Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

28 089

Gezondheid en milieu

Nr. 152

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 4 december 2019
De vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat
over de brief van 25 september 2019 over de rapporten van de ILT en het
RIVM over GenX (Kamerstuk 28 089, nr. 148).
De vragen en opmerkingen zijn op 1 november 2019 aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat voorgelegd. Bij brief van
4 december 2019 zijn de vragen door de Minister voor Milieu en Wonen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Agnes Mulder
De adjunct-griffier van de commissie,
Schuurkamp

kst-28089-152
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

1

Inhoudsopgave
I

II

blz.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties

2

Inleiding
Algemeen

2
2

Reactie van de Minister

9

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
stukken ten behoeve van het schriftelijk overleg «rapporten ILT en RIVM
over GenX». Zij hebben nog enkele opmerkingen en vragen.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief en hebben nog enkele vragen.
De leden van de D66-fractie hebben met gemengde gevoelens kennisgenomen van de brief van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
aan de Kamer en de betreffende rapporten van de ILT en het RIVM over
GenX. Na het lezen van de rapporten en de brief hebben de leden nog een
aantal vragen.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de brief
en de rapporten en hebben hier zorgen over en vragen en opmerkingen
bij.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de rapporten van
de ILT en het RIVM over GenX en hebben hier nog vragen over.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben kennisgenomen van
de rapporten van het RIVM, de ILT en de begeleidende brief van de
Staatssecretaris en hebben daarover nog enige opmerkingen en vragen.
Algemeen
De leden van de VVD-fractie stellen vast dat het rapport van de Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) stelt dat op basis van de ingeschatte
massabalans van Chemours de afvalketen de belangrijkste verspreidingsroute is van perfluor-2-propoxypropaanzuur (FRD). Het gaat hier om
27.255 kg per jaar via afvalstoffen, 2.000 kg per jaar via lozing naar water,
500 kg per jaar via emissie naar de lucht en minder dan 25 kg per jaar via
de producten. Dit alles bleek uit bijlage 3 van het vorige rapport1, zo is te
lezen in het huidige rapport van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu (RIVM). Deze leden vragen of het klopt dat het inzicht dat de
afvalketen de belangrijkste verspreidingsroute is van FRD al meer dan een
jaar bekend is bij de ILT? Deelt de Staatssecretaris de opvatting van deze
leden dat er in deze casus niet gesproken kan worden van een nagenoeg
gesloten systeem voor het gebruik van FRD-stoffen door de eerste
gebruiker?
De leden van de VVD-fractie vragen in aanvulling op bovenstaande of de
Staatssecretaris de mening deelt dat, ter voorkoming van vergelijkbare
casus in de toekomst, het wenselijk is dat de kennispositie van zowel de
1

ILT, 2018. Afvalstromen van Chemours – Onderzoek naar GenX-emissies bij de afvalverwerking.
Rapport Inspectie Leefomgeving en Transport, 15 mei 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

2

ILT als het ministerie wordt versterkt. Deze leden geven aan dat dit zou
kunnen door de ILT opdracht te geven de (potentieel) zeer zorgwekkende
stoffen (hierna: (p)ZZS)-houdende emissies, lozingen en afvalstromen van
defensie-inrichtingen in beeld te brengen. Ook kan de ILT opdracht
worden gegeven in het verlengde van de uitvraag van provincies bij
andere bedrijven, die onder het besluit risico’s zware ongevallen (hierna:
BRZO-bedrijven) vallen, naast luchtemissies en lozingen ook de
ZZS-houdende afvalstromen van deze bedrijven in beeld te brengen. Ook
Rijkswaterstaat kan, in het kader van de Pilot Bezien, expliciet aandacht
vragen voor de feitelijke betekenis van afval- en recyclestromen voor de
directe lozingen. Deze leden vragen of de Staatssecretaris de zorg deelt
dat de opbouw van de kennispositie langs deze weg geruime tijd zal
duren en dat dit forse inspanningen van veel medeoverheden vraagt.
Daarnaast vragen deze leden of de Staatssecretaris de mening deelt dat
bedrijven, die deze stoffen als eerste ontwikkelen en gebruiken, hier ook
verantwoordelijkheid dragen en dus mogen worden aangesproken op het
uit voorzorg goed in beeld brengen van hun (p)ZZS-emissies en afvalstromen.
De leden van de VVD-fractie vragen of de Staatssecretaris zich herkent in
de veronderstelling dat de omvang, verspreiding en onzekerheden van het
poly- en perfluoralkylstoffen (hierna: PFAS)-vraagstuk aanzienlijk kleiner
had kunnen zijn als voor deze stoffen een wettelijke verplichting tot
minimalisatie (voor de eerste producent) en informatie tussen ketenpartners zou hebben bestaan waarop -decentrale- bevoegde gezagen
hadden kunnen toezien.
De leden van de VVD-fractie vragen tot slot of de Staatssecretaris de zorg
deelt dat alleen het introduceren van een meldplicht op bedrijfsafvalstromen in de uitvoering, bij bijvoorbeeld afval en recyclebedrijven
(verderop in de keten), tot verlies aan draagvlak kan leiden wanneer niet
ook de minimalisatieverplichting voor emissies en lozingen wordt
uitgebreid tot het ontstaan van (p)ZZS-houdende afval- en recyclestromen
(bij eerste gebruikers/producenten)?
De leden van de CDA-fractie vragen of de Staatssecretaris erkent dat
provincies (en in hun opdracht: omgevingsdiensten) niet effectief kunnen
optreden tegen onevenredig grote (p)ZZS-houdende afval- en recyclestromen op basis van het zorgplichtartikel, omdat deze mogelijkheid voor
de rechter geen standhoudt, zoals ook door de ILT is gesteld. Geldt dit ook
voor gemeenten (en in hun opdracht omgevingsdiensten) bij het
opvragen van informatie over (p)ZZS bij bedrijven die alleen onder
algemene regels vallen (en dus niet vergunningplichtig zijn)?
De leden van de CDA-fractie vragen of de Staatssecretaris kan aangeven
hoe de aanbevelingen van de ILT en de meldplicht geïmplementeerd gaan
worden. Gaat de Staatssecretaris met de ILT en mogelijk enkele provincies
als koploper de meldplicht ten aanzien van bedrijfsafvalstromen vanaf het
moment van publicatie van de ontwerpregelgeving inhoud geven?
De leden van de CDA-fractie constateren dat de milieuwetgeving in
beginsel de verantwoordelijkheid voor het beschrijven van mogelijke
milieueffecten van hun handelen bij initiatiefnemers legt en de verantwoordelijkheid voor het toetsen hiervan bij het bevoegd gezag. Zal deze
rolverdeling ook ten grondslag liggen aan het tijdelijk handelingsperspectief bodem en daarmee het te voeren gesprek tussen onder andere
grondbanken en projectontwikkelaars met vooral gemeenten als bevoegd
gezag?
De leden van de CDA-fractie constateren dat PFAS tegelijkertijd giftig,
mobiel en persistent (moeilijk afbreekbaar) zijn. Hoeveel van de circa
1.500 ZZS en 300 (p)ZZS kennen eenzelfde zorgwekkende combinatie van
eigenschappen? En van hoeveel van deze stoffen kan de Staatssecretaris
uitsluiten dat zij zich kunnen verspreiden in het Nederlandse leefmilieu?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

3

De leden van de D66-fractie zijn blij met de aanpak van de Staatssecretaris
om een tijdelijk handelingskader op te stellen voor PFAS-houdende grond
en baggerspecie en de opdracht aan het RIVM om een breder en beter
beeld van de aanwezigheid van PFAS en risico’s in Nederland te creëren.
De rapporten laten zien dat PFAS serieuze risico’s hebben voor de
volksgezondheid en het milieu in Nederland. Dit vraagt om gericht beleid
en heldere handelingskaders voor alle betrokkenen, van producenten tot
decentrale bevoegdheden.
De leden van de D66-fractie lezen in de samenvattingen van de verzamelde meetgegevens in het «RIVM Rapport: Verspreiding van GenX in het
milieu» dat in de afgelopen jaren in veel gevallen het mediaangehalte,
met name in het grondwater, explosief is toegenomen. Deze leden hebben
de volgende vragen. Kan de Staatssecretaris de explosieve toename van
het voorkomen van GenX in oevergrondwater uitleggen? Kan de
Staatssecretaris uitsplitsen wat de gemeten gehaltes zijn van PFAS in het
drinkwater dat uit oppervlaktewater wordt gewonnen en het drinkwater
dat uit grondwater wordt gewonnen? Deze leden geven aan dat door de
indaling van chemische stoffen het altijd enkele jaren duurt voordat deze
in grondwater terug te vinden zijn. Wat zijn de prognoses van de toename
van PFAS in onze grondwaterreserves?
De leden van de D66-fractie lezen in hetzelfde rapport dat het RIVM pleit
voor een bronaanpak. Deze leden vragen of er nu een duidelijk overzicht
van alle bronlocaties van PFAS en GenX in en rondom Nederland is. Deze
leden ontvangen graag een overzicht hiervan per locatie en daarbij inzicht
van de hoeveelheid uitstoot van de locatie.
De leden van de D66-fractie lezen ook dat «op basis van de twee
moestuinonderzoeken en het onderzoek naar de aanwezigheid van GenX
in dierlijke voedingsproducten worden voor de mens geen gezondheidsrisico’s verwacht door blootstelling via voedsel. Daarbij zijn er voor
schapen te weinig gegevens om een uitspraak te kunnen doen en heeft
het onderzoek naar vis zich beperkt tot een meting in twee vissen». Naar
aanleiding hiervan hebben deze leden de volgende vragen. Kan de
Staatssecretaris toelichten of op basis van deze onderzoeken wetenschappelijk gesteld kan worden dat geen gezondheidsrisico’s verwacht hoeven
te worden voor mensen via blootstelling van voedsel? Kan het RIVM
aangeven welke metingen in de toekomst kunnen zorgen voor gefundeerde conclusies over de effecten van PFAS en GenX op de gezondheid?
De leden van de D66-fractie lezen in de aanbevelingen van het
RIVM-rapport dat het onderzoek van de ILT laat zien dat in sommige
gevallen een wettelijk kader voor deze stoffen ontbreekt, ontoereikend is
of niet bekend is bij de betrokken partijen. Kan de Staatssecretaris
toelichten hoe dit opgepakt wordt? Kan de Staatssecretaris toelichten
waar het wettelijk kader voor PFAS ontbreekt of ontoereikend is? Op welke
manier gaat er gewerkt worden aan een uitgebreidere informatieplicht
voor producenten van PFAS?
De leden van de GroenLinks-fractie moeten concluderen dat er nog lang
geen overzicht en zeker geen grip en controle bestaan op de omvang van
het probleem met GenX en PFAS. De conclusies van de ILT en het RIVM
zijn zeer zorgelijk. ILT en RIVM concluderen dat de wetgeving niet op orde
is en onvoldoende waarborgen biedt om verspreiding van ZZS te
voorkomen. De ILT geeft aan «Van een overkoepelend en samenhangend
optreden (...) is nog geen sprake». Niemand heeft het overzicht of
beheerst de risico’s in de keten en er is geen focus bij overheden. Ook is
er geen overzicht van de mate van verspreiding van GenX en PFAS. Het
RIVM concludeert: «Een landsdekkend beeld ontbreekt». Daarbij is de
door de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) voorgestelde
gezondheidskundige grenswaarde vijftien keer strenger dan de grenswaarde die het RIVM gebruikt. Ondertussen staat het Malieveld vol boze
grondwerkers. De leden van de GroenLinks-fractie zijn zeer bezorgd. RIVM

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

4

en ILT doen verschillende aanbevelingen omtrent de wet en het beleid. Is
de Staatssecretaris bereid deze aanbevelingen over te nemen?
De leden van de GroenLinks-fractie concluderen aan de hand van de ILT
en RIVM-onderzoeken dat het wettelijk kader rond informatieplicht en
ketenaanpak en de eigen rol die overheden, handhavers en bedrijven
hierin hebben, pijnlijk te kort schiet. De stromen van met GenX en PFAS
besmet afval gaan het hele land door, zonder dat transporteurs en
verwerker hiervan op de hoogte zijn. Er wordt onvoldoende of helemaal
niet bijgehouden wat waar heen gaat, wie dat doet met welke vracht- of
tankwagen en hoe het wordt verwerkt of gestort, welke vracht- of
tankwagen daarvoor wordt gebruikt, of en hoe die wordt gereinigd en wat
er daarna mee wordt getransporteerd. Op die manier kan het in de ogen
van deze leden niet anders zijn, dan dat er kruisbesmettingen optreden en
de vervuiling zich deels onbewust en in elk geval ongemerkt door het hele
land verspreidt. Samen met de historische besmettingen door emissies
naar lucht en water en het feit dat deze niet landelijk in kaart zijn gebracht,
is het in de ogen van deze leden geen wonder dat we nu overal in het land
problemen hebben met PFAS en GenX in grond en water. De overheden,
landelijk en regionaal, zijn hier duidelijk in te kort geschoten. De ILT
schrijft dat bedrijven gewoonweg niet rapporteren dat er FRD’s in de
aangeboden lading zitten. Deels omdat ze dat zelf niet weten, deels omdat
het vaak niet gerapporteerd hoeft te worden. In de keten wordt pas
informatie gedeeld als een bepaalde stof 0,1% of meer deel uit maakt van
de lading.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn geschokt dat het verschil tussen
de wettelijke lozingsnorm om milieu en gezondheid te beschermen een
miljard keer strenger is dan de gebruikelijke informatie norm. Geen
wonder dat ongemerkt het niet afbreekbare, toxische GenX wordt
verspreid.
De leden van de GroenLinks-fractie dringen er bij de Staatssecretaris op
aan om snel de informatieplicht aan te scherpen. Het kan niet zo zijn dat
PFAS die via de poort een fabriek verlaten een andere norm hebben dan
PFAS die via de pijp de fabriek verlaten. En waarom is de concentratiegrenswaarde van ZZS in afvalstromen vele malen hoger dan de normen
voor deze stoffen in bodem en water?
De leden van de GroenLinks-fractie willen dat er toe wordt gewerkt naar
een gesloten keten van ZZS. De producent moet rechtsreeks verantwoordelijk worden voor elke nanogram die wordt geproduceerd. Gebruik,
verwerking, recycling en vernietiging moet in een gesloten keten
navolgbaar en te verantwoorden zijn. Transporteurs en verwerkers
moeten kunnen rapporteren waar wat is gebleven en vergunningverleners
en handhavers moeten hier op toezien. Dat vergt veel meer inzet van
overheden en een andere werkwijze in de keten. Is de Staatssecretaris
bereid om een gesloten ketenaanpak als uitgangspunt van beleid te
nemen? Welke wet- en regelgeving zou hiervoor moeten worden
aangepast? Kan als eerste stap de sectie over ZZS in het Landelijk
Afvalbeheerplan 3 (LAP3) aangepast worden?
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat het onderzoek naar de
verspreiding van GenX en PFAS geen dekkend beeld opgeleverd heeft.
Daarvoor is veel meer onderzoek nodig. De verplichtingen voor onderzoek
die nu voortvloeien uit het tijdelijk handelingskader leveren duizenden
extra metingen op van grond en water. Kan de Staatssecretaris aangeven
hoe deze metingen worden meegenomen om een concentratiekaart van
Nederland te maken? Zijn deze metingen voldoende van kwaliteit?
De leden van de GroenLinks-fractie willen de Staatssecretaris vragen zorg
te dragen dat er snel een scherper en landelijk dekkend beeld ontstaat van
de concentraties in bodem en water en met name de grotere primaire en
secundaire bronnen van vervuiling. Deze leden willen de Staatssecretaris
ook vragen om meer inzicht te geven in hoe waarden in tabel 1 op pagina
16 van het RIVM-rapport, zich verhouden tot de risicowaarden. Waarom is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

5

bijvoorbeeld de waarde van een kinderspeeltuin ruim 2000 keer hoger dan
voor een tuin? Hierom is ook gevraagd in de motie van het lid Kröger over
persistente stoffen in het leefmilieu (Kamerstuk 30 175, nr. 331) van
19 maart 2019. Kan de Staatssecretaris aangeven hoe het staat met de
uitvoering van deze motie?
De leden van de GroenLinks-fractie willen weten hoe het staat met de
gezondheidsnorm van de EFSA. Wanneer wordt deze vastgesteld? Het
advies van de EFSA is vijftienmaal strenger dan onze norm. Is de
Staatssecretaris bereid om de veiligere EFSA-norm over te nemen? Welke
praktische gevolgen heeft dit en hoe verhoudt zich dat dan tot de waarden
in de eerder genoemde tabel?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben ook vragen over hoe
besmetting via bijvoorbeeld afvalverbranding en bodemassen verloopt. Is
er zicht op deze stroom? Kan de Staatssecretaris toezeggen dat snel in
kaart wordt gebracht of PFAS in bodemassen een in potentie grote bron
van verspreiding en vervuiling is? Hoe wordt dit gemonitord? Wordt dit
apart door de afvalverbrandingsinstallaties (AVI’s) getest en gerapporteerd?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Staatssecretaris een
overzicht te publiceren van alle lozingsvergunningen voor GenX en PFAS
in Nederland en daarbij ook aan te geven waar vermoedelijk neergeslagen
concentraties verder uitspoelen of via afvalstromen potentieel grotere
concentratie kunnen voorkomen. Kan de Staatssecretaris hiervoor zorgen?
Wanneer zijn alle actieve bekende vergunde of potentiële bronnen in
beeld? Wordt hier verder onderzoek naar gedaan? Wordt er actief gekeken
naar PFAS die nog niets zijn aangemerkt als ZZS? Zijn bedrijven vergunningplichtig voor PFAS die nog niet op de lijst van potentiële ZZS staan?
De leden van de GroenLinks-fractie willen nogmaals benadrukken dat
PFAS een grote groep stoffen zijn met vaak identieke of vergelijkbare
eigenschappen. Zoals ook de rapporten duidelijk aangeven verdient een
groepsbenadering de aanbeveling. Zowel Europees als nationaal heeft het
geen zin om hier en daar een enkele stof te normeren of te monitoren, als
er niets wordt afgesproken voor de verwante stoffen of niet wordt
gekeken hoe de combinatie uitwerkt op natuur en gezondheid. Hoe wordt
de motie van het lid Kröger c.s. over gefluorideerde koolwaterstoffen als
groep opnemen in REACH (Kamerstuk 21 501-08, nr. 781) uitgevoerd die
oproept om te zorgen dat PFAS als groep worden geclassificeerd onder
REACH (Europese verordening inzake Registratie, Evaluatie, Autorisatie en
beperkingen van Chemische Stoffen)? En is het in de tussentijd mogelijk
om PFAS als groep stoffen op de lijst van potentieel ZZS te plaatsen?
De leden van de GroenLinks-fractie willen weten hoe het staat met het
digitaliseren van alle vergunningen voor ZZS en een landelijke database
voor alle handhavende instanties. De rapportages maken duidelijk dat de
urgentie bij handhavers en overheden ontbreekt. Deze leden vragen de
Staatssecretaris om er met klem op aan te dringen om hier veel nadrukkelijker op in te zetten. Maar ook om handhavers de middelen te geven om
te handhaven. Welke extra middelen zijn hiervoor nodig?
De leden van de GroenLinks-fractie willen ten slotte de Staatssecretaris
oproepen snel met een actieplan te komen voor het terugdringen van de
bronnen van PFAS-vervuiling. Veel onderzoek is nog gaande, maar gezien
het grote maatschappelijke belang moeten de bronnen die nu al bekend
zijn zo snel mogelijk aangepakt worden.
De leden van de SP-fractie vragen of de Staatssecretaris het met deze
leden eens is dat de conclusie van de ILT, dat geen enkel onderdeel in de
keten die verantwoordelijk is voor de productie van, voor de leefomgeving
potentieel gevaarlijke stoffen, informatie over deze stoffen deelt of zelfs
maar communiceert over de samenstelling van de te vervoeren stoffen,
onacceptabel is en ronduit schokkend. Welke stappen worden genomen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

6

om dit te verbeteren en op welke termijn kunnen deze verbeteringen
worden gerealiseerd?
De leden van de SP-fractie vragen, naar aanleiding van de bevindingen
van de ILT, of en op welke wijze ervoor gezorgd gaat worden dat de
communicatie en informatieverstrekking binnen de ketens die te maken
hebben met ZZS, zoals de stoffen betrokken bij het GenX-proces (FRD),
wordt verbeterd.
De leden van de SP-fractie vragen of de Staatssecretaris het met deze
leden eens is dat in het belang van de volksgezondheid en de veiligheid,
regels over informatie en communicatie betreffende productie en
transport van (p)ZZS in wetgeving zou moeten worden vastgelegd en er
vergunningen voor aangevraagd zouden moeten worden. Deelt de
Staatssecretaris, samen met deze leden, de conclusie van de ILT dat de
REACH-richtlijnen te kort schieten als het gaat om de toepassing van
stoffen waarvan nog niet vaststaat of sprake is van mogelijk gevaarlijke
eigenschappen?
De leden van de SP-fractie vragen hoe kan worden voorkomen dat stoffen
waarvan nog niet duidelijk is wat de mogelijk schadelijke effecten op de
leefomgeving zijn, toch worden toegepast en aldus worden verspreid.
De leden van de SP-fractie vragen of de Staatssecretaris de mening deelt
dat het hoognodig is dat er een informatieplicht komt voor het vermelden
van het gehalte van PFAS en GenX gerelateerde stoffen in een grondstofof afvaltransport, onafhankelijk van de grenswaarde of norm.
De leden van de SP-fractie vragen wat de huidige regels zijn als het gaat
om de informatieverstrekking bij het verwerken van ZZS, als het gehalte
van een of meerdere van deze stoffen in het te verwerken afval boven de
toegestane norm ligt en op welke wijze deze regels worden gecontroleerd
en gehandhaafd.
De leden van de SP-fractie vragen of, gezien de noodzaak inzicht te krijgen
in de verspreiding van ZZS, betrokken marktpartijen kunnen worden
verplicht om metingen te verrichten op het aangeleverde afval en de
resultaten van deze metingen te registreren via een landelijk registratiesysteem.
De leden van de SP-fractie vragen of en hoe de veiligheid van de
leefomgeving wordt gegarandeerd bij de verwerking van afval met (p)ZZS
door relatief kleine afvalverwerkende bedrijven die slechts eens in de vijf
tot tien jaar worden gecontroleerd.
De leden van de SP-fractie vragen wanneer de methode die het EFSA nu
ontwikkelt voor de risico’s verbonden aan een mengsel van PFAS
inzetbaar is.
De leden van de SP-fractie vragen of de Staatssecretaris de mening deelt
dat om de veiligheid van de leefomgeving te garanderen totdat deze
methode beschikbaar is, bij het vaststellen van het gehalte PFAS en het
vaststellen of sprake is van een normoverschrijding, altijd wordt
uitgegaan van de totale hoeveelheid van het mengsel van de aanwezige
PFAS.
De leden van de SP-fractie vragen of er andere soorten of groepen ZZS
zijn, die nu afzonderlijk worden gemeten en beoordeeld worden, maar
mogelijk ook een cumulatief effect hebben, en zo ja welke stoffen of soort
stoffen dit betreft. Zo nee, is het niet verstandig hier onderzoek naar te
doen?
De leden van de SP-fractie vragen waarom ervoor de beoordeling van het
oppervlaktewater op GenX is gekozen voor risicowaarden met de
bovengrens van 118 nanogram per liter en niet voor de ondergrens van 48
nanogram per liter of een gemiddelde daar tussenin.
De leden van de SP-fractie vragen hoe de voorgenomen reductie van de
uitstoot van GenX door Chemours zich in de praktijk ontwikkelt en zouden
graag een overzicht zien van het verloop van deze reductie als het gaat
om de uitstoot naar land, water en lucht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

7

De leden van de SP-fractie vragen hoe de controle en handhaving
verloopt rond de, op basis van de voorgenomen reductie van de uitstoot
van GenX door Chemours, aangepaste vergunningen.
De leden van de SP-fractie vragen, ter verduidelijking van het rapport, of
er een overzicht gegeven kan worden van alle aanbevelingen van het
RIVM en per aanbeveling de hieruit volgende beleidskeuze.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zijn blij met het toegenomen
inzicht in de verspreiding van deze stoffen. Zij pleiten al geruime tijd voor
het verbieden van de productie, het gebruik en de lozing van GenX. De
constatering dat deze stoffen op steeds meer locaties (onverwachts)
worden aangetroffen en dat geconstateerde vervuiling, zoals bij Suez, niet
herleid kan worden, maakt het zo spoedig mogelijk «dichtkraaien van de
kraan» voor deze leden alleen maar urgenter. Deze leden vragen de
Staatssecretaris daarom wat zij gaat doen om op zo kort mogelijke termijn
te voorkomen dat er nog meer PFAS, direct of indirect, in het milieu
belanden.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie constateren dat uit de
rapportages blijkt dat nog regelmatig onvoldoende informatie beschikbaar
is over de stoffen en de bijbehorende risico’s. Deze leden vragen de
Staatssecretaris daarom of zij al meer informatie kan delen over de
methode waar de EFSA momenteel aan werkt om de risico’s van
blootstelling aan een combinatie van PFAS in kaart te brengen. Het lijkt
deze leden ondoenlijk om alle combinaties van de meer dan 6.000 PFAS in
kaart te brengen. Kan de Staatssecretaris bevestigen dat wanneer de
precieze gevaren van bepaalde combinaties niet bekend zijn er, vanuit het
voorzorgsbeginsel, wordt uitgegaan van de meest schadelijke combinatie? Zo nee, waarom niet? En wil zij daar dan bij de EFSA voor pleiten?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen of de Staatssecretaris
kan aangeven waarom in de Kaderrichtlijn Water de risicogrens voor
GenX in vis is verhoogd van 1,3 k/kg naar 2,6 k/kg vis (pagina 15,
RIVM-rapport)? Is dat beargumenteerd vanuit de risico’s die deze
concentratie met zich meebrengt voor de vissen of alleen de risico’s die
deze concentratie met zich meebrengt voor mensen via de consumptie
van de vis? Op pagina 17 van de RIVM-rapportage valt ook te lezen dat
voor toepassing op land boven grondwaterniveau de norm in het tijdelijke
handelingskader gesteld is op de strengste ecologische risicogrens
waarbij het gaat om doorvergiftiging via bodemorganismen naar vogels
en zoogdieren. Wat moeten deze leden verstaan onder «doorvergiftiging»? Ook hier stellen zij de vraag of er alleen geredeneerd wordt
vanuit de risico’s voor mensen via de consumptie of dat er ook gekeken is
naar de risico’s voor de bodemorganismen, de vogels en de zoogdieren.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen waarom de Staatssecretaris, voor de menselijke blootstelling, de bevoegde gezagen geadviseerd heeft om uit de door de wetenschap voorgestelde bandbreedte
(pagina 16, RIVM-rapport) van 48 tot 118 nanogram per liter de bovengrens van 118 te nemen. Schrijft het voorzorgsbeginsel niet voor dat voor
de zekerheid de ondergrens (48 nanogram) genomen moet worden? Is de
Staatssecretaris bereid de ondergrens van 48 nanogram te adviseren? Zo
nee, waarom niet? Bij de risicogrens die bepaald is voor zwemwater stelt
het RIVM expliciet dat deze is afgeleid voor een kind. Kan de Staatssecretaris aangeven of dit ook het geval is voor alle anderen blootstellingseisen
die genoemd worden? Zo nee, waarom is alleen bij deze eis gekeken naar
de blootstelling voor kinderen? Is de Staatssecretaris bereid alle blootstellingsnormen op te stellen op basis van blootstelling voor een kind?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie constateren dat over de
afvalstromen van GenX wordt gesteld dat Chemours 80 van haar 250
afvalstromen aanmerkt als GenX-houdend. Deze leden vragen de
Staatssecretaris of Chemours inmiddels al deze afvalstromen heeft
onderzocht op GenX. Zo nee, waarom niet? Heeft naar de mening van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

8

ILT, Chemours inmiddels wel een sluitende procedure om de aanwezigheid van GenX in haar afvalstromen te kunnen uitsluiten?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben daarnaast vragen
over de blootstelling via transport. In de rapportage valt te lezen dat bij
het reinigen van transporten verontreiniging met GenX via het spoelwater
wegspoelt. Kan de Staatssecretaris onderzoeken of het mogelijk is om bij
het transport van GenX, en in bredere zin van ZZS, alleen nog dedicatietransport toe te staan? Voor het transport via schepen is dit reeds een
bestaande praktijk. Wanneer door een voertuig altijd dezelfde stoffen
vervoerd worden hoeft er zelden tot nooit meer gereinigd te worden en
kan verspreiding van de stoffen voorkomen worden.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen of de Staatssecretaris
kan aangeven waar de toename tussen 2017 en 2018 vandaan komt die
valt af te lezen uit tabel S1 op pagina 9 van het RIVM-rapport. Het gaat
dan om de toename van de maximale gehaltes en medianen voor
oppervlaktewater, grond en grondwater.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie constateren dat de ILT
schrijft: «Zo lang er geen externe prikkel komt voelen producenten zich
onvoldoende verantwoordelijk om de eigenschappen van een stof te
onderzoeken en te delen.» Kan de Staatssecretaris aangeven welke prikkel
zij voor ogen heeft om producenten te dwingen beter inzicht in de
stofeigenschappen en de risico’s te krijgen en om deze informatie beter te
delen?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie horen verder graag wanneer
de Staatssecretaris komt met de nieuwe invulling van de informatieplicht.
Zij achten een snelle aanscherping daarvan van groot belang.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zien dat de ILT verder in haar
rapportage constateert dat in een aantal schakels van de keten door
bevoegde gezagen wordt opgetreden maar dat van een overkoepelend en
samenhangend optreden geen sprake is. Kan de Staatssecretaris na die
opmerking nogmaals reflecteren op de eerdere oproep van deze leden om
dit soort bedrijven en de omgang met dit soort stoffen bij het Rijk te
beleggen in plaats bij decentrale overheden?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen tot slot of de
Staatssecretaris aan deze leden kan mededelen hoe het staat met de
uitvoering van de motie van het lid Wassenberg over het verhalen van
onderzoekskosten op vervuilende bedrijven (Kamerstuk 28 089, nr. 79) die
de regering oproept te onderzoeken of, en zo ja hoe de kosten van deze
onderzoeken (naar de verspreiding van GenX) op de vervuilende
bedrijven verhaald kunnen worden.
II Reactie van de Minister
1.
Klopt het dat het inzicht dat de afvalketen de belangrijkste verspreidingsroute is van GenX-stoffen al meer dan een jaar bekend is bij de ILT? Deelt
de Staatssecretaris de opvatting van deze leden dat er in deze casus niet
gesproken kan worden van een nagenoeg gesloten systeem voor het
gebruik van GenX-stoffen door de eerste gebruiker?
Antwoord:
De ILT heeft in juni 2018 het eerste rapport over de afvalstromen van
Chemours aangeboden aan de Tweede Kamer. Daarin is aangegeven dat
GenX-houdende (FRD) afvalstromen van Chemours voor besmetting
zorgen bij de verschillende afvalverwerkers.
De afvalstromen vormen een bron voor de verdere verspreiding van
FRD-stoffen naar de leefomgeving. Dit werd bevestigd in het onderzoek
dat na de zomer van dit jaar is aangeboden aan de Tweede Kamer. De
onderzoeken geven aan dat er geen sprake is van een gesloten systeem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

9

2.
Deelt de Staatssecretaris de mening dat, ter voorkoming van vergelijkbare
cases in de toekomst, het wenselijk is dat de kennispositie van zowel de
ILT als het ministerie wordt versterkt. Deelt de Staatssecretaris de zorg dat
de opbouw van de kennispositie langs deze weg geruime tijd zal duren en
dat dit forse inspanningen van veel medeoverheden vraagt.
Antwoord:
Het verbeteren en borgen van kennis vraagt inderdaad tijd en is een
doorlopend punt van aandacht van alle betrokkenen. Hier is vanuit mijn
ministerie ook veel inzet op. Zo is in mijn opdracht het kennisnetwerk ZZS
opgericht, dat naast de netwerkdagen voor bevoegde gezagen en
omgevingsdiensten ook een digitaal platform biedt voor kennisuitwisseling. Ook de oprichting van de BRZO-omgevingsdiensten is gericht op
het bijeenbrengen van kennis rondom de grootste chemische clusters.
Tenslotte speelt het RIVM een actieve rol in het generen en verspreiden
van kennis en heb ik in de context van PFAS met medeoverheden
afgesproken in de hele keten te gaan bezien welke stappen daaraan
kunnen bijdragen.
3.
Deelt de Staatssecretaris de mening dat bedrijven, die deze stoffen als
eerste ontwikkelen en gebruiken, hier ook verantwoordelijkheid dragen en
dus mogen worden aangesproken op het uit voorzorg goed in beeld
brengen van hun (p)ZZS-emissies en afvalstromen.
Antwoord:
Deze mening deel ik ten volle. De regelgeving gaat ook uit van dit
principe.
4.
Herkent de Staatssecretaris zich in de veronderstelling dat de omvang,
verspreiding en onzekerheden van het vraagstuk van poly- en perfluoralkylstoffen (hierna: PFAS) aanzienlijk kleiner had kunnen zijn als voor deze
stoffen een wettelijke verplichting tot minimalisatie (voor de eerste
producent) en informatie tussen ketenpartners zou hebben bestaan
waarop decentrale bevoegde gezagen hadden kunnen toezien.
Antwoord:
De veronderstelling van de leden van de VVD deel ik, maar dan zouden de
genoemde verplichtingen al vanaf de eerste toepassingen gegolden
moeten hebben. We weten dat in die tijd nog geen sprake was van de
huidige zorg over de risico’s van PFAS. Het ontbrak tot voor kort aan
kennis over de verspreiding van deze stoffen in het milieu. Ook is met
name de laatste jaren steeds meer wetenschappelijk inzicht ontstaan over
de effecten die deze stoffen kunnen veroorzaken.
5.
Deelt de Staatssecretaris de zorg dat alleen het introduceren van een
meldplicht op bedrijfsafvalstromen in de uitvoering, bij bijvoorbeeld afval
en recyclebedrijven (verderop in de keten), tot verlies aan draagvlak kan
leiden wanneer niet ook de minimalisatieverplichting voor emissies en
lozingen wordt uitgebreid tot het ontstaan van (p)ZZS-houdende afval- en
recyclestromen (bij eerste gebruikers/producenten)?
Antwoord:
Mijn doel is dat we voor ZZS de kraan zoveel mogelijk dichtdraaien. Het
nemen van maatregelen aan de bron, zoals het uitfaseren van bepaalde
stoffen, verkleint ook de problematiek van ZZS in afval. Voor resterende
afvalstromen geldt uiteraard dat voor de verwerking betaald moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

10

worden. Voor afval met ZZS zijn die kosten hoger dan voor afval zonder
ZZS. Daar gaat dan ook een prikkel van uit om de hoeveelheid
ZZS-houdend afval laag te houden. Het is daarom des te meer van belang
dat er een heldere verplichting is voor bedrijven om ZZS in afvalstromen
te melden.
Vragen namens de leden van de CDA-fractie:
6.
Erkent de Staatssecretaris dat provincies (en in hun opdracht: omgevingsdiensten) niet effectief kunnen optreden tegen onevenredig grote
(p)ZZS-houdende afval- en recyclestromen op basis van het zorgplichtartikel, omdat deze mogelijkheid voor de rechter geen standhoudt, zoals ook
door de ILT is gesteld. Geldt dit ook voor gemeenten (en in hun opdracht
omgevingsdiensten) bij het opvragen van informatie over (p)ZZS bij
bedrijven die alleen onder algemene regels vallen (en dus niet vergunningplichtig zijn)?
Antwoord:
De laatste jaren zijn we beter gaan inzien dat (p)ZZS via afvalstromen de
menselijke gezondheid of het milieu kunnen schaden. We zien ook steeds
vaker uitingen van brede maatschappelijke zorg hierover. In dat licht kan
informatie over aanwezigheid van (p)ZZS in afvalstromen beschouwd
worden als een redelijke invulling van het zorgplichtartikel (1.1a) en in het
bijzonder artikel 10.39 van de Wet milieubeheer, dat een informatieplicht
inhoudt over aard, eigenschappen en samenstelling van afval. Beide
verplichtingen gelden ongeacht of bedrijven een provincie of een
gemeente als bevoegd gezag hebben. Wat betreft afdwingbaarheid van
informatieverstrekking zal een rechter de door het bevoegd gezag geëiste
informatie afzetten tegen de wettelijke grondslag.
Ik ga de wettelijke grondslag versterken door de verplichting tot informatieverstrekking over ZZS in afvalstromen vast te leggen in het Besluit
melden bedrijfsafvalstoffen en gevaarlijke afvalstoffen.
7.
Kan de Staatssecretaris aangeven hoe de aanbevelingen van de ILT en de
meldplicht geïmplementeerd gaan worden? Gaat de Staatssecretaris met
de ILT en mogelijk enkele provincies als koploper de meldplicht ten
aanzien van bedrijfsafvalstromen vanaf het moment van publicatie van de
ontwerpregelgeving inhoud geven?
Antwoord:
Uit het ILT-rapport komt naar voren dat werk gemaakt moet worden van
informatieverstrekking over ZZS in producten door de gehele productieketen heen en ook in de keten van afvalverwerking. Zoals gezegd ga ik de
wettelijke grondslag voor informatieverstrekking in de afvalketen
versterken in het Besluit melden bedrijfsafvalstoffen en gevaarlijke
afvalstoffen. Ik zal uw Kamer hierover in de loop van volgend jaar nader
informeren. Daarbij zal ik ook de suggesties van de koplopers betrekken.
8.
De leden van de CDA-fractie constateren dat de milieuwetgeving in
beginsel de verantwoordelijkheid voor het beschrijven van mogelijke
milieueffecten van hun handelen bij initiatiefnemers legt en de verantwoordelijkheid voor het toetsen hiervan bij het bevoegd gezag. Zal deze
rolverdeling ook ten grondslag liggen aan het tijdelijk handelingsperspectief bodem en daarmee het te voeren gesprek tussen onder andere
grondbanken en projectontwikkelaars met vooral gemeenten als bevoegd
gezag?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

11

Antwoord:
Ja, de verantwoordelijkheid voor milieueffecten van het verzetten van
grond ligt bij de initiatiefnemers. Het toetsen hiervan ligt bij betreffende
bevoegde gezagen, vaak een gemeente. Deze rolverdeling zal inderdaad
ten grondslag liggen aan de te voeren gesprekken tussen grondbanken,
projectontwikkelaars en bevoegd gezagen.
9.
De leden van de CDA-fractie constateren dat PFAS-stoffen tegelijkertijd
giftig, mobiel en persistent (moeilijk afbreekbaar) zijn. Hoeveel van de
circa 1.500 ZZS en 300 (p)ZZS kennen eenzelfde zorgwekkende combinatie
van eigenschappen? En van hoeveel van deze stoffen kan de Staatssecretaris uitsluiten dat zij zich kunnen verspreiden in het Nederlandse
leefmilieu?
Antwoord:
Voor stoffen die mogelijk een gevaar vormen vanwege mobiliteit in het
milieu geldt in de huidige Europese systematiek dat per stof beargumenteerd worden waarom die stof dermate gevaarlijk is dat deze volgens de
REACH-verordening kwalificeert als «substance of very high concern» (en
daarmee automatisch geldt als ZZS in Nederland). De GenX-stoffen
vormen de eerste groep waarbij dit op EU-niveau is gebeurd. De mate van
mobiliteit en toxiciteit van PFAS verschilt onderling zeer sterk. PFAS
hebben als gemeenschappelijk kenmerk dat zij een extreme mate van
persistentie hebben die het ZZS-criterium hiervoor, vastgelegd in bijlage
XIII van de REACH-verordening, ver overschrijdt. Daardoor vormt deze
groep stoffen een categorie die een aparte aanpak verdient.
Vragen namens de leden van de D66-fractie:
10.
Kan de Staatssecretaris de explosieve toename van het voorkomen van
GenX in oevergrondwater uitleggen?
Antwoord:
In het oevergrondwater wordt ten opzichte van eerdere jaren in 2016 en
2017 meer GenX in het oevergrondwater aangetroffen. Dit heeft als
oorzaak dat GenX pas sinds 2012 als vervanging van PFOA wordt
gebruikt. Er is een verblijftijd van enkele jaren voordat een stof via de
bodempassage in het oevergrondwater aangetroffen wordt.
11.
Kan de Staatssecretaris uitsplitsen wat de gemeten gehaltes zijn van PFAS
in het drinkwater dat uit oppervlaktewater wordt gewonnen en het
drinkwater dat uit grondwater wordt gewonnen?
Antwoord:
In 2018 is de aanwezigheid van PFAS in oppervlaktewater voor drinkwater
onderzocht. In geen van de metingen zijn toen concentraties PFOS, PFOA
of de GenX-stoffen aangetroffen boven de drinkwatertoetsingswaarde.
Voor alle overige PFAS is nergens de signaleringswaarde van 0,1 µg/L
overschreden. Voor een nadere uitsplitsing verwijs ik u naar Tabel 4 van
Deelrapport A – PFAS in grondwater en oppervlaktewater van het
Expertisecentrum PFAS.2

2

https://www.expertisecentrumpfas.nl/images/Handelingskader/DDT219-1-18-008.233-rapdVoorkomen_PFAS_in_Nederland_-_deelrapport_A_-_definitief.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

12

12.
Wat zijn de prognoses van de toename van PFAS in onze grondwaterreserves?
Antwoord:
Het in antwoord 11 aangehaalde onderzoek, dat in opdracht van mijn
ministerie en de gemeente Dordrecht is uitgevoerd, laat zien dat de
grondwaterreserves die gebruikt worden voor de drinkwaterproductie
gelukkig nog weinig worden belast met PFAS. Het is dan ook vooral zaak
via de bronaanpak ervoor te zorgen dat de gebieden waar grondwater
infiltreert beschermd worden. Daarbij werken kennisinstituten zoals het
RIVM en KWR Water aan uitbreiding van de kennisbasis.
13.
De leden van de D66-fractie lezen in hetzelfde rapport dat het RIVM pleit
voor een bronaanpak. Deze leden vragen of er nu een duidelijk overzicht
van alle bronlocaties van PFAS en GenX in en rondom Nederland is. Deze
leden ontvangen graag een overzicht hiervan per locatie en daarbij inzicht
van de hoeveelheid uitstoot van de locatie.
Antwoord:
Er is geen compleet overzicht beschikbaar van deze bronnen. Dit is ook de
reden waarom een aantal acties in gang is gezet: het opvragen van
actuele emissiegegevens over ZZS en pZZS door bevoegde gezagen, een
onderzoek door Rijkswaterstaat naar diffuse lozingen van PFAS en een
onderzoek dat in opdracht van het Ministerie van IenW wordt uitgevoerd
naar producten en productieprocessen waaruit PFAS kunnen vrijkomen.
14.
Kan de Staatssecretaris toelichten of op basis van deze onderzoeken
wetenschappelijk gesteld kan worden dat geen gezondheidsrisico’s
verwacht hoeven te worden voor mensen via blootstelling van voedsel?
Kan het RIVM aangeven welke metingen in de toekomst kunnen zorgen
voor gefundeerde conclusies over de effecten van PFAS en GenX op de
gezondheid?
Antwoord:
Voor een aantal PFAS-stoffen die (lokaal) in hogere concentraties
voorkomen, zoals PFOA en PFOS, is inmiddels voldoende informatie
beschikbaar om hier uitspraken over te doen. Metingen in groente en fruit
afkomstig van moestuinen dichtbij een bron van verontreiniging
(Dordrecht en Helmond) lieten zien dat de aangetroffen gehaltes in
voedsel niet leiden tot een gezondheidsrisico3. Een eerdere studie van het
RIVM4 laat zien dat ook de achtergrondwaarden in voedsel geen gezondheidsrisico vormen. Naarmate er meer kennis beschikbaar komt over
andere PFAS-stoffen zullen er steeds nauwkeuriger uitspraken kunnen
worden gedaan over de vraag bij welke waarden zich gezondheidseffecten
kunnen voordoen. Mede hierom wordt bij ZZS uitgegaan van een
minimalisatieplicht voor emissies.
15.
De leden van de D66-fractie lezen in de aanbevelingen van het
RIVM-rapport dat het onderzoek van de ILT laat zien dat in sommige
gevallen een wettelijk kader voor deze stoffen ontbreekt, ontoereikend is
of niet bekend is bij de betrokken partijen. Kan de Staatssecretaris
toelichten hoe dit opgepakt wordt? Kan de Staatssecretaris toelichten
waar het wettelijk kader voor PFAS ontbreekt of ontoereikend is? Op welke
3
4

Kamerstuk 28 089, nr. 67.
Noorlander et al., 2010, zie https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/320126001.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

13

manier gaat er gewerkt worden aan een uitgebreidere informatieplicht
voor producenten van PFAS?
Antwoord:
Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 6, ga ik de wettelijke
grondslag voor de verplichting tot informatieverstrekking over ZZS in
afvalstromen versterken in het Besluit melden bedrijfsafvalstoffen en
gevaarlijke afvalstoffen. In dit besluit ontbreekt nu nog een expliciete
verplichting voor informatieverstrekking over (p)ZZS. Voor informatieoverdracht in de productieketen bestaat al een wettelijke verplichting onder de
REACH-verordening.
Vragen namens de leden van de GroenLinks-fractie:
16.
RIVM en ILT doen verschillende aanbevelingen omtrent de wet en het
beleid. Is de Staatssecretaris bereid deze aanbevelingen over te nemen?
Antwoord:
In de aanbiedingsbrief bij de rapporten van het RIVM en de ILT heb ik
aangegeven hoe ik de aanbevelingen oppak. Vervolgens heb ik het punt
van de informatieplicht over ZZS in afvalstoffen geconcretiseerd in het AO
Circulaire economie van 15 oktober jl. door aan te geven dat ik het Besluit
melden bedrijfsafvalstoffen en gevaarlijke afvalstoffen ga aanpassen. Ik
zal uw Kamer regelmatig informeren over de verdere uitvoering van de
aanbevelingen.
17.
De leden van de GroenLinks-fractie dringen er bij de Staatssecretaris op
aan om snel de informatieplicht aan te scherpen.
Antwoord:
Zoals hierboven aangegeven (o.a. in het antwoord op vraag 6) ga ik het
Besluit melden bedrijfsafvalstoffen en gevaarlijke afvalstoffen aanpassen.
18.
Waarom is de concentratiegrenswaarde van ZZS in afvalstromen vele
malen hoger dan de normen voor deze stoffen in bodem en water?
Antwoord:
Dit is een misvatting. Het idee dat er voor melding van ZZS in afvalstromen een grenswaarde van 0,1% zou bestaan kan voortkomen uit het
feit dat de REACH-verordening een grenswaarde van 0,1% hanteert voor
de meldplicht voor leveranciers van stoffenmengsels.
19.
Is de Staatssecretaris bereid om een gesloten ketenaanpak als
uitgangspunt van beleid te nemen? Welke wet- en regelgeving zou
hiervoor moeten worden aangepast? Kan als eerste stap de sectie over
ZZS in het Landelijk Afvalbeheerplan 3 (LAP3) aangepast worden?
Antwoord:
Waar ZZS in producten toegepast worden (waar de ZZS nodig zijn voor
een bepaalde functionaliteit) dienen die producten in het afvalstadium
zodanig te worden verwerkt dat de ZZS ook dan niet in het milieu
terechtkomen. Dit wordt gestimuleerd door het beleid om de transitie naar
een circulaire economie te realiseren, dat is gericht op het steeds beter
sluiten van materiaalkringlopen. Om alert te zijn op ZZS is kennis over de
aanwezigheid ervan in materialen en producten een eerste vereiste. Met
de REACH-verordening is al voorzien in de deze verplichting. De informa-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

14

tieplicht over ZZS in afvalstromen ga ik zoals hiervoor gezegd verduidelijken in het Besluit melden bedrijfsafvalstoffen en gevaarlijke afvalstoffen.
Het Landelijk Afvalbeheer Plan (LAP) bevat al een hoofdstuk dat een
risicoanalyse voorschrijft voor ZZS in te recyclen materiaal, opdat de ZZS
niet alsnog via gerecycled materiaal in het milieu komt. De aanwijzingen
in het LAP kunnen op basis van ervaringen en ontvangen signalen uit «het
veld» worden uitgebreid en verbeterd.
20.
Kan de Staatssecretaris aangeven hoe deze metingen worden meegenomen om een concentratiekaart van Nederland te maken? Zijn deze
metingen voldoende van kwaliteit?
Antwoord:
Het RIVM verzamelt alle meetdata om een landelijk beeld van de diffuse
verspreiding van PFAS op te stellen. RIVM controleert de data op kwaliteit
en bruikbaarheid.
21.
Waarom is de risicogrenswaarde voor een kinderspeeltuin ruim 2000 keer
hoger dan voor een tuin?
Antwoord:
Het doel van de risicogrenswaarden is het beschermen van gebruikers
tegen te hoge blootstelling aan een stof. Omdat het risico van een stof in
bodem sterk afhangt van welke activiteit er op die bodem plaatsvindt,
kunnen de risicogrenswaarden per bodemfunctie sterk verschillen.
Door opname van stoffen vanuit een moestuinbodem door geteelde
groenten en de consumptie daarvan, zal er veel sneller overdracht
plaatsvinden dan via huidcontact en grond-ingestie, wat bij speeltuinen de
blootstellingsroute is. Daarom moet de risicogrenswaarde voor
moestuinen veel lager zijn om hetzelfde beschermingsniveau te bieden.
Een uitgebreide toelichting is door het RIVM opgenomen in het rapport
«Risicogrenswaarden voor GenX (HFPO-DA) voor grond en grondwater».5
22.
Kan aangegeven worden hoe het staat met de uitvoering van de motie
van het lid Kröger over persistente stoffen in het leefmilieu van 19 maart
2019?
Antwoord:
In het debat van 19 maart jl. heb ik, naar aanleiding van de aangehouden
motie van het lid Kröger (Kamerstuk 30 175, nr. 331), toegezegd uw Kamer
te informeren over het brononderzoek PFAS. Ik heb deze toezegging
gestand gedaan met de brief van 29 mei (Kamerstuk 28 089, nr. 135).
Sindsdien is uw Kamer op de hoogte gehouden van de voortgang van dit
onderzoek. De laatste stand van zaken is dat het brononderzoek PFAS is
aanbesteed en de eerste fase van het onderzoek gestart is. Naar
verwachting wordt dit onderzoek eind 2020 afgerond.
23.
De leden van de GroenLinks-fractie willen weten hoe het staat met de
gezondheidsnorm van de EFSA. Wanneer wordt deze vastgesteld? Het
advies van de EFSA is vijftienmaal strenger dan onze norm. Is de
Staatssecretaris bereid om de veiligere EFSA-norm over te nemen? Welke
praktische gevolgen heeft dit en hoe verhoudt zich dat dan tot de waarden
in de eerdergenoemde tabel?

5

https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2019–0027.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

15

Antwoord:
Tijdens het plenaire debat van 16 mei jl. heb ik met uw Kamer uitgebreid
gesproken over de gezondheidsnormen van EFSA voor PFOA. In dat debat
heb ik aangegeven dat voor eventuele wijziging van de normering van
perfluoroctaanzuur (PFOA) gewacht wordt op aanvullend onderzoek dat
door de Europese voedselveiligheidsautoriteit (EFSA) wordt uitgevoerd.
Op dat moment werd verwacht dat dit onderzoek eind 2019 gereed zou
komen. De EFSA heeft recent aan haar opdrachtgever, de Europese
Commissie, laten weten meer tijd nodig te hebben om deze herbeoordeling uit te voeren, vanwege het beschikbaar komen van nieuwe
gegevens. De planning van EFSA is om het conceptrapport nu in het
eerste kwartaal van 2020 te publiceren voor een openbare consultatie en
het rapport in juli vast te stellen. Zoals ik in het plenaire debat heb
aangegeven wacht ik op de publicatie van EFSA en zal die gaan leiden tot
een vertaling van de voorgestelde normen naar de Nederlandse situatie
en dan ook betrokken worden bij het definitief handelingskader. In het
memo van het RIVM dat uw Kamer op 9 april 2019 heeft ontvangen6, is
door het RIVM overigens de inschatting gemaakt dat de consequentie van
het hanteren van het advies van EFSA voor de bodemnormen beperkt is.
De reden hiervoor is de verwachting dat de risicogrenzen voor doorvergiftiging, waar de bodemnormen op gebaseerd zijn, bepalender zullen
blijven dan de risicogrenzen voor de mens, die wel door het advies van
EFSA beïnvloed zouden kunnen worden.
24.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben ook vragen over hoe
besmetting via bijvoorbeeld afvalverbranding en bodemassen verloopt. Is
er zicht op deze stroom? Kan de Staatssecretaris toezeggen dat snel in
kaart wordt gebracht of PFAS in bodemassen een in potentie grote bron
van verspreiding en vervuiling is? Hoe wordt dit gemonitord? Wordt dit
apart door de afvalverbrandingsinstallaties (AVI’s) getest en gerapporteerd?
Antwoord:
Via het Landelijk Meldpunt afvalstoffen (LMA) is er zicht op waar
AVI-bodemas wordt toegepast (afgifte en ontvangst). In het onderzoek
door Rijkswaterstaat dat op dit moment wordt uitgevoerd naar mogelijke
diffuse bronnen van PFAS zal ook gekeken worden naar AVI-bodemas als
mogelijke bron. Het is namelijk nog niet duidelijk voor welke PFAS bij de
temperaturen en verblijftijd in de ovens van een AVI afbraak volledig
plaatsvindt.
25.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Staatssecretaris een
overzicht te publiceren van alle lozingsvergunningen voor GenX en PFAS
in Nederland en daarbij ook aan te geven waar vermoedelijk neergeslagen
concentraties verder uitspoelen of via afvalstromen potentieel grotere
concentratie kunnen voorkomen. Kan de Staatssecretaris hiervoor zorgen?
Wanneer zijn alle actieve bekende vergunde of potentiële bronnen in
beeld? Wordt hier verder onderzoek naar gedaan?
Antwoord:
Voorafgaand aan het wetgevingsoverleg water heeft de Minister van
Infrastructuur en Waterstaat uw Kamer het eindrapport van de «pilot
bezien watervergunningen» toegestuurd7. Bij het bezien van een
vergunning worden emissies van zeer zorgwekkende stoffen zoals
GenX-stoffen en PFOA nadrukkelijk meegenomen.
6
7

Bijlage bij Kamerstuk 28 089, nr. 122.
Kamerstuk 27 625, nr. 487.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

16

De landelijke werkgroep Aanpak opkomende stoffen is in 2019 een
verkennend onderzoek gestart naar mogelijke lozingen van PFAS. Als
onderdeel hiervan zijn en worden op verschillende locaties monsternames
uitgevoerd. De eindrapportage is voorzien in het voorjaar van 2020. De
Minister van Infrastructuur en Waterstaat zal uw Kamer hierover informeren voorafgaand aan het AO-water (juni 2020).
26.
Wordt er actief gekeken naar PFAS die nog niet zijn aangemerkt als ZZS?
Zijn bedrijven vergunningplichtig voor PFAS die nog niet op de lijst van
potentiële ZZS staan?
Antwoord:
Met de bronnenonderzoeken en de ZZS-uitvragen worden de – voor
Nederland – meest relevante toepassingen en emissies van PFAS in kaart
gebracht. Los daarvan geldt voor alle stoffen waarvan bekend is dat de
emissies milieuschade kunnen veroorzaken, dat deze worden opgenomen
in de vergunning. Daarvoor is het niet noodzakelijk dat de stof als ZZS is
aangemerkt. Het is aan het bevoegde gezag om te oordelen welke
maatregelen in de vergunning moeten worden opgenomen om de
emissie zo beperkt mogelijk te houden.
27.
Hoe wordt de motie van het lid Kröger c.s. over gefluorideerde koolwaterstoffen als groep opnemen in REACH (Kamerstuk 21 501-08, nr. 781)
uitgevoerd die oproept om te zorgen dat PFAS als groep worden
geclassificeerd onder REACH (Europese verordening inzake Registratie,
Evaluatie, Autorisatie en beperkingen van Chemische Stoffen)? En is het
in de tussentijd mogelijk om PFAS als groep stoffen op de lijst van
potentieel ZZS te plaatsen?
Antwoord:
Het kabinet gaat zich inspannen om een restrictie op alle niet-essentiële
gebruiken van PFAS te realiseren. Welke toepassingen essentieel zijn zal
worden bepaald op basis van wetenschappelijke onderbouwing
gedurende het opstellen van het voorstel.
Het RIVM plaatst stoffen op de lijst potentiële Zeer Zorgwekkende Stoffen
(pZZS). De keuze voor deze stoffen en stofgroepen is gebaseerd op
beschikbare informatie rond de uitvoering van REACH. Daartoe wordt
gebruik gemaakt van verschillende lijsten van stoffen, volgens de
procedure die op de website van het RIVM beschreven is. Niet alle PFAS
zullen aan de ZZS-criteria voldoen.
28.
De leden van de GroenLinks-fractie willen weten hoe het staat met het
digitaliseren van alle vergunningen voor ZZS en een landelijke database
voor alle handhavende instanties.
Antwoord:
Het RIVM bouwt in opdracht van het Ministerie van IenW een database
om de ZZS-emissies te registreren. Op dit moment wordt de database
gevuld met de eerste resultaten uit de ZZS-uitvraag. Per 1 januari 2021
moeten bedrijven informatie over de ZZS-emissies aan het bevoegd gezag
voorgelegd hebben.
29.
De rapportages maken duidelijk dat de urgentie bij handhavers en
overheden ontbreekt. Deze leden vragen de Staatssecretaris om er met
klem op aan te dringen om hier veel nadrukkelijker op in te zetten. Maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

17

ook om handhavers de middelen te geven om te handhaven. Welke extra
middelen zijn hiervoor nodig?
Antwoord:
Het is belangrijk dat voldoende urgentie wordt ervaren. Het tegengaan
van emissies van ZZS naar het milieu is al lange tijd stevig verankerd in
de wetgeving, waarmee veel is bereikt. De afgelopen jaren zijn er nieuwe
ZZS onder de aandacht gekomen, waaronder een aantal PFAS. Het kabinet
faciliteert het bevoegd gezag met een aantal onderzoeken. Het is te vroeg
om te concluderen dat extra middelen nodig zijn.
30.
De leden van de GroenLinks-fractie willen ten slotte de Staatssecretaris
oproepen snel met een actieplan te komen voor het terugdringen van de
bronnen van PFAS-vervuiling. Veel onderzoek is nog gaande, maar gezien
het grote maatschappelijke belang moeten de bronnen die nu al bekend
zijn zo snel mogelijk aangepakt worden.
Antwoord:
Het kabinet werkt aan regulering van productie en het gebruik van stoffen
in Europees en internationaal verband. Mede dankzij onze inspanningen is
GenX door de EU aangemerkt als substance of very high concern (SVHC)
onder REACH. Het kabinet wil zich nu in Europees verband inzetten om
alle toepassingen van PFAS te verbieden met uitzondering van de
essentiële toepassingen (via het instrument «restrictie»).
Vragen namens de leden van de SP-fractie:
31.
De leden van de SP-fractie vragen of de Staatssecretaris het met deze
leden eens is dat de conclusie van de ILT, dat geen enkel onderdeel in de
keten die verantwoordelijk is voor de productie van, voor de leefomgeving
potentieel gevaarlijke stoffen, informatie over deze stoffen deelt of zelfs
maar communiceert over de samenstelling van de te vervoeren stoffen,
onacceptabel is en ronduit schokkend. Welke stappen worden genomen
om dit te verbeteren en op welke termijn kunnen deze verbeteringen
worden gerealiseerd? De leden van de SP-fractie vragen, naar aanleiding
van de bevindingen van de ILT, of en op welke wijze ervoor gezorgd gaat
worden dat de communicatie en informatieverstrekking binnen de ketens
die te maken hebben met ZZS, zoals de stoffen betrokken bij het
GenX-proces (FRD), wordt verbeterd.
Antwoord:
De ILT constateert dat in het huidige stelsel van vergunningverlening en
toezicht de aandacht is gericht op de individuele inrichtingen. Voor elke
schakel in de keten zijn er regels en veilige grenzen gedefinieerd. Zoals
het ILT-rapport stelt is het toezicht op de integrale keten van product tot
afval onvoldoende geborgd. Ik ben van mening dat van alle partijen in de
keten verwacht mag worden dat zij maatregelen nemen om emissies naar
de leefomgeving te voorkomen en te beperken. De beschikbaarheid van
informatie speelt daarbij een belangrijke rol. Daartoe moet de informatieplicht beter worden nageleefd en gaat deze ook beter verankerd worden in
de afvalwetgeving.
32.
De leden van de SP-fractie vragen of de Staatssecretaris het met deze
leden eens is dat in het belang van de volksgezondheid en de veiligheid,
regels over informatie en communicatie betreffende productie en
transport van (p)ZZS in wetgeving zou moeten worden vastgelegd en er
vergunningen voor aangevraagd zouden moeten worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

18

Antwoord:
Voor productie van stoffen geldt dat deze al meldingplichtig dan wel
vergunningplichtig is. Het is aan het bevoegd gezag om hierop toe te zien.
De regels over veilig transport van gevaarlijke stoffen zijn vastgelegd in
VN-afspraken die in Nederland zijn geïmplementeerd via de Wet vervoer
gevaarlijke stoffen (Wvgs). Daarin is onder meer geregeld welke informatie gedeeld moet worden over een transport en welke informatie
aanwezig moet zijn bij het transport zelf. De regels hebben betrekking op
het vervoer van stoffen die een acuut gevaar kunnen vormen voor de
omgeving, bijvoorbeeld vanwege brandbaarheid of toxiciteit. Sommige
(p)ZZS vallen daarom nu al onder de werking van deze regels. Voor
(p)ZZS waarbij geen acuut effect van blootstelling te verwachten is, is het
toepassen van de Wvgs geen voor de hand liggende maatregel. Dit sluit
niet aan op de internationale afspraken over regels voor vervoer van
gevaarlijke stoffen.
33.
Deelt de Staatssecretaris, samen met deze leden, de conclusie van de ILT
dat de REACH-richtlijnen te kort schieten als het gaat om de toepassing
van stoffen waarvan nog niet vaststaat of sprake is van mogelijk gevaarlijke eigenschappen?
Antwoord:
Nee. Producenten en importeurs van chemische stoffen moeten alle
stoffen registeren die (vanaf 1 ton) op de Europese markt gebracht
worden. Daarbij moet aangetoond worden dat stoffen veilig gebruikt
kunnen worden. Als van een stof onvoldoende gegevens bekend zijn,
wordt de registrant verzocht meer gegevens aan te leveren. Van sommige
eigenschappen blijkt pas later dat deze tot problemen kunnen leiden.
Daarnaast zijn er stoffen die op de lijst met potentiële ZZS worden
geplaatst. Voor bedrijven en bevoegd gezag betekent plaatsing op deze
lijst dat er met extra aandacht naar de emissies van deze stoffen gekeken
zal worden. Zo nodig kunnen aanvullende maatregelen van het bedrijf
gevraagd worden.
34.
De leden van de SP-fractie vragen hoe kan worden voorkomen dat stoffen
waarvan nog niet duidelijk is wat de mogelijk schadelijke effecten op de
leefomgeving zijn, toch worden toegepast en aldus worden verspreid.
Antwoord:
Dat bedrijven, voorafgaand aan het op de markt brengen van stoffen,
onderzoek moeten doen en gegevens over hun stof dienen aan te leveren,
levert al een grote bijdrage aan het voorkomen van dergelijke situaties.
Het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) heeft recent de
opdracht gekregen om het aantal te controleren stoffendossiers drastisch
te verhogen. Ook nationaal wordt samen met de industrie gewerkt aan
maatregelen om de kwaliteit van deze dossiers te verbeteren. Niettemin
zullen er altijd stoffen blijven waar twijfel over bestaat en waar nader
onderzoek nodig is, en kan nieuwe informatie ertoe leiden dat een eerder
als veilig beoordeeld gebruik met toepassing van die nieuwe kennis niet
meer als veilig wordt gezien. Dit vraagt blijvende alertheid, zowel van
overheden als van bedrijven.
35.
De leden van de SP-fractie vragen of de Staatssecretaris de mening deelt
dat het hoognodig is dat er een informatieplicht komt voor het vermelden
van het gehalte van PFAS en GenX gerelateerde stoffen in een grondstofof afvaltransport, onafhankelijk van de grenswaarde of norm.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

19

Antwoord:
De plicht voor het melden van ZZS in grondstoffen is Europees bepaald in
de REACH-verordening. Op de plicht voor vermelden van ZZS in afvalstromen ben ik in mijn eerdere antwoorden ingegaan.
36.
De leden van de SP-fractie vragen wat de huidige regels zijn als het gaat
om de informatieverstrekking bij het verwerken van ZZS, als het gehalte
van een of meerdere van deze stoffen in het te verwerken afval boven de
toegestane norm ligt en op welke wijze deze regels worden gecontroleerd
en gehandhaafd.
Antwoord:
Zoals hierboven aangegeven (onder andere in antwoord op vraag 18),
geldt voor het melden van ZZS in afval geen concentratiegrenswaarde; elk
mogelijk relevant gehalte moet gemeld worden.
Het gemelde gehalte moet dan afgezet worden tegen een eventueel
wettelijk bepaald maximumgehalte van de ZZS in een (afval)materiaal. De
handhaving is de verantwoordelijkheid van de provincies die vergunningverlener zijn voor de afvalverwerkers die het afval mogen ontvangen. Bij
import en export van afval is de EVOA-verordening van toepassing en is
de ILT verantwoordelijk voor toezicht en handhaving.
37.
De leden van de SP-fractie vragen of, gezien de noodzaak inzicht te krijgen
in de verspreiding van ZZS, betrokken marktpartijen kunnen worden
verplicht om metingen te verrichten op het aangeleverde afval en de
resultaten van deze metingen te registreren via een landelijk registratiesysteem.
Antwoord:
Afvalverwerkende bedrijven moeten van degene die het afval afgeeft of
vanuit eigen metingen informatie krijgen over de aanwezigheid van ZZS
in het ingenomen afval, voor zover deze ZZS – gegeven het proces binnen
de inrichting – tot emissies kunnen leiden. Een landelijk registratiesysteem
acht ik niet doelmatig. De meetcijfers zijn nodig om benodigde maatregelen ter voorkoming van emissies te bepalen, deze in de vergunning op
te nemen en een eventuele volgende afnemer van de stroom te informeren.
38.
De leden van de SP-fractie vragen of en hoe de veiligheid van de
leefomgeving wordt gegarandeerd bij de verwerking van afval met (p)ZZS
door relatief kleine afvalverwerkende bedrijven die slechts eens in de vijf
tot tien jaar worden gecontroleerd.
Antwoord:
Bij het bepalen van de toezichtstrategie voor een bedrijf maakt het
bevoegd gezag een afweging op basis van onder andere de risico’s van de
bedrijfsactiviteit voor de leefomgeving, de resultaten van eerdere
inspecties, het risicobewustzijn en de nalevingsmotieven van het bedrijf.
Het bevoegd gezag kan op basis van deze beoordeling kiezen voor een
intensiever toezichtarrangement. Dit betekend ook dat op plekken waar
het risico beperkt is een lagere frequentie van toezicht kan plaats vinden.
Op deze manier wordt de beschikbare capaciteit ingezet op die plekken
waar het risico voor de leefomgeving het grootst is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

20

39.
De leden van de SP-fractie vragen wanneer de methode die het EFSA nu
ontwikkelt voor de risico’s verbonden aan een mengsel van PFAS
inzetbaar is.
Antwoord:
Zie het antwoord op vraag 23.
40.
De leden van de SP-fractie vragen of de Staatssecretaris de mening deelt
dat om de veiligheid van de leefomgeving te garanderen totdat deze
methode beschikbaar is, bij het vaststellen van het gehalte PFAS en het
vaststellen of sprake is van een normoverschrijding, altijd wordt
uitgegaan van de totale hoeveelheid van het mengsel van de aanwezige
PFAS.
Antwoord:
De methodiek die nu gehanteerd sluit aan bij de systematiek die wordt
toegepast bij dergelijke stoffen: waar een norm per stof af te leiden is,
omdat daarvoor voldoende gegevens voor beschikbaar zijn, wordt dit ook
gedaan. Ik volg hier het advies van het RIVM. Het RIVM geeft aan dat, op
basis van de gemeten achtergrondwaarde, het voor de hand ligt voor
PFOA en PFOS een aparte norm vast te stellen en voor de andere
PFAS-stoffen één norm te hanteren.
41.
De leden van de SP-fractie vragen of er andere soorten of groepen ZZS
zijn, die nu afzonderlijk worden gemeten en beoordeeld worden, maar
mogelijk ook een cumulatief effect hebben, en zo ja welke stoffen of soort
stoffen dit betreft. Zo nee, is het niet verstandig hier onderzoek naar te
doen?
Antwoord:
Ja, voor bijvoorbeeld dioxines geldt een groepsnorm voor emissies naar
lucht. Dit geldt ook voor enkele metaalverbindingen van eenzelfde groep
waarvoor dezelfde ZZS zorg bestaat (bijv. enkele kobaltverbindingen).
Voor mengsels van ZZS die eenzelfde werkingsmechanisme qua toxiciteit
hebben, wordt geadviseerd om bij vergunningverlening dit mengsel als
een ZZS te behandelen indien opgeteld alle ZZS-bestanddelen bij elkaar
boven de 0,1% komen. Er wordt internationaal veel onderzoek gedaan om
meer kennis te vergaren over de zogenaamde mengseltoxicologie. In
Nederland nemen verschillende onderzoeksinstituten deel aan deze grote
internationale projecten en onderzoeken.
42.
De leden van de SP-fractie vragen waarom er voor de beoordeling van het
oppervlaktewater op GenX is gekozen voor risicowaarden met de
bovengrens van 118 nanogram per liter en niet voor de ondergrens van 48
nanogram per liter of een gemiddelde daar tussenin.
Antwoord:
De waarde van 48 ng/L betreft de waterkwaliteitsnorm voor PFOA. De
waarde van 118 ng/L houdt rekening met het feit dat de risicogrens voor
de GenX-stoffen hoger is dan voor PFOA. Destijds is ook geconstateerd
dat er mogelijk nog een aanpassing zou moeten plaats vinden indien er
gegevens beschikbaar zouden komen over de bioaccumulatie (opname)
van GenX-stoffen in vis. Inmiddels heeft Chemours op last van de
provincie Zuid-Holland een studie laten uitvoeren naar de opname van
GenX door vissen. Deze studie, die dit jaar door de Provincie Zuid-Holland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

21

is goedgekeurd, bevestigt dat de waarde van 118 ng/L als waterkwaliteitsnorm voldoende beschermend is.
43.
De leden van de SP-fractie vragen hoe de voorgenomen reductie van de
uitstoot van GenX door Chemours zich in de praktijk ontwikkelt en zouden
graag een overzicht zien van het verloop van deze reductie als het gaat
om de uitstoot naar land, water en lucht.
Antwoord:
Directe uitstoot naar de bodem vindt niet plaats. In de brief van de
Minister van Infrastructuur en Waterstaat van 6 november 2019 is het
monitoringsrapport opgenomen van Rijkswaterstaat.8 Hieruit blijkt dat
hoeveelheid GenX-stoffen in afvalwater zijn sterk afgenomen ten opzichte
van 2017. Tevens heeft de Provincie Zuid-Holland aangekondigd de
vergunde GenX-emissies naar lucht verder te verlagen met 95% per 2020
en 99% per 2021 ten opzichten van de vergunde emissies in 2017.
44.
De leden van de SP-fractie vragen hoe de controle en handhaving
verloopt rond de, op basis van de voorgenomen reductie van de uitstoot
van GenX door Chemours, aangepaste vergunningen.
Antwoord:
Zowel de Provincie Zuid-Holland als Rijkswaterstaat hebben een intensief
monitoringsprogramma waarmee de emissies van Chemours gevolgd
worden. Inspecties vinden plaats op diverse manieren die passen bij het
doel van de in de vergunning gestelde voorschriften. Het betreft onder
andere analyses van lozingen, aangekondigde en onaangekondigde
inspecties op locatie en audits van het milieumanagementsysteem. Indien
daarbij geconstateerd wordt dat niet voldaan wordt aan een vergunningsvoorwaarde zal direct een handhavingstraject worden gestart.
45.
De leden van de SP-fractie vragen, ter verduidelijking van het rapport, of
er een overzicht gegeven kan worden van alle aanbevelingen van het
RIVM en per aanbeveling de hieruit volgende beleidskeuze.
Antwoord:
In de aanbiedingsbrief ben ik op de aanbevelingen van het RIVM
ingegaan. Ik zal uw Kamer regelmatig informeren over de verdere
uitvoering van deze aanbevelingen.
Vragen namens de leden van de Partij voor de Dieren-fractie:
46.
Deze leden vragen de Staatssecretaris daarom wat zij gaat doen om op zo
kort mogelijke termijn te voorkomen dat er nog meer PFAS, direct of
indirect, in het milieu belanden.
Antwoord:
De aanpak van emissies van bedrijven heeft, ook uit antwoord 43 blijkt,
geresulteerd in drastische verminderingen van de PFAS-emissies. Het
bevoegd gezag, i.c. de provincie Zuid-Holland en Rijkswaterstaat, zijn
verantwoordelijk voor het opleggen van beperkende maatregelen. Ik
faciliteer het bevoegd gezag daarbij zo goed mogelijk, binnen het
VTH-stelsel, met bijvoorbeeld de opzet van een kennisnetwerk, het door
het RIVM laten actualiseren van de ZZS-lijst en een stevige inzet in Europa
8

Kamerstuk 28 089, nr. 150.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

22

zoals bij het verkrijgen van de ZZS-status voor GenX. Aanvullend
bronbeleid is in voorbereiding, Nederland zal samen met een aantal
andere lidstaten een Europese restrictie voorstellen op niet-essentiële
toepassingen van PFAS. Dit wordt de komende jaren een intensief project,
waarvoor ik op dit moment de handen in de EU op elkaar probeer te
krijgen.
47.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie constateren dat uit de
rapportages blijkt dat nog regelmatig onvoldoende informatie beschikbaar
is over de stoffen en de bijbehorende risico’s. Deze leden vragen de
Staatssecretaris daarom of zij al meer informatie kan delen over de
methode waar de EFSA momenteel aan werkt om de risico’s van
blootstelling aan een combinatie van PFAS in kaart te brengen. Het lijkt
deze leden ondoenlijk om alle combinaties van de meer dan 6.000 PFAS in
kaart te brengen. Kan de Staatssecretaris bevestigen dat wanneer de
precieze gevaren van bepaalde combinaties niet bekend zijn er, vanuit het
voorzorgsbeginsel, wordt uitgegaan van de meest schadelijke combinatie? Zo nee, waarom niet? En wil zij daar dan bij de EFSA voor pleiten?
Antwoord:
Het is belangrijk om rekening te houden met combinatie-effecten van
gevaarlijke stoffen. Daarom heeft Nederland het initiatief genomen om in
Europa tot een methodiek te komen om bij normstelling rekening te
houden met combinatie-effecten. Het RIVM geeft verder aan dat het niet
mogelijk is om meer informatie te delen over de methode waar EFSA aan
werkt omdat deze nog niet beschikbaar is. Zie ook mijn antwoorden onder
vraag 23 en 40.
48.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen of de Staatssecretaris
kan aangeven waarom in de Kaderrichtlijn Water de risicogrens voor
GenX in vis is verhoogd van 1,3 k/kg naar 2,6 k/kg vis? Is dat beargumenteerd vanuit de risico’s die deze concentratie met zich meebrengt voor
de vissen of alleen de risico’s die deze concentratie met zich meebrengt
voor mensen via de consumptie van de vis?
Antwoord:
Het gaat hier over de bescherming van de mens, dus de visconsumptie.
Het verschil komt door een aanpassing in de Europees afgestemde
methodiek van de Kaderrichtlijn water. Voorheen werd er door de
Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) rekening mee gehouden dat andere
bronnen voor 90% bijdragen aan de toelaatbare dagelijkse inname van
mensen en mocht de bijdrage via vis maximaal 10% zijn. De WHO heeft
geconstateerd dat deze benadering voor visconsumptie te conservatief is.
Op basis hiervan is de bijdrage via vis bijgesteld naar maximaal 20%. Dit
heeft als gevolg een verdubbeling van de risicogrens van 1,3 k/kg naar
2,6 k/kg vis.
49.
Op pagina 17 van de RIVM-rapportage valt ook te lezen dat voor
toepassing op land boven grondwaterniveau de norm in het tijdelijke
handelingskader gesteld is op de strengste ecologische risicogrens
waarbij het gaat om doorvergiftiging via bodemorganismen naar vogels
en zoogdieren. Wat moeten deze leden verstaan onder «doorvergiftiging»?
Antwoord:
Doorvergiftiging is het proces waarbij vogels en zoogdieren, die niet
direct worden blootgesteld aan de grond, toch de stof binnenkrijgen door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

23

het eten van planten en/of dieren, die wel blootgesteld zijn. Het gaat dus
om de bescherming van vogels en zoogdieren die via de voedselketen
worden blootgesteld. Een voorbeeld van zo’n voedselketen is bodemregenworm-muis-valk. Doorvergiftiging is één aspect bij het afleiden van
milieurisicogrenzen. Er wordt ook gekeken naar de risico’s voor mensen
door blootstelling aan grond en door het eten van voedsel en naar de
risico’s voor bodemorganismen zelf.
50.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen waarom de Staatssecretaris, voor de menselijke blootstelling, de bevoegde gezagen geadviseerd heeft om uit de door de wetenschap voorgestelde bandbreedte van
48 tot 118 nanogram per liter de bovengrens van 118 te nemen. Schrijft
het voorzorgsbeginsel niet voor dat voor de zekerheid de ondergrens
genomen moet worden? Is de Staatssecretaris bereid de ondergrens van
48 nanogram te adviseren? Zo nee, waarom niet?
Antwoord:
Zie hiervoor mijn antwoord op vraag 42.
51.
Bij de risicogrens die bepaald is voor zwemwater stelt het RIVM expliciet
dat deze is afgeleid voor een kind. Kan de Staatssecretaris aangeven of dit
ook het geval is voor alle andere blootstellingseisen die genoemd
worden? Zo nee, waarom is alleen bij deze eis gekeken naar de blootstelling voor kinderen? Is de Staatssecretaris bereid alle blootstellingsnormen op te stellen op basis van blootstelling voor een kind?
Antwoord:
Uitgangpunt bij het vaststellen van veilige concentraties is dat de meest
kwetsbare groep bepalend is voor de beoordeling. Veilige concentraties in
het milieu moeten ook veilig zijn voor dat deel van de bevolking waarvoor
het desbetreffende milieucompartiment (water, bodem of lucht) de
hoogste blootstelling oplevert. Bij zwemmen hebben kinderen de hoogste
blootstelling. Dit komt doordat zij bij zwemmen verhoudingsgewijs meer
water binnenkrijgen dan volwassenen. Op basis daarvan zijn kinderen bij
zwemwaterlocaties bepalend voor de beoordeling. Ook voor andere
routes (bijvoorbeeld risicogrens voor de bodemfunctie wonen met tuin)
wordt er bij de bepaling van veilige concentraties rekening gehouden met
hogere blootstelling in bepaalde groepen van de bevolking en is de meest
kritische groep bepalend.
52.
Deze leden vragen de Staatssecretaris of Chemours inmiddels al deze
afvalstromen heeft onderzocht op GenX. Zo nee, waarom niet?
Heeft naar de mening van de ILT, Chemours inmiddels wel een sluitende
procedure om de aanwezigheid van GenX in haar afvalstromen te kunnen
uitsluiten?
Antwoord:
Het bevoegd gezag, DCMR Milieudienst Rijnmond namens de provincie
Zuid-Holland (verder: DCMR), heeft bij Chemours nader onderzoek gedaan
naar de herkomst en binnenlandse afvoer van de afvalstoffen. Als gevolg
daarvan heeft Chemours enkele administratieve verbeteringen doorgevoerd ten gunste van inzicht in herkomst en bestemming van de afvalstromen. DCMR zal Chemours verplichten om zijn administratie verder te
verbeteren en duidelijk aan te geven waar afvalstromen ontstaan en welke
samenstelling deze hebben, bijvoorbeeld of er GenX-stoffen in zitten of
niet. Dit zal in de vergunning worden opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

24

53.
In de rapportage valt te lezen dat bij het reinigen van transporten
verontreiniging met GenX via het spoelwater wegspoelt. Kan de Staatssecretaris onderzoeken of het mogelijk is om bij het transport van GenX, en
in bredere zin van ZZS, alleen nog dedicatietransport toe te staan?
Antwoord:
Het vervoer van afvalstromen is gebonden aan eisen. In de beantwoording van voorgaande vragen ben ik al ingegaan op mijn inzet op het
verbeteren van het doorgeven van informatie over stoffen in de afvalketen, zodat elke partij die gegevens heeft die nodig zijn om aan haar
verantwoordelijkheid invulling te geven. Naast transportmiddelen die
uitsluitend voor een bepaalde stroom gebruikt worden, is het ook
mogelijk dat het bevoegd gezag eisen stelt aan de reinigingsactiviteiten,
zodat verspreiding van gevaarlijke stoffen geminimaliseerd wordt.
54.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen of de Staatssecretaris
kan aangeven waar de toename tussen 2017 en 2018 vandaan komt die
valt af te lezen uit tabel S1 op pagina 9 van het RIVM-rapport. Het gaat
dan om de toename van de maximale gehaltes en medianen voor
oppervlaktewater, grond en grondwater.
Antwoord:
De mediane en maximale waarden in 2018 zijn hoger dan die in 2017,
omdat er in 2018 gerichte metingen zijn gedaan op verdachte locaties,
bijvoorbeeld op het terrein van Custom Powders in Helmond en bij
afvalverwerkers. Als er dichter bij een bron wordt gemeten, zijn de
aangetroffen gehalten vaak hoger. Figuur 22 en 23 van het RIVM-rapport
laten zien dat er in 2018 meer metingen zijn gedaan op locaties met hoge
concentraties.
55.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie constateren dat de ILT
schrijft: «Zo lang er geen externe prikkel komt voelen producenten zich
onvoldoende verantwoordelijk om de eigenschappen van een stof te
onderzoeken en te delen.» Kan de Staatssecretaris aangeven welke prikkel
zij voor ogen heeft om producenten te dwingen beter inzicht in de
stofeigenschappen en de risico’s te krijgen en om deze informatie beter te
delen?
Antwoord:
Hierop ben ik in mijn antwoord op vraag 31 ingegaan.
56.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie horen verder graag wanneer
de Staatssecretaris komt met de nieuwe invulling van de informatieplicht.
Antwoord:
Hiertoe wil ik najaar 2020 het Besluit melden bedrijfsafvalstoffen en
gevaarlijke afvalstoffen aangepast hebben.
57.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zien dat de ILT verder in haar
rapportage constateert dat in een aantal schakels van de keten door
bevoegde gezagen wordt opgetreden maar dat van een overkoepelend en
samenhangend optreden geen sprake is. Kan de Staatssecretaris na die
opmerking nogmaals reflecteren op de eerdere oproep van deze leden om
dit soort bedrijven en de omgang met dit soort stoffen bij het Rijk te
beleggen in plaats bij decentrale overheden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

25

Antwoord:
Voor bedrijven waarbij sprake is van risicovolle activiteiten geldt een
verplichte overdracht per 1 juli 2017 van vergunningverlening door
bevoegde gezagen aan zes gespecialiseerde omgevingsdiensten.
Daarmee wordt precies datgene beoogd wat deze leden voor ogen staat:
het toezicht op de activiteiten van dit soort bedrijven dient plaats te
vinden door instanties waarbij voldoende kennis en kunde aanwezig is om
ook bij zeer complexe activiteiten vergunningverlening, toezicht en
handhaving goed uit te voeren.
58.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen tot slot of de
Staatssecretaris aan deze leden kan mededelen hoe het staat met de
uitvoering van de motie van het lid Wassenberg over het verhalen van
onderzoekskosten op vervuilende bedrijven (Kamerstuk 28 089, nr. 79) die
de regering oproept te onderzoeken of, en zo ja hoe de kosten van deze
onderzoeken (naar de verspreiding van GenX) op de vervuilende
bedrijven verhaald kunnen worden.
Antwoord:
In de brief die uw Kamer op 19 november 2018 heeft ontvangen, ben ik
uitgebreid ingegaan op deze motie.9 Ik heb hierin toegelicht dat de Wet
milieubeheer in titel 17.2 voorziet in een regeling om kosten te verhalen
op bedrijven. Hiermee beschouw ik deze motie als afgedaan.

9

Kamerstuk 28 089, nr. 95.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 152

26