Verslag

datum 14 december 2018
onderwerp Verslag rapporteurs verslaggevingsstelsel rijksoverheid

1. Inleiding
Tijdens de procedurevergadering van 14 maart 2018 heeft de commissie besloten de leden Sneller
(D66) en Snels (GroenLinks) tot rapporteur verslaggevingsstelsel te benoemen en hen te
verzoeken verslag uit te brengen over de wenselijkheid van invoering van een baten-lastenstelsel
voor de rijksbegroting.
Aanleiding vormde het rapport 'Baten en lasten geherwaardeerd' van de Adviescommissie
Verslaggevingsstelsel rijksoverheid (31865-107) (AVRo) en de kabinetsreactie daarop.1
Het verslag van de rapporteurs, vergezeld van hun bevindingen en aanbevelingen treft u bij dezen
aan.
Tevens vindt u een overzicht van de gesprekken die zij gevoerd hebben met deskundigen en
betrokkenen van onder andere de ministeries en uit de wetenschap.

2. Kernpunten
Baten-lasten versus kas-verplichtingen in kort bestek
In onderstaand kader, overgenomen uit het rapport 'Baten en lasten geherwaardeerd', zijn de
belangrijkste kenmerken van beide stelsels weergegeven. In bijlage 2 van dit verslag wordt
uitgebreider op het baten-lastenstelsel ingegaan; tevens zijn daarin kenmerkende begrippen als de
staat van baten en lasten, de balans en het kasstroomoverzicht toegelicht.

1
Over dit rapport zijn feitelijke vragen door de commissie ingediend op 12 april 2018. De antwoorden zijn
verschenen op 3 juli 2018 (31865-117).

pagina 1/50

Figuur 1. Baten en lasten in kort bestek (Uit: ‘Baten en lasten geherwaardeerd’)

Aanbevelingen aangaande keuzes inzake het baten-lastenstelsel (stappenplan)
− De besluitvorming over de toekomst van het verslaggevingsstelsel van de rijksoverheid
dient aan de hand van een concreet stappenplan plaats te vinden. De belangrijkste
elementen van dit stappenplan zijn:
o Teneinde, conform het advies van de AVRo, in 2020/2021 een goed geïnformeerde
beslissing te kunnen nemen over gehele of gedeeltelijke invoering van een batenlastenstelsel is het noodzakelijk voorafgaand daaraan meer ervaring op te doen via
een pilot van een verslaggeving conform de baten-lastenssystematiek bij twee van
de belangrijkste investeringsdepartementen: IenW en Defensie.
o De pilot bevat de volgende elementen:
Enkele investeringsprojecten uit zowel de begrotingen van Defensie als van
IenW, waarvan geldt dat daarover nog geen besluitvorming heeft
plaatsgevonden, worden niet extra-comptabel maar comptabel in een
baten-lastenopstelling aan de Kamer gepresenteerd. Indien mogelijk wordt
dit gerealiseerd in het kader van de begroting 2020.
In het eerste verslagjaar van de bovengenoemde projecten worden de
begroting van het infrastructuurfonds en het (op te richten)
defensiematerieelbegrotingsfonds ook volgens de systematiek van het
baten-lastenstelsel opgesteld. Dat gebeurt op basis van dezelfde
basisgegevens als de reguliere begrotingsopstelling – in eerste instantie in
de vorm van een pilot, dus extracomptabel. Deze pilot gaat over de
begroting 2022 (september 2021) en over de verantwoording (mei 2023).
Zowel de daadwerkelijke besluitvorming conform baten-lasten van een
aantal investeringsprojecten, als de dummy van de twee begrotingsfondsen
in een baten-lastenopstelling, dragen bij aan een goede besluitvorming
over de meest wenselijke keuzes rondom het verslaggevingsstelsel van de
rijksoverheid en vergroten het inzicht van de Kamer.
o Om de (parlementaire) besluitvorming verder van dienst te zijn is een aanvullend
advies van de studiegroep begrotingsruimte gewenst. Het advies is te verwachten
in 2020.

pagina 2/50

o

Dit advies betreft de meest wenselijke wijze van implementatie van een
baten-lastenstelsel rijksbreed.
De opdracht van de studiegroep is breder dan de advisering met betrekking
tot het baten-lastenstelsel sec, maar betreft ook verdere mogelijkheden ter
vergroting van de (inzichtelijkheid van de) besluitvormings-, begrotings- en
verantwoordingsinformatie.
Het advies heeft voorts betrekking op de onderlinge verwevenheid van met
name de Eurolanden ter verwezenlijking van de financiële stabiliteit in de
Eurozone, waaronder in het bijzonder de onderlinge vergelijkbaarheid van
de financiële staat van de landen. Daartoe is meer onderlinge
vergelijkbaarheid van verslaggevingsstelsels nodig; gebruikmaking van het
baten-lastenstelsel ligt daarvoor het meest voor de hand.
In 2020 vindt, mede op basis van de tot dan toe opgedane ervaringen en dit advies
een debat plaats over de wenselijkheid van een (rijksbreed) baten-lastenstelsel,
met inbegrip van concrete invoeringsstappen en een te bepalen invoeringsdatum.

Belangrijkste overige aanbevelingen verslaggevingsstelsel
− De keuze voor of tegen het ene of het andere verslaggevingsstelsel, is geen keuze tussen
zwart of wit. Als het er om gaat om wel of niet over te stappen naar het batenlastenstelsel, verdient het aanbeveling om pragmatisch naar de meerwaarde en de kosten
te kijken.
− Zowel de belangrijkste voordelen, als de belangrijkste nadelen van (integrale) invoering
van een baten-lastenstelsel zijn immers relatief. Veel van de voor-, en nadelen doen in elk
geval tot op zekere hoogte ook opgeld voor het huidige kas-verplichtingenstelsel. Dat is
goed verklaarbaar; het huidige stelsel is geen zuiver kasstelsel; het is ook een
verplichtingenadministratie en bevat instrumenten als de eindejaarsmarge,
maatschappelijke kosten- en batenanalyses en businesscases en (in geval van de
investeringsdepartementen) materieelbeheer en life cycle management.
− De vraag of de inzichtelijkheid en de positie van het parlement via invoering van het batenlastenstelsel kunnen worden verbeterd en versterkt, zal vooral in de praktijk moeten
blijken. Bij elk stelsel geldt immers: je moet de mogelijkheden die het biedt gebruiken.
− De belangrijkste voordelen van een baten-lastenstelsel zijn:
o meer interne consistentie in vergelijking met het huidige, op de keper beschouwd
hybride stelsel;
o meer afwegingsmogelijkheden, omdat de informatie vanuit meerdere invalshoeken
wordt gepresenteerd;
o in potentie meer controlemogelijkheden door het parlement;
o meer mogelijkheden om met name ten aanzien van investeringen alle relevante
aspecten bij de overwegingen te betrekken, en in de verantwoording te kunnen
volgen;
o een veel grotere mate van eenduidigheid in de omgang met begrotingsreserves.
− Onder aanvoering van de Europese Commissie is een zekere mate van convergentie naar
dit stelsel waarneembaar. Daartoe zijn onder andere de EPSAS2 in ontwikkeling. Het is in
het belang van Nederland deze discussie op de voet te volgen en – wat de verdere
ontwikkelingen betreft – daarover mee te praten.
− De integrale omschakeling van het verslaggevingsstelsel is een forse operatie, die gepaard
gaat met de nodige investeringen. Het verdient aanbeveling de samenloop met de verdere
digitalisering van de financiële informatie en de operatie Inzicht in Kwaliteit onder ogen te
zien en, waar mogelijk, synergievoordelen te benutten.

2

European Public Sector Accounting Standards; meer daarover in par. 4.3.1.

pagina 3/50

Andere aanbevelingen
Vergroot de inzichtelijkheid van de rijksbegroting aan de inkomstenkant door aan de begroting
ramingen toe te voegen per belastingsoort, over een periode van vier jaar (t + 4),
vergelijkbaar met de uitgavenramingen per begrotingsartikel, die eveneens vier jaar
vooruitkijken.
Voer de staatsbalans zo spoedig mogelijk in, conform de pilot die is aangekondigd in de
kabinetsreactie op ‘Baten en lasten geherwaardeerd’; neem daarin op herkenbare wijze ook de
vorderingen op en breidt de balans uit met de te verwachten uitkomsten voor wat betreft het
komende begrotingsjaar.
Investeer niet alleen in verdere kwaliteitsverbetering en uitbreiding van het toepassingsbereik
van maatschappelijke kosten-batenanalyses, maar ook in het verbeteren van het
monetariseren van maatschappelijke kosten en baten; stappen in deze richting worden
overigens al gezet. Zorg dat deze analyses zien op een breder palet van maatschappelijke
kosten en baten dan nu het geval is. Neem aspecten als ‘leefbaarheid’ hierin mee.
Verschaf het parlement standaard informatie die betrekking heeft op de stand van zaken van
grote investeringen in zowel de ex-ante fase van de besluitvorming als in de ex-post fase.
Maak gebruik van de mogelijkheden die moderne ICT-systemen bieden om de begroting (nog)
transparanter te maken. Het tot op uitvoeringsniveau kunnen ‘doorklikken’ op (onderdelen
van) begrotingsposten is in ieder geval zinvol, ook voor de Tweede Kamer en overige
geïnteresseerden.

pagina 4/50

3. Inhoudsopgave

1.

Inleiding ............................................................................................................................. 1

2.

Kernpunten........................................................................................................................ 1

3.

Inhoudsopgave .................................................................................................................. 5

4.

Werkwijze .......................................................................................................................... 7

5.

Opbouw rapport ................................................................................................................ 7

6.

Bevindingen rapporteurs .................................................................................................. 8

6.1.

Biedt een baten-lastenstelsel betere informatie? ........................................................... 8

6.1.1.
6.1.2.
6.1.3.
6.1.4.

6.2.

Kas-verplichtingenstelsel of baten-lastenstelsel – een valse tegenstelling ....................................... 8
Baten-lastenstelsel biedt meer en zuiverder informatie dan een kas-verplichtingenstelsel ............ 9
Het nut van een baten-lastenstelsel aan de hand van enkele voorbeelden ..................................... 9
Saldosturing dient een centrale plaats te behouden ...................................................................... 10

Verhoogt een baten-lastenstelsel de doelmatigheid? ................................................... 11

6.2.1.
6.2.2.
6.2.3.

6.3.

Baten-lastenstelsel als hulpmiddel bij besluitvorming .................................................................... 11
Verslaggevingsstelsel: geen doel, maar middel ............................................................................... 12
Doelmatig, dus niet alleen baten-lastenstelsel aan de verantwoordingskant ................................ 13

Welke Europese dimensies heeft (de discussie over) het baten-lastenstelsel? ............... 13

6.3.1.
6.3.2.

Het belang van onderling vergelijkbare verslaggevingsstelsels....................................................... 13
European Public Sector Accounting Standards................................................................................ 13

6.4.

Wat kunnen we leren van buitenlandse ervaringen met een baten-lastenstelsel? ......... 14

6.5.

Welke praktische implicaties heeft invoering van een baten-lastenstelsel? ................... 15

6.5.1. Omschakeling verslaggevingsstelsel kost tijd en geld ..................................................................... 15
6.5.2. Borging verbeterde begrotingsinformatie door specifieke afspraken commissie Financiën; minister
Financiën en Algemene Rekenkamer............................................................................................................. 15

6.6.

7.

Conclusie .................................................................................................................... 16

Aanbevelingen ................................................................................................................. 18

7.1.

Aanbevelingen parlementaire besluitvorming inzake het baten-lastenstelsel................ 18

7.2.

Begrotingsfonds Defensiematerieel ............................................................................. 18

7.2.1.
7.2.2.
7.2.3.
7.2.4.

7.3.
7.3.1.
7.3.2.
7.3.3.

Situatieschets................................................................................................................................... 18
Kritiek............................................................................................................................................... 19
Discussie begrotingsbehandeling 2019 ........................................................................................... 20
Slotsom ............................................................................................................................................ 20

Infrafonds ................................................................................................................... 21
Situatieschets................................................................................................................................... 21
Inzicht in Kwaliteit ........................................................................................................................... 21
Kritiek............................................................................................................................................... 21

pagina 5/50

7.3.4.

7.4.

8.

Slotsom ............................................................................................................................................ 22

Overige aanbevelingen ................................................................................................ 22

Overzicht stappenplan besluitvorming en standpunten ................................................ 24

Bijlage 1. Kort overzicht discussie verslaggevingsstelsel ......................................................... 26
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

De aanleiding tot de discussie, de AVRo en de kabinetsreactie - Een korte terugblik ........................ 26
Kas-verplichtingenstelsel en baten-lastenstelsel in kort bestek ......................................................... 27
Het verplichtingen-kasstelsel bij het Rijk ............................................................................................ 27
Beoordeling huidige verslaggeving in ‘Baten-lasten geherwaardeerd’............................................... 28
Voorgenomen verbeteringen financiële informatie ........................................................................... 28
Andere ontwikkelingen: Inzicht in Kwaliteit en artikel 3.1. Comptabiliteitswet ................................. 29
Europese ontwikkelingen (EPSAS) ....................................................................................................... 30
OESO-lessen ........................................................................................................................................ 31

Bijlage 2. Baten-lastenstelsel nader bezien ............................................................................. 34
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Inleiding ............................................................................................................................................... 34
Winst baten-lastenstelsel .................................................................................................................... 34
Waardering van activa en passiva (bezittingen, vorderingen en schulden)........................................ 35
Inzichtelijkheid voor het parlement vraagt aandacht ......................................................................... 36
Baten-lastenstelsel is een constructie ................................................................................................. 36
Relatieve bijdrage aan afwegingsinvalshoeken en –momenten ......................................................... 36
Focus op kosten/opbrengstensturing kan leiden tot minder saldosturing ......................................... 37
Nadelen baten-lastenstelsel kunnen worden ondervangen ............................................................... 37
Voorbeeld: ICT-aanschaf ..................................................................................................................... 38

Bijlage 3. Samenvatting OESO-rapport ‘Getting added value out of accrual reforms’............ 41
Being realistic over what accrual reforms can achieve, and at which pace................................................... 41
Insuring leadership after the transition to accrual accounting ...................................................................... 41
Communicating clearly and legibly ................................................................................................................ 41
Harmonising standards .................................................................................................................................. 42
Using accrual data as a building block for richer, more reliable fiscal information ....................................... 42
Creating a feedback loop within the budget cycle......................................................................................... 43
Making accrual data useful at operational level ............................................................................................ 44

Bijlage 4. Kenmerkende verschillen begrotings- en verantwoordingsstelsel Nederland en
Nieuw-Zeeland ......................................................................................................................... 46
Voorbeeld inning erfbelasting ....................................................................................................................... 46
Andere overheden hebben Nieuw-Zeelands voorbeeld gevolgd .................................................................. 46
Zowel financiële verslaggeving als begroting op batenlastenbasis ............................................................... 46
Perspectief van de parlementaire controle ................................................................................................... 46
Illustratie baten-lastenstelsel Nieuw-Zeeland uit The Treasury Annual Report 2017-2018 .......................... 48

pagina 6/50

4. Werkwijze
De rapporteurs zijn bij hun werkzaamheden ondersteund door hun medewerkers Maaike Bouwhuis
en Luc Stultiens en de kenniscoördinatoren van de Dienst Analyse en Onderzoek van de Tweede
Kamer Jacob Pot en Melek Öncü.
Ter voorbereiding op de totstandkoming van dit verslag hebben de rapporteurs gesprekken
gevoerd met een groot aantal betrokkenen, te weten:
Wetenschap:
− Prof. dr. R.H.J.M. (Raymond) Gradus, Hoogleraar Bestuur en Economie van de publieke en
non-profit sector, Vrije Universiteit Amsterdam; voorzitter Colleges Financieel Toezicht
Cariben;
− prof. dr. H.J. (Henk) ter Bogt, Bijzonder hoogleraar Overheidsmanagement, RUG;
− prof. dr. F.D.J. (Frans) van Schaik, UvA, Economie en bedrijfskunde, sectie accounting;
− dr. A. (Amanda) Smullen (senior lecturer Nationale Universiteit van Australië, te Canberra;
voorheen Universiteit van Amsterdam) en associate prof. M. (Michael) Di Francesco
(Associate Professor in Public Sector Management, School of Social Sciences, Universiteit
van Nieuw Zuid-Wales).
Ministeries
− drs. G.W.M. (Michael) Beltman, directeur Begroting Defensie (voorheen ook RWS,
gemeenten en Fin) en mw. drs. K. (Kyra) Eikelboom, senior-adviseur Defensie, voorheen
Financiën;
− mw. L.M.C. (Lidewijde) Ongering secretaris-generaal ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat en drs. A. J. (André) Belonje, directeur Begroting en Beleidscontrol ministerie
van Infrastructuur en Waterstaat;
− drs. P.G. (Petra) Lugtenburg, Directeur-Generaal Rijksbegroting ministerie van Financiën
en drs. A.C. (Coen) Hogendoorn, directeur Begrotingszaken ministerie van Financiën.
Anderen
drs. R. (Richard) van Zwol (lid Raad van State, o.a. voormalig Secretaris-Generaal
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties), drs. P.J.C.M. (Peter) van den
Berg (lid Raad van State, voormalig DG begrotingszaken Financiën) en drs. E. (Erwin) van
Dam, econoom bij de Raad van State;
drs. A.P. (Arno) Visser, voorzitter Algemene Rekenkamer en dhr. E. (Ewout) Irrgang, lid
Algemene Rekenkamer;
dr. G. (Gerrit) Zalm; Onder andere minister van Financiën en viceminister-president van
2003-2007 en van 1994-2002;
dr. J.K.T. (Jan) Postma, oud Secretaris-Generaal Financiën 1991-1999 en DirecteurGeneraal Financiën 1983-1999;
dhr. A. (Alexandre) Makaronidis, Head of Unit Task Force EPSAS, European Commission /
Eurostat en dhr. K. (Keith) Hayes, Task Force EPSAS, Eurostat

5. Opbouw rapport
Het rapport vangt aan met de bevindingen van de rapporteurs. De resultaten uit de gesprekken
zijn daarbij betrokken. De bevindingen zijn gestructureerd aan de hand van vijf vragen die de
rapporteurs zich hebben gesteld (zie hoofdstuk 6):
− Biedt een baten-lastenstelsel betere informatie?
− Verhoogt een baten-lastenstelsel de doelmatigheid?
− Welke Europese dimensies heeft (de discussie over) het baten-lastenstelsel?
− Wat kunnen we leren van buitenlandse ervaringen met een baten-lastenstelsel?
− Welke praktische implicaties heeft invoering van een baten-lastenstelsel?

pagina 7/50

Het antwoord op deze vragen mondt uit in de conclusie die in kort bestek in hoofdstuk 2
(Kernpunten) is weergegeven. In hoofdstuk 6 wordt de conclusie uitgewerkt in de vorm van
aanbevelingen die de rapporteurs aan de commissie Financiën van de Tweede Kamer willen
meegeven. Daarin is tevens een schema opgenomen waarin deze aanbevelingen naast de adviezen
van de AVRo, de voornemens van de minister van Financiën en de visie van de Algemene
Rekenkamer zijn gelegd; alsmede de (verwachte) ontwikkelingen in Europa.
Aan het rapport zijn vijf bijlagen toegevoegd; in de eerste twee wordt dieper in gegaan op de
(politieke) discussie over het verslaggevingsstelsel; en op de winst die het baten-lastenstelsel kan
brengen. Ook de voor- en nadelen komen in beeld. Bijlage 3 bevat de samenvatting van het OESOrapport ‘Getting added value out of accrual reforms’ en bijlage 4 bevat een beschrijving van het
baten-lastenstelsel zoals dat in Nieuw-Zeeland wordt gehanteerd.3

6. Bevindingen rapporteurs
6.1.

Biedt een baten-lastenstelsel betere informatie?

6.1.1.

Kas-verplichtingenstelsel of baten-lastenstelsel – een valse tegenstelling

Er zijn overtuigde voorstanders van het ene stelsel, die zich uitgesproken tegenstander betonen
van het andere stelsel. Toch zijn voor de overgrote meerderheid praktische en pragmatische
overwegingen doorslaggevend om voor of tegen (elementen van) het ene, dan wel het andere
stelsel te kiezen. Naar de overtuiging van de rapporteurs verdient het overigens ook aanbeveling
om in het bijzonder op die pragmatische en praktische overwegingen de nadruk te leggen: het doel
is tot betere, meer transparante informatie te komen in de begrotings- en verantwoordingscyclus;
een verslaggevingsstelsel is daarbij een hulpmiddel.
Een belangrijke achtergrond van de gevoerde discussie is de al eerder gememoreerde
omstandigheid dat binnen het kas-verplichtingenstelsel al talrijke baten-lastenstelsel-elementen
zijn opgenomen. Het huidige kas-verplichtingenstelsel is, zo blijkt alleen al uit de naamgeving,
allerminst een zuiver kasstelsel. Er zijn meerdere mogelijkheden om kasstromen te schuiven
tussen de jaren. Belangrijke onderdelen van de rijksfinanciën zijn bij agentschappen of ZBO’s
ondergebracht, waar een baten-lastenstelsel geldt. Voor wat betreft de mede-overheden,
provincies en gemeenten, waar feitelijk een aanzienlijk deel van het totaal aan publieke
investeringen in Nederland plaatsvindt, geldt dat zij hun verslaggeving sinds 1979, respectievelijk
1985 op basis van het baten-lastenstelsel presenteren.4
Een baten-lastenstelsel is, ofschoon omwille van uniformering en disciplinering in de praktijk
doorgaans generiek toegepast, inhoudelijk met name relevant in een investeringsomgeving. Voor
de meeste begrotingshoofdstukken bij de Rijksoverheid geldt dat het aandeel investeringen in de
totale begroting betrekkelijk gering is. Dat ligt uiteraard anders bij grote
investeringsdepartementen als IenW en Defensie. Dat is de reden dat deze in dit rapport in het
bijzonder worden belicht. De huidige situatie komt hier op neer dat – ofschoon ook daar niet is
overgegaan op een baten-lastenstelsel - wel degelijk veel is geïnvesteerd om getrouw inzicht te
verschaffen in de loop van de aangegane verplichtingen en geldstromen. Inzicht in allerhande
vormen van life cycle management en kostendoelmatige afwegingen hoort daarbij.5

3

Deze bijlage is op verzoek van de rapporteurs geschreven door prof. Frans van Schaik.
Voor meer informatie over de decentrale overheden, zie par. 3.3. ‘Baten en lasten geherwaardeerd’.
5
Een enkel voorbeeld: Het investeren in onderhoudsfaciliteiten op Curaçao maakt het in verband met
aflossingen frequent heen en weer varen van schepen ten behoeve van Kustwachttaken in de Cariben
overbodig. Op de langere termijn is dit goedkoper, zonder afbreuk te doen aan de doelmatigheid.
4

pagina 8/50

Voorts is het nodige ondernomen om de evidente nadelen van een kasstelsel zoveel mogelijk te
voorkomen. Met name de diverse mogelijkheden om (alsnog) met toegewezen middelen te
schuiven tussen verschillende jaren dienen daartoe.6
Daarnaast is relevant dat medeoverheden gebruikmaken van een baten-lastenstelsel en dat zij de
overstap – nu enkele tientallen jaren geleden – van het ene stelsel naar het andere, betrekkelijk
probleemloos hebben kunnen maken.

6.1.2.

Baten-lastenstelsel biedt meer en zuiverder informatie dan een kas-verplichtingenstelsel

Indien het verslaggevingsstelsel bij wijze van spreken vanaf een blanco vel papier kon worden
opgezet, is er geen twijfel dat in dat geval een (al dan niet vereenvoudigd) baten-lastenstelsel zou
worden gekozen. Immers, een baten-lastenstelsel biedt de rijksoverheid de mogelijkheid om op
consistente wijze de financiële staatshuishouding zodanig te ontsluiten dat zoveel mogelijk
relevante informatie naar boven komt, door de koppeling van kosten/opbrengsten, de kasstroom
en de balans. Met het inzichtelijk maken van toekomstige kosten, zoals exploitatie en
vervangingsvoorzieningen is meer relevante informatie beschikbaar en dus meer
afwegingsinvalshoeken en meer afwegingsmomenten.
Dit maakt dat enkele typerende nadelen van een (vooral op kas-inzicht gebaseerd) kasverplichtingenstelsel kritischer kunnen worden beschouwd. Denk aan de neiging inkomsten of
uitgaven naar voren of naar achteren te halen, of het inzetten van niet-structurele inkomsten of
meevallers met het oog op het behalen van de begrotingsnormen. Zeker in tijden van
begrotingstekorten (die de EMU-normen naderen) wordt het in het algemeen van groot belang
gevonden om alles op alles te zetten de tekorten en schulden niet nog verder te laten oplopen. Via
baten-lasteninformatie komen de nadelen van het schuiven van inkomsten en uitgaven beter naar
voren, zodat een meer geïntegreerde afweging kan worden gemaakt.
Indien bijvoorbeeld ombuigingen mede worden gefinancierd door het stimuleren van het vervroegd
aflossen van studieschulden, kan de financiële waardering van de effecten daarvan in latere jaren
meer getrouw in beeld worden gebracht in het baten-lastenstelsel. Eveneens bijvoorbeeld het niet
structurele van het naar voren halen van belastinginkomsten (afschaffing stamrechtvrijstelling
bijvoorbeeld) of – bijvoorbeeld - het bereiken van een positief saldo door een paar jaar af te zien
van investeringen als wegonderhoud. Met andere woorden, het baten-lastenstelsel kan bijdragen
aan besluitvorming op basis van meer volledige informatie, aan een meer transparante informatie
richting het parlement en heeft daarmee in beginsel een hogere graad van rationaliteit. Uiteindelijk
is de politiek als geheel daarbij gebaat.
De praktijk wijst uit dat het vermijden van dergelijke ‘kunstgrepen’ slechts met veel moeite kan
worden voorkomen; de begrotingsregels die elke kabinetsperiode tegen het licht worden gehouden
dienen in belangrijke mate dat doel. Deze bepalen – onder veel meer – dat inkomsten uit verkoop
van staatsdeelnemingen niet kunnen dienen als saldosturing, maar enkel om de staatsschuld af te
lossen.

6.1.3.

Het nut van een baten-lastenstelsel aan de hand van enkele voorbeelden

De aankoop van de schilderijen van Maerten en Oopjen.
In Nederland is voor tachtig miljoen euro een uitgave geboekt. De bezitting is niet terug te vinden.
In Frankrijk (waar de begroting wordt opgesteld op kasbasis en de verantwoording zowel op
kasbasis als op basis van baten-lasten) is de acquisitie van Oopjen niet alleen op een
6
De eindejaarsmarge dient bijvoorbeeld om de eindejaarsproblematiek te voorkomen (beschikbaar geld nog
snel besteden in het lopende jaar, om te voorkomen dat het niet meer beschikbaar is).

pagina 9/50

kasstroomoverzicht, maar ook op de balans verantwoord. Op de balans, een kenmerkend, integraal
onderdeel van een baten-lastenstelsel, is het schilderij als bezit opgenomen onder de cultuurhistorische activa. De tachtig miljoen euro voor rekening van Nederland werd bij betaling als
uitgave verantwoord waarna Maerten financieel-administratief volledig buiten beeld raakte, omdat
het Rijk geen verantwoording aflegt middels een staatsbalans.7
Waardeontwikkeling van publiek bezit
Door middel van het consequent, volgens vaste regels, boeken van publieke activa, ontstaat,
behalve inzicht in feitelijke uitgaven en inkomsten, inzicht in de waardeontwikkeling van publiek
bezit. De verkoop van publiek bezit komt qua gevolgen ook langs meer invalshoeken in beeld. Zo
levert de verkoop van een rijkspand niet alleen een opbrengst op; daartegenover staat een
kapitaalvermindering. Verkoop van deelnemingen betekent naast de incidentele opbrengst tevens
een waardevermindering van toekomstige inkomsten uit dividenden.
Stimulering vervroegde aflossing studieschulden
Indien bijvoorbeeld ombuigingen mede worden behaald door het stimuleren van het vervroegd
aflossen van studieschulden, kan de waardering van de effecten daarvan in geld bij batenlastenstelsel goed in beeld komen. Aflossen ineens betekent voor de overheid immers: gederfde
(toekomstige) inkomsten uit rentebetalingen. Eveneens bijvoorbeeld het niet structurele van het
naar voren halen van belastinginkomsten (afschaffing stamrechtvrijstelling bijvoorbeeld) of, zoals
in landen met een slechte economische situatie gemakkelijk kan gebeuren, het bereiken van een
positief saldo door een paar jaar geen onderhoud aan de infrastructuur.
Een reële waardering van de Griekse schulden
Ook kan in beeld komen dat de zeer lange looptijd van de Griekse gegarandeerde schulden, die
ook zeer laagrentend zijn, feitelijk neerkomen op een gift. De contante waarde van de
hoogrentende kortlopende oorspronkelijke schulden is immers hoger dan de contante waarde van
de langlopende laagrentende schulden.
Omgekeerd zou op de balans van de landen die de leningen verstrekken, de waarde van die
leningen feitelijk moeten worden afgeboekt. Doel van dergelijk inzicht: ondersteuning rationele
besluitvorming.
Pensioenvermogen
Frankrijk heeft een baten-lastenstelsel; de vordering van de toekomstige pensioenclaims staat
echter niet op de balans, alleen in de toelichting. Ook zo in het Verenigd Koninkrijk. De (negatieve)
waarde daarvan, de verplichtingen uit hoofde van reeds gedane pensioentoezeggingen, is echter
heel groot. In Nederland is de tweede pijler van de pensioenopbouw in hoge mate met opgebouwd
kapitaal gedekt. Dat geldt ook voor de publieke pensioenen; het ABP heeft een vermogen van €
407 mld.; dat overtreft de (toekomstige) verplichtingen met € 8 mld.8 Dergelijke omstandigheden
maken dat een landenvergelijking enkel op basis van het EMU-saldo niet voldoende is.

6.1.4.

Saldosturing dient een centrale plaats te behouden

Zelfs voor bedrijven en instellingen die als vanouds de boekhouding inrichten op basis van kosten
en opbrengsten en dus baten/lasten geldt de noodzaak de kasstroom in de gaten te houden.
Anders gezegd: ook gezonde bedrijven kunnen failliet gaan op het moment dat de feitelijke
kasstroom niet strookt met het baten- en lastenoverzicht volgens de boekhouding; een situatie die

7
Prof. dr. Frans van Schaik RA; MCA: juni 2016, nummer 3; Twee huwelijksportretten van Rembrandt:
harmonie en contrast.
8
Stand van zaken op 31 oktober 2018; zie https://www.abp.nl/over-abp/financiele-situatie/actuele-financielesituatie/. Let op: deze cijfers – en ook de gegevens in deze link - veranderen frequent.

pagina 10/50

bijvoorbeeld kan optreden indien de afnemers van producten van dat bedrijf niet in staat blijken de
rekeningen te betalen.
Voor een adequate begrotingsbeheersing door de rijksoverheid is het niet minder noodzakelijk om
ook op kas te kunnen blijven sturen; zeker in een EMU-context. Overigens, de grondwet schrijft
deze parlementaire autorisatie voor.9 De uitgaven per begrotingsartikel moeten ook binnen een
baten-lastenstelsel dan ook nadrukkelijk in beeld blijven.

6.2.

Verhoogt een baten-lastenstelsel de doelmatigheid?

6.2.1.

Baten-lastenstelsel als hulpmiddel bij besluitvorming

Het rijk is geen productiebedrijf met winst en verlies, maar
1) ontwikkelaar van beleid
2) uitvoerder van overheidsdiensten (politie, belastingdienst, etc.) en
3) herverdeler van middelen.
Dat betekent niet dat de rijksoverheid niet overweg zou kunnen met een baten-lastenstelsel. Veel
landen doen dat immers, geheel of gedeeltelijk. Volgens de IPSAS hanteert 25% van de
regeringen waarover informatie beschikbaar is op dit moment een verantwoording op basis van
baten-lasten; de verwachting is dat dit percentage binnen vijf jaar groeit naar 65%.10
De eigen aard van de overheid onder ogen zien betekent wel dat politieke en beleidsmatige keuzes
in een publieke omgeving nimmer alleen in bedrijfseconomische termen kunnen worden gevat.
Een baten-lastenstelsel biedt in de publieke dienst met name extra informatie in een
investeringsomgeving (en daar waar tarieven kunnen worden gekoppeld aan dienstverlening of
producten), zij het toegepast op de overheid. Zie agentschappen en medeoverheden (de grootste
feitelijke investeerders, samen met BZK (Rijksvastgoeddienst), IenW en Defensie).
Verder zijn de volgende noties van belang:
− Plaats het al dan niet overgaan op een baten-lastenstelsel niet in het kader van een
(politieke of ideologische) keuze, maar in het kader van het eigenlijke doel van de
operatie: de totstandkoming van zo betrouwbaar en transparant mogelijke informatie over
de relatie tussen het beleid en de beschikbaar gestelde financiën. Met andere woorden:
voorop staat de waarom-vraag; vervolgens de vraag wat je wil bereiken; pas dan volgt de
vraag op hoe je dit doel het beste kunt realiseren. Nog anders gezegd: de vorm volgt de
functie.
− Doel van een baten-lastenstelsel is om de kosten (van beleid, van instandhouding, van
overheidsdiensten) in beeld te brengen en mede op basis daarvan beslissingen te nemen.
Dat kan ook op andere wijzen. Voor Nederland is de relatief onafhankelijke positie van het
CPB bijvoorbeeld van groot belang voor het valideren van de cijfers op de begroting en de
samenhang met de beleidsmaatregelen daarachter.
− Met name de kosten van de toerekening van overheidsdiensten blijken moeilijk
onomstreden in beeld te brengen; de informatie is lastig te ontsluiten; de uitkomsten zijn
vaak arbitrair.
− Een baten-lastenstelsel biedt niet per definitie zicht op geoutsourcete overheidsdiensten en
evenmin op lumpsum-gefinancierde instellingen. Wil je de kosten van geoutsourcete
overheidsdiensten en collectief gefinancierde instellingen op rijksniveau goed in beeld
brengen, dan zal daar apart in geïnvesteerd moeten worden.
9

Zie artikel 105, eerste lid Grondwet: De begroting van de ontvangsten en de uitgaven van het Rijk wordt bij
de wet vastgesteld.
10
Zie 2018 Index Status Report.

pagina 11/50

−

−

−

6.2.2.

Indien het baten-lastenstelsel wordt toegepast bij de Rijksoverheid, dan verdient het
aanbeveling dit te doen op een daartoe specifiek toegeruste manier. Het is van belang te
leren van andere landen én van de Nederlandse mede-overheden. Heldere afspraken rond
in het bijzonder waarderingen van activa en het blijvende belang van het zicht op feitelijke
inkomsten en uitgaven op kasbasis zijn van groot belang om tot een daadwerkelijk
betrouwbaar verslagleggingsstelsel op baten-lastenbasis te komen.11
Een baten-lastenstelsel kan geen vervanging zijn van strategische, beleidsmatige en
politieke besluitvorming. Het is ‘slechts’ een middel om die besluitvorming te ondersteunen
met relevante informatie, met name bij investeringen. Het geeft ook niet noodzakelijk zicht
op beleidsmatig gewenste uitkomsten, want ook in een baten-lastenstelsel kunnen
ramingen anders zijn dan realisaties.
Een grotere doelmatigheid van beleid/kosten/instrumenten kan nimmer via een
boekhoudkundig stelsel alleen worden bereikt. Dat geldt ook voor de
investeringsdepartementen. De inrichting van een boekhoudkundig stelsel kan daar wel
aan bijdragen.

Verslaggevingsstelsel: geen doel, maar middel

Omdat het verslaggevingsstelsel niet opnieuw opgebouwd wordt vanaf een nulpunt, maar vanaf
een situatie waarin aan het zuivere kasstelsel al veel informatie is toegevoegd, is het zinvol het
doelmatigheidsargument mee te wegen. Met andere woorden: baten-lastenstelsel is geen doel,
maar een middel. Tegen deze achtergrond is het bepalen van de meerwaarde ten opzichte van de
huidige situatie van belang, alsmede een kostenraming van de invoering. Het rapport ‘Baten en
lasten geherwaardeerd’ bevat daarover voldoende informatie.
Baten-lastenstelsel is het meest van belang bij investeringsdepartementen. Omgekeerd is het veel
mindere belang bij de andere departementen te spiegelen aan de geringere invoeringskosten
aldaar. Er hoeven immers relatief weinig zaken gewaardeerd te worden. Desalniettemin is ook daar
sprake van meerkosten in verband met ICT en omscholing van personeel.12 Overgaan op een
baten-lastenstelsel gaat dus gepaard met kosten. Echter, nu kost het ook geld om de gangbare
ICT-pakketten als ERP en SAP om te bouwen naar het kas-verplichtingenstelsel.
In een kasstelsel staan daadwerkelijke inkomsten versus daadwerkelijke uitgaven centraal. Ook
een baten-lastenstelsel houdt zicht op de kas. Volgens de richtlijnen van de IPSAS is een
kasstroomoverzicht vanuit het gezichtspunt van de internationale verslaggevingsstandaarden
gezien een integraal onderdeel van een complete financiële verantwoording.13
Door invoering van een baten-lastenstelsel op rijksniveau ontstaat meer harmonisatie met de
verslaggevingsstelsels van de mede-overheden, die immers al een baten-lastenstelsel hanteren. Zo
kan de trap-op / trap-af systematiek (de koppeling tussen de omvang van Gemeente- en
Provinciefonds aan de omvang van de Rijksbegroting) tot behoorlijke schommelingen in de
gemeentebegrotingen leiden. De oorzaak is dan – bijvoorbeeld – het doorschuiven van
investeringen op basis van een kasschuif (niet het schrappen van investeringen dus). Op basis van
het kasstelsel heeft dat gevolgen voor Gemeente- en Provinciefonds, maar hun begroting is op

11

Ter informatie is in bijlage vier uiteengezet hoe Nieuw Zeeland het verslaggevingsstelsel heeft opgezet; par.
4.3.1. en par. 7 van bijlage 1 geven zich op de richtlijnen vanuit Europa (de EPSAS). In par. 8 van bijlage 1 en
in bijlage 3 wordt uitgebreid ingegaan op de lessen die vanuit de OESO (OECD) worden getrokken voor
verslaglegging op baten-lastenbasis.
12
Zie voor detailinformatie inzake de kosten, verdeeld tussen het toevoegen van baten-lasteninformatie en
anderzijds ICT het PWC-onderzoek van maart 2017 dat als bijlage is opgenomen in ‘Baten en lasten
geherwaardeerd’ (PWC, Kostenonderzoek verdere toevoeging van batenlasteninformatie).
13
Zie box 9, p. 39 ‘Baten en lasten geherwaardeerd’.

pagina 12/50

baten-lasten gebaseerd. Verder dient de landelijke EMU-norm, met inbegrip van niet alleen de
landelijke rijks- en premie-uitgaven, maar ook de lokale uitgaven, apart berekend te worden.

6.2.3.

Doelmatig, dus niet alleen baten-lastenstelsel aan de verantwoordingskant

Vrijwel alle Europese landen hebben baten-lasten informatie aan de verantwoordingskant
toegevoegd. Op zichzelf geeft deze toevoeging meer informatie. De crux van een zinvolle en dus
doelmatige en doeltreffende invoering van een baten-lastenstelsel is evenwel dat informatie wordt
gepresenteerd die de beslissers helpt om betere beslissingen te maken. De belangrijkste
beslissingen worden bij de opstelling en bespreking van de begroting genomen. Wil het batenlastenstelsel een wezenlijke rol spelen in de begrotings- en verantwoordingscyclus in het verkeer
tussen kabinet en parlement, dan dient invoering van het baten-lastenstelsel zowel aan de
verantwoordingskant, als aan de begrotingskant plaats te vinden. Dit is ook het geval indien
gekozen zou worden tot invoering van het baten-lastenstelsel in delen van de rijksbegroting- zoals
overigens nu ook al het geval is voor wat betreft de agentschappen. In Europa hebben landen als
het Verenigd Koninkrijk, Denemarken en Oostenrijk het stelsel aan beide kanten ingevoerd. Landen
als België, Frankrijk en Portugal vooralsnog alleen aan de verantwoordingskant14.

6.3.

Welke Europese dimensies heeft (de discussie over) het baten-lastenstelsel?

6.3.1.

Het belang van onderling vergelijkbare verslaggevingsstelsels

Er zijn goede argumenten om op zijn minst ervaring met baten-lastenstelsel op rijksniveau op te
doen, in die zin dat harmonisatie van verslaggevingsstelsels in Europees verband in het belang van
Nederland kan zijn.
Bijvoorbeeld: indien, met name binnen de Eurogroep, landen binnen de EU op vele manieren met
elkaar verbonden zijn en tal van afspraken en verdragen zijn overeengekomen met betrekking tot
de financiële en economische stabiliteit - denk aan het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM) -,
dan is het van belang dat de financiële staat van de diverse Eurolanden goed onderling
vergelijkbaar is. Die onderlinge vergelijkbaarheid gaat verder dan de tekortnorm of het
schuldenplafond. Alleen al de casus van de steun aan Griekenland laat zien dat baten/lasten
informatie dan van belang is om niet alleen de steunmaatregelen te kunnen beoordelen, maar ook
de voorwaarden die aan het land gesteld worden. Denk aan de overeengekomen verkoop van
(publieke) voorzieningen als havens. Een dergelijke verkoop genereert (eenmalig) inkomsten,
maar is ook relevant voor de staatsbalans en voor de ontwikkeling van toekomstige baten, die met
de verkoop geheel of gedeeltelijk zullen verdwijnen.
Eerder (par. 6.1.3.) is al het voorbeeld genoemd van de verschillende registratie in de
overheidsboekhouding door Frankrijk en Nederland van de gezamenlijke aankoop van de
schilderijen van Maerten Soolmans en Oopjen Coppit.

6.3.2.

European Public Sector Accounting Standards

In 2013 concludeerde de Europese Commissie dat het mede met het oog op de publicatie van
betrouwbare en consistente EMU-cijfers gewenst is dat de lidstaten binnen hun
overheidsorganisaties aan de verantwoordingskant baten-lasteninformatie toevoegen, en dat de

14

Zie ook Jan van Helden and Christoph Reichard: Cash or accrual for budgeting? Why some governments in
Europe changed their budgeting mode and others not. OECD Journal for Budgeting, Volume 2018/1, pp. 89113.

pagina 13/50

IPSAS15 een goede basis vormen voor de ontwikkeling van Europese standaarden: de European
Public Sector Accounting Standards (EPSAS). In de jaren 2014 – 2019 heeft de commissie ingezet
om de Lidstaten er toe te brengen – en waar nodig te helpen – om hervormingen van de
verslaggeving in de richting van het baten-lastenstelsel te ondernemen.
In par. 7 van bijlage 1 wordt uitgebreider ingegaan op de beweegredenen van de Europese
Commissie om de Lidstaten er toe te brengen op een baten-lastenstelsel over te gaan. Met name
het bereiken van grotere (fiscale) transparantie, meer efficiënte publieke dienst, meer
mogelijkheden voor budgettaire controle; en een betere belegging van de verantwoordelijkheid,
toerekenbaarheid en controleerbaarheid bij het beheer van de overheidsfinanciën worden als
motieven aangevoerd.
Landen als Nederland en Duitsland hebben zich tot dusverre terughoudend opgesteld inzake een
eventuele overgang richting een baten-lastenstelsel. Waar de Nederlandse Algemene Rekenkamer
stelselmatig aandringt op integrale invoering van het baten-lastenstelsel, in lijn met de adviezen
van de Europese Commissie, keerde het Bundesrechnungshof zich daartegen – met name tegen
het EPSAS-project.16 Regeringen en rekenkamers uit deelstaten als Hessen zien de invoering van
de EPSAS daarentegen als een kans om de verslaggevingsstelsels niet alleen in Duitsland zelf,
maar ook in Europa te harmoniseren, onder andere in het belang van een betere parlementaire
informatie- en controlepositie, meer transparantie, inzicht in kostentoedelingen tussen de
generaties, inzicht in het staatsvermogen en een intern consistent overzicht van financiële
gegevens.17
Er zijn voorzichtige aanwijzingen dat de discussie in Duitsland verder in de richting van batenlasten kantelt. Wat daarvan zij, het is hoe dan ook van belang dat Nederland goed is
gepositioneerd om geïnformeerd en geloofwaardig mee te praten in Europa. Zoals eerder
aangegeven, daar waar landen binnen de EU en de Eurozone financieel met elkaar verweven zijn in
het Europese Stabiliteitsmechanisme, kan die harmonisatie in het belang van Nederland zijn.

6.4.

Wat kunnen we leren van buitenlandse ervaringen met een baten-lastenstelsel?

Zowel rond 2010 als in het rapport ‘Baten en lasten geherwaardeerd’ zijn buitenlandse ervaringen
en voorbeelden opgenomen. Een meer recent overzicht is te vinden in het OESO-rapport ‘Getting
added value out of accrual reforms (zie par. 6.8 en bijlage 3).
De hoofdconclusie daaruit: voordelen uit een batenlastenstelsel zijn met name te verwachten
indien je de resultaten een duidelijke plaats geeft in de beleids- en verantwoordingscyclus. Een
meerwaarde is daarnaast te vinden in de koppeling met beleidsprestaties en het leggen van
koppelingen tussen de financiële cijfers en de maatschappelijke opgaven van beleid.18
Tegen die achtergrond is het te meer van belang te bezien hoe baten-lasteninformatie op een
praktische en zinvolle manier bij de beleids- en begrotingsvoorbereiding kan worden ingezet.
Aan de inkomstenkant is eveneens voordeel te behalen. Bijvoorbeeld Nieuw-Zeeland en het
Verenigd Koninkrijk geven aan dat hun begrotings-, verantwoordings- en statistische rapportages
allemaal op transactiebasis (baten/lasten) zijn gebaseerd en dat de geïntegreerde, fiscale
rapportage als geheel is gebouwd op één basis van gecontroleerde departementale jaarverslagen
15

International Public Sector Accounting Standards

16
17

https://finanzen.hessen.de/sites/default/files/media/staatskanzlei/epsas_als_chance.pdf
Vergelijk een initiatief als in Nieuw-Zeeland, dat in het Investment Statement de activa en passiva van het
land in drie functionele klassen indeelt (sociale, financiële en commerciële) naast de "conventionele" balans die
uitgaat van (liquide) voorraden, vorderingen, kas, etc.- en de niet-liquide bezittingen).
18

pagina 14/50

en jaarrekeningen. Om die reden hebben externe stakeholders meer vertrouwen in de
betrouwbaarheid van gegevens, kunnen zij beter navigeren door de begrotingsdocumenten,
rekeningen en verantwoordingen en de statistieken, hebben een beter inzicht hoe deze
documenten zich tot elkaar verhouden en hebben zij meer vertrouwen in de betrouwbaarheid van
gegevens van de fiscus als geheel.

6.5.

Welke praktische implicaties heeft invoering van een baten-lastenstelsel?

6.5.1.

Omschakeling verslaggevingsstelsel kost tijd en geld

De operatie comptabel bestel kostte ooit tenminste zeven jaar. Deze operatie werd uitgevoerd om
de verantwoording veel beter te laten aansluiten op de begrotingsautorisatie; niet in de laatste
plaats in tijd.19 Dergelijke operaties zijn evenwel niet gedaan van de ene dag op de andere of
omdat nu eenmaal een besluit is genomen. Tijd, middelen, mensen en commitment zijn
noodzakelijke voorwaarden.
Indien het baten-lastenstelsel integraal zou worden ingevoerd op rijksniveau dan is een ruim
ingroeipad noodzakelijk en dient voortdurend de vinger aan de pols te worden gehouden voor wat
betreft middelen, mensen en commitment.
Ter illustratie hieronder de raming van de kosten van de verschillende varianten voor de
verbetering van het verslaggevingsstelsel die de AVRo heeft onderzocht.20

6.5.2.

Borging verbeterde begrotingsinformatie door specifieke afspraken commissie Financiën;
minister Financiën en Algemene Rekenkamer

Integrale invoering van het baten-lastenstelsel rijksbreed kost tijd, menskracht en geld. Dat geldt
evenwel net zo goed voor het verbeteringstraject dat het kabinet voor zich ziet (zie par. 6.5). De
ervaring van de operatie comptabel bestel leert dat een belangrijke succesfactor voor het
welslagen van een dergelijke grote operatie onder meer bestaat in heldere overleg-afspraken
tussen de vaste Kamercommissie voor Financiën; de minister van Financiën en de Algemene
Rekenkamer.

19
Voorafgaand aan de operatie werden jaarrekeningen van begrotingen (de slotwetten) veelal pas na jaren
geaccordeerd door het parlement. Daartoe is onder meer geïnvesteerd in het bewerkstelligen van
goedkeurende accountantsverklaringen van ministeries. De operatie had daarmee grote invloed op het
verkrijgen van meer zicht op de rechtmatigheid van de uitgaven.
20
Variant verbeteren en harmoniseren heeft het kas-verplichtingenstelsel als vertrekpunt; de andere varianten
betreffen een meer of minder vergaande invoering van het baten-lastenstelsel, al dan niet rijksbreed.

pagina 15/50

6.6.

Conclusie

De belangrijkste nadelen van (integrale) invoering van een baten-lastenstelsel zijn relatief van
aard. Op de kosten is eerder ingegaan. Wat zowel de positie van het parlement in het
besluitvormings- en verantwoordingsproces betreft, als wat betreft de inzichtelijkheid van het
begroten en verantwoorden op basis van baten-lasten, geldt dat veel afhangt van de wijze waarop
je het stelsel inricht en de mate waarin je belangrijke stakeholders (waaronder parlementariërs)
meeneemt in de mogelijkheden daarvan. De voordelen van invoering van een baten-lastenstelsel
ten opzichte van het huidige verslaggevingsstelsel zijn overigens ook in zekere zin relatief, gelet op
de omstandigheid dat thans al veel baten-lasteninformatie aan de begroting wordt toegevoegd.
De meest belangrijke voordelen zijn: meer consistentie in vergelijking met het huidige, op de keper
beschouwd hybride stelsel; meer afwegingsmogelijkheden en –momenten; in beginsel meer
controlemogelijkheden door het parlement; meer mogelijkheden om met name ten aanzien van
investeringen alle noodzakelijke aspecten bij de overwegingen te betrekken.
Het baten-lastenstelsel biedt ook mogelijkheden tot een vereenvoudigde en meer transparante
verslaggeving te komen. Het (huidige) verslaggevingsstelsel is steeds verder uitgebouwd met
elementen als begrotingsfondsen, -reserves, agentschappen, kasschuiven, et cetera, met het risico
dat - ontwikkelingen in de financiële informatievoorziening bij de ministeries ten spijt - de
informatie steeds specifieker wordt, waar voor het parlement eenduidige informatie en gelijke
oplossingen voor dezelfde problemen het meest transparant is.21 Tegen deze achtergrond biedt het
baten-lastenstelsel een kans tot heroverweging en opschoning van informatie van de diversiteit
aan hulpconstructies om geld over te hevelen naar andere begrotingsjaren – begrotingsreserves,
begrotingsfondsen, eindejaarsmarges, kasschuiven en fondsen buiten de rijksbegroting.22
Voorts is de Europese dimensie van belang: de onderlinge vergelijkbaarheid van
verslaggevingsstelsels. Meer onderlinge vergelijkbaarheid is ook zonder een baten-lastenstelsel
mogelijk, maar gebruikmaking van het baten-lastenstelsel ligt wel het meest voor de hand om als
basis te nemen. Mocht deze convergentie zich voortzetten – onder andere via bijvoorbeeld de
verdere voorbereiding van EPSAS, dan is het van belang dat Nederland hier actief bij betrokken is.
Eveneens niet zonder belang is vergemakkelijken van de harmonisatie van het stelsel van de
rijksoverheid met dat van medeoverheden.
Voor een adequate begrotingsbeheersing door de rijksoverheid is het noodzakelijk om ook op kas
te kunnen blijven sturen; zeker in een EMU-context. Overigens, de Grondwet schrijft deze
parlementaire autorisatie voor. De daadwerkelijke uitgaven en inkomsten per begrotingsartikel
dienen ook binnen een baten-lastenstelsel nadrukkelijk in beeld te blijven. Daarnaast kan de
aanbeveling van de AVRo worden onderschreven om vanuit het perspectief van
begrotingsnormering en -beheersing ook in een baten-lastenstelsel grenzen te stellen aan de
omvang en/of aanwending van gecumuleerde reserves en voorzieningen, om te voorkomen dat
deze in één keer besteed worden.23
De integrale omschakeling van het verslaggevingsstelsel is een forse operatie, zeker indien
gelijktijdig uitgevoerd met de verdere digitalisering van de financiële informatie en de operatie
Inzicht in Kwaliteit. In een keer overstappen rijksbreed, is alleen al om die reden niet verstandig.
Een besluit om geheel of deels over te gaan op een baten-lastenstelsel vereist draagvlak.
Essentieel voor dit draagvlak is dat de voordelen van een baten-lastenstelsel zichtbaar en evident
zijn.
21

‘Baten en lasten geherwaardeerd’, p. 8.
Vgl. Brief Algemene Rekenkamer, 5 april 2018, 31865, nr. 109.
23
‘Baten en lasten geherwaardeerd’, p. 16.
22

pagina 16/50

Teneinde over enige jaren een goede beslissing te kunnen nemen over gehele of gedeeltelijke
invoering van een baten-lastenstelsel is het noodzakelijk voorafgaand daaraan ervaringen op te
doen.
Het ligt het meest voor de hand deze ervaring op te doen met twee van de belangrijkste
investeringsdepartementen: IenW en Defensie. Deze ervaring kan in eerste instantie plaatsvinden
via de opstelling van de verslaggeving in de vorm van baten-lastenssystematiek bij wijze van pilot.
Het is gewenst deze pilots te starten in het kader van de voorbereiding van de begroting 2020,
zodat het resultaat in september 2019 kan worden gepresenteerd.
Daarnaast kan ervaring worden opgedaan door één of enkele investeringsprojecten bij Defensie en
IenW, waarover nog geen besluitvorming heeft plaatsgevonden, niet extra-comptabel, maar
comptabel in een baten-lastenopstelling aan de Kamer te presenteren. Het is gewenst de batenlastenopstelling van deze projecten ook in september 2019 aan de Kamer aan te bieden. In
hoofdstuk 6, paragraaf 6.1 en 6.2. wordt deze conclusie op dit punt verder uitgewerkt in de vorm
van concrete aanbevelingen.
Het advies ‘Baten lasten geherwaardeerd’ komt er feitelijk op neer enkele no regret maatregelen
tot 2020 te nemen om daarna te bezien welke verdere stappen kunnen worden ondernomen. Het
kabinetsstandpunt is daarmee in lijn, met de aantekening dat geen middelen zijn gereserveerd om
(rijksbreed) op een baten-lastenstelsel over te gaan.
Dit zo zijnde, markeert het kabinet geen heldere afwegingsmomenten aan de hand waarvan
besluitvorming over het al dan niet doen van stappen in de richting van een baten-lastenstelsel kan
plaatsvinden. Het kabinet laat het bij het voornemen in 2020 via een tussentijdse evaluatie te
beoordelen wat de maatregelen ten behoeve van de verbetering de financiële informatie, de
versterking van de kwaliteit van besluitvorming over investeringen en het onderzoek naar
harmonisatie van begrotingsafspraken en het vergroten van de transparantie van
begrotingsreserves hebben opgeleverd. Dit wordt niet gekoppeld aan een afwegingsmoment of, en
zo ja, wanneer geheel of gedeeltelijke overstap naar het baten-lastenstelsel aan de orde is.
De rapporteurs achten een meer ingevuld stappenplan gewenst. De hierboven weergegeven
aanbevelingen ten aanzien van de begrotingen IenW en Defensie maken hier onderdeel van uit.
Het stappenplan is schematisch weergegeven in hoofdstuk 8. Waar relevant is dit tijdpad
gespiegeld met de aanbevelingen uit ‘Baten en lasten geherwaardeerd’, de brieven van de
Algemene Rekenkamer naar aanleiding hiervan; de kabinetsreactie en enkele ontwikkelingen in
Europa.
Om de (parlementaire) besluitvorming verder van dienst te zijn is een aanvullend advies van de
studiegroep begrotingsruimte gewenst. Het advies is te verwachten in 2020.
Dit advies betreft de meest wenselijke wijze van implementatie van een baten-lastenstelsel
rijksbreed.
De opdracht van de studiegroep is breder dan de advisering met betrekking tot het batenlastenstelsel sec, maar betreft ook verdere mogelijkheden ter vergroting van de inzichtelijkheid van
de besluitvormings-, begrotings- en verantwoordingsinformatie.
Het advies heeft voorts betrekking op de onderlinge verwevenheid van met name de Eurolanden
ter verwezenlijking van de financiële stabiliteit in de Eurozone, waaronder in het bijzonder de
onderlinge vergelijkbaarheid van de financiële staat van de landen. Daartoe is meer onderlinge
vergelijkbaarheid van verslaggevingsstelsels nodig; gebruikmaking van het baten-lastenstelsel ligt
daarvoor het meest voor de hand.

pagina 17/50

7. Aanbevelingen

7.1.

Aanbevelingen parlementaire besluitvorming inzake het baten-lastenstelsel

Stappenplan
Het is belangrijk dat de parlementaire besluitvorming over de toekomst van het
verslaggevingsstelsel van de rijksoverheid gedegen en geïnformeerd plaatsvindt. De besluitvorming
over de toekomst van het verslaggevingsstelsel van de rijksoverheid dient aan de hand van een
concreet stappenplan plaats te vinden, dat ook in de tijd is uitgezet. De belangrijkste elementen
van dit stappenplan zijn:
a. Ervaring opdoen
Teneinde, conform het advies van de AVRo, in 2020/2021 een goed geïnformeerde
beslissing te kunnen nemen over gehele of gedeeltelijke invoering van een batenlastenstelsel is het noodzakelijk voorafgaand daaraan meer ervaring op te doen via een
pilot van een verslaggeving conform de baten-lastenssystematiek bij twee van de
belangrijkste investeringsdepartementen: IenW en Defensie. Voor de verdere uitwerking:
zie paragraaf 7.2 en 7.3.
b. Advies studiegroep begrotingsruimte
Om de (parlementaire) besluitvorming verder van dienst te zijn is een aanvullend advies
van de studiegroep begrotingsruimte gewenst. Het advies is te verwachten in 2020.
− Dit advies betreft de meest wenselijke wijze van implementatie van een batenlastenstelsel rijksbreed.
− De opdracht van de studiegroep is breder dan de advisering met betrekking tot het
baten-lastenstelsel sec, maar betreft ook verdere mogelijkheden ter vergroting van
de (inzichtelijkheid van de) besluitvormings-, begrotings- en
verantwoordingsinformatie.
− Het advies heeft voorts betrekking op de onderlinge verwevenheid van met name
de Eurolanden ter verwezenlijking van de financiële stabiliteit in de Eurozone,
waaronder in het bijzonder de onderlinge vergelijkbaarheid van de financiële staat
van de landen. Daartoe is meer onderlinge vergelijkbaarheid van
verslaggevingsstelsels nodig; gebruikmaking van het baten-lastenstelsel ligt
daarvoor het meest voor de hand.
c.

Parlementaire besluitvorming op basis van opgedane ervaring en advies
studiegroep
In 2020 vindt, mede op basis van de tot dan toe opgedane ervaringen en dit advies een
debat plaats over de wenselijkheid van een (rijksbreed) baten-lastenstelsel, met inbegrip
van concrete invoeringsstappen en een te bepalen invoeringsdatum.

7.2.

Begrotingsfonds Defensiematerieel

7.2.1.
Situatieschets
Teneinde beschikbaar gestelde investeringsmiddelen te behouden voor de krijgsmacht kent
Defensie een 100% eindejaarsmarge op het begrotingsartikel materieel. Zo kan in beginsel
onbeperkt tussen jaren worden geschoven met daadwerkelijke uitgaven. Omdat dit het zicht van
het parlement op datgene wat er daadwerkelijk gebeurt belemmert, is het een bijzondere uitdaging
voor Defensie om, gelet op de per definitie onzekere planning van defensie-investeringen het
parlement zo goed mogelijk te informeren.

pagina 18/50

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Daarom verschijnen de A-D-brieven, waarin de Kamer wordt meegenomen van het
onderscheiden van de behoefte, naar de keuze van het middel, naar de aanbesteding, naar de
instemming met de uitgave.
Lessen die onder andere zijn getrokken: informeren voor een periode van slechts vier jaar is te
kort vanuit perspectief van de langdurige looptijd van grote materieelinvesteringsprojecten van
Defensie.
De inzet is om over een langere periode zo goed mogelijk duidelijk te maken wat de kosten
(van de inzet van) defensie zijn. Dat gebeurt over tijdvakken van 15 jaar. De feitelijke
kasuitgaven in die periode staan in de tijd maar beperkt vast; daarom zijn grote kasschuiven
tussen de investering in het ene materiaal en het andere mogelijk.
Dus inzichten in de kasuitgaven voor zowel kosten aanschaf als onderhoud als bijvoorbeeld
midlife-updates over een lange termijn. Met andere woorden: zo praktisch mogelijk
vormgegeven inzichten vanuit lifecycle-management.
Daarnaast zijn samenhangende inzichten in capaciteit, inzetbaarheid, etc. nuttig. Bijvoorbeeld:
breng in kaart waar het break-evenpoint ligt voor inzetbare vaardagen tussen enerzijds het
investeren in extra materieel marine, en anderzijds (bijvoorbeeld) logistieke investeringen,
zodat het inzetbaar maken veel sneller kan.
Kosten-batenanalyses zijn zeker nuttig, aan de voorkant van de investering en voor wat betreft
lifecycle-management maar hangen niet noodzakelijk samen met een baten-lastenstelsel. Een
tegenvallende of zelfs gefaalde aanschaf komt met het baten-lastenstelsel wel eerder in beeld.
Onzekerheden worden in beeld gebracht; er is derhalve sprake van een bandbreedte bij de
raming van de investeringen; en er is een onzekerheidsreserve. Het verband daarvan met de
feitelijke risico’s is echter lastig te maken. Bijvoorbeeld: er is een kans dat een of meer
toeleveranciers failliet gaan. Zo zijn er veel meer risico’s. De aanwezigheid van een grote
verzameling van risico’s is echter een andere grootheid dan de kans dat deze (enkele) feitelijk
optreden.
Anders dan bij het Infrafonds kent Defensie grote beperkingen voor wat betreft leren van het
ene project ten behoeve van het volgende, omdat elk project in grote mate uniek is. Zelfs als
het opnieuw gaat over onderzeeboten. De vorige lichting is immers van 30 jaar geleden;
inmiddels is de wereld veranderd.
Indien er een defensie-investeringsfonds komt – hierover is de commissie Defensie in overleg
met de minister-, dan zal dit betrekking moeten hebben op artikel 6, materieel, en op
onderhoud uit de artikelen m.b.t. de krijgsmachtonderdelen.
Aandachtspunt zal echter blijven de integraliteit van de afweging over de besteding van de
middelen uit het defensiebudget als geheel. Het kan niet de bedoeling zijn dat een fonds daarin
een belemmering aanbrengt; dat impliceert immers een inbreuk op het begrotingsrecht van de
Kamer.

7.2.2.
Kritiek
Met de nota ‘In het belang van Nederland’ van september 201324 werd voor het eerst een
onderbouwing gegeven van de investerings- én exploitatiekosten van de wapensystemen van de
hele krijgsmacht gedurende de hele levenscyclus, gespiegeld aan de financiële ruimte en aan de
operationele inzetbaarheidseisen. De systematiek van Life Cycle Costing (LCC) moest een
structurele plaats krijgen in het plan- en begrotingsproces, de bedrijfsvoering en in lopende
trajecten. Sindsdien is dit slechts in beperkte mate gelukt.
De Algemene Rekenkamer wijst er op25 dat het stappenplan dat de minister van Defensie hiervoor
opstelde is vertraagd en niet volledig uitgevoerd.

24

In het belang van Nederland, Bijlage bij de Nota toekomst van de krijgsmacht (33763-1)
Algemene Rekenkamer, Resultaten verantwoordingsonderzoek 2017 Ministerie van Defensie (X) Rapport bij
het jaarverslag.
25

pagina 19/50

7.2.3.
Discussie begrotingsbehandeling 2019
Bij de laatste begrotingsbehandeling is de regering verzocht26, wetgeving voor te bereiden voor het
instellen van een begrotingsfonds Defensiematerieel. Doel is daarmee bij te dragen aan de
continuïteit van de investeringsplanning.
De staatssecretaris antwoordde: Ook dit jaar zult u zien dat wij aan het einde van het jaar niet al
het geld hebben uitgegeven dat we van plan waren uit te geven aan materieel, ook al hebben we
de A-brief gestuurd en komt er een deel van de D-brieven. Dat heeft er niet mee te maken dat we
dat niet kunnen, maar dat heeft dus te maken met ons begrotingssysteem.
In een nadere reactie liet de minister weten:27 De Rijksoverheid hanteert verschillende werkwijzen,
waaronder een begrotingsfonds, om de continuïteit van investeringsmiddelen te bewerkstelligen en
om te gaan met de jaareindeproblematiek. Het ministerie van Defensie en het ministerie van
Financiën onderzoeken momenteel de voor- en nadelen van de verschillende werkwijzen. Ook de
ervaringen van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat met het Infrastructuurfonds worden
hierbij betrokken. De uitkomsten van dit onderzoek gebruikt Defensie voor de verdere uitwerking
van de gewijzigde motie van de leden Belhaj en Voordewind.
Bij de begroting 2019 is de Kamer gemeld dat hieraan invulling wordt gegeven door het instellen
van een begrotingsfonds Defensiematerieel, waarin de uitgaven aan investeringen en de
instandhouding daarvan worden opgenomen. Voorts zal, om schokken in de Defensiebegroting als
gevolg van valutaschommelingen beter op te kunnen vangen, de in 2017 gecreëerde valutareserve
binnen artikel 6 Investeringen voortaan beschikbaar zijn voor alle investeringsprojecten, inclusief
de verwerving F-35.
Bij de begrotingsbehandeling in de Tweede Kamer is aangegeven dat het begrotingsfonds
Defensiematerieel in eerste instantie (begroting voor het jaar 2020) de gedaante van een dummy
heeft, dit in afwachting van de behandeling van de wetswijziging die de instelling van dit fonds
mogelijk maakt.28

7.2.4.
Slotsom
Bij de stappen die gezet worden in de richting van het begrotingsfonds Defensiematerieel is het
wenselijk tevens te rapporteren over de wijze waarop een baten-lastenstelsel voor materieelinvesteringen kan worden ingevoerd. In dat geval dienen daarbij de investeringsposten in andere
begrotingsartikelen dan artikel 6 betrokken te worden.
Teneinde, conform het advies van de AVRo, in 2020/2021 een goed geïnformeerde beslissing te
kunnen nemen over gehele of gedeeltelijke invoering van een baten-lastenstelsel is het
noodzakelijk voorafgaand daaraan meer ervaring op te doen via een pilot.
De pilot bevat de volgende elementen:
− Enkele investeringsprojecten waarover nog geen besluitvorming heeft plaatsgevonden,
worden niet extra-comptabel maar intra-comptabel in een baten-lastenopstelling aan de
Kamer gepresenteerd.
− In het verslagleggingsjaar van deze projecten wordt de reguliere begroting van het (op te
richten) begrotingsfonds Defensiematerieel - in eerste instantie als dummy - vanuit
dezelfde basisgegevens ook volgens de systematiek van het baten-lastenstelsel opgesteld.
Ook de verantwoording geschiedt – tevens – volgens de baten-lastensystematiek
Zowel de pilot, als de daadwerkelijke besluitvorming conform baten-lasten van een aantal
investeringsprojecten kunnen bijdragen aan een goede besluitvorming over de meest wenselijke
keuzes rondom het verslaggevingsstelsel van de rijksoverheid en dragen bij aan het vergroten van
26

Motie Belhaj/Voordewind, 34919, nr. 19.
Brief TK, 2 juli 2018, 34919, nr. 23.
28
Minister van Defensie Bijleveld, Handelingen Tweede Kamer, 21 november 2018.
27

pagina 20/50

de kennis en begrip over de meerwaarde daarvan. Op deze manier ontstaat immers optimaal
inzicht in de werking van het bezigen van de baten-lastensystematiek in een defensie-omgeving en
kunnen beide stelsels ook naast elkaar worden gelegd.
Een dergelijke ‘dubbele boekhouding’ is belangrijk om in de jaren 2020/2021 en daarna een
gedegen, geïnformeerde en verantwoorde beslissing te kunnen nemen over gehele of gedeeltelijke
invoering van een baten-lastenstelsel bij de rijksoverheid.

7.3.

Infrafonds

7.3.1.
Situatieschets
Bij IenW wordt (ook) met een begrotingsfonds gewerkt. Het meerjarig uitgavenbeeld van
investeringen is daarmee goed te volgen. De uitgaven voor de komende 12/13 jaar worden nu
inzichtelijk gemaakt. Ook de kasschuiven zijn gedetailleerd navolgbaar [zie verdiepingsbijlage
infrastructuurfonds]. Bij nieuwe investeringsbeslissingen worden kosten voor aanleg, onderhoud en
beheer al meegenomen. Er is ook een reservering voor renovatie en vervanging. Dat geld mag niet
voor andere zaken worden benut.
Assetmanagement, in combinatie met het bij aanlegbeslissingen in beeld brengen van de kosten
gedurende de gehele life cycle (naast de maatschappelijke effecten) en de systematiek van de
begrotingsfondsen, ondersteunt RWS (en daarmee het ministerie van IenM) bij de besluitvorming
over en evenwichtige sturing van aanleg en onderhoud.

7.3.2.
Inzicht in Kwaliteit
De operatie Inzicht in Kwaliteit voegt ook voor investeringen nog inzicht toe door er aan bij te
dragen dat de belangrijkste investeringen periodiek onder de loep worden genomen. Dat is van
belang; meer beleidsinformatie rondom bijvoorbeeld MIRT en infrafonds is zonder meer wenselijk.
Het eigenlijke doel wat je wilt bereiken is immers inzicht in de investeringsportefeuille, ook
gedurende de hele looptijd van de investeringen. Het inzicht in het infrafonds wordt door veel
Kamerleden ervaren als laag, op het moment dat (na de MIRT-besluitvorming) de projecten
eenmaal in een uitvoeringsfase zijn beland.

7.3.3.
Kritiek
In recente onderzoeken naar het beheer van fysieke infrastructuur constateerde de Algemene
Rekenkamer dat onvoldoende zichtbaar is wat de noodzakelijke kosten voor de instandhouding van
het hoofdwegennet zijn en dat er een tekort aan actuele, betrouwbare en complete informatie is
over het hoofdvaarwegennet. Dit bemoeilijkt goede besluitvorming rond investeringen en
onderhoud.
Een baten-lastenstelsel werkt volgens de Algemene Rekenkamer29 disciplinerend en stimuleert een
systematische werkwijze doordat er een boekhoudkundige noodzaak ontstaat tot een continue en
volledige registratie van de objecten van het hoofdvaarwegennet. Dit geeft Rijkswaterstaat een
krachtige impuls bij het op orde brengen van de informatiehuishouding.
In tegenstelling tot een kasstelsel staan bij een baten-lastenstelsel de bezittingen (zoals bruggen
en sluizen) op de balans. Dit betekent dat waardevermindering van objecten zichtbaar wordt.
Bovendien kan in een baten-lastenstelsel een voorziening voor vervanging en renovatie worden
gevormd. Bij de controle van de jaarrekening voert de accountant een onafhankelijke toets uit
waarin wordt nagegaan of de hoogte van de voorziening voldoende is voor wat er aan het einde
van de levensduur van het object nodig is om deze te vervangen.

29

Algemene Rekenkamer, Instandhouding hoofdvaarwegennet, 7 oktober 2015.

pagina 21/50

Voorts wijst de Algemene Rekenkamer erop dat het mogelijk is om bij de overgang naar een
baten-lastenstelsel te kiezen voor een aanpak waarmee de werklast beperkt blijft. Zo is het niet
nodig om alle objecten afzonderlijk te waarderen. Het is eenvoudiger om zo veel mogelijk met
objectsoorten of categorieën te werken. Het belangrijkste is immers dat er ‘overall’ meer inzicht
ontstaat in de noodzakelijke instandhoudingskosten van het hoofdvaarwegennet. Daarbij gaat het
met name om inzicht in de benodigde middelen voor de meerjarige vervangingsopgave.

7.3.4.
Slotsom
Weliswaar komt de huidige informatie die IenW verstrekt deels tegemoet aan de aanbevelingen
van de AR; de samenhang tussen begroting, verantwoording en verantwoording via de balans is er
evenwel niet.
Alles in aanmerking nemende stellen de rapporteurs voor, net als in par. 5.1. is voorgesteld ten
aanzien van het begrotingsfonds Defensiematerieel, ook bij het Infrafonds een pilot te starten.
De pilot bevat de volgende elementen:
− Enkele investeringsprojecten uit het Infrafonds waarover nog geen besluitvorming heeft
plaatsgevonden, worden niet extra-comptabel maar comptabel in een batenlastenopstelling aan de Kamer gepresenteerd.
− In het verslagleggingsjaar van deze investeringsprojecten wordt de reguliere begroting van
het Infrastructuurfonds– in eerste instantie als dummy - vanuit dezelfde basisgegevens ook
volgens de systematiek van het baten-lastenstelsel opgesteld. Ook de verantwoording
geschiedt – tevens – volgens de baten-lastensystematiek.
Zowel de pilot, als de daadwerkelijke besluitvorming conform baten-lasten van een aantal
investeringsprojecten kunnen bijdragen aan een goede besluitvorming over de meest wenselijke
keuzes rondom het verslaggevingsstelsel van de rijksoverheid en dragen bij aan het vergroten van
de kennis en begrip over de meerwaarde daarvan, ook (juist) bij investeringen in de infrastructuur.
De rapporteurs onderstrepen op dit punt nogmaals dat een dergelijke ‘dubbele boekhouding’ van
belang is om een gedegen, geïnformeerde en verantwoorde beslissing te kunnen nemen over
gehele of gedeeltelijke invoering van een baten-lastenstelsel bij de rijksoverheid.
Zij bevelen voorts aan om bij investeringen vanuit het infrafonds, naast het verloop van de
verplichtingen, het verloop van de daadwerkelijke bestedingen inzichtelijk te maken. De stand van
zaken met betrekking tot de daadwerkelijke besteding van middelen aan de vanuit dit
begrotingsfonds te financieren projecten zou bij voortduring inzichtelijk moeten kunnen zijn.

7.4.

Overige aanbevelingen

De rapporteurs zijn tijdens hun werkzaamheden op bevindingen gestuit die niet noodzakelijkerwijs
samenhangen met heldere keuzes rondom de invoering van het baten-lastenstelsel, maar die zij,
omdat deze wel samenhangen met het vergroten van het (parlementair) inzicht in de begroting, in
de vorm van een aantal extra aanbevelingen willen meegeven:
-

Vergroot de inzichtelijkheid van de rijksbegroting aan de inkomstenkant. De uitgaven worden
per begrotingshoofdstuk en per begrotingsartikel telkens voor een periode van vier jaar
geraamd. De ontvangstenkant blijft daarbij achter, in het bijzonder bij de
belastingontvangsten. Buiten jaar t + 1, dus buiten het volgende begrotingsjaar, wordt slechts
een verzamelraming van alle belasting- en premie-inkomsten tezamen verstrekt. De
rapporteurs bevelen aan ramingen te verstrekken per belastingsoort, ook over een periode van
vier jaar.

pagina 22/50

-

-

-

-

-

-

Voer de staatsbalans zo spoedig mogelijk in, conform de pilot die is aangekondigd in de
kabinetsreactie op ‘Baten en lasten geherwaardeerd’. Neem in deze balans op herkenbare wijze
de vorderingen op, waaronder in elk geval de belastingontvangsten, de boete-inkomsten en
terug te betalen leningen, met uitgesplitst of ze binnen een jaar zullen zijn ontvangen, dan wel
later en een begroting van de hoogte van de oninbare vorderingen.
Breid de staatsbalans uit met de te verwachten uitkomsten voor wat betreft het komende
begrotingsjaar. Dit is dus nog geen directe koppeling met de begroting zelf, zoals het geval is
bij integrale invoering van een baten-lastenstelsel, maar biedt niettemin nuttige, aanvullende
informatie.
Bezie nader of het nuttig is om de olie- en gasreserves op de balans te plaatsen; er is immers
sprake van grote schommelingen in de waardering; bovendien is de verwachting dat een groot
deel daarvan is of wordt afgewaardeerd.
Investeer niet alleen in verdere kwaliteitsverbetering en uitbreiding van het toepassingsbereik
van maatschappelijke kosten-batenanalyses, maar ook in het verbeteren van het
monetariseren van maatschappelijke kosten en baten; stappen in deze richting worden
overigens al gezet. Zorg dat deze analyses zien op een breder palet van maatschappelijke
kosten en –baten dan nu het geval is. Neem aspecten als ‘leefbaarheid’ hierin mee.
Met of zonder baten-lastenstelsel: verschaf het parlement bij grote investeringen standaard
informatie die betrekking heeft op de stand van zaken van grote investeringen in zowel de exante fase van de besluitvorming als in de ex-post fase.
Maak gebruik van de mogelijkheden die moderne ICT-systemen bieden om de begroting (nog)
transparanter te maken. Het tot op uitvoeringsniveau kunnen ‘doorklikken’ op (onderdelen
van) begrotingsposten is in ieder geval zinvol, ook voor de Tweede Kamer en overige
geïnteresseerden.

pagina 23/50

8. Overzicht stappenplan besluitvorming en standpunten
In onderstaand schema wordt een overzicht gegeven van het tijdpad dat de rapporteurs voor ogen
zien ten aanzien van het stappenplan rond de besluitvorming. Waar relevant is dit tijdpad
gespiegeld met de aanbevelingen uit ‘Baten en laten geherwaardeerd’, de brief van de Algemene
Rekenkamer naar aanleiding hiervan en de kabinetsreactie op dat rapport.
Baten en lasten
geherwaardeerd

2018-2020: bestaande
verslaggevingsstelsel
verder verbeteren en
harmoniseren, in dat
kader (waar zinvol)
extracomptabel batenlasteninformatie
toevoegen

2020: tussentijdse
evaluatie: bepalen evt.
verdere stappen richting
pragmatisch vormgegeven
baten-lastenstelsel

2020 (einde
kabinetsperiode):
Evaluatie: 'Verbeteren en
harmoniseren'; bepalen
evt. verdere stappen en
tempo toevoeging batenlasteninformatie.

kabinetsstandpunt
(31865, 107)

Algemene
rapporteurs commissie
Rekenkamer
Financiën
(31865, 97, 109)
Tijdpad en afwegingsmomenten besluitvorming baten-lastenstelsel

Tijdpad Europese
Commissie

2018: start verbetering
en harmonisatie
verslaggevingstelsel;
geleidelijk toevoegen
baten-lasten informatie,
tbv kwaliteit
besluitvorming,
begrotingsbeheersing en
publieke
verantwoording.

2018: bestaande
verslaggevingsstelsel verder
verbeteren en
harmoniseren.

Tot en met 2018
(huidige Europese
Commissie): via
overtuiging de
Lidstaten bewegen
op batenlastenstelsel over
te stappen.

2019: Presenteer enkele
investeringsprojecten bij
Defensie en IenW, waarover
nog geen besluitvorming
heeft plaatsgevonden, niet
extra-comptabel, maar
comptabel in een batenlastenopstelling. Start:
september 2019
2020: Advies studiegroep
begrotingsruimte over
baten-lastenstelsel en
Europese dimensie
(vergelijkbaarheid financiële
staat landen)

2019: nieuwe
Europese
Commissie.
Verdere stappen
richting batenlasten liggen voor
de hand, maar
staan niet vast.

2020: tussentijdse
evaluatie verbetering
financiële informatie: 1
kwaliteit besluitvorming
investeringen, 2.
onderzoek harmonisatie
begrotingsafspraken en
3. vergroten
transparantie
begrotingsreserves
Alleen tussentijdse
evaluatie voorzien

2018: voer discussie
wenselijkheid
rijksbreed batenlastenstelsel, incl.
invoeringstappen en
invoeringsdatum.

2020: mede op basis van
de tot dan opgedane
ervaringen en Advies
studiegroep
begrotingsruimte trekken
van (voorlopige) conclusies
2020: eerste debat kabinetKamer wenselijkheid
rijksbreed batenlastenstelsel,
invoeringsstappen en
invoeringsdatum
2021: Ervaring opdoen met
IenW en Defensie. via
(extra-comptabele) pilotopstelling verslaggeving cf.
baten-lasten via pilots bij
begroting 2020 (september
2019).
2022 vervolgdebat batenlastenstelsel

pagina 24/50

Onderstaand schema bevat een overzicht van de standpunten uit het rapport van de AVRo; de brief
van het kabinet, de Algemene Rekenkamer en van de rapporteurs op een aantal andere
hoofdpunten.
Baten en lasten
geherwaardeerd

kabinetsstandpunt
(31865, 107)

Algemene
Rekenkamer (31865,
97, 109)
Staatsbalans

rapporteurs commissie
Financiën

Verbetering financiële
informatie door o.a.
opnieuw een staatsbalans
te introduceren, incl.,
informatie over
bezittingen en schulden in
het Financieel Jaarverslag
van het Rijk (FJR).

Start pilot in 2018;
overheidsbalans blijft van
belang voor inzicht
financiële positie sector
overheid en voor het
EMU-saldo en de EMUschuld.

Voer staatsbalans z.s.m. in cf
aangekondigde pilot. Neem
daarin ook de vorderingen op
(w.o. belastingontvangsten,
boetes en oninbare
vorderingen. Breid
staatsbalans uit met te
verwachten uitkomsten
komende begrotingsjaar.

Ter versterking kwaliteit
besluitvorming
investeringen
instrumenten als
maatschappelijke kostenbaten analyses (mkba’s)
en businesscases breder
en beter toepassen.

Meer toepassing life cycle
management. Beheer
activa meenemen door
levensduurkosten’’ (‘life
cycle costing),
risicowaardering en management; en
prestatiemeting en prikkels

1. Pilots bij IenW en Defensie.
2. Kwaliteitsverbetering en
uitbreiding toepassingsbereik
mkba’s; verbeteren
monetariseren
maatschappelijke kosten en
baten; Mkba’s moeten breder
palet beslaan; w.o.
‘leefbaarheid’ .

Transparantie
begrotingsreserves niet
optimaal (geen overzicht
onttrekkingen en
toevoegingen, nietopenbare afspraken
komen voor; mutaties niet
altijd goed onderbouwd.

Informatievoorziening
begrotingsreserves in
2016 uitgebreid. Bezien of
verdere verbetering nodig
is.

Staatsbalans opnieuw
introduceren, balansen
in departementale
jaarverslagen opnemen,
mede t.b.v. vergroting
parlementair inzicht in
financiële positie
ministeries en Staat als
geheel.
Verbeteringen als mkba's, lcm, etc.
Bij infra- en ICTbesluitvorming
gebrekkige
inzichtelijkheid totale
kosten, waardoor
weloverwogen
besluitvorming wordt
belemmerd. Batenlastenstelsel is
structurele verbeterstap
begrotingsreserves
Baten-lastenstelsel biedt
kans tot heroverweging
en opschoning
hulpconstructies als
begrotingsreserves,
begrotingsfondsen,
eindejaarsmarges,
kasschuiven en fondsen
buiten de rijksbegroting.

Heroverweging en opschoning
van hulpconstructies als
begrotingsreserves,
begrotingsfondsen,
eindejaarsmarges, kasschuiven
en fondsen (door batenlastenstelsel mogelijk) is een
vereenvoudiging en
transparanter

pagina 25/50

Bijlage 1. Kort overzicht discussie verslaggevingsstelsel

1. De aanleiding tot de discussie, de AVRo en de kabinetsreactie - Een korte terugblik
De adviescommissie AVRo concludeert in het rapport ‘Baten en lasten geherwaardeerd’ dat het
huidige stelsel niet alle relevante financiële informatie levert, het gebaat is bij grotere samenhang
en eenduidigheid, en het afwijkt van de in Nederland en daarbuiten gehanteerde stelsels in de
publieke sector.
De adviescommissie beveelt daarom aan om:
− tussen nu en 2020 het bestaande verslaggevingsstelsel verder te verbeteren en
harmoniseren, en in dat kader extracomptabel baten-lasteninformatie toe te voegen;
− in 2020 via een tussentijdse evaluatie te beoordelen:
o wat daarvoor nog nodig is aan eventuele verdere stappen in de richting van een
pragmatisch vormgegeven baten-lastenstelsel;
o wat een haalbare termijn is om een dergelijk stelsel te realiseren, zonder daar op
dit moment een concreet jaartal aan te koppelen.
Het kabinet30 onderschrijft de conclusie van de adviescommissie om de komende jaren het
verslaggevingsstelsel verder te verbeteren en harmoniseren. Het kabinet doet evenwel geen
(duidelijke) uitspraak over de daadwerkelijke invoering van een baten-lastenstelsel, onder de
aantekening dat het regeerakkoord daartoe geen middelen heeft gereserveerd.
Concreet stelt het kabinet de volgende maatregelen voor:
behoud en verdere verbetering financiële informatie door opnieuw introduceren van een
staatsbalans;
versterken kwaliteit besluitvorming over investeringen door verdere toepassing van life cycle
management;
onderzoek naar harmonisatie begrotingsafspraken en vergroten transparantie
begrotingsreserves.
In 2000 kondigde het kabinet een baten-lastenstelsel als begrotings- en verantwoordingsstelsel
voor de gehele rijksoverheid aan – als zijnde het geëigende stelsel voor een resultaatgerichte
omgeving31. In de daarop volgende jaren (meest recent: 2007, 2010) is evenwel een besluit om
een baten-lastenstelsel op rijksniveau in te voeren, achterwege gebleven bij vermeende gebreke
van duidelijke voordelen ten opzichte van het bestaande verplichtingen-kasstelsel met batenlastenstelsel-elementen. Wel zijn ook destijds verbeteringen van de informatie ingesteld, zoals het
verbeteren van de kwaliteit van de beleidsinformatie in begroting en jaarverslag; het verbeteren
van de kwaliteit van kosten-batenanalyses; het leveren van aanvullende baten-lasteninformatie bij
grote projecten; en het zo veel mogelijk onderbrengen van uitvoerende taken binnen de
rijksoverheid in het agentschapsmodel.
Samenvattend: het kabinet sorteert voor op de mogelijkheid van invoering over een aantal jaren
(2020 of later) van een al dan niet integrale invoering van het baten-lastenstelsel op rijksniveau.
De optie om daartoe niet over te gaan, en bijvoorbeeld te volstaan met de in de brief
aangekondigde verbeteringen van het verslaggevingsstelsel, terwijl het kas-verplichtingenstelsel

30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 865, nr. 107
Miljoenennota 2001, en Miljoenennota 2002 (o.b.v. adviesrapport ‘Eigentijds Begroten’ van de Beleidsgroep
Begrotingsstelsel).

31

pagina 26/50

als zodanig blijft bestaan, blijft echter ook open. Daarmee is het beoogde einddoel van het kabinet
niet duidelijk.32

2. Kas-verplichtingenstelsel en baten-lastenstelsel in kort bestek
Het kas-verplichtingenstelsel, respectievelijk het baten-lastenstelsel worden in ‘Baten en lasten
geherwaardeerd’ als volgt beschreven:33
Kasstelsel
Binnen een kasstelsel is het moment van het feitelijk uitgeven of ontvangen van geld maatgevend
voor opname in de begroting en de verantwoording. De primaire grootheden van een kasstelsel
zijn uitgaven, ontvangsten en het kassaldo (tekort c.q. overschot). Het kasstelsel is een relatief
eenvoudig systeem. Het laat niet veel ruimte voor interpretatie en is objectief. Anderzijds laat het
kasstelsel onderdelen van de financiële realiteit deels of geheel buiten beeld, bijvoorbeeld
bezittingen, schulden en kosten. Om de beperkingen van het kasstelsel enigszins te verminderen
kan in de verantwoording een saldibalans worden opgenomen, waarop de financiële posten staan
die naar het volgende begrotingsjaar worden overgedragen.
Baten-lastenstelsel
Een baten-lastenstelsel registreert en verantwoordt primair kosten en opbrengsten. Deze worden
toegerekend aan de periode waarin de prestaties en/of producten worden geleverd. Dit systeem
brengt de omvang en de samenstelling van vermogen (financiële positie) en resultaat
(exploitatiesaldo) systematisch in beeld. Ook de herkomst en besteding van de financiële middelen
worden inzichtelijk gemaakt. Kenmerkende overzichten van een baten-lastenstelsel zijn aan de
verantwoordingskant de staat van baten en lasten (winst-en-verliesrekening), de balans en de
toelichtingen daarbij. Deze overzichten worden veelal aangevuld met een kasstroomoverzicht.
Tegenover de kracht van een meer complete weergave en inzicht staat dat een baten-lastenstelsel
gepaard gaat met vraagstukken van waardering en toerekening. Daartoe zijn regels nodig om lijn
aan te brengen in de verslaggevingspraktijk. Zo bestaan voor het waarderen van bezit
keuzemogelijkheden, bijvoorbeeld waardering op basis van actuele waarde of historische kostprijs.
Bedacht dient te worden dat enerzijds het kasstelsel kan worden aangevuld met extra
instrumenten die informatie bieden over bijvoorbeeld toekomstige verplichtingen. Anderzijds
kunnen in een batenlastenstelsel specifieke onderdelen op een eenvoudige wijze worden ingevuld
of zelfs geheel weggelaten. Dat maakt dat het onderscheid tussen de stelsels kan variëren en in de
praktijk minder groot zijn dan gedacht.

3. Het verplichtingen-kasstelsel bij het Rijk34
Als onderdeel van de operatie Comptabel Bestel (1986) is bij het Rijk het verplichtingen-kasstelsel
ingevoerd. Onderliggende doelen van het aanbrengen van een ‘dubbel slot’ op de rijksbegroting
waren budgettaire beheersing en versterking van het parlementaire budgetrecht. Kenmerkend voor
dit stelsel is dat begroot, geregistreerd en verantwoord wordt op basis van de ontvangsten,
verplichtingen en uitgaven in enig jaar.
De geïntegreerde verplichtingen-kasadministratie biedt inzicht in de stand van de gerealiseerde
verplichtingen, de gerealiseerde kasuitgaven, de gerealiseerde kasontvangsten, de openstaande
32

Zie voor een weergave, c.q. analyse van de kabinetsreactie de Stafnotitie - Rapport Adviescommissie
Verslaggevingsstelsel rijksoverheid en kabinetsreactie (6 april 2018)
33
Zie hoofdstuk 2 ‘Baten en lasten geherwaardeerd’.
34
Deze paragraaf is met name gebaseerd op hoofdstuk 3 uit ‘Baten en lasten geherwaardeerd’.

pagina 27/50

verplichtingen (i.c. de niet-vrije kasruimte) en de vrije verplichtingenruimte. Om
doelmatigheidsredenen kan via de ‘verplichtingen = kas-regel’ worden afgezien van integrale
toepassing van de geïntegreerde verplichtingen-kasadministratie, indien dit niet of nauwelijks
bijdraagt aan de budgettaire beheersbaarheid bepaalde uitgavencategorieën.
Indien een begrote uitgave niet wordt gedaan, bijvoorbeeld door een vertraging van een project, is
de regel dat het geld vrijvalt ten gunste van de algemene middelen. Deze regel zou tot gevolg
kunnen hebben dat de financiering van bijvoorbeeld meerjarige projecten in het gedrang komt
wanneer uitgaven later worden gedaan dan bij de begroting was voorzien. Daar komt bij dat de
juridische verplichtingen – bijvoorbeeld voorvloeiend uit afgesloten contracten – dan vaak al zijn
aangegaan.
Door de jaren heen zijn rijksbreed verschillende instrumenten geïntroduceerd om dit te
ondervangen. Zo hanteert de rijksoverheid begrotingsreserves, fondsen, kasschuiven en
eindejaarsmarges.

4. Beoordeling huidige verslaggeving in ‘Baten-lasten geherwaardeerd’
Het functioneren van het verslaggevingsstelsel van de Nederlandse rijksoverheid is over het
algemeen op orde, stellen Algemene Rekenkamer en kabinet.35 Het financieel management bij de
ministeries is van een goed niveau. Financiële transacties zijn in hoge mate rechtmatig, het
financieel beheer en materieel beheer zijn op orde en de begrotingen en jaarverslagen zijn
doorgaans tijdig en in lijn met de wettelijke vereisten. Ook stellen de financiële administraties
Nederland in staat hoogwaardige EMU-cijfers aan de Europese Commissie te rapporteren. Evenwel,
zo concludeert de Adviescommissie, levert het stelsel niet alle relevante financiële informatie, is het
gebaat bij grotere samenhang en eenduidigheid, en wijkt af van de in Nederland en daarbuiten
gehanteerde stelsels in de publieke sector.

5. Voorgenomen verbeteringen financiële informatie
Het kabinet kondigt in reactie hierop maatregelen aan (deels neerkomend op onderzoeken en
verkenningen) die geleidelijk toewerken aan verdere toevoeging van baten-lasten informatie waar
dit bijdraagt aan de kwaliteit van besluitvorming, begrotingsbeheersing en de publieke
verantwoording.
Na een evaluatie in 2020, mede in de context van relevante nationale en internationale
ontwikkelingen wil het kabinet beoordelen wat er nog nodig is aan eventuele verdere stappen in de
richting van een pragmatisch vormgegeven baten-lastenstelsel.
In concreto stelt het kabinet het volgende voor:
−

Staatsbalans.
Het kabinet overweegt het opnieuw introduceren van een Staatsbalans, mede op basis van
de informatie die nu leidt tot de overheidsbalans.36

35

31 865, nr. 107, p. 1, 2.
Het Financieel Jaarverslag van het Rijk (FJR) bevatte tot en met de terugblik op 2012 een staatsbalans. Deze
staatsbalans presenteerde voor de meeste jaren een negatief vermogen. De rijksoverheid gaat namelijk vaak
schulden aan, maar de daaruit volgende bezittingen zijn voor een groot deel elders in de collectieve sector
ondergebracht, zoals bij decentrale overheden, zelfstandige bestuursorganen en scholen. De staatsbalans gaf
daarmee een onvolledig beeld van de positie van de overheid. In tegenstelling tot de staatsbalans laat de
overheidsbalans wel een volledig beeld zien. In de overheidsbalans is te zien dat er tussen 2012 en 2015 een
dalend positief vermogen is.
36

pagina 28/50

−

Harmoniseren en verbeteren verslaggevingstelsel.
Het kabinet kiest voor de door de adviescommissie aanbevolen optie om de komende jaren
het verslaggevingsstelsel verder te verbeteren en harmoniseren. De commissie koppelt
hieraan een kostenplaatje van € 2-3 mln. incidenteel en € 7-16 mln. per jaar structureel.
Daarvan heeft € 6-16 mln. te maken met verdere rijksbrede toepassing van instrumenten
als maatschappelijke kosten- en batenanalyses en businesscases (bij besluitvorming over
investeringen).

−

Mkba’s en businesscases gebruiken, met name bij investeringen.
Het kabinet kondigt aan te inventariseren hoe instrumenten zoals maatschappelijke kostenen batenanalyses en businesscases nu binnen de rijksoverheid worden gebruikt en in
vervolg hierop te bezien waar het zinvol is nadere richtlijnen uit te werken voor de
toepassing van deze instrumenten. Kennelijk houdt het kabinet hiermee de optie open dat
in omstandigheden toepassing daarvan niet zinvol is.

−

Toepassing van life cycle management.
Voor het versterken van de kwaliteit van besluitvorming bij investeringsbeslissingen is het
essentieel ook het beheer van activa gedurende de levensduur mee te nemen. Het betreft
onder meer het inzichtelijk maken van levensduurkosten («life cycle costing»),
risicowaardering en risicomanagement alsmede prestatie-meting en toepassing van
prestatieprikkels. Mogelijk komt er een rijksbrede richtlijn voor life cycle management.

−

Diversen
Het kabinet zal de voor- en nadelen onderzoeken van de werkwijzen van de rijksoverheid
ten aanzien van de continuïteit van investeringsmiddelen en jaareinde problematiek. Ook
wordt verkend hoe meer uniformiteit in de verantwoording van uitgaven en ontvangsten
van begrotingsfondsen kan worden gebracht. Het kabinet zal nagaan of verdere
transparantie kan worden bereikt in de begrotingsreserves. Naar aanleiding daarvan is de
informatievoorziening op een aantal punten uitgebreid; daarvoor zijn de
Rijksbegrotingsvoorschriften aangepast.

6. Andere ontwikkelingen: Inzicht in Kwaliteit en artikel 3.1. Comptabiliteitswet
8.1.
Inzicht in Kwaliteit37
Naast, maar ook in samenhang met bovenvermelde activiteiten is de operatie Inzicht in Kwaliteit in
gang gezet. Het doel van de operatie is om de maatschappelijke toegevoegde waarde van publiek
geld te vergroten door meer inzicht in de impact van beleid te krijgen en daar naar te handelen.
Het gaat om direct resultaat (toepassen van nieuwe inzichten) en om structurele verandering in de
manier van werken (lerende overheid). Dit betekent doorgaan met of opschalen van het beleid dat
werkt en het aanpassen van beleid dat nog niet goed werkt. Het betekent ook dat we stoppen met
de maatregelen die niet werken of die te veel ongewenste neveneffecten hebben.

8.2.
Artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet 2016
In het kader van de sterk gegroeide aandacht voor doeltreffendheid en doelmatigheid in de
beleidsvoorbereiding, schrijft artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet 2016 voor dat het kabinet bij
alle voorstellen en voornemens die naar het parlement worden gestuurd toelicht hoe deze
bijdragen aan de doelstellingen, de doeltreffendheid en de doelmatigheid die worden nagestreefd;
Het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) heeft besloten jaarlijks een overheidsbalans te publiceren. Daardoor
verdween de noodzaak van een staatsbalans.
37
Zie 31865, nr. 118 (brief minister van Financiën d.d. 6 juli 2018) en 121 (brief minister van Financiën d.d. 5
oktober 2018.

pagina 29/50

welke beleidsinstrumenten worden ingezet en hoe de financiële gevolgen voor het Rijk en, waar
mogelijk, de financiële gevolgen voor maatschappelijke sectoren er uit zien.
Ook deze operatie vergroot het inzicht in de wijze waarop de overheid haar middelen inzet en
bevordert kwalitatief hoogwaardig en evalueerbaar beleid. Immers, door in de beleidsvoorbereiding
heldere doelen te formuleren en inzichtelijk te maken hoe beleidsinstrumenten zullen bijdragen aan
het realiseren van deze doelen, kunnen er betere uitspraken worden gedaan over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid.38

7. Europese ontwikkelingen (EPSAS)39
In 2011 heeft de Europese Raad richtlijn 2011/85/EU aangenomen, waarin de Europese Commissie
werd verzocht de bruikbaarheid van de International Public Sector Accounting Standards (IPSAS)
voor EU-lidstaten te onderzoeken. Dit resulteerde in 2013 in een rapport van de Europese
Commissie, die concludeerde dat het mede met het oog op de productie van betrouwbare en
consistente EMU-cijfers gewenst is dat de lidstaten binnen hun overheidsorganisaties aan de
verantwoordingskant baten-lasteninformatie toevoegen, en dat IPSAS een goede basis vormen
voor de ontwikkeling van Europese standaarden: de European Public Sector Accounting Standards
(EPSAS). Dit Europese initiatief vormde voor een aantal EU-lidstaten mede aanleiding om het eigen
boekhoudstelsel alvast aan te passen in de richting van de IPSAS.
De EPSAS moeten nog ontwikkeld worden. Een eventueel wettelijk kader voor de EPSAS wordt op
zijn vroegst rond 2020, wellicht nog later, voorzien. De tot en met 2019 vigerende Europese
Commissie heeft er voor gekozen de weg van de overtuiging te kiezen om de Lidstaten te bewegen
op baten-lastenstelsel over te stappen. Stappen in de richting van verdere harmonisatie via
richtlijnen of verordeningen worden dus thans nog niet overwogen; dat is aan de volgende
Commissie. De gevolgen van de EPSAS voor de EU-landen, en dus ook voor Nederland, blijven
daarmee voorlopig onduidelijk.
De Europese Commissie ziet als belangrijkste voordeel van het baten-lastenstelsel dat alle
relevante gebeurtenissen en financiële transacties en verplichtingen worden
gerelateerd aan die periode waarop zij betrekking hebben. De financiële positie van een land komt,
via de balans, zo zuiverder in beeld, onder andere door in te zoomen op de ontwikkeling van de
netto waarde (net-worth).
Daarnaast acht de Europese Commissie het van belang dat, via een breed geaccepteerd en
gehanteerd publiek verslagleggingsstelsel, waarvoor dus standaarden nodig zijn, in de EU een
belangrijke bijdrage kan worden geleverd aan een transparante, zo volledig mogelijke ontsluiting
van de publieke financiën in de Lidstaten. Dit is alleen al van belang omdat overheden veelal de
grootste spelers zijn op de kapitaalmarkten. Indien elke Lidstaat unilateraal werkt aan
modernisering en verbetering van het verslagleggingsstelsel, dan komt deze (fiscale) transparantie
en goede onderlinge vergelijkbaarheid niet dichterbij. Het is belangrijk hierbij te noteren dat in het
bijzonder die fiscale transparantie in feite dwingt tot een verslagleggingsstelsel op basis van een
baten-lastenstelsel; alleen in dat stelsel worden inkomsten en vorderingen immers toegerekend
aan het jaar waar zij betrekking op hebben.
De financiële positie van een land op kasbasis wordt hiermee niet minder van belang; de focus
daarop wordt niet verlaten, maar in de juiste, want meer volledige context geplaatst.

38

Handreiking artikel 3.1 Comptabiliteitswet 2016, Brief TK 13 december 2017 (31865, 105) en
Reactie op verzoek commissie inzake Operatie Inzicht in Kwaliteit en artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet
2016, Brief TK 23 april 2018 (31865-110).
39
Zie ook par. 4.4. Baten en lasten geherwaardeerd.

pagina 30/50

De Europese Commissie is van opvatting dat een baten-lastenstelsel weliswaar complex is, met
name in de fase van invoering en mogelijk duurder op de korte termijn; tegelijkertijd verwacht de
Europese Commissie dat de grotere (fiscale) transparantie, een meer efficiënte publieke dienst,
meer mogelijkheden voor budgettaire controle; en een betere belegging van de
verantwoordelijkheid, toerekenbaarheid en controleerbaarheid bij het beheer van de
overheidsfinanciën zoveel baten opleveren dat de kosten worden terugverdiend, zeker in het licht
van de meer stabiele en meer houdbare overheidsfinanciën en een betere toegang tot de
kapitaalmarkten die daarvan als vrucht kunnen worden gezien.
Wat de vrees betreft dat een baten-lastenstelsel gemakkelijk gepaard kan gaan met een minder
centrale plaats voor de Europese afspraken rond tekorten en schulden, wijst de Europese
Commissie er op dat ‘Maastricht’ en het European System of National and Regional Accounts (ESA
2010) ‘gewoon’ blijven staan. Er is evenmin aanleiding te veronderstellen dat hervormingen van de
verslagleggingsstelsels van de Lidstaten in de richting van een baten-lastenstelsel onvoorziene
gevolgen heeft voor de Excessive Deficit Procedure (EDP); evenmin zijn substantiële en/of
ingrijpende veranderingen te verwachten voor wat betreft de macro-economische kengetallen van
de Lidstaten.

8.

OESO-lessen40

De 18th Annual Meeting of OECD Senior Financial Management and Reporting Officials, leverde een
aantal lessen op, die van belang zijn bij nadere besluitvorming.41
De belangrijkste zijn:
−
−
−

−

−

−

Zorg voor een goede en eerlijke audits, zodat baten-lasteninformatie daadwerkelijke
invloed kan hebben op overheidsbeslissingen.
Maak het niet te ingewikkeld; investeer daarom in vereenvoudigde presentaties, en open
data.
Ook indien het fiscaal beleid op kasbasis blijft gepresenteerd, voorzie niettemin in
toegevoegde baten-lasteninformatie; dit geeft een betrouwbaar beeld van de resultaten
versus doelstellingen en kan daarmee een grotere politieke belangstelling voor prognoses
bewerkstelligen;
De neiging bestaat begrotingsbesluiten op basis van kas-overwegingen te blijven doen; zet
voor wat betreft beleidsbeslissingen, die je (mede) wilt baseren op baten-lasteninformatie
met name in op geselecteerde gevallen, zoals lange termijn-investeringen; daar bewijst
zich de toegevoegde waarde met name
De rol van het parlement in de begrotingscyclus kan versterkt worden door de batenlasteninformatie gericht te ontsluiten, bv door risico’s met een grote financiële waarde te
identificeren; belangrijke schommelingen van jaar op jaar aan te wijzen en een heldere link
te leggen naar de feitelijke implementatie van beleid;
Investeer in begrip van de risico's, uitdagingen en kansen die is gekoppeld aan de
informatie inzake activa en passiva, vermogenseisen en een goede analyse van de
staatsbalans; zodat meer beargumenteerde besluitvorming mogelijk is terzake van de
activa en passiva.

40

Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (Organisation for Economic Co-operation and
Development; OECD).
41
Working Party of Senior Budget Officials; Getting added value out of accrual reforms; 18th Annual Meeting of
OECD Senior Financial Management and Reporting Officials; OECD Conference Centre, Paris; 1-2 March 2018.
In bijlage 3 is meer informatie uit dit rapport opgenomen, in het bijzonder een overzicht van lessen uit de
praktijk van het voeren van een baten-lastenstelsel. Het rapport bevat de ervaringen met het batenlastenstelsel van Australië, Oostenrijk, Canada, Estland, Frankrijk, Japan, Zuid-Korea, Nieuw Zeeland, Spanje,
Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk.

pagina 31/50

−
−
−
-

Gebruik en ontwikkel de baten-lasteninformatie mede als instrument voor beleids- en
prestatie-analyse; waarmee dit ook een kwaliteitsinstrument wordt;
Ontwikkel baten-lasten-indicatoren waarmee je zicht krijgt op de ontwikkeling van
schulden, vorderingen, kas, enzovoorts.
Wees realistisch over wat je via baten-lastenstelsels kunt bereiken, en in welk tempo
Gebruik vergelijkbare normen voor de begrotingsdoelstellingen, de begroting en
statistische kaders
Gebruik betrouwbare de baten-lastengegevens als een bouwsteen voor rijkere, meer
betrouwbare fiscale informatie

Figuur 2. 25% regeringen verantwoorden op baten-lastenbasis(Bron: IPSAS 2018 index
statusrapport

pagina 32/50

Figuur 3. Naar verwachting verantwoordt 65% regeringen over 5 jaar op basis van baten-lasten
(bron: IPSAS 2018 statusrapport).

pagina 33/50

Bijlage 2. Baten-lastenstelsel nader bezien

1. Inleiding
Zoals het kasstelsel een aantal evidente nadelen kent, die in de loop van de tijd in elk geval deels
zijn ondervangen met maatregelen als informatie over de verplichtingen, oplossingen voor de
eindejaarsproblematiek, het instellen van begrotingsfondsen, etc., zo kent ook het batenlastenstelsel niet alleen voordelen, maar ook een aantal nadelen. In deze paragraaf wordt nader
ingegaan op die voor- en nadelen.

2. Winst baten-lastenstelsel
De winstpunten van een invoering van het baten-lastenstelsel kunnen als volgt worden
samengevat:42
− Het huidige begrotingsstelsel – het zogenoemde verplichtingen-kasstelsel – is niet het
geëigende stelsel voor een resultaatgeoriënteerde omgeving. Een baten-lastenstelsel – zoals
het bedrijfsleven, decentrale overheden en inmiddels ook een groot aantal onderdelen van de
rijksoverheid dat ook hanteren – is daarvoor geschikter. Het belangrijkste voordeel is dat
binnen een baten-lastenstelsel de integrale kosten van een investering bij afwegingen worden
betrokken.
− Een baten-lastenstelsel heeft intrinsieke kenmerken om de doelstellingen waarvoor bij het Rijk
thans nog uiteenlopende instrumenten worden gehanteerd, op een meer natuurlijke,
stelselmatige wijze te realiseren.
− Het behoort tot de gangbare spelregels van een baten-lastenboekhouding om de reserveringen
voor specifieke bestemmingen die over jaargrenzen heengaan te tonen. Het baten-lastenstelsel
maakt de integrale kosten van geleverde prestaties in meerjarig perspectief inzichtelijk.
− Het baten-lastenstelsel bevordert (daarom) de doelmatigheid van de beleidsuitvoering en
versterkt de basis van het budgetrecht.
− Het baten-lastenstelsel biedt de mogelijkheid om interne en externe belanghebbenden
adequaat en volledig te informeren over de omvang en samenstelling van de financiële positie
van de departementen - enerzijds over de bezittingen en de waardeontwikkeling daarvan,
anderzijds over de verplichtingen en financiële risico’s.
− Het baten-lastenstelsel draagt bij aan de door de Europese Commissie verlangde versterking
van de betrouwbaarheid en vergelijkbaarheid van de statistische data die de Commissie
gebruikt voor het monitoren van de financiën in de Europese lidstaten.
De Algemene Rekenkamer stelt dat onder een baten-lastenstelsel beter inzichtelijk is dat
− aan bezittingen ook instandhoudingskosten zijn verbonden in jaren dat daar geen geld voor
onderhoud of vervanging aan wordt uitgegeven;
− investeringsuitgaven niet in één keer worden verbruikt maar meerdere jaren «meegaan»
(afschrijvingen over de gebruiksperiode);
− uitstel of afstel van noodzakelijke onderhoudsuitgaven een prijs heeft in termen van
waardevermindering – zichtbaar via extra afschrijvingen en/of hogere onderhoudskosten later;
− het uitstellen van een betaling voor een genoten prestatie niets afdoet aan het feit dat de
betreffende kosten zijn gemaakt;
− het verkopen van bezittingen niet alleen geld oplevert maar ook waardevermindering aan
rijksbezittingen impliceert en gepaard kan gaan met boekverliezen – en dus als business case
een slechte deal kan zijn (penny wise pound foolish).

42

Vgl. brief Algemene Rekenkamer, 5 april 2018 (31865, 109).

pagina 34/50

Verder stelt de Algemene Rekenkamer dat door in jaarverslagen niet alleen gerealiseerde
verplichtingen, uitgaven en ontvangsten en een saldibalans op te nemen, maar voortaan ook
gerealiseerde kosten en een complete balans met bezittingen en schulden, een completere
verantwoording ontstaat over de begrotingsuitvoering.
Het baten-lastenstelsel kan voorts bijdragen aan het welslagen van ‘Inzicht in kwaliteit’. De
Operatie ‘Inzicht in kwaliteit’ die in het regeerakkoord is aangekondigd zet in op structurele
versterking van het zicht en de greep op de doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid. Een
batenlastenstelsel stelt de totale kosten van beleid centraal in de begroting en de verantwoording,
en vormt daarmee een wezenlijke pijler van het inzicht in doelmatigheid, een belangrijk onderdeel
van kwaliteit van beleid. Daarmee wordt het parlement in haar controletaak geholpen bij de
beantwoording van de centrale vragen “Wat gaat het kosten/heeft het gekost?” en “Wat is het
oordeel over de doelmatigheid?”

3. Waardering van activa en passiva (bezittingen, vorderingen en schulden)
Een – mogelijk - knelpunt is een eenduidige waardering van bezittingen. De ervaring met
agentschappen met veel bezittingen, die al een baten-lastenstelsel kennen, zoals het
Rijksvastgoedbedrijf, leert dat dit in de praktijk nog niet zo makkelijk is.43
Een verdere complicatie is dat de mogelijkheid voor ongewenste creativiteit in de boekhouding bij
baten-lastenstelsel veel groter is dan bij kas-verplichtingenstelsel. Waar breng je loonkosten onder
bij investeringen? Hoe zit het met de waardering van pensioenverplichtingen?
Een andere kwestie is of bezit wordt gewaardeerd op basis van actuele waarde of historische
kostprijs. Waardering op basis van actuele waarde geeft meer inzicht in de financiële positie van de
rijksoverheid, maar kent hogere lasten vanwege bijvoorbeeld taxatie en controle. Waardering op
basis van historische kostprijs kent daarentegen lagere lasten, maar verschaft ook minder nuttige
informatie.
Dit zo zijnde, zijn strategieën mogelijk om hiermee om te gaan. Elementen daarvan zijn:
− Besef dat de waardering van activa een benadering is van de werkelijkheid, niet de
werkelijkheid zelf. De valkuil om met behulp van de waardering van bezittingen als
staatsdeelnemingen, of grondstoffen de overheidsfinanciën oneigenlijk te beïnvloeden moet
vermeden worden.
− Eenduidigheid, bijvoorbeeld vaste afschrijftermijnen, kan (daarom) de voorkeur hebben
boven veelal tijdgebonden periodieke af- of herwaarderingen.
− Harmonisatie: gelijksoortige bezittingen binnen hetzij Nederland in de verhouding met
medeoverheden, hetzij Nederland in de verhouding met de EU dienen op dezelfde wijze
gewaardeerd te worden. Dit kan onder meer implicaties hebben voor de waardering van
grond- en delfstoffen als olie en gas.

43

In het verantwoordingsonderzoek over 2017 stelde de Algemene Rekenkamer vast: Het RVB heeft de
afgelopen jaren 83 panden verkocht voor een totaal van € 259 miljoen. Na aftrek van de boekwaarde lijkt een
resultaat te zijn behaald van € 102 miljoen. Maar uit onderzoek van de Algemene Rekenkamer blijkt dat het
RVB in de jaren voorafgaand aan de verkoop op deze panden € 100 miljoen extra heeft afgeboekt. Uitgaande
van de boekwaarde voorafgaand aan het besluit tot afstoot van het vastgoed (€ 257 miljoen) bedraagt het
resultaat van de verkoop van een groot aantal panden dus per saldo € 2 miljoen.

pagina 35/50

4. Inzichtelijkheid voor het parlement vraagt aandacht
Een kasstelsel is in beginsel het meer eenvoudige systeem. Een baten-lastenstelsel is in beginsel
complexer. Hierbij dient te worden aangetekend dat het huidige kas-verplichtingenstelselverslaggevingsstelsel door de vele extra informatie al niet meer het meest eenvoudige systeem is;
terwijl een baten-lastenstelsel ook meer of minder eenvoudig kan worden opgezet.
Niettemin blijft staan dat vanuit het perspectief van het parlement een kas-verplichtingenstelsel
vaak als meer inzichtelijk wordt ervaren, mede ten gevolge van de grote nadruk die een aantal
daarmee verbonden kengetallen vanouds heeft, zoals het saldo (overheidstekort of –overschot) en
de verhouding tussen de overheidsschuld en het BBP. Vanuit het parlementaire perspectief bleek
bijvoorbeeld in Australië dat het baten-lastenstelsel niet zonder meer afdoende tegemoet komt aan
de primair op inkomsten/uitgaven gebaseerde informatiebehoefte; temeer daar de batenlastenstelsel-informatie als minder toegankelijk kan worden ervaren en gevaar loopt te worden
gezien als iets voor financiële experts.
Baten-lastenstelsel-informatie bleek ook verwarrend; zo bleek het lastiger zicht te houden op de
financiële staat van de overheid en bleken veel publieke bezittingen en kapitaalgoederen lastig op
transparante wijze te waarderen. Baten-lastenstelsel-informatie ging voorts in veel gevallen of over
zaken waarvan het niet erg zinvol was de waarde over de jaren te bepalen (bijvoorbeeld
bezittingen die je niet per se in stand wilt houden) of over zaken die zich feitelijk buiten de
parlementaire controle bevonden.
De les die uit deze ervaringen kan worden getrokken vloeit als het ware uit deze ervaringen en
waarnemingen voort. De vertrouwde kengetallen kunnen heel wel ook in een baten-lastenstelsel
worden opgenomen en er kan ingezet worden op transparante, heldere informatie die (ook) door
niet-financiële experts zonder al te veel moeite kan worden begrepen.
Niet voor niets signaleert onder andere de OESO in brede kring ‘the need for governments to
improve their financial communication’ en dat het zaak is financiële informatie en prestaties in
verband te brengen met onder andere economische en sociale beleidsvraagstukken. Meer hierover
in bijlage 3.

5. Baten-lastenstelsel is een constructie
Het baten-lastenstelsel gaat in beginsel uit van zekerheden over ontwikkelingen en waarderingen.
Die zekerheid is er niet. Voor korte afschrijvingstermijnen zoals bij de bedrijven is die onzekerheid
relatief, bij de overheid zijn ze echter vaak wel degelijk heel groot, ook vanwege de vaak lange
termijnen die aan de orde zijn bij (grote) overheidsinvesteringen. Infrastructuur moet tientallen
jaren mee kunnen gaan evenals kapitaalintensief defensiematerieel als vliegtuigen.
Ondanks die onzekerheden moet toch worden besloten een spoorweg bijvoorbeeld wel of niet aan
te leggen. Maar hoe lang die spoorwegen meegaan, is nu net zo min bekend als honderdtachtig
jaar geleden ten tijde van de aanleg van de eerste spoorwegen in ons land.

6. Relatieve bijdrage aan afwegingsinvalshoeken en –momenten
De voorgaande waarneming wordt ondersteund, nu de bevindingen van de rapporteurs de notie uit
verschillende rapporten ondersteunen dat beleidsbeslissingen door parlementen, ook in een batenlastenstelsel-omgeving, vooral gestuurd worden door kasstroominformatie.44

44

Zie ‘Baten-lasten geherwaardeerd’, p. 37.

pagina 36/50

Informatie over de kasstroom blijft overigens in een baten-lastenstelsel ‘gewoon’ aanwezig en zelfs
in een meer omvattende vorm dan in het kasstelsel.
Zie daarvoor onderstaand kader (figuur 2).

Figuur 4. Kasstromen in het baten-lastenstelsel (uit: 'Baten-lasten geherwaardeerd')

7. Focus op kosten/opbrengstensturing kan leiden tot minder saldosturing
De bevindingen van de rapporteurs wijzen uit dat een verminderde nadruk op saldosturing als
belangrijk bezwaar wordt gezien tegen een overgang van een kas-verplichtingenstelsel naar een
baten-lastenstelsel. Te verwachten baten die samenhangen met een investering nu, leiden in een
baten-lastenstelsel gemakkelijker dan in een kas-verplichtingenstelsel tot het accepteren van een
tekort op de begroting. Gelet op de te verwachten baten is dit tekort immers van tijdelijke aard, zo
luidt de veronderstelling.

8. Nadelen baten-lastenstelsel kunnen worden ondervangen
De ervaring in landen die al langdurig met een baten-lastenstelsel werken, leert dat de nadelen van
een baten-lastenstelsel kunnen worden ondervangen; ongeveer spiegelbeeldig aan de wijze waarop
in Nederland de nadelen van een kasstelsel zijn ondervangen door de modificatie daarvan in de
vorm van een kas-verplichtingenstelsel, met baten-lastenstelsel-elementen en toegevoegde
informatie als maatschappelijke kosten- en batenanalyses, begrotingsfondsen, etc.
Tot de belangrijkste daarvan behoren:
− eenduidige waarderingsregels van bezittingen;
− een onverminderd belang van saldosturing en dus een goed zicht op de kasstromen. Met
andere woorden, ook binnen een baten-lastenstelsel kan de keuze worden gemaakt om het
sturen, (mede) op basis van het saldo zoveel gewicht toe te kennen, als nodig is.
− een onafhankelijk oordeel van niet alleen de rechtmatigheid van de verantwoordingscijfers,
maar ook een onafhankelijk oordeel over de getrouwheid en juistheid van overheids- en
staatsbalans.45
Welke bezittingen/vorderingen/schulden/verplichtingen je wel / niet op de balans zet, moet een
EPSAS/IPSAS kwestie zijn in principe. In de Angelsaksische wereld beslist de auditor-general
daarover. Criteria zijn bijvoorbeeld of de waarde goed kan worden bepaald en of verplichtingen
hard genoeg zijn aangegaan; bijvoorbeeld door derden afdwingbaar zijn. Actueel voor ons land is
bijvoorbeeld de klimaatschuld. Zet je die op de balans als de klimaatwet is aangenomen? Of de
defensieschuld; hoe hard is de belofte om naar 2% BBP te gaan- en wat betekent deze
45
Ondanks de kamerbreed ondertekende motie Van Geel is dit nog niet aan de orde (32360, nr. 4,
verantwoordingsdebat 2010).

pagina 37/50

defensieschuld (in baten-lastentermen: minimaal aantekeningen met betrekking tot voorzieningen
die in dat kader te verwachten zijn) voor de staatsschuld, die is gebaseerd op de kas?
Hier aan kan worden toegevoegd dat omgaan met het baten-lastenstelsel ook een leerproces is,
zeker voor wie er niet dagelijks mee werkt, zoals (de meeste) parlementariërs. Tegelijk versterkt
en verrijkt het de informatiepositie van de Kamer en draagt, indien op de juiste manier gebruikt,
bij aan een stevig fundament voor de positie van het parlement in het begrotings- en
verantwoordingsproces.
Het OESO-rapport ‘Getting added value out of accrual reforms’ gaat uitgebreid in op de punten die
van belang zijn om tot een succesvolle invoering, en een succesvol gebruik, van het batenlastenstelsel te komen. In Bijlage 1, paragraaf 8 is daar al nader op ingegaan. De samenvatting
van dit rapport is integraal in Bijlage 3 opgenomen.

9. Voorbeeld: ICT-aanschaf
De Algemene Rekenkamer heeft in haar antwoorden op vragen van de vaste commissie voor
Financiën een vereenvoudigd voorbeeld gepresenteerd waaruit duidelijk wordt welke informatie een
baten-lastenopstelling toevoegt aan de begrotings- en verantwoordingsstukken zoals die tot nu toe
luiden.46
De casus luidt: Een ministerie schaft in jaar 1 een nieuw IT- systeem (hardware en software) van €
5 miljoen aan. Dit systeem gaat naar verwachting 10 jaar mee, waarbij in de eerste 5 jaar 70%
van de aanschafwaarde (= € 3,5 miljoen) wordt afgeschreven (€ 700.000 euro per jaar) en in de
laatste 5 jaar 30% (= € 1,5 miljoen; € 300.000 per jaar). Jaarlijks terugkerende uitgaven (zoals
regulier onderhoud, licenties, technische ondersteuning) bedragen € 50.000. Na 5 jaar – jaar 6,
halverwege de gebruiksperiode – moet voor groot onderhoud, upgrades en gedeeltelijke
vervanging € 500.000 worden uitgegeven waarmee de 10 jaar gebruik kunnen worden volbracht
(jaarlijkse afschrijving € 100.000 in de jaren 6 tot en met 10).
De weergave van deze casus is de drie tabellen aan het einde van deze paragraaf weergegeven:
het uitgaveverloop in het kas-verplichtingenstelsel (tabel 1; boekwaarde wordt hierin niet
vermeld); en het uitgaven- en kostenverloop in het batenlastenstelsel (tabel 2); en tenslotte de
boekwaarde in de balansopstelling van het batenlastenstelsel (tabel 3).
De Algemene Rekenkamer merkt vervolgens op: Hiermee wordt in de eerste plaats duidelijk dat er
bij een baten-lastenstelsel geen informatie verdwijnt. Het parlement blijft inzicht houden in alle
verplichtingen en uitgaven, en kan deze blijven autoriseren. Daarnaast toont het voorbeeld dat een
baten-lastenstelsel tevens inzicht biedt in de jaarlijkse integrale kosten van het IT-systeem – van
belang voor de beoordeling van doelmatigheid, «wat gaat het kosten/heeft het gekost?» – en dat
deze investering en het waardeverloop ervan over de gehele gebruiksduur bij dat stelsel structureel
in beeld blijven. Via het dubbel boekhouden wordt o.a. systematisch gewaarborgd dat de
afschrijvingscomponent in de «kosten» steeds gelijk is aan de jaarlijkse waardevermindering van
de aanschaf respectievelijk het groot onderhoud. Voor het groot onderhoud na 5 jaar en de
aanschaf van een nieuw IT-systeem na 10 jaar kan worden gespaard via de vorming van – op de
balans te tonen – reserves uit de toegekende middelen. Het parlement kan mee beoordelen of de
reserves voor die doelen noodzakelijk en toereikend zijn, hetgeen een versterking van het
budgetrecht betekent. Ook illustreert het voorbeeld dat niet wordt gedoeld op een batenlastenstelsel naast het verplichtingen-kasstelsel, maar van een baten-lastenstelsel waarbinnen ook
de verplichtingen-kas hun centrale plaats behouden. Registratie van kasstromen vormt altijd een
wezenlijk element van ieder baten-lastenstelsel. Kas (jaarlijkse uitgaven) en jaarlijkse kosten (aan
46

31865, nr. 116

pagina 38/50

het jaar toe te rekenen verbruik) vallen dikwijls samen, maar kunnen ook sterk uiteenlopen – zo
blijkt uit het gegeven voorbeeld. Een baten-lastenstelsel waarborgt een consequente registratie en
presentatie van beide aspecten van de financiële realiteit.

Tabel 1. Aanschaf ICT (Verplichtingen-kasstelsel)
jaar

soort

uitgaven

kosten (niet in
beeld)
-

Verplichtingen/uitgaven
(begroting en rekening)

1

Aanschaf + jaarlijks
onderhoud

€ 5.050.000

Kosten (begroting en rekening)

2
2

jaarlijks onderhoud
jaarlijks onderhoud

€ 50.000
€ 50.000

-

4

jaarlijks onderhoud

€ 50.000

-

5

jaarlijks onderhoud

€ 50.000

-

6

€ 550.000

-

7

groot + jaarlijks
onderhoud
jaarlijks onderhoud

€ 50.000

-

8

jaarlijks onderhoud

€ 50.000

-

9

jaarlijks onderhoud

€ 50.000

-

10

jaarlijks onderhoud

€ 50.000

-

-

Boekwaarde (balans)

Tabel 2. Aanschaf ICT (Baten-lastenstelsel)
jaar

soort

uitgaven

kosten

toelichting
afschrijving
(700.000) + 50.000
(jaarlijks regulier
onderhoud)

Verplichtingen/uitgaven
(begroting en rekening)

1

Aanschaf + jaarlijks
onderhoud

€ 5.050.000

€ 750.000

Kosten (begroting en
rekening)

2

jaarlijks onderhoud

€ 50.000

€ 750.000

2

jaarlijks onderhoud

€ 50.000

€ 750.000

4
5

jaarlijks onderhoud
jaarlijks onderhoud

€ 50.000
€ 50.000

€ 750.000
€ 750.000

6

groot + jaarlijks
onderhoud

€ 550.000

€ 450.000

7

jaarlijks onderhoud

€ 50.000

€ 450.000

8

jaarlijks onderhoud

€ 50.000

€ 450.000

9

jaarlijks onderhoud

€ 50.000

€ 450.000

10

jaarlijks onderhoud

€ 50.000

€ 450.000

afschrijving aanschaf
(300.000) +
afschrijving groot
onderhoud (100.000)
plus jaarlijks regulier
onderhoud (50.000)

pagina 39/50

Tabel 3. Balansweergave aanschaf ICT (cf. Baten-lastenstelsel)
periode

boekwaarde

bijzonderheden

einde
jaar:

t.t.v. aanschaf
(jan)

€ 5.000.000

nieuwprijs

1

dec

€ 4.300.000

2

dec

€ 3.600.000

2

dec

€ 2.900.000

4

dec

€ 2.200.000

5

dec

€ 1.500.000

6

restant dec

€ 1.600.000

7

dec

€ 1.200.000

8

dec

€ 800.000

9

dec

€ 400.000

10

dec

€0

reserveringen i.v.m.
vervanging t.z.t. (bv
lineair)
€0
€ 500.000
€ 1.000.000
€ 1.500.000
€ 2.000.000
€ 2.500.000

restant jaar 5 (1.500.000) -/afschrijving (300.000) + groot
onderhoud (500.000) -/afschrijving groot onderhoud
(100.000)

€ 3.000.000
€ 3.500.000
€ 4.000.000
€ 4.500.000
€ 5.000.000

pagina 40/50

Bijlage 3. Samenvatting OESO-rapport ‘Getting added value out of accrual
reforms’47
Being realistic over what accrual reforms can achieve, and at which pace
Case studies show that accruals reforms are lengthy projects. Most countries that adopted accrual
accounting considered options to maximize outcomes of their reform when they felt more confident
with the quality of their accrual based financial statements and build up resources and capacities
for undertaking further steps. Indeed, even those countries that have moved to accrual accounting
or budgeting decades ago, acknowledge that, with regards to “getting added value out of accrual
financial statements” they are still on a learning curve. Overall, accrual reforms themselves seem
to take 5 to 10 years; transparency benefits appear to come relatively quickly once reforms are
complete; and policy and management outcomes seem to take more time.
Virtually all countries share the same broad objectives for their accrual reforms, but each country
in practice has prioritised more specific outcomes to be achieved so that the accrual framework is
of greater use for the management of its public finances. Countries experience shows indeed that
all objectives cannot be pursued at once, and better outcomes are likely to be achieved were
resources are focused on a limited number of priority outcomes. For example, in Japan, resources
have been focused on developing policy unit cost information and cost accounting, while the United
Kingdom, after dedicating significant resources to producing whole of government consolidated
financial statement, is now focusing on strengthening its balance sheet management. Overall, the
main finding of this study is clear: governments and finance ministries should not expect benefits
from their accrual reforms unless they prioritise outcomes and actively plan for it.

Insuring leadership after the transition to accrual accounting
Strong leadership and project management by finance ministry after the transition to accrual
accounting were identified as critical by many countries interviewed as part of this research for
achieving outcomes from the adoption of accrual accounting. Countries also stressed the need to
have teams or groups mixing fiscal policy specialists, budget officials, accountants and line
ministries representatives for analysing the accrual data and identifying uses for this information.
Supreme audit institutions, professional account bodies, and parliament are also important sources
of pressure to make use of accrual information.
Two recent good practices in that area can be noted: in France, an “Accruals Working Group” was
set up in 2016 with representatives of the budget directorate, public accounting directorate and
line ministries to move forward the analysis and use of accruals data; in the United Kingdom, a
“balance sheet management group” comprising representatives of various groups within the
Treasury and line ministries was set up in 2017 to undertake analysis and improve management of
assets and liabilities reported in the balance sheet.

Communicating clearly and legibly
A common theme in all case studies is challenges associated with lack of interest in accrual basis
financial statements outside of specialists’ circles and the need for government to improve their
financial communication. As discussed in this report, in response to this major challenge, virtually
all countries have developed reader-friendly summaries and commentaries of technical, complex
and sometimes overly detailed financial statements. Many have developed an open fiscal data
base, in the hope that accrual information will be used by stakeholders for feeding into their public
47

18th Annual Meeting of OECD Senior Financial Management and Reporting Officials

pagina 41/50

finances analyses. Two countries, Australia and the United Kingdom, also engaged recently in
simplifying substantially the content of their financial statements.
However, this may not be enough to address problems such as lack of understanding of technical
accounting terms and what figures reported in financial reports mean in terms of government
policies. The main way to promote and increase visibility of financial statements in the public and
the media would be therefore by linking its information to economic and social issues (such as how
the government sustains economic growth or addresses inequalities), which would likely stimulate
greater stakeholder engagement.
While this is an emerging area of interest, one interesting initiative in this area is New Zealand
government’s publication of its Investment Statement that classifies all assets and liabilities into
three functional classes (social, financial and commercial) in addition to the “conventional” balance
sheet that classifies them by nature (current – inventories, receivables, cash, etc. - and noncurrent – intangible and tangible assets).

Harmonising standards
The debate on whether full benefits of accrual accounting can be achieved only by countries that
also adopt accrual budgeting is not settled yet, even though countries such as Austria, New
Zealand and the United Kingdom consider that using accrual concepts across all the budget cycle
(ie. for the budget, accounts and statistics) is an important factor for achieving better outcomes
from accrual reforms. In practice, as shown in this paper and in previous studies, a growing
number of countries combine accrual and cash accounting bases in their budget system: cash (or
modified cash) is favoured for setting spending limits; accrual is used for forecasting or reporting
the financial situation. Opposing cash and accruals, in the sense of promoting the usage of accruals
only or cash only, seem therefore to be more of an academic debate than a reflection of reality.
This does not mean that efforts are not needed for harmonising standards for reporting
government operations. Case studies show that where different standards are used for the budget,
fiscal headlines or targets, accounts and statistics, there is a certain level of confusion among
stakeholders as to which set of accounts presents a more reliable portrayal of the government
financial results and situation. Production of reports reporting similar operations with different
standards and reconciliation exercises also have a cost for finance ministries that is not negligible.
Initiatives such as using similar standards for fiscal targets, the budget and accounts (New
Zealand) or harmonising accrual based accounting and statistical frameworks (Australia and the
United Kingdom) could therefore be considered the way to go for getting expected outcomes from
accrual reforms in terms of transparency towards stakeholders, or at least to avoid some possible
negative effects.

Using accrual data as a building block for richer, more reliable fiscal information
It is often stated in academic literature that accrual accounting is the foundation of good fiscal
management, because it addresses weaknesses of cash accounting that governments may be
tempted to exploit by deferring cash disbursements, bringing forward cash receipts or failing to
disclose public sector liabilities and commitments. Also, academic studies often consider than
accrual reforms should lead to new, better ways of assessing the financial position of governments,
for example by analysing variations of public sector net worth.
While these arguments are undoubtedly valid, countries do not often mention them as specific
objectives, or outcomes, of their accrual reforms. As highlighted in the report, very few countries,
for example, have adopted new, balance-sheet based, fiscal headlines following accrual reforms or

pagina 42/50

developed government-specific financial ratios. Rather, the bulk of countries considers that benefits
of accrual reforms are more likely to be indirect.
With regards to the reliability of fiscal data, for example, New Zealand and the United Kingdom
indicate that, because their budgetary, accounting and statistical frameworks are all accrual-based
and integrated, fiscal reporting as a whole is built on a “block” of audited departmental annual
reports and accounts. Consequently, external stakeholders have greater confidence in the reliability
of data, can better navigate budget documents, accounts and statistics, have a better sense of how
these documents relate to each other and greater confidence in the overall reliability of fiscal data.
France, which did not adopt accrual budgeting, similarly notes that reconciliation exercises between
accrual and cash fiscal balances at year-end helped improving the reliability and understandability
of fiscal data.
With regards to accruals generating a richer suite of information for other fiscal reports and
increasing fiscal transparency, examples abound. All countries agree that publishing financial
statements increases transparency in itself, but many, consider that better outcomes are achieved
when this information is put into use for preparing or improving other fiscal reports, such as
improving fiscal forecasts as mentioned by the United Kingdom; allowing better long term fiscal
sustainability assessments, as mentioned by Canada and New Zealand; identifying fiscal risks as
mentioned by Austria; or better informing auditors’ and parliamentary budget office’s work as
mentioned again by Canada.
One lesson from this study for finance ministries that wish to convince stakeholders of the
usefulness of accrual reforms may well be, therefore, that outcomes should not be assessed only in
terms of direct impacts from publication of accrual basis financial statements, which may be
limited, but also in terms of indirect benefits on quality and completeness of fiscal reports and
overall improvements to fiscal transparency, which are likely to be more significant.

Creating a feedback loop within the budget cycle
Case studies show clearly that policymakers have paid greater attention to the acquisition,
disposal, and management of government assets, liabilities and contingent liabilities following
accrual reforms. Examples are country specific, covering areas as varied as defence inventories,
public sector pension, infrastructure decommissioning costs and medical litigations. There is
therefore little doubt that the nature of accountability and depth of scrutiny has shifted from a
relatively narrow focus to a larger one following accrual reforms.
It remains however difficult to illustrate with specific examples of how information on assets and
liabilities and full costs of programmes impacted budget preparation and/or discussions on sectoral
and fiscal policies. Similarly, evidence of impacts on decision making of using the accrual basis for
policy costing was difficult to find. Indeed, while all countries were asked to provide illustrations of
accrual budgets and/or financial statements had driven decisions made by government and
parliament, only three countries (Australia, New Zealand and the United Kingdom) gave specific
examples and, in both cases, it was the creation of a fund for financing public sector pensions.
Interestingly, a number of interviewees mentioned that, more than pushing policy makers to make
better decisions, accrual creates “safeguards” and makes it more difficult for them to make bad
ones, such as the creation of liabilities and contingent liabilities as a mean of implementing public
policies, for example in the form of deferred benefits or guarantees.
In any case, one finding of this study may be that both academics and practitioners need to think
of how accrual data could be put to practical, or more obvious, use in budget discussions. For
example, one interviewee mentioned that budget proposals on investment could be grounded on
analysis of value and depreciation of assets reported in the balance sheet, in addition to economic
or social considerations. Recently, the decision of the United Kingdom’s government to announce a

pagina 43/50

Balance Sheet Review in its autumn budget statement and to update parliament on progress made
at the next autumn budget is a promising initiative for strengthening the feedback loop between
accrual financial statements and budget discussions.

Making accrual data useful at operational level
For a number of countries, accrual accounting has proven a useful tool for strengthening
assessment of performance of departments or operational units. Practices depend on countries, but
include benchmarking of operational costs and greater accountability from managers on financial
and operational performance. Decisions about pricing of government services are also, in some
cases transparently set, based on full costs rather than simply cash outlaid. Other countries
however note that despite encouragements to use information derived from accounting systems for
decision making, managers do not know how to make use of it. Getting outcomes from accrual
accounting in this area seem to imply defining systems or procedures and requirements and/or
incentives to managers to implement or use them.

pagina 44/50

Figuur 5. Overzicht doel/probleem/oplossingsrichtingen en verwachte baten bij invoering batenlastenstelsel (bron: OESO)

pagina 45/50

Bijlage 4. Kenmerkende verschillen begrotings- en verantwoordingsstelsel
Nederland en Nieuw-Zeeland48
Voorbeeld inning erfbelasting
Het verschil in de financiële rapportage door de overheid van Nederland en die van Nieuw-Zeeland
kan worden geïllustreerd aan de hand van de vertraagde inning van de erfbelasting in 2018 in
Nederland. Een vertraagde inning van de erfbelasting heeft onder het Nederlandse kasstelsel een
negatief effect op het overschot of tekort op kasbasis van het lopende jaar. Het batenlastenstelsel,
zoals Nieuw-Zeeland hanteert, geeft echter aan dat het overschot of tekort op batenlastenbasis
door een vertraging in de inning niet wordt beïnvloed. Er ontstaat een oplopende vordering op de
belastingbetaler die in een volgend jaar kan worden geïnd.
Voor een algehele beoordeling van de financiële gevolgen van de latere ontvangst van de
erfbelasting zijn daarom drie verschillende overzichten nodig: niet alleen een kasstroomoverzicht,
dat aangeeft welke bedragen dit jaar daadwerkelijk zijn ontvangen op de bankrekeningen van de
staat, maar bovendien een batenlastenrekening die aangeeft wat de totaal verschuldigde
erfbelasting bedraagt over het lopende belastingjaar, en de balans die aangeeft wat per jaareinde
het nog te innen belastingbedrag is over het afgelopen jaar. Deze drie dimensies bieden in
samenhang het volledige financiële beeld. De overheid is door de vertraagde inning niet armer
geworden, want ook al heeft de overheid de gelden nog niet ontvangen, er is wel een vordering
ontstaan die naar verwachting in het komende jaar kan worden geïnd. De toelichting op de balans
volgens het stelsel van Nieuw-Zeeland geeft bovendien een ouderdomsanalyse van
belastingvorderingen van de staat, uitgesplitst naar jonger dan 6 maanden, tussen 6 maanden en
een jaar, tussen 1 en 2 jaar en ouder dan 2 jaar. Aldus is duidelijk welk deel van de
belastingvordering achterstallig is. Daarmee kan een beter geïnformeerde discussie plaatsvinden
tussen regering en parlement.

Andere overheden hebben Nieuw-Zeelands voorbeeld gevolgd
Nieuw-Zeeland heeft dit driedimensionale verslaggevingsstelsel ingevoerd in 1992 en sindsdien zijn
vele overheden over de gehele wereld gevolgd, niet alleen centrale overheden, zoals Australië,
Canada, Verenigde Staten, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Zwitserland en Oostenrijk, maar ook alle
supranationale overheden zoals de Europese Commissie, de Verenigde Naties, de OECD en de
NATO. Lagere overheden in vele landen pasten het batenlastenstelsel al langer toe, zij het op
uiteenlopende wijze..

Zowel financiële verslaggeving als begroting op batenlastenbasis
Nieuw-Zeeland heeft van de genoemde landen het batenlastenstelsel het meest vergaand
ingevoerd, namelijk niet alleen voor de financiële verslaggeving (ex-post) naar ook voor de
begroting (ex-ante), en bovendien voor de autorisatie door het parlement die ook op basis van
kosten en van investeringsuitgaven plaatsvindt. In vele andere landen is de verantwoording
weliswaar op batenlastenbasis maar is de begroting toch op kasbasis, of vindt de autorisatie van
het parlement plaats op kasbasis. De begroting van de overheid van Nieuw-Zeeland bestaat uit een
geraamde jaarrekening compleet met batenlastenrekening, kasstroomoverzicht en balans.

Perspectief van de parlementaire controle
De jaarrekening van de overheid van Nieuw-Zeeland geeft een vergelijking van realisatie en
begroting voor elk van de drie financiële overzichten: de batenlastenrekening, het
kasstroomoverzicht en de balans. Deze drie financiële overzichten in samenhang geven
parlementsleden antwoorden op vragen als:

48

Dit hoofdstuk is op verzoek van de rapporteurs geschreven door prof. F.D.J. van Schaik.

pagina 46/50

−

Batenlastenrekening: Functioneert de overheid op een houdbaar niveau, dat wil zeggen,
worden de kosten van de overheid gedekt door de baten, of worden zij uitgesteld naar de
toekomst? Betaalt de huidige generatie belastingbetalers voldoende belasting om de kosten
(inclusief afschrijvingen op vaste activa) te dekken van de overheidsdiensten waarvan zij
profiteert? Zijn begrotingsmaatregelen vereist om de financiële doelstellingen van de
overheid te halen?

−

Balans: Wat zijn de bezittingen en de schulden van diverse ministeries en van de centrale
overheid als geheel? Is de financiële positie van de overheid versterkt of verzwakt? Is het
netto-vermogen van de overheid toegenomen, afgenomen of van samenstelling gewijzigd
gedurende het verslaggevingsjaar? In welke mate kunnen tekorten uit voorgaande jaren
een impact hebben op toekomstige generaties belastingbetalers?

−

Kasstroomoverzicht: Zijn de lopende uitgaven en inkomsten houdbaar of schieten de
lopende inkomsten tekort en zijn leningen noodzakelijk om de lopende uitgaven te dekken?
Worden leningen uitsluitend aangegaan voor investeringsdoeleinden? Welke impact hebben
kasstromen op de staatsschuld?

De volgende tabel toont de kenmerkende verschillen tussen het begrotings- en
verantwoordingsstelsel van Nieuw-Zeeland en Nederland:

Nieuw-Zeeland

Nederland

Eén verslaggevingsstelsel voor alle overheidsinstellingen
volgens het batenlastenstelsel. Dit vergemakkelijkt
onderlinge vergelijking en vergelijking met andere landen.
Het batenlastenstelsel wordt alom onderwezen op scholen
en universiteiten.

Het Rijk heeft zijn eigen unieke verslaggevingsstelsel
(verplichtingen-kasstelsel). Dit belemmert vergelijking
met andere overheden en met andere landen. Het
verplichtingen-kasstelsel wordt niet onderwezen op
onderwijsinstellingen.

Accounting Standards Review Board stelt consistente
verslaggevingsregels op voor alle overheidsinstellingen op
basis van IPSAS (International Public Sector Accounting
Standards). Verlicht regime voor kleinere
overheidsinstellingen.

Minister van BZK stelt regels op voor begroting en
verantwoording van gemeenten en provincies; Minister
van Infrastructuur en Waterstaat voor waterschappen;
Minister van Financiën voor ministeries en
verplichtingen-kasagentschappen; Raad voor de
Jaarverslaggeving (RJ) voor baten-lastenagentschappen met afwijkingen geaccordeerd door
Ministerie van Financiën.

Jaarrekening (ex-post financiële verantwoording) geeft
samenhangend overzicht van batenlastenrekening,
kasstroomoverzicht en balans. Elk van deze drie
overzichten geeft realisatie in vergelijking met begroting.

Jaarrekening geeft alleen van inkomsten en uitgaven de
realisatie in vergelijking met de begroting. Inkomsten en
uitgaven zijn veelal op kasbasis, behalve
begrotingsreserves, begrotingsfondsen, rente en
derdenrekeningen.

Kerngetallen: overschot/tekort op batenlastenbasis en op
kasbasis, bruto-staatsschuld, netto-schuld (d.w.z. na
aftrek van vorderingen en andere Financiële bezittingen),
eigen vermogen (alle bezittingen minus alle schulden).

Kerngetallen: overschot/tekort op kasbasis, brutostaatsschuld.

pagina 47/50

Begroting bestaat uit samenhangende raming van
batenlastenrekening, kasstroomoverzicht en balans
(inclusief staatsschuld).

Begroting raamt ontvangsten en uitgaven en
ontwikkeling in staatsschuld.

Parlement geeft autorisatie van kosten en
investeringsuitgaven.

Parlement geeft autorisatie van uitgaven.

Jaarrekening, gepubliceerd 3 maanden na jaareinde.
Maandelijkse batenlastenrekening, kasstroomoverzicht en
balans, gepubliceerd 6 weken na einde maand.

Jaarlijks overzicht van ontvangsten en uitgaven,
gepubliceerd 5,5 maand na jaareinde. Overheidsbalans
per jaareinde, gepubliceerd 9 maanden na jaareinde.
Voorjaarsnota uiterlijk 1 juni, Najaarsnota uiterlijk 1
december.

Balans per ministerie zodat individuele minister
verantwoordelijk kan worden gehouden voor het beheer
van bezittingen en schulden.

Balans niet beschikbaar per ministerie, alleen voor
collectieve sector als geheel (van het Rijk, samen met
provincies, gemeenten en waterschappen).

Geconsolideerde jaarrekening omvat alle
overheidsinstellingen en staatsdeelnemingen waarin
centrale overheid beslissende zeggenschap heeft
(control).

Financieel Jaarverslag van het Rijk geeft totaal van de
inkomsten en uitgaven van de departementale en nietdepartementale jaarverslagen. Agentschappen en
staatsdeelnemingen worden niet in de consolidatie
opgenomen. Geen eliminatie van onderlinge transacties
(gecombineerde jaarrekening).

Inzicht in de kosten van de diensten die een ministerie in
een jaar heeft geleverd – in aanvulling op de kasuitgaven
die het ministerie heeft gedaan voor investeringen.

Geen inzicht in het totaal van de investeringsuitgaven
(begrotingsartikelen zijn een mix van lopende uitgaven
en investeringsuitgaven).

Illustratie baten-lastenstelsel Nieuw-Zeeland uit The Treasury Annual Report 2017-2018
Onderstaande overzichten illustreren het inzicht dat het baten-lastenstelsel genereert indien
gehanteerd zoals Nieuw-Zeeland dat inmiddels gewoon is. Deze zijn opgenomen in ‘The Treasury
Annual Report and Minister of Finance’s Reports on Non-Departmental Appropriations 2017-2018.49

49

https://treasury.govt.nz/sites/default/files/2018-10/ar17-18.pdf

pagina 48/50

pagina 49/50

pagina 50/50