Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

583
Vragen van de leden Karabulut (SP) en Belhaj (D66) aan de Staatssecretaris
van Defensie over aanhoudend gebruik chroom-6 bij de koninklijke Luchtmacht
(ingezonden 25 oktober 2018).
Antwoord van Staatssecretaris Visser (Defensie) (ontvangen 9 november
2018).
Vraag 1
Klopt het dat sinds 2012 High Solid Primer, een grondverf, bij de Nederlandse
luchtmacht wordt gebruikt en dat deze verf een dubbele hoeveelheid
chroom-6 bevat dan een eerder gebruikte verf?1 Zo nee, hoe zijn dan de
feiten?
Antwoord 1
In 2012 heeft de fabrikant, op grond van EU-regelgeving, de epoxy primer
vervangen door een nieuw product, de zogeheten High Solids Primer (HSP),
waarin minder oplosmiddelen waren toegepast. Daardoor steeg het percentage vaste bestanddelen waaronder chroom-6. Een veranderd percentage
(van 16 procent in de oude situatie naar 30 procent in de huidige situatie)
betekent niet dat er meer chroom-6 is toegevoegd. Er is voor deze HSP geen
gecertificeerd alternatief met dezelfde corrosie werende eigenschappen. De
HSP is aan te brengen met één passage met de verfspuit in plaats van twee.
Daardoor is de tijdsduur van spuiten en dus het vrijkomen van verfnevel de
helft korter. Als de verf wordt aangebracht volgens de instructies van de
fabrikant resulteert het in een verfsysteem met ongeveer evenveel chroom-6
per vierkante meter als bij de oude primer.

1

ah-tk-20182019-583
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2018

Dubbel zoveel giftig chroom-6 in nieuwe verf Defensie, Nieuwsuur, 21 oktober 2018
https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2255843-dubbel-zoveel-giftig-chroom-6-in-nieuwe-verfdefensie.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

Vraag 2
Herinnert u zich uw belofte dat u «zal bezien of gezamenlijk met bondgenoten
naar oplossingen kan worden gezocht»?2 Heeft u dat inmiddels gedaan? Zo
nee, waarom niet? Zo ja, wat is de stand van zaken?
Antwoord 2
Structureel vindt overleg plaats met bondgenoten, zoals in de jaarlijkse F-16
Corrosion Technical Interchange Meeting, die dezelfde types luchtvaartuigen
gebruiken om ervaringen en kennis uit te wisselen over diverse onderwerpen
waaronder het gebruik van chroom-6. België en Noorwegen passen bij het
C-130 Hercules transporttoestel alternatieve verven toe die in Nederland nog
niet zijn gecertificeerd. De certificering is een nationale verantwoordelijkheid.
Nederland heeft al sinds 2005 een Militaire Luchtvaart Autoriteit die daarop
toeziet.
In Nederland zijn Militaire Luchtvaarteisen en toezicht daarop door de
Militaire Luchtvaart Autoriteit bij wet geregeld. Deze situatie is vergelijkbaar
met veel landen waaronder Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.
Andere landen volgen hun eigen regels voor wat betreft certificering en
toezicht. De ervaringen van België en Noorwegen met hun verfsysteem op
het C-130 Hercules-transportvliegtuig worden gebruikt bij de certificering van
een chroomvrij verfsysteem voor de Nederlandse C-130»s. Met Noorwegen is
contact over het verfsysteem van hun F-16’s. Daarnaast is Nederland volledig
op de hoogte van testen met chromaatvrije verfsystemen voor de Apache en
Chinook door US NAVAIR en US ARMY. Het uitgangspunt is om in de eerste
plaats te voldoen aan de luchtwaardigheidseisen en daarbij chroom-6 zoveel
en zo snel mogelijk uit te bannen, en tot die tijd worden maatregelen
genomen om veilig te kunnen werken met chroom-6. Uit het rapport van het
Coördinatiecentrum Expertise Omstandigheden en Gezondheid (CEAG) dat de
Kamer in juni jl. heeft ontvangen, blijkt dit ook het geval te zijn.
Vraag 3
Is het waar dat België geen chroom-6 meer gebruikt, zoals kan worden
afgeleid uit de beraadslagingen van het Belgische parlement? Zo nee, hoe
zijn dan de feiten?3 Was u bekend met de Belgische positie en wat is uw
oordeel hierover?
Antwoord 3
Het verfsysteem op vliegtuigen bestaat in principe uit drie lagen: hechtprimer,
primer en topcoating. Als in België gesproken wordt over verf, dan wordt
daar de topcoating mee bedoeld. De topcoating is voor zowel de Belgische
als Nederlandse vliegtuigen chroom-6 vrij. De hechtprimer en primer – door
2

Kamerstuk 34 775 X, nr. 133, Brief 28 juni 2018
«Omdat we hierbij afhankelijk zijn van onder andere buitenlandse leveranciers van materieel
zullen we bezien of gezamenlijk met bondgenoten naar oplossingen kan worden gezocht.»
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-34775-X-133.html
3
Verslag van de Commissie voor de landsverdediging Belgisch parlement, d.d. 18 maart 2015
https://www.dekamer.be/doc/CCRI/pdf/54/ic119x.pdf en verslag van de Commissie voor de
Landsverdediging 27 juni 2018. https://www.dekamer.be/doc/CCRI/html/54/ic936x.html. Zowel
uit het verslag van de Belgische Commissie voor Landsverdediging van 18 maart 2015 als uit
het verslag van 27 juni 2018 blijkt dat de Belgische regering aangeeft geen chroom-6 meer te
gebruiken maar een alternatieve verf heeft gevonden. Zie antwoord op vragen van Alain Top,
Belgisch Kamerlid, d.d. 18 maart 2015 van de Belgische Minister Steven Vandeput; «De
Belgische Defensie heeft inderdaad ooit met verven gewerkt die chroom-6 bevatten. De stof
werd in alle schilderwerkplaatsen gebruikt waar bescherming tegen corrosie van systemen
vervaardigd uit metaal nodig was. Eind jaren negentig, toen al, werd het gebruik van chromaathoudende grondlagen volledig gebannen voor landsystemen en vervangen door chromaatvrije
grondlagen. Voor sommige andere systemen, zoals vliegtuigen, konden die vervangers tot in
2013 echter niet het vereiste beschermingsniveau tegen corrosie bereiken. Sinds 2013 heeft de
verfindustrie wel een gelijkwaardige vervanger voor chroomhoudende grondlagen in
productie. Die gebruiken wij ook vandaag.»
Op 27 juni 2018 werden eveneens vragen gesteld over chroom-6 door Alain Top aan Minister
Vandeput waarbij hij antwoordde; «Voor vliegtuigen bestonden er tot 2013 geen vervangende
producten die het vereiste beschermingsniveau tegen corrosie konden bereiken. Pas sinds 2013
heeft de verfindustrie een gelijkwaardige vervanger. Deze wordt dan ook sinds 2014 door
Defensie aangewend. Vandaag worden dus geen chromaathoudende verven meer toegepast
bij Defensie.»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

België grondlagen genoemd – voor luchtvaartuigen bevatten wel chroom-6.
Indien werkzaamheden aan deze grondlagen noodzakelijk zijn, besteedt de
Belgische krijgsmacht deze werkzaamheden uit.
Vraag 4
Is het tevens waar dat Noorwegen grondverven gebruiken zonder chroom-6?4
Zo nee, wat zijn dan de feiten?
Antwoord 4
Noorwegen gebruikt, net als Nederland, voor de buitenzijde van de F-16 (voor
zowel de primer als de topcoating) een chroomvrij verfsysteem. Op enkele
moeilijk bereikbare plaatsen is nog chroom-6 houdende primer aanwezig. In
Noorwegen wordt bij kleine reparaties van het verfsysteem de voorkeur
gegeven aan het gebruik van een chroomhoudende verf. Noorwegen gebruikt
voor het Hercules-transportvliegtuig C-130 al een chroomvrij verfsysteem. In
Nederland kan dat niet omdat dit verfsysteem nog niet is gecertificeerd.
Defensie is wel bezig met het certificeringstraject voor deze alternatieve verf
bij de C-130. Op dit moment zijn er al wel drieënveertig Nederlandse F-16’s
voorzien van een chroom-6-arm verfsysteem, alleen de hechtprimer op deze
toestellen bevat nog chroom-6. Zes F-16’s zijn voor de aanpassing naar het
chroom-6-arm verfsysteem ingepland waarbij een deel (negentien F-16’s)
deze behandeling vanwege afstoting niet ondergaat. Dit als gevolg van de
vervanging door de F-35. De aanpassing van het verfsysteem van de F-16
besteedt Defensie uit en wordt uitgevoerd in Portugal.
Vraag 5
Wat weerhoudt u ervan de verf of verven die in Noorwegen en België worden
gebruikt ook te gaan gebruiken? Kunt u melden wat de verhoging van de
kosten in gebruik en onderhoud zal zijn als u chroom-6-vrije verf zou gaan
gebruiken?
Antwoord 5
Zodra de verfsystemen die België en Noorwegen gebruiken, gecertificeerd
zijn voor de Nederlandse luchtvaartuigen, worden deze ook hier gebruikt.
Certificering is een nationale verantwoordelijkheid, die wij uitvoeren binnen
de kaders van de Militaire Luchtvaarteisen. De bevoegdheid tot certificering
berust bij de Militaire Luchtvaart Autoriteit. Wij nemen niet zonder eigen
onderzoek bevindingen van andere landen over. Nederland is een van de
landen die voorop loopt ten aanzien van Militaire Luchtvaarteisen. Andere
landen zoals België volgen deze ontwikkeling. België heeft toestemming
verleend chroomvrije verf toe te passen op een moment dat er nog geen
Militaire Luchtvaart Autoriteit was ingesteld. Daarbij is geen certificeringsonderzoek gedaan dat aan onze eisen voldoet. Eventuele verhoging van de
kosten speelt geen doorslaggevende rol bij een besluit tot het gebruiken van
een chroomvrij verfsysteem. Ook Nederland past al diverse chroomarme
verfsystemen toe zoals bij de F-16 en werkt daarbij samen met andere
landen.
Vraag 6
Is het waar dat u werkt aan een roadmap om chroom-6-vrije verf te gaan
gebruiken? Wanneer voorziet dit plan in het gebruik van chroom-6 vrije verf
bij Defensie?
Antwoord 6
De afgelopen jaren heeft Defensie voor de verschillende type luchtvaartuigen
initiatieven ontplooid om het gebruik van chroom-6 terug te dringen.
Tezamen vormen deze initiatieven een roadmap op weg naar een chroomarme en waar mogelijk chroomvrije vliegtuigvloot. We spreken van een
chroomarm verfsysteem als alleen de primer en top-coating chroomvrij zijn,
maar de hechtprimer nog chroom bevat. We spreken van een chroomvrij

4

Dubbel zoveel giftig chroom-6 in nieuwe verf Defensie, Nieuwsuur, 21 oktober 2018
https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2255843-dubbel-zoveel-giftig-chroom-6-in-nieuwe-verfdefensie.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

verfsysteem als ook de hechtprimer chroomvrij is waardoor alle lagen
chroomvrij zijn.
De Defensie Materieel Organisatie (DMO) heeft de opdracht gekregen een
concreet en uitvoerbaar plan op te stellen met betrekking tot initiatieven voor
nog verdere reductie van gebruik van chroom-6 in luchtvaartsystemen en in
luchtvaart gerelateerde gronduitrusting. Dit plan is uiterlijk 1 maart 2019
gereed. Parallel aan het schrijven van het plan wordt voortdurend gewerkt
aan het terugdringen van chroom-6. Het terugdringen van chroom-6 op de
F-16 is hiervan een voorbeeld (zie vraag 4).
Vraag 7
Kunt u de Kamer de technische gegevens doen toekomen van het gebruik
van de huidige coatings met de dubbele hoeveelheid Chroom-6? Voldoet
Defensie aan de door Sociale Zaken en Werkgelegenheid gestelde grenswaarde?
Antwoord 7
Ja, het betreft de High Solids Primer (HSP). Dit is de laag onder de topcoating. De HSP is van het type 10P20–13 Epoxy Primer. De factsheet van de
fabrikant is gevoegd als bijlage.
Zoals ik eerder heb gemeld in mijn brief van 4 juni jl. (Kamerstuk 34 775 X,
nr. 126), zijn er voor het veilig werken met chroom-6 door Defensie concrete
maatregelen genomen. De luchtconcentratie die wordt gemeten buiten het
masker is in de meeste gevallen beneden de wettelijke grenswaarde. Door
het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen (waaronder beschermingsmiddelen met onafhankelijke ademlucht) blijft de blootstelling voor het
personeel onder de grenswaarde.
Vraag 8, 9
Wat is er gedaan met de door defensiemedewerkers en interne arbodienst
geuite zorgen over de aanwezigheid van een dubbele hoeveelheid chroom-6
in de coatings?
Klopt het beweerde dat het personeel is geïnstrueerd om de verf dunner te
spuiten om risico’s te verminderen waardoor de hoeveelheid chroom-6
ongeveer gelijk blijft? Zo ja, hoe verhoudt dit zich tot de signalen van het
defensiepersoneel dat dit niet het geval zou zijn?
Antwoord 8, 9
Op 23 april 2013 is voorlichting gegeven aan de schilders over de wijze van
aanbrengen van de High Solids Primer. Hierbij hebben medewerkers van de
Defensie Materieel Organisatie (specialisten bedrijfsstoffen) en medewerkers
van de verffabrikant uitleg gegeven. In 2014 is door de Defensie Materieel
Organisatie de voorlichting herhaald. Naar aanleiding van de zorgen van de
schilders is een onderzoek door het Coördinatiecentrum Expertise Arbeidsomstandigheden en Gezondheid (CEAG) opgestart om vast te stellen of de HSP
een verhoogd risico gaf op blootstelling. De resultaten van dit CEAGonderzoek wezen in 2015 uit dat de blootstelling onder de wettelijke
grenswaarden bleef.
Vraag 10
Is het waar dat indien er geen gecertificeerde verf gebruikt wordt, men niet
mag vliegen? Is het tevens waar dat de Militaire Luchtvaart Autoriteit (MLA)
dit bepaalt?5 Zo ja, betekent dit dat indien niet voldaan wordt aan de
regelgeving van de MLA men per definitie en onder geen beding mag
vliegen?
Antwoord 10
De MLA houdt er toezicht op dat elke ontwerpwijziging aan van toepassing
zijnde luchtwaardigheidseisen voldoet. Indien dit op correcte wijze is
aangetoond, wordt de ontwerpwijziging goedgekeurd – gecertificeerd – door
de MLA. Indien een ontwerpwijziging nog niet is goedgekeurd, kan in
principe niet worden gevlogen met vliegtuigen waarop deze ontwerpwijziging
reeds is uitgevoerd. Indien dit om operationele redenen wel noodzakelijk is,
5

Nieuwsuur, 21 oktober 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4

kan de gebruiker een ontheffingsverzoek indienen bij de MLA. De MLA kan
vervolgens namens de Minister van Defensie een ontheffing verlenen om te
mogen vliegen met een niet gecertificeerde configuratie. Hieraan dient te
allen tijde een gedegen risico analyse ten grondslag te liggen die door de
aanvrager is gevoegd bij de ontheffingsaanvraag. Een ontheffing is altijd
tijdelijk van aard.
Vraag 11
Kunt u aangeven om wat voor soort «bureaucratie» het gaat als gesteld
wordt dat «gesprekken over een alternatief zijn stilgevallen» en besloten is
geen vervolgonderzoek te starten? Zo ja, betreft het hier een gebrek aan
afstemming of een gebrek aan middelen of personeel?6
Antwoord 11
Het gaat om het certificeringstraject binnen de luchtvaart. Als een verfsysteem door een geaccrediteerde vliegtuigfabrikant wordt voorgeschreven,
heeft de vliegtuigfabrikant alle beproevingen doorgevoerd en kan op relatief
eenvoudige wijze een certificering plaatsvinden. Deze validering van de
informatie van de vliegtuigfabrikant kan binnen ongeveer een maand. Als
daarentegen verffabrikanten andere verfsystemen aanbevelen, zonder dat die
door de vliegtuigfabrikant zijn getest en goed bevonden, moet binnen
Defensie een verificatieproces plaatsvinden. Naast uitgebreide (laboratorium)
testen worden, met ontheffing van de MLA, daadwerkelijke beproevingen op
luchtvaarttuigen uitgevoerd. Dit is een langdurig proces (enkele jaren) omdat
corrosie mogelijk pas na lange tijd optreedt. Als er voldoende vertrouwen in
de nieuwe verf is, wordt door de Defensie Materieel Organisatie de benodigde formele documentatie opgesteld. Tenslotte vindt goedkeuring door de
Militaire Luchtvaart Autoriteit plaats. Door combinaties van redenen zoals
capaciteitsbeschikbaarheid of prioriteitsstelling kunnen certificeringsprocessen worden opgeschort. In 2017 is het vervolgonderzoek opgestart en
inmiddels wordt gewerkt aan de certificering van een volledig chroomvrij
verfsysteem voor de F-16.
Vraag 12
Bent u bereid deze en eerder door ons gestelde vragen over chroom-6 voor
het algemeen overleg Chroom-6 bij Defensie op 7 november 2018 te
beantwoorden?7
Antwoord 12
Ja.

6
7

Nieuwsuur, 21 oktober 2018
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kv-tk-2018Z17142.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

5