ZonMw stimuleert

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

zorginnovatie

gezondheidsonderzoek en

Laan van Nieuw Oost-Indië 334
2593 CE Den Haag
Postbus 93245

2509 AE Den Haag

Telefoon 070 349 51 11
info@zonmw.nl

250/04/2017/ZW ISBN / EAN 9789057631481

www.zonmw.nl

40 Derde evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding

Programma Evaluatie Regelgeving

Derde evaluatie
Wet toetsing levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding

		 In de reeks evaluatie regelgeving zijn de volgende publicaties verschenen:

1 Bereidheid tot donatie van sperma bij opheffing van anonimiteitwaarborg
2 Evaluatie Wet klachtrecht cliënten zorgsector

3 Evaluatie Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst
4 Evaluatie Wet medezeggenschap cliënten zorginstellingen
5 Evaluatie Wet op het bevolkingsonderzoek
6 Evaluatie Wet op de medische keuringen

7 Evaluatie Wet op bijzondere medische verrichtingen
8 Evaluatie Kwaliteitszorg zorginstellingen
9 Evaluatie Wet op de orgaandonatie

10 Evaluatie Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen

11	Evaluatie Tijdelijk besluit verplichte verzekering bij medisch-wetenschappelijk onderzoek
met mensen

12 Evaluatie Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg
13 Onderzoek No-fault compensatiesysteem
14 Evaluatie Wet inzake bloedvoorziening

15 Tweede evaluatie Wet op de orgaandonatie

16 Onderzoek WKCZ klachtbehandeling in ziekenhuizen

17 Evaluatie Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
18 Evaluatie Wet op de dierproeven

19 Evaluatie Wet afbreking zwangerschap
20 Evaluatie Embryowet

21 Derde evaluatie Wet op de orgaandonatie

22 Tweede evaluatie Wet op de medische keuringen

23 Evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
24 Tweede evaluatie Wet inzake bloedvoorziening
25 Evaluatie Wet foetaal weefsel

26 Evaluatie Reclamebesluit geneesmiddelen

27 Evaluatie Zorgverzekeringswet en Wet op de Zorgtoeslag
28 Evaluatie Wet marktordening gezondheidszorg

29 Thematische Wetsevaluatie Wilsonbekwaamheid en vertegenwoordiging

30 Tweede evaluatie Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
31 Sterfgevallenonderzoek 2010

32 Evaluatie Embryowet en Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting

33 Tweede evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
34 Thematische Wetsevaluatie Zelfbeschikking in de zorg
35 Achtergrondstudies Zelfbeschikking in de zorg

36	Evaluatie Regeling centrale deskundigencommissie late zwangerschapsafbreking
in een categorie 2-geval en levensbeëindiging bij pasgeborenen

37 Tweede evaluatie Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg

38 Thematische Wetsevaluatie Bestuursrechtelijk toezicht op de kwaliteit van de zorg
39 Thematische Wetsevaluatie Gedwongen zorg

40 Derde evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
		Deze rapporten zijn te downloaden en in de meeste gevallen ook te bestellen
via www.zonmw.nl/evaluatieregelgeving

Derde evaluatie
Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding

Prof. dr. Bregje Onwuteaka-Philipsen 1
Prof. mr. Johan Legemaate 2
Prof. dr. Agnes van der Heide 3
Prof. dr. Hans van Delden 4
Kirsten Evenblij, MSc 1
Inssaf El Hammoud, MSc 3
Dr. Roeline Pasman 1
Mr. dr. Corrette Ploem 2
Rosalie Pronk, MA 5
Prof. dr. Suzanne van de Vathorst 5
Prof. dr. Dick Willems 5
1

Amsterdam Public Health Research Institute / afdeling Sociale Geneeskunde,
Vrije Universiteit medisch centrum, Amsterdam

2

Afdeling Sociale Geneeskunde, AMC / Universiteit van Amsterdam

3

Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg, Erasmus MC, Rotterdam

4

Julius Centrum voor Gezondheidswetenschappen en Eerstelijns
Geneeskunde, Universitair Medisch Centrum Utrecht

5

Afdeling Huisartsgeneeskunde, AMC / Universiteit van Amsterdam

Den Haag: ZonMw, mei 2017
Reeks evaluatie regelgeving: deel 40

Colofon
ZonMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie.
Vooruitgang vraagt om onderzoek en ontwikkeling. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek én
stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis – om daarmee de zorg en gezondheid te
verbeteren.
ZonMw heeft als hoofdopdrachtgevers het ministerie van VWS en NWO.
Voor meer informatie over het programma Evaluatie Regelgeving kunt u contact opnemen met het
secretariaat via er@zonmw.nl of telefoon 070 349 5128.
ZonMw

T 070 349 5111

Laan van Nieuw Oost Indië 334

F 070 349 5100

Postbus 93245

www.zonmw.nl

2509 AE Den Haag
250/05/2017/ZW, ISBN 9789057631481

Opmaak en productiebegeleiding: Piasau, Zoetermeer
(info@piasau.nl)
Vormgeving omslag: Katja Hilberg, Rotterdam
(info@katjahilberg.nl)
Fotografie omslag Dieter Schütte
Druk: Schultenprint, Zoetermeer
(T 079 362 3612, info@schultenprint.nl)
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven, dan wel remixen (afgeleide werken maken), onder de volgende voorwaarden: Naamsvermelding (de gebruiker dient
bij het werk de door de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar
niet zodanig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee instemmen met uw werk of uw gebruik van het werk), Niet-commercieel (de
gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken) en Gelijk delen (indien de gebruiker het werk bewerkt kan het
daaruit ontstane werk uitsluitend krachtens dezelfde licentie als de onderhavige licentie of een gelijksoortige licentie worden verspreid)
met inachtneming van: afstandname van rechten (de gebruiker mag afstand doen van een of meerdere van deze voorwaarden met
voorafgaande toestemming van de rechthebbende), publiek domein (indien het werk of een van de elementen in het werk zich in het
publieke domein onder toepasselijke wetgeving bevinden, dan is die status op geen enkele wijze beïnvloed door de licentie), overige
rechten (onder geen beding worden volgende rechten door de licentie-overeenkomst in het gedrang gebracht: (i) het voorgaande laat
de wettelijke beperkingen op de intellectuele eigendomsrechten onverlet; (ii) de morele rechten van de auteur en (iii) de rechten van anderen, ofwel op het werk zelf ofwel op de wijze waarop het werk wordt gebruikt, zoals het portretrecht of het recht op privacy.
Let op: Bij hergebruik of verspreiding dient de gebruiker de licentievoorwaarden van dit werk kenbaar te maken aan derden.

2

Inhoudsopgave

Woord vooraf

7

Leeswijzer

9

Samenvatting/summary

11

Samenvatting

11

Summary

19

Achtergrond en opzet van het onderzoek

27

1.1

Inleiding

27

1.2

Achtergrond

27

1

2

3

1.3

Doelstelling en opzet van het onderzoek

28

1.4

Opzet van dit rapport

30

Juridische en maatschappelijke ontwikkelingen met betrekking tot de wet

33

2.1

Inleiding

33

2.2

De hoofdlijnen van het wettelijk systeem

34

2.3

Thematische analyse

36

2.4

Melding en toetsing

64

2.5

Conclusies

78

Ervaringen, opvattingen en kennis van het publiek

79

3.1

Inleiding

79

3.2

Kennis van het Nederlandse publiek over euthanasie en hulp bij zelfdoding

81

3.3

Algemene opvattingen en ervaringen van het Nederlandse publiek met betrekking tot
euthanasie en hulp bij zelfdoding

82

3.4

Opvattingen van het Nederlandse publiek over bijzondere thema’s

85

3.5

Conclusies

92

3

4

5

6

7

8

Euthanasie en hulp bij zelfdoding

93

4.1

Inleiding

93

4.2

Aantal wel en niet uitgevoerde verzoeken om euthanasie en hulp bij zelfdoding

94

4.3

Ervaringen met euthanasie en hulp bij zelfdoding

96

4.4

Verzoeken van verschillende groepen

100

4.5

Kenmerken van gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding

103

4.6

Kenmerken van verzoeken van euthanasie en hulp bij zelfdoding die niet tot uitvoering
geleid hebben

108

4.7

De levenseindekliniek

112

4.8

Conclusies

115

Andere medische beslissingen rond het levenseinde

117

5.1

Inleiding

117

5.2

Levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek

118

5.3

Intensivering van symptoombestrijding rekening houdend met bespoediging van het
levenseinde of mede met het doel het levenseinde te bespoedigen

121

5.4

Afzien van levensverlengende behandeling

125

5.5

Palliatieve sedatie

127

5.6

Levensbeëindiging door de patiënt zelf

130

5.7

Het grensgebied tussen levensbeëindiging en symptoombestrijding

131

5.8

Conclusies

133

Levensbeëindiging door psychiaters

135

6.1

Inleiding

135

6.2

Ervaringen met hulp bij zelfdoding en euthanasie in de psychiatrie

136

6.3

Kenmerken van wel en niet uitgevoerde verzoeken

141

6.4

Opvattingen en persoonlijke ervaringen van psychiaters

157

6.5

Conclusies

178

Melden van euthanasie en hulp bij zelfdoding

181

7.1

Inleiding

181

7.2

Aantallen gemelde gevallen en meldingspercentage

181

7.3

Melden en niet melden

185

7.4

De RTE en verschillende patiëntgroepen

187

7.5

Ervaringen van meldende artsen

194

7.6

Opvattingen van meldende artsen

199

7.7

Conclusies

202

De praktijk van toetsing

203

8.1

Inleiding

203

8.2

Waar en op basis van welke argumenten trekken RTE’s in hun beoordelingen de grens
tussen handelen ‘conform de zorgvuldigheidseisen’ en handelen ‘niet conform de
204

zorgvuldigheidseisen’?

4

8.3
8.4
9

Wat zijn opvattingen en ervaringen van (voormalige) RTE-leden ten aanzien van het
functioneren van de RTE’s?

217

Conclusies

232

Conclusies en aanbevelingen

235

9.1

Inleiding

235

9.2

De praktijk van medische beslissingen rond het levenseinde

235

9.3

Inhoudelijke ontwikkelingen

241

9.4

De praktijk van melding en toetsing

249

9.5

Algemene conclusie

253

A

Samenstelling Begeleidingscommissie en Commissie evaluatie regelgeving

257

B

Wettekst

259

C

Beschrijving van de onderzoeksopzet

267

D

Vragenlijst Publieksonderzoek

283

E

Vragenlijst sterfgevallenonderzoek

293

F

Vragenlijst praktijkonderzoek onder artsen

301

G

Topiclijst interviews met psychiaters

313

H

Vragenlijst gemelde gevallen onder artsen

315

I

Checklist RTE

325

J

Concept oordeel RTE

327

K

Topiclijst interviews met RTE-leden

331

5

6

Woord vooraf

Dit rapport bevat de resultaten van de derde evaluatie van de Wet toetsing levensbeëindiging op
verzoek en hulp bij zelfdoding. Deze evaluatie is uitgevoerd in een samenwerking van onderzoekers
van het VUmc te Amsterdam, het AMC te Amsterdam, het Erasmus MC te Rotterdam, en het
Universitair Medisch Centrum Utrecht.
Wij zijn alle personen en organisaties die hebben bijgedragen aan het welslagen van deze evaluatie
zeer erkentelijk. Zo waren honderden Nederlandse burgers en (meldend) artsen bereid om een
vragenlijst in te vullen en waren psychiaters daarnaast bereid hun medewerking aan een interview te
verlenen. Ook medewerkers van het Openbaar Ministerie en de Inspectie voor de Gezondheidszorg
zijn wij dankbaar voor hun medewerking.
Onze dank gaat in het bijzonder uit naar de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie (RTE’s). Zij
hebben zich zeer flexibel en open opgesteld gedurende het onderzoek. Leden en secretarissen van de
regionale toetsingscommissies vulden een vragenlijst in, gaven een interview of namen deel aan een
groepsgesprek. Daarnaast leverden de RTE’s een database met daarin alle gemelde gevallen van 2002
tot en met 2015, kregen wij volledige toegang tot de online Euthanasie Database en mochten wij
meekijken bij vergaderingen.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft net zoals in eerdere onderzoeksjaren de logistiek en
uitvoering van het sterfgevallenonderzoek op zich genomen. Wij zijn Tessa van Zonneveld, Gwen de
Jong-Krul, Hilda Folkerts en hun collega’s zeer erkentelijk voor hun zorgvuldigheid en de prettige
samenwerking.
Wij danken de begeleidingscommissie onder leiding van drs. W. Geerlings voor haar nuttige adviezen.

Namens de onderzoekers,
Bregje Onwuteaka-Philipsen
Amsterdam/Rotterdam/Utrecht, mei 2017

7

8

Leeswijzer

Woordgebruik en definities
Hij/zij

voor de gehele tekst geldt: hij = zij, zijn = haar, hem = haar, et cetera.

Euthanasie

opzettelijk levensbeëindigend handelen door een ander dan de betrokkene op
diens uitdrukkelijke verzoek.

Hulp bij zelfdoding opzettelijk voorschrijven of verstrekken van middelen waarmee de betrokkene
zelf het leven kan beëindigen.
Palliatieve sedatie

het opzettelijk verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste
levensfase.

Levensbeëindiging

op te vatten als euthanasie en/of hulp bij zelfdoding.

op verzoek

Afkortingen
CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

ED

Euthanasie Database

GGD

Gemeentelijke Gezondheidsdienst

IGZ

Inspectie voor de Gezondheidszorg

KNMG

Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst

KNMP

Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie

NVO

Niet-vragen oproepende meldingen bij de RTE’s

NVVE

Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde

NVvP

Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie

OM

Openbaar Ministerie

RTE

Regionale Toetsingscommissie Euthanasie

SCEN

Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland

Sr.

Wetboek van Strafrecht

Stb.

Staatsblad

VO

Vragen oproepende meldingen bij de RTE’s

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Wtl

Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding

WGBO

Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst

9

Medische begrippen
Barbituraat

slaapmiddel (sedativum) met een dempende werking op het centraal
zenuwstelsel, wordt in de KNMP-richtlijn aanbevolen als middel van eerste keus
voor hulp bij zelfdoding

Benzodiazepine

slaapmiddel (sedativum) met een dempende werking op het centraal
zenuwstelsel, wordt in de KNMG-richtlijn aanbevolen als middel van eerste keus
bij palliatieve sedatie

Morfine

pijnstiller (narcotisch analgeticum); met morfine wordt steeds ‘morfine en
morfineachtige middelen’ bedoeld

Sedativum

slaapmiddel

Spierverslapper

middel dat de signalen van de zenuwen naar de dwarsgestreepte spieren
blokkeert, waardoor deze worden stilgelegd: wordt in de KNMP-richtlijn
aanbevolen als middel van eerste keus voor euthanasie, in combinatie met een
sedativum

Data
Afronding

Percentages zijn meestal tot gehele getallen afgerond. Dit impliceert dat de som
van alle percentages die op eenzelfde totaal betrekking hebben niet altijd
precies 100 hoeft te zijn.

Ontbrekende

Wanneer het aantal ontbrekende gegevens relatief gering was (< 5%) en

gegevens

waarschijnlijk niet tot vertekening aanleiding zou geven, zijn ze genegeerd.

Weging

De weergegeven percentages voor zover ze betrekking hebben op het

Wanneer er meer ontbrekende gegevens waren, is dat aangegeven.
sterfgevallenonderzoek en het artsenonderzoek zijn gewogen, omdat de
steekproef waar ze uit afkomstig zijn gestratificeerd was en de trekkingsfractie
niet voor elk stratum gelijk was. Dit betekent dat iedere waarneming een eigen
gewicht toegekend heeft gekregen. Het kan daardoor voorkomen dat de
randtotalen van tabellen niet overeenkomen met het gewogen gemiddelde van
de afzonderlijke kolommen of rijen. Ook kan het voorkomen dat een percentage
niet bij het genoemde aantal waarnemingseenheden lijkt te ‘passen’. De
wegingsprocedure voor de verschillende deelonderzoeken wordt toegelicht in
bijlage C.

10

Samenvatting/summary

Samenvatting
In dit rapport wordt verslag gedaan van de derde evaluatie van de Wet toetsing levensbeëindiging op
verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl). Deze wet heeft tot doel de rechtszekerheid voor alle
betrokkenen te bevorderen, de zorgvuldigheid van levensbeëindigend handelen door artsen te
vergroten, aan artsen een adequaat kader te bieden om verantwoording af te leggen over dat
handelen en transparantie en maatschappelijke controle te bevorderen. De centrale vraagstelling van
dit evaluatieonderzoek is of de Wtl zijn doel bereikt. Daartoe is nagegaan hoe de praktijk van
medische beslissingen rond het levenseinde er thans uitziet, op welke wijze de bepalingen in de Wtl in
de praktijk worden toegepast, en welke problemen en knelpunten zich daarbij voordoen. Het
onderzoek bestond uit drie onderling samenhangende deelonderzoeken: een juridisch onderzoek, een
praktijkonderzoek en een evaluatie van het functioneren van de regionale toetsingscommissies
euthanasie (RTE’s).

I

Juridisch onderzoek
Het juridische onderzoek richtte zich op de juridische ontwikkelingen na de eerste twee
wetsevaluaties. Daartoe werden schriftelijke bronnen uit de periode 2012-2016 bestudeerd, heeft er
een analyse plaatsgevonden van de dossiers van de zaken die gedurende de periode 2012-2016 door
de RTE’s bij het Openbaar Ministerie en de Inspectie voor de Gezondheidszorg werden gemeld, omdat
geoordeeld werd dat de arts een of meer van de wettelijke zorgvuldigheidseisen niet had nageleefd,
en zijn er een aantal deskundigen en betrokkenen geïnterviewd.
Waar het gaat om aspecten van meer inhoudelijke aard kan worden geconstateerd dat zich in de
onderzoeksperiode geen nieuwe ontwikkelingen hebben voorgedaan met betrekking tot de
interpretatie van de wettelijke zorgvuldigheidseisen. De opvattingen ter zake van de RTE’s
ontwikkelden zich zoals op basis van de bevindingen van eerdere evaluaties mocht worden verwacht.
Een belangrijke ontwikkeling was wel de publicatie door de RTE’s van een Code of Practice, waarin een
handzaam overzicht wordt gegeven van de manier waarop de zorgvuldigheidseisen door de
commissie worden geïnterpreteerd. Daarnaast wordt de periode waarop dit onderzoek betrekking
heeft gekenmerkt door geïntensiveerde discussies, zowel binnen de medische beroepsgroep als in de
samenleving als geheel over een aantal specifieke thema’s, zoals de betekenis van een schriftelijke

11

wilsverklaring, de mogelijkheden van levensbeëindiging op verzoek bij wilsbekwame kinderen jonger
dan 12 jaar, mensen met een psychiatrische aandoening of dementie en mensen die hun leven
voltooid achten. Ten aanzien van hulp bij zelfdoding door niet-artsen was sprake van een in de media
uitvoerig besproken juridische procedure (de zaak Heringa), die ten tijde van het afronden van deze
evaluatie nog voortduurde. De discussies en ontwikkelingen met betrekking tot de genoemde thema’s
betroffen niet zozeer problemen met de tekst van de wet, maar gingen veeleer over de (morele)
aanvaardbaarheid en wenselijkheid van bepaalde uitvoeringspraktijken. Daarnaast was een
(beleids)ontwikkeling zichtbaar in de richting van meer zelfbeschikking voor het individu. Dit komt
het meest duidelijk tot uitdrukking in het Kabinetsstandpunt over het rapport van de Commissie
Schnabel uit het najaar van 2016.
Op het procedurele vlak, waar het gaat om de wettelijke regeling van melding en toetsing, laten de
kerngegevens hetzelfde beeld zien als in eerdere perioden: jaarlijks komen de RTE’s in een zeer
beperkt aantal gevallen tot de conclusie dat een arts niet alle zorgvuldigheidseisen heeft nageleefd. In
een aanzienlijk deel van deze gevallen gaat het niet om de kernvereisten van de wet (het verzoek, het
lijden, de mogelijkheid van alternatieven), maar om de zorgvuldigheidseisen inzake consultatie en
medisch zorgvuldige uitvoering. De beoordeling door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) en
het Openbaar Ministerie (OM) van deze zaken resulteerde slechts zelden in formele vervolgstappen.
De IGZ diende in enkele situaties een tuchtklacht in tegen de arts. Tot strafrechtelijke vervolging van
een arts door het OM kwam het niet, hoewel zich naar de mening van een aantal betrokkenen in de
periode 2012-2016 wel degelijk zaken hebben voorgedaan die zich daarvoor zouden hebben geleend.
Het OM is op dit punt terughoudend. Opmerkelijk was dat in de onderzoeksperiode een relatief
uitvoerige discussie op gang kwam over het functioneren in algemene zin van de RTE’s. Daarbij werd
onder meer gepleit voor het inrichten van een centrale (beroeps)commissie en voor de mogelijkheid
om tegen een oordeel van een RTE cassatie in het belang der wet te kunnen instellen. De RTE’s namen
in de onderzoeksperiode verschillende maatregelen om de aanpak en het beleid van de vijf (formeel
zelfstandige) RTE’s te harmoniseren.

II

Praktijkonderzoek
In dit deelonderzoek werden de belangrijkste ontwikkelingen in de praktijk van levensbeëindiging op
verzoek vastgesteld. Hierbij lag de nadruk op euthanasie en hulp bij zelfdoding, de twee handelwijzen
waarop de Wtl betrekking heeft, maar was er ook aandacht voor andere medische handelwijzen die
het levenseinde kunnen bespoedigen. Gegevens zijn verzameld via een vragenlijstonderzoek onder
een steekproef van ruim 1900 volwassenen representatief voor de Nederlandse bevolking
(publieksonderzoek), de behandelend artsen van een steekproef van meer dan 7000 sterfgevallen
(sterfgevallenonderzoek) en een steekproef van 2500 artsen vanuit specialismen die regelmatig
geconfronteerd worden met stervende patiënten (huisartsen, medisch specialisten, en specialisten
ouderengeneeskunde). Daarnaast was er aandacht voor psychiatrie via een vragenlijstonderzoek
onder een steekproef van circa 500 psychiaters en diepte-interviews met 17 psychiaters.
Uit het publieksonderzoek komt naar voren dat er onder Nederlandse burgers een onverminderd
groot draagvlak is voor de huidige regelgeving ten aanzien van levensbeëindiging op verzoek. De
kennis over deze regelgeving is in grote lijnen behoorlijk goed, maar op specifieke details heersen er

12

wel misverstanden. Het barmhartigheidsbeginsel (tegengaan van ondraaglijk lijden) is volgens de
meeste burgers het dragende beginsel van de euthanasiewet, maar ook het recht op zelfbeschikking
speelt voor velen een belangrijke rol. Vier á vijf op de tien burgers zijn er voorstander van dat
levensbeëindiging op verzoek mogelijk is voor patiënten met psychiatrische aandoeningen, zes á acht
op de tien vinden dat patiënten met gevorderde dementie daarvoor in aanmerking moeten kunnen
komen, vier á zes op de tien vinden dat levensbeëindiging op verzoek een optie zou moeten zijn voor
ouderen met een voltooid leven, en vier op de tien burgers vinden dat dat voor kinderen onder de 12
jaar zou moeten gelden. Er lijkt in het algemeen wat bredere steun voor de mogelijkheid van
levensbeëindiging op verzoek bij deze bijzondere groepen te bestaan dan enkele jaren geleden. Een
grote meerderheid van de Nederlandse burgers staat positief ten opzichte van de Levenseindekliniek.
Tabel Frequenties van medische beslissingen rond het levenseinde, continue diepe sedatie en
levensbeëindiging door de patiënt zelf (sterfgevallenonderzoek)

Medische beslissingen rond het

2015

2010

2005

2001

1995

1990

%

%

%

%

(95% BI)

%

(95% BI)

%

(95% BI)

(41-44)

39

(38-41)

(95% BI)

(95% BI)

(95% BI)

58 (57-59)

58 (57-59)

43 (42-44)

44 (43-45)

43

Euthanasie

4,5 (4,1-5,0)

2,8 (2,5-3,2)

1,7 (1,5-1,8)

2,6 (2,3-2,8)

2,4 (2,1-2,6)

1,7 (1,4-2,1)

Hulp bij zelfdoding

0,1 (0,1-0,2)

0,1 (0,1-0,2)

0,1 (0,0-0,1)

0,2 (0,1-0,3)

0,2 (0,1-0,3)

0,2 (0,1-0,3)

Levensbeëindiging zonder

0,3 (0.2-0,4)

0,2 (0,1-0,3)

0,4 (0,2-0,6)

0,7 (0,5-0,9)

0,7 (0,5-0,9)

0,8 (0,6-1,1)

36 (35-37)

36 (35,2-37,6) 25 (23,5-26,0) 20 (19-21)

19

(18-20)

19

(18-20)

17 (17-18)

18 (17,3-19,1) 16 (15,0-16,2) 20 (19-21)

20

(19-21)

18

(17-19)

18 (17-19)

12 (11,6-13,1) 8,2 (7,8-8,6)

-

-

-

Stoppen met eten en drinken 0,5 (0,3-0,6)

0,4 (0,3-0,6)

-

-

-

-

Innemen zelf-gespaarde

0,2 (0,1-0,3)

0,2 (0,1-0,3)

-

-

-

-

1,2 1,1-1,3

0,9 (0,7-1,1)

-

-

-

-

levenseinde:

uitdrukkelijk verzoek van de
patiënt
Intensivering van pijn- en/of
symptoombestrijding met
bespoediging van het
levenseinde als mogelijk
neveneffect
Afzien van potentieel
levensverlengende
behandeling
Continue diepe sedatie

Levensbeëindiging door de patiënt zelf:

middelen
Andere methode
-

Gegevens zijn niet beschikbaar

In de tabel zijn de frequenties van diverse medische beslissingen rond het levenseinde, continue diepe
sedatie en levensbeëindiging door de patiënt zelf gegeven, gebaseerd op het sterfgevallenonderzoek
2015. In 2015 werd bij 4,5% van het totaal aantal sterfgevallen euthanasie uitgevoerd. Dit is een
duidelijke stijging ten opzichte van 2010. De frequentie van hulp bij zelfdoding is laag gebleven in
13

2015: 0,1% van alle sterfgevallen. Het onderzoek biedt een aantal aanknopingspunten die de
toename zouden kunnen verklaren. Allereerst was het totaal aantal overledenen dat voorafgaand aan
het overlijden in 2015 een verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding had gedaan in 2015 hoger
(8,4%) dan in 2010 (6,7%). Daarnaast was ook verhoudingsgewijs het aantal verzoeken dat tot
uitvoering van euthanasie of hulp bij zelfdoding heeft geleid hoger geworden: van 45% in 2010 naar
55% in 2015.
In vergelijking met eerdere onderzoeksjaren lijkt er een trend te zijn naar een langere geschatte
levensbekorting. Het percentage patiënten waarbij de geschatte levensverkorting meer dan zes
maanden was blijft echter minder dan 10% in alle jaren. Wat betreft belangrijkste redenen voor het
uitvoeren van euthanasie en de frequentie van het consulteren van een andere arts zijn er geen
verschuivingen vergeleken met vorige onderzoeksjaren. Ook vergelijkbaar is dat ongeveer in twee op
de tien gevallen die in het onderzoek op basis van de antwoorden van de artsen als euthanasie of hulp
bij zelfdoding werden geclassificeerd, de arts zelf de handelwijze niet als zodanig zou benoemen. Dit
hangt samen met de gebruikte middelen in deze gevallen (geen spierverslappers en barbituraten). Dit
laat zien dat er nog steeds een grijs gebied is. De frequenties van andere medische beslissingen rond
het levenseinde waren in 2015 vergelijkbaar met die in 2010. Dat gold niet voor palliatieve sedatie: de
frequentie daarvan was gestegen van 12% in 2010 naar 18% in 2015.
Vergeleken met vorige jaren is het aandeel van patiënten uit bijzondere groepen (dementie,
psychiatrie, voltooid leven zonder ernstige aandoening) in het totaal aantal verzoeken om euthanasie
of hulp bij zelfdoding nog steeds klein. Ook is het nog steeds voor een minderheid van de artsen
denkbaar dat zij ooit in dergelijke situaties een verzoek zullen inwilligen; het percentage artsen dat
daartoe bereid zou zijn varieert van 16% voor voltooid leven zonder medische grondslag voor het
lijden tot 42% voor beginnende dementie waarbij de patiënt nog wilsbekwaam is. De meerderheid
van de artsen staat niet afwijzend tegenover de Levenseindekliniek; 18% heeft wel eens een patiënt
doorverwezen en twee derde van de artsen kan zich voorstellen dit ooit te doen.
Uit het onderzoek onder psychiaters bleek dat het geschatte aantal uitdrukkelijke verzoeken om hulp
bij zelfdoding aan psychiaters is toegenomen van 320 in 1995, tot 500 in 2008, tot 1100 in 2016. In
2016 had 4% van de psychiaters ooit een verzoek ingewilligd. Hoewel het aantal (uitgevoerde)
verzoeken is toegenomen, zijn psychiaters wel terughoudender geworden ten aanzien van
levensbeëindiging op verzoek bij psychiatrische patiënten. In 1995 vond 53% het ondenkbaar om ooit
hulp bij zelfdoding uit te voeren, in 2016 was dit toegenomen tot 63%. Door psychiaters genoemde
argumenten voor levensbeëindiging op verzoek voor psychiatrische patiënten, zijn onder meer dat het
onrechtvaardig is deze groep uit te sluiten als wel aan de zorgvuldigheidseisen van de wet kan
worden voldaan, dat psychiatrisch lijden misschien nog wel erger is dan somatisch lijden, het recht op
zelfbeschikking, het bieden van een waardig levenseinde aan patiënten die anders mogelijk suïcide
zouden plegen en de overtuiging dat meewerken aan levensbeëindiging op verzoek hoort bij de
verantwoordelijkheid van de arts wat betreft het zorgdragen voor een goed levenseinde. Door
psychiaters genoemde argumenten tegen levensbeëindiging op verzoek bij psychiatrische patiënten
zijn onder meer het risico van tegenoverdracht en argumenten gerelateerd aan de
zorgvuldigheidseisen (zoals twijfels over in hoeverre een verzoek van een psychiatrische patiënt
vrijwillig en weloverwogen kan zijn) en de vraag of er wel meegewerkt moet worden aan

14

levensbeëindiging op verzoek als de kwaliteit van de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) niet
voldoende is.
Psychiaters weigeren verzoeken om hulp bij zelfdoding veelal wegens persoonlijke redenen en/of
omdat niet aan de zorgvuldigheidseisen kan worden voldaan. In de meeste gevallen waarin het
verzoek wordt geweigerd, wordt er naar de Levenseindekliniek doorverwezen.

III

Evaluatie van het functioneren van de RTE
In dit deelonderzoek werd de praktijk van melding en toetsing van levensbeëindiging op verzoek
onderzocht. Hierbij is gebruik gemaakt van een database met verschillende kenmerken van alle
gemelde gevallen tussen 2002 en 2015 gemaakt op basis van door de RTE’s verstrekte gegevens, een
vragenlijstonderzoek onder een steekproef van meldend artsen, een dossieronderzoek van gemelde
gevallen, observaties bij RTE-vergaderingen, en vragenlijstonderzoek en interviews met (voormalig)
RTE-leden.
Voor het bereiken van een open en gecontroleerde praktijk van euthanasie en hulp bij zelfdoding is
het essentieel dat artsen gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding melden. In 2015 was het
meldingspercentage van euthanasie 81%; dit is vergelijkbaar met zowel 2005 als 2010. Niet melden
heeft met name te maken met het feit dat artsen niet alle gevallen onderkennen als gevallen van
euthanasie of hulp bij zelfdoding. Hierbij moet opgemerkt worden dat in deze gevalle sprake is van
een grijs gebied; bij gebruik van morfine is bijvoorbeeld vaak niet met zekerheid vast te stellen of er
daadwerkelijk van een levensbekortend effect sprake is geweest.
In de periode 2002 tot en met 2015 waren er 76 gevallen waarin het oordeel is gegeven dat ‘niet
overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen’ gehandeld is. Dit is 0,2% van alle gemelde gevallen (43.171)
in deze periode. In de loop der jaren is de kans op een oordeel ‘niet overeenkomstig de
zorgvuldigheidseisen’ afgenomen.
Uit het vragenlijstonderzoek onder meldende artsen blijkt dat zij de procedure rond melding en
toetsing van levensbeëindigend handelen op verzoek, inclusief de rol van de gemeentelijk
lijkschouwer daarbij, over het algemeen als neutraal tot positief ervaren. Bij 4% van alle meldingen
vraagt de toetsingscommissie de arts om een toelichting; bij 1% van de meldingen wordt de arts
uitgenodigd om deze toelichting in een persoonlijk gesprek te komen geven. Intensivering van
symptoombestrijding door morfine is (nog steeds) voor een op de vijf van de meldende artsen een
goed alternatief voor euthanasie.
Bij de beoordeling van een melding gaan de RTE’s uit van vertrouwen in de arts en in de door de arts
aangeleverde gegevens. De commissies hanteren ten aanzien van artsen van wie zij vinden dat zij
weliswaar ter goeder trouw maar ‘niet conform alle zorgvuldigheidseisen’ hebben gewerkt, bij
voorkeur een educatieve houding. Aan deze educatieve taak besteden de commissies veel aandacht.
De commissies hebben begrip voor de positie van de arts bij ingewikkelde casuïstiek, en zullen
daarom bij voorkeur artsen steunen en informeren zodat zij indien nodig bij een volgende casus hun
handelen kunnen aanpassen. De commissies signaleren dat zowel meldend artsen als consulenten

15

soms tekort schieten in hun verslaglegging. Zij doen dan veel moeite om de ontbrekende informatie
boven water te krijgen. De commissies zijn voorzichtig met het uitspreken van het oordeel ‘niet
conform de zorgvuldigheidseisen’. De grens tussen wel en niet ‘conform de zorgvuldigheidseisen’
handelen wordt veelal door zeer context-specifieke factoren bepaald. De RTE’s hebben geen
wettelijke taak ten aanzien van de consulent, maar geven consulenten soms wel feedback op de
kwaliteit van hun verslag.
Bij de beoordeling van een melding gebruiken de commissies de Code of Practice. Wanneer hiervan
wordt afgeweken, wordt dit altijd onderbouwd. De Code of Practice draagt dus bij aan de
harmonisatie van oordelen. Hoewel er al veel bereikt is ten aanzien van harmonisatie – er zijn geen
grote systematische verschillen tussen de commissies gezien – blijkt er onder de RTE-leden toch
behoefte te zijn aan meer uitwisseling. De discussiemogelijkheid in het elektronisch dossier (ED)
wordt niet door iedereen gebruikt. De nieuw ingestelde reflectiekamer kan mogelijk bijdragen aan
verdergaande harmonisatie. De vraag of er in de loop van de tijd anders wordt gedacht over wat een
vragen oproepende (VO) melding is en wat niet (NVO), valt op grond van dit deelonderzoek niet te
beantwoorden. Enige ontwikkeling is er wel: zo werden meldingen vanuit de Levenseindekliniek
aanvankelijk altijd als VO gezien, maar nu niet meer.
Bij de oordelen ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ wordt wel uitgelegd waarom de commissie tot
dit oordeel kwam. De meeste oordelen zijn echter in hoge mate gestandaardiseerd. Dit is
onvermijdelijk gezien de grote aantallen meldingen maar heeft wel zijn weerslag op de transparantie
ten aanzien van het proces van oordeelsvorming. Er moet daarbij onderscheid gemaakt worden
tussen ‘interne transparantie’ en ‘externe transparantie’. Met betrekking tot de eerste blijken de RTE’s
zelf soms last te hebben van het ontbreken van notulen van vergaderingen. Dat is bijvoorbeeld het
geval als een arts op gesprek komt bij een commissie met een andere samenstelling dan de
commissie die hem heeft uitgenodigd. De ontvangende commissie, zo bleek uit de observaties van
vergaderingen, was niet altijd op de hoogte van de reden waarom de arts was uitgenodigd. Het
beschikbaar hebben van notulen van de betreffende vergadering zou daarbij kunnen helpen. Het is de
vraag in hoeverre het wenselijk of noodzakelijk is om ook naar buiten toe meer transparantie te
bieden over het proces waarin oordelen tot stand komen. In het geval van zeer complexe of
controversiële oordelen zou het nuttig kunnen zijn niet alleen het oordeel te publiceren maar ook
meer weer te geven van de overwegingen die tot dat oordeel geleid hebben. Er is echter een spanning
tussen het verminderen van de werkdruk van de commissies en het vergroten van de transparantie.
De leden van de toetsingscommissies zijn over het algemeen tevreden over het functioneren van
elkaar en van de commissies als geheel. Zij vinden het huidige systeem vooralsnog houdbaar. Het
onderscheid tussen VO- en NVO- meldingen (de laatste worden niet in de vergadering besproken
maar door de leden afzonderlijk via het elektronische systeem van de RTE’s beoordeeld) wordt als
behulpzaam ervaren. Wel is de werkdruk onverminderd hoog, zowel voor de leden als voor de
secretariaten. De RTE’s zouden daarom baat hebben bij verdergaande maatregelen om deze werkdruk
te verlagen. Een van de maatregelen zou kunnen zijn het invoeren van verkorte oordelen of
oordeelbrieven (oordelen zonder inhoudelijke informatie).

16

Het OM heeft tot nu toe geen vervolging ingesteld in door een RTE als ‘niet conform de
zorgvuldigheidseisen’ beoordeelde gevallen. De meeste leden van de toetsingscommissies worden
hier niet door gedemotiveerd. Sommigen zouden graag wel eens rechterlijke toetsing zien. Door
enkelen wordt gesuggereerd cassatie in het belang der wet mogelijk te maken, zodat een rechter een
oordeel kan vellen zonder dat artsen vervolgd hoeven te worden.

Conclusies en aanbevelingen
In het algemeen kan op grond van deze evaluatie worden geconcludeerd dat de doelen van de Wtl
worden gerealiseerd. Alle actoren zijn tevreden over de inhoud en het functioneren van de wet. Uit
het onderzoek blijkt wel dat er druk staat op bepaalde elementen, maar deze druk wordt veel meer
bepaald door externe factoren (verschillen van inzicht over de wenselijkheid van bepaalde
toepassingen van de wet, de werklast van de RTE’s door het gestegen aantal meldingen) dan door de
inhoud van de Wtl. Die wet kan in zijn huidige vorm vooralsnog zonder problemen blijven bestaan.
Wel is er een sterk toegenomen maatschappelijke en politieke discussie over mogelijkheden naast de
Wtl.
De onderzoeksbevindingen leiden tot een aantal aanbevelingen:
1

Laat onderzoek uitvoeren naar de achterliggende oorzaken van het stijgend aantal
euthanasiegevallen.

2

Laat nader onderzoek doen naar de stijging van palliatieve sedatie. Is hier sprake van een
veranderende plaats van deze handelwijze in relatie tot zowel het spectrum van palliatieve
interventies als de Wtl?

3

Stimuleer de medische beroepsgroep om tijdig het gesprek aan te gaan over de zorg die
kwetsbare ouderen en patiënten met ongeneeslijke ziekten wel of niet willen ontvangen.

4

Het zou goed zijn als de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) een netwerk inricht van
deskundige psychiaters die consultaties kunnen doen in het kader van de Wtl. Dit netwerk dient
dan bij voorkeur gekoppeld te worden met de SCEN-organisatie.

5

Maak als overheid duidelijk dat artsen niet verplicht zijn euthanasie uit te voeren, maar benadruk
tegelijkertijd de wettelijke ruimte die bestaat met betrekking tot euthanasieverzoeken van
mensen met dementie.

6

Het is belangrijk dat de overheid burgers voorlicht over het belang van de wilsverklaring en het

7

Als besloten wordt een voltooid leven-wet te maken, dan moet veel aandacht worden besteed

actualiseren en regelmatig herbevestigen daarvan.
aan goede afstemming met de Wtl, om het risico op ondermijning van de Wtl zo klein mogelijk te
houden.
8

Overweeg om de reikwijdte van de (huidige) Beoordelingscommissie late
zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen uit te breiden tot alle gevallen
van actieve levensbeëindiging bij minderjarigen tot 12 jaar.

9

Verzoek de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde om een richtlijn op stellen ter zake
van levensbeëindiging bij minderjarigen van 1 tot 12 jaar, met bijzondere aandacht voor
wilsbekwame kinderen jonger dan 12.

17

10 Zie af van het in de Wtl opnemen van een verwijsplicht voor artsen die weigeren in te gaan op een
euthanasieverzoek.
11 Het onderscheid tussen levensbeëindigend handelen enerzijds en reguliere symptoombestrijding
en palliatieve sedatie anderzijds dient opgenomen te worden in de scholing van medisch
studenten en in medische vervolgopleidingen; overdosering van morfine met bespoediging van
het levenseinde als doel dient vermeden te worden.
12 Onderzoek de mogelijkheid om, vooral bij complexe zaken, niet alleen het oordeel maar ook de
argumentatie van de commissie beter inzichtelijk te maken voor de buitenwereld.
13 De RTE’s zouden consulenten die kwalitatief onvoldoende verslagen inleveren feedback moeten
geven en bij persisterende lage kwaliteit melding moeten doen bij de IGZ.
14 Bezie de mogelijkheden om de werklast van de RTE’s te verminderen en pas daartoe zo nodig de
Wtl aan.
15 Onderzoek de mogelijkheden om voor complexe VO-gevallen en bij meldingen waarvan besloten
wordt de arts uit te nodigen ook de overwegingen te documenteren.
16 Vraag SCEN-artsen om de uitvoerend artsen systematisch te attenderen op het bestaan van de
Code of Practice.
17 Doe nader onderzoek naar de mogelijkheid om tegen oordelen van de RTE’s cassatie in het belang
der wet mogelijk te maken.
18 Zoek naar manieren om de doorlooptijd binnen het OM te verkorten.

18

Summary
The Dutch Termination of Life on Request and Assisted Suicide Act (Wtl) came into force in 2002.
Goals of the law include providing legal security for all involved, assuring prudent practice with
regard to euthanasia and physician-assisted suicide by physicians, and providing an adequate
framework for physicians to be accountable and for increased transparency and societal control. This
report presents the results of the third evaluation of the efficacy and side-effects of the Act, 15 years
after its enforcement. We have studied the current practice of end-of-life decisions, developments in
the interpretation and conceptualization of the legal requirements, and potential problems and
complexities of the review system. The study consists of three sub-studies: a legal study, a study of
clinical practices, and a study of the review committees (RTEs).

I

Legal studies
The legal study focussed on describing and analysing legal developments that have occurred after the
first two evaluation studies. We studied written documents (period: 2012-2016), analysed files of
reported cases of euthanasia or assisted suicide that were forwarded to the Public Prosecution Service
and the Health Care Inspectorate because of violations of the legal requirements of due care, and
interviewed several experts and people involved in the review procedures.
With regard to the content it was found that during the study period no new developments occurred
in the interpretation of the requirements of due care. The opinions of the RTEs concerning the
interpretation of these requirements developed as could be expected based on the results of earlier
evaluations. An important development was the publication of a Code of Practice by the RTEs, which
provides a clear overview of the interpretation of the due care criteria by the RTEs. Furthermore, the
research period is characterised by intensified discussions, both within the medical field and in the
society as a whole, on a number of specific themes, among which the meaning of an advance
euthanasia directive, the possibilities of ending of life on request in competent children younger than
12 years of age, people with a psychiatric illness or dementia requesting for euthanasia, and older
people who consider their life completed. With regard to assisted suicide by non-physicians a legal
procedure has been initiated (the case Heringa) which was discussed extensively in the media. At the
time of the rounding up of our study the procedure was still ongoing. The discussions and
developments with regard to specific themes as described above did not so much concern problems
with the text of the law, but much more concerned the (moral) acceptability and desirability of some
practices. Besides, a (policy) development has been identified towards more autonomy for the
individual. This most clearly was visible in the cabinet stance on the report of the Schnabel
Commission on older people whose life is completed that came out in the fall of 2016.
With regard to procedural aspects, the key data of the review procedure show a similar picture as in
previous periods: every year in only a few cases the RTEs come to the judgement that the physician
did not fully meet the due care criteria. In a substantial part of these cases the problem does not lie in
the material criteria of the law (the request, the suffering, alternative treatment), but in the criteria
on consultation and medical prudent administration of euthanasia or assisted suicide. The judgement

19

of the Health Care Inspectorate and the Public Prosecution Service in these cases only rarely lead to
further formal steps. The Health Care Inspectorate started a disciplinary law procedure in a few
situations. The Public Prosecution Service did not start prosecution in any case, although according to
some there have been cases in the period 2012-2016 in which prosecution would have been suitable.
The Public Prosecution Service is reticent with regard to this. It is remarkable that in the study period,
a relatively substantial discussion started on the functioning of the RTEs. There was among others a
plea for installing a central (appeal)commission and for creating the possibility to apply for cassation
of a judgement of an RTE. In the research period the RTEs took several measures to harmonise the
procedures and policy of the five (formally independent) regional committees.

II

Clinical practices
In this part the most important developments in the practice of end-of-life decision-making were
studied. The emphasis was on euthanasia and physician-assisted suicide, which both fall under the
Wtl, but there was also attention for other decisions that potentially have a life-shortening effect.
Data were collected through questionnaire studies among a sample of over 1900 adults
representative for the Dutch population ( general public study), the attending physicians of a sample
of over 7000 deceased people (death certificate study), and a sample of 2500 physicians of specialties
that regularly care for patients in the last phase of life (general practitioners, clinical specialists, and
elderly care physicians). Furthermore there was attention for psychiatry through a questionnaire
study among a sample of about 500 psychiatrists and in-depth interviews with 15 psychiatrists.
The general public study showed public support for the current regulation of ending life on request.
The public’s knowledge of the regulation is generally good, although there are misunderstandings on
specific details. The principle of compassion (counteracting unbearable suffering) is the central
principle of the Wtl according to most members of the general public, but also the right of selfdetermination plays an important role for many. Four to five in ten people are in favor of ending life
on request being allowed for people with a psychiatric illness, six to eight in ten people favor it being
allowed for people with advanced dementia (with an advance euthanasia directive), four to six in ten
favor it being allowed for older people who consider their life completed, and four in ten favor it being
allowed for children under 12 years of age. In general the support for the possibilities of ending life on
requests for these special groups has grown somewhat compared to earlier years. Finally, a large
majority of the Dutch public has a positive attitude towards the End-of-life Clinic.

20

Table: Incidence of medical end-of-life decisions, continuous deep sedation and ending-of-life by the
patient him or herself (source: death certificate study)

Medical end-of-life decisions:

2015

2010

2005

2001

1995

1990

%

%

%

%

(95% CI)

%

(95% CI)

%

(95% CI)

(41-44)

39

(38-41)

(95% CI)

(95% CI)

(95% CI)

58 (57-59)

58 (57-59)

43 (42-44)

44 (43-45)

43

Euthanasia

4,5 (4,1-5,0)

2,8 (2,5-3,2)

1,7 (1,5-1,8)

2,6 (2,3-2,8)

2,4 (2,1-2,6)

1,7 (1,4-2,1)

Physician-assisted suicide

0,1 (0,1-0,2)

0,1 (0,1-0,2)

0,1 (0,0-0,1)

0,2 (0,1-0,3)

0,2 (0,1-0,3)

0,2 (0,1-0,3)

Ending of life without explicit 0,3 (0.2-0,4)

0,2 (0,1-0,3)

0,4 (0,2-0,6)

0,7 (0,5-0,9)

0,7 (0,5-0,9)

0,8 (0,6-1,1)

36 (35,2-37,6) 25 (23,5-26,0) 20 (19-21)

19

(18-20)

19

(18-20)

17 (17-18)

18 (17,3-19,1) 16 (15,0-16,2) 20 (19-21)

20

(19-21)

18

(17-19)

18 (17-19)

12 (11,6-13,1) 8,2 (7,8-8,6)

-

-

-

0,4 (0,3-0,6)

-

-

-

-

0,2 (0,1-0,3)

0,2 (0,1-0,3)

-

-

-

-

1,2 1,1-1,3

0,9 (0,7-1,1)

-

-

-

-

patient request
Intensifying pain or symptom 36 (35-37)
control with potential
hastening of death as
potential side effect
Forgoing potentially lifeprolonging treatment
Continuous deep sedation
until death
Ending of life by the patient him or herself:
Intentionally stopping eating 0,5 (0,3-0,6)
and drinking
Taking self-collected
medication
Other method
-

Data not available.

The table shows the incidence of the different medical end-of-life decisions, continuous deep sedation
until death, and ending of life by the patient him or herself. It is based on the death certificate study
of 2015 and earlier years. In 2015, euthanasia was performed in 4.5% of all deaths. This is a clear
increase compared to 2010. The incidence of physician-assisted suicide remained low in 2015: 0.1% of
all deaths. Our study provides some indications on how the increase in euthanasia can be explained.
First, the total number of people that requested euthanasia or assisted-suicide was higher in 2015
(8.4%) than in 2010 (6.7%). Furthermore, the percentage of requests that resulted in performing
euthanasia or assisting in suicide increased: from 45% in 2010 to 55% in 2015.
Compared to earlier years there seems to be a trend towards a somewhat longer estimated
shortening of life. However, the percentage of patients for whom the estimated shortening of life is
longer than half a year is never more than 10%. Comparable to previous years, in about two in ten
cases that we classified as euthanasia or assisted suicide based on the answers of the physicians, the
physicians themselves would not classify it as such. This is related to the used drugs in these cases (no
muscle relaxants and barbiturates). This shows that there is still a grey area. Incidences of other
medical end-of-life decisions in 2015 were comparable with those in 2010. This is not the case for
palliative sedation: the incidence increased from 12% in 2010 to 18% in 2015.
21

Compared to earlier years the percentage of patients from special groups (dementia, psychiatry,
completed life without serious illness) in the total number of requests for euthanasia or assisted
suicide remained small. Also, the conceivability of ever granting a request for euthanasia of such
patients remains limited; the percentage of physicians who can conceive of this varies from 16% for
older people without medical classifiable illness whose life is completed to 42% for still competent
patients with early stage dementia. A majority of the physicians have a positive attitude towards the
End-of-Life Clinic; 18% has ever referred a patient to them and two third of the physicians can
imagine ever doing so.
The study among psychiatrist showed an increase in the estimated number of explicit requests for
assisted suicide to psychiatrists from 320 in 1995, to 500 in 2008, and 1100 in 2016. In 2016, 4% of
psychiatrists had ever granted a request. Although the number of (granted) requests increased,
psychiatrists have become more reluctant towards assisted suicide in psychiatric patients. In 1995
53% of psychiatrists found it inconceivable to ever do so; this had increased to 63% in 2015.
Arguments psychiatrists mentioned for supporting the possibility of assisted suicide for psychiatric
patients included among others: it is unfair to exclude them while it is possible that they fulfil the due
care criteria, psychiatric suffering might be worse than somatic suffering, the right to selfdetermination, offering a dignified end of life to patients who otherwise might commit suicide, and
the conviction that seriously considering a request for assistance in suicide is part of the responsibility
of a physician. Arguments psychiatrists mentioned against supporting the possibility of assisted
suicide for psychiatric patients included among others: the risk of counter reference, arguments
related to the due care criteria (such as doubts about the extent to which a request of a psychiatric
patient can be voluntary and well-considered) and the question whether one should consider
granting a request for assisted suicide when the quality of mental health care is not sufficient.
When psychiatrists refused requests to assist in suicide this was often due to personal reasons or
because they felt due care criteria were not met. In most cases in which the request was refused, the
patient was referred to the End-of-life Clinic.

III

The review committees
Our study of the practices of the review committees included the use of a database with several
characteristics of all reported cases between 2002 and 2015, a questionnaire study among a sample
of physicians who had reported a case, an analysis of files of reported cases, observations of RTE
meetings and a questionnaire among and in-depth interviews with (former) RTE members.
Physicians reporting their cases is essential to reaching an open and controlled practice of euthanasia
and physician assisted suicide. In 2015, 81% of all estimated cases was reported; this is comparable
with both 2005 and 2010. Not reporting is especially related to the fact that physicians do not classify
all cases as euthanasia. With regard to this, it is important to realize that these cases fall in a grey
area; for instance when using morphine as a drug to end life, it is often not possible to be certain that
there indeed has been a life-shortening effect.

22

In the period 2002-2015 there have been 76 cases in which the RTEs judged that the physician did not
act in accordance with the due care criteria. This is 0.2% of all reported cases (43,171) in that period.
Through the years the chance on a judgement ‘not in concordance with the due care criteria’ has
decreased.
The questionnaire study among physicians who reported a case of euthanasia or assisted suicide
showed that, in general, they experienced the procedure around reporting and reviewing of
euthanasia or assisted suicide as neutral or positive. In 4% of all reported cases the RTE asks the
physician to provide extra clarification; in 1% of reported cases the physician was invited in an RTE
meeting to give this clarification. One in five reporting physicians (still) considers intensifying
symptom control through morphine a good alternative for euthanasia.
In judging a reported case RTEs presume trust in the reporting physician and the information
forwarded by this physician. Towards physicians of whom the RTEs assume that they worked in good
faith, but not fully according to all due care criteria the RTEs prefer an educational attitude. The RTEs
have a lot of attention for this educative task. They are understanding of the position of a physician in
complex cases, and, therefore, will preferably support and inform them so that they can adjust their
way of working in future cases. The RTEs observe that both reporting physicians and consultants
sometimes fall short in their reporting. The RTEs then put great effort to get missing information. The
RTEs showed reluctance in judging a case as ‘not in concordance with the due care criteria’. The
boundary between a case being ‘in concordance with the due care criteria’ or not is determined by
context specific factors. The RTE has no legal task towards the consultant, but sometimes gives the
consultant feedback on the quality of their report.
In judging reported cases the RTEs use the ‘Code of Practice’. If they deviate from it, it is always
explained why. Thus, the Code of Practice contributes to harmonizing judgements. Although, much
has been achieved regarding harmonization and there are no significant or systematic differences
between the different RTEs, there is a need for more exchange among RTE members. The possibilities
for discussion of complex cases in the electronic Euthanasia Database (ED) is not being used by
everybody. A newly started chamber for reflection might contribute to more harmonization. Based on
this study it is not possible to answer the question whether in the course of time thoughts have
changed on what is a case that raises questions (VO) and what is not (NVO), although, it is clear that
there has been some development. Previously, cases reported by a physician of the End-of-Life Clinic
were considered a VO by definition when the End-of-Life Clinic started; but this policy was ended in
2015.
In judgements ‘not in concordance with the due care criteria’ it is explained on what grounds the RTE
came to this judgement. Most other judgements, however, are highly standardized. This is probably
inevitable due to the large number of reported cases. This does influence both internal and external
transparency of the process of coming to a judgement. Regarding internal transparency we found
that for RTEs it is sometimes inconvenient that there are no minutes of meetings, for instance when a
physician is invited in the meeting (decided on in the previous meeting when there were other RTE
members present) and it is not immediately clear why the physician was invited. It is debatable to
what extent it is desirable or necessary to also provide more external transparency about the process

23

of coming to a judgement. In case of very complex or controversial cases it could be useful not only to
publish the judgement, but also give more insight in the considerations that led to the judgement.
However, there is a tension between the workload of the RTEs and increasing transparency.
In general the members of the RTEs were satisfied about the functioning of the RTEs. They consider
the current system sustainable. The distinction between VO and NVO cases (the latter are not
discussed in a meeting, but are judged separately by all members via the electronic system) is seen as
helpful. Still the workload is very high, both for members and for the secretariat. Therefore, the RTEs
would benefit from more measures to reduce the workload. One of this measures could be writing
shorter judgement letters without information concerning content for a selection of cases.
The Public Prosecution Service, for now, has never prosecuted a case which was judged as ‘not being
in concordance with the due care criteria’ by the RTEs. Most RTE members are not demotivated by
this. Some would prefer getting a verdict from court on some cases. Some are in favour of creating
the possibility to apply for cassation of a judgement of an RTE, so that a judge can give a verdict
without physicians having to be prosecuted.

Conclusions and recommendations
Overall this evaluation shows that the goals of the Wtl are being met. All actors are satisfied with the
content and functioning of the law. The study does show that there is pressure on certain elements,
but this pressure is more determined by external factors (e.g. difference in insight of the desirability
of some interpretations of the law, the workload of the RTEs caused by the increase in number of
reported cases) than by the content of the Wtl. The law can remain in its current form. However, there
is an increased societal and political discussion on legal possibilities with regard to ending of life on
request next to the Wtl.
The results of the study nevertheless involve a number of recommendations for policymaking and
further research:
1

Commission further research on the underlying causes of the increasing number of cases of
euthanasia.

2

Commission further research on the increase of palliative sedation. Is its place in relation to not

3

Stimulate the medical professions to timely discuss the care and treatment that vulnerable older

only the spectrum of palliative interventions, but also to the Wtl changing?
people and patients with life-threatening illness do or do not want to receive.
4

It would be commendable if the Dutch Association for Psychiatry (NVvP) organizes a network of
knowledgeable psychiatrists that are willing to do consultation in the context of the Wtl.
Preferably, this network would be connected to the SCEN organization.

5

The government should make clear that physicians are not obliged to grant requests for
euthanasia, and at the same time emphasis that the law offers space for granting euthanasia
requests of people with dementia.

6

The government should inform the public on the relevance of advance directives and the regular
actualization and confirmation of an advance directive.

24

7

If it is decided to make a new law for people whose life is completed, there should be careful

8

Consider to broaden the scope of the current Judgement Committee on late termination of

attention for alignment with the Wtl, in order to minimize the risk of undermining the Wtl.
pregnancy and ending of life in neonates to all cases of active ending of life in children under 12
years of age.
9

Request the Dutch Association for Pediatrics to make a guideline concerning ending of life in
children between 1 and 12 years of age, with special attention for competent children under 12
years of age.

10 Abandon the idea of including in the Wtl a duty to refer to another physician for physicians who
refuse a request for euthanasia or assisted suicide.
11 The distinction between ending of life at the one hand and regular symptom control and
palliative sedation at the other hand should be included in educational curricula of medical
students, and clinical specialists; overdosing of morphine with the intention to end life should be
avoided.
12 Especially for complex cases, the possibilities with regard to providing more insight to society
pertaining to the question on what grounds the RTE came to their judgement should be
examined.
13 The RTEs should provide feedback to consultants whose reports are of insufficient quality; if low
quality persists they should report this to the Health Care Inspectorate.
14 Examine the possibilities to reduce the workload of the RTEs.
15 Examine the possibilities to document considerations in the process of review for complex VO
cases and cases in which it is decided to invite the physician to the RTE.
16 Ask SCEN physicians (consultants) to systematically make attending physicians, for who they do a
consultation, aware of the existence of the Code of Practice.
17 Further study the possibilities to create the possibility to apply for cassation of a judgement of an
RTE.
18 Look for ways to shorten the lead time of a case in the Public Prosecution Service.

25

26

1
Achtergrond en opzet van het onderzoek

1.1 Inleiding
De Wet toetsing Levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl) is in 2002 in werking
getreden. De doelen van deze wet zijn het bevorderen van de rechtszekerheid voor alle betrokkenen,
het verhogen van de zorgvuldigheid van levensbeëindigend handelen door artsen, aan artsen een
adequaat kader te bieden om verantwoording af te leggen over dat handelen en transparantie en
maatschappelijke controle te bevorderen. De wet verplicht artsen om de toepassing van euthanasie of
het verlenen van hulp bij zelfdoding te melden aan de gemeentelijk lijkschouwer. Een van vijf
Regionale Toetsingscommissies euthanasie (RTE’s) beoordeelt vervolgens of daarbij aan de wettelijk
vastgestelde zorgvuldigheidseisen is voldaan.
In dit rapport wordt verslag gedaan van de derde evaluatie van de Wtl.

1.2 Achtergrond
Op basis van de tweede evaluatie van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding, die werd uitgevoerd in 2011, werd geconcludeerd dat de doelbereiking van de wet over
het geheel genomen goed was en dat er geen aanleiding was voor wezenlijke veranderingen in wet of
beleid. De frequentie van euthanasie en hulp bij zelfdoding (2,8% van alle overlijdens in 2010) was ten
opzichte van 2005 iets gestegen en was daarmee weer op het niveau van 2000. De kenmerken van de
betrokken patiënten waren niet wezenlijk veranderd. In 1990 werd voor het eerst onderzoek gedaan
naar de praktijk van levensbeëindiging op verzoek: het percentage gevallen van euthanasie en hulp bij
zelfdoding dat toen door artsen als een niet-natuurlijke dood werd gemeld, was 18%. Dit is daarna
opgelopen van 54% in 2001, het laatste jaar voor invoering van de Wtl, tot 80% in 2005. In 2010 was
het met 78% ongeveer gelijk gebleven; niet-melden had toen met name nog te maken met
handelwijzen in het grijze gebied die door artsen niet als euthanasie worden gezien en dus ook niet
worden gemeld, en niet of nauwelijks met niet willen of durven melden.
Dat uit de eerste twee evaluaties van de Wtl een positief beeld oprees, betekent niet dat de
ontwikkelingen in en het debat over levensbeëindigend handelen door artsen sindsdien hebben
stilgestaan. Een belangrijke ontwikkeling is het ieder jaar weer toegenomen aantal meldingen van
gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding bij de RTE’s: van 3695 in 2011, 4188 in 2012, 4829 in

27

2013 en 5304 in 2014 naar 5516 in 2015. Het is de vraag of deze toename veroorzaakt wordt door een
toename in totale aantal euthanasiegevallen, een toename in het meldingspercentage, of beide. Voor
2015 komt het aantal van 5516 gemelde gevallen neer op 3,8% van alle overlijdens in dat jaar in
Nederland. Hiermee is, gezien het in het onderzoek van 2010 gevonden totale percentage van 2,8%,
duidelijk dat de toename in ieder geval niet alleen aan een stijgend meldingspercentage is toe te
schrijven.
De praktijk en toetsing van levensbeëindigend handelen hebben in de afgelopen jaren volop in de
belangstelling gestaan in de media, professionele vakbladen en het politieke domein. De grenzen van
de Wtl met betrekking tot de zorgvuldigheidseisen rond het verzoek en het lijden van de patiënt staan
regelmatig ter discussie. Hierbij kan gedacht worden aan de betekenis die kan worden gegeven aan
een schriftelijk euthanasieverzoek van een wilsonbekwaam geworden persoon, de ruimte die de Wtl
biedt aan ouderen die hun leven voltooid achten, knelpunten die zich voordoen bij verzoeken om
levensbeëindiging in een psychiatrische context, en de rol van de Levenseindekliniek in de huidige
praktijk. Daarnaast is er regelmatig discussie over de kwaliteit en houdbaarheid van het huidige
systeem van toetsing en melding, zowel ten aanzien van proces als inhoud.

1.3 Doelstelling en opzet van het onderzoek
De centrale vraagstelling van dit evaluatieonderzoek is of de Wet toetsing Levensbeëindiging op
verzoek en hulp bij zelfdoding zijn doel bereikt. Deze wet heeft tot doel de rechtszekerheid voor alle
betrokkenen te bevorderen, de zorgvuldigheid van levensbeëindigend handelen door artsen te
vergroten, aan artsen een adequaat kader te bieden om verantwoording af te leggen over dat
handelen en transparantie en maatschappelijke controle te bevorderen. Daartoe wordt nagegaan hoe
de praktijk van medische beslissingen rond het levenseinde er thans uitziet, op welke wijze de
bepalingen in de Wtl in de praktijk worden toegepast, en welke problemen en knelpunten zich daarbij
voordoen. Hierbij is nadrukkelijk aandacht voor bovengenoemde bijzondere groepen van patiënten en
de houdbaarheid van het systeem van toetsing.
Het onderzoek bestaat uit drie onderling samenhangende deelonderzoeken: een juridisch onderzoek,
een praktijkonderzoek, en een evaluatie van het functioneren van de RTE’s. De resultaten van de drie
deelonderzoeken worden in het slothoofdstuk geïntegreerd en in onderlinge samenhang beschouwd.
In dit rapport wordt ook verslag gedaan van het sterfgevallenonderzoek 2015, waarin de frequentie
en de belangrijkste kenmerken van euthanasie en andere beslissingen rond het levenseinde werden
nagegaan.

1.3.1 Juridisch onderzoek
Dit deelonderzoek heeft zich gericht op een beschrijving en analyse van de juridische ontwikkelingen
die zich sinds de vorige evaluatie in relatie tot de Wtl hebben voorgedaan. Daarbij wordt aandacht
besteed aan de ontwikkelingen sinds 2012 en de juridische vragen en knelpunten die in dat kader
naar voren komen in relatie tot de in de wet opgenomen zorgvuldigheidseisen. Dit deel van het
onderzoek heeft zich vooral gericht op de thema’s die in de periode 2012-2016 intensief werden
bediscussieerd: de betekenis van een schriftelijke wilsverklaring, de mogelijkheden van

28

levensbeëindiging op verzoek met betrekking tot wilsbekwame minderjarigen jonger dan 12 jaar,
mensen met een psychiatrische aandoening of dementie en mensen die hun leven voltooid achten. In
aansluiting daarop wordt aandacht besteed aan de wettelijke regeling inzake melding en toetsing.
Daarbij gaat het vooral om de rol van de RTE’s, de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) en het
Openbaar Ministerie (OM).
In het kader van het juridische deelonderzoek zijn schriftelijke bronnen uit de periode 2012-2016
bestudeerd, zoals parlementaire stukken (waaronder commissieverslagen en Kamervragen), overige
relevante wetgeving, jurisprudentie, vervolgingsrichtlijnen van het OM, richtlijnen en standpunten
van beroepsorganisaties en overige literatuur. Daarnaast heeft er een analyse plaatsgevonden van de
dossiers van de zaken die gedurende de periode 2012-2016 door de RTE’s bij het OM en de IGZ werden
gemeld, omdat de arts een of meer van de wettelijke zorgvuldigheidseisen niet had nageleefd. Deze
analyse richtte zich met name op het (vervolgings)beleid van het OM en de IGZ in deze zaken. In
aanvulling op het literatuuronderzoek zijn er interviews gehouden met een aantal deskundigen en
betrokkenen, zoals vertegenwoordigers van het OM en de IGZ en rechtswetenschappers en andere
deskundigen die betrokken zijn bij de rechtspraktijk inzake de Wtl.

1.3.2 Praktijkonderzoek
Dit deelonderzoek is gericht op het in kaart brengen van de praktijk van levensbeëindigend handelen
door artsen. Hierbij ligt de nadruk op euthanasie en hulp bij zelfdoding, de twee handelingen waarop
de Wtl betrekking heeft. Naast euthanasie en hulp bij zelfdoding zijn er ook andere medische
handelwijzen die het levenseinde kunnen bespoedigen. Om de ontwikkelingen in de frequentie en
kenmerken van euthanasie en hulp bij zelfdoding goed te kunnen duiden is het van belang om ook
inzicht te hebben in deze handelwijzen. Daarom is hiervoor ook aandacht in het praktijkonderzoek.
We gingen na welke verschuivingen zich in die praktijk hebben voorgedaan, in het algemeen en met
betrekking tot bovengenoemde bijzondere doelgroepen. Ook werd onderzocht wat de opvattingen en
ervaringen van het Nederlandse publiek met betrekking tot euthanasie en hulp bij zelfdoding zijn.
Ten behoeve van het publieksonderzoek is een vragenlijst uitgezet onder een steekproef van circa
2500 volwassenen die representatief zijn voor de Nederlandse bevolking. Om de praktijk van
euthanasie en hulp bij zelfdoding en de ervaringen van artsen met de uitvoering hiervan in kaart te
brengen werden gegevens van het sterfgevallenonderzoek en het vragenlijstonderzoek onder artsen
gebruikt. Het sterfgevallenonderzoek betreft gegevens uit een vragenlijstonderzoek onder artsen over
een representatieve steekproef van sterfgevallen in Nederland in 2015 en is uitgevoerd in
samenwerking met het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Daarnaast werd een
vragenlijstonderzoek gedaan onder een steekproef van circa 2500 artsen vanuit specialismen die
regelmatig worden geconfronteerd met stervende patiënten (huisartsen, specialisten
ouderengeneeskunde, cardiologen, chirurgen, internisten, longartsen, neurologen en intensivisten).
Het doel daarvan was inzicht te krijgen in het aantal en kenmerken van wel en niet uitgevoerde
verzoeken om euthanasie, ervaringen van artsen met levensbeëindiging op verzoek en verzoeken van
bijzondere groepen. De vragenlijsten in het sterfgevallenonderzoek en vragenlijstonderzoek onder
artsen waren voor een groot deel vergelijkbaar met de vragenlijsten die in de eerdere wetsevaluaties
werden gebruikt.

29

In de afgelopen jaren hebben er een aantal ontwikkelingen plaatsgevonden met betrekking tot
medische beslissingen rond het levenseinde in de psychiatrische praktijk. Zo is het aantal meldingen
van levensbeëindiging bij patiënten met een psychiatrische stoornis toegenomen. Ook het aantal
verzoeken dat de Levenseindekliniek vanuit deze categorie patiënten krijgt, is gestegen. Daarnaast is
de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie bezig met het herzien van de Richtlijn ‘omgaan met het
verzoek om hulp bij zelfdoding door patiënten met een psychiatrische stoornis’. Daarbij is er in het
maatschappelijke debat ook veel aandacht geweest voor hulp bij zelfdoding aan psychiatrische
patiënten. Daarom is er in deze wetsevaluatie specifieke aandacht voor levensbeëindiging op verzoek
in de psychiatrie. Er is een vragenlijst naar een steekproef van 500 psychiaters gestuurd. Daarnaast
werden er 17 psychiaters geïnterviewd om inzicht te krijgen in hun ervaringen, opvattingen en vooral
overwegingen omtrent verzoeken om levensbeëindiging van patiënten met een psychiatrische
aandoening.

1.3.3 Evaluatie van het functioneren van de toetsingscommissies
Dit deelonderzoek was gericht op de inhoud en de kwaliteit van het proces van melding en toetsing.
Inzicht in het meldingspercentage en verschillen tussen wel en niet gemelde gevallen is verkregen
door gegevens uit het sterfgevallenonderzoek te combineren met gegevens over gemelde gevallen
van de RTE’s. Daarnaast is een database met verschillende kenmerken van alle gemelde gevallen
tussen 2002 en 2015 gemaakt op basis van door de RTE’s verstrekte gegevens, die onder meer
gebruikt is om na te kunnen gaan welke kenmerken gerelateerd zijn met een oordeel van de RTE dat
er ‘niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen’ gehandeld was. Opvattingen over en ervaringen
met de RTE’s zijn door middel van een vragenlijstonderzoek onder een steekproef van meldend artsen
verzameld. Daarnaast is er een dossieronderzoek gedaan van gemelde gevallen en is er geobserveerd
bij RTE vergaderingen om inzicht te krijgen in de totstandkoming van oordelen en de argumenten die
aan de beoordelingen ten grondslag liggen. Verder is er onderzoek gedaan naar de opvattingen en
ervaringen van (voormalig) RTE-leden door middel van een vragenlijst en interviews. Hierbij was er
aandacht voor zowel procedurele als inhoudelijke aspecten en voor ervaringen met en opvattingen
over de ‘Code of Practice’ en de houdbaarheid van het huidige systeem.
De opzet van de verschillende delen van het onderzoek is in meer detail beschreven in bijlage C.

1.4 Opzet van dit rapport
Dit rapport is als volgt opgebouwd.
In hoofdstuk 2 wordt verslag gedaan van de juridische en maatschappelijke ontwikkelingen die zich
hebben voorgedaan sinds de tweede evaluatie van de Wtl. In hoofdstuk 3 wordt verslag gedaan van
de bevindingen van het publieksonderzoek. In de hoofdstukken 4 tot en met 6 worden de
ontwikkelingen in de praktijk van levensbeëindigend handelen door artsen beschreven. Hoofdstuk 4
betreft de praktijk van euthanasie en hulp bij zelfdoding en de ervaringen van artsen met de
uitvoering hiervan, in hoofdstuk 5 wordt aandacht besteed aan andere medische beslissingen rond
het levenseinde, en in hoofdstuk 6 wordt levensbeëindigend handelen bij psychiatrische patiënten

30

beschreven. Het functioneren van het toetsingssysteem wordt beschreven in de hoofdstukken 7 en 8.
Hoofdstuk 7 betreft de resultaten van het onderzoek naar melding van euthanasie en hulp bij
zelfdoding. In hoofdstuk 8 wordt verslag gedaan van de bevindingen over de praktijk van toetsing. In
hoofdstuk 9 worden tenslotte de resultaten van de deelonderzoeken geïntegreerd en worden
aanbevelingen voor beleid en onderzoek gedaan.

31

32

2
Juridische en maatschappelijke ontwikkelingen met betrekking
tot de wet

2.1 Inleiding
Het juridisch onderzoek in het kader van deze derde evaluatie van de Wet toetsing Levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl) richt zich op de normatieve ontwikkelingen en discussies die
zich in relatie tot deze wet hebben voorgedaan sinds begin 2012, het moment waarop de
onderzoeksperiode van de tweede wetsevaluatie werd afgesloten. Een belangrijk onderdeel van het
juridische deelonderzoek uit het vorige evaluatierapport bestond uit een analyse van de wettelijke
zorgvuldigheidseisen uit art. 2 Wtl, aan de hand van de oordelen van de Regionale
Toetsingscommissies Euthanasie (RTE’s) en de opvattingen uit de literatuur. In dit onderzoek is
afgezien van een dergelijke uitvoerige bespreking van de zorgvuldigheidseisen, niet alleen omdat de
discussie zich in de periode 2012-2016 overwegend richtte op andere thema’s (waarover later meer),
maar ook omdat de RTE’s in 2015 zelf een actuele analyse van de wettelijke zorgvuldigheidseisen
presenteerden, in de vorm van een Code of Practice. Een systematische bespreking van alle
zorgvuldigheidseisen blijft in dit hoofdstuk dan ook achterwege. Uiteraard zal waar dat nodig is wel
worden ingegaan op relevante ontwikkelingen met betrekking tot specifieke zorgvuldigheidseisen.
In dit hoofdstuk wordt vooral een thematisch overzicht gegeven van de juridische en
maatschappelijke ontwikkelingen die zich sinds 2012 hebben voorgedaan. Dit overzicht is gebaseerd
op de volgende bronnen:1
 De jaarverslagen 2012 tot en met 2015 van de RTE’s;
 De Code of Practice van de RTE’s;
 Commentaren in de juridische en ethische literatuur;
 Standpunten en richtlijnen van wetenschappelijke en beroepsorganisaties;
 Opvattingen van de regering, zoals deze blijken uit kabinetsstandpunten, antwoorden op
Kamervragen en verslagen van overleg tussen de regering en de Tweede Kamer;
 Rechterlijke uitspraken;

1

Er is gebruik gemaakt van literatuur, Kamerstukken en jurisprudentie tot 1 maart 2017 (met uitzondering van par. 2.3.8, waarin
aandacht wordt besteed aan een uitspraak van de Hoge Raad van 14 maart 2017).

33

 Onderzoek van de dossiers van IGZ en OM en gesprekken met medewerkers van deze beide
instanties;
 De discussie binnen een focusgroep waaraan werd deelgenomen door vertegenwoordigers uit de
sfeer van de RTE’s, de IGZ, de rechtswetenschap en de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig
Levenseinde (NVVE).
Vrijwel alle in dit hoofdstuk te bespreken thema’s zijn bekend uit eerdere fasen van de discussie en de
rechtsontwikkeling met betrekking tot levensbeëindigend handelen. Het is in een aantal gevallen
inzichtgevend om bij een bespreking van deze thema’s ook bevindingen te gebruiken uit de jaren voor
de periode (2012-2016) waarop deze derde evaluatie van de Wtl formeel betrekking heeft. Een aantal
van de te bespreken thema’s zal om die reden dan ook in een historisch perspectief worden geplaatst.
In par. 2.3 komen thema’s aan de orde die het wettelijke systeem in algemene zin betreffen of die
(direct of indirect) in relatie staan tot de toepassing van de zorgvuldigheidseisen als genoemd in art. 2
Wtl. par. 2.4 richt zich specifiek op het in de wet neergelegde systeem van melding en toetsing.

2.2 De hoofdlijnen van het wettelijk systeem2
Strekking en inhoud van de Wtl
De Wtl3 trad in werking op 1 april 2002. Tot dat moment bepaalden de artikelen 293 en 294 Wetboek
van Strafrecht (hierna: Sr.) dat euthanasie4 respectievelijk hulp bij zelfdoding onder alle
omstandigheden waren verboden. In de periode tot 1 april 2002 werd in de rechtspraak onder
omstandigheden een uitzondering op dat verbod geaccepteerd: in die gevallen waarin een arts
handelde op het verzoek van een patiënt en hij een aantal zorgvuldigheidseisen in acht nam. De
juridische basis voor deze aanpak werd gevormd door de algemene strafuitsluitingsgrond overmacht
(artikel 40 Sr.), in de zin van een ‘conflict van plichten’ (de juridische plicht een leven niet te
beëindigen versus de professionele plicht ondraaglijk en uitzichtloos lijden weg nemen). Accepteerde
de rechter een beroep op overmacht, dan werd de arts ontslagen van rechtsvervolging. De Wtl heeft
in 2002 aan de artikelen 293 en 294 Sr. een bijzondere strafuitsluitingsgrond toegevoegd. Deze houdt
in dat euthanasie en hulp bij zelfdoding (hierna zoveel mogelijk tezamen genomen als:
levensbeëindiging op verzoek) niet strafbaar zijn indien de uitvoering geschiedt door een arts, de arts
de in artikel 2 lid 1 Wtl genoemde zorgvuldigheidseisen in acht neemt en de arts na afloop van de
levensbeëindiging daarvan melding doet aan de gemeentelijk lijkschouwer. Het wettelijk systeem
houdt dus formeel niet in dat levensbeëindiging op verzoek is ‘gelegaliseerd’. Deze handeling blijft in
beginsel strafbaar, maar onder de in de wet genoemde voorwaarden kan aan deze handeling, indien
uitgevoerd door een arts, de strafbaarheid komen te ontvallen.

2

Deze paragraaf is bedoeld om de lezer in een notendop een beeld te geven van het huidige wettelijke system. De tekst ervan is
identiek aan de betreffende tekst in het rapport van de tweede evaluatie van de Wtl.

3

Staatsblad (Stb.) 2001, 194.

4

Het woord euthanasie komt in art. 293 Sr. niet als zodanig voor. Dit wetsartikel spreekt van het opzettelijk beëindigen van het
leven van een ander op diens uitdrukkelijk en ernstig verlangen.

34

Om zich op de bijzondere strafuitsluitingsgrond te kunnen beroepen dient de arts, naast het achteraf
melden van de levensbeëindiging op verzoek, te voldoen aan de volgende, in artikel 2 lid 1 Wtl
genoemde zorgvuldigheidseisen:
a

De arts heeft de overtuiging gekregen dat er sprake is van een vrijwillig en weloverwogen verzoek
van de patiënt;

b

De arts heeft de overtuiging gekregen dat er sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van
de patiënt;

c

De arts heeft de patiënt voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevindt en over diens
vooruitzichten;

d

De arts is met de patiënt tot de overtuiging gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich
bevindt geen redelijke andere oplossing is;

e

De patiënt is gezien door ten minste één andere, onafhankelijke arts, die schriftelijk zijn oordeel
heeft gegeven over de hiervoor onder a. tot en met d. genoemde zorgvuldigheidseisen;

f

De levensbeëindiging op verzoek is medisch zorgvuldig uitgevoerd.

Het verzoek van de patiënt als bedoeld onder a. kan bestaan uit een actueel, mondeling verzoek, maar
ook uit een schriftelijke wilsverklaring van een niet meer tot mondelinge communicatie in staat zijnde
patiënt, mits de verklaring is opgesteld door een patiënt van 16 jaren of ouder op een moment dat hij
(nog) wilsbekwaam was. Naast de schriftelijke wilsverklaring als invulling van zorgvuldigheidseis a.
zijn de overige wettelijke voorwaarden (b. tot en met f.) volgens artikel 2 lid 2 Wtl van
overeenkomstige toepassing.
Een verzoek om levensbeëindiging op verzoek als bedoeld in de Wtl kan ook worden gedaan door een
wilsbekwame minderjarige patiënt. Is de minderjarige tussen 2 en 16 jaar oud, dan is naast het
verzoek van het kind dat om euthanasie verzoekt de instemming van zijn ouders of voogd vereist. Is
de minderjarige 16 of 17 jaar oud dan dienen zijn ouders of voogd bij de besluitvorming te worden
betrokken, maar is hun instemming niet vereist.
Na uitvoering van de levensbeëindiging op verzoek dient de arts hiervan melding te doen aan de
gemeentelijk lijkschouwer. Dit is niet geregeld in de Wtl, maar in artikel 7 lid 2 van de Wet op de
lijkbezorging. Bij deze melding voegt de arts een beredeneerd verslag inzake de inachtneming van de
in artikel 2 lid 1 Wtl genoemde zorgvuldigheidseisen. Voor dit verslag is een model beschikbaar, dat is
vastgesteld krachtens een algemene maatregel van bestuur op grond van de Wet op de
lijkbezorging.5 De gemeentelijk lijkschouwer stelt het verslag in handen van de in aanmerking
komende RTE, als geregeld in de artikelen 3 e.v. van de Wtl. De RTE bestaat uit een jurist-voorzitter,
een arts en een deskundige inzake ethische of zingevingsvraagstukken. De commissie beoordeelt elke
melding van levensbeëindiging op verzoek op de vraag of de arts heeft gehandeld overeenkomstig de
wettelijke zorgvuldigheidseisen. Zo nodig kan de commissie in dat kader bij de uitvoerend arts of bij
anderen nadere inlichtingen inwinnen. Artikel 9 lid 1 Wtl schrijft voor dat de commissie haar
gemotiveerde oordeel binnen zes weken ter kennis brengt van de arts. Luidt het oordeel dat de arts
5

Laatstelijk gewijzigd: Stb. 2016, 110. Het modelverslag is onder meer te vinden op www.toetsingscommissieseuthanasie.nl. Naast
gegevens over de uitvoerend arts en de patiënt bevat het model 24 specifieke vragen met betrekking tot de wettelijke
zorgvuldigheidseisen.

35

zorgvuldig heeft gehandeld (dat wil zeggen: alle in artikel 2 lid 1 Wtl genoemde eisen heeft
nageleefd), dan is de procedure ten einde. Oordeelt de commissie dat de arts een of meer
zorgvuldigheidseisen niet heeft nageleefd, dan wordt de zaak door de commissie aan het Openbaar
Ministerie (OM) en de IGZ gezonden. Deze beide instanties bepalen dan of verdere stappen nodig zijn,
en zo ja welke (zie nader par. 2.4.2).

2.3 Thematische analyse
2.3.1 De aanbevelingen uit de tweede wetsevaluatie
In de tweede evaluatie van de Wtl uit 2012 werden met betrekking tot het systeem en de inhoud van
de wet de volgende aanbevelingen gedaan6:
1

Het ontwikkelen door de RTE’s van een Code of Practice, om zo een actueel en toegankelijk
overzicht te hebben van de strekking en de interpretatie van de zorgvuldigheidseisen;

2

Het maken van nadere afspraken tussen IGZ en OM over de taken en activiteiten van beide
instanties in gevallen waarin een arts naar de mening van een RTE een of meer van de
zorgvuldigheidseisen niet heeft nageleefd;

3

Het doen plaatsvinden van een onafhankelijk onderzoek naar de praktijk van de
Levenseindekliniek, mede om vast te stellen of deze binnen de wettelijke kaders blijft;

4

Het realiseren van de mogelijkheid om binnen het SCEN-consultatiesysteem (SCEN: Steun en
Consultatie bij Euthanasie in Nederland) om een consulent met een specifieke deskundigheid te
verzoeken;

5

Het bevorderen van de afstemming tussen de RTE’s, onder meer door een efficiënte gezamenlijke
meningsvorming over bijzondere gevallen.

De eerstgenoemde aanbeveling is in 2015 door de RTE’s gerealiseerd. Op de inhoud en betekenis van
de Code of Practice wordt in par. 2.3.2 nader ingegaan. De aanbeveling betreffende de verhouding
tussen IGZ en OM komt in par. 2.4.2.3 aan de orde. Zie over de aanbeveling inzake de
Levenseindekliniek par. 2.3.9. Het vraagstuk inzake de afstemming tussen RTE’s is een onderwerp dat
aandacht krijgt in par. 2.4.1.
De mogelijkheid om binnen het SCEN-consultatiesysteem te kunnen verzoeken om een consulent met
specifieke deskundigheid heeft in de huidige onderzoeksperiode opnieuw de nodige aandacht
gekregen. Een belangrijk moment daarbij was de standpuntbepaling door de minister van
Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS) in november 2014. In een overleg met de Tweede Kamer
nam de minister de positie in dat art. 2 onder e Wtl zo moet worden gelezen dat bij verzoeken om
euthanasie van een patiënt met een psychische stoornis of dementie naast de reguliere SCEN-arts
altijd een arts met specifieke deskundigheid (een psychiater respectievelijk een specialist
ouderengeneeskunde) dient te worden geconsulteerd.7 Daarnaast, aldus de minister, behoort kennis
6

Het evaluatierapport uit 2012 bevatte meer aanbevelingen. Op deze plaats worden alleen de aanbevelingen besproken die in
directe zin de wet betreffen.

7

Art. 2 onder e Wtl schrijft voor dat “tenminste één andere, onafhankelijke arts” moet worden geraadpleegd. Die formulering geeft
ruimte om in specifieke situaties te bepalen dat het om twee onafhankelijke artsen moet gaan.

36

over psychiatrie en dementie te worden verdisconteerd binnen de RTE’s.8 Dat laatste leidde er in het
voorjaar van 2015 toe dat een psychiater tot RTE-lid werd benoemd.9 Het standpunt van de minister
inzake ‘dubbele consultatie’ in zaken betreffende psychiatrie en dementie werd door de RTE’s
verwerkt in de in 2015 verschenen Code of Practice.10 De RTE’s benadrukken in de Code of Practice
wel dat de optie van een SCEN-arts die tevens psychiater respectievelijk specialist
ouderengeneeskunde is de voorkeur verdient, om onnodige belasting van de patiënt te voorkomen.
Dat was ook de intentie van de aanbeveling die in het evaluatierapport 2012 werd gedaan. Maar het
is anno 2016 nog niet in alle gevallen zo dat bij euthanasie in relatie tot een psychische stoornis of
dementie een SCEN-arts beschikbaar is die over de benodigde bijzondere deskundigheid beschikt. Het
komt dan ook nog steeds voor dat de patiënt in de bedoelde gevallen wordt bezocht door twee
consulenten.

2.3.2 De onderlinge verhouding tussen wetgeving en richtlijnen
Een pertinent thema in het kader van de tweede evaluatie was de verhouding tussen de Wtl enerzijds
en richtlijnen anderzijds (meer bepaald: richtlijnen uit de medische beroepsgroep). In de
onderzoeksperiode 2007-2012 werd deze discussie in belangrijke mate beheerst door een beslissing
van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG) om, met
betrekking tot de problematiek van consultatie in gevallen waarin een patiënt niet meer tot
communicatie in staat was, een beleidslijn te kiezen die, in de woorden van de KNMG zelf, “strikter”
was dan de wet.11 Deze ontwikkeling riep de vraag op waaraan artsen in zo’n situatie gebonden zijn:
aan de striktere normen van de KNMG of aan de ruimere visie van de RTE’s? In 2014 bevestigde de
minister van VWS dat in dergelijke gevallen de wet, zoals deze door de RTE’s wordt uitgelegd, de
doorslag geeft. In de visie van de minister “biedt de Euthanasiewet ruimte om (…) levensbeëindigend
handelen dat niet voldoet aan (…) [een] medisch-professionele norm die als zwaarwegend kan
worden beschouwd in de uitvoeringspraktijk, als zorgvuldig te beoordelen”.12 Artsen mogen kiezen
voor het striktere standpunt van de KNMG, maar mogen ook de ruimere RTE-lijn volgen.
Ook in de periode waarop deze derde evaluatie betrekking heeft, kwam met enige regelmaat de vraag
naar de relatie tussen wetgeving en richtlijnen aan de orde. Onder het begrip richtlijn werden in dat
kader niet alleen de producten van medische organisaties verstaan, maar ook de al genoemde Code of
Practice van de RTE’s en de al langer bestaande vervolgingsrichtlijnen van het OM.13 Het gaat
derhalve om het ‘samenspel’ tussen de volgende teksten:
 de wetgeving in formele zin (in het bijzonder het Wetboek van Strafrecht en de Wtl);
 de interpretatie van de Wtl door de RTE’s, blijkend uit de Code of Practice of uit specifieke
oordelen van de RTE’s;
 de vervolgingsrichtlijnen van het OM;
8

Kamerstukken II, 2014-2015, 32647, nr. 40, p. 21.

9

Jaarverslag 2014, p. 9.

10

Code of Practice, p. 26 (euthanasie in de psychiatrie) en p. 28 (euthanasie bij dementie in een latere fase).

11

Van der Heide e.a. (2012), p. 49.

12

Kamerstukken II, 2013-2014, 32647, nr. 30, p. 6.

13

Zie daarover Van der Heide e.a. (2012), p. 215-216.

37

 richtlijnen van medische organisaties;
 rechterlijke uitspraken.
De inhoud en betekenis van de Code of Practice
De Code of Practice van de RTE’s, zoals gezegd een gevolg van een aanbeveling uit de tweede
evaluatie van de Wtl, moet worden gezien als “een samenvatting van de overwegingen die de
commissies de afgelopen jaren in jaarverslagen en openbaar gemaakte oordelen hebben
gepubliceerd”.14 In de literatuur is de Code of Practice tot op heden positief beoordeeld.15
De rol van de RTE’s werd nog in 2014 door de minister van VWS aldus getypeerd: “De wetgever heeft
bij de totstandkoming van de Euthanasiewet aangegeven dat niet altijd evident is hoe de wet in de
praktijk zou moeten worden uitgelegd. De regionale toetsingscommissies euthanasie hebben
nadrukkelijk de ruimte gekregen om die interpretatie te geven”.16 De Code of Practice tracht op een
toegankelijke wijze te verduidelijken hoe de commissies de wettelijke zorgvuldigheidseisen
interpreteren. In zoverre voegt de Code of Practice niets toe aan standpunten van de commissies zoals
deze kunnen worden afgeleid uit de oordelen in individuele zaken, maar vergemakkelijkt de Code of
Practice de vindbaarheid van deze standpunten. Op die manier weten uitvoerend artsen en andere
betrokkenen wat zij van de commissies kunnen verwachten. De implicatie van het publiceren van een
dergelijke Code of Practice is vanzelfsprekend ook dat de commissies zelf zich er in beginsel aan
dienen te houden. Komt een RTE in toekomstige situaties tot een ander oordeel dan op grond van de
Code of Practice had mogen worden verwacht, dan zal dat door de commissie goed moeten worden
gemotiveerd. In de onderzoeksperiode kwam ook de vraag op in hoeverre de oordelen van de RTE’s
respectievelijk de Code of Practice ook het OM ‘binden’. Deze vraag ontstond naar aanleiding van een
casus waarin het OM met betrekking tot een schriftelijke wilsverklaring als geregeld in art. 2 lid 2 Wtl
minder vereisten en voorwaarden leek te stellen dan de RTE’s. Hierop wordt in par. 2.4.2.3 nader
ingegaan.
De ver volgingsrichtlijnen van het OM
Hierbij gaat het om de ook al in de vorige onderzoeksperiode geldende ‘Aanwijzing
vervolgingsbeslissing levensbeëindiging op verzoek’. In deze richtlijn geeft het OM helderheid over de
gevallen waarin wel en niet strafrechtelijke vervolging van een arts zal worden overwogen en over de
besluitvormingsprocedure die daarbij zal worden gevolgd. De richtlijn komt erop neer dat het OM
vooral in de zaken waarin de arts volgens de RTE een van de kernvereisten (verzoek, lijden, ontbreken
redelijk alternatief) niet heeft nageleefd, onderzoekt of de arts een strafrechtelijk verwijt kan worden
gemaakt dat tot vervolging noopt. Bij problemen in de sfeer van de consultatie of de medischzorgvuldige uitvoering ziet het OM vooral een rol voor de IGZ en het tuchtcollege en niet zozeer voor
de strafrechter. Zoals zal blijken uit par. 2.4.2 ging het OM in de periode 2012-2016 uiteindelijk in
geen enkele zaak over tot strafrechtelijke vervolging naar aanleiding van een RTE-oordeel dat een of
meer van de zorgvuldigheidseisen niet waren nageleefd. Ook eerder gebeurde dit nog nooit.
14

Code of Practice, p. 5.

15

Zie met name Nys H, Regionale toetsingscommissies euthanasie: Code of Practice. TvGR 2015; 39: 529-534.

16

Kamerstukken II, 2013-2014, 32647, nr. 30, p. 6.

38

Richtlijnen van medische organisaties
Van oudsher spelen richtlijnen van medische organisaties in de (rechts)praktijk rond het levenseinde
een belangrijke rol. In de periode voor de inwerkingtreding van de Wtl waren sommige van deze
richtlijnen, in combinatie met enkele richtinggevende rechterlijke uitspraken, zelfs de voornaamste
bron van normering. Dergelijke richtlijnen vervullen niet alleen de functie van het uitwerken of
preciseren van algemene wettelijke regels, maar regelen soms ook onderwerpen en invalshoeken
waaraan de wet geen aandacht besteedt. Een belangwekkende richtlijn uit de eerste categorie is de
Richtlijn ‘uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding’ van de KNMG en de Koninklijke Nederlandse
Maatschappij ter bevordering der Pharmacie uit 2012. Deze richtlijn vormt de basis voor de
interpretatie door de RTE’s van art. 2 onder f Wtl (het vereiste van medisch zorgvuldige uitvoering). De
RTE’s hechten veel belang aan deze richtlijn omdat art. 2 onder f expliciet verwijst naar de medisch
zorgvuldige uitvoering. Dan ligt het volgens de RTE’s voor de hand de relevante Richtlijn uit de
beroepsgroep zelf voorop te stellen.17 Een andere richtlijn die de afgelopen jaren veel aandacht heeft
gekregen is de richtlijn over hulp bij zelfdoding bij patiënten met een psychische stoornis (NVvP,
2009). De hiervoor in par. 2.3.1 genoemde norm van ‘dubbele consultatie’ (naast de reguliere SCENarts een arts met bijzondere deskundigheid) was, waar het gaat om de psychiatrie, al sinds 2009 in
deze richtlijn te vinden. In dit geval zijn de richtlijn en de RTE-interpretatie van de wet als het ware
naar elkaar toegegroeid. In andere gevallen kunnen een richtlijn en een beleidslijn van de RTE’s elkaar
versterken. Bij wijze van voorbeeld kan worden gewezen op de acceptatie van een stapeling van
ouderdomsaandoeningen als basis voor het ondraaglijk lijden.18 Daar tegenover staat de al genoemde
mogelijkheid dat de wetsinterpretatie van de RTE’s en de inhoud van een medische richtlijn van elkaar
kunnen verschillen. Medische organisaties hebben een eigen verantwoordelijkheid en kunnen op
basis daarvan besluiten een beleidslijn te kiezen die afwijkt van de lijn van de RTE’s.19 Daarover
merken de commissies in de Code of Practice op: “Wanneer er een verschil bestaat tussen een richtlijn
en de wet, is voor de commissies de wet doorslaggevend”.20
Rechterlijke uitspraken
Sinds de inwerkingtreding van de wet is er geen enkele zaak rond niet-naleving van een of meer van
de zorgvuldigheidseisen door een arts voor de strafrechter gebracht. Belangrijk blijven enkele
richtinggevende rechterlijke uitspraken die zijn gedaan in jaren voorafgaand aan de inwerkingtreding
van de Wtl. De Code of Practice noemt in dat verband de uitspraken van de Hoge Raad in de zaken
Schoonheim (1984), Chabot (1994) en Brongersma (2002).21 Bepaalde overwegingen uit deze
uitspraken hebben ook na 2002 hun juridische betekenis behouden.22 Voorstelbaar is wel dat
bepaalde overwegingen uit oudere uitspraken minder strikt worden toegepast of uitgelegd dan voor
de hand lag het moment dat de uitspraak werd gedaan. Een voorbeeld daarvan is de overweging uit
het Chabot-arrest van de Hoge Raad uit 1994, dat in gevallen van levensbeëindiging op verzoek op
17

Code of Practice, p. 9.

18

Van der Heide e.a. (2012), p. 56-59.

19

Zie daarover ook de opvatting van A. Hendriks, toentertijd coördinator gezondheidsrecht van de KNMG, in NTvG 2103: A6472.

20

Id.

21

Code of Practice, p. 7.

22

Zie ook Rozemond K, De voortdurende invloed van de Hoge Raad op het euthanasierecht. Ars Aequi 2015, p. 231-237.

39

basis van psychisch lijden van de arts “uitzonderlijk grote behoedzaamheid” wordt verlangd. Anno
2015 spreken de RTE’s in de Code of Practice van “grote behoedzaamheid”, kennelijk met de
bedoeling aan te geven dat het ‘uitzonderlijke’ er in de periode 1994-2015 wel wat vanaf gesleten is.
Dat sluit aan bij de omwikkeling die in het vorige evaluatierapport met betrekking tot euthanasie en
psychiatrie werd geconstateerd23 en bij de opvatting van de minister van VWS uit 2009 dat de Wtl
open begrippen hanteert die ruimte bieden voor zich ontwikkelende opvattingen in de samenleving.24
Dat laatste kan ook gevolgen hebben voor de wijze waarop we kijken naar (oudere) rechterlijke
uitspraken. Hiernaast zijn enkele uitspraken van tuchtcolleges van belang voor het handelen van
artsen in de context van de Wtl (zie par. 2.3.10).25

2.3.3 De schriftelijke wilsverklaring
In de onderzoeksperiode deden zich met betrekking tot de schriftelijke wilsverklaring van art. 2 lid 2
Wtl26 drie belangrijke ontwikkelingen voor. In de eerste plaats ontstond discussie over de vraag welke
interpretatie gegeven diende te worden aan de wettelijke regel dat in het geval van een schriftelijke
wilsverklaring de overige zorgvuldigheidseisen “van overeenkomstige toepassing” bleven. In de
tweede plaats werden tal van activiteiten ontplooid om vragen en problemen inzake de schriftelijke
wilsverklaring te verduidelijken. Een derde ontwikkeling houdt verband met de vraag of een eenmaal
opgestelde wilsverklaring onder alle omstandigheden zijn gelding behoudt: kan de wilsverklaring
worden gezien als ‘kluisdocument’ of is het nodig deze op gezette tijden te actualiseren of te
herbevestigen?
“Van overeenkomstige toepassing”
Zoals bekend regelt art. 2 lid 2 Wtl de mogelijkheid om het in art. 2 onder lid 1 onder a van de wet
bedoelde mondelinge verzoek te vervangen door een schriftelijke wilsverklaring, opgesteld door de
patiënt op een moment waarop hij wilsbekwaam was. De wetsgeschiedenis leert dat deze
schriftelijke wilsverklaring met name bedoeld is voor situaties waarin een patiënt niet meer op de
normale manier met zijn arts kan communiceren. Is dat wel zo, dan heeft de wilsverklaring hooguit
een ondersteunende functie, maar zou deze voor handelen in overeenstemming met de Wtl ook
kunnen worden gemist. Is een patiënt niet meer tot normale communicatie in staat, dan kan de
schriftelijke wilsverklaring gelden als een rechtsgeldige vervanging van het mondelinge verzoek. In
dat geval bepaalt art. 2 lid 2 dat de overige wettelijke zorgvuldigheidseisen “van overeenkomstige
toepassing” zijn. Dat betekent volgens de wetsgeschiedenis dat de zorgvuldigheidseisen “zoveel als
feitelijk mogelijk is in de gegeven situatie van toepassing zijn”.27 Dat zal niet bij alle eisen het geval
kunnen zijn. In 2014 noemde hoogleraar medische ethiek Den Hartogh twee zorgvuldigheidseisen die
23

Van der Heide e.a. (2012), p. 54-56.

24

Kamerstukken II, 31700 XVI, nr. 114, p. 15.

25

Zie Van der Heide e.a. (2012), p. 65 e.v. alsmede par. 2.3.10.

26

Art. 7:450 lid 3 BW regelt de zogenaamde ‘negatieve wilsverklaring’, waarin de patient kan aangeven dat hij bepaalde
behandelingen niet wil ondergaan. Deze wilsverklaring blijft hier buiten beschouwing. De wilsverklaring van art. 2 lid 2 Wtl betreft
uitsluitend het schriftelijke verzoek van een patient tot levensbeëindiging.

27

Aldus de toelichting op het amendement dat leidde tot de opneming in art. 2 lid 2 WTL van de zinsnede over de “overeenkomstige
toepassing” (Kamerstukken II , 26691, nr. 35).

40

naar zijn mening in de context van een situatie waarin het verzoek moet worden afgeleid uit een
schriftelijke wilsverklaring niet overeind kunnen blijven: de eisen betreffende de voorgelichte patiënt
(art. 2 lid 1 onder c Wtl) en het met de patiënt tot de overtuiging komen dat er geen redelijke andere
oplossing is (art. 2 lid 1 onder d Wtl). In de visie van Den Hartogh vervalt de eerste eis geheel en zal de
beoordeling van de tweede nu geheel neerkomen op de arts.28 De Code of Practice van de RTE’s kiest
een iets andere invalshoek, door met betrekking tot de redelijke andere oplossing te focussen op wat
de patiënt daarover heeft opgemerkt toen hij nog wel wilsbekwaam was en zijn wilsverklaring
opstelde.29
Moet er naast een schriftelijk w ilsverklaring ook een actuele doodsw ens
zijn?
Een brede discussie over de wilsverklaring ontstond naar aanleiding van de ‘controverse’ die in 2012
aan het licht kwam tussen de KNMG en de RTE’s over de door de KNMG geformuleerde norm dat een
consulent als bedoeld in art. 2 lid 1 onder e Wtl in alle gevallen met een patiënt moest kunnen
communiceren en dat de patiënt dus altijd in staat moest zijn op het laatste moment zijn doodswens
verbaal of non-verbaal te bevestigen. Dit standpunt werd door de KNMG zelf getypeerd wordt als
“strikter dan de wet”. Waar art. 2 lid 2 juist het oog had op patiënten die niet meer tot communicatie
in staat waren, zouden artsen in de visie van de KNMG juist dan niet moeten meewerken aan de
uitvoering een verzoek om levensbeëindiging. Deze benadering van de KNMG leidde in de vorige
evaluatieperiode,30 maar ook in de jaren daarna tot kritiek en verwarring.31 Dit bracht de ministeries
van VWS en V&J (Veiligheid en Justitie) in samenspraak met een aantal beroepsorganisaties ertoe een
traject in gang te zetten om door middel van onderzoek de problematiek van de schriftelijke
wilsverklaring in beeld te brengen en te verhelderen. Uiteindelijk doel was het opstellen van een
breed gedragen consensustekst. Deze ontwikkeling leidde in het jaar 2014 tot de volgende vier
rapportages:
 Ambtelijke werkgroep ministeries VWS en V&J, De wetsgeschiedenis van artikel 2, tweede lid, van
de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding;
 P.A.M. Mevis e.a., Schriftelijke wilsverklaring euthanasie bij wilsonbekwame patiënten: een
jurisprudentieonderzoek;
 Agnes van der Heide e.a., Schriftelijk vastgelegde euthanasiewensen van wilsonbekwame patiënten
– Een literatuuroverzicht van opvattingen, praktische ervaringen en knelpunten;
 Gonny ten Haaft, Maarten Slijper, De betekenis van schriftelijke wilsverklaringen bij euthanasie –
Een verkenning en identificatie van knelpunten in de praktijk.
Over de voortgang van dit traject heeft de minister van VWS op een aantal momenten de Tweede
Kamer geïnformeerd.32 In december 2015 leidde e.e.a. tot een breed gedragen ‘Handreiking
28

Hartogh, GA den. De betekenis van de schriftelijke wilsverklaring – Commentaar op een jurisprudentierapport. TvGR 2015; 39: 8-9.

29

Code of Practice, p. 24.

30

Van der Heide (2012), o.c., p. 49.

31

Legemaate J, Levensbeëindiging op verzoek: wie stelt de norm? NTvG 2013: A6372.

32

Onder meer Kamerstukken II, 2013-2014, 32647, nr. 19; Kamerstukken II, 2013-2014, 32647, nr. 30; Kamerstukken II, 2014-2015,
32647, nr. 48.

41

schriftelijk euthanasieverzoek’, opgesteld door beide ministeries in samenspraak met de KNMG en na
consultatie van 15 veldpartijen. De handreiking verscheen in twee versies: een versie voor artsen en
een versie voor burgers.33 Inhoudelijk bracht deze handreiking geen nieuwe inzichten. De in de
handreiking neergelegde visies en standpunten komen overeen met de wijze waarop de RTE’s door de
jaren heen art. 2 lid 2 Wtl hebben toegepast en geïnterpreteerd. Uit het feit dat de KNMG de
handreiking steunt, kan worden afgeleid dat deze organisatie is teruggekomen op het hiervoor
genoemde standpunt, dat in en na 2012 tot zoveel tumult leidde. Dat blijkt indirect ook uit de
uitlatingen van de toenmalige KNMG-voorzitter in een nieuwsbericht op de website van Medisch
Contact d.d. 8 januari 2016.34 Kritisch over de handreiking is de hoogleraar ouderengeneeskunde
Hertogh die het betreurt dat een oplossing is gezocht binnen het naar zijn mening beperkende kader
van art. 2 lid 2 Wtl. Die wetsbepaling is naar zijn mening een “weeffout” in de Wtl.35 Andere auteurs
delen die mening niet. Zij concluderen dat de medische praktijk wel uit de voeten kan met art. 2 lid 2
Wtl, mits een eenmaal opgestelde verklaring maar op gezette tijden opnieuw wordt besproken en
herbevestigd.36
De w ilsverklaring als ‘kluisdocument’
Naar aanleiding van een casus waarin een RTE oordeelde dat een arts een aantal zorgvuldigheidseisen
had geschonden, ontstond er discussie over het door het OM ingenomen standpunt dat van
schending van de zorgvuldigheidseisen geen sprake was. De door patiënte in deze casus opgestelde
wilsverklaring had in de visie van het OM niet op een later moment geactualiseerd of herbevestigd
hoeven worden. Kennelijk, zo stelt Den Hartogh, ziet het OM de schriftelijke wilsverklaring als
‘kluisdocument’, vergelijkbaar met een testament.37 Het beleid dat al langere tijd door de RTE’s wordt
voorgestaan is dat in het geval van een oudere wilsverklaring uit latere herbevestigingsmomenten
moet blijken dat de verklaring nog steeds de blijvende wil van de patiënt uitdrukt. Dat beleid wordt
door de RTE’s in de Code of Practice uit 2015 als volgt geformuleerd: “De wet stelt niet de eis dat een
eenmaal opgestelde schriftelijke wilsverklaring een bepaalde geldigheidsduur heeft of op gezette
tijden moet worden geactualiseerd. Hoe ouder echter de wilsverklaring is, hoe meer twijfel mogelijk is
over de vraag of deze nog wel weergeeft wat de patiënt werkelijk wilde. In gevallen waarin de patiënt
de wilsverklaring heeft geactualiseerd, of na het opstellen ervan mondeling de inhoud heeft
herbevestigd, zal aan de verklaring meer waarde kunnen worden gehecht dan wanneer dat niet het
geval is. Het is van belang de schriftelijke wilsverklaring tijdig op te stellen, op gezette tijden te
actualiseren en daarin zoveel mogelijk de concrete omstandigheden te beschrijven, waarin de patiënt
verzoekt dat de levensbeëindiging wordt uitgevoerd”.38 Toegespitst op de situatie van euthanasie bij
vergevorderde dementie voegen de RTE’s daar nog aan toe: “Op [het moment van uitvoering] moet
33

Zie https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2016/01/09/handreiking-schriftelijk-euthanasieverzoek.

34

Zie https://www.medischcontact.nl/nieuws/laatste-nieuws/artikel/laat-wilsverklaring-euthanasie-niet-verstoffen.htm.

35

Hertogh, C. Verwarring over wilsverklaring door Euthanasiewet. Medisch Contact 2016:
https://www.medischcontact.nl/nieuws/laatste-nieuws/artikel/verwarring-over-wilsverklaring-door-euthanasiewet.htm.

36

Widdershoven GAM, Nieuwenhuijzen Kruseman AC, Wijmen, FCB van. Schriftelijke wilsverklaringen bij dementie. NTvG 2015:
A8221.

37

Hartogh, G de. OM ondergraaft euthanasiewet. Medisch Contact 2016: https://www.medischcontact.nl/nieuws/laatstenieuws/artikel/om-ondergraaft-euthanasiewet.htm.

38

Code of Practice, p. 24.

42

aannemelijk zijn dat uitvoering van de euthanasie in de lijn ligt van de eerdere schriftelijke
wilsverklaring, en dat daarvoor geen contra-indicaties bestaan (zoals duidelijke tekenen dat de
patiënt geen levensbeëindiging wil)”.39 Ook de eind 2015 gepubliceerde Handreiking schriftelijk
euthanasieverzoek gaat uit van een dergelijke, door Den Hartogh in 2014 als ‘holistisch’ getypeerde
benadering.40 Zie over het (afwijkende) standpunt van het OM op dit punt in de zogenaamde
Huntington-zaak par. 2.4.2.
Het is met betrekking tot wetgeving een bekend fenomeen dat gaandeweg rond die wetgeving een
aanvullend systeem van normering ontstaat, bijvoorbeeld op basis van jurisprudentie. Daarbij kan het
gaan om normatieve aspecten die naar het oordeel van een rechter of een andere beoordelende
instantie evident uit een wettelijke bepaling voortvloeien, maar die daarin niet, of niet expliciet, zijn
verwoord. Soms is dat aanleiding om na verloop van tijd een wettelijke norm te wijzigen of aan te
vullen, maar vaak ook niet. Vanuit die optiek zou overwogen kunnen worden art. 2 lid 2 Wtl te
verduidelijken, bijvoorbeeld door daarin bepaalde elementen toe te voegen (zoals een verplichte
periodieke herbevestiging van een wilsverklaring of de algemenere bepaling dat duidelijk moet zijn
dat de wilsverklaring de blijvende wil van de patiënt weergeeft). Dergelijke aanpassingen kunnen
weer nieuwe vragen en onduidelijkheden oproepen. Daartoe zou alleen moeten worden besloten als
in de rechtspraktijk sprake is van grote (uitvoerings)problemen in de vorm van rechtsonzekerheid en
rechtsongelijkheid. Omdat uit het onderzoek geen aanwijzingen naar voren komen dat het beleid van
de RTE’s zoals geformuleerd in de Code of Practice en de Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek
tezamen onvoldoende duidelijkheid op dit punt bieden, is daartoe vooralsnog geen aanleiding.
Voor de RTE’s zullen ook steeds de specifieke omstandigheden van het geval van doorslaggevende
betekenis blijven. Ter illustratie kan worden gewezen op het in 2014 door de commissies op de
website gepresenteerde oordeel 2014-2.41 In deze zaak ging het om een patiënte van 80-90 jaar die
wegens een recidief CVA met onder meer een gemengde afasie werd opgenomen in een verpleeghuis.
Mede op basis van een schriftelijke wilsverklaring die 20 jaar oud was, ging een arts van de
Levenseindekliniek over tot euthanasie. Op dat moment was de patiënte niet meer in staat haar wil te
uiten. De betreffende RTE oordeelde dat in deze casus het bestaan van ondraaglijk lijden niet
aannemelijk was geworden en dat de arts om die reden niet had gehandeld conform art. 2 lid 1 Wtl.
Over de betekenis van de 20 jaar oude wilsverklaring oordeelt de commissie als volgt:
“Zij heeft in de periode van 1992 tot 1994 drie maal een schriftelijke
euthanasieverklaring getekend waarin zij expliciet opnam euthanasie te wensen in
een situatie waarin zij blijvend in een verpleeghuis opgenomen zou moeten worden.
In de daarop volgende jaren heeft zij haar wens met haar huisarts een aantal keren
besproken. Hierover heeft de huisarts een verklaring opgesteld en zijn in het
patiëntenjournaal op twee plaatsen (tussen het eerste en het tweede CVA)
aantekeningen over de gevoerde gesprekken teruggevonden. In de periode na het
laatste CVA had patiënte een gemengde afasie en cognitieve stoornissen, zij werd
opgenomen in een verpleeghuis (…). Na het opstellen van de schriftelijke
39

Code of Practice, p. 27.

40

Hartogh, GA den. De betekenis van de schriftelijke wilsverklaring – Commentaar op een jurisprudentierapport. TvGR 2014; 39: 7.

41

Gepubliceerd in TvGR 2014/50, met noot PAM Mevis en L Postma en in GJ 2015/56, met noot JH Hubben.

43

wilsverklaringen in de periode 1992-1994 is de euthanasiewens nog met een zekere
regelmaat onderwerp van gesprek tussen patiënte en haar huisarts geweest; zelfs is
het actualiseren daarvan -na het eerste CVA en voor haar tweede CVA- nog aan de
orde geweest in een gesprek tussen huisarts en patiënte, waarbij patiënte de vraag
naar het ondertekenen van een nieuwe wilsverklaring stelde. Nu de arts zich hiervan
heeft vergewist, is de commissie, ondanks het feit dat de [uitvoerend] arts zélf
patiënte niet heeft gekend toen zij nog wilsbekwaam was, van oordeel dat de arts op
grond van die gegevens in redelijkheid heeft kunnen overwegen dat sprake was van
een vrijwillig en weloverwogen verzoek van patiënte als omschreven in artikel 2 lid 2
van de WTL, waaraan hij gevolg kon geven”.

2.3.4 Euthanasie onder de 12 jaar
Ontwikkelingen
De Wtl heeft betrekking op verzoeken om euthanasie van wilsbekwame personen van 12 jaar of
ouder. Betreft het een verzoek van een persoon van 12 tot en met 17 jaar dan gelden, naast de
algemene zorgvuldigheidseisen, aanvullende bepalingen met betrekking tot de rol van de met het
gezag belaste ouders of de voogd:
 het verzoek wordt gedaan door een minderjarige in de leeftijdsgroep 12-15 jaar: de ouders of de
voogd dienen met het verzoek in te stemmen (art. 2 lid 4 Wtl);
 het verzoek wordt gedaan door een minderjarige in de leeftijdsgroep 16-17 jaar: de ouders of de
voogd dienen bij de besluitvorming te worden betrokken, maar behoeven niet met het verzoek in
te stemmen (art. 2 lid 3 Wtl).
Het inwilligen van een verzoek om levensbeëindiging van een minderjarige jonger dan 12 jaar wordt
binnen de huidige regeling gezien als een situatie van levensbeëindiging zonder verzoek, en dient ook
conform de daarvoor geldende regels en procedure te worden gemeld.
Begin 2014 kondigde de voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde (NVK) een
verenigingsstandpunt aan over euthanasie bij kinderen jonger dan 12 jaar.42 Ter voorbereiding
daarvan verschenen in het voorjaar van 2014 in het tijdschrift van de vereniging enkele artikelen,
waarin werd betoogd dat de in de Wtl opgenomen ondergrens van 12 jaar “onrechtvaardig” was.43
Het officiële standpunt van de NVK werd openbaar gemaakt in juni 2015.44 In dit standpunt pleit de
NVK ervoor dat euthanasie als geregeld in de Wtl ook mogelijk zou moeten zijn voor wilsbekwame
kinderen jonger dan 12 jaar. Naar de mening van de NVK dient de werkelijke bekwaamheid om
levenseindebeslissingen te nemen als criterium te gelden, en niet de kalenderleeftijd van het kind. Uit

42

https://www.nvk.nl/Nieuws/tabid/606/articleType/ArticleView/articleId/975/NVK-euthanasie-voor-jonge-kinderenbespreken.aspx.

43

Brand P, Kinderen hebben recht op een waardig levenseinde. Kinderarts en Samenleving, mei 2014, p. 12-13.

44

Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde, Standpunt NVK Levensbeëindiging kinderen 1-12 jaar: een pleidooi voor
onderzoek. Utrecht: NVK, 2015.

44

diverse uitlatingen en publicaties uit de hoek van NVK komt naar voren dat het standpunt van de
vereniging voortkomt uit een combinatie van de volgende drie ontwikkelingen:
1

de door kinderartsen in de praktijk ervaren behoefte aan de mogelijkheid van euthanasie bij
kinderen jonger dan 12 jaar;

2

de publicatie van onderzoek waaruit kan worden afgeleid dat ook kinderen jonger dan 12 jaar
voldoende wilsbekwaam kunnen zijn om een levenseindebeslissing te nemen;45

3

de aanpassing van de Belgische euthanasiewet in 2014. Aanvankelijk bevatte de Belgische
euthanasiewet een exclusie van minderjarigen. Uitsluitend ontvoogde minderjarigen46 waren
gerechtigd op grond van deze wet een verzoek om euthanasie te doen. Door de wijzigingswet van
28 februari 2014 is het toepassingsbereik van de Belgische euthanasiewet uitgebreid tot alle
wilsbekwame (“oordeelsbekwame”) minderjarigen. Daarmee wilde de Belgische wetgever
rechtszekerheid bewerkstelligen voor artsen die worden geconfronteerd met
euthanasieverzoeken van ondraaglijk lijdende minderjarigen.47 Wel gelden in dat geval enkele
specifieke (procedurele) voorwaarden.

Het standpunt van de NVK uit juni 2015 heeft in Nederland een discussie over de leeftijdsgrens voor
euthanasie losgemaakt. Inmiddels zijn er over dit onderwerp diverse artikelen geschreven48 en vond
in januari 2016 een hoorzitting van de Tweede Kamer plaats over euthanasie bij minderjarigen jonger
dan 12 jaar.49 In april 2016 liet de minister van VWS in een kamerbrief weten financiële steun te
willen geven aan een door de NVK in te richten multidisciplinair steunpunt voor kinderartsen die
vragen hebben over medische, praktische of juridische aspecten van levenseindezorg bij
minderjarigen. Ook honoreerde de minister een voorstel voor een inventariserend onderzoek naar
knelpunten in de zorg rond het levenseinde van kinderen van 1 tot 12 jaar.50
Analyse
Al in de jaren tachtig van de vorige eeuw werd discussie gevoerd over de vraag of in een wettelijke
regeling van euthanasie leeftijdsgrenzen zouden moeten worden opgenomen. In het in 1985
verschenen rapport van de Staatscommissie euthanasie werd er nadrukkelijk voor gepleit met
45

Daarbij gaat het vooral om het in 2015 verschenen proefschrift van Irma Hein (Children’s competence to consent to treatment
treatment or research. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2015). Hoewel haar onderzoek daar niet direct over ging, zijn naar
de mening van Hein de door haar gevonden uitkomsten ook relevant voor de discussie over en het beleid inzake euthanasie bij
kinderen jonger dan 12 jaar (Zie bijvoorbeeld http://www.nrc.nl/handelsblad/2014/07/21/ook-een-kind-kan-wilsbekwaam-zijn1404044). De afgelopen jaren is er in de literatuur wel vaker op gewezen dat kinderen jonger dan 12 jaar voldoende wilsbekwaam
kunnen zijn.

46

Naar Belgisch recht kunnen minderjarigen van 15 jaar of ouder de jeugdrechter verzoeken hen te ontvoogden. Willigt de rechter
dat verzoek in, dan is de minderjarige handelingsbekwaam.

47
48

Vansweevelt TH, Dewallens F, Handboek gezondheidsrecht Volume II. Antwerpen: Intersentia, 2014, p. 1326 e.v.
Legemaate J, De wilsbekwaamheid van minderjarige kinderen. FJR 2016/33; Meijer OA, Wilsbekwaam maar te jong? Over
euthanasie bij wilsbekwame kinderen jonger dan 12 jaar. Tijdschrift voor Gezondheidsrecht 2016; 40: 466-477.

49

Zie voor de position papers van de tijdens deze hoorzitting aanwezige experts
https://www.tweedekamer.nl/vergaderingen/commissievergaderingen/details?id=2015A04417.

50

Kamerstukken II, 2015/16, 32647, nr. 52.

45

betrekking tot euthanasie bij minderjarigen geen leeftijdsgrenzen te stellen. Daarover schreef de
staatscommissie het volgende: “De praktijk leert dat ook het jonge kind van bijvoorbeeld 8 jaar, dat
geconfronteerd wordt met een ernstige ziekte, een goed besef kan hebben van de situatie waarin hij
verkeert en weloverwogen kan verzoeken om levensbeëindiging. Niet de leeftijd van het kind is van
doorslaggevende betekenis, maar de mate waarin hij inzicht heeft in zijn ziekteproces en in de
draagwijdte van zijn verzoek om levensbeëindiging”.51 In 1987 kwam de Gezondheidsraad tot
hetzelfde standpunt. Ook de Gezondheidsraad was van mening dat de rechtspositie van de
minderjarige met betrekking tot euthanasie niet zou moeten worden bepaald door een leeftijdsgrens,
maar door de vraag of betrokkene ter zake wilsbekwaam was.52 Toen in de tweede helft van de jaren
negentig van de vorige eeuw in Nederland de politieke ruimte ontstond om een euthanasiewet te
realiseren, waren echter al verschillende andere gezondheidswetten tot stand gebracht waarin was
gekozen voor een systeem van leeftijdsgrenzen.53 Daar werd in wetsvoorstel 26691, dat uiteindelijk
resulteerde in de Wtl, zonder al te veel discussie bij aangesloten.54 Mogelijk heeft daarbij een rol
gespeeld dat men wilde voorkomen dat een principiële discussie over de rechtspositie van
minderjarigen ten aanzien van euthanasie de totstandkoming van de Wtl als geheel zou vertragen. De
huidige constellatie van gezondheidswetgeving levert, waar het gaat om het aanpassen van de
leeftijdsgrenzen in de Wtl, wel een complicatie op. Het past niet in de systematiek van het huidige
wetgevingsstelsel dat de leeftijdsgrens van 12 jaar in de Wtl wordt ingeruild voor een ‘case-by-case’beoordeling van wilsbekwaamheid, terwijl de leeftijdsgrenzen in de andere gezondheidswetten intact
blijven. Dat zou bijvoorbeeld betekenen dat een wilsbekwame minderjarige van 11 formeel op grond
van de Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (WGBO) niet mag beslissen over een
eenvoudige medische behandeling, maar wel een rechtsgeldig euthanasieverzoek zou mogen doen.
Voorstelbaar is wel dat leeftijdsgrenzen in de generieke patiëntenrechtenwet (WGBO) worden
afgeschaft, en dat deze in specifieke wetten worden gehandhaafd, om minderjarigen in bijzondere
situaties extra te beschermen. Maar een omgekeerde benadering past niet of veel minder goed in de
aan de Nederlandse gezondheidswetgeving ten grondslag liggende systematiek.
In België deed dit probleem zich niet voor. Art. 12 van de Belgische Wet betreffende de rechten van de
patiënt van 22 augustus 2002 bepaalt weliswaar in lid 1 dat bij een patiënt die minderjarig is, de
rechten zoals vastgesteld door deze wet uitgeoefend worden door de ouders die het gezag over de
minderjarige uitoefenen of door zijn voogd, maar voegt daar in lid 2 het volgende aan toe: “De patiënt
wordt betrokken bij de uitoefening van zijn rechten rekening houdend met zijn leeftijd en maturiteit.
De in deze wet opgesomde rechten kunnen door de minderjarige patiënt die tot een redelijke
beoordeling van zijn belangen in staat kan worden geacht, zelfstandig worden uitgeoefend”. Uit deze
wetsbepaling vloeit voort dat ook wilsbekwame minderjarigen jonger dan 12 jaar zelf de aan een
patiënt toekomende rechten kunnen uitoefenen. In hun handboek schrijven Vansweevelt en
51
52

Rapport Staatscommissie Euthanasie. Den Haag, 1985, p. 94.
Gezondheidsraad, Advies inzake zorgvuldigheidseisen euthanasie. Den Haag, 1987. Zie ook Roscam Abbing HDC, Advies van de
Gezondheidsraad inzake zorgvuldigheidseisen euthanasie. NTvG 1987, nr. 28, p. 1207-1209.

53

Waaronder de WGBO (in werking 1995), de Wet orgaandonatie (in werking 1998) en de Wet medisch wetenschappelijk onderzoek
met mensen (in werking 1999).

54

Tussen 1984 en 1999 was er sprake van verschillende wetsvoorstellen inzake euthanasie. In de eerste voorstellen stond met
betrekking tot minderjarigen veelal nog het ‘oordeel des onderscheids’ centraal, de latere voorstellen tendeerden steeds meer in
de richting van leeftijdsgrenzen.

46

Dewallens daarover dat het Belgische systeem beslissingen op maat mogelijk maakt, al naargelang de
concrete capaciteiten van de individuele minderjarige.55 In het verlengde van deze ‘case-by-case’benadering van wilsbekwaamheid in de algemene patiëntenrechtenwet was het geen probleem om
in de Belgische euthanasiewet de leeftijdsgrens te schrappen. Aan eventuele aanpassing van de Wtl
op het punt van de gekozen ondergrens van 12 jaar zal echter een bredere heroverweging vooraf
moeten gaan van het in de gezondheidswetgeving in brede zin gehanteerde systeem van
leeftijdsgrenzen. Een wijziging op dit punt van de Wtl kan niet op zichzelf worden bezien.
Van belang in dit kader is ook het door de Verenigde Naties opgestelde, en door Nederland
geratificeerde Internationale Verdrag voor de Rechten van het Kind (IVRK). Op de naleving van dit
verdrag wordt toezicht gehouden door het VN-kinderrechtencomité. In een rapportage over
Nederland sprak dit comité in juni 2015 zijn bezorgdheid uit over de mogelijkheden die de
Nederlandse wet biedt om euthanasie uit te voeren bij personen jonger dan 18 jaar. Het comité deed
de aanbeveling “to consider the possibility of abolishing the use of euthanasia towards patients
under 18 years of age”.56 Het VN-comité baseert deze aanbeveling op art. 6 IVRK, waarin het recht op
leven is geregeld. In de literatuur is naar voren gebracht dat dit verdrag niet in de weg hoeft te staan
aan het openstellen van euthanasie voor kinderen onder de 12 jaar, omdat betoogd kan worden dat
een categorische uitsluiting van wilsbekwame jonge kinderen strijdig geacht kan worden met art. 5
IVRK. Uit deze verdragsbepaling vloeit voort dat de mate waarin aan een minderjarige rechten
worden toegekend moet aansluiten bij “de zich ontwikkelende vermogens van het kind”. Dit levert
een argument op om wel betekenis te hechten aan het verzoek om levensbeëindiging van een
minderjarige jonger dan 12 jaar.57
Het gegeven dat verzoeken om euthanasie van kinderen jonger dan 12 jaar niet onder de Wtl vallen,
betekent niet dat de inwilliging van een dergelijk verzoek niet mogelijk is. Wanneer het gaat om een
wilsbekwaam verzoek van een minderjarige jonger dan 12, die vanwege een ziekte ondraaglijk lijdt
terwijl er geen alternatieven meer bestaan om dat lijden weg te nemen, zal de arts met succes een
beroep kunnen doen op overmacht in de zin van conflict van plichten (art. 40 Sr).58 Om een verzoek
om levensbeëindiging van een minderjarige jonger dan 12 jaar te kunnen inwilligen, is het dus niet
per se nodig dat de Wtl wordt gewijzigd. Dat kan via art. 40 Sr ook buiten de Wtl om. Gaat het daarbij
om gevallen waarin aan alle in de Wtl genoemde zorgvuldigheidseisen is voldaan, dan is de kans zeer
aanzienlijk dat het OM de zaak zal seponeren. Zo ook de minister van VWS, in haar brief aan de
Tweede Kamer uit april 2016: “Een gerechtvaardigd beroep op [art. 40 Sr] leidt er in de regel toe dat
strafrechtelijke vervolging niet aan de orde is. Slechts in die gevallen waarin het OM na onderzoek tot
de conclusie komt dat de arts geen beroep kan doen op noodtoestand, weegt het of er voldoende
grond bestaat voor een vervolging”.59 Overwogen kan worden om dergelijke gevallen, die dus buiten
het kader van de Wtl en derhalve buiten de toetsing door de RTE’s vallen, voor ‘the time being’ onder
de reikwijdte te brengen van de in 2016 ingestelde Beoordelingscommissie late
55

Vansweevelt en Dewallens, o.c., p. 825 e.v.

56

Zie http://www.kinderrechten.nl/images/13/455.pdf.

57

Liefaard T, Levensbeëindiging kinderen 1-12 jaar. FJR 2015/47.

58

Dit was tot 2002, toen de Wtl van kracht werd, de rechtsbasis voor alle gevallen van levensbeëindiging (op verzoek en zonder
verzoek). Thans is art. 40 Sr relevant voor de gevallen die niet onder de Wtl vallen.

59

Kamerstukken II, 2015/16, 32647, nr. 52, p. 2.

47

zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen. Op die manier kan toch een
multidisciplinaire beoordeling plaatsvinden.60 Artsen zouden daarbij ook geholpen kunnen worden
door een binnen de beroepsgroep opgestelde richtlijn over hoe om te gaan met verzoeken om
levensbeëindiging betreffende wilsbekwame kinderen jonger dan 12 jaar. Dit zou kunnen worden
opgepakt door de NVK.

2.3.5 Euthanasie en psychiatrie
Ontwikkelingen
In het kader van de tweede evaluatie van de Wtl werd al geconstateerd dat met betrekking tot
verzoeken om levensbeëindiging van psychiatrische patiënten specifieke eisen gelden.61 Zo dient de
arts met betrekking tot verzoeken om levensbeëindiging van psychiatrische patiënten volgens een
uitspraak van de Hoge Raad uit 1994 met “uitzonderlijke grote behoedzaamheid” op te treden.62 Deze
norm houdt verband met het gegeven dat de doodswens van een psychiatrische patiënt een uiting
kan zijn van zijn psychische stoornis en betekent volgens de vaste ‘jurisprudentie’ van de RTE’s dat
met name de zorgvuldigheidseisen inzake het verzoek (vrijwilligheid, wilsbekwaamheid) en het
ontbreken van een redelijke andere oplossing “extra aandacht” behoeven.63 Een in 2009
aangescherpte Richtlijn ‘omgaan met het verzoek om hulp bij zelfdoding door patiënten met een
psychiatrische stoornis’ van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) stelt verdergaande
eisen aan de consultatie dan de Wtl.64 De NVvP-richtlijn spreekt een voorkeur uit voor een consultatie
door twee onafhankelijke artsen: “Daarbij verdient het de aanbeveling een eerste consulent te vragen
die in het bijzonder expertise heeft op het gebied van de psychiatrische stoornis van de patiënt. Een
tweede consulent kan vervolgens meer in algemene zin de zorgvuldigheidseisen toetsen waarbij de
uitkomsten van de eerste consulent betrokken kunnen worden met betrekking tot de uitzichtloosheid
van het lijden”.65 In de literatuur werd verdedigd dat in gevallen waarin de arts de patiënt al erg lang
kent, het door de NVvP-richtlijn genoemde vereiste van consultatie door twee onafhankelijk artsen
weinig toegevoegde waarde heeft en onnodig belastend is voor de patiënt. Dit onderdeel van de
richtlijn zou vooral het gevolg zijn van koudwatervrees onder psychiaters bij het reageren op
verzoeken van psychiatrische patiënten om hulp bij zelfdoding.66 In de periode 2007-2012 kwam ook
uit andere bijdragen aan de discussie vanuit de psychiatrische beroepsgroep de opvatting naar voren
dat met betrekking tot het onderwerp hulp bij zelfdoding in de psychiatrie vanuit de beroepsgroep te
60

Dat was ook een van de aanbevelingen uit de in 2013 gepubliceerde evaluatie van de (toenmalige) Regeling
deskundigencommissie late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen (S. van de Vathorst e.a., Den Haag,
2013, p. 113).

61

Van der Heide e.a. (2012), p. 54.

62

Hoge Raad 21 juni 1994, NJ 1994, 656.

63

Jaarverslag 2008, p. 5-8.

64

Zie http://www.nvvp.net/publicaties/richtlijnen/, onder ‘hulp bij zelfdoding’.

65

Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, Richtlijn omgaan met het verzoek om hulp bij zelfdoding door patiënten met een
psychiatrische stoornis. Utrecht: NVvP, 2009, p. 45.

66

Zie het voorstel van Polak en een zestal reacties daarop in Maandblad Geestelijke volksgezondheid 2011, p. 800-813 en p. 900-908.
Voorts: Boer AP de, Oei T, Hulp bij zelfdoding in de psychiatrie; stand van zaken en bespreking van een recente casus, Tijdschrift
voor Psychiatrie 2011, p. 543-550.

48

krampachtig werd gereageerd. Gepleit werd, ook vanuit de psychiatrische beroepsgroep zelf, voor een
ruimhartiger benadering.
In 2013 constateerde de psychiater Stärcke, waarnemend geneesheer-directeur van GGZ inGeest:
“Psychiaters die altijd heel huiverig voor euthanasie waren, zijn er anders over gaan denken”.67 In
2015 installeerde de NVvP een commissie die een herziening van de richtlijn uit 2009 moet
voorbereiden. Deze herziening zal naar verwachting in 2017 gereed zijn.
In 2014 was er de nodige politieke aandacht voor het verlenen van hulp bij zelfdoding aan
psychiatrische patiënten, mede naar aanleiding van de stijging van het aantal gemelde gevallen bij de
RTE’s (van 2 in 2010 tot 42 in 2013) en de berichtgeving over het inwilligen van dergelijke verzoeken
door de Levenseindekliniek. In een brief aan de Tweede Kamer uit februari 2014 wees de minister van
VWS op de toegenomen bereidheid onder artsen om hulp bij zelfdoding aan psychiatrische patiënten
te verlenen.68 Nadien organiseerde de Tweede Kamer een openbare hoorzitting over euthanasie en
psychiatrie.69 In een reactie op het verslag daarvan accentueerde de minister nog eens het vereiste
van de extra behoedzaamheid en de betekenis van de NVvP-richtlijn uit 2009. Ook meldde zij dat de
Levenseindekliniek het protocol voor het traject bij psychiatrische patiënten had aangescherpt, naar
aanleiding van een casus waarin de RTE het handelen van de arts van de Levenseindekliniek als
‘onzorgvuldig’ beoordeelde.70 “Zo kiest de Levenseindekliniek er nu voor om standaard een psychiater
aan een multidisciplinair overleg te laten deelnemen als er een psychiatrie casus wordt besproken.
Daarnaast laat de arts altijd een second opinion door een onafhankelijk psychiater uitvoeren, naast de
reguliere SCEN-arts. Zo nodig laat men een psychiater een dossierbeoordeling doen en daarvan een
verslag aan het dossier toevoegen”.71 In het verlengde hiervan wees de minister tijdens een
Kamerdebat in november 2014 op het belang van psychiatrische deskundigheid, zowel bij de arts die
als consulent optreedt als bij de beoordeling van de zaak door de RTE.72
Op basis van een analyse van de oordelen van de RTE’s concludeerde Den Hartogh in mei 2015 dat er
binnen de commissies een gebrek aan uniformiteit was bij het toetsen van meldingen over hulp bij
zelfdoding in de psychiatrie, zowel waar het ging om de beoordeling van de inhoudelijke
zorgvuldigheidseisen als om de vereiste specifieke deskundigheid bij uitvoerend arts en consulent.73
De in dezelfde periode verschenen Code of Practice van de RTE’s streeft er onder meer naar om die
uniformiteit juist te bevorderen. In dit document springen waar het gaat om euthanasie in de
psychiatrie twee dingen in het oog. Het eerste is dat de RTE’s in het geval van psychiatrische patiënten
“grote behoedzaamheid” van de arts vragen. Deze formulering is iets minder strikt dan de
67

Interview met P. Stärcke in Relevant 2013, nr. 2, p. 5-7.

68

Kamerstukken II, 2013/14, 32647, nr. 20, p. 2.

69

Zie https://www.tweedekamer.nl/vergaderingen/commissievergaderingen/details?id=2015A04417.

70

Volgens de commissie bestond twijfel over de weloverwogenheid van het verzoek van patiënte en over de vraag of er nog
behandelopties waren. Bovendien had de uitvoerend arts noch de consulent psychiatrische deskundigheid, zodat een deskundige
had moeten worden geraadpleegd die wel over die expertise beschikte. Zie
www.euthanasiecommissie.nl/oordelen/oordelen2014vo/ (oordeel 2014-01).

71

Kamerstukken II, 2013/14, 32647, nr. 31, p. 3.

72

Zie http://nos.nl/artikel/2003439-meer-richtlijnen-euthanasie.html.

73

Hartogh GA den, De beoordeling van euthanasie en hulp bij zelfdoding bij psychiatrische en demente patiënten. NJB 2015, p.
1406-1414.

49

“uitzonderlijk grote behoedzaamheid” waarover de Hoge Raad in 1994 sprak. Deze tekstuele
aanpassing kan worden opgevat als een reactie op de ontwikkelingen sinds de jaren negentig van de
vorige eeuw: verzoeken van psychiatrische patiënten vereisen nog steeds extra behoedzaamheid van
de arts, maar zijn thans niet meer zo ‘uitzonderlijk’ als de Hoge Raad in 1994 aannam. Daarnaast
wordt over de consultatie in de Code of Practice opgemerkt: “De arts moet naast de reguliere
consulent die een oordeel geeft over alle zorgvuldigheidseisen (…) ook een onafhankelijke psychiater
raadplegen, ter beoordeling van de wilsbekwaamheid ter zake van het verzoek en de uitzichtloosheid
van het lijden van de patiënt. Om onnodige belasting van de patiënt te voorkomen, kan de optie van
een (SCEN-)consulent die tevens psychiater is de voorkeur hebben”.74 Deze formulering sluit aan bij
de door de minister in november 2014 geuite opvattingen en bij de NVvP-richtlijn uit 2009, maar laat
in het geval van een SCEN-arts die over psychiatrische deskundigheid beschikt ook ruimte voor het
inschakelen van slechts één consulent.
In de genoemde publicatie uit mei 2015 betoogde Den Hartogh voorts dat uit de vereiste
behoedzaamheid ook voortvloeit dat hulp bij zelfdoding bij een psychiatrische patiënt in beginsel
alleen zou mogen worden verricht door een behandelend arts. Om een dergelijk verzoek goed te
kunnen beoordelen is het immers nodig dat de arts de patiënt goed kent. Naar de mening van Den
Hartogh zouden de RTE’s een afwijking van deze norm alleen moeten accepteren als de meldend arts
daarvoor goede redenen kan aanvoeren.75 Den Hartogh wijst er zelf op dat de RTE’s de voorwaarde
van een behandelend arts in de beginjaren van de Wtl wel stelden, maar daarna hebben laten varen.
De Vries en Van Wijmen stellen vraagtekens bij deze voorwaarde.76
Ook in de internationale literatuur kwam kritiek op de Nederlandse praktijk van hulp bij zelfdoding in
de psychiatrie en op de wijze waarop de RTE’s meldingen van dergelijke gevallen beoordeelden. Kim
e.a. concludeerden op basis van een analyse van de zaken uit de periode 2011-2014 dat de RTE’s de
neiging hadden de mening van de meldend arts te volgen, ook in gevallen waarin er verschil van
mening was tussen de betrokken artsen.77 Zij vroegen zich af “whether the system provides
sufficient regulatory oversight”. In een commentaar op deze bevindingen wijst de Amerikaanse
psychiater Appelbaum op de beperkingen van het materiaal waarop Kim e.a. hun analyse baseerden,
maar spreekt hij ook zorgen uit over de Nederlandse praktijk: “these data suggest the desirability of a
more thorough examination of the Dutch process”.78
Analyse
Al in de jaren tachtig van de vorige eeuw deden zich gevallen voor van hulp bij zelfdoding in de
psychiatrie waarbij het OM na beoordeling afzag van strafrechtelijke vervolging, omdat door de

74

Regionale Toetsingscommissies euthanasie, Code of Practice. Den Haag, 2015, p. 26.

75

Den Hartogh, o.c., p. 1414.

76

Vries C de, Wijmen F van, Consultatie over wilsbekwaamheid van dementerenden. NJB 2015, p. 1839.

77

Kim YH, Vries RG de, Peteet JR. Euthanasia and assisted suicide of patient with psychiatric disorders in the Netherlands 2011 to
2014. JAMA Psychiatry 2015.2887.

78

Appelbaum PS, Physician assisted death for patients with mental disorders. JAMA Psychiatry, Published online February 10, 2016.

50

betreffende arts zorgvuldig was gehandeld.79 De discussie werd verbreed na de eerste uitspraak van
het toenmalige Centraal Medisch Tuchtcollege (CMT) over hulp bij zelfdoding in de psychiatrie.80 Uit
deze uitspraak sprak duidelijke twijfel bij het CMT over hulp bij zelfdoding aan psychiatrische
patiënten. Deze twijfel werd door de toenmalige Geneeskundige Inspectie voor de Geestelijke
Gezondheidszorg aangegrepen om een richtlijn uit te vaardigen met de strekking dat hulp bij
zelfdoding in het geval van psychiatrische patiënten altijd ongewenst was.81 Deze zeer restrictieve
benadering werd door allerlei ontwikkelingen echter snel ingehaald. In de eerste helft van de jaren
negentig werd in verschillende rechterlijke uitspraken ruimte gecreëerd voor hulp bij zelfdoding in de
psychiatrie.82 In 1997 verscheen het zogenaamde ‘CAL-rapport’ van de KNMG, waarin de bij hulp bij
zelfdoding in de psychiatrie in acht te nemen zorgvuldigheidseisen werden geëxpliciteerd.83 Twee
jaar later verscheen de eerste versie van een richtlijn van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie
(NVvP) over dit onderwerp,84 een richtlijn die in de jaren daarna enkele malen werd aangepast. De
meest recente versie van deze richtlijn dateert, zoals eerder aan de orde kwam, uit 2009.85 De in de
eind jaren negentig door de NVvP-richtlijn bevestigde normatieve ruimte voor hulp bij zelfdoding in
de psychiatrie werd in de periode daarna in de praktijk maar zelden benut. Dat kwam niet door
juridische onduidelijkheden of maatschappelijke onrust, maar door terughoudendheid en verschillen
van mening binnen de beroepsgroep der psychiaters. Ten tijde van de parlementaire behandeling van
de Wtl kwam het vraagstuk aan de orde, maar werd er niet uitvoerig over gesproken. Na de
inwerkingtreding van de Wtl zorgde het OM nog wel enige jaren voor verwarring, door het
uitgangspunt te hanteren dat verzoeken van psychiatrische patiënten in de categorie
levensbeëindiging zonder verzoek vielen, en derhalve niet onder het bereik van de Wtl. Aldus ook een
‘nota bene’ in het toentertijd geldende model voor het door artsen te gebruiken meldingsformulier.
Kritiek op dit beleid van het OM86 leidde ertoe dat deze passage kwam te vervallen. Sindsdien staat
buiten kijf dat verzoeken van psychiatrische patiënten om hulp bij zelfdoding in beginsel onder de Wtl
vallen. Verzoeken van psychiatrische patiënten om hulp bij zelfdoding moeten terughoudend en
behoedzaam worden beoordeeld, maar er kan zeker sprake zijn van situaties waarin inwilliging van
dat verzoek past binnen de geldende regels: de bepalingen van de Wtl, zoals deze door de RTE’s
worden geïnterpreteerd. Er zijn geen aanwijzingen die wijzen op het bestaan van de in 2014 door
Buijsen genoemde maatschappelijke onrust betreffende hulp bij zelfdoding in de psychiatrie.87 Zowel
79

Josephus Jitta A, Het Openbaar Ministerie en hulp bij zelfdoding, in: L. Boon (red.), Euthanasie en zorgvuldigheid, Amstelveen:
Stichting Sympoz 1989, p. 80.

80

Centraal Medisch Tuchtcollege 29 maart 1990, TvGR 1990, p. 394-396.

81

Zie over de uitspraak van het CMT en de richtlijn van de Inspectie Legemaate J, Hulp bij zelfdoding, Maandblad Geestelijke
volksgezondheid 1991, p. 530-534.

82

Zie voor een overzicht Legemaate J, Gevers J, Physician-assisted suicide in psychiatry: developments in the Netherlands,
Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics 1997, p. 175-188.

83

KNMG (Commissie aanvaardbaarheid levensbeëindigend handelen), Medisch handelen rond het levenseinde bij wilsonbekwame
patiënten, Utrecht: KNMG 1997, p. 143-171.

84

Tholen AJ, Berghmans R, Legemaate J e.a., Hulp bij zelfdoding bij een patiënt met een psychische stoornis; richtlijnen voor de

85

Zie www.nvvp.net/publicaties/richtlijnen/, onder ‘hulp bij zelfdoding’.

psychiater, NTvG 1999, p. 905-909.

86

Zie Legemaate J, Levensbeëindiging op verzoek: nota bene!, NJB 2005, p. 991. In het jaarverslag 2003 stelden de RTE’s zich al op het
standpunt dat de tekst van het ‘nota bene’ in het meldingsformulier onjuist was en diende te worden geschrapt.

87

Buijsen M, Euthanasie in de psychiatrie beter toetsen, Medisch Contact 2014, p. 1623.

51

in de samenleving88 als binnen de beroepsgroep der psychiaters lijkt veeleer de visie te overheersen
dat de afgelopen jaren juist vaak te terughoudend is gereageerd op verzoeken om hulp bij zelfdoding
van psychiatrische patiënten.
Ten aanzien van verzoeken om hulp bij zelfdoding van psychiatrische patiënten gelden, afgezien van
de behoedzaamheidseis, geen bijzondere regels. De behoedzaamheidseis valt in het licht van de
specifieke aspecten die bij deze groep patiënten aan de orde zijn goed te verdedigen. Verdergaande
bepalingen kunnen vragen oproepen met betrekking tot het recht van wilsbekwame psychiatrische
patiënten op gelijke behandeling. In de literatuur is ervoor gewaarschuwd dat de toetsing aan de
zorgvuldigheidseisen van de Wtl bij psychiatrische patiënten niet zo mag uitpakken dat
levensbeëindiging op verzoek in die gevallen de facto onmogelijk wordt of meer wordt belemmerd
dan nodig. Dan zou sprake zijn van ongelijke behandeling.89

2.3.6 Euthanasie en dementie
Het vraagstuk van euthanasie bij mensen met dementie trok in de vorige onderzoeksperiode veel
aandacht. Dat was vooral het gevolg van een geruchtmakend oordeel van een RTE over een casus van
euthanasie bij dementie in een vergevorderd stadium.90 Over dit oordeel van de betreffende RTE
ontstond de nodige discussie, in zowel de politiek, de medische wereld als de samenleving als geheel.
Het was ook deze zaak die leidde tot het eerder genoemde standpunt van de KNMG uit 2012
(‘arts/consulent moet altijd met de patiënt kunnen communiceren’) en tot de hiervoor in par. 2.3.3
besproken ontwikkelingen en onderzoeken betreffende de strekking van art. 2 lid 2 Wtl.
Door Den Hartogh werd benadrukt dat ook bij euthanasieverzoeken van mensen met dementie het
vereiste van extra behoedzaamheid heeft te gelden. Hij constateerde op dat punt een verschil in
benadering door de RTE’s van psychiatrische patiënten en mensen met dementie. Waar naar zijn
mening de RTE’s de eis van extra behoedzaamheid op het gebied van de psychiatrie gaandeweg
hadden aangescherpt, was er bij demente patiënten zijns inziens eerder sprake van een afzwakking.91
In de in 2015 verschenen Code of Practice van de RTE’s wordt over deze problematiek het volgende
opgemerkt: “Ook bij patiënten met dementie is er aanleiding met extra behoedzaamheid naar de
wettelijke zorgvuldigheidseisen te kijken, en in het bijzonder naar de eisen inzake de
wilsbekwaamheid en het ondraaglijk lijden (…). Bij euthanasie in een latere fase dient de arts naast de
reguliere SCEN-arts, die een oordeel geeft over alle zorgvuldigheidseisen (…), ook een ter zake
deskundige arts te raadplegen (zoals een klinisch geriater, een specialist ouderengeneeskunde of een
internist-ouderengeneeskunde). Om onnodige belasting van de patiënt te voorkomen, kan de optie
van een (SCEN-)consulent die tevens over de genoemde deskundigheid beschikt de voorkeur hebben.
In de latere fase van de dementie zal de consulent de patiënt niet altijd meer kunnen spreken. De
88

Zie onder meer op de publiciteit met betrekking tot de activiteiten van de Stichting Euthanasie in de Psychiatrie. Zie
www.euthanasieindepsychiatrie.nl/.

89

Hendriks A, Hulp bij zelfdoding (reactie), Maandblad Geestelijke volksgezondheid 2011, p. 905.

90

Van der Heide e.a. (2012), p. 51-54.

91

G. den Hartogh, De beoordeling van euthanasie en hulp bij zelfdoding bij psychiatrische en demente patiënten. NJB 2014; 90:
1406-1414.

52

consulent dient dan aan de hand van alle andere feiten en omstandigheden een oordeel te vellen. Een
schriftelijke wilsverklaring van de patiënt en nadere informatie van de kant van de arts of de familie
kunnen daarbij behulpzaam zijn”.92 Waar de RTE’s met de minister van VWS93 en Den Hartogh94 van
mening zijn dat ook in het geval van euthanasie bij (vergevorderde) dementie altijd een extra
deskundige moet worden ingeschakeld, benadrukken anderen dat het zo dwingend doortrekken van
de parallel tussen psychiatrie en dementie niet altijd nodig is.95
In de fase die leidde tot de in par. 2.3.3 genoemde Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek bestond
onduidelijkheid over de (on)mogelijkheden van euthanasie in gevallen van vergevorderde dementie.
Dit blijkt onder meer uit de kop boven een artikel waarin de Volkskrant op 7 januari 2016 over de
handreiking berichtte: “Normen voor euthanasie ernstig demente verruimd”. In par. 2.3.3 kwam al
aan de orde dat dat niet het geval was. De handreiking bevestigt de beleidslijn die de RTE’s al vele
jaren hanteren, en voegt daar geen nieuwe elementen aan toe.96
Begin 2017 publiceerden de RTE’s drie oordelen over zaken waarin euthanasie werd uitgevoerd in een
situatie van vergevorderde dementie (zaken 2016-38, 2016-62 en 2016-85). In de eerste twee zaken
voldeed de arts aan alle zorgvuldigheidseisen, in de derde zaak was dat naar de mening van de RTE
niet het geval. In zaak 2016-38 constateert de RTE:
“Uit het dossier en de mondelinge toelichting van de arts is het de commissie
duidelijk geworden dat patiënt ten tijde van de uitvoering van de levensbeëindiging
niet meer wilsbekwaam was. Patiënt had, ruim drie jaar voor zijn overlijden, een
schriftelijke wilsverklaring door zijn vrouw laten opstellen op het moment dat hij
weliswaar niet meer zelf kon schrijven maar nog wel mondeling kon onderbouwen
onder welke omstandigheden hij ondraaglijk zou lijden en dan niet meer zou willen
leven (…) De commissie is van oordeel dat de arts overtuigd kon zijn dat patiënt op
het moment van het opstellen van zijn schriftelijke wilsverklaring inhoudende een
verzoek om levensbeëindiging, in staat was tot een redelijke waardering van zijn
belangen. De schriftelijke wilsverklaring is zowel voor als na het opstellen en
ondertekenen door patiënt nog vele malen bevestigd. Op het moment dat patiënt
niet meer wilsbekwaam was, waren er tekenen dat patiënt nog steeds wilde dat zijn
leven beëindigd werd. Er was dus geen sprake van contra-indicaties”.
En in zaak 2016-68:
“Uit het dossier is het de commissie duidelijk geworden dat patiënt ten tijde van de
uitvoering van de levensbeëindiging niet meer wilsbekwaam was. Patiënt beschikte
over een duidelijke schriftelijke wilsverklaring die zolang hij daartoe in staat was,
92

Code of Practice, p. 27-28.

93

Zie par. 2.3.1.

94

Zie noot 58.

95

Vries C de, Wijmen F van, Consultatie over wilsbekwaamheid van dementerenden. NJB 2015, p. 1839.

96

Zie ook Vries-Ekkers C de, Widdershoven G, Nieuwenhuijzen Kruseman A, Wilsonbekwaam en toch euthanasie. Medisch Contact
2017, nr. 3, p. 30-32.

53

regelmatig, in samenspraak met de arts, is geactualiseerd. Ook daarna heeft hij
mondeling zijn doodswens op termijn, nog vele malen met familie en artsen
besproken (…). De schriftelijke wilsverklaring is zowel voor als na het opstellen en
ondertekenen door hem nog regelmatig bevestigd. Op het moment dat hij niet meer
wilsbekwaam was, waren er verbale en non-verbale tekenen dat hij nog steeds wilde
dat zijn leven beëindigd werd. Er waren daarbij geen signalen van het tegendeel”.
In deze beide gevallen oordeelde de RTE dat de arts (een huisarts respectievelijk een specialist
ouderengeneeskunde) voldoende aannemelijk hadden gemaakt dat er bij de patiënt sprake was van
ondraaglijk lijden. In zaak 2016-85, betreffende euthanasie bij een ernstig demente, wilsonbekwame
vrouw oordeelde de RTE anders. In deze zaak was de wilsverklaring naar de mening van de RTE
onvoldoende duidelijk om te kunnen aannemen dat patiënte deze bedoeld had om in plaats te treden
van een mondeling verzoek. Mede om die reden kon de arts naar de mening van de commissie niet
“ondubbelzinnig” tot de conclusie komen dat sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek.
Opmerkelijk in deze zaak was wel dat de RTE het ‘heimelijk’ aan de patiënt toedienen van medicatie
problematiseerde.97 Dit kan in deze gevallen inherent zijn aan de aard van de situatie en werd tot nu
toe niet eerder door de RTE’s geproblematiseerd.
Mede naar aanleiding van deze drie uitspraken verhevigde begin 2017 de discussie over euthanasie
bij ernstige dementie, zowel binnen de beroepsgroep als in de samenleving. Op 10 februari 2017
verscheen in de NRC een manifest van een aantal artsen tegen euthanasie bij ernstige dementie. Dit
manifest werd binnen korte tijd door enkele honderden artsen ondertekend.98

2.3.7 Voltooid leven
Ontwikkelingen
In de vorige evaluatieperiode was de meest in het oog springende gebeurtenis inzake de discussie
over levensbeëindiging bij voltooid leven99 de parlementaire bespreking van het Burgerinitiatief Uit
Vrije Wil. In maart 2011 werd door het burgerinitiatief een concept-wetsvoorstel openbaar gemaakt
dat –kort gezegd – voorzag in een recht op hulp bij levensbeëindiging voor wilsbekwame mensen van
70 jaar of ouder. Het burgerinitiatief Uit Vrije Wil verzamelde ruim 120.000 handtekeningen, meer
dan voldoende om het thema op de agenda van de Tweede Kamer te mogen plaatsen. In mei 2011
organiseerde de Tweede Kamer een hoorzitting. In september 2011 werd het voorstel van het

97

De arts diende heimelijk Dormicum toe, om te voorkomen dat de patiente zich fysiek zou verzetten tegen het inbrengen van een
infuus of de toediening van euthanatica.

98

https://www.nrc.nl/nieuws/2017/02/09/artsen-tegen-euthanaseren-van-dementen-op-basis-van-wilsverklaring-a1545325. Zie
ook Nyst E, Artsen worstelen met euthanasie bij gevorderde dementie. Medisch Contact 2017:
https://www.medischcontact.nl/nieuws/laatste-nieuws/artikel/artsen-worstelen-met-euthanasie-bij-gevorderde-dementie.htm.

99

In dit hoofdstuk wordt het begrip gehanteerd dat met betrekking tot deze problematiek recentelijk het meest gebruik wordt. Deze
problematiek wordt ook wel aangeduid met begrippen als ‘klaar met leven’ en ‘lijden aan het leven’. Zie over deze begrippen en de
(gepercipieerde) verschillen ertussen Adviescommissie voltooid leven – Over hulp bij zelfdoding aan mensen die hun leven
voltooid achten. Den Haag, 2016, p. 24-37.

54

burgerinitiatief door de betrokken Kamercommissies voor een plenair debat geagendeerd.100 Dit
leidde tot een bespreking in maart 2012. Voor een aanpassing van de wet in de zin zoals door het
Burgerinitiatief bedoeld bestond op dat moment onvoldoende politiek draagvlak. Wel nam de Tweede
Kamer een motie aan waarin de regering werd gevraagd om bij de kabinetsreactie op de tweede
evaluatie van de Wtl het burgerinitiatief over de problematiek van het voltooide leven van ouderen en
de daarmee samenhangende wens naar stervenshulp te betrekken.101 In het verlengde van deze
ontwikkeling stelden de ministers van VWS en V&J in juli 2014 een commissie van wijzen in die de
opdracht kreeg een advies uit te brengen over hulp bij zelfdoding aan mensen die hun leven voltooid
achten. De commissie stond onder voorzitterschap van prof. dr P. Schnabel (hierna: commissie
Schnabel) en bracht in januari 2016 haar advies uit.102 In haar uitvoerige rapport besteedt de
commissie Schnabel onder meer aandacht aan het (lastige) begrip voltooid leven, de ethische en
juridische kaders ter zake en aan de empirische en maatschappelijke context. Naast een specifieke
analyse van de problematiek van levensbeëindiging bij voltooid leven, laat het rapport zich op een
ander niveau ook lezen als een evaluatie van de Wtl. Op dat niveau oordeelt de commissie dat de
huidige wet adequaat functioneert, aan haar doelen voldoet en voldoende ruimte biedt voor die
situaties van levensbeëindigend handelen waarvoor zowel binnen de beroepsgroep als in de
samenleving een breed draagvlak bestaat. De commissie Schnabel wijst aanpassing van de wetgeving
in de zin zoals bedoeld door het Burgerinitiatief af. Naar de mening van de commissie biedt de Wtl
voldoende ruimte om “het merendeel van de ‘voltooid leven’-problematiek” te ondervangen. Daarbij
wijst de commissie vooral op de al in de vorige evaluatieperiode zichtbaar geworden ontwikkeling om
ook ondraaglijk lijden op basis van een stapeling van ouderdomsaandoeningen onder de reikwijdte
van de Wtl te begrijpen. Voor een aparte wettelijke regeling gericht op situaties van voltooid leven
waarin er geen sprake is van lijden met een medische grondslag ziet de commissie geen aanleiding;
de doelgroep van zo’n regeling is volgens de commissie erg klein en ook meent de commissie dat een
dergelijke regeling veel meer nadelen dan voordelen heeft. Die nadelen zouden vooral in de sfeer
liggen van een onduidelijke verhouding met de Wtl en een kans op ‘uitholling’ van die wet. Met dat
laatste wordt bedoeld dat het naast elkaar bestaan van twee regelingen met verschillende criteria en
procedures de bestaande zorgvuldige praktijk onder de Wtl kan ondermijnen.
Onmiddellijk na de publicatie van het commissierapport bleken de conclusies van de Commissie
Schnabel binnen de medische beroepsgroep veel weerklank te vinden. In de politiek en in de
samenleving als geheel werd aanzienlijk kritischer op het rapport gereageerd. Een aantal politieke
partijen, maar ook organisaties als de NVVE, gaven er blijk van teleurgesteld te zijn door het
commissierapport. In publicaties die tot op heden in de literatuur over het rapport zijn verschenen,
klinken ook kritische geluiden door, zij het om verschillende redenen. Den Hartogh onderschrijft de
eindconclusie van de commissie Schnabel (laat de Wtl intact), maar is niet erg tevreden over de
argumentatie van de commissie. Het gaat hem daarbij met name om de argumenten van de
commissie om ook naasten geen ruimte te geven om betrokken te mogen zijn bij de uitvoering van
een zelfdoding (zie hieronder ook par. 2.3.8).103 Engberts is van mening dat de commissie wel erg
100 Kamerstukken II, 2011-2012, 33026, nr. 1.
101 Kamerstukken II, 2011-2012, 33026, nr. 5.
102 Adviescommissie voltooid leven – Over hulp bij zelfdoding aan mensen die hun leven voltooid achten. Den Haag, 2016.
103 Hartogh, GA den, Voltooid leven - Hoe verder na Schnabel? NJB 2016, p. 854-865. Zie ook Mevis, PAM, Over de randen van de
euthanasiewetgeving. Delikt en Delinkwent 2016/35.

55

‘klinisch’ naar de problematiek heeft gekeken, en zich in de verhouding tussen barmhartigheid en
autonomie teveel op het eerste begrip heeft gefocust. Mede daarom meent Engberts dat de
commissie de stem van de tijd onvoldoende heeft verstaan. In de visie van Engberts wordt in het
rapport van de commissie ruimte toegedekt die benut had kunnen worden, bijvoorbeeld waar het
gaat om de interpretatie van de wettelijke zorgvuldigheidseis inzake het ondraaglijk lijden.104
In oktober 2016 zond de regering een reactie op het rapport van de commissie Schnabel naar de
Tweede Kamer.105 De inhoud daarvan kwam voor velen als een verrassing. Zonder al teveel omhaal
van woorden laat de regering in deze reactie weten de verhouding tussen barmhartigheid en
autonomie anders te wegen dan de commissie, en wel in die zin dat in de wetgeving wel ruimte zou
moeten worden geschapen voor een recht op hulp bij zelfdoding wegens voltooid leven, in gevallen
waarin het gaat om een vrijwillig en weloverwogen verzoek:
“Leidende gedachte voor de oplossing die het kabinet zoekt is in hoeverre aan de
autonomie van degene die een stervenswens heeft is tegemoet te komen. Autonomie
is een fundamentele waarde en een belangrijk element in zowel ethiek als recht, een
grondbeginsel waarmee het ideaal en recht dat iedereen zelf zijn of haar eigen leven
vorm moet kunnen geven tot uitdrukking wordt gebracht. In de Thematische
wetsevaluatie Zelfbeschikking in de zorg (bijlage bij Kamerstuk 31 765, nr. 86) wordt
autonomie een moreel en juridisch fundament van veel wet- en regelgeving
genoemd. Het is ook één van de leidende beginselen van het regeerakkoord” (…).
Echter, wanneer mensen geen levensperspectief meer hebben en als gevolg daarvan
een persistente, actieve doodswens hebben ontwikkeld staat de rationale van de
beschermwaardigheid van het leven onder druk, doordat het leven voor henzelf geen
waarde meer heeft. Mensen die weloverwogen menen dat hun leven voltooid is, die
uitzichtloos lijden aan het leven, moeten in staat worden gesteld dit leven op een
voor hen waardige wijze af te sluiten. Dit doet geen afbreuk aan de
beschermwaardigheid van het leven als zodanig, maar zet het perspectief van de
persoon met een wens tot sterven voorop. 106
Waar het gaat om de vormgeving van een voltooid leven-regeling sluit de regering in de
kabinetsreactie vrijwel volledig aan bij de regeling die in 2011 werd voorgesteld door het
Burgerinitiatief, zij het met één belangrijk verschil: het Burgerinitiatief noemde een leeftijdsgrens van
minimaal 70 jaar, de regering noemt geen leeftijdsgrens maar spreekt in algemenere zin van ‘mensen
die hun leven voltooid achten’. Over de vraag waarom de regering nog in 2012 een dergelijke regeling
verwierp (de parlementaire bespreking van het Burgerinitiatief) maar deze in 2016 wel omarmt,
wordt in de kabinetsreactie slechts het volgende gezegd: “Een meerderheid van de Tweede Kamer
was toentertijd van mening dat er eerst een brede maatschappelijke discussie gevoerd moest worden
over dit complexe onderwerp. Op basis van de discussie van de afgelopen jaren meent het huidige
kabinet dat in die gevallen, waarin sprake is van een consistente, weloverwogen, actieve wens tot
104 Engberts DP. In geleerdheid gesmoord – De commissie-Schnabel over hulp bij zelfdoding aan mensen die hun leven voltooid
achten. TvGR 2016; 40: 369-377.
105 Kamerstukken II, 2016-2017, 32647, nr. 55.
106 Kamerstukken II, 2016-2017, 32647, nr. 55, p. 6-7.

56

levensbeëindiging op grond van uitzichtloos en ondraaglijk lijden aan het leven zonder medische
grondslag, ruimte gemaakt zou moeten worden voor autonomie, door in die gevallen de
belemmeringen die de wet nu opwerpt om hulp te krijgen, weg te nemen”.107
De kabinetsreactie op het rapport van de Commissie Schabel leidde tot veel politieke en
maatschappelijke bijval, maar ook tot kritische reacties uit zowel de medische108 als de juridische
wereld.109 Ook commissievoorzitter Schnabel gaf een reactie: “Het grote probleem is dat de grens
tussen beide wetten (Wtl en regeling voltooid leven) moeilijk te maken zal zijn. En de vraag is hoe die
twee wetten zich tot elkaar verhouden (…). Ik denk dat het wel erg complex wordt. Onnodig
complex”.110
Een voorlopig laatste stap werd gezet door de publicatie in december 2016 van een concept-initiatief
wetsvoorstel voltooid leven door D66.111 Dit concept ‘Wet toetsing levensbegeleiding van ouderen op
verzoek’ ging vergezeld van een memorie van toelichting. Anders dan in de kabinetsreactie is in de
ontwerpregeling van D66 wel een minimumleeftijd opgenomen, namelijk 75 jaar. Ook zijn er andere
verschillen tussen de kabinetsreactie en het voorstel van D66, onder meer waar het gaat om de in
acht te nemen termijn tussen een verzoek en de uitvoering daarvan112.
Analyse
De oorsprong van de discussie over levensbeëindiging bij voltooid leven ligt in belangrijke mate in een
artikel dat de oud-raadsheer van de Hoge Raad Drion in oktober 1991 in NRC Handelsblad
publiceerde.113 In dit artikel pleitte Drion voor een mogelijkheid voor oude mensen om te kunnen
beschikken over een middel op om een aanvaardbare wijze, en op een door hen zelf gekozen moment,
uit het leven te kunnen stappen. Naar aanleiding van deze publicatie ontstond in de jaren daarna een
brede maatschappelijke discussie over deze zogenaamde ‘pil van Drion’. Een belangrijke volgende
stap in deze discussie vormde de uitspraak van de Hoge Raad in de zaak-Brongersma. In deze zaak
was de vraag aan de orde hoever het mandaat van artsen op het terrein van levensbeëindiging
strekte. De zaak-Brongersma werd gepositioneerd als een ‘voltooid leven-zaak’. In zijn uitspraak uit
december 2002 onderschrijft de Hoge Raad het eerdere oordeel van het Gerechtshof Amsterdam in
deze procedure, namelijk dat “[i]n ieder geval (…) niet als juist [kan] worden aanvaard de opvatting
dat een huisarts zich zelfstandig - als medicus - een oordeel mag vormen over de ondraaglijkheid, de
uitzichtloosheid en onbehandelbaarheid van lijden dat zijn oorzaak niet of niet in overwegende mate
vindt in een somatische en/of psychische aandoening”.114 Sindsdien speelt deze omschrijving van het
mandaat van de arts een belangrijke rol in de rechtspraktijk. Algemeen wordt aangenomen dat deze
107 Kamerstukken II, 2016-2017, 32647, nr. 55, p. 8.
108 Zie bijvoorbeeld Maassen H, Rol arts bij voltooid leven onduidelijk. Medisch Contact 2016, nr. 42, p. 10-11.
109 Zie bijvoorbeeld Esther Pans, Op de pil van Drion kun je lang wachten. De Volkskrant, 1 november 2016.
110 Trouw, 14 oktober 2016, p. 6.
111 https://d66.nl/wet-voltooid-leven-pia-dijkstra/.
112 Zie ook Gevers JKM, Hulp bij zelfdoding bij voltooid leven: naar een nieuwe wet? Tijdschrift voor Gezondheidsrecht 2017;41: 112120.
113 Drion H, Het zelfgewilde einde van oude mensen. NRC Handelsblad 19 oktober 1991.
114 Hoge Raad 24 december 2002, NJ 2003, 167 met noot T. Schalken.

57

omschrijving, die als zodanig niet voorkomt in de Wtl, ook onder deze wet zijn gelding heeft
behouden.
In zijn noot uit 2003 bij de Brongersma-uitspraak merkte Schalken al op dat de Hoge Raad een nogal
strakke grens trok, die de gecompliceerdheid van de discussie over de voltooid leven-problematiek
leek te miskennen. Die opvatting was ook terug te vinden in het rapport van de Commissie Dijkhuis
uit 2004. Deze commissie boog zich in opdracht van de KNMG over de implicaties van de Brongersmauitspraak. De hoofdvraag uit het rapport luidde: “Zijn er inherente grenzen aan de (huidige wijze van)
legitimatie van hulp bij levensbeëindigend handelen door een arts? Zo ja, wat zijn dan die
grenzen?”.115 De commissie Dijkhuis schetst een aantal scenario’s met betrekking tot de grenzen van
het handelen van de arts en concludeert dat “de huidige juridische demarcatiewijze (het arrest van de
Hoge Raad) de problemen in de praktijk niet oplost en grotendeels de complexiteit van de beoordeling
van ‘lijden’ door artsen miskent”.116 Meer in het algemeen merkt de commissie op er vanuit te gaan
“dat het primaat voor de afbakening van het gebied waarop de arts geacht kan worden als
professional te handelen bij de beroepsgroep zelf ligt. Er is dus ruimte voor de beroepsgroep om zelf
de grenzen van dat gebied te verhelderen”.117 Uit het rapport kan worden afgeleid dat de commissie
al in 2004 meer ruimte zag dan naar voren komt uit het in 2002 door de Hoge Raad gehanteerde
criterium.
Deze ruimte werd in de jaren daarna benut door aanvaardbaar te achten dat niet alleen lijden op
basis van één overheersende medische aandoening onder de Wtl viel118, maar ook lijden op basis van
een zogenaamde ‘stapeling van ouderdomsklachten’. Deze ontwikkeling is beschreven in het rapport
van de tweede evaluatie, en ligt zowel vast in de uitspraken die de RTE’s in de periode 2007-2012
hebben gedaan als in het in 2011 verschenen KNMG-standpunt ‘De rol van de arts bij het zelfgekozen
levenseinde’.119
In zijn kritiek op het rapport de Commissie Schnabel betoogt Engberts dat de commissie te strikt heeft
vastgehouden aan de Brongersma-uitspraak van de Hoge Raad: “[H]et is van belang om te bedenken
dat het Brongersma-arrest niet een interpretatie is van de zorgvuldigheidseisen uit de Wtl. De Wtl
was nog niet van toepassing op de casus Brongersma en daarom is het arrest van de Hoge Raad niet
bindend waar het betreft de interpretatie van de Wtl. Daarbij komt dat de Wtl spreekt over
‘ondraaglijk en uitzichtloos lijden’ zonder de toevoeging dat het lijden medisch classificeerbaar moet
zijn”.120 Deze opvatting lijkt, zo algemeen gesteld, niet houdbaar, alleen al omdat de Hoge Raad zijn
uitspraak deed met wetenschap van en uitvoerige verwijzingen naar passages uit de parlementaire
behandeling van de Wtl. Een reden om de strakke formulering uit de Brongersma-uitspraak te
115 Commissie Dijkhuis, Op zoek naar normen voor het handelen van artsen bij vragen om hulp bij levensbeëindiging in geval van
lijden aan het leven. Utrecht, 2004, p. 1.
116 Commissie Dijkhuis, p. 41.
117 Commissie Dijkhuis, p. 44.
118 De vraag is overigens of dit een juiste interpretatie is van de uitspraak van de Hoge Raad, maar het is wel de interpretatie die in de
eerste jaren na 2002 gangbaar was.
119 Van der Heide e.a. (2012), p. 56-59.
120 Engberts DP. In geleerdheid gesmoord – De commissie-Schnabel over hulp bij zelfdoding aan mensen die hun leven voltooid
achten. TvGR 2016; 40: 375.

58

relativeren is veeleer de observatie van de commissie Dijkhuis over het primaat van de beroepsgroep
bij het bepalen van de grenzen van het handelen van de arts. In navolging van het Gerechtshof
Amsterdam baseerde de Hoge Raad zich in 2002 in belangrijke mate op de toenmalige opvattingen
binnen de beroepsgroep over het mandaat van de arts. Gaan die opvattingen schuiven, dan komt ook
het in 2002 geformuleerde criterium dat het lijden zijn oorzaak in overwegende mate moet vinden in
een somatische en/of psychische aandoening ter discussie te staan, en zou een moment kunnen
worden bereikt waarop de beroepsgroep zelf concludeert dat dit criterium niet meer adequaat is. Het
is bepaald niet uitgesloten dat de Hoge Raad, in een nieuwe uitspraak in een vergelijkbare zaak,
daarbij zou aansluiten. De vraag is echter wel hoe reëel het is dat binnen het kader van de Wtl nog
een verdere verruiming van de mogelijkheden kan worden gerealiseerd. Kijkend naar de oordelen van
de RTE’s kan anno 2017 kan gesproken worden van een ruime uitleg van de ‘stapeling van
ouderdomsaandoeningen’. Daarmee lijken de grenzen van het medisch domein wel te zijn bereikt.
Verdergaande verruimingen, waarbij in het bijzonder te denken valt aan het loslaten van de in 2002
door de Hoge Raad geformuleerde medische grondslag van het lijden, lijken niet goed te passen
binnen de Wtl, nog afgezien van de vraag of artsen bereid zullen zijn in gevallen waarin zij geen
verbinding ervaren met het medisch domein, in te gaan op verzoeken tot levensbeëindiging. In dat
licht vallen pleidooien om naast de Wtl een ander wettelijk kader te creëren wel te begrijpen. De
vraag of daarvoor ook daadwerkelijk moet worden gekozen, valt buiten het bestek van deze
wetsevaluatie. De discussie over de problematiek van levensbeëindiging bij voltooid leven wijst niet
op een gebrek van de Wtl, maar veeleer op een sterk toegenomen maatschappelijke behoefte om
meer mogelijkheden te hebben dan deze wet biedt c.q. kan bieden. Er is op maatschappelijk niveau
sprake van een duidelijke accentverschuiving in de richting van meer zelfbeschikking en zelfs een
recht om te sterven.

2.3.8 Hulp bij levensbeëindiging door een niet-arts
De Wtl bevat een zogenaamd ‘gesloten’ systeem. De wet geeft alleen artsen de mogelijkheid om in te
gaan op een verzoek om levensbeëindiging, in de gevallen waarin aan de in art. 2 Wtl genoemde
zorgvuldigheidseisen is voldaan. De afgelopen decennia is een aantal malen geprobeerd ruimte te
creëren voor niet-artsen. Daarbij ging het om strafrechtelijke procedures over de grens tussen
strafbare en niet-strafbare hulp bij zelfdoding. Dit leverde jurisprudentie op over het onderscheid
tussen activiteiten en handelingen die wel onder art. 294 Sr. vallen en activiteiten en handelingen
waarbij dat niet het geval is. In een aantal van de gevoerde procedures bleef de betrokken niet-arts
aan de goede kant van de streep, in andere gevallen werd deze streep overschreden en oordeelde de
strafrechter tot een schuldigverklaring. In een van deze zaken oordeelde de rechter in de vorige
evaluatieperiode over hulp bij zelfdoding door een niet-arts, die voorzitter was van de Stichting
Vrijwillig Leven. In deze zaak achtte de rechtbank betrokkene strafbaar. Niettemin sprak de rechtbank
uit het niet geheel uitgesloten te achten dat niet-artsen in het geval van hulp bij zelfdoding een
beroep zouden kunnen doen op noodtoestand: “maar een dergelijk beroep zal slechts bij hoge
uitzondering kunnen worden aanvaard. De manoeuvreerruimte van de rechter is in zo’n geval
uitermate klein”.121 Deze overwegingen van de rechtbank werden nadien door het hof
overgenomen.122 Het hof oordeelde “dat het beroep op overmacht in de vorm van noodtoestand
121 Rechtbank Almelo 29 mei 2009, TvGR 2009/20.
122 Gerechtshof Arnhem 17 februari 2012, NJ 2012/509.

59

feitelijke grondslag ontbeert, omdat niet aannemelijk is geworden dat alternatieven niet voorhanden
waren”.
In deze evaluatieperiode ging alle aandacht uit naar de zaak Heringa. In deze zaak hielp Albert
Heringa in 2008 zijn 99 jaar oude moeder met zelfdoding, door haar een grote hoeveelheid middelen
te verstrekken en haar te helpen bij het innemen daarvan. Het ging daarbij om de uitdrukkelijke wens
van de moeder zelf, zoals bleek uit een video-opname van haar laatste uren. Deze video-opname was
nadien te zien in een tv-documentaire over deze zaak. Heringa en zijn moeder hadden geprobeerd de
levensbeëindiging op de normale manier te realiseren, maar hadden geen arts bereid kunnen vinden
om op het verzoek in te gaan. In de zaak Heringa ging het dus niet om het exploreren van de grens
tussen strafbare en niet-strafbare hulp bij zelfdoding. Van meet af aan was duidelijk dat Heringa
handelde in strijd met art. 294 Sr. en spitste de zaak zich toe of er een juridische rechtvaardiging kan
zijn voor ‘hulp bij zelfdoding door intimi’.123 Op 22 oktober 2013 oordeelde de Rechtbank Gelderland
in deze zaak dat Heringa zich schuldig had gemaakt aan hulp bij zelfdoding, maar zich niet kon
beroepen op een noodtoestand. In de visie van de rechtbank was onvoldoende komen vast te staan
dat de route van een arts en de Wtl niet mogelijk was.124 Daar dacht het Gerechtshof ArnhemLeeuwarden in mei 2015 anders over. In de visie van het Hof was het wel aannemelijk dat
alternatieven, in de vorm van een arts die bereid was de Wtl-route te volgen, ontbraken. Daarbij
achtte het Hof van belang dat er bij de moeder van Heringa sprake was van een stapeling van
ouderdomsklachten en dat in 2008 nog maar weinig artsen bereid waren aan een daarop gebaseerd
euthanasieverzoek gehoor te geven: “Gezien de euthanasiewetgeving en -praktijk in 2008 alsook de
inhoud van de hiervoor aangehaalde verklaring van de huisarts en de feitelijke toestand waarin
verdachte’s moeder verkeerde, acht het hof het alleszins voorstelbaar dat verdachte na het contact
met de huisarts geen andere arts meer heeft geraadpleegd. De kans dat een andere arts onder de
gegeven omstandigheden bereid zou zijn geweest om medewerking te verlenen aan de door
verdachte’s moeder gewenste zelfdoding, moet op grond van de hiervoor weergegeven passages uit
het dossier ook naar het oordeel van het hof als theoretisch worden beschouwd”. Alle verdere
aspecten in ogenschouw nemend kwam het Hof tot de conclusie “dat op grond van de zeer
uitzonderlijke omstandigheden van het geval het beroep op noodtoestand gegrond is”.125
Den Hartogh merkte naar aanleiding van de uitspraak in hoger beroep op dat het Hof “lijkt te hebben
gezocht naar een mogelijkheid om een verdachte als Heringa, wiens daad in zo brede kring begrip en
waardering ontmoet, vrijuit te laten gaan zonder daarmee een precedent te scheppen”.126
Opmerkelijk is dat het Hof het handelen van een niet-arts heeft getoetst aan een normenkader dat
ontwikkeld is voor artsen. In het arrest-Heringa loopt het Hof stelselmatig alle zorgvuldigheidseisen
uit de Wtl na. De eis inzake het ontbreken van een redelijke andere oplossing krijgt daarbij een
123 Beeld ontleend aan twee publicaties van Den Hartogh over deze zaak: Hartogh G den, Hulp bij zelfdoding door intimi. NJB 2014, p.
1598-1605 (over de uitspraak van de rechtbank in de zaak Heringa) en Hartogh G den, Hulp bij zelfdoding door intimi – Tweede
ronde. NJB 2015, p. 2215-2220 (over de uitspraak in hoger beroep).
124 Rechtbank Gelderland 22 oktober 2013, TvGR 2014/5, met noot PAM Mevis.
125 Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 13 mei 2015, TvGR 2015/195 met noot PAM Mevis.
126 Hartogh G den, Hulp bij zelfdoding door intimi – Tweede ronde. NJB 2015, p. 2217. Zie ook Hartogh G den, Ethiek en
gezondheidsrecht – De morele grondslagen van het gezondheidsrecht en de erfenis van Leenen. Den Haag, Sdu Uitgevers, 2014, p.
68-76.

60

specifieke invulling: het ging in deze zaak immers niet om het vinden van een alternatief voor
levensbeëindiging, maar om het vinden van een arts die in plaats van Heringa zelf bereid was het
verzoek om levensbeëindiging ten honoreren. Het Hof accepteert dat Heringa zich in een conflict van
plichten bevond (in de zin van een door hem ervaren zorgplicht jegens zijn moeder versus de plicht
om geen leven te beëindigen), en geeft daarmee aan dat de zorgplicht van een arts jegens zijn patiënt
en die van een zoon jegens zijn moeder een even sterke juridische betekenis kunnen hebben.
In de berichtgeving over de uitspraak van het Hof werd gesproken van een belangrijk proefproces. In
juridische publicaties naar aanleiding van de uitspraak overheerst evenwel de mening dat de
uitspraak sterk gericht is op de omstandigheden waar Heringa in 2008 mee te maken had, en weinig
algemene betekenis heeft.127 Den Hartogh heeft erop gewezen dat met betrekking tot mogelijkheden
voor intimi om hulp bij zelfdoding te mogen verlenen nog wel een andere denklijn voorstelbaar is, op
basis van art. 8 EVRM en de jurisprudentie van het Europese Hof in Straatsburg. Naar zijn mening had
het Hof moeten ingaan op dit ook door Heringa gevoerde verweer. Gelukkig, aldus Den Hartogh, krijgt
de Hoge Raad in cassatie de gelegenheid om deze omissie te herstellen.128 Zover kwam het echter
niet. In haar advies aan de Hoge Raad van 8 november 2016 concludeerde Procureur-Generaal
Spronken dat het Hof met een beoordeling van de noodtoestand kon volstaan en om die reden niet
hoefde toe te komen aan het verweer op basis van art. 8 EVRM. Zij adviseerde de Hoge Raad dezelfde
koers te varen. Op 14 maart 2017 koos de Hoge Raad echter voor een andere benadering. De Hoge
Raad sprak uit de argumentatie van het oordeel van het Hof dat Heringa zich op een noodtoestand
kon beroepen niet begrijpelijk te vinden. Het was volgens de Hoge Raad niet toereikend dat het Hof in
essentie had volstaan met het toetsen van het handelen van Heringa aan de voor een arts geldende
eisen. De Hoge Raad verwees de zaak voor een nieuwe beoordeling terug naar het Gerechtshof Den
Bosch, met als vingerwijzing dat een beroep op noodtoestand van een niet-arts “slechts bij hoge
uitzondering te aanvaarden is”, mede “in het licht van het (…) maatschappelijke en politieke debat
dat wordt gevoerd over levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding”.129

2.3.9 De Levenseindekliniek
In het vorige evaluatierapport werd met betrekking tot de Levenseindekliniek opgemerkt: “Reacties
op de Levenseindekliniek waren en zijn terughoudend en kritisch, zowel waar het gaat om het
initiatief als zodanig als om mogelijke strijdigheden met de inhoud of de geest van de Wtl. De
overheersende opvatting is evenwel dat activiteiten van artsen in de context van de
Levenseindekliniek niet per definitie strijdig zijn met de wet. Het gaat om de concrete werkwijze van
de betreffende artsen: die zou zeer wel kunnen passen binnen de grenzen van de Wtl”.130 De
aanbeveling werd gedaan een onafhankelijk onderzoek in te stellen naar de Levenseindekliniek, mede
om vast te stellen of deze binnen de wettelijke kaders blijft.131 Dit onderzoek is nadien verricht en
werd gepubliceerd in 2014. De uitkomsten geven een positief beeld van de kwaliteit en
127 Zie Mevis in zijn noot bij het arrest in het TvGR, en ook Buijsen M, Betekenis van het arrest in de zaak Heringa is gering. NJ 2015, p.
1478.
128 Hartogh G den, Hulp bij zelfdoding door intimi – Tweede ronde. NJB 2015, p. 2218.
129 Hoge Raad 14 maart 2017, ECLI:NL:HR:2017:418.
130 Van der Heide e.a. (2012), p. 75.
131 Van der Heide e.a. (2012), p. 231.

61

zorgvuldigheid waarmee de medewerkers van de Levenseindekliniek te werk gaan.132 Kregen
meldingen van euthanasie door de Levenseindekliniek aanvankelijk speciale aandacht van de RTE’s
(door deze meldingen in eerste instantie door alle RTE’s te laten beoordelen en later door deze
standaard als ‘vragen oproepend’ te categoriseren), eind 2015 kwam daaraan een einde.133 Waar het
gaat om de toetsing is de situatie met betrekking tot de Levenseindekliniek derhalve met ingang van
2016 genormaliseerd. De ophef die in 2014 ontstond over enkele zaken waarin een RTE kritisch was
over het handelen van een arts van de Levenseindekliniek, gaf de minister van VWS geen aanleiding
voor nadere stappen:
“VUmc en AMC hebben net onderzoek gedaan. De uitkomst is dat wat er gebeurt,
goed en zorgvuldig gebeurt (…). 99% van de zaken die de Levenseindekliniek heeft
behandeld, zijn als zorgvuldig beoordeeld. Er zijn twee casussen waarbij sprake was
van het oordeel «onzorgvuldig». Als je in acht neemt dat de Levenseindekliniek
geconfronteerd wordt met complexere problematiek, dan kun je echt niet zeggen dat
dit een verontrustend beeld geeft. De Levenseindekliniek stelt zich ontzettend lerend
en open op en verbetert de procedures steeds verder. Ik heb dan ook vertrouwen in
de Levenseindekliniek”.134
Den Hartog behield zijn eerder al geuite zorgen over de handelwijze van de Levenseindekliniek. Dat
was voor hem de voornaamste aanleiding om het belang te benadrukken van een behandelrelatie
tussen de patiënt en de arts die de levensbeëindiging op verzoek uitvoert (zie ook par. 2.3.5).135
Een belangrijke reden voor de oprichting van de Levenseindekliniek was het gegeven dat sommige
patiënten met een gerechtvaardigd euthanasieverzoek geen arts kunnen vinden die bereid was hun
verzoek te realiseren. De problematiek van de ‘weigerachtige’ arts leidde er in oktober 2013 toe dat
het D66-Kamerlid Pia Dijkstra een initiatiefwetsvoorstel indiende dat op de arts met wie de patiënt
een behandelingsovereenkomst had maar die een gerechtvaardigd verzoek tot euthanasie weigerde,
een verwijsplicht legde. Deze arts, aldus een nieuw art. 2b Wtl: “verwijst de patiënt door naar een arts
die daartoe wel bereid is en raadpleegt daartoe zo nodig een of meer andere artsen”.136 Tot een
verdere parlementaire behandeling van dit wetsvoorstel tot opneming van een verwijsplicht in de
Wtl is het tot op heden nog niet gekomen. Naast de vraag of het juist is artsen een dergelijke
verwijsplicht op te leggen, kan de meerwaarde ervan worden betwijfeld, nu juist in de situatie van
een weigerachtige arts patiënten de weg naar de Levenseindekliniek steeds makkelijker lijken te
vinden.
De Levenseindekliniek is vooral opgericht met het oog op situaties waarin artsen zich terughoudend
of weigerachtig opstellen met betrekking tot ‘complexe’ gevallen. Gaat het om een weigering van een
132 Snijdewind M, Willems D, Onwuteaka-Philipsen B, Het functioneren van de Levenseindekliniek – Verslag van het
evaluatieonderzoek over het eerste jaar. Amsterdam. 2014. Zie ook NTvG 2016: A9992.
133 Jaarverslag 2015, p. 13.
134 Kamerstukken II, 2014-2015, 32647, nr. 40, p. 25. Nadien deden zich nog enkele andere gevallen voor waarin een RTE oordeelde
dat een uitvoerend arts van de Levenseindekliniek niet aan alle zorgvuldigheidseisen had voldaan.
135 Hartogh GA den, Ondraaglijk lijden onder druk. Medisch Contact 2015, p. 516-518.
136 Kamerstukken II, 2013-2014, 33778, nrs 1-3.

62

arts in een ‘niet-complexe’ situatie, dan ligt het veel meer voor de hand een oplossing te zoeken in de
sfeer van een vervanger of collega van de arts. Daarbij kan gedacht worden aan het zogenaamde
‘Hoogeveense model’, dat inhoudt dat een arts een patiënt ten aanzien van wie hij zelf geen
euthanasie wil uitvoeren overdraagt aan een nabije collega.137

2.3.10 Bevindingen uit de jurisprudentie
In de onderzoeksperiode legde het OM geen enkele door een RTE aangebrachte zaak voor aan de
strafrechter. De IGZ besloot in twee van dergelijke gevallen tot het indienen van een tuchtklacht. Zie
over deze tuchtzaken par. 2.4.2.3. Daarnaast werden enkele andere rechterlijke uitspraken gedaan die
direct of indirect betrekking hebben op of betekenis hebben voor het domein van de Wtl. Deze
uitspraken worden hieronder, in chronologische volgorde, kort beschreven.
Gebrek aan regie
In oktober 2012 deed het Regionaal Tuchtcollege ’s-Gravenhage uitspraak in een zaak die was
aangespannen door de dochters van een echtpaar waarvan zowel de man als de vrouw om
euthanasie had gevraagd. De klacht was gericht tegen een waarnemend huisarts en hield in dat de
arts, bij de wijze waarop hij gereageerd had op het ‘dubbele’ euthanasieverzoek, blijk had gegeven
van een totaal gebrek aan regie. Naar de mening van de tuchtrechter was de arts op diverse punten
ernstig tekortgeschoten. De arts kreeg een berisping.138
Beoordeling wilsbekw aamheid
In februari 2013 oordeelde het Centraal Tuchtcollege in hoger beroep over een klacht van de
nabestaanden van een inmiddels overleden patiënt over de wijze waarop een psychiater, nadat de
patiënt om euthanasie verzocht, diens de wilsbekwaamheid had beoordeeld. Naar de mening van het
regionaal tuchtcollege handelde de psychiater daarbij onzorgvuldig, onder meer door ervan uit te
gaan dat een patiënt met dementie min of meer per definitie wilsonbekwaam is. Het regionale
tuchtcollege gaf de psychiater een berisping, maar het Centraal Tuchtcollege oordeelde veel milder en
verklaarde de klachten van de nabestaanden ongegrond. In de ogen van het Centraal Tuchtcollege
kon de wilsbekwaamheidsbeoordeling door de psychiater de toets der kritiek doorstaan.139
Weigering verpleeghuis om medew erking te verlenen aan euthanasie
In april 2015 oordeelde de Rechtbank Zeeland-West Brabant over een geschil tussen een verpleeghuis
en een van haar bewoners. De bewoner had te kennen gegeven het verblijf, en derhalve de
zorgovereenkomst, te willen beëindigen, zodat op een andere locatie uitvoering kon worden gegeven
aan zijn verzoek om euthanasie. Het verpleeghuis stond die uitvoering binnen haar eigen muren niet
toe. Naar de mening van het verpleeghuis was de bewoner wilsonbekwaam en kon van het
137 Hierover al Van der Heide e.a. (2012), p. 69.
138 Regionaal Tuchtcollege ’s-Gravenhage 23 oktober 2012, Tijdschrift voor Gezondheidsrecht 2013/8 met noot JCJ Dute.
139 Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg 7 februari 2013, Tijdschrift voor Gezondheidsrecht 2013/17, met een zeer
kritische noot van JCJ Dute.

63

beëindigen van de zorgovereenkomst geen sprake zijn. De rechter oordeelde dat de bewoner wel
degelijk (voldoende) bekwaam was en dat het verpleeghuis dus moest meewerken aan het
beëindigen van de overeenkomst en het overplaatsen van de bewoner naar een door hem gewenste
andere locatie.140
Een reëel behandelingsperspectief?
Een uitspraak van het Regionaal Tuchtcollege Zwolle uit januari 2017 betrof een klacht van een zoon
van een inmiddels overleden patiënte over de wijze waarop haar huisarts had gereageerd op haar
euthanasieverzoek. De eerste klacht betrof het feit dat de huisarts patiënte had voorgesteld dat zij
zou worden onderzocht door een psychiater, mede om te beoordelen of er nog behandelingsopties
waren. Patiënte wilde echter niet meer behandeld worden. De tweede klacht luidde dat de huisarts
had nagelaten acties te ondernemen om het sterven van patiënte te verzachten. Het regionaal
tuchtcollege verklaarde beide klachten ongegrond. Met betrekking tot de eerste klacht oordeelde de
tuchtrechter dat de huisarts in redelijkheid tot het oordeel kon komen dat een (psychiatrisch)
onderzoek naar behandelingsopties aangewezen was.141

2.4 Melding en toetsing
2.4.1 Het functioneren van de RTE’s
Reeds in de jaren voor de inwerkingtreding van de Wtl functioneerden er regionale commissies die
oordeelden over gemelde gevallen van levensbeëindiging op verzoek. Het was een bewuste keuze van
de wetgever om het systeem van toetsing door een multidisciplinaire commissie in de Wtl te
verankeren, onder meer om het strafrecht op afstand te plaatsen en de meldingsbereidheid van
artsen te stimuleren. In de jaren na de inwerkingtreding van de Wtl was er maar in beperkte mate
sprake van discussie over het functioneren van de RTE’s als zodanig. In de vorige evaluatieperiode
(2007-2012) was al waarneembaar dat deze discussie toenam. In de periode 2012-2016 kan worden
geconstateerd dat het functioneren van de RTE’s een thema op zich is geworden. Dat komt door een
aantal omstandigheden. Een ervan is de maatschappelijke discussie over levensbeëindiging bij
bijzondere patiëntengroepen, zoals psychiatrische patiënten en patiënten met (vergevorderde)
dementie.142 De ontwikkelingen op dat gebied is voor een aantal auteurs aanleiding vraagtekens te
plaatsen bij de aanpak en de legitimiteit van de RTE’s.143 Een andere omstandigheid is dat er door
RTE’s in vergelijkbare gevallen niet altijd op dezelfde wijze werd geoordeeld.144
De meest principiële discussie is te vinden in enkele publicaties van Hendriks. Hij betoogt:
140 Rechtbank Zeeland-West Brabant 15 april 2015, Tijdschrift voor Gezondheidsrecht 2015/250 met noot MC Ploem.
141 Regionaal Tuchtcollege Zwolle 27 januari 2017, ECLI:NL:TGZRZWO:2017:20.
142 Zie bijvoorbeeld Buijsen M, Euthanasie in de psychiatrie beter toetsen, Medisch Contact 2014, p. 1622-1624.
143 Zie bijvoorbeeld Hendriks A, Recht op leven en recht op een zelfgekozen dood: een toetsing van de Nederlandse euthanasiewet
aan het EVRM. NTM/NJCM-Bulletin 2014/13. Ook: Hendriks A, Meer (toe)zicht op toetsing euthanasie dringend gewenst. NJB
2014, p. 1308-1312 (met reactie Legemaate en naschrift Hendriks in NJB 2014, p. 1566-1567).
144 Dit komt het meest duidelijk naar voren in Hartogh GA den, De beoordeling van euthanasie en hulp bij zelfdoding bij
psychiatrische en demente patiënten. NJB 2015, p. 1406-1414.

64

“dat verschillend kan worden gedacht over de vraag of de WTL voorziet in een juiste
balans tussen enerzijds het bevorderen van transparantie en zorgvuldige uitvoering
van euthanasie en anderzijds het adequaat kunnen optreden tegen normovertreding
door uitvoerend artsen. Die laatste mogelijkheid, een eis die voortvloeit uit artikel 2
EVRM en uit artikel 8 EVRM indien wordt gehandeld in strijd met de zelfbeschikking,
staat onder druk door de toetsing(spraktijk) van de RTE’s die zelf deels de uitleg en
toepassing van de norm bepalen” (…) . Het toetsingssysteem van de WTL en de rol die
de RTE’s daarbinnen vervullen bieden naar mijn mening onvoldoende waarborgen
om te voldoen aan de op de overheid rustende onderzoeksplicht bij
overlijdensgevallen (artikel 2 EVRM). (…) De RTE’s oordelen daarbij in één instantie,
zonder enige vorm van hoger beroep en de wet voorziet niet in toezichts- en
correctiemechanismen.145
Hendriks spreekt in dat kader over de “oncontroleerbare en niet-corrigeerbare positie van de RTE’s”.
De toetsingsprocedure dient volgens Hendriks te worden heroverwogen, “zeker nu RTE’s inmiddels
met enige regelmaat ook worden gevraagd te oordelen over euthanasie bij demente en
psychiatrische patiënten – groepen die volgens het EHRM geen aanspraak maken op het recht op een
zelfgekozen dood”. Dat laatste argument lijkt niet echt relevant te zijn, nu het EHRM volgens de
analyse van Hendriks zelf vooral aandringt op de bescherming van kwetsbare patiënten die hun wil
niet kunnen bepalen.146 In het algemeen spreekt uit de publicaties van Hendriks duidelijke twijfel
over de legitimiteit van de oordelenlijn van de RTE’s, met name waar het gaat om “nieuwe
onderwerpen” of bijzondere patiëntengroepen. Andere auteurs zijn ook kritisch, maar benadrukken
vooral dat in de huidige wettelijke regeling voorzieningen ontbreken ter bevordering van de
rechtseenheid tussen de vijf (autonome) RTE’s. Dat heeft in de literatuur geleid tot een groot aantal
suggesties:
 Eén nationale toetsingscommissie met nevenzittingsplaatsen in plaats van vijf regionale
commissies, het instellen van een orgaan dat toekijkt op de oordelen van de RTE’s en/of het in
bepaalde gevallen gebruik maken van een reflectiekamer met onafhankelijk deskundigen;147
 Het voorleggen van zaken over ingewikkelde kwesties of bijzondere patiëntengroepen aan een
centrale, veel breder samengestelde toetsingscommissie;148
 Aan de vijf RTE’s een overkoepelende rechtseenheidsvoorziening “voor onbeantwoorde
rechtsvragen” toe te voegen;149
 Het instellen van een mogelijkheid (voor artsen en/of voor andere belanghebbenden) om bij een
onafhankelijke instantie in beroep te kunnen gaan tegen oordelen van een regionale RTE.150

145 Hendriks A, Recht op leven en recht op een zelfgekozen dood: een toetsing van de Nederlandse euthanasiewet aan het EVRM.
NTM/NJCM-Bulletin 2014/13.
146 Zo wijst bijvoorbeeld de uitspraak van het EHRH in de zaak Haas tegen Zwitserland in een andere richting dan Hendriks
suggereert. Aldus ook Kastelein WR, Toetsing euthanasie. TvGR 2014; 38: 437.
147 Hendriks A, Meer (toe)zicht op toetsing euthanasie dringend gewenst. NJB 2014, p. 1308-1312.
148 Buijsen M, Euthanasie in de psychiatrie beter toetsen, Medisch Contact 2014, p. 1622-1624.
149 Mevis PAM e.a., Schriftelijke wilsverklaring euthanasie bij wilsonbekwame patiënten: een jurisprudentieonderzoek. Rotterdam,
2014, p. 60.

65

De huidige regeling in de Wtl gaat uit van een vijftal regionale toetsingscommissies, die formeel
gezien autonoom beslissen over de aan de commissie voorgelegde zaken. De enige bepaling in de wet
die duidt op het belang van harmonisatie van de oordelen van de RTE’s is art. 13. Daarin wordt
vermeld dat de voorzitters van de RTE’s tenminste twee maal per jaar met elkaar overleggen over de
werkwijze en het functioneren van de commissies. Het in deze bepaling genoemde begrip
‘functioneren’ kan worden gezien als een kapstok voor overleg over de wenselijkheid van
rechtseenheid tussen de verschillende commissies, zeker nu de wet niet voorziet in een aparte
voorziening om deze rechtseenheid te realiseren. In de periode 2012-2015 is onder de vlag van art. 13
Wtl door de RTE’s gestreefd naar een verbetering van de harmonisatie tussen de commissies.151 In
gevallen waarin een commissie voornemens is te beslissen dat een arts niet aan alle
zorgvuldigheidseisen heeft voldaan, wordt het conceptoordeel voor commentaar voorgelegd aan de
leden van alle RTE’s. Dat gebeurt ook in complexe zaken en in zaken waarin nieuwe vragen aan de
orde zijn. Een optie is ook dat een concept-oordeel aan het voorzittersoverleg wordt voorgelegd voor
een zwaarwegend advies. In al deze gevallen beslist uiteindelijk de regionale commissie bij wie de
zaak gemeld was, maar door input te krijgen van de leden van andere commissies wordt de eenheid
van beslissingen naar de mening van de RTE’s zelf duidelijk bevorderd. Een in het Jaarverslag 2015 van
de RTE’s aangekondigde reflectiekamer152 is inmiddels geïnstalleerd. Deze reflectiekamer bestaat uit
interne leden en kan desgevraagd aan de bevoegde RTE een advies uitbrengen over moeilijke of
bijzondere zaken.
Het vraagstuk van de harmonisatie is ook enkele malen aan de orde geweest in het overleg tussen de
minister van VWS en de Tweede Kamer. In reactie op de suggesties voor een overkoepelende instantie
boven de RTE’s reageerde de minister door erop te wijzen dat die optie besproken was ten tijde van de
parlementaire behandeling van de Wtl en dan toen is geconcludeerd dat een dergelijke constructie
niet nodig en wenselijk was. Bij die gelegenheid benadrukte de minister dat de RTE’s “veelvuldig”
intern afstemden. Ook de Code of Practice zag de minister als een waardevol instrument om
duidelijkheid te verschaffen over de oordelenlijn van de gezamenlijke commissies. De slotconclusie
van de minister luidde: “Het huidige stelsel is na zorgvuldige afweging tot stand gekomen en voorziet
in een zorgvuldige en kwalitatief hoogstaande toetsing en beoordeling van meldingen. De
transparantie en de kenbaarheid van de werkwijze en oordelen van de RTE worden verder verbeterd
door de aankomende Code of Practice. Wij achten aanpassing van het stelsel ongewenst”.153 Bij een
eerdere gelegenheid had de minister de suggestie van een beroepsinstantie al verworpen, omdat dit
een bedreiging zou zijn voor de rechtszekerheid van artsen.154
Uit een analyse van de literatuur blijkt dat sommige auteurs pleiten voor de toevoeging van een
overkoepelende instantie aan het huidige systeem van de Wtl omdat zij inhoudelijk moeite hebben
met de oordelenlijn van de RTE’s ten aanzien van bijzondere groepen patiënten. Daarbij gaat het met
name om de oordelen van de RTE’s over ‘nieuwe’ groepen als psychiatrische patiënten. Bij die mening
150 Enthoven L, Toetsingspraktijk euthanasie voor sommige artsen onrechtvaardig. NJB 2016, p. 117-121. Zie ook Kamerstukken II,
2013-2014, 32647, nr. 22, p. 3.
151 Jaarverslag 2015, p. 12.
152 Jaarverslag 2015, p. 12.
153 Kamerstukken II, 2014-2015, 32647, nr. 35, p. 102
154 Kamerstukken II, 2013-2014, 32647, nr. 22, p. 3.

66

past wel enige relativering. Zoals is beschreven in par. 2.3.5 is met betrekking tot psychiatrische
patiënten sprake van een geleidelijk groeiende acceptatie van de mogelijkheid van hulp bij zelfdoding,
zowel in de samenleving als onder psychiaters. De oordelenlijn van de RTE’s in deze gevallen kan
echter moeilijk als ‘nieuw’ worden betiteld, nu deze oordelenlijn aansluit bij de wijze waarop al in de
jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw in de rechtspraak werd geoordeeld over hulp bij
zelfdoding in de psychiatrie.155 Daarin kan moeilijk een argument worden gevonden om het huidige
toetsingssysteem van de Wtl aan te scherpen. Voor zover die aanscherping wordt onderbouwd met
argumenten inzake het algemene belang van consistentie en rechtseenheid, is daarvoor wel wat te
zeggen. De vraag daarbij is of kan worden volstaan met de stappen die de RTE’s al gezet hebben (veel
meer interne afstemming, verbetering van de uniformiteit door de publicatie van een Code of
Practice, publicatie van oordelen op de website, het voorleggen van complexe zaken aan een interne
reflectiekamer) dan wel dat verdergaande stappen nodig zijn.
Den Hartogh vatte in 2016 de taak van de RTE’s als volgt samen: “De toetsingscommissies zijn door de
wetgever uitdrukkelijk bedoeld om aan de eisen, die door de wetgever in algemene bewoordingen zijn
geformuleerd, een gezaghebbende nadere invulling te geven”.156 In het algemeen kan op basis van de
in deze paragraaf besproken literatuur worden geconcludeerd dat deze taak niet ter discussie staat.
Hendriks lijkt nog de meeste moeite te hebben met de huidige wettelijke regeling van melding en
toetsing in de Wtl. Zijn krasse stelling dat de RTE’s “oncontroleerbaar” zijn, vindt in overige publicaties
geen steun. Andere auteurs aanvaarden de rol van de RTE’s, maar zien op onderdelen wel ruimte voor
verbetering van de praktijk. Mevis wijst erop dat het merkwaardig is dat de RTE’s in de gepubliceerde
beslissingen niet zichtbaar maken van welke commissie het oordeel is en hoe de commissie was
samengesteld.157
Tijdens de focusgroep werd de suggestie gedaan om tegen oordelen van een RTE cassatie in het
belang der wet mogelijk te maken.158 Dit zou een aanpassing vergen van art. 78 van de Wet op de
Rechterlijke Organisatie. Over het instellen van cassatie in het belang der wet beslist de ProcureurGeneraal bij de Hoge Raad. Van deze optie wordt door de PG zeer terughoudend gebruik gemaakt. In
de context van de RTE’s zou de mogelijkheid om de PG te vragen cassatie in het belang der wet in te
stellen van betekenis kunnen zijn in gevallen waarin een RTE oordeelt dat de arts aan alle
zorgvuldigheidseisen heeft voldaan, maar naar aanleiding van het oordeel discussie ontstaat over
belangrijke interpretatie- of rechtsvragen.

2.4.2 De afhandeling van ‘onzorgvuldig’ zaken door IGZ en OM
2.4.2.1

Inleiding
Net als in het verslag van de vorige evaluatie van de Wtl wordt ook in dit evaluatierapport aandacht
besteed aan de zaken die door de (RTE’s) als onzorgvuldig zijn beoordeeld. De vorige evaluatie besloeg
de periode 2007-2011, deze evaluatie betreft de periode 2012-2016. In die periode werd door de RTE’s
155 Zie Legemaate J, Hulp bij zelfdoding in de psychiatrie. TvGR 2014; 38: 671-675.
156 Den Hartogh G. Alleen een schriftelijke wilsverklaring volstaat niet voor euthanasie. Medisch Contact 2016, nr. 3, p. 21-23.
157 Mevis, PAM. Over de randen van de euthanasiewetgeving. Delikt en Delinkwent 2016/35, p. 384.
158 Een voorstander daarvan is ook Mevis, zie noot 157, p, 384-385.

67

in 33 zaken het oordeel ‘onzorgvuldig’ uitgesproken. Bij een dergelijk oordeel worden de zaken
toegezonden aan de IGZ en aan het OM. De IGZ kan in zulke gevallen besluiten tot een gesprek met de
arts of indiening van een tuchtklacht. Het OM kan strafrechtelijke vervolging instellen. In par. 2.4.2.2
wordt eerst een overzicht gegeven van de kenmerken van de zaken die aan de IGZ en het OM zijn
voorgelegd. In par. 2.4.2.3 wordt, mede in het licht van de bevindingen uit de vorige evaluatie, in meer
detail ingegaan op de wijze waarop de IGZ en het OM de gemelde gevallen hebben afgehandeld. De
gerapporteerde bevindingen zijn gebaseerd op een analyse van de jaarverslagen van de RTE’s, de
dossiers van het OM en de afsluitbrieven van de IGZ met betrekking tot de zaken waarin volgens de
RTE niet was gehandeld conform de zorgvuldigheidscriteria. In par. 2.4.2.4 wordt afgesloten met
enkele meer algemene observaties over de wijze waarop de IGZ en het OM de bij hen gemelde zaken
afhandelen.
2.4.2.2

Overzicht van ‘onzorgvuldig’ zaken
In de periode 2012-2016 werd in 33 gevallen door de RTE’s geoordeeld dat euthanasie niet
overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen was uitgevoerd. In 2012 en 2016 was het aantal van
dergelijke oordelen het hoogst: in elk van beide jaren 10.
Voor wat betreft de professionele achtergrond van de artsen die in de verslagperiode het oordeel
onzorgvuldig kregen, kan als volgt worden gerapporteerd. In 22 van de in totaal 33 zaken was de arts
in kwestie een huisarts. In de overige zaken werd de euthanasie uitgevoerd door medisch specialisten
(7), artsen (3) en een basisarts (1). In het verslagjaar 2013 waren er van de 4 betrokken artsen 3 nietpraktiserend, en in het laatste verslagjaar 2016 was er 1 arts niet-praktiserend. Van alle artsen die in
de periode 2012-2016 een oordeel onzorgvuldig kregen waren er 5 verbonden aan de
Levenseindekliniek.
Tabel 2.1 Achtergrond van arts die oordeel ‘onzorgvuldig’ kreeg in periode 2012-2016
2012

2013

2014

2015

2016

n

n

n

n

n

Huisarts

7

3

2

3

7

Medisch specialist

2

2

0

0

3

Arts

1

0

1

1

0

Basisarts

0

0

1

0

0

Niet praktiserend

0

0

3

0

1

De meest frequent geschonden zorgvuldigheidseisen betreffen de eis dat de arts ten minste één
andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd die de patiënt heeft gezien en schriftelijk zijn oordeel
heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen (art. 2, eerste lid sub e Wtl) en de eis dat de
levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding medisch zorgvuldig is uitgevoerd (art. 2, eerste lid sub f Wtl).
De in het vorige evaluatierapport voorzichtig getrokken conclusie dat de uitvoeringsproblemen die
samenhangen met de onafhankelijke consultatie en de medisch-zorgvuldige uitvoering in 2011 over
hun ‘hoogtepunt’ heen waren, lijkt dus iets te moeten worden bijgesteld. Ook in 2016 waren het
vooral die zorgvuldigheidseisen die de arts niet had nageleefd. Daarnaast werden met name de eis

68

dat de arts de overtuiging heeft gekregen dat sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de
patiënt (art. 2, eerste lid sub b Wtl) en de eis dat de arts met de patiënt tot de overtuiging is gekomen
dat er voor de situatie waarin deze zich bevond geen redelijke andere oplossing was (art. 2, eerste lid
sub d Wtl) geschonden. De eis dat de arts de patiënt heeft voorgelicht over de situatie waarin deze
zich bevond en over diens vooruitzichten (art. 2, eerste lid sub c Wtl) veroorzaakte het minst vaak
problemen. Kennelijk hebben artsen, net als in de periode 2007-2011, weinig moeite met deze eis, of
wordt er in het kader van de toetsing mogelijk minder aandacht aan besteed.
Tabel 2.2 Niet of niet voldoende nageleefde zorgvuldigheidseisen 2012-2016

Vrijwillig en weloverwogen verzoek

2012

2013

2014

2015

2016

Totaal

n

n

n

n

n

n

1

1

0

1

1

4

Uitzichtloos en ondraaglijk lijden

3

1

1

1

2

8

Voorlichting over situatie en vooruitzichten

0

1

0

1

0

2

Geen redelijke andere oplossing

2

1

1

1

2

7

Consultatie onafhankelijke arts

4

3

1

0

3

11

Medisch-zorgvuldige uitvoering

3

1

1

3

6

14

Aantal zaken waarin één zorgvuldigheidseis was

7

4

3

3

8

25

3

1

1

1

2

8

geschonden
Aantal zaken waarin meerdere zorgvuldigheidseisen
waren geschonden
Het is van belang om hier – net als in het vorige evaluatieonderzoek – te benadrukken dat de gevallen
waarin het handelen van de arts bij levensbeëindiging niet conform de zorgvuldigheidseisen was, in
de meeste gevallen niet de inhoudelijke kerncriteria van de Wtl betroffen. Tot de kerncriteria worden
de drie zorgvuldigheidseisen van art. 2 lid 1 onder a, b en d Wtl gerekend: vrijwillig en weloverwogen
verzoek, uitzichtloos en ondraaglijk lijden, geen redelijke andere oplossing. Met andere woorden:
wanneer alleen de eis van een medisch-zorgvuldige uitvoering en/of een onafhankelijke consultatie is
geschonden, volgt daaruit niet dat de levensbeëindiging niet te rechtvaardigen was. Hiermee hangt
ook samen het op 1 januari 2013 door het OM gewijzigde vervolgingsbeleid (neergelegd in de
‘Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek’) in dergelijke gevallen de arts
niet strafrechtelijk te vervolgen (zie hierover uitvoeriger par. 2.4.2.3). Deze constatering is opnieuw
belangrijk omdat van alle in de periode 2012-2016 beoordeelde zaken, zo’n 25.000, er maar in minder
dan 10 zaken twijfels zijn gerezen over de legitimatie van het levensbeëindigend handelen door de
betrokken artsen. In de zaken waarin de RTE oordeelde dat niet aan (één van) de kerneisen van de Wtl
is voldaan, blijkt overigens dat dit niet zelden veroorzaakt wordt door onervarenheid en
onwetendheid rondom de gang van zaken bij euthanasie en hulp bij zelfdoding en de eisen die
regelgeving hieraan stelt. Er waren in de verslagperiode evenwel ook gevallen waarin daarvan geen
sprake was en de arts naar het oordeel van de RTE onvoldoende heeft gedaan om vast te stellen of er
reële alternatieven waren om het lijden van patiënte te verlichten of om de ondraaglijkheid van het
lijden van patiënte te onderbouwen.159

159 Zie bijv. zaken 2014-02 en 2014-05 uit het RTE-jaarverslag 2014.

69

2.4.2.3

Afhandeling van door de RTE’s voorgelegde zaken door IGZ en OM
Op grond van de Wtl dient de RTE zowel het in Den Haag gezetelde College van procureurs-generaal
van het OM (hierna: het College van PG) als de regionaal inspecteur voor de gezondheidszorg in
kennis te stellen van het oordeel dat de arts niet heeft gehandeld volgens een of meer van de
wettelijke zorgvuldigheidseisen. Van die afhandeling wordt in deze paragraaf verslag gedaan.
Afhandeling door de IGZ
Procedure
Een zaak waarin de bevoegde RTE oordeelt dat ‘niet is gehandeld overeenkomstig de
zorgvuldigheidseisen’ wordt door de IGZ behandeld als een ‘melding’ in de zin van de op 1 januari
2016 in werking getreden Wet kwaliteit klachten en geschillen zorg (Wkkgz). Uit het bijbehorende
Uitvoeringsbesluit Wkkgz160 volgt dat er onderzoek plaatsvindt naar aanleiding van de melding, maar
dat het niet noodzakelijk is dat alle onderdelen van de door dit besluit voorgeschreven procedure
worden toegepast.161 Een melding van de RTE’s wordt door een inspecteur/ accounthouder
afgehandeld, dat wil zeggen dat deze de melding in het Landelijk Meldingen Overleg bespreekt en dat
deze, tenzij het Landelijk Meldingen Overleg anders besluit, de arts oproept voor een gesprek. Bij dat
gesprek is ook een jurist aanwezig. Daarin worden met de arts onder andere de ernst van het afwijken
van de wettelijke regels en de reden voor het afwijken van de zorgvuldigheidseisen besproken. Tijdens
het gesprek wordt door de IGZ ook een oordeel gevormd over het functioneren van de arts, de kans op
herhaling en of er aanleiding is een tuchtklacht in te dienen. Na vaststelling van het gespreksverslag
doet de inspecteur/accounthouder een voorstel aan het Landelijk Meldingen Overleg en handelt de
melding conform het besluit van dit overleg af. Naast de betrokken arts worden ook de
desbetreffende RTE en het OM schriftelijk over de afhandeling geïnformeerd.
Doorlooptijden
De doorlooptijd van een zaak bij de IGZ (de periode die loopt van ontvangst van het oordeel van de
RTE tot aan de datum waarop door de IGZ de zaak afhandelt) bedraagt 3-6 maanden. In een enkel
geval blijft een zaak iets langer in behandeling bij de IGZ, maar langer dan een jaar duurt de
afhandeling vrijwel nooit. Vergeleken met de periode 2007-2011 (toen gemiddeld 6 maanden) lijkt de
periode die de IGZ nodig had om zaken af te handelen waarin de RTE concludeerde dat niet
overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen was gehandeld iets korter geworden. Daarbij moet worden
aangetekend dat de IGZ in beginsel afgaat op het inhoudelijke oordeel van de RTE, en met betrekking
tot de gemelde casus geen eigen feitenonderzoek doet. Mede daardoor kan de doorlooptijd relatief
kort worden gehouden. Van de 10 zaken die de RTE’s in 2016 naar de IGZ stuurden, was er op 1 maart
2017 nog slechts 1 niet afgehandeld.

160 Stb. 2015, 447. Zie art. 8.26, tweede en derde lid Uitvoeringsbesluit Wkkgz.
161 Met inwerkingtreding van de Wkkgz en het daarop gebaseerde Uitvoeringsbesluit is de ‘Leidraad meldingen IGZ 2013’ (Regeling
van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport van, 17 oktober 2013,kenmerk IGZ/BJZ-111338, houdende vaststelling van
beleidsregels inzake de behandeling van meldingen door de Inspectie voor de Gezondheidszorg) komen te vervallen.

70

Inhoudelijke afhandeling
Uit de afsluitbrieven van de IGZ blijkt dat bij de afhandeling van de zaak het inzicht van de arts in het
eigen handelen een belangrijke rol speelt. Is er goed met de arts gesproken, heeft deze begrepen
waarom hij in het kader van levensbeëindiging onzorgvuldig heeft gehandeld en zal hij voortaan
zorgvuldiger te werk gaan resp. bevorderen dat een lokaal beleid of een lokale richtlijn wordt
aangepast, dan is er voor de IGZ in principe geen aanleiding nadere maatregelen te treffen en wordt
de zaak afgesloten.
In de verslagperiode heeft de IGZ naar aanleiding van een door een RTE gemelde zaak tweemaal een
tuchtklacht ingediend162, en eenmaal in een gesprek aangegeven dat een tuchtklacht zou worden
ingediend wanneer de arts in herhaling zou vervallen. Bij de eerste tuchtzaak163 en de waarschuwing
van de IGZ ging het om een onzorgvuldige medische uitvoering van de levensbeëindiging. In de
tuchtzaak werd de arts verweten in strijd met de Standaard Euthanatica 2007 en de aanvulling
daarop van 21 december 2010 te hebben gehandeld (hij was eerder al door de RTE op het gebruik van
Dormicum bij euthanasie aangesproken) en kreeg hij een waarschuwing opgelegd. In de tweede
tuchtzaak164 draait het om een ernstiger tekortkoming bij de levensbeëindiging van een patiënte die
met chronische pijnklachten kampte. De arts zou onvoldoende zorgvuldig gehandeld hebben wat
betreft het criterium ‘uitzichtloos lijden’. Hij zou geen specialist hebben geraadpleegd over de door
hem gestelde diagnose bij patiënte en hij had haar moeten doorverwijzen voor nader onderzoek en
eventuele behandelmogelijkheden. Hij zou patiënte verder niet goed hebben geïnformeerd over de
situatie waarin zij zich bevond en haar vooruitzichten. Hij zou ten slotte onvoldoende invulling
hebben gegeven aan de eis van onafhankelijke consultatie, door het negatieve oordeel van de
geconsulteerde SCEN-arts onvoldoende gemotiveerd terzijde te leggen en ook geen tweede SCEN-arts
te raadplegen. Het RTG achtte de klacht in al haar onderdelen gegrond en legde de arts een berisping
op, daarbij mede wijzend op het feit dat de arts zich, ondanks de bijzondere juridische context van
levensbeëindiging, niet toetsbaar had opgesteld. In een enkel ander geval was er voor de IGZ
aanleiding de arts bepaalde specifieke adviezen te geven, zoals het volgen van een cursus of
bijscholing.
Afhandeling door het OM
Procedure
De afhandeling van de zaken binnen het OM verloopt als volgt. De melding wordt in behandeling
genomen door het College van PG. Na ontvangst van de zaak wordt het Expertisecentrum Medische
zaken van het OM om een inhoudelijk advies gevraagd en wordt er een voorstel voor afdoening van
162 In het rapport van de tweede Wtl-evaluatie staat vermeld dat de IGZ ook met betrekking tot de bij haar in de periode 2007-2011
gemelde zaken nooit een tuchtzaak startte (Van der Heide e.a. (2012), p. 218). Dat is achteraf gezien niet juist. Naar aanleiding van
een zaak uit 2011 startte de IGZ wel een tuchtprocedure. De klacht van de IGZ dat de arts op een aantal punten had gehandeld in
strijd met art. 2 lid 1 Wtl werd in 2013 door het tuchtcollege gegrond verklaard. De arts kreeg een berisping (Regionaal
Tuchtcollege Amsterdam 12 november 2013, TvGR 2014/23).
163 Regionaal Tuchtcollege Amsterdam, 25 juni 2013, ECLI:NL:TGZRAMS:2013:26.
164 Regionaal Tuchtcollege Amsterdam, 17 september 2013, ECLI:NL:TGZRAMS:2013:55.

71

de zaak voorbereid. Het voorstel wordt vervolgens door de voorzitter van het College van PG
voorgelegd aan de Minister van Justitie die hierop een reactie geeft. Na ontvangst van die reactie
wordt door het OM een besluit genomen. Het kan besluiten tot een onvoorwaardelijk sepot, een
voorwaardelijk sepot of strafrechtelijke vervolging. Het College draagt geen zorg voor de
communicatie van het besluit met de arts, dat doet de hoofdofficier van justitie van het
arrondissement waar de arts woonachtig is. Anders dan de IGZ doet het OM in beginsel wel eigen
onderzoek naar de zaak waarop de melding van de RTE betrekking heeft. Dat is nodig om te kunnen
beoordelen of de feiten van de zaak aanleiding geven tot strafrechtelijke vervolging. Omdat het om
die vraag in een oordeel van een RTE uiteraard niet draait, zal het OM ter zake tot een eigen weging
en beoordeling van de feiten moeten komen. Daardoor is de doorlooptijd van een zaak binnen het OM
doorgaans langer (zie nader hieronder) dan binnen de IGZ.
Sinds de inwerkingtreding van de Wtl (1 april 2002) gelden beleidsregels inzake de afhandeling door
het OM van zaken waarin volgens de RTE’s niet conform de zorgvuldigheidseisen is gehandeld. De
meest recente versie van deze beleidsregels, de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake
levensbeëindiging op verzoek (euthanasie en hulp bij zelfdoding, hierna: AV) dateert van 2012.165 In
de zaken die door de RTE’s als ‘zorgvuldig’ zijn beoordeeld, geldt het oordeel van de regionale
toetsingscommissie als eindoordeel en wordt het OM daarvan niet in kennis gesteld.166 167 In de AV
wordt niet alleen de feitelijke procedure van afhandeling binnen het OM beschreven, maar hieruit
blijkt ook hoe het OM aankijkt tegen het niet-naleven van de verschillende wettelijke
zorgvuldigheidseisen. Bij schending van de eerder genoemde inhoudelijke kernvereisten van de Wtl is
strafrechtelijke vervolging in beginsel geïndiceerd, bij de zorgvuldigheidseisen inzake de consultatie
en de medisch-zorgvuldige uitvoering in beginsel niet.168 In alle gevallen informeert het College naast
de hoofdofficier van justitie de betrokken toetsingscommissie en de IGZ over de beslissing om al dan
niet vervolging in te stellen.
In de AV (par. 5.4) wordt over onzorgvuldig handelen ten aanzien van de consultatie het volgende
opgemerkt:

165 Stcrt. 2012, 26899.
166 Aanvankelijk was er discussie over de vraag of het OM, bijvoorbeeld steekproefsgewijs, niet ook door de RTE’s als zorgvuldig
beoordeelde zaken zou moeten kunnen onderzoeken. In een brief van 3 februari 2012 van de minister van Veiligheid en Justitie
aan de Tweede Kamer (Kamerstukken II 2011/12, 32647, 5), mede geschreven namens het ministerie van VWS, maakt de minister
echter duidelijk dat de wetgever het strafrecht in euthanasiezaken welbewust op afstand heeft geplaatst en dat het strafrecht als
ultimum remedium moet functioneren. Er is daarom in de visie van de minister van V&J geen rol voor het OM weggelegd als de
RTE van oordeel is dat conform de zorgvuldigheidseisen is gehandeld. Zie hierover ook het rapport van de tweede evaluatie, Van
der Heide e.a. (2012), p. 216.
167 Het OM is afgezien van de door de RTE’s voorgelegde zaken bevoegd een oordeel uit te spreken indien de toetsingscommissie zich
niet bevoegd acht een oordeel uit te spreken of indien er geen melding is gedaan bij de lijkschouwer en de zaak via een andere
weg aan het licht komt (bijvoorbeeld door een melding van IGZ of aangifte door een nabestaande of derde).
168 In het rapport van de tweede evaluatie (Van der Heide et al 2012, p.216) wordt hierover opgemerkt: ‘De Wtl differentieert niet
tussen (…) [de zorgvuldigheids]eisen in termen van strafrechtelijk belang. De Aanwijzing van het OM doet dat in zekere zin wel,
door te differentiëren met betrekking tot de vraag of strafrechtelijke vervolging geïndiceerd is (…)’.

72

“De Hoge Raad heeft bepaald dat onder omstandigheden het achterwege blijven van
de consultatie door een andere arts niet aan een beroep op noodtoestand in de weg
hoeft te staan (NJ 1989,391). Die situatie kan zich voordoen indien, ondanks het
ontbreken van een oordeel van een geconsulteerde arts, toch een zuiver oordeel valt
te geven over het bestaan hebben van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de
patiënt. Er is dan, ondanks het oordeel van de toetsingscommissie dat er niet
zorgvuldig is gehandeld, geen reden om vervolging in te stellen. Een (sepot)gesprek
met de officier van justitie, waarin de arts wordt gewezen op de gebreken in zijn
handelen, is in zo'n geval op zijn plaats.
Als er door het ontbreken van de consultatie onvoldoende vast komt te staan dat
sprake is geweest van uitzichtloos en ondraaglijk lijden en dus de beoordeling van de
vraag of de arts een beroep op noodtoestand toekomt niet goed mogelijk is, dient in
beginsel over te worden gegaan tot het instellen van strafrechtelijke vervolging
(…).”169
Par. 5.5 van de AV adresseert de situatie waarin de zorgvuldigheid van het handelen is gelegen in de
medische uitvoering:
“Het vereiste van medisch zorgvuldige uitvoering omvat in de eerste plaats de
medisch-technisch correcte toediening van de juiste middelen. De arts dient gebruik
te maken van euthanatica. In de tweede plaats dient de levensbeëindiging door de
arts zelf te worden uitgevoerd. Bij het verlenen van hulp bij zelfdoding wordt de arts
geacht zelf aanwezig, of in de nabije omgeving beschikbaar te blijven, tot de dood
definitief is ingetreden.
In het algemeen geldt dat bij gebreken in het handelen van de arts met betrekking
tot de uitvoering ander dan strafrechtelijk optreden zinvol is, nu gebleken is dat één
van de zorgvuldigheidseisen is overtreden. Het is in die gevallen gewenst dat de
Inspectie voor de Gezondheidszorg optreedt.”
Doorlooptijden
Bij het OM bedroeg de doorlooptijd van een zaak (de periode die loopt van ontvangst van het oordeel
van de RTE tot aan de datum waarop door het College van PG een eindbeslissing wordt genomen) in
de periode 2012-2015 (2016 kon niet meer worden meegenomen) gemiddeld ruim 15 maanden. Dat
de gemiddelde doorlooptijd relatief lang was (en hoger ligt dan in de vorige verslagperiode; deze lag
toen gemiddeld op 6 maanden), heeft te maken met het feit dat het OM, anders dan de IGZ, de
gemelde zaken zoals gezegd wel aan een eigen inhoudelijke beoordeling onderwerpt. Daarnaast is
het zo dat vooral de behandeling van de meer complexe zaken, vergeleken met de zaken die op basis
van par. 5.4 of 5.5 AV kunnen worden afgedaan, relatief veel tijd vergt. Dat is zeker ook het geval
wanneer een zaak aan een reflectiekamer170 wordt voorgelegd (dit gebeurde in de verslagperiode één
169 Het is opmerkelijk dat in het citaat alleen aandacht is voor de zorgvuldigheidseis van het ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Door
het ontbreken van de consultatie zou immers evengoed twijfel kunnen bestaan over de andere kern-eisen.
170 De reflectiekamer is een intern adviesorgaan van het OM dat is ingesteld om een zaak kritisch tegen het licht te houden; in deze
kamer, die kan wisselen qua samenstelling, hebben ook externe deskundigen zitting.

73

maal). Hierdoor had het OM in de afgelopen verslagperiode in enkele gevallen meer dan twee jaar
nodig om tot een eindbeslissing te komen (in totaal was dat 4 keer het geval; het betrof met name
zaken uit 2012 en 2013). Van de 10 zaken die in 2016 door de RTE’s bij het OM zijn gemeld, was er op
1 maart 2017 één geheel afgehandeld.
Inhoudelijke afhandeling
In de verslagperiode 2012-2016 is geen enkele keer besloten tot strafrechtelijke vervolging van de arts
voor schending van art. 293 of art. 294 Wetboek van Strafrecht. In één zaak werd de arts weliswaar
niet vervolgd voor ongerechtvaardigde levensbeëindiging, maar wel voor schending van art. 7,
tweede lid, jo. art. 81, aanhef, sub 1 Wet op de lijkbezorging (Wlb). De aanleiding daarvoor was dat de
arts zijn bevindingen in deze zaak mondeling noch schriftelijk (in een beredeneerd verslag) had willen
toelichten aan de RTE en dat van de SCEN-arts meer informatie over de zorgvuldigheidseisen was
verkregen dan van de arts zelf. Volgens het College was in deze zaak materieel aan de
zorgvuldigheidseisen voldaan, maar had de arts:
“(…) verzuimd het door artikel 7 lid 2 vereiste “beredeneerd verslag inzake de
inachtneming van de zorgvuldigheidseisen” van art. 2 Wtl aan de gemeentelijke
lijkschouwer te overhandigen. Volgens artikel 82 van de Wlb gaat het slechts om een
overtreding (…) (...). Dat het herhalingsrisico in dit geval gelet op de verklaringen van
de arts bij de IGZ klein lijkt, zou voor het Openbaar Ministerie geen reden zijn
geweest om niet tot vervolging voor dit feit over te gaan, bijvoorbeeld door het
opleggen van een strafbeschikking in de vorm van een geldboete. Het recht op
strafvervolging van overtredingen verjaart echter na drie jaar. In dit geval is het feit
medio 2014 verjaard. De zaak is daarom geseponeerd. Wel heeft een medisch officier
van justitie de arts in een gesprek gewezen op de gebreken in zijn handelen die in
beginsel een vervolging ter zake van artikel 81 Wlb rechtvaardigen en hem gewezen
op het belang van het juist en volledig naleven van de bepalingen van de WIb en
artikel 293 Sr.”171
In de overige zaken hield de eindbeslissing van het OM een onvoorwaardelijk sepot in. Dit is een
verschuiving ten opzichte van de periode 2007-2012 in die zin dat in die periode nog in zes van de 34
zaken werd besloten tot een voorwaardelijk sepot, veelal in combinatie met bijzondere voorwaarden.
In enkele zaken172 vond een gesprek plaats tussen de arts en de betreffende (hoofd)officier van
justitie. De functie van het gesprek met de arts is doorgaans deze te wijzen op het belang van de
zorgvuldigheidseisen en naleving daarvan in toekomstige gevallen.
In de periode 2012-2016 had het OM in een klein aantal zaken strafrechtelijke vervolging kunnen
instellen omdat naar het oordeel van de RTE door de arts bij de levensbeëindiging één of meer van de
kernvereisten van de Wtl waren geschonden, maar zag het daarvan vanwege opportuniteitsredenen
af. Bij de beslissing om de arts al dan niet strafrechtelijk te vervolgen gaat het in de kern om de vraag
171 Jaarverslag RTE’s 2014, Bijlage 1 (overzicht afhandeling door OM en IGZ), p. 76-78.
172 Het aantal zaken waarin een gesprek plaatsvond kon op grond van de dossiers niet exact worden vastgesteld.

74

of strafrechtelijke vervolging een redelijk doel dient. Uit het feit dat het OM in de afgelopen
verslagperiode uiteindelijk alle zaken heeft geseponeerd, kan worden opgemaakt dat zo’n situatie
zich in de visie van het OM niet zo snel aandient. Of vervolging een redelijk doel dient, hangt volgens
het OM mede af van de concrete omstandigheden van het geval, waaronder de aard van de situatie,
de kans dat de arts in herhaling valt, hoe deze terugkijkt op diens handelen en de impact die
vervolging zal hebben op de arts en diens functioneren. Uit de afhandeling door het OM van de zaken
waarin door een RTE werd geoordeeld dat de arts niet had gehandeld conform de
zorgvuldigheidseisen zoals beschreven in de jaarverslagen van de RTE’s en de dossiers van het OM
betreffende de ‘onzorgvuldig zaken’ komt naar voren dat in elk geval de volgende (in willekeurige
volgorde genoemde) omstandigheden een rol spelen bij het besluiten tot een (onvoorwaardelijk)
sepot:
 de arts heeft zich gesteund gevoeld door het oordeel van de SCEN-arts;
 de arts heeft de normen van de Wtl niet opzettelijk en/of in ernstige mate geschonden;
 de IGZ heeft een goed gesprek gevoerd met de arts, de arts heeft lering getrokken uit het
gebeurde en de IGZ acht de kans op herhaling minimaal;
 de arts heeft inzicht in de tekortkomingen van zijn handelen en begrijpt welke eisen de Wtl aan
euthanasie of hulp bij zelfdoding stelt;
 eventuele vervolging zou niet door beroepsgroep en samenleving worden begrepen;
 er is twijfel mogelijk over de vraag of de arts aan de zorgvuldigheidscriteria van de Wtl heeft
voldaan;
 er is geen sprake van rechtsvragen die door de strafrechter beantwoord moeten worden;
 een lang tijdsverloop tussen de uitvoering van euthanasie of HBZ en afhandeling van de zaak
door het OM.
OM wijkt af van oordeel RTE
Bij een sepotbeslissing wijkt het OM in sommige gevallen af van het inhoudelijke oordeel van de RTE
en concludeert het dat geen sprake is geweest van schending van één of meer van de kernvereisten
van de Wtl. Veel aandacht trok een zaak uit 2012 inzake levensbeëindiging bij een patiënte met
Huntington, waarin de RTE oordeelde dat de arts – vanwege onvoldoende communicatie en
verslaglegging over de euthanasiewens van patiënte en het ontbreken van een geactualiseerde
schriftelijke wilsverklaring – onvoldoende aannemelijk had gemaakt dat sprake was van ondraaglijk
lijden, een weloverwogen verzoek en het ontbreken van alternatieven.173 Het College van PG
concludeerde daarentegen dat van “evidente schending van de zorgvuldigheidseisen” in onderhavig
geval geen sprake was. Tot die conclusie komt het College onder andere door de eis dat sprake is
geweest van ondraaglijk en uitzichtloos lijden tweemaal aan een marginale toets te onderwerpen
(Krijgt de arts de overtuiging dat de patiënt ondraaglijk lijdt? Kan de overtuiging van de arts dat de
patiënt ondraaglijk lijdt marginaal gevolgd/begrepen worden?) en door anders te oordelen over de
vraag of in deze casus uitvoering is gegeven aan de actuele wil van patiënte. Terwijl de RTE in deze
zaak van opvatting was dat geen sprake was van een eenduidig consistent beeld aangaande de wens
van patiënte terzake van euthanasie in de loop der jaren, meent het College dat:

173 Jaarverslag RTE’s 2012, casus 3, p. 16-21.

75

“[o]ndanks het ontbreken van verificatie althans documentatie van de arts over de
actualiteit van de wil (…) in casu wel sprake [was] van de uitvoering van de wil van de
patiënte. Punten die het College daarbij van belang acht zijn de voorspelbaarheid van
de ziekte van Huntington en van het ziekteproces, de wilsverklaring uit 2005, de
volmacht uit 2009, de vaste conclusie met betrekking tot het niet opgenomen willen
worden in een verpleeghuis, het sterk verslechterende ziektebeeld, en de verklaring
van de neuroloog. Hieruit heeft de arts mogen concluderen dat de patiënte het
ziektestadium waarin zij de levensbeëindiging wenste, heeft bereikt.”174
In een zaak uit 2013, waarin de RTE het handelen van de arts als onzorgvuldig beoordeelde omdat hij
zijn bevindingen mondeling noch schriftelijk wilde toelichten en alleen het verslag van de SCEN-arts
informatie bevatte over de wijze waarop met de zorgvuldigheidseisen was omgegaan, week het OM
eveneens af van het oordeel van de RTE. Meende de RTE dat de arts zich niet kan onttrekken aan een
uitgebreide en gemotiveerde beantwoording van vragen in het verslagmodel met een beroep op een
geheimhoudingsafspraak met de patiënt en een beroep op zijn beroepsgeheim,175 het OM vond dat
er in het verslag van de consulent waarnaar door de arts werd verwezen, voldoende informatie was
opgenomen om te kunnen concluderen dat materieel wel aan de zorgvuldigheidseisen was
voldaan.176
Op de opstelling van het OM in (met name) de Huntington-zaak is kritiek gekomen. Den Hartogh stelt
in een publicatie in Medisch Contact177 dat het college van PG de Wtl op het stuk van de
wilsverklaring op een wijze uitlegt die indruist tegen de uitleg die de toetsingscommissies al vele
jaren lang hieraan geven, en die nu ook is verankerd in de Code of Practice van de RTE’s en de in 2015
gepubliceerde Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek van de ministeries van VWS en V&J
(opgesteld in samenwerking met de KNMG). Den Hartogh concludeert dat het OM juist om die reden
(interpretatie van de wet) de zaak niet had mogen seponeren, maar haar aan de rechter had moeten
voorleggen. Het artikel van Den Hartogh leidde op 8 februari en 31 mei 2016 tot (nadere)
kamervragen van Eerste Kamerleden Van Dijk (SGP) en Kuiper (CU) aan de minister van V&J. Daaruit
blijkt dat de verantwoordelijke bewindspersoon de conclusie van Den Hartogh niet deelt. In antwoord
op de vraag hoe de minister in het licht van de wetstekst, de wetsgeschiedenis en de uitleg van de wet
door de toetsingscommissie aankijkt tegen de conclusie van het OM dat de betrokken arts in de
Huntington zaak geen reëel strafrechtelijk verwijt kon worden gemaakt, antwoordt de minister dat
het OM “(…) in de beslissing tot niet vervolging van de betrokken arts [heeft] meegewogen dat de wet
geen actuele wilsverklaring vereist en dat de Handreiking in 2011 - waar intussen wel aan werd
gewerkt - nog niet bestond. Gelet op de wet en het nog niet bestaan van de Handreiking (…) kon de

174 Jaarverslag RTE’s 2014, Bijlage 1 (overzicht afhandeling door OM en IGZ), p. 73-75.
175 Jaarverslag RTE’s 2013, casus 19, p. 48-50.
176 Jaarverslag RTE’s 2014, Bijlage 1 (overzicht afhandeling door OM en IGZ) casus 19, p. 78-80.
177 Hartogh G den, OM ondergraaft euthanasiewet. Alleen een schriftelijke wilsverklaring volstaat niet voor euthanasie, Medisch
Contact 2016: https://www.medischcontact.nl/nieuws/laatste-nieuws/artikel/om-ondergraaft-euthanasiewet.htm.

76

arts geen reëel strafrechtelijk verwijt worden gemaakt ten aanzien van een geactualiseerde
wilsverklaring.”178
Samenw erking IGZ-OM
Een van de aanbevelingen van de tweede evaluatie van de Wtl luidde (zie ook par. 2.3.1) dat het nodig
was dat IGZ en OM nadere afspraken maakten over de taken en activiteiten van beide instanties in
gevallen waarin een arts naar de mening van een RTE een of meer van de zorgvuldigheidseisen niet
heeft nageleefd. Was er tot aan 2015 niet echt sprake van ‘samenwerking’ – deze bestond louter uit
het elkaar informeren over de eindafdoening van een zaak –, via het medio 2015 aangescherpte
‘Samenwerkingsprotocol gezondheidzorg IGZ en OM’ is hierin verandering gekomen.
In een brief van 26 oktober 2016 doen de ministers van VWS en V&J verslag van een eerder
toegezegde (eerste) evaluatie van het Samenwerkingsprotocol. Over euthanasie en hulp bij zelfdoding
wordt opgemerkt: “Naar aanleiding van het aangescherpte Samenwerkingsprotocol is de afstemming
tussen het OM en de IGZ in zaken die betrekking hebben op euthanasie op verzoek of hulp bij
zelfdoding geïntensiveerd en verder verduidelijkt. De samenwerking beperkt zich niet langer tot
elkaar informeren over de eindafdoening. Partijen bespreken ook in de daaraan voorafgaande periode
de mogelijke samenloop in de inzet van het handhavingsinstrumentarium met elkaar.”179 De
samenwerking bestaat er in de praktijk vooral uit dat de IGZ en het OM contact hebben op
casusniveau, als een van beide instanties behoefte heeft aan overleg of afstemming. Dit onder meer
om te voorkomen dat het onderzoek van de ene instantie dat van de andere instantie doorkruist.

178 Zie voor de antwoorden van de minister van V & J (door de Eerste Kamer ontvangen op 25 april resp. 15 augustus 2016):
Aanhangsel Handelingen I 2015/16, 10 & 13.
179 Kamerstukken II 2016/17, 32 647, 64.

77

2.5 Conclusies
Het geheel van de ontwikkelingen in de periode 2012-2016 overziende kunnen de volgende conclusies
worden getrokken.
Waar het gaat om ontwikkelingen van meer inhoudelijke aard, beschreven in par. 2.3, kan worden
geconstateerd dat zich in de onderzoeksperiode geen nieuwe ontwikkelingen hebben voorgedaan
met betrekking tot de interpretatie van de wettelijke zorgvuldigheidseisen. De opvattingen ter zake
van de RTE’s ontwikkelden zich zoals op basis van de bevindingen van eerdere evaluaties mocht
worden verwacht. Een belangrijke ontwikkeling was wel de publicatie door de RTE’s van een Code of
Practice, waarin een handzaam overzicht wordt gegeven van de standpunten van de commissies ten
aanzien van de zorgvuldigheidseisen. Daarnaast wordt de periode waarop dit onderzoek betrekking
heeft gekenmerkt door geïntensiveerde discussies, zowel binnen de medische beroepsgroep als
binnen de samenleving als geheel over een aantal specifieke thema’s op het terrein van de
levensbeëindiging op verzoek. Daarbij ging het om de betekenis van een schriftelijke wilsverklaring,
de mogelijkheden van levensbeëindiging op verzoek met betrekking tot wilsbekwame minderjarigen
jonger dan 12 jaar, mensen met een psychiatrische aandoening of dementie en mensen die hun leven
voltooid achten. Ten aanzien van hulp bij zelfdoding door niet-artsen was sprake van een in de media
uitvoerig besproken juridische procedure (de zaak Heringa), die ten tijde van het afronden van deze
evaluatie nog voortduurde. De discussies en ontwikkelingen met betrekking tot de genoemde thema’s
betroffen niet zozeer problemen met de tekst van de wet, maar gingen veeleer over de (morele)
aanvaardbaarheid en wenselijkheid van bepaalde uitvoeringspraktijken. Daarnaast was een
(beleids)ontwikkeling zichtbaar in de richting van meer zelfbeschikking voor het individu. Dit komt
het meest duidelijk tot uitdrukking in Kabinetsstandpunt over het rapport van de Commissie
Schnabel uit het najaar van 2016.
Op het procedurele vlak, waar het gaat om de regeling in de wet van melding en toetsing, laten de
kerngegevens hetzelfde beeld zien als in eerdere perioden: jaarlijks komen de RTE’s in een zeer
beperkt aantal gevallen tot de conclusie dat een arts niet alle zorgvuldigheidseisen heeft nageleefd. In
een aanzienlijk deel van deze gevallen gaat het niet om de kernvereisten van de wet (het verzoek, het
lijden, de mogelijkheid van alternatieven), maar om de zorgvuldigheidseisen inzake consultatie en
medisch zorgvuldige uitvoering. De beoordeling door de IGZ en het OM van deze zaken resulteert
slechts zelden in formele vervolgstappen. De IGZ diende in enkele situaties tegen de arts een
tuchtklacht in. Tot strafrechtelijke vervolging van een arts door het OM kwam het niet, hoewel zich
naar de mening van een aantal betrokkenen in de periode 2012-2016 wel degelijk zaken hebben
voorgedaan die zich daarvoor zouden hebben geleend. Het OM is op dit punt terughoudend.
Opmerkelijk was dat in de onderzoeksperiode een relatief uitvoerige discussie op gang kwam over het
functioneren in algemene zin van de RTE’s. Daarbij werd onder meer gepleit voor het inrichten van
een centrale (beroeps)commissie en voor de mogelijkheid om tegen een oordeel van een RTE cassatie
in het belang der wet te kunnen instellen. De RTE’s namen in de onderzoeksperiode verschillende
maatregelen om de aanpak en het beleid van de vijf (formeel zelfstandige) regionale commissies te
harmoniseren.

78

3
Ervaringen, opvattingen en kennis van het publiek

3.1 Inleiding
In de afgelopen jaren staan thema’s zoals hulp bij zelfdoding bij voltooid leven, euthanasie bij
minderjarigen en bij patiënten met dementie volop in de aandacht in het maatschappelijke debat en
de media. In dit hoofdstuk wordt verslag gedaan van het deelonderzoek waarin werd nagegaan welke
opvattingen, kennis en ervaringen het algemene publiek in Nederland heeft wat betreft euthanasie
en hulp bij zelfdoding. Voor dit deelonderzoek werd een online-vragenlijstonderzoek uitgevoerd
onder een steekproef van de Nederlandse bevolking van 16 jaar en ouder. Hierbij werd gebruik
gemaakt van het CentERpanel van de Universiteit van Tilburg, dat 2641 actieve leden telt en een
goede afspiegeling is van de Nederlandse bevolking. In juni 2016 is de vragenlijst ingevuld door 1965
leden van het panel (74%). In de vragenlijst (bijlage D) werden vragen gesteld over euthanasie en hulp
bij zelfdoding in het algemeen en over bijzondere thema’s, zoals levensbeëindigend handelen bij
mensen met dementie, bij mensen met een voltooid leven, bij kinderen, de Levenseindekliniek, en
stoppen met eten en drinken dan wel innemen van zelf verkregen dodelijke medicatie.
De representativiteit van de panelleden die de vragenlijst hebben ingevuld voor de Nederlandse
bevolking werd bepaald door enkele achtergrondkenmerken van deze groep te vergelijken met de
populatiegegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) voor het jaar 2016 (tabel 3.1).180
Het aandeel mannen en vrouwen was gelijk, net als bij de respondenten. Er was ten opzichte van de
Nederlandse bevolking een lichte oververtegenwoordiging van personen uit de leeftijdscategorie 65
jaar en ouder onder de respondenten. Ook het aandeel personen dat aangaf een Nederlandse
etniciteit te hebben was onder de respondenten groter dan in de algemene Nederlandse bevolking;
hetzelfde geldt voor personen met een protestants-christelijke levensbeschouwing en personen met
een hoger opleidingsniveau.181

180 Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/
181 De meeste vragen in de vragenlijst waren door vrijwel alle deelnemende respondenten beantwoord. Bij de tabellen staat het
aantal ontbrekende antwoorden alleen vermeld als dat groter is dan 10.

79

Tabel 3.1 Kenmerken van respondenten in het publieksonderzoek in vergelijking met de algemene
Nederlandse bevolking
Respondenten

Algemene

publieksonderzoek

Nederlandse
bevolking

%

%

Geslacht
Man

50

50

Vrouw

50

50

16 tot 40 jaar

21

32

40 tot 65 jaar

45

45

65 jaar en ouder

34

23

Nederlands

98

78

Surinaams

0,4

2

Leeftijd1

Etniciteit2

Antilliaans/Arubaans

0,4

0,9

Turks of Marokkaans

0,6

4

Anders

2

15

Kerkelijke gezindte of levensbeschouwing3
(Rooms-)katholiek

26

(6)

Protestants-christelijk

21

(11)

24
6

Islamitisch

0,8

(0,7)

5

Anders

3

(2)

16

Geen

49

49

Basisonderwijs

4

11

Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (VMBO)

24

22

Middelbaar beroepsonderwijs (MBO)

21

30

Hoger algemeen voortgezet onderwijs/ Voorberei-

11

9

Hoger beroepsonderwijs (HBO)

25

18

Wetenschappelijk onderwijs (WO)

14

10

Opleidingsniveau

dend wetenschappelijk onderwijs (HAVO/VWO)

Algemene gezondheid
(Zeer) goed

83

80

Minder dan goed

17

20

1

Voor de leeftijdsverdeling van de Nederlandse bevolking geldt: 20 tot 40 jaar.

2

Gevraagd als: tot welke etnische groepering rekent u zichzelf? Respondenten konden meer dan één antwoord geven. 22
respondenten hebben deze vraag niet beantwoord.

3

Tussen haakjes het percentage respondenten voor wie het betreffende levensbeschouwing belangrijk is; 22 respondenten hebben
deze vraag niet beantwoord.

80

Waar mogelijk wordt in dit hoofdstuk nagegaan welke ontwikkelingen zich hebben voorgedaan in de
kennis en opvattingen van het algemene publiek door de bevindingen te vergelijken met die in eerder
onderzoek. Het betreft daarbij ten eerste het publieksonderzoek dat werd uitgevoerd in het kader van
het onderzoek naar de praktijk en toetsing van euthanasie en hulp bij zelfdoding in 2001.182 In 2005
werd ook een publieksonderzoek naar wensen en opvattingen ten aanzien medische beslissingen
rond het levenseinde met een aantal vergelijkbare vragen uitgevoerd.183 In 2010 vond ten slotte het
zogenaamde KOPPEL-onderzoek plaats, waarin ervaringen, kennis en opvattingen van het
Nederlandse publiek over medische behandelingen en wet- en regelgeving rondom medische
besluitvorming in de laatste levensfase werden onderzocht.184

3.2 Kennis van het Nederlandse publiek over euthanasie en hulp bij
zelfdoding
Nederlanders zijn redelijk goed op de hoogte van de Nederlandse regelgeving met betrekking tot
euthanasie en hulp bij zelfdoding (tabel 3.2). Zo wist een ruime meerderheid dat alleen artsen
euthanasie mogen toepassen (88%), dat de Levenseindekliniek zich net als andere artsen aan de
zorgvuldigheidseisen moet houden (88%), dat een arts een euthanasieverzoek mag weigeren, ook als
aan de wettelijke zorgvuldigheidseisen kan worden voldaan (74%), en dat een euthanasieverzoek van
een familielid van een patiënt niet geldig is (68%). Minder respondenten wisten dat euthanasie niet is
toegestaan voor 80-plussers die niet verder willen leven maar nog helemaal gezond zijn (62%), dat
een arts niet verplicht is om een schriftelijk euthanasieverzoek op te volgen (61%), en dat voor
patiënten met gevorderde dementie een schriftelijk euthanasieverzoek noodzakelijk is om in
aanmerking te kunnen komen voor euthanasie (52%). Een minderheid was op de hoogte van het feit
dat euthanasie niet mag worden uitgevoerd bij kinderen in de leeftijd van een tot en met 11 jaar
(47%) en dat psychiatrische patiënten ook in aanmerking kunnen komen voor euthanasie of hulp bij
zelfdoding (35%).

182 Zie: van der Wal G, van der Heide A, Onwuteaka-Philipsen B, van der Maas PJ. Medische besluitvorming aan het einde van het
leven. De praktijk en de toetsingsprocedure euthanasie. De Tijdstroom, Utrecht, 2003.
183 Zie: van Wijmen MP, Rurup ML, Pasman HR, Kaspers PJ, Onwuteaka-Philipsen BD. Advance directives in the Netherlands: an
empirical contribution to the exploration of a cross-cultural perspective on advance directives. Bioethics 2010;24:118-26.
184 Zie: van Delden JJM, van der Heide A, van de Vathorst S, Weyers H, van Tol DG (red.). Kennis en opvattingen van publiek en
professionals over medische besluitvorming en behandeling rond het einde van het leven. Het KOPPEL-onderzoek. Den Haag,
ZonMw, 2011.

81

Tabel 3.2 Kennis over de euthanasiewet185
Juist

Onjuist

Weet niet

beantwoord beantwoord
%
Volgens de euthanasiewet mag alleen een arts euthanasie

88

4

8

74

13

13

68

10

21

35

27

38

61

18

22

52

19

29

47

19

33

88

1

11

62

15

23

toepassen (goed)
Een arts mag een euthanasieverzoek weigeren, ook als aan de
wettelijke eisen wordt voldaan (goed)
Een euthanasieverzoek van een familielid van de patiënt is
wettelijk geldig (fout)
Psychiatrische patiënten komen niet in aanmerking voor
euthanasie of hulp bij zelfdoding (fout)
Een arts dient een schriftelijk euthanasieverzoek altijd op te
volgen (fout)
Voor patiënten met gevorderde dementie is een schriftelijk
euthanasieverzoek noodzakelijk om in aanmerking te kunnen
komen voor euthanasie (goed)
Euthanasie mag niet worden uitgevoerd bij kinderen in de
leeftijd van 1-11 jaar (goed)
De Levenseindekliniek moet zich bij de uitvoering van
euthanasie net als alle artsen houden aan de wettelijke eisen
(goed)
Euthanasie is toegestaan voor 80-plussers die niet meer verder
willen leven, ook als zij nog helemaal gezond zijn (fout)

3.3 Algemene opvattingen en ervaringen van het Nederlandse publiek
met betrekking tot euthanasie en hulp bij zelfdoding
Anno 2016 werd de euthanasiewet door 88% van het Nederlandse publiek ondersteund en kon 76%
zich voorstellen zelf ooit gebruik te zullen maken van deze wet (tabel 3.3). Van de Nederlandse
burgers die aangaven het goed te vinden dat er een euthanasiewet is, vond 64% het belangrijkste
argument vóór een euthanasiewet dat in sommige situaties euthanasie de enige oplossing is voor
ondraaglijk lijden; 34% vond het belangrijkste argument dat mensen zelf moeten kunnen beslissen
over hun levenseinde.
Twee derde van de Nederlandse bevolking was het eens met de stelling dat iedere persoon
desgewenst recht moet hebben op euthanasie; in 2010 was dat nog 57%. Er was zowel in 2016 als in
2010 iets minder steun voor de stelling dat mensen het recht hebben om zelf te beschikken over het
eigen leven en de eigen dood (49% resp. 53%). De stelling dat euthanasie in principe alleen uitgevoerd

185 In dit hoofdstuk wordt steeds gesproken over de ‘euthanasiewet’ in plaats van over de Wet Toetsing levensbeëindiging op verzoek
en hulp bij zelfdoding, omdat deze term ook in de vragenlijst werd gebruikt.

82

mag worden bij patiënten die nog maar een paar weken te leven hebben wordt door een afnemende
minderheid van de respondenten gesteund: 18% in 2016 en 27% in 2010.
Tabel 3.3 Opvattingen over euthanasie en hulp bij zelfdoding
%
Vindt u het goed dat er in Nederland een euthanasiewet is?
Ja, ik kan mij voorstellen dat ik gebruik zou maken van deze wet

76

Ja, maar ik zou zelf nooit gebruik maken van deze wet

12

Nee, ik vind het niet goed dat er een euthanasiewet is

1

Nee, ik ben tegen euthanasie

5

Weet ik niet

6

Indien ja, wat is volgens u het belangrijkste argument vóór het wettelijk mogelijk maken van
euthanasie?
Euthanasie moet mogelijk zijn omdat levensbeëindiging soms de enige oplossing is voor

64

ondraaglijk lijden
Euthanasie moet mogelijk zijn omdat mensen zelf moeten kunnen beslissen over hun

34

levenseinde
Anders of weet ik niet

2

In hoeverre bent u het eens of oneens met onderstaande

(Helemaal) Neutraal

(Helemaal)

stellingen?1

eens

oneens

%

%

%

Ik vind dat iedere persoon recht moet hebben op euthanasie

67

16

17

als hij/zij dat wil.

(57)

(20)

(23)

Ik vind dat iedere persoon het recht heeft om zelf te

49

28

23

beschikken over zijn/haar eigen leven en dood.

(53)

(25)

(22)

Ik vind dat euthanasie in principe alleen uitgevoerd mag

18

21

61

worden bij patiënten die nog maar een paar weken te leven

(27)

(25)

(48)

hebben (als zij daarom vragen).
1

Zestien personen hebben deze vraag niet beantwoord; tussen haakjes staat het percentage dat het in 2010 (on)eens was met de
stelling.

Een derde van de respondenten had meegemaakt dat een persoon uit de naaste omgeving een arts
om euthanasie of hulp bij zelfdoding vroeg (tabel 3.4). In bijna driekwart van de gevallen was dat
verzoek ook uitgevoerd; in een op de tien gevallen had de arts geweigerd om het verzoek uit te
voeren. De respondenten die hadden meegemaakt dat het tot uitvoering van het verzoek was
gekomen, waren in het algemeen positief tot zeer positief over deze ervaring, die ze gemiddeld het
cijfer 7,7 gaven. Negen procent van de respondenten gaf een onvoldoende, waarvan 3% een drie of
minder. Sommige respondenten gaven een toelichting op deze laatste vraag, bijvoorbeeld: “hem werd
ondraaglijk lijden bespaard”; “door samen afscheid te nemen en het sterven op een menswaardige wijze
te laten plaatsvinden, is het verwerkingsproces veel beter verlopen”; “rustig einde na verschrikkelijke
pijnen”; “het was een verademing voor iedereen”; “de uitzichtloosheid was dermate groot, dat deze
‘verlossing’ een ‘geschenk uit de hemel’ was”.
83

Tabel 3.4 Ervaringen met euthanasie of hulp bij zelfdoding
%
Hebt u ooit meegemaakt dat een persoon uit uw naaste omgeving zijn/haar arts uitdrukkelijk
heeft gevraagd om euthanasie of hulp bij zelfdoding?
Ja

33

Nee

67

Indien ja: heeft de arts dat verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding uitgevoerd?
Ja

73

Nee, nog niet

4

Nee, de arts heeft dat geweigerd

9

Nee, mijn naaste trok het verzoek weer in

2

Anders

9

Weet ik niet

3

Indien ja, hoe hebt u de uitvoering van euthanasie of hulp bij zelfdoding bij deze persoon uit
uw naaste omgeving ervaren? 1=zeer negatieve ervaring, 10=zeer positieve ervaring
Score 3 of minder

3

Score 4 of 5

6

Score 6 tot 8

49

Score 9 of 10

41

Advance care planning
In het maatschappelijke en professionele debat over besluitvorming rond het levenseinde wordt
tegenwoordig veel aandacht besteed aan advance care planning, dat wil zeggen het tijdig nadenken
en spreken over wensen en verwachtingen ten aanzien van medische behandeling in de laatste
levensfase, en het eventueel vastleggen van bepaalde wensen in een schriftelijke wilsverklaring. In
tabel 3.5 wordt weergegeven in hoeverre de Nederlandse burger zich daarmee bezighoudt. De
bevindingen in 2016 werden voor zover mogelijk vergeleken met die in 2010 en 2005.
Van de Nederlandse burgers gaf 70% aan wel eens na te denken over medische beslissingen rond het
levenseinde. Het vaakst werd nagedacht over euthanasie (47%), wie beslissingen over medische
behandeling moet nemen als de persoon dat zelf niet meer kan (44%), en welke medische
behandeling men wel of niet meer wil bij een ernstige ziekte (40%). Het is opmerkelijk dat de
percentages mensen die wel eens nadenken over medische beslissingen rond het levenseinde in 2016
ten opzichte van 2010 eerder af- dan toegenomen zijn. Het percentage burgers dat wel eens met een
arts heeft gesproken over medische beslissingen rond het levenseinde is veel kleiner: 88% heeft dat
nog nooit gedaan. Ook zijn er in 2016 nog steeds maar weinig burgers die een wilsverklaring hebben
ingevuld.

84

Tabel 3.5 Opvattingen over advance care planning
2016

2010

2005

%

%

%

44 (6)1

53

–

Of ik thuis wil blijven wonen als ik ernstig ziek word

31 (2)

–

–

Of ik naar het ziekenhuis zou willen als ik ernstig ziek word

32 (1)

–

–

Of ik opgenomen zou willen worden in een verpleeghuis als ik ernstig 22 (1)

–

–

Heeft u weleens nagedacht over de onderstaande zaken met betrekking
tot het levenseinde?1
Wie beslissingen over mijn medische behandeling moet nemen als ik
dat zelf niet meer kan

ziek word
Welke medische behandeling ik wel/niet wil als ik ernstig ziek word

40 (3)

57

–

Of ik gereanimeerd wil worden als ik een hartstilstand krijg

36 (4)

48

–

Of ik euthanasie wil als ik ernstig ziek word

47 (6)

55

–

Over geen van bovenstaande zaken

30 (88)

–

–

Behandelverbod (NVVE2)

2

4

3

Volmacht (NVVE)

2

4

–

Euthanasieverklaring (NVVE)

3

–

5

Euthanasieverklaring (via notaris)

1

–

0

Niet reanimeren pas (NVVE)

2

4

2

Levenswensverklaring (NPV3)

1

–

1

Zorgverklaring

0

–

2

Andere standaardverklaring

1

–

1

Welke van de onderstaande wilsverklaring(en) heeft u voor uzelf
ingevuld?

1

Tussen haakjes staat het percentage dat weleens met een arts heeft gesproken over het betreffende onderwerp.

2

NVVE, Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde.

3

NPV, Nederlandse Patiënten Vereniging.

–

Gegevens zijn niet beschikbaar.

3.4 Opvattingen van het Nederlandse publiek over bijzondere thema’s
3.4.1 De rol van arts en naasten
De uitvoering van euthanasie en hulp bij zelfdoding is in Nederland voorbehouden aan artsen. In
paragraaf 3.2 bleek al dat een groot deel van de Nederlandse bevolking daarvan op de hoogte is. Er
was ook veel steun voor een belangrijke rol van artsen bij een euthanasieverzoek (tabel 3.6). Burgers
gaven aan de rol van de arts belangrijk te vinden, omdat een arts euthanasie medisch zorgvuldig kan
uitvoeren (61%), omdat een arts goed kan beoordelen of een euthanasieverzoek weloverwogen is
(60%), en omdat een arts goed kan beoordelen of het lijden nog behandelbaar is (47%). Slechts 3%
van de respondenten gaf aan de rol van de arts niet belangrijk te vinden.

85

Tabel 3.6 Opvattingen over de rol van de arts
Vindt u het goed dat artsen een belangrijke rol hebben bij een euthanasieverzoek?

%

(Meer dan één antwoord mogelijk)
Ja, want een arts kan de euthanasie medisch zorgvuldig uitvoeren

61

Ja, want een arts kan goed beoordelen of het euthanasieverzoek weloverwogen is

60

Ja, want een arts kan goed beoordelen of het lijden nog behandelbaar is

47

Nee, ik vind het niet belangrijk dat een arts bij een euthanasieverzoek betrokken is",

3

Anders

2

Weet ik niet

4

Alhoewel er dus grote steun was voor de rol van de arts, werd er ook door veel burgers een belangrijke
rol toegekend aan familie. Daarover bestaan echter ook misverstanden: in paragraaf 3.2 bleek dat een
op de vijf burgers dacht dat een verzoek om euthanasie van een familielid van een patiënt wettelijke
geldigheid heeft. In tabel 3.7 is te zien dat ruim een derde (38%) het belangrijk vond dat familie mee
beslist over een euthanasieverzoek en bijna de helft (46%) vond dat familie hulp bij zelfdoding mag
verlenen als aan de zorgvuldigheidscriteria wordt voldaan. De respondenten kregen voorts een vignet
voorgelegd van een wilsonbekwame, bedlegerige, onregelmatig en luidruchtig ademhalende patiënte
met een korte levensverwachting, bij wie de arts op verzoek van familie, die meende dat zij deze
situatie nooit gewild zou hebben, het leven beëindigt. Van de respondenten vond 58% dit handelen
juist; dat is iets minder dan in 2010 (67%).

86

Tabel 3.7 Opvattingen over de rol van naasten
In hoeverre bent u het eens of oneens met onderstaande

(Helemaal) Neutraal

(Helemaal)

stellingen?1

eens

oneens

%
Ik vind het belangrijk dat mijn familie mee beslist over een

%

%

38

30

32

46

27

26

eventueel euthanasieverzoek.
Ik vind dat familie in principe hulp bij zelfdoding mag
verlenen als aan de zorgvuldigheidscriteria wordt voldaan.
Vignet: Mevrouw De Vries is 72 jaar en heeft ongeneeslijke baarmoederhalskanker. Naar verwachting
heeft mevrouw De Vries nog een week te leven. Ze ligt met een luidruchtige en onregelmatige
ademhaling in bed. Volgens de arts heeft zij hier zelf geen last van. Ze reageert niet meer op haar
omgeving. Haar familieleden geven aan dat hun moeder het vreselijk zou vinden zo in bed te
moeten liggen. Zij zeggen dat zij deze situatie zelf nooit zo gewild zou hebben. Na overleg met de
familie geeft de arts mevrouw De Vries een spuitje, waarna zij binnen enkele minuten overlijdt.
Vindt u het handelen van de arts in deze situatie juist2
Ja

2016

2010

%

%
58

67

Nee

26

24

Weet ik niet

16

8

1

Negentien personen hebben deze vraag niet beantwoord.

2

Eenentwintig personen hebben deze vraag niet beantwoord.

3.4.2 Psychiatrische aandoeningen
Ook over de mogelijkheid van levensbeëindiging op verzoek bij patiënten met psychiatrische
aandoeningen bestaat een misverstand bij een substantieel deel van de Nederlanders: in paragraaf
3.2 bleek dat een derde van de burgers dacht dat psychiatrische patiënten niet in aanmerking komen
voor euthanasie of hulp bij zelfdoding. Iets meer dan de helft van de burgers (53%) gaf aan dat zij
vinden dat dat wel zou moeten kunnen (tabel 3.8). De respondenten kregen ook een vignet over een
psychiatrische patiënt voorgelegd: het betrof een vrouw van 48 die al jaren zeer depressief was en
van haar psychiater een dodelijk drankje kreeg. Van de burgers vond 40% het handelen van de
psychiater juist, terwijl 31% het onjuist vond. De steun voor dit handelen was daarmee groter dan in
2010.

87

Tabel 3.8 Opvattingen over levensbeëindiging bij patiënten met psychiatrische aandoeningen
In hoeverre bent u het eens of oneens met onderstaande

(Helemaal) Neutraal

(Helemaal)

stelling?1

eens

oneens

%
Ik vind dat patiënten met psychische aandoeningen in

%
53

%
32

15

aanmerking moeten kunnen komen voor euthanasie (als zij
daarom vragen).
Vignet: Mevrouw Langezaal is 48 jaar. Ze is lichamelijk gezond, maar geestelijk ziek. Ze is al jaren zeer
depressief en de behandeling van de psychiater heeft niet geholpen. Ze zegt regelmatig tegen
haar artsen dat ze dood wil. Ze heeft al eens geprobeerd zelfmoord te plegen, maar dat is
mislukt. Mevrouw Langezaal gaat naar haar psychiater en vraagt om een drankje waarmee ze
een einde aan haar leven kan maken. De psychiater besluit haar het drankje te geven.
Vindt u het handelen van de arts in deze situatie juist2

2016

2010

%

%

Ja

40

28

Nee

31

52

Weet ik niet

30

20

1

Negentien personen hebben deze vraag niet beantwoord.

2

Tweeëntwintig personen hebben deze vraag niet beantwoord.

3.4.3 Dementie
De mogelijkheid van levensbeëindiging bij patiënten met dementie binnen het huidige wettelijke
kader is uitgebreid onderwerp van debat geweest de laatste jaren. Dit onder meer ten gevolge van de
handreikingen voor artsen en publiek die het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)
in 2015 heeft uitgebracht om de regelgeving te verduidelijken. Zestig procent van de Nederlandse
burgers was het in ons onderzoek eens met de stelling dat mensen met dementie in aanmerking
moeten kunnen komen voor euthanasie, ook als zij niet meer snappen wat er gebeurt, terwijl 16% het
oneens was met deze stelling (tabel 3.9). In paragraaf 3.2 bleek al dat een op de vijf burgers ten
onrechte dacht dat euthanasie bij gevorderde dementie ook zonder schriftelijke wilsverklaring kan.
Het vignet over dementie beschreef een patiënt met wie geen communicatie meer mogelijk was, die
kort voordat hij dement werd een schriftelijke wilsverklaring had opgesteld. Van de respondenten
vond 83% het juist dat de arts in deze situatie euthanasie uitvoerde; dit percentage is vergelijkbaar
met dat in 2010 en gestegen ten opzichte van het percentage dat werd gevonden in het onderzoek in
2001 (62%).

88

Tabel 3.9 Opvattingen over levensbeëindiging bij patiënten met dementie
In hoeverre bent u het eens of oneens met onderstaande

(Helemaal) Neutraal

(Helemaal)

stelling?1

eens

oneens

%
Ik vind dat mensen met dementie in aanmerking moeten

%
60

%
24

16

kunnen komen voor euthanasie, ook als zij niet meer snappen
wat er gebeurt (als zij daar eerder om gevraagd hebben).
Vignet: De heer Smit is 62 jaar oud en dement. Hij herkent zijn vrouw en kinderen niet meer, weigert te
eten en trekt zich steeds meer terug. Er is geen communicatie meer met hem mogelijk over zijn
behandeling. Kort voordat hij dement werd, heeft hij een schriftelijke euthanasieverklaring
opgesteld waarin hij heeft vastgelegd dat zijn leven beëindigd moet worden als hij dement zou
zijn. De familie is het hier mee eens. De arts besluit te doen wat de heer Smit heeft gevraagd en
voert de euthanasie uit.
Vindt u het handelen van de arts in deze situatie juist2

2016

2010

2001

%

%

%

Ja

83

85

62

Nee

7

9

22

10

6

16

Weet ik niet
1

Zestien personen hebben deze vraag niet beantwoord.

2

Eenentwintig personen hebben deze vraag niet beantwoord.

3.4.4 Voltooid leven
Ook het thema van levensbeëindiging bij een voltooid leven heeft de afgelopen jaren volop in de
belangstelling gestaan. In februari 2016 kwam het rapport van de commissie Schnabel uit, waarin
werd aanbevolen om de huidige regelgeving ongewijzigd te laten. In het najaar gaf de minister van
VWS aan dat advies niet op te volgen en te streven naar een aparte wettelijke regeling die
stervenshulp aan ouderen met een voltooid leven mogelijk moet maken. Het publieksonderzoek is
uitgevoerd vóórdat de minister dit standpunt bekend maakte.
Uit paragraaf 3.2 is op te maken dat 15% van de Nederlandse burgers ten onrechte van mening was
dat euthanasie is toegestaan voor 80-plussers die niet meer verder willen leven, ook als zij nog
helemaal gezond zijn. Een kwart van de burgers vond dat gezonde personen in aanmerking moeten
kunnen komen voor euthanasie (tabel 3.10). Voor de stelling dat hoogbejaarden medicijnen van een
arts moeten kunnen krijgen om zelf het leven te beëindigen was veel meer steun: 51%. Dit percentage
is duidelijk hoger dan in 2010. Ook met de stelling dat ouderen die levensmoe zijn in aanmerking
moeten kunnen komen voor euthanasie was iets meer dan de helft van de respondenten het eens
(58%). Het vignet beschrijft een oudere, hoogopgeleide man in een goede lichamelijke en geestelijke
conditie die zich eenzaam voelt en niet verder wil leven. Van de respondenten was 38% het eens met
de huisarts die besluit om deze man op diens verzoek een dodelijk drankje te geven. Dit percentage is
ook duidelijk hoger dan dat in 2010, maar opmerkelijk genoeg veel lager dan het percentage
respondenten dat het met algemene stellingen over levensbeëindiging bij voltooid leven eens was.

89

Mogelijk speelt hierbij een rol dat expliciet gesteld wordt dat de man in kwestie in een goede
lichamelijke en geestelijke conditie is.
Tabel 3.10 Opvattingen over levensbeëindiging bij voltooid leven
In hoeverre bent u het eens of oneens met onderstaande
1

stellingen?

(Helemaal) Neutraal

(Helemaal)

eens

oneens

%
Ik vind dat gezonde personen in aanmerking moeten kunnen

%
25

%
28

46

komen voor euthanasie (als zij daarom vragen).1
Ik vind dat hoogbejaarden medicijnen van een arts moeten

51

26

23

kunnen krijgen om zelf het leven te beëindigen (als zij daarom

(35)

(35)

(30)

58

26

17

vragen).1
Ik vind dat ouderen die levensmoe zijn, in aanmerking moeten
kunnen komen voor euthanasie (als zij daarom vragen).2
Vignet: De heer De Bruyn is 86 jaar. Vroeger was hij professor aan de universiteit. Toen had hij plezier in
zijn leven. Nu is hij oud en veel van zijn vrienden zijn dood. Hij is nooit getrouwd en heeft geen
kinderen. Hij voelt zich vaak eenzaam. Hij is in goede lichamelijke en geestelijke conditie. De
heer De Bruyn kan nog jaren leven. Maar hij ziet daar erg tegenop. Hij wil liever dood zijn. Dat
heeft hij ook al vele malen tegen zijn huisarts gezegd. De heer De Bruyn vraagt de huisarts een
drankje om een einde te kunnen maken aan zijn leven. De huisarts besluit hem het drankje te
geven.
Vindt u het handelen van de arts in deze situatie juist3

2016

2010

%

%

Ja

38

26

Nee

36

58

26

16

Weet ik niet
1

Zestien personen hebben deze vraag niet beantwoord; tussen haakjes tussen staat het percentage dat het in 2010 (on)eens was
met de stelling.

2

Negentien personen hebben deze vraag niet beantwoord.

3

Eenentwintig personen hebben deze vraag niet beantwoord.

3.4.5 Kinderen
De regelgeving over levensbeëindiging op verzoek beperkt zich tot personen van 12 jaar en ouder. In
paragraaf 3.2 bleek dat een op de vijf burgers ten onrecht meent dat euthanasie ook mogelijk is voor
kinderen onder de 12 jaar. In het publieksonderzoek werd gevraagd of de burgers vonden dat jongere
wilsbekwame kinderen ook in aanmerking zouden moeten komen voor euthanasie. Veertig procent
van hen vond van wel, maar 29% was het daar niet mee eens (tabel 3.11).

90

Tabel 3.11 Opvattingen over levensbeëindiging bij kinderen
In hoeverre bent u het eens of oneens met onderstaande

(Helemaal) Neutraal

(Helemaal)

stellingen?1

eens

oneens

%
Ik vind dat wilsbekwame kinderen jonger dan 12 jaar in

%
40

%
32

29

aanmerking moeten kunnen komen voor euthanasie (als zij
daarom vragen).
1

Zestien personen hebben deze vraag niet beantwoord.

3.4.6 De Levenseindekliniek
Het laatste bijzondere thema waarover aan de burgers vragen werden gesteld betrof de in 2012
opgerichte Levenseindekliniek. De doelstelling van de Levenseindekliniek is om mensen met een
euthanasieverzoek te helpen bij wie de behandelend arts niet in staat is om het verzoek te honoreren,
als daarbij kan worden voldaan aan de wettelijke zorgvuldigheidscriteria. In het onderzoek gaf 9% van
de bevolking aan niet te weten wat de Levenseindekliniek is. Omdat het een anoniem onderzoek
betreft kunnen we daaruit niet afleiden dat de overige respondenten een goed beeld hebben van wat
de Levenseindekliniek inhoudt, maar de overgrote meerderheid weet wel dat ook de
Levenseindekliniek zich aan de wettelijke zorgvuldigheidseisen moet houden, zo bleek in paragraaf
3.2. Uit tabel 3.12 blijkt voorts dat de Levenseindekliniek behoorlijk veel steun geniet: 74% van de
burgers vond het goed dat de Levenseindekliniek er is en 52% kon zich voorstellen er ooit gebruik van
te willen maken. Slechts 7% van de Nederlandse burgers gaf aan het niet goed te vinden dat de
Levenseindekliniek bestaat.
Tabel 3.12 Opvattingen over de Levenseindekliniek
Vindt u het goed dat er in Nederland een Levenseindekliniek is?

%

Ja, ik kan mij voorstellen dat ik gebruik zou maken van de Levenseindekliniek

52

Ja, maar ik zou zelf nooit gebruik maken van de Levenseindekliniek

22

Nee, ik vind het niet goed dat er een Levenseindekliniek is

7

Ik weet niet wat een Levenseindekliniek is

9

Geen mening

10

91

3.5 Conclusies
Uit het publieksonderzoek komt naar voren dat er onder Nederlandse burgers een onverminderd
groot draagvlak is voor de huidige regelgeving ten aanzien van levensbeëindiging op verzoek. De
kennis over deze regelgeving is in grote lijnen behoorlijk goed, maar op specifieke details heersen er
wel misverstanden. Het barmhartigheidsbeginsel (tegengaan van ondraaglijk lijden) is volgens de
meeste burgers het dragende beginsel van de euthanasiewet, maar ook het recht op zelfbeschikking
speelt voor velen een belangrijke rol. Het is niet duidelijk of de steun voor dit laatste principe
groeiende is, hetgeen misschien wel verwacht zou mogen worden gezien het maatschappelijke debat
van de laatste jaren. De meeste Nederlanders die in de eigen omgeving ervaring hebben met de
uitvoering van euthanasie of hulp bij zelfdoding zijn daar (zeer) positief over. Weinig burgers zijn
actief wat betreft advance care planning: een ruime meerderheid denkt wel eens na over het
levenseinde, maar slechts weinigen spreken daarover met een arts of leggen hun wensen vast.
Er is brede steun voor de rol die de arts in de huidige regelgeving is toebedeeld bij levensbeëindigend
handelen. Daarbij zou van veel respondenten de familie wel een grotere rol mogen hebben bij de
besluitvorming over of uitvoering van levensbeëindiging dan de wet voorschrijft. Vier á vijf op de tien
burgers zijn er voorstander van dat levensbeëindiging op verzoek mogelijk is voor patiënten met
psychiatrische aandoeningen, zes á acht op de tien vinden dat patiënten met gevorderde dementie
daarvoor in aanmerking moeten kunnen komen, vier á zes op de tien vinden dat levensbeëindiging op
verzoek een optie zou moeten zijn voor ouderen met een voltooid leven, en vier op de tien burgers
vinden dat dat voor kinderen onder de 12 jaar zou moeten gelden. Er lijkt in het algemeen wat
bredere steun voor de mogelijkheid van levensbeëindiging op verzoek bij deze bijzondere groepen te
bestaan dan enkele jaren geleden. Een grote meerderheid van de Nederlandse burgers staat positief
ten opzichte van de Levenseindekliniek.

92

4
Euthanasie en hulp bij zelfdoding

4.1 Inleiding
In dit hoofdstuk wordt de huidige praktijk van euthanasie en hulp bij zelfdoding en ontwikkelingen
hierin vanuit het perspectief van artsen beschreven. Hiervoor worden gegevens uit twee
onderzoeken gebruikt, het sterfgevallenonderzoek en het artsenonderzoek.
In het sterfgevallenonderzoek, dat representatief is voor alle sterfgevallen in Nederland in 2015, is de
frequentie van euthanasie en hulp bij zelfdoding bepaald op grond van informatie over het feitelijke
handelen van de arts, de intentie die de arts daarbij had, en het door de arts veronderstelde effect van
dat handelen. Daartoe zijn in een vragenlijst (bijlage E) die werd voorgelegd aan de arts, die ten tijde
van het overlijden van de patiënt de behandelend arts was, de volgende vragen gesteld:
‘Was het overlijden het gevolg van het gebruik van een middel dat door u of een andere arts werd
voorgeschreven, verstrekt of toegediend met het uitdrukkelijke doel het levenseinde te bespoedigen (of
de patiënt zelf in staat te stellen het leven te beëindigen)?’
‘Is de beslissing over de (laatstgenoemde) handelwijze op grond van een uitdrukkelijk verzoek van de
patiënt genomen?’
De termen euthanasie en hulp bij zelfdoding zijn in deze vragen niet gehanteerd, omdat niet uit te
sluiten is dat deze nog altijd misverstanden oproepen. Als een arts beide vragen met ‘ja’
beantwoordde werd het handelen geclassificeerd als (1) euthanasie indien een ander dan de patiënt
het middel had toegediend (eventueel samen met de patiënt), en als (2) hulp bij zelfdoding indien de
patiënt het middel zelf had ingenomen. De vragen die in het sterfgevallenonderzoek gesteld zijn om
de frequentie van euthanasie en hulp bij zelfdoding te bepalen zijn ongewijzigd sinds het eerste
sterfgevallenonderzoek in 1990.
In het artsenonderzoek is in 2016 aan een grote steekproef van huisartsen, medisch specialisten
(cardiologen, chirurgen, ic-artsen, internisten, longartsen, neurologen) en specialisten
ouderengeneeskunde een vragenlijst (bijlage F) gestuurd over hun ervaringen met en opvattingen
over euthanasie en hulp bij zelfdoding. Een groot deel van de vragenlijst kwam overeen met de

93

vragenlijsten uit voorgaande onderzoeksronden om vergelijking mogelijk te maken. Daarnaast zijn er
vanwege nieuwe ontwikkelingen vragen toegevoegd.
Bij zowel het sterfgevallenonderzoek als het vragenlijstonderzoek zijn bij de analyse wegingsfactoren
toegekend om respectievelijk de sterfgevallen waarover een ingevulde vragenlijst werd ontvangen en
de responderende artsen representatief te maken voor respectievelijk alle sterfgevallen
(sterfgevallenonderzoek) en alle artsen van de geselecteerde specialismen werkzaam in Nederland
(artsenonderzoek). De opzet van de onderzoeken en een toelichting op de wegingsprocedures worden
uitvoerig beschreven in bijlage C.

4.2 Aantal wel en niet uitgevoerde verzoeken om euthanasie en hulp bij
zelfdoding
4.2.1 Sterfgevallenonderzoek
Op basis van de in paragraaf 4.1 beschreven classificatie kan worden geschat dat in 2015 bij 4,5% van
het totaal aantal sterfgevallen euthanasie is uitgevoerd (tabel 4.1). Dit was een duidelijke stijging ten
opzichte van 2010 en hiermee is de frequentie van euthanasie hoger dan deze ooit geweest is. De
frequentie van hulp bij zelfdoding bleef laag in 2015: 0,1% van alle sterfgevallen. In absolute
aantallen betekenen deze percentages dat in 2015 sprake was van ongeveer 6650 gevallen van
euthanasie (in 2010: ongeveer 3850) en ongeveer 150 gevallen van hulp bij zelfdoding (in 2010:
ongeveer 200 gevallen).
Tabel 4.1 Aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding en aantal niet uitgevoerde
uitdrukkelijke verzoeken (sterfgevallenonderzoek)1
2015

2010

2005

2001

1995

1990

n=7661 n=6861 n=9965 n=5617 n=5146 n=5197
%

%

%

%

%

%

Euthanasie

4,5

2,8

1,7

2,6

2,4

1,7

Hulp bij zelfdoding

0,1

0,1

0,1

0,2

0,2

0,2

Niet-uitgevoerde verzoeken

3,8

3,7

3,4

-

-

-

Totaal aantal uitdrukkelijke verzoeken

8,4

6,7

5,2

-

-

-

1

Gewogen afgeronde percentages; percentages van het totaal aantal sterfgevallen in het desbetreffende jaar (2015: 147 134 ;
2010: 136 058 ; 2005: 136 402 ; 2001: 140 377 ; 1995: 135 675 ; 1990: 128 824).

–

Gegevens vanaf 2005 beschikbaar.

Het totaal aantal overledenen dat voorafgaand aan het overlijden een verzoek om euthanasie of hulp
bij zelfdoding had gedaan in 2015 was ongeveer 12.300 (8,4% van alle overledenen). Ook dit aantal is
in absolute zin en als percentage van het totaal aantal sterfgevallen gestegen ten opzichte van 2010
(ongeveer 9100 verzoeken). Tenslotte is verhoudingsgewijs het aantal verzoeken dat tot euthanasie
of hulp bij zelfdoding heeft geleid hoger geworden: in 2015 werd 55% van de verzoeken ingewilligd,
terwijl dit in 2010 45% was en in 2005 37%.

94

Uit tabel 4.2 blijkt dat in 2015 net als in de voorgaande jaren het overgrote deel van de gevallen van
euthanasie en hulp bij zelfdoding werd uitgevoerd door huisartsen. Zij kregen ook het grootste aantal
verzoeken. Ook verhoudingsgewijs voerden zij het vaakst een verzoek uit: het percentage uitgevoerde
verzoeken was 61% voor huisartsen (49% in 2010), 33% voor medisch specialisten (35% in 2010), en
23% voor specialisten ouderengeneeskunde (15% in 2010).
Tabel 4.2 Aandeel van huisartsen, medisch specialisten en specialisten ouderengeneeskunde in
uitgevoerde en niet-uitgevoerde uitdrukkelijke verzoeken om euthanasie en hulp bij zelfdoding
(sterfgevallenonderzoek 2015)1
Huisartsen Medisch

Specialisten Totaal

specialiste

ouderen-

n=1418

n=1459

n=7661

%1

%1

%2

geneeskunde
n=4381
%

1

Euthanasie

93

4

3

4,5

Hulp bij zelfdoding

84

0

16

0,1

Niet-uitgevoerde verzoeken

73

9

18

3,8

Totaal aantal uitdrukkelijke verzoeken

84

6

10

8,4

1

Rij-percentages; gewogen en afgerond.

2

Percentages van het totaal aantal sterfgevallen in het desbetreffende jaar (2015: 147 134); gewogen en afgerond.

4.2.2 Artsenonderzoek
Ook op basis van gegevens van het artsenonderzoek is het mogelijk een schatting van het aantal
verzoeken te maken. Terwijl het sterfgevallenonderzoek gebaseerd is op een steekproef van
sterfgevallen is in het artsenonderzoek gevraagd naar verzoeken die de arts heeft gekregen van
patiënten in de afgelopen 12 maanden. Hierbij kunnen, anders dan bij het sterfgevallenonderzoek,
ook verzoeken van patiënten zitten die ten tijde van het invullen van de vragenlijst nog leefden (bijv.
indien zij geen levensbedreigende aandoening hadden en hun verzoek niet werd ingewilligd). In de
vragenlijst is verder onderscheid gemaakt tussen ‘verzoeken om euthanasie te zijner tijd (waarbij de
patiënt het nog niet op korte termijn wil, maar bijvoorbeeld wanneer het lijden te erg zou worden)’ en
‘uitdrukkelijke verzoeken om euthanasie op afzienbare termijn’. In de vragenlijst werd aangegeven dat
kortheidshalve gesproken werd over euthanasie en dat hiermee zowel euthanasie als hulp bij
zelfdoding bedoeld werd.
Tabel 4.3 laat het geschatte aantal verzoeken dat huisartsen, medisch specialisten en specialisten
ouderengeneeskunde in Nederland gezamenlijk kregen in de jaren waarin dit onderzoek werd
uitgevoerd. Vergeleken met eerdere jaren zijn beide typen verzoeken in 2016 toegenomen, al verschilt
de sterkte van de toename. Het aantal verzoeken te zijner tijd is in 2016 ten opzichte van 2011
ongeveer verdubbeld, van 33.900 per jaar tot 67.700, terwijl het aantal verzoeken op afzienbare
termijn toenam van 13.400 tot 17.900. Het is niet ondenkbaar dat toegenomen aandacht voor
euthanasie in de media, bijvoorbeeld de uitgebreide aandacht voor de levenseindekliniek in de
afgelopen jaren, en voor het tijdig spreken over het levenseinde vooral invloed gehad heeft op
95

verzoeken te zijner tijd, wanneer mensen nog geen actuele euthanasiewens hebben, en minder op
verzoeken op afzienbare termijn.
Huisartsen kregen de meeste verzoeken om euthanasie: 87% van de verzoeken te zijner tijd en 81%
van de verzoeken op afzienbare termijn gedaan werden ontvangen door huisartsen.
Tabel 4.3 Geschatte aantal verzoeken in Nederland (artsenonderzoek)1
2016

2011

2005

2001

1995

1990

n=1167 N=1456 N=1032 N=4102 N=4052 N=4052
Aantal verzoeken te zijner tijd

67.700 33.900 28.600 34.700 34.500 25.100

Aantal uitdrukkelijke verzoeken op afzienbare

17.900 13.400

8400

9700

9700

8900

termijn
1

Op basis van weging. Totaal exclusief psychiaters.

2

Gegevens op basis van artseninterviews.

4.3 Ervaringen met euthanasie en hulp bij zelfdoding
4.3.1 Ervaring met het krijgen en uitvoeren van verzoeken
In tabel 4.4 wordt weergegeven welk percentage artsen ooit een verzoek om levensbeëindiging had
gehad en welk percentage daar ooit gehoor aan had gegeven. In 2016 gaf 81% van alle artsen aan wel
eens een verzoek om euthanasie te zijner tijd te hebben gehad en 77% had ooit een verzoek om
euthanasie op afzienbare termijn gehad; 57% had ooit euthanasie of hulp bij zelfdoding uitgevoerd.
Dit is vergelijkbaar met vorige jaren. In tabel 4.5 worden deze gegevens uitgesplitst voor huisartsen,
medisch specialisten en specialisten ouderengeneeskunde. Hieruit blijkt dat huisartsen het vaakst
ooit een verzoek hadden gehad en ooit euthanasie of hulp bij zelfdoding hadden uitgevoerd, gevolgd
door specialisten ouderengeneeskunde en medisch specialisten. Vergeleken met 2011 is het beeld ten
aanzien van ervaringen ‘ooit’ vergelijkbaar voor huisartsen, terwijl het percentage artsen met
ervaringen iets is toegenomen voor specialisten ouderengeneeskunde en iets is afgenomen voor
medisch specialisten.

96

Tabel 4.4 Ervaringen van artsen met levensbeëindiging op verzoek(artsenonderzoek)1
2016

2011

2005

2001

1995

1990

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

n=1167 n=1456 n=1032 n=4102 n=4052 n=4052
%

%

Ooit een verzoek om levensbeëindiging te zijner

%

%

%

%

81

82

84

90

88

84

Ooit een uitdrukkelijk verzoek gehad

75

77

67

77

77

76

In het afgelopen jaar een uitdrukkelijk verzoek

52

51

41

–

–

–

Ooit levensbeëindiging op verzoek uitgevoerd

57

60

51

57

53

54

In het afgelopen jaar uitgevoerd

31

28

19

21

22

–

tijd gehad

op afzienbare termijn gehad

1

Gewogen afgeronde percentages. Totaal exclusief psychiaters.

2

Gegevens op basis van artseninterviews.

–

Gegevens niet beschikbaar.

Tabel 4.5 Ervaringen van artsen met levensbeëindiging op verzoek per artsengroep
(artsenonderzoek)1
Huisartsen

Medisch specialisten Specialisten
ouderengeneeskunde

2016

2011

2005

2016

2011

2005

2016

2011

2005

N=607 N=708 N=264 N=331 N=461 N=527 N=209 N=287 N=212
%
Ooit een verzoek om

%

%

%

%

%

%

%

%

98

98

95

51

56

65

85

75

74

93

93

78

44

53

48

77

71

63

69

67

51

23

25

22

45

39

33

78

79

64

22

34

30

48

37

25

48

42

27

6

9

5

18

14

7

levensbeëindiging te zijner tijd
gehad
Ooit een uitdrukkelijk verzoek op
afzienbare termijn gehad
In het afgelopen jaar een
uitdrukkelijk verzoek op
afzienbare termijn gehad
Ooit levensbeëindiging op
verzoek uitgevoerd
In het afgelopen jaar uitgevoerd
1

Gewogen afgeronde percentages.

Uit tabel 4.6 blijkt dat huisartsen in 2016 gemiddeld ongeveer zes á zeven verzoeken om euthanasie
te zijner tijd en een á twee verzoeken om euthanasie binnen afzienbare termijn kregen, terwijl zij
gemiddeld iets minder dan een keer per jaar euthanasie of hulp bij zelfdoding uitvoerden. Voor
specialisten ouderengeneeskunde en vooral medisch specialisten liggen de gemiddelden lager.

97

Tabel 4.6 Gemiddeld aantal verzoeken per arts in 2016 (artsenonderzoek)1
Huisartsen Medisch

Specialisten Totaal

specialisten ouderengeneeskunde
N=607

N=331

N=209

N=1167

Aantal per

Aantal per

Aantal per

Aantal per

arts (SD)

arts (SD)

arts (SD)

arts (SD)

Aantal verzoeken te zijner tijd†

6,9 (7,1)

1,2 (2,7)

2,1 (3,4)

4,6 (6,4)

Aantal uitdrukkelijke verzoeken op afzienbare

1,6 (1,8)

0,4 (1,2)

1,0 (2,5)

1,1 (1,8)

0,8 (1,1)

0,1 (0,2)

0,4 (1,4)

0,5 (1,0)

termijn
Uitvoering van levensbeëindiging op verzoek
1

Op basis van weging. Totaal exclusief psychiaters.

4.3.2 Bereidheid tot het uitvoeren van levensbeëindiging op verzoek
Artsen die nog nooit levensbeëindiging op verzoek hadden uitgevoerd werd gevraagd of zij het
denkbaar vonden om dit ooit te doen. In tabel 4.7 worden de opvattingen van alle artsen
weergegeven. Van alle artsen had 24% nog nooit euthanasie of hulp bij zelfdoding uitgevoerd terwijl
zij het wel denkbaar vonden dit ooit te doen; 19% gaf aan nooit levensbeëindiging op verzoek te
zullen uitvoeren. Deze groep lijkt iets groter dan in vorige jaren. Bijna al deze artsen gaven aan de
patiënt wel te zullen doorverwijzen.
Tabel 4.7 Opvattingen van artsen over uitvoering van levensbeëindiging op verzoek
(artsenonderzoek)1
2016

2011

2005

2001

1995

1990

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

Totaal

N=1167 N=1456 N=1032 N=4102 N=4052 N=4052
%

%

%

%

%

%

Ooit levensbeëindiging op verzoek uitgevoerd

57

60

51

57

53

54

Nooit uitgevoerd maar wel denkbaar

24

25

33

32

35

34

Zal nooit levensbeëindiging op verzoek

18

14

14

10

9

8

1

1

1

1

3

4

uitvoeren, maar wel doorverwijzen
Zal nooit uitvoeren en ook nooit doorverwijzen
1 Gewogen afgeronde percentages. Totaal exclusief psychiaters.
2 Gegevens op basis van artseninterviews.

Uit tabel 4.8 blijkt dat in 2016 medisch specialisten het vaakst aangaven nooit levensbeëindiging op
verzoek uit te voeren (37%), gevolgd door specialisten ouderengeneeskunde (23%) en huisartsen (9%).
In vergelijking met eerdere jaren is de bereidheid tot het uitvoeren van euthanasie onder huisartsen
vrijwel gelijk gebleven. Het percentage medisch specialisten dat aangaf nooit levensbeëindiging op
verzoek te zullen uitvoeren nam toe van 27% in 2005 tot 37% in 2016. Voor specialisten
ouderengeneeskunde is er een afname van artsen die nog nooit levensbeëindiging op verzoek hadden
98

uitgevoerd, maar dit wel denkbaar achtten: van 49% in 2005 en 50% in 2011 tot 29% in 2016. Dit
komt met name door de toename van het percentage specialisten ouderengeneeskunde dat ooit
levensbeëindiging op verzoek had uitgevoerd: van 25% in 2005 tot 48% in 2016.
Tabel 4.8 Opvattingen van artsen over levensbeëindiging op verzoek per artsengroep
(artsenonderzoek)1
Huisartsen

Medisch specialisten Specialisten
ouderengeneeskunde

2016

2011

2005

2016

2011

2005

2016

2011

2005

N=607 N=708 N=264 N=331 N=461 N=527 N=209 N=287 N=212
%
Ooit levensbeëindiging op

%

%

%

%

%

%

%

%

78

79

64

22

34

30

48

37

25

13

13

27

40

40

42

29

50

49

9

7

7

36

25

24

21

12

24

0,1

0,4

1

1

1

3

2

1

2

verzoek uitgevoerd
Nooit uitgevoerd maar wel
denkbaar
Zal nooit levensbeëindiging op
verzoek uitvoeren, maar wel
doorverwijzen
Zal nooit uitvoeren en ook nooit
doorverwijzen
1

Gewogen afgeronde percentages.

Tenslotte is in tabel 4.9 is weergegeven welk percentage artsen het (helemaal) eens was met de
stelling: ‘Iedereen heeft het recht om zelf te beschikken over leven en dood’. Tussen 2005 en 2016 is dit
percentage onder huisartsen toegenomen (van 42% in 2005 tot 54% in 2016) en specialisten
ouderengeneeskunde (van 41% in 2005 tot 54% in 2011); voor medisch specialisten is dit niet het
geval (59% in 2005, 67% in 2011 en 58% in 2016). Wel is het percentage artsen dat het eens was met
de stelling hoger voor medisch specialisten iets hoger dan voor de andere twee groepen.
Tabel 4.9 Stelling: ‘Iedereen heeft het recht om zelf te beschikken over zijn leven en dood’
(artsenonderzoek)1
Huisartsen

Medisch specialisten

Specialisten ouderen- Totaal
geneeskunde

2016

2011

2005

2016

2011

2005

2016

2011

2005

2016

2011

2005

n=607 n=708 n=264 n=331 n=461 n=527 n=209 n=287 n=212 n=1167 n=1456 n=1032
%
Eens
1

%
54

%
51

%
42

%
58

%
67

%
59

Gewogen afgeronde percentages. Totaal exclusief kinderartsen.

99

%
54

%
47

%
41

%
59

%
56

47

4.4 Verzoeken van verschillende groepen
4.4.1 Sterfgevallenonderzoek
Er is in het publieke en professionele debat over euthanasie en hulp bij zelfdoding veel aandacht voor
speciale patiëntgroepen, zoals patiënten met dementie, psychiatrische aandoeningen, een stapeling
van ouderdomsklachten en mensen met psychosociale en existentiële problemen. In 2015 is hieraan
ook in het sterfgevallenonderzoek aandacht besteed. Tabel 4.10 laat zien hoe vaak er van deze
situaties sprake was bij patiënten die voor hun overlijden een euthanasieverzoek hebben gedaan dat
wel of niet tot uitvoering van euthanasie of hulp bij zelfdoding heeft geleid. Het blijkt dat de patiënt
in een ruime meerderheid van de verzoeken (89%) een ernstige lichamelijke aandoening had. De
andere situaties kwamen veel minder voor, van 18% voor een stapeling van ouderdomsklachten tot
4% voor zowel een psychiatrische aandoening als dementie als psychosociale of existentiële
problemen. Er zijn verschillen tussen verzoeken die wel en niet tot euthanasie geleid hebben. Het
percentage patiënten met een (ernstige) lichamelijke aandoening was hoger voor gevallen van
euthanasie of hulp bij zelfdoding dan voor verzoeken die daar niet toe geleid hebben (92% versus
85%). Dit is steeds andersom voor patiënten voor wie (ook) een van de andere situaties van
toepassing was. Het percentage patiënten met een stapeling van ouderdomsklachten bijvoorbeeld
was lager voor verzoeken die tot euthanasie of hulp bij zelfdoding hebben geleid dan voor verzoeken
die daar niet toe geleid hebben (14% versus 22%).
Tabel 4.10 Situaties die van toepassing waren op patiënten die een verzoek om euthanasie hebben
gedaan dat wel of niet ingewilligd is (sterfgevallenonderzoek)1
Verzoeken die niet Euthanasie of hulp Alle verzoeken
tot euthanasie

bij zelfdoding

geleid hebben
n=296

n=851

n=1147

%

%

%

Een (ernstige) lichamelijke aandoening

85

92

Een psychiatrische aandoening

6

3

4

Een stapeling van ouderdomsklachten

22

14

18

Dementie

5

3

4

Psychosociale of existentiële problemen

5

3

4

1

89

Gewogen percentages. Een of meer antwoorden mogelijk.

4.4.2

Artsenonderzoek

In het vragenlijst onderzoek onder artsen is ook aandacht besteed aan de verschillende
patiëntgroepen. Zo werd hun gevraagd wat de aard van het lijden was dat ten grondslag lag aan de
verzoeken die zij in de voorafgaande 12 maanden hadden gekregen.
Uit tabel 4.11 blijkt dat in 2016 aan 88% van alle verzoeken een ernstige lichamelijke aandoening ten
grondslag lag. De andere situaties kwamen minder voor; aan 4% lag een psychiatrische aandoening,
100

aan 3% lag dementie en aan 6% lag geen enkele ernstige lichamelijke of psychiatrische aandoening
ten grondslag. In het artsenonderzoek is niet gevraagd naar een stapeling van ouderdomsklachten,
maar om het niet aanwezig zijn van een ernstige lichamelijke of psychiatrische aandoening. Reden is
om vergelijkbaarheid met 2011 mogelijk maken. Een nadeel is dat met name de term ‘ernstig’ door
respondenten verschillend kan zijn opgevat. De vergelijking met 2011 laat zien dat er geen grote
verschuivingen zijn opgetreden, al lijkt er een kleine toename van verzoeken waaraan een
psychiatrische aandoening of geen enkele ernstige lichamelijke of psychiatrische aandoening ten
grondslag ligt.
Tabel 4.11 Aard van het lijden dat ten grondslag lag aan (al dan niet ingewilligde) uitdrukkelijke
verzoeken om levensbeëindiging (artsenonderzoek)1
2016

2011

N=1167

N=1456

%

%

Totaal

100

100

Kanker

67

72

Een andere lichamelijke aandoening

21

19

Een psychiatrische aandoening

4

2

Dementie

3

4

Er was geen ernstige lichamelijke of psychiatrische aandoening

6

3

1

Gewogen percentages. Totaal exclusief psychiaters.

In het artsenonderzoek is gevraagd of de arts bij verschillende vormen van lijden ooit een verzoek om
euthanasie of hulp bij zelfdoding had ingewilligd en, indien dat niet het geval was, of de arts het
denkbaar vond dit ooit te zullen doen.
Uit tabel 4.12 blijkt dat in 2016 het percentage artsen dat ooit euthanasie of hulp bij zelfdoding had
uitgevoerd het hoogst was voor patiënten met kanker (51%) gevolgd door patiënten met een andere
lichamelijke aandoening (36%). Voor alle andere groepen waren de percentages veel lager, tussen 5%
voor nog wilsbekwame patiënten met dementie en personen met ‘voltooid leven’ met een medische
grondslag (maar zonder ernstige lichamelijke of psychiatrische aandoening) tot 1% voor patiënten
met gevorderde dementie op basis van een schriftelijke euthanasieverklaring waarbij geen sprake
was van een bijkomende ernstige aandoening. Voor een belangrijk deel zijn deze resultaten te
verklaren doordat artsen veel minder verzoeken van patiënten uit deze groepen kregen (zie eerder
deze paragraaf). Daarnaast laat tabel 4.12 zien dat artsen het bij deze patiëntgroepen ook vaker
ondenkbaar vonden ooit een verzoek te zullen inwilligen (tussen 58% en 84%) dan bij patiënten met
kanker of een andere lichamelijke aandoening (20% en 22%). Verder blijkt dat er geen grote
verschuivingen zijn tussen 2011 en 2016. Van de omschreven situaties geldt zij kunnen vallen binnen
de grenzen van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding, met
uitzondering van lijden door ‘voltooid leven’ zonder medische grondslag. Toch gaf 2% van alle artsen
aan dit ooit gedaan te hebben en vond 16% het denkbaar dit ooit te doen.

101

Tabel 4.12 Ervaring met en denkbaarheid van uitvoeren van levensbeëindiging op verzoek in
verschillende gevallen (artsenonderzoek)1
Ooit levens-

Denkbaarheid van uitvoeren van

beëindiging op

levensbeëindiging op verzoek

verzoek

Denkbaar (incl.

uitgevoerd

ooit uitgevoerd)

2016

2016

2011

2011

Ondenkbaar
2016

2011

n=1167 n=1456 n=1167 n=1456 n=1167 n=1456
Lijden op basis van:

%

%

%

%

%

%

Kanker

51

56

80

85

20

15

Een andere lichamelijke aandoening

36

31

78

82

22

18

Een psychiatrische aandoening

3

2

37

34

63

66

Beginnende dementie, waarbij de patiënt nog

5

3

42

40

58

60

3

1

39

33

61

67

1

1

22

29

78

71

5

3

28

27

72

73

2

2

16

18

84

82

3

–

41

–

59

–

wilsbekwaam is
Gevorderde dementie, op basis van een
schriftelijke euthanasieverklaring waarbij er
sprake was van een bijkomende ernstige
aandoening2
Gevorderde dementie, op basis van een
schriftelijke euthanasieverklaring, waarbij er
geen sprake is van een bijkomende ernstige
aandoening
Lijden door ‘voltooid leven’/’lijden aan het
leven’, met een medische grondslag voor het
lijden maar zonder ernstige lichamelijke of
psychiatrische aandoening
Lijden door ‘voltooid leven’/’lijden aan het
leven’, zonder medische grondslag voor het
lijden
Bij een patiënt jonger dan 18 jaar
1

Gewogen afgeronde percentages. Totaal exclusief psychiaters.

2

In 2016 expliciet toegevoegd: ‘waarbij er sprake was van een bijkomende ernstige aandoening’; in 2011 ontbrak deze toevoeging.

–

Gegevens niet beschikbaar voor 2011.

Tabel 4.13 laat zien dat er verschillen waren tussen huisartsen, medisch specialisten en specialisten
ouderengeneeskunde in het percentage dat het denkbaar vond ooit euthanasie of hulp bij zelfdoding
uit te voeren in de verschillende situaties. Medisch specialisten vonden het bij bijna alle situaties het
minst vaak denkbaar om levensbeëindiging op verzoek uit te voeren, gevolgd door specialisten
ouderengeneeskunde. Bij de verschillen kan meespelen dat artsen sommige situaties niet vaak tegen
zullen komen binnen hun specialisme. Huisartsen en specialisten ouderengeneeskunde zullen
bijvoorbeeld de zorg voor patiënten met psychiatrische aandoeningen, dementie en
ouderdomsklachten vaker tot hun takenpakket rekenen dan medisch specialisten. Daarnaast is het
mogelijk dat wanneer men meer ervaring heeft met een bepaalde situatie men de ingewikkeldheden
102

beter kent. Dit draagt mogelijk bij aan het lagere percentage specialisten ouderengeneeskunde dat
bereid zou zijn tot de uitvoering van euthanasie bij gevorderde dementie op basis van een
euthanasieverklaring, al dan niet met een bijkomende ernstige aandoening. Dit zijn de enige twee
situaties waarop zij wat betreft denkbaarheid het laagste scoorden van de drie groepen.
Tabel 4.13 Denkbaarheid van het uitvoeren van levensbeëindiging op verzoek in verschillende
situaties, per artsengroep (artsenonderzoek)1
Huisartsen

Medisch

Specialisten

specialisten

ouderengeneeskunde

2016

2011

2016

2011

2016

2011

n=607 n=708 n=331 n=461 n=209 n=287
Lijden op basis van:

%

%

%

%

%

%

Kanker

91

92

64

69

77

86

Een andere lichamelijke aandoening

89

87

61

67

78

86

Een psychiatrische aandoening

47

37

20

19

45

43

Beginnende dementie, waarbij de patiënt nog

52

44

25

25

53

47

45

31

24

25

19

10

24

34

23

29

18

14

37

31

27

16

16

27

19

18

11

11

13

12

55

-

23

-

19

-

wilsbekwaam is
Gevorderde dementie, op basis van een schriftelijke
euthanasieverklaring waarbij er sprake was van een
bijkomende ernstige aandoening2
Gevorderde dementie, op basis van een schriftelijke
euthanasieverklaring, waarbij er geen sprake is van een
bijkomende ernstige aandoening
Lijden door ‘voltooid leven’/’lijden aan het leven’, met
een medische grondslag voor het lijden maar zonder
ernstige lichamelijke of psychiatrische aandoening
Lijden door ‘voltooid leven’/’lijden aan het leven’,
zonder medische grondslag voor het lijden
Bij een patiënt jonger dan 18 jaar
1

Gewogen afgeronde percentages. Totaal exclusief psychiaters.

2

In 2016 expliciet toegevoegd: ‘waarbij er sprake was van een bijkomende ernstige aandoening’; in 2011 ontbrak deze toevoeging.

–

Gegevens niet beschikbaar voor 2011.

4.5 Kenmerken van gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding
In deze paragraaf worden kenmerken van patiënten aan wie euthanasie en hulp bij zelfdoding werd
verleend, beschreven met behulp van gegevens uit het sterfgevallenonderzoek.

4.5.1 Patiëntkenmerken
In tabel 4.14 is te zien dat er vergeleken met eerdere onderzoeksjaren enkele verschuivingen zijn in de
kenmerken van patiënten wier verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding is ingewilligd. In 2015
103

was een groter percentage van de patiënten 80 jaar of ouder (35% versus 20%-24%) en had een iets
kleiner percentage kanker als hoofddiagnose, zeker sinds 1995 (66% versus 76%-84%). Wel is het zo
dat dit nog steeds andere percentages zijn dan onder alle sterfgevallen (lager voor 80 jaar of ouder:
35% versus 54% en hoger voor doodsoorzaak kanker: 66% versus 30%). Verder lijkt er een trend te zijn
naar een iets langere levensverkorting in de loop der jaren: in 2001 werd voor 85% van de gevallen
aangegeven dat de geschatte levensverkorting een maand of minder was, terwijl dat in 2015 72%
was. Het percentage patiënten waarbij de levensverkorting meer dan zes maanden was, is minder
dan 10% in alle jaren behalve 1990. Tenslotte is er geen verandering in het percentage patiënten met
een niet-westerse achtergrond. Dit betrof 1% van de gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding
en 3% van alle sterfgevallen.
Tabel 4.14 Kenmerken van patiënten bij wie euthanasie werd uitgevoerd of aan wie hulp bij
zelfdoding werd verleend (sterfgevallenonderzoek)1
Alle sterf- Euthanasie en hulp bij zelfdoding
gevallen

2015

2015

N=851 N=496 N=311 N=335 N=282 N=182

%

%

2010
%

2005
%

2001
%

1995
%

1990
%

Leeftijd
Tot 65 jaar

16

23

35

38

37

37

34

65-79 jaar

31

42

41

39

41

42

44

80 jaar of ouder

54

35

24

23

22

20

22

Geslacht
Man

48

54

57

56

54

44

58

Vrouw

52

46

43

44

46

56

42

Etniciteit
Niet-westerse migratieachtergrond

3

1

1

2

–

–

–

Autochtoon, westerse allochtoon

97

99

99

98

–

–

–

Kanker

30

66

79

84

77

80

70

Hart- en vaatziekten

20

5

4

6

4

3

8

Ziekten van het zenuwstelsel

12

9

6

6

5

4

3

Longziekten

9

7

5

2

4

2

7

Anders/onbekend

29

13

6

2

10

11

12

Hoofddiagnose

Levensverkorting
24 uur of minder

–

10

8

11

9

17

21

Een tot zeven dagen

–

26

33

35

36

42

38
25

Een tot vier weken

–

36

38

46

39

32

Vier weken tot zes maanden

–

19

18

8

13

8

1

Meer dan zes maanden

–

8

3

0

2

1

15

1

Afgeronde en gewogen percentages.

–

Gegevens zijn niet beschikbaar.

104

4.5.2 Besluitvorming
Tabel 4.15 laat zien dat de belangrijkste redenen die artsen aangeven voor het uitvoeren van
euthanasie of hulp bij zelfdoding vergelijkbaar zijn in 2015 en 2010. Het meest genoemd zijn ‘verzoek
of wens van de patiënt’ (81%), ‘er was geen uitzicht op verbetering’ (82%), ‘symptomen, exclusief pijn’
(60%) en ‘verlies van waardigheid’ (59%).
Uit tabel 4.16 blijkt dat artsen in 78% van de gevallen van euthanasie een arts van Steun en
Consultatie bij Euthanasie in Nederland (SCEN-arts) hadden geconsulteerd; dit is vergelijkbaar met
2010 en 2005 (80% en 75%). Overleg met verpleegkundigen of verzorgenden komt steeds minder
vaak voor (van 38% in 1990 naar 15% in 2015). Ook overleg met naasten komt minder vaak voor (63%
in 2015 versus 71% tot 96% in de eerdere jaren). Het percentage gevallen van euthanasie of hulp bij
zelfdoding waarbij met niemand was overlegd is consistent laag door de jaren (3% in 2015).
Tabel 4.15 Belangrijkste redenen voor het uitvoeren van euthanasie of het verlenen van hulp bij
zelfdoding (sterfgevallenonderzoek)1
2015

2010

N=851

N=488

%

%

Verzoek of wens van de patiënt

80

85

Er was geen uitzicht op verbetering

82

82

(Ernstige) symptomen (excl. pijn)

60

63

Verlies van waardigheid

59

61

Verwacht lijden van de patiënt

44

50

(Ernstige) pijn

40

49

Verdere behandeling was te belastend

15

15

Verzoek of wens van de familie

8

14

Anders

6

3

1

Afgeronde gewogen percentages.

Tabel 4.17 laat zien dat in 2015 81% van de artsen hun handelwijze, die in het onderzoek op basis van
antwoorden op hun vragen als euthanasie of hulp bij zelfdoding hebben geclassificeerd, euthanasie,
hulp bij zelfdoding of levensbeëindiging ook de meest passende term voor hun handelwijze vonden;
17% vond palliatieve sedatie de meest passende term. Deze percentages zijn vergelijkbaar met
eerdere jaren.

105

Tabel 4.16 Overleg en consultatie over de uitvoering van euthanasie of het verlenen van hulp bij
zelfdoding (sterfgevallenonderzoek)1
2015
Overlegd met:

2010

2005

2001

1995

1990

N=851 N=496 N=311

N=335 N=282 N=182

%

%

%

%

%

%

Collega(’s)

89

94

88

91

85

85

Consultatie SCEN-arts

78

80

75

-

-

-

Consultatie andere arts

18

4

7

-

-

-

Verpleegkundige(n) of verzorgende(n)

15

21

24

30

34

38

Naasten

62

71

75

96

70

86

Niemand

3

3

4

0

4

3

1

Afgeronde gewogen percentages.

–

Gegevens beschikbaar vanaf 2005.

Tabel 4.17 Meest passende term volgends de arts bij gevallen die in ons onderzoek als euthanasie of
hulp bij zelfdoding geclassificeerd zijn (sterfgevallenonderzoek)1
2015

2010

N=851

N=496 N=311

2005

%

%

%

Euthanasie, hulp bij zelfdoding of levensbeëindiging

81

79

76

Palliatieve sedatie

17

18

17

Symptoombestrijding

2

2

6

Onbekend

0

2

1

1

Afgeronde gewogen percentages.

In het vragenlijstonderzoek onder artsen is aan artsen gevraagd of zij zich in de afgelopen vijf jaar
wel eens onder druk gezet hadden gevoeld bij de besluitvorming over het al dan niet inwilligen van
een verzoek. Uit tabel 4.18 blijkt dat ongeveer een derde van alle artsen zich in de afgelopen vijf jaar
wel eens onder druk gezet voelde door een patiënt (29%) of naasten (34%) om tot euthanasie te
besluiten. Opvallend is dat 62% van de specialisten ouderengeneeskunde zich ooit onder druk gezet
voelde door naasten. Daarnaast had 44% van de artsen wel eens druk van een patiënt of naasten
ervaren om euthanasie zo snel mogelijk uit te voeren. Druk van naasten om een verzoek af te wijzen,
van collega’s om een verzoek wel of juist niet in te willigen of van het management om het af te
wijzen kwam veel minder voor. In het artsenonderzoek is ook gevraagd in hoeverre de respondenten
het eens zijn met de stelling ‘ik ervaar druk vanuit de maatschappij om euthanasieverzoeken in te
willigen’. Van alle artsen was 36% het hiermee (helemaal) eens. Huisartsen en specialisten
ouderengeneeskunde waren het vaker met de stelling eens dan medisch specialisten (46% en 48%
versus 26%).

106

Tabel 4.18 Door artsen in de afgelopen 5 jaar wel eens ervaren druk bij besluitvorming over
verzoeken om euthanasie of hulp bij zelfdoding (artsenonderzoek)1
Huisartsen Medisch

Specialisten Totaal

specialisten ouderengeneeskunde
Ervaringen in de afgelopen 5 jaar:

N=607

N=331

N=209

N=1167

%

%

%

%

Ik voelde me onder druk gezet door..
.. de patiënt om tot euthanasie te besluiten

37

13

36

29

.. naasten om tot euthanasie te besluiten

39

20

62

34

.. de patiënt of diens naasten om euthanasie zo

56

23

40

44

.. naasten om het verzoek af te wijzen

5

3

4

4

.. collega’s om tot euthanasie te besluiten

2

0

4

2

.. collega’s om het verzoek af te wijzen

2

2

1

2

.. het management om het verzoek af te wijzen

1

2

4

1

snel mogelijk uit te voeren

1

Afgeronde gewogen percentages. Totaal exclusief psychiaters.

4.5.3 Middelen
De Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie adviseert dat bij euthanasie
een spierverslappend middel wordt toegediend nadat de patiënt met behulp van een barbituraat in
een coma is gebracht. In 2015 werden spierverslappers in 78% van de gevallen gebruikt (tabel 4.19).
Dit is vergelijkbaar met 2010, 2005 en 2001 en hoger dan in 1995. Morfine wordt in de loop der jaren
steeds minder gebruikt. Medisch specialisten gebruikten minder vaak de geadviseerde middelen en
vaker morfine dan specialisten ouderengeneeskunde en vooral huisartsen. Wanneer artsen morfine
gebruikten, gaven zij in 18% van de gevallen aan dat zij in de laatste 24 uur de morfine sterk verhoogd
hadden (of die dag gestart waren met morfine). Enige voorzichtigheid bij het interpreteren van de
percentages is hierbij geboden omdat het aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding door
medisch specialisten klein is.
De gebruikte middelen zijn gerelateerd aan de term die de artsen zelf het meest passend vonden voor
hun handelwijze. In 97% van de gevallen dat zij spierverslappers en barbituraten gebruikten vonden
zij de term euthanasie, hulp bij zelfdoding of levensbeëindiging het meest passend; wanneer zij
morfine of benzodiazepinen hadden gebruikt was dit 0%.

107

Tabel 4.19 Middelen gebruikt bij euthanasie (sterfgevallenonderzoek)1
2015

2010

Huisartsen

Medisch

2005

2001

1995

Specialisten Totaal

specialisten ouderengeneeskunde

Spierverslappers, alle

N=810

N=13

N=28

N=851

N=451 N=245 N=310 N=257

%

%

%

%

%

%

%

%

80

28

68

78

76

71

70

51

5

0

9

5

4

3

6

8

12

72

23

14

17

18

23

41

2

0

0

2

2

7

0

0

1

0

0

1

1

0

1

0

combinaties
Barbituraten, alle combinaties
excl. spierverslappers
Morfine, alle combinaties excl.
spierverslappers en
barbituraten
Benzodiazepinen, alle combinaties excl. spierverslap-pers,
barbituraten en morfine
Overige middelen
1

Afgeronde gewogen percentages.

4.6 Kenmerken van verzoeken van euthanasie en hulp bij zelfdoding die
niet tot uitvoering geleid hebben
4.6.1 Verzoeken die niet tot uitvoering hebben geleid
Uit het sterfgevallenonderzoek is informatie beschikbaar over verzoeken die niet tot uitvoering van
euthanasie of hulp bij zelfdoding hebben geleid (tabel 4.20). In 57% van deze gevallen was de reden
dat het niet tot uitvoering kwam dat de patiënt overleed voordat het tot inwilliging kon komen. Dit is
vaker dan in 2010 (44%) en 2005 (39%). In 30% van de gevallen was er volgens de arts niet aan de
zorgvuldigheidseisen voldaan; dit kwam iets vaker voor in 2010 (35%) en 2005 (38%). De arts gaf in
20% van de gevallen aan dat de patiënt het verzoek had ingetrokken; dit was meer dan in 2010 (13%)
en 2005 (6%).
Uit tabel 4.21 blijkt dat er in 2016 voor leeftijd en hoofddiagnose verschillen zijn in het percentage
verzoeken dat tot uitvoering van euthanasie of hulp bij zelfdoding leidde. In 2015 werden relatief de
meeste verzoeken uitgevoerd bij patiënten tussen de 65 en 79 jaar (61%) gevolgd door patiënten tot
65 jaar (56%) en patiënten van 80 jaar of ouder (49%). Deze volgorde is anders dan in 2011 toen het
percentage uitgevoerde verzoeken het hoogst was bij patiënten tot 65 jaar (56%), gevolgd door
patiënten tussen 65 en 70 jaar (47%) en patiënten van 80 jaar (32%). Vergeleken met andere
diagnoses leidden verzoeken van patiënten met ziekten van het zenuwstelsel en patiënten met
kanker het vaakst tot uitvoering van euthanasie. Dit was ook zo in 2010.

108

Tabel 4.20 Redenen waarom euthanasieverzoeken niet tot uitvoering hebben geleid
(sterfgevallenonderzoek)1
2015

2010

N=296

N=262

2005
N=222

%

%

%

Patiënt overleed voordat het tot inwilliging kon komen

57

44

Niet aan zorgvuldigheidseisen voldaan volgens arts:

30

35

38

Geen weloverwogen verzoek

17

16

21

Lijden was niet ondraaglijk

13

24

19

Lijden was niet uitzichtloos

6

6

10

Geen vrijwillig verzoek

1

0

5

20

13

6

Patiënt trok verzoek in

39

Arts had persoonlijke principiële bezwaren

2

5

3

Vanwege instellingsbeleid

0

3

2

Anders

7

21

13

1

Afgeronde gewogen percentages. Een of meer antwoorden mogelijk.

Tabel 4.21 Kenmerken van euthanasieverzoeken die wel en niet tot uitvoering hebben geleid
(sterfgevallenonderzoek)1
2015

2010
Wel

Niet

Wel

uitgevoerd uitgevoerd
N

%1

%1

Niet

uitgevoerd uitgevoerd
n

%1

%1

Leeftijd
Tot 65 jaar

N=308

56

44

N=272

56

44

65-79 jaar

N=474

61

39

N=296

47

53

80 jaar of ouder

N=365

49

51

N=198

32

68

Geslacht
Man

N=608

56

44

N=411

48

52

Vrouw

N=539

54

46

N=355

40

60

Kanker

N=814

59

41

N=618

51

49

Hart- en vaatziekten

N=54

32

68

N=31

22

78

Ziekten ademhalingsorganen N=61

41

59

–

–

–

Hoofddiagnose

Ziekten zenuwstelsel

N=86

77

23

–

–

–

Anders/onbekend

N=132

52

48

N=117

32

68

1

Gewogen afgeronde rijpercentages.

–

Gegevens niet beschikbaar voor 2010.

109

4.6.2 Afgewezen verzoeken
De bovenstaande gegevens uit het sterfgevallenonderzoeken gingen over verzoeken die niet tot
uitvoering zijn gekomen. Dit is een ruimere groep dan verzoeken die door de arts afgewezen zijn. Over
deze laatste groep zijn in het artsenonderzoek gegevens verzameld.
Uit tabel 4.22 blijkt dat 45% van alle artsen wel eens een verzoek heeft afgewezen; 21% had dat in het
afgelopen jaar gedaan. Soms worden verzoek afgewezen omdat niet aan de zorgvuldigheidseisen kan
worden voldaan. Daarnaast kunnen artsen om andere redenen een verzoek afwijzen. In 2015 gaf 15%
van de artsen aan dat zij ooit een verzoek geweigerd hadden terwijl wel aan de zorgvuldigheidseisen
kon worden voldaan. Deze artsen is gevraagd wat redenen hiervoor waren. In 22% van deze gevallen
gaf de arts aan nooit euthanasie of hulp bij zelfdoding in te willigen. In 20% noemde de arts het feit
dat de patiënt uit een speciale patiëntgroep kwam (dementie, psychiatrie, voltooid leven, niet
terminaal). Vijftien procent van de artsen vond het te emotioneel belastend in het betreffende geval.
In 13% beschreef de arts een reden die toch als het niet voldoen aan de zorgvuldigheidseisen kan
worden geïnterpreteerd. Tenslotte gaf 10% van de artsen aan dat het ontbreken van een goede
behandelrelatie met de patiënt een reden was om een verzoek afwijzen. Het kon hierbij bijvoorbeeld
gaan om een te korte behandelrelatie of een slechte relatie waarbij druk werd uitgeoefend door de
patiënt. De overige redenen kwamen in minder dan 10% van de gevallen voor.
In het artsenonderzoek is de respondenten gevraagd of zij in alle gevallen waarin zij een
euthanasieverzoek weigeren zouden doorverwijzen naar een andere arts (tabel 4.23). Ongeveer de
helft van de artsen (49%) gaf aan dit altijd te doen. Bijna alle andere artsen gaven aan dit niet in alle
situaties te doen (50%). Slechts 1% gaf aan nooit te zullen doorverwijzen. Situaties waarover artsen
het vaakst aangaven niet te zullen doorverwijzen, zijn als ze zeker weten dat er niet aan de
zorgvuldigheidseisen is voldaan (48%) en als ze de patiënt op een andere manier goed kunnen
begeleiden (43%). Medisch specialisten gaven vaker aan altijd te zullen doorverwijzen dan huisartsen
en specialisten ouderengeneeskunde (55% versus 46% en 42%). Ten opzichte van 2011 gaven artsen
vaker aan altijd te zullen doorverwijzen (49% versus 38%).

110

Tabel 4.22 Ervaring met afwijzen van verzoeken om levensbeëindiging in 2016 (artsenonderzoek)1
Huisartsen Medisch

Specialisten Totaal

specialisten ouderengeneeskunde
N=607

N=331

N=209

N=1167

%

%

%

%

Ooit een uitdrukkelijk verzoek gehad

93

44

74

75

Ooit een uitdrukkelijk verzoek geweigerd

56

24

60

45

In het afgelopen jaar een uitdrukkelijk verzoek

28

9

27

21

19

8

22

15

geweigerd
Ooit een uitdrukkelijk verzoek geweigerd terwijl
aan de zorgvuldigheidseisen kon worden
voldaan
Redenen waarom verzoeken werden geweigerd,

N=188

terwijl wel aan zorgvuldigheidseisen werd

%

voldaan:2
Arts voert nooit levensbeëindiging op

22

verzoek uit
Er was sprake van lijden op basis van

20

dementie, ‘voltooid leven’, patiënt was niet
terminaal ziek of er was sprake van een
psychiatrische aandoening
In dit geval emotioneel te belastend

15
13

Niet voldaan aan zorgvuldigheidseis (maar
§

door arts niet als zodanig benoemd)
Niet invoelbaar

10

Geen goede behandelrelatie met patiënt (te

7

korte behandelrelatie, slechte relatie)
Patiënt zal spoedig komen te overlijden

4

Te veel druk ervaren

4

Beleid van de instelling waar ik werk(te)

2

Anders

6

Geen reden gegeven

4

1

Afgeronde en gewogen percentages. Totaal exclusief psychiaters.

2

Open vraag. Geen gewogen percentages. Een of meer antwoorden mogelijk.

111

Tabel 4.23 Denkbaarheid van het doorverwijzing van patiënten met een verzoek om
levensbeëindiging na een weigering van een verzoek(artsenonderzoek)1
Huisartsen Medisch

Specialisten Totaal

specialisten ouderen-

Totaal

2016

2011

geneeskunde
N=607

N=331

N=209

N=1167 N=1043

%

%

%

%

Ik zal nooit doorverwijzen

%†

1

1

0

1

2

53

44

58

50

60

12

20

20

15

10

54

37

53

48

43

44

42

42

43

43

Ik zal niet in alle situaties doorverwijzen, nl
niet als:
als de patiënt in een te slechte conditie
is
als ik zeker weet dat niet aan de
zorgvuldigheidseisen voldaan is
als ik de patiënt op een andere manier
goed kan begeleiden
andere situaties

6

0

7

4

8

Ik zal altijd doorverwijzen

46

55

42

49

38

1

Gewogen afgeronde percentages. Totaal exclusief psychiaters.

4.7 De levenseindekliniek
Sinds 2012 kunnen artsen patiënten wier verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding is afgewezen,
doorverwijzen naar de Levenseindekliniek. Uit tabel 4.24 blijkt dat 18% van de artsen dat wel eens
gedaan heeft, huisartsen en specialisten ouderengeneeskunde meer dan medisch specialisten (25%
en 25% versus 5%). Zevenenzestig procent heeft nooit een patiënt doorverwezen naar de
levenseindekliniek, maar kan zich wel voorstellen dit ooit te doen en 15% vond het niet denkbaar dit
ooit te doen. Deze laatste groep was groter onder medisch specialisten dan huisartsen en specialisten
ouderengeneeskunde (27% versus 8% en 6%). Als situaties waarin men ooit doorverwezen heeft of
het denkbaar acht ooit door te verwijzen, werden psychiatrisch lijden (55%) en lijden aan het leven
(53%) het vaakst genoemd, gevolgd door dementie (45%) en somatisch lijden (35%). Huisartsen
noemden het vaakst psychiatrisch lijden (63%); medisch specialisten noemden het vaakst somatisch
lijden (64%) en specialisten ouderengeneeskunde het vaakst lijden aan het leven (58%).
In het artsenonderzoek is ook gevraagd in hoeverre de respondenten het eens zijn met de stelling:
‘Sinds de komst van de levenseindekliniek ben ik eerder geneigd om euthanasieverzoeken te weigeren’.
Slechts 3% van alle artsen was het hiermee (helemaal) eens.

112

Tabel 4.24 Ervaring met en denkbaarheid van het doorverwijzen van een patiënt naar de
levenseindekliniek (artsenonderzoek)1
Huisartsen Medisch

Specialisten Totaal

specialisten ouderengeneeskunde
N=607

N=331

N=209

N=1167

%

%

%

%

Ooit doorverwezen
Ja

25

5

25

18

Nee, maar wel denkbaar

67

68

69

67

Nee, en niet denkbaar

8

27

6

15

Dementie

49

39

36

45

Psychiatrisch lijden

63

36

45

55

Lijden aan het leven

59

35

58

53

Somatisch lijden

23

64

34

35

Situaties waarin doorverwijzen denkbaar / ooit
gedaan is

1

Gewogen afgeronde percentages. Totaal exclusief psychiaters.

De helft van de respondenten in het artsenonderzoek heeft een vragenlijst gekregen waarin hen
gevraagd werd informatie te geven over een door hun afgewezen euthanasieverzoek indien zij dit
hadden meegemaakt. Om zoveel mogelijk potentieel complexe casus te verzamelen werden de
respondenten geïnstrueerd om het meest recente geval te kiezen van een patiënt die geen kanker had
(tenzij zij alleen een geweigerd verzoek van een patiënt met kanker konden beschrijven). Het bleek
dat van de geweigerde verzoeken 36% was doorverwezen naar de levenseindekliniek, 18% naar een
andere arts; in 46% van de gevallen was de patiënt niet doorverwezen. In tabel 4.25 is te zien dat
patiënten die doorverwezen zijn naar de levenseindekliniek minder vaak 80 jaar of ouder zijn dan
patiënten die zijn doorverwezen naar een andere arts of niet doorverwezen zijn (33% versus 43% en
44%). De meeste patiënten die naar de levenseindekliniek waren doorverwezen, hadden lichamelijke
aandoeningen (44%), psychosociale of existentiële problemen (40%), gevolgd door een psychiatrische
aandoening (34%) en een stapeling van ouderdomsklachten (30%) en meer op afstand dementie (9%).
Vergeleken met de andere twee groepen was het aandeel van patiënten met een psychiatrische
aandoening groot voor patiënten die naar de levenseindekliniek worden verwezen (34% versus 8% en
19%). Patiënten met dementie vormden vergeleken met patiënten die naar een andere arts werden
doorverwezen een relatief kleine groep van het totale aantal patiënten die naar de levenseindekliniek
werden doorverwezen (9% versus 22%). Van de patiënten die naar de levenseindekliniek waren
doorverwezen, had 80% ten tijde van het verzoek een levensverwachting van een jaar of meer. Dit
was hoger dan voor beide andere groepen (61% en 63%). Tenslotte heeft 39% van de patiënten die
verwezen werden naar de levenseindekliniek uiteindelijk euthanasie gekregen; een kleine groep had
op een andere manier het leven actief beëindigd (9% stoppen met eten en drinken en 1% suïcide).
Vergeleken met de andere twee groepen hadden naar de levenseindekliniek verwezen patiënten
vaker euthanasie gekregen (39% versus 29% en 0%). In beide andere groepen waren patiënten vaker
een natuurlijke dood gestorven (31% en 43% versus 11%).
113

Tabel 4.25 Kenmerken van patiënten die na afwijzing van hun verzoek doorverwezen zijn naar de
levenseindekliniek, naar een andere arts of niet doorverwezen zijn (gewogen, afgeronde percentage;
artsenonderzoek)1
Levenseinde Andere arts Niet doorkliniek

Totaal

verwezen

N=60

N=30

N=85

N=175

%

%

%

%

Leeftijd
Tot 65 jaar

21

31

26

25

65-79 jaar

46

26

30

35

80 jaar of ouder

33

43

44

40

Geslacht
Man

44

47

44

45

Vrouw

56

53

56

55

Lichamelijke aandoening

44

50

46

46

Psychiatrische aandoening

34

8

19

22

Stapeling van ouderdomsklachten

30

28

25

27

Dementie

9

22

9

12

Psychosociale of existentiële problemen

40

33

31

35

Situatie(s) van toepassing op de patiënt2

Levensverwachting ten tijde van verzoek
Minder dan een maand

8

6

17

12

Een tot zes maanden

11

19

9

12

Zes tot 12 maanden

1

14

11

8

Een jaar of meer

80

61

63

69

Patiënt overleden?
Nee

33

9

44

37

Ja, natuurlijke dood

11

31

43

30

Ja, euthanasie

39

29

0

19

Ja, stoppen met eten en drinken

9

17

7

9

Ja, suïcide

1

3

2

2

1

Gebaseerd op casusbeschrijving van meest recente afgewezen verzoek dat aan een random deel van de artsen is gevraagd.

2

Een of meer antwoorden mogelijk.

114

4.8 Conclusies
Op basis van het sterfgevallenonderzoek kan worden geschat dat in 2015 bij 4,5% van het totaal
aantal sterfgevallen euthanasie is uitgevoerd. Dit is een duidelijke stijging ten opzichte van 2010 en
hiermee is de frequentie van euthanasie hoger dan deze ooit (gemeten) geweest is. De frequentie van
hulp bij zelfdoding blijft laag in 2015: 0,1% van alle sterfgevallen. Net als in de voorgaande jaren werd
in 2015 het overgrote deel van de gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding uitgevoerd door
huisartsen. Zij kregen ook het grootste aantal verzoeken.
Het onderzoek biedt een aantal aanknopingspunten die deze toename kunnen helpen te begrijpen.
Het totaal aantal overledenen dat voorafgaand aan het overlijden in 2015 een verzoek om euthanasie
of hulp bij zelfdoding had gedaan, was ongeveer 12.300 (8,3% van alle overledenen). Ook dit aantal is
in absolute zin en als percentage van het totaal aantal sterfgevallen gestegen ten opzichte van 2010
(9100 verzoeken). Ook is verhoudingsgewijs het aantal verzoeken dat tot euthanasie of hulp bij
zelfdoding heeft geleid hoger geworden: in 2015 werd 55% van de verzoeken ingewilligd, terwijl dit in
2010 45% was en in 2005 37%. Er wordt dus vaker verzocht om levensbeëindiging en die verzoeken
worden vaker uitgevoerd. Het is niet ondenkbaar dat toegenomen aandacht voor euthanasie in de
media, bijvoorbeeld de uitgebreide aandacht voor de levenseindekliniek in de afgelopen jaren, en voor
het tijdig spreken over het levenseinde vooral invloed heeft op verzoeken te zijner tijd, wanneer op
een moment dat mensen nog geen actuele euthanasiewens hebben, en minder op verzoeken op
afzienbare termijn.
In vergelijking met eerdere onderzoeksjaren zijn er enkele verschuivingen te zien in de kenmerken van
patiënten wier verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding is ingewilligd. In 2015 was een groter
percentage van de patiënten 80 jaar of ouder (35% versus 20%-24%) en had een iets kleiner
percentage kanker als hoofddiagnose, zeker vergeleken met 1995 (66% versus 76%-84%). Verder lijkt
er een trend te zijn naar een langere geschatte levensverkorting in de loop der jaren. Het percentage
patiënten waarbij de geschatte levensverkorting meer dan 6 maanden was blijft echter minder dan
10% in alle jaren.
Wat betreft belangrijkste redenen voor het uitvoeren van euthanasie en het consulteren van een
andere arts zijn er geen verschuivingen vergeleken met vorige onderzoeksjaren. Ook vergelijkbaar
met vorige keer is dat ongeveer in 2 op de 10 gevallen die in het onderzoek als euthanasie of hulp bij
zelfdoding is geclassificeerd op basis van de antwoorden van de artsen, de arts zelf hun handelwijze
niet als zodanig zou noemen. Dit hangt samen met de gebruikte middelen in deze gevallen (geen
spierverslappers en barbituraten). Dit laat zien dat er nog steeds een grijs gebied is (zie ook hoofdstuk
5 hierover).
Vergeleken met vorige jaren is het aandeel van patiënten uit bijzondere groepen (dementie,
psychiatrie, voltooid leven zonder ernstige aandoening) in het totaal aantal verzoeken nog steeds
laag. Ook is het nog steeds voor een minderheid van de artsen denkbaar dat zij ooit een dergelijk
verzoek zullen inwilligen: tussen 16% voor voltooid leven, zonder medische grondslag voor het lijden
en 42% voor beginnende dementie waarbij de patiënt nog wilsbekwaam is.

115

De meerderheid van de artsen staat niet afwijzend tegenover de Levenseindekliniek. Achttien procent
van de artsen die wel eens een patiënt na weigering van het verzoek doorverwezen heeft, heeft wel
eens een patiënt doorverwezen naar de Levenseindekliniek en twee derde van de artsen heeft nooit
een patiënt doorverwezen naar de levenseindekliniek, maar kan zich wel voorstellen dit ooit te doen.
Vergeleken met de patiënten die naar een andere arts worden doorverwezen of niet worden
doorverwezen is het aandeel van patiënten met een psychiatrische aandoening groot voor patiënten
die naar de Levenseindekliniek worden verwezen (34% versus 8% en 19%).

116

5
Andere medische beslissingen rond het levenseinde

5.1 Inleiding
Naast euthanasie en hulp bij zelfdoding zijn er ook andere medische handelwijzen die het levenseinde
kunnen bespoedigen. Om de ontwikkelingen in de praktijk van euthanasie en hulp bij zelfdoding goed
te kunnen duiden is het van belang om ook inzicht te hebben in ontwikkelingen in de praktijk rond
deze handelwijzen. In hoofdstuk 4 werden gegevens uit onder meer het sterfgevallenonderzoek over
euthanasie en hulp bij zelfdoding gepresenteerd. In dit hoofdstuk worden gegevens uit het
sterfgevallenonderzoek besproken voor zover ze inzicht geven in belangrijke trends wat betreft de
praktijk van levensbeëindiging door een arts zonder dat een patiënt daar uitdrukkelijk om heeft
gevraagd, intensieve vormen van pijn- en/of symptoombestrijding, palliatieve sedatie, en het niet
instellen of staken van potentieel levensverlengende behandeling. Sinds 2010 wordt in het
sterfgevallenonderzoek ook gevraagd of de arts aanwijzingen had dat de patiënt zelf, zonder directe
hulp van een arts, opzettelijk een einde aan zijn of haar leven had gemaakt. Ook over dat onderwerp
wordt in dit hoofdstuk verslag gedaan. Tot slot wordt in dit hoofdstuk ingegaan op het grensgebied
tussen levensbeëindiging enerzijds en reguliere pijn- en/of symptoombestrijding anderzijds. Een
beschrijving van de opzet van het sterfgevallenonderzoek is te vinden in bijlage C. De vragenlijst voor
het sterfgevallenonderzoek is opgenomen als bijlage E.
Om de gegevens in dit hoofdstuk goed te kunnen interpreteren is het ook goed om kort stil te staan
bij een aantal algemene ontwikkelingen in sterftepatronen in Nederland (tabel 5.1). Zo is zowel in
absolute als in relatieve zin het aandeel ouderen in de populatie van overledenen gegroeid. Het
percentage niet-westerse allochtonen onder overledenen in Nederland is klein gebleven. Kanker als
hoofddiagnose bij overlijden is iets gestegen ten opzichte van de negentiger jaren van de vorige eeuw,
terwijl sterfte aan hart- en vaatziekten duidelijk is gedaald. Het aantal sterfgevallen dat door
huisartsen werd aangemeld bij de doodsoorzakenregistratie is in de loop der jaren gestegen; in 2015
werd ongeveer de helft van alle sterfgevallen aangemeld door huisartsen, terwijl medisch specialisten
en specialisten ouderengeneeskunde elk ongeveer de helft voor hun rekening namen.

117

Tabel 5.1 Algemene ontwikkelingen sterfte in Nederland1
2015

2010

2005

2001

1995

1990

%

%

%

%

%

%

Leeftijd
0-64 jaar

16

19

19

20

20

22

65-79 jaar

30

31

32

35

36

38

80 jaar en ouder

54

51

48

46

44

39

Geslacht
Man

48

49

49

49

50

52

Vrouw

52

52

51

51

50

48

Niet-westerse allochtoon

3

3

3

-

-

-

Westerse allochtoon, autochtoon

96

97

97

-

-

-

Onbekend

1

0

0

-

-

-

30

31

29

27

27

29

Etniciteit2

Hoofddiagnose
Kanker
Hart- en vaatziekte

20

22

32

25

29

30

Ziekte van het zenuwstelsel

12

10

3

11

11

12

Longziekte

9

10

10

10

9

7

Anders

29

27

26

27

24

22

Huisarts

49

45

41

41

42

41

Medisch specialist

24

29

33

36

42

42

Specialist ouderengeneeskunde

27

26

26

23

17

17

Specialisme behandelend arts

1

Op basis van de sterfgevallenonderzoeken in het betreffende jaar, gewogen afgeronde percentages.

2

Gegevens over etniciteit zijn vanaf 2005 beschikbaar.

5.2 Levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek
Het aantal gevallen van levensbeëindiging door een arts zonder dat de patiënt daar zelf uitdrukkelijk
om had verzocht is berekend aan de hand van twee vragen:
‘Was het overlijden het gevolg van het gebruik van een middel dat door u of een andere arts was
voorgeschreven, verstrekt of toegediend met het uitdrukkelijke doel het levenseinde te bespoedigen (of
de patiënt in staat te stellen zelf het leven te beëindigen)?’
‘Is de beslissing over de laatstgenoemde handelwijze op grond van een uitdrukkelijk verzoek van de
patiënt genomen?’
Als het antwoord op de eerste vraag ‘ja’ en op de tweede vraag ‘nee’ was, werd het handelen
geclassificeerd als levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek.

118

In totaal werden in het onderzoek achttien gevallen van levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk
verzoek waargenomen. Na weging betekent dat dat volgens de informatie van de responderende
artsen 0,3% van alle overlijdens in 2015 het gevolg was van levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk
verzoek (tabel 5.2). Dit komt overeen met ongeveer 430 gevallen. Dit is iets meer dan in 2010, maar
het verschil tussen 2010 en 2015 is niet statistisch significant.
Tabel 5.2 Aantal gevallen van levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek1

Levensbeëindiging zonder verzoek
1

2015

2010

2005

2001

1995

1990

%

%

%

%

%

%

0,3

0,2

0,4

0,7

0,7

0,8

Gewogen afgeronde percentage van het totaal aantal sterfgevallen in het desbetreffende jaar.

Vanwege het kleine aantal gevallen worden de belangrijkste kenmerken van deze praktijk beschreven
aan de hand van ongewogen gegevens over de achttien waargenomen gevallen (tabel 5.3). De
aantallen zijn daarbij dus niet representatief voor de totale praktijk van levensbeëindiging zonder
uitdrukkelijk verzoek, omdat er niet gewogen is. Deze beschrijving dient alleen om de variatie in deze
praktijk weer te geven.
In acht gevallen werd de levensbeëindiging uitgevoerd door een huisarts, in zes door een medisch
specialist en in vier door een specialist ouderengeneeskunde. Het betrof achttien volwassenen,
evenredig verdeeld over de leeftijdscategorieën 17-64 jaar, 65-79 jaar en 80 jaar en ouder. Tien
patiënten hadden kanker, de overige patiënten hadden andere aandoeningen.
In acht gevallen gaf de arts aan dat hij het bespoedigen van het levenseinde wel met de patiënt had
overlegd. In drie gevallen was dat niet gebeurd, maar had de patiënt ooit wel een wens tot
bespoediging van het levenseinde kenbaar gemaakt. In zes gevallen was er niet overlegd en was er
ook geen wens bekend. In een geval had de arts de vragen over overleg niet beantwoord. Op de vraag
waarom het bespoedigen van het levenseinde niet met de patiënt was overlegd, antwoordde de arts
in drie gevallen dat de patiënt comateus of buiten bewustzijn was en in drie andere gevallen dat de
patiënt dement was. In een geval was niet met de patiënt overlegd omdat het een ‘doodzieke’ patiënt
met een psychiatrische aandoening betrof voor wie dat deze handelwijze duidelijk het beste was. In
twee gevallen werd de vraag naar de reden om niet te overleggen niet beantwoord.
Het bespoedigen van het levenseinde was in negen gevallen overlegd met een of meer andere artsen,
in zes gevallen met een of meer verpleegkundigen of verzorgenden, in tien gevallen met naasten en in
twee gevallen met niemand. In deze twee laatste gevallen was er wel met de patiënt zelf overlegd. In
twee gevallen is niet bekend of er met anderen was overlegd.
De levensbeëindiging werd in twee gevallen uitgevoerd door toediening van een spierverslapper,
eenmaal in combinatie met een barbituraat en eenmaal in combinatie met morfine. In veertien
andere gevallen diende de arts morfine toe, negen maal in combinatie met een benzodiazepine. In
een geval werd alleen een benzodiazepine gegeven en in een geval is onbekend welk middel werd
gegeven.
119

De arts gaf in vijf gevallen aan dat er waarschijnlijk geen sprake was geweest van levensbekorting; in
twee gevallen was de geschatte mate van levensbekorting minder dan 24 uur, in vijf gevallen was dat
een tot zeven dagen, in drie gevallen een tot vier weken, en in een geval een tot zes maanden. In twee
gevallen is de betreffende vraag niet beantwoord.
Er werd meestal meer dan een reden genoemd voor het handelen. Het feit dat er geen uitzicht was op
verbetering werd het vaakst genoemd (dertien gevallen), gevolgd door verwacht lijden van de patiënt
(tien), (ernstige) pijn (acht) of andere (ernstige) symptomen (negen), verlies van waardigheid (vijf), de
wens van de patiënt of de wens van de familie (elk in twee gevallen), of het feit dat verdere
behandeling te belastend was (twee).
Het handelen werd in geen van de gevallen door de arts gelabeld als levensbeëindiging. Meestal ging
het volgens de arts om palliatieve sedatie (veertien gevallen), soms om symptoombestrijding (twee)
of ‘best supportive care’ (een). Eenmaal werd de vraag naar de best passende term niet beantwoord
Tabel 5.3 Kenmerken van achttien gevallen van levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek1

Specialisme arts

1

2

3

4

5

Specialist

Specialist

Huisarts

Huisarts

Huisarts

ouderengnk ouderengnk
Leeftijd patiënt

6

7

Specialist

Huisarts

ouderengnk

8

9

Medisch

Huisarts

specialist

65-79

80+

80+

17-64

80+

65-79

80+

Hoofddiagnose

Anders

Anders

Kanker

Kanker

Anders

Anders

Kanker

Kanker

Anders

Overlegd met patiënt?

Nee, wel

Nee, geen

Ja

Ja

Nee, geen

Nee, wel

Ja

Ja

Ja

wens be-

wens be-

wens be-

wens be-

kend

kend

kend

kend

Dementie

Dementie

-

-

?

Dementie

-

-

-

Nee

Ja

Ja

Nee

Ja

Ja

Ja

Ja

Reden geen overleg

Was patiënt wilsbekwaam? Nee

80+

80+

Overleg met anderen
Met collega-arts(en)

Ja

Nee

Nee

Ja

Nee

?

Nee

Nee

Ja

Met verpleeg-kundige(n)/

Nee

Nee

Nee

Nee

Ja

?

Nee

Ja

Nee

Ja

?

Ja

Ja

Ja

Morfine

Morfine +

Morfine

Ander

verzorgende(n)
Met partner/ familie

Ja

Ja

Nee

Ja

Toegediend middel

Morfine +

Morfine +

Spierver-

Benzodiaze- Morfine

benzodiaze- benzodiaze- slapper +
pine

pine

pine

benzodiaze-

barbituraat

middel

pine

Levensbekorting

Wrs geen

Wrs geen

1-6 mnd

1-7 dgn

Wrs geen

<24u

1-7 dgn

Wrs geen

Reden handelwijze2

Pijn, sympt

Pijn, sympt,

?

Verw lijd,

Waardigh,

Pijn,

Pijn, sympt,

Pijn, sympt, Sympt, verw

uitzichl

verw lijd,

waardigh,

wens pat,

uitzichl

uitzichl

verw lijd,

wens fam,

verw lijd,

uitzichl,

uitzichl

uitzichtl,

belast beh

waardigh,
wens fam,

1-7 dgn

lijd, uitzichl

belast beh
Labeling handelwijze

Palliatieve

Palliatieve

Symptoom- Palliatieve

Palliatieve

Palliatieve

Palliatieve

Best suppor- Palliatieve

sedatie

sedatie

bestrijding

sedatie

sedatie

sedatie

tive care

sedatie

120

sedatie

vervolg van tabel 5.3
10
Specialisme arts

Huisarts

11

12

13

Medisch

Huisarts

Huisarts

16

17

18
Specialist

Medisch

Medisch

Medisch

Medisch

specialist

specialist

specialist

ouderengnk

17-64

17-64

65-79

17-64

65-79

17-64

Leeftijd patiënt

65-79

Hoofddiagnose

Kanker

Kanker

Kanker

Kanker

Kanker

Kanker

Anders

Anders

Anders

Overlegd met patiënt?

Nee, geen

Ja

?

Nee, wel

Nee, geen

Ja

Nee, geen

Nee, geen

Ja

wens

wens

wens

wens

wens

bekend

bekend

bekend

bekend

bekend

2

Reden geen overleg

Diverse

Was patiënt wilsbekwaam? Nee

17-64

15

specialist

specialist
65-79

14

-

-

?

Comateus

-

Comateus

Comateus

-

Ja

?

?

Nee

Nee

Nee

Nee

Ja

Overleg met anderen
Met collega-arts(en)

Nee

Ja

?

Ja

Ja

Nee

Ja

Ja

Ja

Met verpleeg-kundige(n)/

Ja

Ja

?

Nee

Nee

Nee

Ja

Nee

Ja

Nee

verzorgende(n)
Met partner/ familie

Nee

Ja

?

Nee

Toegediend middel

Morfine +

Morfine

Morfine +

Spierverslap Morfine +

Nee

Ja

Nee

Ja

Morfine +

Morfine +

Morfine

Morfine +

benzodiazep

benzodiazep per+

benzodiazep benzodiazep benzodiazep

ine

ine

morfine

ine

ine

ine

?

?

1-4 wkn

1-7 dgn

<24u

1-4 wkn

1-4 wkn

?

Pijn,

Sympt, verw Sympt

Uitzichl

Waardigh,

Pijn, sympt,

waardigh,

lijd, uitzichl

verw lijd,

verw lijd,

uitzichl

uitzichl

Levensbekorting

1-7 dgn

Wrs geen

Reden handelwijze3

Sympt, verw Pijn
lijd, uitzichl

wens pat,

benzodiazep
ine

verw lijd,
uitzichl
Labeling handelwijze

1

Palliatieve

Palliatieve

sedatie

sedatie

?

Palliatieve

Palliatieve

Palliatieve

Palliatieve

Palliatieve

Symptoom-

sedatie

sedatie

sedatie

sedatie

sedatie

bestrijding

Een vraagteken betekent dat de betreffende vraag niet is beantwoord; - betekent niet van toepassing.

2

Handelwijze was duidelijk het beste voor de patiënt, patiënt had psychiatrische aandoening en patiënt was doodziek.

3

Pijn = (ernstige) pijn, sympt = andere (ernstige) symptomen, waardigh = verlies van waardigheid, wens pat = verzoek of wens van
de patiënt, wens fam = verzoek of wens van de familie, verw lijd = verwacht lijden, uitzichl = er was geen uitzicht op verbetering,
belast beh = verdere behandeling was te belastend

5.3 Intensivering van symptoombestrijding rekening houdend met
bespoediging van het levenseinde of mede met het doel het
levenseinde te bespoedigen
Voor het bestrijden van ernstige symptomen in de laatste levensfase kan het soms nodig zijn
medicatie toe te dienen die bespoediging van het levenseinde als neveneffect kan hebben. Uit eerdere
onderzoeken bleek dat dit een veel frequentere praktijk is dan levensbeëindiging, al dan niet op
verzoek. Als bespoediging van het levenseinde niet het doel van het handelen is, valt intensivering van
symptoombestrijding onder ‘normaal’ medisch handelen. In de vragenlijst van het
sterfgevallenonderzoek werd intensivering van symptoombestrijding met bespoediging van het
levenseinde als mogelijk neveneffect als volgt uitgevraagd:
121

‘Heeft u of een andere arts een of meer van de volgende handelwijzen uitgevoerd (of doen uitvoeren),
rekening houdend met de waarschijnlijkheid of zekerheid dat deze handelwijze het levenseinde van de
patiënt zou bespoedigen?’
De optie met betrekking tot intensivering van symptoombestrijding was:
‘Het intensiveren van pijn- en/of symptoombestrijding d.m.v. een of meer middelen?’
Deze vraag kon met ‘ja’ of ‘nee’ worden beantwoord. Als het antwoord ‘ja’ was volgde de vraag:
‘Was het bespoedigen van het levenseinde mede het doel van de (bij de vorige vraag) aangegeven
handelwijze?’
Ook deze vraag kon met ‘ja’ of ‘nee’ worden beantwoord.
Op grond van de beantwoording van deze vragen wordt het percentage sterfgevallen waarbij
intensivering van symptoombestrijding met bespoediging van het levenseinde als mogelijk gevolg de
belangrijkste medische beslissing rond het levenseinde was voor 2015 geschat op 36% van het totaal
aantal sterfgevallen in Nederland in dat jaar (tabel 5.4). Dat is hetzelfde percentage als in 2010, wat
betekent dat de forse stijging in dat jaar ten opzichte van eerdere jaren in 2015 niet doorgezet heeft.
Tabel 5.4 Aantal gevallen van intensivering van symptoombestrijding1

Intensivering van symptoombestrijding
1

2015

2010

2005

2001

1995

1990

%

%

%

%

%

%

36

36

25

21

19

19

Gewogen afgeronde percentages

Door de stijging van het totaal aantal sterfgevallen is er in absolute zin wel een toename, van 49.600
gevallen in 2010 tot 52.600 gevallen in 2015. Evenals in voorgaande jaren was bespoediging van het
levenseinde in slechts een klein deel van de gevallen mede het doel van de arts; in 97% van de
gevallen werd pijn- en/of symptoombestrijding geïntensiveerd rekening houdend met bespoediging
van het levenseinde, in 3% was bespoediging van het levenseinde mede het doel van het handelen. In
de helft van de gevallen (51%) werd de intensivering van symptoombestrijding uitgevoerd door
huisartsen, hetgeen een stijging is ten opzichte van 42% in 2010. Het aandeel van medisch
specialisten daalde van 26% naar 17%. Deze verschuivingen worden slechts gedeeltelijk verklaard
door verschuivingen van het aandeel van deze specialismen in de totale sterfte. Het aandeel van
specialisten ouderengeneeskunde in de praktijk van intensivering van symptoombestrijding bleef
stabiel op 32%.
Wat betreft de kenmerken van patiënten bij wie intensivering van symptoombestrijding plaatsvond,
zien we dat patiënten van 80 jaar of ouder een steeds groter aandeel in deze groep hebben (tabel 5.5).
Dit hangt samen met het feit dat ouderen ook een groter aandeel hebben in de totale sterfte.
Intensivering van symptoombestrijding kwam vaker voor bij patiënten die zijn overleden aan kanker
122

dan bij patiënten die aan andere aandoeningen zijn overleden, maar het aandeel patiënten met
kanker is in de loop der jaren wel wat afgenomen, wat ten dele wordt verklaard door de afname van
de totale sterfte aan kanker. De door de arts geschatte mate van levensbekorting door de
intensivering van symptoombestrijding was in 88% van de gevallen beperkt tot een week of minder
en in 78% zelfs tot 24 uur of minder; in 2010 gaf de arts in 74% van de gevallen aan dat de mate van
levensbekorting 24 uur of minder was.
Tabel 5.5 Kenmerken van patiënten bij wie intensivering van symptoombestrijding werd toegepast1
2015

2010

2005

2001

1995

1990

N=2465 N=2202 N=1478 N=1312 N=1161 N=1166
%

%

%

%

%

%

Leeftijd
0-64 jaar

13

15

17

19

22

23

65-79 jaar

29

30

33

35

38

40

80 jaar en ouder

58

55

50

46

40

37

Geslacht
Man

45

46

47

46

50

48

Vrouw

55

54

53

54

51

52

Niet-westerse allochtoon

3

2

2

-

-

-

Westerse allochtoon, autochtoon

97

98

98

-

-

-

Kanker

41

41

43

47

54

55

Hart- en vaatziekte

12

13

18

14

12

15

Anders

47

46

38

39

34

31

Minder dan een week

88

86

81

76

81

80

Een tot vier weken

2

2

2

4

3

5

Etniciteit2

Hoofddiagnose

Levensbekorting

Meer dan vier weken

1

1

1

2

1

2

Onbekend

9

11

16

18

15

14

1

Gewogen afgeronde percentages.

2

Gegevens over etniciteit zijn vanaf 2005 beschikbaar.

De mogelijke bespoediging van het overlijden als gevolg van de intensivering van
symptoombestrijding werd in veel gevallen niet met de patiënt besproken (tabel 5.6). Als er niet was
overlegd, was de patiënt vooral bij huisartsen in een aanzienlijk deel van de gevallen wel
wilsbekwaam. Op de vraag waarom het mogelijk levensbekortende effect van het handelen niet met
patiënt was besproken kruisten huisartsen het vaakst de antwoordoptie ‘anders’ aan; in de
toelichting werd meestal aangegeven dat er waarschijnlijk geen sprake was van bespoediging van het
levenseinde. Medisch specialisten noemden het vaakst als reden om het handelen niet met patiënt te
bespreken dat deze comateus of buiten bewustzijn was en specialisten ouderengeneeskunde dat
patiënt dement was. Huisartsen overlegden het minst vaak met andere artsen, verpleegkundigen en

123

Tabel 5.6 De uitvoering van intensivering van symptoombestrijding1
Huisartsen Medisch

Specialisten

specialisten ouderengeneeskunde
N=1456

N=394

N=619

%

%

%

De (mogelijke) bespoediging van het levenseinde is overlegd
met patiënt
Ja

39

44

20

Nee

48

52

72

Onbekend

13

4

8

N=672

N=182

N=421

51

20

7

Patiënt was subcomateus of buiten bewustzijn

23

59

29

Handelwijze was duidelijk het beste voor patiënt

19

10

8

Patiënt was dement

16

7

54

Overleg zou patiënt meer schaden dan goeddoen

1

0

1

Patiënt had een verstandelijke beperking

1

4

0

Patiënt had een psychiatrische stoornis

0

2

3

Anders

57

36

31

Indien niet overlegd:
Patiënt was volledig wilsbekwaam
Reden waarom niet met patiënt is overlegd:

Overleg met anderen
Collega-arts(en)

20

53

17

Verpleegkundige(n) of verzorgende(n)

14

24

26

Partner/familie

37

47

48

Niemand

41

30

39

91

96

95

N=1333

N=359

N=588

Geen verhoging

52

56

56

Geleidelijke verhoging

38

28

32

Sterke verhoging/gestart op de laatste dag

10

16

12

Hogere dosering gegeven dan nodig om pijn en/of andere

2

1

1

Patiënt kreeg morfine of een morfine-achtig middel
gedurende de laatste 24 uur voor het overlijden
Indien patiënt morfine kreeg:
Verloop dosering in de laatste drie dagen voor het overlijden:

symptomen te bestrijden
1

Gewogen afgeronde percentages.

naasten van de patiënt. Medisch specialisten overlegden niet alleen het vaakst met de patiënt, maar
ook met collega-artsen.
Van de patiënten bij wie intensivering van symptoombestrijding had plaatsgevonden, had gemiddeld
93% morfine of een morfine-achtig middel gehad. In 52-56% van de gevallen was de dosering van de
morfine gedurende de laatste drie dagen van het leven niet verhoogd, in 28-38% was sprake van een
124

geleidelijke verhoging en in 10-16% was de dosering op de laatste dag van het leven sterk verhoogd of
was de toediening van morfine op de laatste dag van het leven gestart. In 1-2% van de gevallen was
de dosering van de morfine hoger dan nodig om pijn en/of andere symptomen te bestrijden. In 2010
waren de cijfers over de dosering van morfine vergelijkbaar.

5.4 Afzien van levensverlengende behandeling
Ook beslissingen om af te zien van de inzet van potentieel levensverlengende medische
behandelingen behoren tot de categorie van medische beslissingen rond het levenseinde. Het kan
daarbij gaan om het staken van reeds ingezette behandeling of om het niet instellen van een nieuwe
of vervolgbehandeling. De vragen naar deze handelwijzen luidden als volgt:
‘Heeft u of een andere arts een of meer van de volgende handelwijzen uitgevoerd (of doen uitvoeren),
rekening houdend met de waarschijnlijkheid of zekerheid dat deze handelwijze het levenseinde van de
patiënt zou bespoedigen?’
De opties ten aanzien van behandelbeslissingen waren:
‘Het niet instellen van een behandeling?’
‘Het staken van een behandeling?’
Beide vragen konden met ‘ja’ of ‘nee’ worden beantwoord. Daarnaast werd gevraagd:
‘Was het overlijden het gevolg van een of meer van de volgende handelwijzen, waartoe door u of een
andere arts is besloten met het uitdrukkelijke doel het levenseinde te bespoedigen?’
Ook hier waren de opties:
‘Het niet instellen van een behandeling?’
‘Het staken van een behandeling?’
Bij beide vragen werd in voetnoten aangegeven dat het ging om ‘het levenseinde niet te bespoedigen’
of ‘het leven niet te verlengen’, en dat kunstmatige toediening van voeding of vocht in het onderzoek
ook als een behandeling wordt gezien.
Het percentage sterfgevallen waarbij een niet-behandelbeslissing de belangrijkste medische
beslissing rond het levenseinde was, was in 2015 met ruim 17% stabiel ten opzichte van 2010 en
2005 (tabel 5.7). In verband met de stijging van het totale aantal sterfgevallen was er wel een lichte
stijging van het absolute aantal gevallen waarin een niet-behandelbeslissing werd genomen: 25.650
in 2015 ten opzichte van 24.800 in 2010. In 29% van de gevallen werd rekening gehouden met
bespoediging van het levenseinde, maar in 71% was bespoediging van het levenseinde het
uitdrukkelijke doel geweest. In 2010 was in 43% van de gevallen rekening gehouden met

125

bespoediging van het levenseinde terwijl in 57% bespoediging van het levenseinde het uitdrukkelijke
doel was. Niet-behandelbeslissingen werden net als in eerdere jaren relatief vaak genomen door
medisch specialisten: zij waren verantwoordelijk voor 41% van de gevallen, huisartsen voor 30% en
specialisten ouderengeneeskunde voor 29%.
Tabel 5.7 Aantal gevallen waarin werd afgezien van levensverlengende behandeling1
2015

2010

2005

2001

1995

1990

%

%

%

%

%

%

17
1

18

16

20

20

18

Gewogen afgeronde percentages.

De kenmerken van patiënten bij wie niet-behandelbeslissingen werden genomen zijn vergelijkbaar
met die in eerdere jaren (tabel 5.8). De beslissing om af te zien van levensverlengende behandeling
was in 41% van de gevallen overlegd met de patiënt. De redenen om niet te overleggen die het vaakst
door artsen werden genoemd, waren dat de patiënt comateus of buiten bewustzijn was (51%) en dat
de patiënt dement was (34%).
Tabel 5.8 Kenmerken van patiënten bij wie werd afgezien van levensverlengende behandeling1
2015

2005

2001

N=1041 N=974

2010

N=767

N=1210 N=1097 N=991

%

%

%

%

1995
%

1990
%

Leeftijd
0-64 jaar

10

14

16

16

14

16

65-79 jaar

32

29

30

32

31

32

80 jaar en ouder

58

57

54

52

55

54

Geslacht
Man

46

46

44

44

42

46

Vrouw

54

54

56

56

58

55

Niet-westerse allochtoon

3

3

3

-

-

-

Westerse allochtoon, autochtoon

97

97

97

-

-

-

Kanker

22

22

22

24

24

30

Hart- of vaatziekte

18

21

31

14

16

19

Anders

60

57

47

62

60

52

Minder dan een week

75

77

73

70

70

69

Een tot vier weken

8

9

8

11

15

14

Etniciteit2

Hoofddiagnose

Levensbekorting

Meer dan vier weken

6

9

6

8

8

7

Onbekend

11

6

13

10

7

9

1

Gewogen afgeronde percentages.

2

Gegevens over etniciteit zijn vanaf 2005 beschikbaar.

126

5.5 Palliatieve sedatie
Volgens de richtlijn van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst
(KNMG) is palliatieve sedatie het opzettelijk verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste
levensfase. Doel is het lijden te verlichten. Het verlagen van het bewustzijn is het middel om dat te
bereiken. Voorwaarde voor de toepassing van palliatieve sedatie is dat de patiënt een maximale
levensverwachting van een tot twee weken heeft. Palliatieve sedatie die lege artis wordt toegepast
bekort volgens de KNMG het leven niet. De patiënt komt te overlijden aan de onderliggende ziekte.
Uit tal van onderzoeken is gebleken dat artsen palliatieve sedatie soms wel percipiëren als een
praktijk die het overlijden kan bespoedigen.
De desbetreffende vraag in het onderzoek luidde:
‘Werd de patiënt tot aan het overlijden continu in diepe sedatie gehouden?’
Tevens werd gevraagd welke middelen daarbij werden gebruikt, hoe lang de sedatie duurde, of de
patiënt daarbij kunstmatig voeding of vocht kreeg toegediend, en of de arts rekening hield met
bespoediging van het overlijden dan wel of bespoediging van het overlijden het doel van de
palliatieve sedatie was.
In 2015 was er opnieuw een sterke stijging van het percentage sterfgevallen waarbij palliatieve
sedatie186 was toegepast: het betrof 18%, terwijl het percentage in 2010 nog 12% was en in 2005 8%
(tabel 5.9). In absolute aantallen komt dit neer op 26900 gevallen in 2015, terwijl het in 2010 nog om
16700 gevallen ging. In bijna alle gevallen werd palliatieve sedatie uitgevoerd als of in combinatie
met een medische beslissing rond het levenseinde: meestal betrof dat intensivering van
symptoombestrijding (11%) of een niet-behandelbeslissing (5%).
Tabel 5.9 Aantal overledenen bij wie palliatieve sedatie was toegepast1
2015

2010

2005

2001

%

%

%

%

Continue diepe sedatie2

18

12

8

-

Continue diepe sedatie in combinatie met een medische

17

11

7

6

beslissing rond het levenseinde
1

In dit rapport wordt met de term palliatieve sedatie continue diepe sedatie tot aan het overlijden bedoeld; gewogen afgeronde
percentages.

2

Gegevens zijn vanaf 2001 beschikbaar.

In 2015 werd de sedatie in 55% van de gevallen uitgevoerd door de huisarts, in 24% door een medisch
specialist en in 21% door een specialist ouderengeneeskunde. In 2010 waren deze percentages
respectievelijk 43%, 38% en 19%. Het aandeel van huisartsen is dus gestegen, terwijl dat van medisch
specialisten is gedaald en dat van specialisten ouderengeneeskunde ongeveer gelijk is gebleven. Dit

186 In het vervolg wordt met de term palliatieve sedatie continue diepe sedatie tot aan het overlijden bedoeld.

127

betekent dat de stijging van de frequentie van palliatieve sedatie zich voor het grootste deel voordeed
bij huisartsen, voor een kleiner deel bij specialisten ouderengeneeskunde en niet bij medisch
specialisten.
Net als bij andere medische beslissingen rond het levenseinde is ook bij palliatieve sedatie het
aandeel patiënten van 80 jaar en ouder gestegen (tabel 5.10). Het aandeel mannen en vrouwen, nietwesterse allochtonen en patiënten met kanker is gelijk gebleven, terwijl het aandeel patiënten met
hart- en vaatziekten iets is gedaald.
Tabel 5.10 Kenmerken van patiënten bij wie palliatieve sedatie werd uitgevoerd1
2015

2010

2005

N=1288 N=789

N=521

%

%

%

Leeftijd
0-64 jaar

16

21

26

65-79 jaar

36

39

38

80 jaar en ouder

48

40

36

Geslacht
Man

50

50

53

Vrouw

50

50

47

Etniciteit2
Niet-westerse allochtoon

2

2

–

Westerse allochtoon, autochtoon

98

98

–

Hoofddiagnose
Kanker

47

47

46

Hart- of vaatziekte

11

16

18

Anders

42

37

36

1

Gewogen afgeronde percentages.

2

Gegevens over etniciteit zijn vanaf 2005 beschikbaar.

Palliatieve sedatie werd bijna altijd uitgevoerd door toediening van een benzodiazepine, in ongeveer
de helft van de gevallen in combinatie met morfine. Toediening van alleen morfine bij palliatieve
sedatie is in de loop der jaren sterk afgenomen; bij medisch specialisten betrof het nog 12% van de
gevallen maar bij huisartsen en bij specialisten ouderengeneeskunde kwam dat bijna niet meer voor
(tabel 5.11).
Medisch specialisten zijn ook de enige groep waarbij palliatieve sedatie in een aanzienlijk deel van de
gevallen gepaard ging met kunstmatige toediening van vocht of voeding (37%). Bij huisartsen en
specialisten ouderengeneeskunde kwam dat nauwelijks of niet voor. Patiënten overleden in 53% van
de gevallen binnen 24 uur na de start van de sedatie en in 45% binnen een tot zeven dagen. In 1% van
de gevallen duurde de sedatie langer dan een week. De gegevens over de duur van palliatieve sedatie
zijn vergelijkbaar met die van 2010. Dat geldt ook voor de vraag of palliatieve sedatie werd ingezet
met bespoediging van het levenseinde als doel. In 60% van de gevallen ging de arts ervan uit dat de
128

sedatie het levenseinde niet zou bespoedigen, maar in 38% hield hij of zij rekening met bespoediging
van het levenseinde door de sedatie. In 2% was bespoediging van het levenseinde het doel van de
sedatie; dit betreft vooral gevallen die door de huisarts werden uitgevoerd.
Tabel 5.11 De uitvoering van palliatieve sedatie1
2015
Huisartsen

Medisch

Specialisten Totaal

2010

2005

Totaal

Totaal

specialisten ouderengeneeskunde
N=824

N=246

N=218

N=1288

N=789 N=521

%

%

%

%

%

%

Gebruikte middelen
Benzodiazepinen in

50

59

47

52

52

51

Benzodiazepinen

45

22

52

41

41

32

Morfine

2

12

0

4

6

15

Ander middel

3

6

1

3

1

2

1

37

0

9

21

34

0-24 uur

48

70

49

53

51

47

1-7 dagen

51

27

50

45

46

47

1-2 weken

1

2

1

1

2

4

Meer dan 2 weken

0

1

0

0

1

2

58

62

65

60

61

–

40

37

34

38

38

–

3

1

1

2

2

–

combinatie met morfine

Patiënt kreeg kunstmatig
vocht of voeding toegediend
Duur sedatie tot aan het
overlijden

Bespoediging van het
levenseinde2
Ervan uitgegaan dat het
levenseinde niet zou
worden bespoedigd
Rekening gehouden met
bespoediging van het
levenseinde
Met het doel het
levenseinde te
bespoedigen
1

Gewogen afgeronde percentages.

2

Gegevens zijn vanaf 2005 beschikbaar.

129

5.6 Levensbeëindiging door de patiënt zelf
In het onderzoek werd de volgende vraag gesteld over levensbeëindiging door de patiënt zelf:
‘Heeft u aanwijzingen dat de patiënt zelf (zonder directe hulp van een arts) opzettelijk een einde aan zijn
of haar leven heeft gemaakt?’
In een vervolgvraag werd nagegaan welke methode daarbij was gebruikt: stoppen met eten of
drinken, al dan niet met begeleiding van een arts, of innemen van (gespaarde) middelen. Andere,
veelal gewelddadige methoden om zelf een einde aan het leven te maken vallen buiten het bestek
van dit onderzoek.
De vraag over levensbeëindiging door de patiënt zelf werd in 2010 voor het eerst gesteld en het is dus
mogelijk om de bevindingen in 2015 te vergelijken met die in 2010 (tabel 5.12). In 2015 had volgens
de responderende artsen 0,5% van alle overledenen een eind aan het leven gemaakt door te stoppen
met eten en drinken (2010: 0,4%); 0,2% had dodelijke middelen ingenomen (2010: 0,2%). In absolute
aantallen komt dit neer op 730 respectievelijk 280 personen in 2015. De overige 1,2% had andere,
veelal gewelddadige methoden toegepast (1670 personen).
Tabel 5.12 Aantal personen dat zelf opzettelijk een einde aan het leven heeft gemaakt1
2015

2010

%

%

Gestopt met eten en drinken

0,5

0,4

(Zelf gespaarde) middelen ingenomen

0,2

0,2

Andere methode of onbekend

1,2

1,0

1

Gewogen afgeronde percentages van het totaal aantal sterfgevallen in het desbetreffende jaar.

Van de personen die waren gestopt met eten en drinken was, net als in 2010, de grote meerderheid
(82%) 80 jaar of ouder en 78% was vrouw (tabel 5.13). Twee derde (60%) had een (ernstige)
somatische aandoening en/of een stapeling van ouderdomsklachten (64%); een derde (34%) had
dementie. Van de personen die dodelijke medicatie innamen kwam de meerderheid uit de
leeftijdsgroep tot 64 jaar (79%) en was twee derde vrouw (65%). In deze groep kwamen
psychiatrische aandoeningen (75%) en psychosociale of existentiële problemen (24%) veel vaker voor
dan bij personen die stopten met eten en drinken, terwijl slechts een kwart (25%) een (ernstige)
somatische aandoening had. De groep die een andere methode gebruikte om het leven te beëindigen
is qua leeftijdsverdeling en onderliggende situatie vergelijkbaar met de groep die medicatie innam. In
deze groep zijn mannen wel oververtegenwoordigd vergeleken met beide andere groepen.

130

Tabel 5.13 Kenmerken van patiënten die zelf opzettelijk een einde aan hun leven hebben gemaakt1
Gestopt met

Middelen

Andere of onbe-

eten en drinken

ingenomen

kende methode

2015

2010

2015

2010

2015

2010

N=25

N=18

N=73

N=47

N=403

N=267

%

%

%

%

%

%

Leeftijd
0-64 jaar

2

4

79

46

76

84

65-79 jaar

16

21

13

9

17

11

80 jaar en ouder

82

75

8

45

7

4

Man

22

49

35

49

71

79

Vrouw

78

51

65

51

29

21

(Ernstige) somatische aandoening

60

–

25

–

20

–

Psychiatrische aandoening

0

–

75

–

56

–

Geslacht

Situatie die van toepassing was op de patiënt2

Stapeling van ouderdomsklachten

64

–

5

–

7

–

Dementie

34

–

0

–

0

–

Psychosociale of existentiële problemen
Euthanasieverzoek gedaan dat niet is

2

–

24

–

34

–

44

43

11

8

3

3

ingewilligd
1

Gewogen afgeronde percentages.

2

Gegevens zijn niet beschikbaar voor 2010.

5.7 Het grensgebied tussen levensbeëindiging en symptoombestrijding
In het rapport over het sterfgevallenonderzoek in 2010 werd uitgebreid stil gestaan bij het
zogenaamde ‘grensgebied’ tussen levensbeëindigend handelen enerzijds en symptoombestrijding in
de laatste levensfase anderzijds. Het blijkt voor artsen (en onderzoekers) niet altijd eenvoudig om een
eenduidige beschrijving van hun handelen te geven, waardoor de afbakening van levensbeëindiging
en symptoombestrijding wat onhelder kan worden. Op basis van de eerste sterfgevallenonderzoeken
in de 90-er jaren in combinatie met de destijds uitgevoerde artseninterviews werd geconcludeerd dat
het ‘grensgebied’, waarin dus niet ondubbelzinnig vastgesteld kan worden in welke categorie een
handelwijze zou moeten vallen, naar schatting 2% van alle sterfgevallen omvatte. In het
sterfgevallenonderzoek viel dit grensgebied in de categorie intensivering van pijn- en/of
symptoombestrijding. In 2010 en 2015 werd een vraag toegevoegd aan het sterfgevallenonderzoek
waardoor ook nagegaan kon worden in hoeverre er binnen de categorie levensbeëindigend handelen
sprake was van grensgevallen. De betreffende vraag luidde: ‘Is een hogere dosering morfine gegeven
dan nodig was om pijn en/of andere symptomen te bestrijden?’. De conclusie in 2010 was dat ongeveer
1,2% van alle sterfgevallen in dat jaar in het grensgebied viel; het betrof 16% van de gevallen
euthanasie en hulp bij zelfdoding, 56% van de gevallen van levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk
verzoek, en 1,7% van de gevallen van intensivering van pijn- en/of symptoombestrijding. Als we de
cijfers in het sterfgevallenonderzoek 2015 op dezelfde manier bekijken komen we uit op een
131

grensgebied van in totaal 1,8% van alle sterfgevallen: het gaat daarbij om 18% van de gevallen van
euthanasie, 85% van de gevallen van levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek, en 1,9% van de
gevallen van intensivering van pijn- en/of symptoombestrijding (tabel 5.14).
Tabel 5.14 Het grensgebied tussen levensbeëindiging en symptoombestrijding
2015

2015

Euthanasie Levensbe-

Intensive-

en hulp bij

ëindiging

ring pijn-

zelfdoding

zonder

en/of symp-

verzoek

toombe-

2010

Alle sterfgevallen

strijding
N=835

N=26

N=2469

N=7661 N=6292

%

%

%

%

%

Levensbeëindiging
Bespoediging levenseinde uitdrukkelijke

81

12

–

3,7

2,4

1,1

2,9

–

0,1

0,2

18

85

–

1,1

0,6

–

–

1,9

0,7

0,6

–

–

98

35

36

doel, reguliere euthanatica
Bespoediging levenseinde uitdrukkelijke
doel, morfine in een hoger dosering dan
nodig voor symptoombestrijding
Grensgebied
Bespoediging levenseinde uitdrukkelijke
doel, geen reguliere euthanatica
Bespoediging levenseinde niet
uitdrukkelijke doel, morfine in een
hoger dosering dan nodig voor
symptoombestrijding
Symptoombestrijding
Bespoediging levenseinde niet
uitdrukkelijke doel, morfine niet in een
hoger dosering dan nodig voor
symptoombestrijding
–

Niet van toepassing

132

5.8 Conclusies
Belangrijke bevindingen in dit hoofdstuk zijn:
 de frequentie van levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek van de patiënt (0,3% van alle
sterfgevallen) is niet gedaald ten opzichte van 2010;
 de frequentie van intensivering van symptoombestrijding (36%) is hoog maar stabiel gebleven;
 de frequentie van beslissingen om af te zien van levensverlengende behandeling (17%) is ook
stabiel gebleven;
 de frequentie van palliatieve sedatie (18%) is sterk toegenomen;
 de frequentie van levensbeëindiging door de patiënt zelf, ofwel door het stoppen met eten en
drinken (0,5%) ofwel door het innemen van een zelf verkregen middel (0,2%) is stabiel gebleven.
De kenmerken van de patiënten bij wie beslissingen rond het levenseinde werden genomen zijn in
grote lijnen hetzelfde als in eerdere onderzoeken, zeker als we bedenken dat het aandeel ouderen in
de totale sterfte is toegenomen, en dat het aandeel patiënten dat overlijdt aan kanker is afgenomen.
Het is opmerkelijk dat het percentage gevallen waarin sprake was van levensbeëindiging zonder
uitdrukkelijk verzoek van de patiënt niet verder is gedaald. Het betreft hier bijna altijd handelwijzen
die door de arts geduid worden als palliatieve sedatie of symptoombestrijding en dus niet als
levensbeëindigend handelen. De kenmerken van de patiënten die dit betreft, zoals leeftijd, diagnose
en de mate van wilsbekwaamheid variëren. Meestal wordt morfine toegediend en is de mate waarin
het leven wordt bekort, beperkt tot uren, soms dagen.
Het mogelijk levenseindebespoedigende effect van intensivering van symptoombestrijding wordt
vaak niet met de patiënt besproken omdat de arts de kans dat een dergelijk effect optreedt niet groot
acht. De geschatte levensbekorting is in verreweg de meeste gevallen hooguit een week. Deze veel
voorkomende praktijk betreft dus meestal patiënten die al in de stervensfase verkeren.
Beslissingen om af te zien van levensverlengende behandeling worden vaak door medisch
specialisten genomen, meestal met het uitdrukkelijke doel het levenseinde te bespoedigen of het
leven niet verder te verlengen. De kenmerken van de patiënten die dit betreft, wijken niet veel af van
die van de totale populatie van overledenen.
Het is opmerkelijk dat de frequentie van palliatieve sedatie zo sterk gestegen is, vooral in de
huisartsenpraktijk. Artsen houden zich vrijwel altijd aan de richtlijn van de KNMG wat betreft de
levensverwachting van de patiënt, de middelen die worden toegediend en de intentie van de sedatie.
Zij houden wel vaak rekening met bespoediging van het levenseinde als gevolg van de sedatie. Het is
op grond van het sterfgevallenonderzoek niet mogelijk om vast te stellen waardoor de stijging van de
frequentie van palliatieve sedatie verklaard wordt. Mogelijk spelen toenemende bekendheid van de
mogelijkheid van palliatieve sedatie onder zowel artsen en andere zorgverleners als patiënten en hun
naasten een rol. Daarnaast is het niet uit te sluiten dat maatschappelijke ontwikkelingen daarop van
invloed zijn, zoals toenemende sterfte thuis, toenemende aandacht voor palliatieve zorg en comfort
in de laatste levensfase, en toenemende behoefte aan eigen regie.

133

Deze toenemende behoefte aan eigen regie heeft evenwel niet geleid tot een toename van het aantal
gevallen waarin mensen zelf het leven beëindigen. Het is daarbij wel belangrijk om te constateren dat
van de ca. 760 mensen die besloten te stoppen met eten en drinken de grote meerderheid 80 jaar of
ouder was, de helft een verzoek om euthanasie had gedaan dat niet was ingewilligd, de meerderheid
leed aan een somatische aandoening en/of stapeling van ouderdomsklachten, en een kwart dementie
had. Personen die zelf verkregen middelen innamen zijn veelal jonger en bij hen speelt vaker
psychiatrische problematiek.
Het grensgebied tussen levensbeëindiging enerzijds en symptoombestrijding anderzijds wordt in
2015 geschat op 1,8% van alle sterfgevallen en is daarmee iets toegenomen ten opzichte van 2010,
maar vergelijkbaar met de wat grovere schattingen uit de jaren ’90.

134

6
Levensbeëindiging door psychiaters

6.1 Inleiding
In het kader van de evaluatie van het medisch handelen rond het levenseinde in Nederland, werden in
1995 voor het eerst medische beslissingen rond het levenseinde in de psychiatrische praktijk in kaart
gebracht. Een belangrijke aanleiding hiervoor was de maatschappelijke en professionele discussie die
ontstond als gevolg van de zaak-Chabot (1994). Het vragenlijstonderzoek dat werd uitgezet onder
psychiaters beoogde betrouwbare schattingen te geven van het aantal gevallen in Nederland van
levensbeëindiging op verzoek door psychiaters bij patiënten die bij hen onder behandeling zijn, en
inzicht te geven in kenmerken van artsen en patiënten in beslissingssituaties met betrekking tot het
verzoek om levensbeëindiging, en in de overwegingen om het verzoek uiteindelijk al of niet in te
willigen. In 2008 werd een soortgelijk vragenlijstonderzoek onder psychiaters uitgevoerd maar dit
was niet in het kader van een wetsevaluatie.
In de afgelopen jaren heeft er een aantal ontwikkelingen plaatsgevonden omtrent medische
beslissingen rond het levenseinde in de psychiatrische praktijk. Zo is het aantal meldingen van
levensbeëindiging bij patiënten met een psychiatrische stoornis toegenomen.187 Ook het aantal
verzoeken dat de Levenseindekliniek vanuit deze categorie patiënten krijgt is gestegen.188 Daarnaast
is er in het maatschappelijke debat veel aandacht voor euthanasie en hulp bij zelfdoding bij
bijzondere groepen, waaronder psychiatrische patiënten.
Gezien de actualiteit van dit thema en het stijgend aantal verzoeken en uitvoeringen is er deze
wetsevaluatie specifieke aandacht voor levensbeëindiging in de psychiatrie. De opzet van het
onderzoek in het kader van de derde evaluatie van de Wtl was grotendeels gelijk aan de eerdere
onderzoeken in 1995 en 2008. Onder een steekproef van 500 psychiaters werd een vragenlijst
uitgezet met algemene vragen over de ervaringen met levensbeëindiging op verzoek bij patiënten
met een psychiatrische aandoening. Daarnaast werd aan psychiaters, die ooit een verzoek om hulp bij
zelfdoding of euthanasie hadden ingewilligd en/of geweigerd, gevraagd om aan de hand van
ongeveer vijfentwintig vragen specifieke informatie te geven over het laatste verzoek dat zij
inwilligden dan wel weigerden. De response rate van de vragenlijst was 49%. Voor zover mogelijk
zullen de resultaten van het huidige vragenlijstonderzoek vergeleken worden met de resultaten uit de
187 Regionale Toetsingscommissies Euthanasie, jaarverslag 2015, p. 7.
188 Stichting Levenseindekliniek, jaarverslag 2015, p. 10.

135

jaren 1995 en 2008. Daarnaast werden er diepte-interviews gehouden met 17 psychiaters om inzicht
te verkrijgen in hun ervaringen, opvattingen en vooral overwegingen omtrent verzoeken om
levensbeëindiging van patiënten met een psychiatrische aandoening.

6.2 Ervaringen met hulp bij zelfdoding en euthanasie in de psychiatrie
In het vragenlijstonderzoek werd alle psychiaters gevraagd naar hun ervaringen met verzoeken om
hulp bij zelfdoding en euthanasie. Hierbij werd ingegaan op het aantal verzoeken dat zij ooit en in het
afgelopen jaar hadden gekregen en hoeveel verzoeken zij hadden uitgevoerd. Indien een respondent
nooit een verzoek had uitgevoerd, werd gevraagd naar de bereidheid tot het uitvoeren van verzoeken.
Ook werd er gevraagd naar het wel of niet doorverwijzen na afwijzing van een verzoek om hulp bij
zelfdoding of euthanasie. Hieronder worden de resultaten hiervan weergeven.

6.2.1 Ervaring met verzoeken
In de vragenlijst werd psychiaters gevraagd naar hun ervaringen met levensbeëindiging op verzoek.
Als eerste werden de volgende vragen gesteld:
‘Heeft een patiënt u wel eens verzocht om euthanasie of hulp bij zelfdoding te zijner tijd (waarbij de
patiënt het nog niet op korte termijn wil, maar bijvoorbeeld wanneer het lijden te erg zou worden)?’
‘Heeft een patiënt u wel eens uitdrukkelijk verzocht om hulp bij zelfdoding op afzienbare termijn?’.
Door te vragen naar het aantal verzoeken in het afgelopen jaar kon een schatting gemaakt worden
van het totale aantal verzoeken om levensbeëindiging in 2016. Wanneer de respondent aangaf ooit
een verzoek om levensbeëindiging gehad te hebben, werd gevraagd of hij of zij ooit levensbeëindiging
op verzoek had uitgevoerd, hoe vaak in het afgelopen jaar en welk lijden hieraan ten grondslag had
gelegen. Wanneer psychiaters nooit levensbeëindiging op verzoek hadden uitgevoerd, werd gevraagd
naar hun opvattingen over levensbeëindiging op verzoek.
In tabel 6.1 wordt weergeven welk percentage psychiaters ooit een verzoek om levensbeëindiging
heeft gehad en welk percentage daar ooit gehoor aan heeft gegeven. In 2016 gaf 56% van de
psychiaters aan wel eens een verzoek om uitvoering van levensbeëindiging te zijner tijd te hebben
gehad. Zesenveertig procent gaf aan ooit een uitdrukkelijk verzoek om uitvoering van
levensbeëindiging op afzienbare termijn te hebben gehad. Dit percentage is gestegen ten opzichte
van de percentages uit 2008 en 1995, respectievelijk 38% en 37%. Ook het percentage psychiaters dat
aangaf in het afgelopen jaar een uitdrukkelijk verzoek op afzienbare termijn te hebben gekregen, was
toegenomen van 14% in 2008 tot 25% in 2016.
In 2016 gaf 4% van de psychiaters aan ooit levensbeëindiging op verzoek te hebben uitgevoerd,
waarvan 3% het afgelopen jaar. In 1995 gaf 2% van de psychiaters aan ooit levensbeëindiging op
verzoek te hebben uitgevoerd. Tijdens het onderzoek in 2008 werd de vraag naar uitvoering van
levensbeëindiging op verzoek niet op dezelfde manier geformuleerd en het is daarom niet mogelijk
om deze cijfers een op een te vergelijken met die van 2016 en 1995. De gegevens van 2008 laten

136

echter wel een vergelijkbaar beeld zien; er werden vijf casussen van ingewilligde verzoeken
gerapporteerd en 22 psychiaters (5%) waren op de een of andere manier betrokken geweest bij hulp
bij zelfdoding van een patiënt met een psychiatrische diagnose.
Tabel 6.1 Ervaringen van psychiaters met hulp bij zelfdoding
2016

2008

1995

n=207

n=441

n=552

%

%

%

Ooit een verzoek om levensbeëindiging te zijner tijd gehad

56

–

–

Ooit een uitdrukkelijk verzoek gehad

46

38

37

In het afgelopen jaar een uitdrukkelijk verzoek op afzienbare termijn

25

14

–

gehad
Ooit levensbeëindiging op verzoek uitgevoerd1

4

–

2

In het afgelopen jaar uitgevoerd

3

–

–

1

Van 16 artsen is dit onbekend.

–

Gegevens zijn niet beschikbaar.

6.2.2 Prevalentieschattingen
Gemiddeld kregen psychiaters over het gehele jaar 2016 één verzoek om levensbeëindiging te zijner
tijd (tabel 6.2). Aan de hand van het aantal verzoeken per psychiater in 2016 konden grove
schattingen gemaakt worden van het totaal aantal verzoeken in 2016 in Nederland, dit is weergeven
in tabel 6.3. De schattingen werden op dezelfde manier berekend als de schattingen uit de
voorgaande onderzoeksronden in 2008 en 1995 (bijlage C). Het geschatte aantal uitdrukkelijke
verzoeken om levensbeëindiging op afzienbare termijn is toegenomen van 320 verzoeken in 1995,
naar 500 verzoeken in 2008 en naar 1100 verzoeken in 2016. Ook het geschatte aantal uitgevoerde
verzoeken is toegenomen, van maximaal vijf in 1995, 30 in 2008 tot 60 in 2016.
Het aantal geschatte uitvoeringen van levensbeëindiging op verzoek in 2016 (n=60) komt vrijwel
overeen met het aantal gevallen van levensbeëindiging op verzoek bij psychiatrisch patiënten dat
gemeld werd bij de regionale toetsingscommissie euthanasie (RTE) in 2015 (n=56). Uit het RTE
jaarverslag blijkt dat in minder dan de helft (n=25) van de 56 gemelde gevallen de melding gedaan
werd door de psychiater. Het lijkt waarschijnlijk dat psychiaters in het vragenlijstonderzoek soms
aangaven een euthanasieverzoek te hebben ingewilligd terwijl de feitelijke uitvoering van de
euthanasie door een andere arts, zoals de huisarts of een arts van de Levenseindekliniek, gedaan (en
gemeld) is.

137

Tabel 6.2 Aantal verzoeken per psychiater in 2016
Gemiddelde Mediaan

Range

(SD)
Aantal verzoeken te zijner tijd in het afgelopen jaar1

0,96 (1,968)

0

0-20

Aantal uitdrukkelijke verzoeken in afgelopen jaar

0,45 (1,075)

0

0-10

Uitvoering van levensbeëindiging op verzoek

0,03 (0,208)

0

0-2

1

Van 23 artsen is dit onbekend.

Tabel 6.3 Geschatte aantal (uitgevoerde) verzoeken in Nederland in het afgelopen jaar1

Geschatte aantal uitdrukkelijke verzoeken in afgelopen jaar
Geschatte aantal verzoeken uitgevoerd
1

2016

2008

1995

1100

500

320

60

30

2-5

Op basis van weging (zie bijlage C).

6.2.3 Bereidheid tot het uitvoeren van levensbeëindiging op verzoek
Psychiaters die nog nooit levensbeëindiging hadden uitgevoerd, werd gevraagd of zij het denkbaar
zouden vinden om dit te doen. In tabel 6.4 worden de opvattingen weergegeven. Drieënzestig procent
van de psychiaters vond het ondenkbaar ooit levensbeëindiging op verzoek toe te passen en 3% zou
een patiënt na afwijzing van zijn verzoek om levensbeëindiging ook nooit doorverwijzen naar een
andere arts. Ten opzichte van 1995 is het percentage psychiaters die het wel denkbaar vindt om ooit
levensbeëindiging op verzoek uit te voeren afgenomen, namelijk van 47% in 1995 naar 37% in 2016.
Van de psychiaters die aangaven het ondenkbaar te vinden ooit zelf levensbeëindiging op verzoek uit
te voeren, was 4% voor een verbod op levensbeëindiging op verzoek voor iedereen en 7% voor een
verbod op levensbeëindiging op verzoek voor psychiatrische patiënten.
In eerder onderzoek werden sommige vragen anders gesteld waardoor vergelijking met de resultaten
van 2016 niet een op een mogelijk is.
Vergelijking met 2008
In 2008 vond 75% van de psychiaters hulp bij zelfdoding bij een patiënt met een psychiatrische
aandoening ‘acceptabel’. Van hen kon 47% een situatie bedenken waarin hij hulp bij zelfdoding zou
willen verlenen. Twintig procent van de psychiaters vond hulp bij zelfdoding onacceptabel en 5% had
geen mening. Als de ‘denkbaarheid’ van het verlenen van hulp bij zelfdoding in 2016 wordt
vergeleken met het ‘acceptabel’ zijn van hulp bij zelfdoding in 2008 dan geven de resultaten van 2008
een positievere houding jegens het uitvoeren van hulp bij zelfdoding bij een patiënt met een
psychiatrische aandoening.

138

Tabel 6.4 Denkbaarheid verlenen hulp bij zelfdoding van psychiaters die nog nooit levensbeëindiging
op verzoek hebben uitgevoerd
2016

1995

Ooit

Nooit

Totaal

Ooit

verzoek verzoek

Nooit

Totaal

verzoek verzoek

gehad

gehad

gehad

gehad

n=85

n=110

n=195

n=187

n=330

n=517

%

%

%

%

%

%

Nooit hulp bij zelfdoding verleend, maar wel

46

31

37

55

43

47

denkbaar
Niet denkbaar

54

Zal nooit hulp bij zelfdoding verlenen,

45

57

53

51

69
67

63
60

–

–

–

3

2

3

–

–

–

100

100

100

maar wel doorverwijzen
Zal nooit hulp bij zelfdoding verlenen en
ook nooit doorverwijzen
Totaal
–

100

100

100

Gegevens zijn niet beschikbaar voor 1995.

Vergelijking met 1995
In 2016 werd aan psychiaters gevraagd of zij zouden doorverwijzen naar een andere arts indien zij het
niet denkbaar vonden ooit hulp bij zelfdoding te verlenen. In 1995 werd de vraag iets anders gesteld;
aan psychiaters die het zelf verlenen van hulp bij zelfdoding niet denkbaar vinden werd gevraagd of
zij het verlenen van hulp bij zelfdoding ‘aanvaardbaar’ vinden. Dit zou geïnterpreteerd kunnen
worden als dat de psychiaters het niet zelf zouden verlenen maar het wel aanvaardbaar zouden
vinden als iemand anders dat zou doen. In 1995 vond 19% van de psychiaters hulp bij zelfdoding bij
een patiënt aanvaardbaar, maar zelf hulp bij zelfdoding verlenen niet denkbaar. Wanneer
onderscheid werd gemaakt tussen psychiaters die ooit en nooit een verzoek gehad hadden, vond
respectievelijk 14% en 22% hulp bij zelfdoding aanvaardbaar maar zelf hulp bij zelfdoding verlenen
niet denkbaar. Eenendertig procent (27% ooit een verzoek en 32% nooit een verzoek) van de
psychiaters vond hulp bij zelfdoding vanwege een psychiatrische aandoening nooit aanvaardbaar.

6.2.4 Ervaringen met niet-ingewilligde verzoeken
Tweeënzestig procent van de psychiaters die aangaf ooit een uitdrukkelijk verzoek om
levensbeëindiging te hebben gehad, heeft wel eens een verzoek geweigerd (tabel 6.5). Meestal was de
reden voor afwijzing de beoordeling dat niet aan de zorgvuldigheidseisen voldaan kon worden.
Drieëntwintig procent (n=10) van de psychiaters die ooit een verzoek geweigerd had, had wel eens
een uitdrukkelijk verzoek geweigerd terwijl wel aan de zorgvuldigheidseisen voldaan kon worden.

139

Tabel 6.5 afgewezen verzoeken om levensbeëindiging door artsen die ooit een uitdrukkelijk verzoek
op afzienbare termijn hadden kregen1
N=74
%
Ooit een uitdrukkelijk verzoek geweigerd2

62 (n=45)

In het afgelopen jaar een uitdrukkelijk verzoek geweigerd2

572

Ooit een uitdrukkelijk verzoek geweigerd terwijl aan de zorgvuldigheidseisen kon

23

worden voldaan
1

Selectie van artsen die ooit een verzoek hadden gekregen en niet de verkorte vragenlijst (zie bijlage C) hadden ingevuld.

2

8 artsen die ooit een uitdrukkelijk verzoek hadden geweigerd hebben de vervolg vraag (geweigerd afgelopen jaar) niet ingevuld

Aan alle psychiaters werd gevraagd of zij in alle gevallen waarin zij een verzoek tot hulp bij zelfdoding
weigeren, de patiënt zouden doorverwijzen naar een andere arts. Tabel 6.6 geeft een overzicht van de
antwoorden. Twee procent van de psychiaters gaf aan nooit te zullen doorverwijzen; 44% gaf aan
altijd te zullen doorverwijzen en 54% gaf aan in bepaalde situaties niet te zullen doorverwijzen. De
meest genoemde redenen om niet in alle gevallen door te verwijzen waren twijfel of aan de
zorgvuldigheidseisen voldaan wordt (39%) of wanneer de patiënt op een andere manier goed te
begeleiden is (40%).
Sinds maart 2012 kunnen mensen met een euthanasiewens, die aan de zorgvuldigheidseisen voldoen
maar waarbij de arts het verzoek niet wil inwilligen, terecht bij de Levenseindekliniek. Aanmelding
kan gedaan worden door zowel de arts als de patiënt zelf. Een kwart van de psychiaters gaf aan wel
eens een patiënt te hebben doorverwezen naar de Levenseindekliniek en 66% had nog nooit een
patiënt doorverwezen naar de Levenseindekliniek maar vond het wel denkbaar dat ze dit in de
toekomst zouden doen (tabel 6.6). Elf procent van de psychiaters gaf aan nooit een patiënt naar de
Levenseindekliniek te zullen doorverwijzen. Dit percentage is hoger dan het percentage dat nooit zal
doorverwijzen in het algemeen.

140

Tabel 6.6 Bereidheid psychiaters om een patiënt met een verzoek om hulp bij zelfdoding door te
verwijzen
N=207
%
Doorverwijzen na weigeren verzoek
Ik zal nooit doorverwijzen

2

Ik zal altijd doorverwijzen

44

Ik zal niet in alle situaties doorverwijzen, nl:

54

... als ik de patiënt op een andere manier goed kan begeleiden

40

... als ik zeker weet dat niet aan de zorgvuldigheidseisen voldaan is

39

andere situaties

9

... als de patiënt in een te slechte conditie is

6

Doorverwijzen naar Levenseindekliniek
Ooit een patiënt doorverwezen naar de Levenseindekliniek

23

Nooit een patiënt doorverwezen naar de Levenseindekliniek, maar wel denkbaar

66

Zal nooit een patiënt doorverwijzen naar de Levenseindekliniek

11

6.3 Kenmerken van wel en niet uitgevoerde verzoeken
In de vragenlijst werd aan psychiaters, die ooit een verzoek om hulp bij zelfdoding of euthanasie
hadden ingewilligd en/of geweigerd, gevraagd om aan de hand van ongeveer vijfentwintig vragen
specifieke informatie te geven over het laatste verzoek dat zij inwilligden dan wel weigerden. De
resultaten worden hieronder beschreven.

6.3.1 Geweigerde verzoeken
Zesenzestig psychiaters hebben vragen beantwoord over de laatste keer dat zij een uitdrukkelijk
verzoek om hulp bij zelfdoding of euthanasie weigerden bij een patiënt met een psychiatrische
aandoening. Hieronder wordt een beschrijving gegeven van de kenmerken van de patiënten wiens
verzoek werd geweigerd, kenmerken van de verzoeken en de besluitvorming.
6.3.1.1

Kenmerken van de patiënt
Tabel 6.7 geeft een overzicht van de kenmerken van de patiënten die om hulp bij zelfdoding hadden
verzocht maar van wie het verzoek werd geweigerd door de psychiater. Meer vrouwen dan mannen
deden een uitdrukkelijk en herhaald verzoek om hulp bij zelfdoding (63% respectievelijk 37%). Het
merendeel van de patiënten die een verzoek deed was jonger dan 65 jaar.
Psychiaters werd gevraagd wat de psychiatrische hoofddiagnose(s) waren van de patiënten met een
geweigerd verzoek om hulp bij zelfdoding. Sommige patiënten hadden meerdere psychiatrische
hoofddiagnoses. Bijna 60% van de patiënten had een persoonlijkheidsstoornis, 50% had een
affectieve stoornis, 17% een psychotische stoornis en 9% een autisme spectrum stoornis. In 16% van

141

de gevallen had de patiënt naast de psychiatrische aandoening een of meerdere somatische
nevenaandoeningen.
De meerderheid van de patiënten (62%) werd ten tijde van het verzoek om hulp bij zelfdoding
ambulant behandeld, 24% van de patiënten verbleef in een GGZ instelling, 6% in een beschermde
woonvorm, 3% op een psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis en 5% verbleef elders.
Het merendeel van de patiënten, 70%, was minder dan één jaar onder behandeling bij hun
behandelend psychiater voorafgaand aan het eerste uitdrukkelijke verzoek. Eenenveertig procent van
hen was minder dan één maand onder behandeling. In bijna alle gevallen was de levensverwachting
ten tijde van het verzoek meer dan 12 maanden. De mogelijkheid tot inhoudelijke communicatie met
de patiënt was in het merendeel van de gevallen redelijk tot goed, in 20% van de gevallen was dit
matig mogelijk en in 3% van de gevallen was dit nauwelijks tot niet mogelijk.

142

Tabel 6.7 Kenmerken van patiënten van wie het verzoek om hulp bij zelfdoding werd geweigerd door
de psychiater
N=66
%
Leeftijd
16-49 jaar

42

50-64 jaar

39

65-79 jaar

11

80+

8

Geslacht
Vrouw

63

Man
Psychiatrische hoofddiagnoses

37
1

Persoonlijkheidsstoornis

59

Affectieve stoornis

50

Psychotische stoornis

17

Autisme spectrum stoornis

9

Anders

11

Verblijfplaats ten tijde van verzoek
Thuis of bij naasten thuis

62

In een GGZ instelling

24

Beschermde woonvorm

6

Op een psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis

3

Anders

5

Tijd onder behandeling voorafgaand aan het eerste uitdrukkelijke verzoek
Minder dan een maand

41

1 tot 12 maanden

29

Meer dan 12 maanden

30

Levensverwachting ten tijde van het verzoek
≤12 maanden

3

> 12 maanden

97

Mogelijkheid tot inhoudelijke communicatie met de patiënt

1

6.3.1.2

Goed

49

Redelijk

28

Matig

20

Nauwelijks tot niet

3

Een of meer antwoorden mogelijk.

Het verzoek
Tabel 6.8 geeft een overzicht van wat volgens de psychiater de belangrijkste redenen van de patiënt
waren om het verzoek om hulp bij zelfdoding te doen. Er werden veel verschillende redenen
genoemd. Depressieve gevoelens (57%) en vastlopen op meerdere levensgebieden (57%) werden door
143

psychiaters het meest genoemd. Bij meer dan de helft van de patiënten speelde lijden zonder zicht op
verbetering een belangrijke rol volgens de psychiaters, bij 39% het geen doel in het leven hebben en
bij 28% speelde eenzaamheid een belangrijke rol. Door weinig psychiaters werden klachten van
lichamelijke aard genoemd als belangrijkste reden voor de patiënt om het verzoek te doen. Voltooid
leven/lijden aan het leven werd door 12% van de psychiaters als een van de belangrijkste redenen
voor het verzoek genoemd. In 94% van de gevallen werd het verzoek gedaan wegens actueel lijden en
in 6% van de gevallen werd het verzoek gedaan wegens angst voor toekomstig lijden.
Tabel 6.8 Belangrijkste redenen van de patiënt om het verzoek te doen volgens de psychiater1
n=66
%
Depressieve gevoelens

57

Vastlopen op meerdere levensgebieden (bv: werk/financieel/relatie)

57

Lijden zonder zicht op verbetering

52

Geen doel in het leven hebben

39

Eenzaamheid

28

Angst

17

Niet tot last willen zijn voor familie/omgeving

15

(Angst voor) verlies van de regie over het eigen leven

14

Voltooid leven/lijden aan het leven

12

Andere lichamelijke klachten

9

Verlies van waardigheid

9

Algehele zwakte/vermoeidheid

8

Pijn

8

Afhankelijkheid van personen

6

Niet meer zelfstandig wonen

5

Afhankelijkheid van middelen

5

Invaliditeit/immobiliteit

5

Overlijden van een naaste

3

Cognitieve achteruitgang

2

Lichamelijke achteruitgang

2

Benauwdheid

0

Anders

11

1

Een of meer antwoorden mogelijk.

Op de vraag ‘Welke mening hadden de directe naasten over dit verzoek?’ antwoordde 28% van de
psychiaters dat de directe naasten niet achter het verzoek van de patiënt stonden (tabel 6.9). In 19%
van de gevallen ondersteunden de naasten de patiënt in het verzoek, in nog eens 19% waren naasten
verdeeld over het verzoek en in 9% hadden naasten een neutraal standpunt. In een kwart van de
gevallen waren er geen naasten betrokken bij de besluitvorming rondom het verzoek om hulp bij
zelfdoding.

144

Tabel 6.9 Mening directe naasten over het geweigerde verzoek volgens de psychiater
N=66
%
Ze gaven aan niet achter het verzoek van de patiënt te staan

6.3.1.3

28

Ze ondersteunden de patiënt in het verzoek

19

Ze waren verdeeld

19

Ze hadden een neutraal standpunt

9

N.v.t. Er waren geen naasten betrokken

25

De besluitvorming
De tijd die de besluitvorming rondom het verzoek tot hulp bij zelfdoding kostte vanaf het eerste
uitdrukkelijke verzoek op afzienbare termijn tot aan de afwijzing van het verzoek was gemiddeld 52
dagen met een range van nul dagen tot één jaar.
Consultatie
Eenenveertig procent van de psychiaters die een verzoek weigerden, consulteerde één andere arts,
15% consulteerde twee andere artsen en 8% drie of meer andere artsen (tabel 6.10). Zesendertig
procent van de psychiaters heeft geen andere arts geconsulteerd naar aanleiding van het verzoek.
Psychiaters consulteerden het vaakst een andere psychiater (53%). Een SCEN arts werd in 8% van de
gevallen geconsulteerd en een SCEN arts die ook psychiater is in 6% van de gevallen. Daarnaast
werden er ook andere artsen geconsulteerd; driemaal een huisarts en tweemaal een arts van de
Levenseindekliniek.
Tabel 6.10 Consultatie andere artsen naar aanleiding van het verzoek dat werd geweigerd
n=66
%
Geen arts(en) geconsulteerd

36

Wel arts(en) geconsulteerd

64

Eén andere arts

41

Twee andere artsen

15

Drie of meer andere artsen

8

Specialisatie van geconsulteerde artsen

1

SCEN arts

8

SCEN arts die ook psychiater is

6

Psychiater

53

Andere arts1

16

Onder de categorie “anders” valt twee maal de Levenseindekliniek en driemaal de huisarts.

145

Overw egingen om geen hulp bij zelfdoding te verlenen
Tabel 6.11 geeft een overzicht van de belangrijkste redenen van psychiaters voor het weigeren van
het verzoek om hulp bij zelfdoding. In de meeste gevallen is de reden voor weigering de beoordeling
dat niet aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan (75%); in 53% van de gevallen waren er volgens de
psychiater nog behandelalternatieven, in 25% achtte de psychiater het lijden niet ondraaglijk en
uitzichtloos en in 12% achtte de psychiater het verzoek niet vrijwillig en weloverwogen.
Daarnaast gaf 23% van de psychiaters aan dat zij het verzoek hadden geweigerd omdat zij nooit
euthanasie uitvoeren en één psychiater had het verzoek geweigerd in verband met bezwaren van de
familie. Bovendien had 25% van de psychiaters persoonlijke bezwaren specifiek voor deze casus.
Zeven van de 16 respondenten met persoonlijke bezwaren beschreven een reden die kan worden
geïnterpreteerd als het niet voldoen aan de zorgvuldigheidseisen en/of twijfelen aan de
wilsbekwaamheid van de patiënt. Voorbeelden hiervan zijn; het niet voldoende invoelbaar zijn van
het lijden, twijfel aan de consistentie van de wens en het hebben van een ernstige
persoonlijkheidsstoornis. Vier respondenten noemden de afwezigheid van een (goede)
behandelrelatie als een persoonlijk bezwaar voor het inwilligen van het verzoek; dit betrof
bijvoorbeeld psychiaters die tijdelijk betrokken waren bij de behandeling van de patiënt of patiënten
die dwingend waren in het verzoek en of zich verzetten tegen de psychiater. Daarnaast werd
onervarenheid en terughoudendheid met hulp bij zelfdoding en de aanwezigheid van jonge kinderen
genoemd door psychiaters als reden om geen hulp bij zelfdoding te verlenen.
Van de psychiaters gaf 13% een ‘andere’ reden op voor het weigeren van het verzoek. Opvallend is dat
ook hier het merendeel van de respondenten (5/8) een reden beschreef die kan worden
geïnterpreteerd als het niet voldoen aan de zorgvuldigheidseisen, terwijl ze zelf aangaven dat wel aan
de zorgvuldigheidseisen was voldaan. Dit betrof bijvoorbeeld een te geringe ernst van het lijden, de
aanwezigheid van behandelopties, twijfel aan de wilsbekwaamheid van de patiënt of twijfel aan de
consistentie van de wens om hulp bij zelfdoding. Overige redenen waren druk van de patiënt en/of de
familie op de psychiater om het verzoek uit te voeren terwijl de patiënt niet bereid was hierover in
gesprek te gaan of naar alternatieven te kijken.
In 2008 waren de meest genoemde redenen voor het weigeren van het verzoek vergelijkbaar; de
overtuiging dat de patiënt nog niet was uitbehandeld (57%), dat het lijden niet ondraaglijk en
uitzichtloos was (35%) en twijfel of het verzoek wel vrijwillig en weloverwogen was (22%).
Op de vraag ‘Denkt u dat in dit geval hulp bij zelfdoding als zorgvuldig beoordeeld zou worden door de
toetsingscommissie euthanasie’ antwoordde 56% van de psychiaters ontkennend en 25% wist dit niet
(tabel 6.12). Het merendeel van deze artsen gaf aan dat ze dit antwoord gaven omdat niet aan de
zorgvuldigheidseisen voldaan was. Specifiek was er in de meeste gevallen nog sprake van
behandelopties.

146

Tabel 6.11 Belangrijkste redenen voor de psychiater om het verzoek om hulp bij zelfdoding niet in te
willigen
n=66
%
Niet aan de zorgvuldigheidseisen voldaan

75

Behandelalternatieven niet uitgeput

53

Geen uitzichtloos en ondraaglijk lijden

25

Geen vrijwillig en weloverwogen verzoek

12

Anders

6

Niet toegelicht

4

Persoonlijke bezwaren specifiek voor deze casus

25

Ik voer nooit euthanasie uit

23

Bezwaren van de familie

2

Anders

13

Tabel 6.12 Verwacht zorgvuldig oordeel door RTE
N=66
%
Oordeel zorgvuldig

19

Geen oordeel zorgvuldig

56

Weet niet

25

Er varing van psychiater met de besluitvorming
In de vragenlijst werd psychiaters gevraagd om aan te geven of zij wel of niet opzagen tegen een
aantal aspecten omtrent hulp bij zelfdoding. De antwoorden op deze vraag zijn weergegeven in tabel
6.13. Ruim de helft van de psychiaters die een verzoek om hulp bij zelfdoding had geweigerd gaf aan
op te zien tegen de emotionele belasting van de uitvoering en 45% gaf aan op te zien tegen de
emotionele belasting van de voorbereiding. Vijfendertig procent zag op tegen de toediening van
middelen. Andere aspecten waar psychiaters tegen op zagen waren de toetsingsprocedure (31%), de
reacties van andere zorgverleners (29%), het omgaan met de naasten van de patiënt (28%) en
eventuele onverwachte gebeurtenissen/complicaties bij de uitvoering (28%). Aspecten waar de
minste psychiaters – maar toch nog een kwart – tegen opzagen waren de tijd die het
besluitvormingsproces kost, de administratieve belasting van het melden en de beoordeling of aan de
zorgvuldigheidseisen kon worden voldaan.

147

Tabel 6.13 Aspecten waar de behandelend psychiater tegen op zag rondom de besluitvorming over
het geweigerde verzoek
N=66
%
De emotionele belasting van de uitvoering

52

De emotionele belasting van de voorbereiding

45

De toediening van middelen

35

Het wachten op het oordeel van de toetsingscommissie euthanasie

31

De reacties van andere zorgverleners

29

Het omgaan met de naasten van de patiënt

28

Eventuele onverwachte gebeurtenissen/complicaties bij de uitvoering

28

De tijd die het besluitvormingsproces kost

25

De administratieve belasting van het melden

25

De beoordeling of aan de zorgvuldigheidseisen kon worden voldaan

23

Twee derde van de psychiaters gaf aan druk te hebben ervaren tijdens de besluitvorming omtrent het
verzoek om hulp bij zelfdoding (tabel 6.14). De meeste psychiaters ervoeren druk van de patiënt/diens
naasten om tot hulp bij zelfdoding te besluiten (63%) en/of om hulp bij zelfdoding zo snel mogelijk uit
te voeren (28%). Enkele psychiaters voelden zich onder druk gezet door collega’s of door het
management van de instelling waar de respondent werkte om het verzoek al dan niet uit te voeren.
Een derde van de psychiaters gaf aan geen enkele druk te hebben ervaren tijdens de besluitvorming.
Tabel 6.14 Druk ervaren door behandelend psychiater tijdens besluitvorming
N=66
%
Druk ervaren

66

Ik voelde me onder druk gezet door de patiënt om tot hulp bij zelfdoding te besluiten

63

Ik voelde me onder druk gezet door de patiënt of diens naasten om hulp bij zelfdoding zo

28

snel mogelijk uit te voeren
Ik voelde me onder druk gezet door naasten van de patiënt om tot hulp bij zelfdoding te

12

besluiten
Ik voelde me onder druk gezet door naasten van de patiënt om het verzoek af te wijzen

8

Ik had de indruk dat de patiënt het verzoek onder druk van naasten deed

8

Ik voelde me onder druk gezet door collega’s om het verzoek tot hulp bij zelfdoding af te

2

wijzen
Ik voelde me onder druk gezet door collega’s om tot hulp bij zelfdoding te besluiten

2

Ik voelde me onder druk gezet door het management om het verzoek af te wijzen
Geen druk ervaren tijdens de besluitvorming

2
34

148

Na de w eigering van het verzoek
Op de vraag ‘Hebt u de patiënt in kwestie gezegd geen hulp bij zelfdoding aan hem/haar te verlenen’
antwoordde 94% van de psychiaters bevestigend. In 68% van de gevallen verwees de behandelend
psychiater na het weigeren van het verzoek niet door en in 32% van de gevallen verwees de
psychiater wel door (tabel 6.15). De meeste patiënten werden naar de Levenseindekliniek
doorverwezen.
Aan de psychiaters die hun patiënt niet hadden doorverwezen, werd gevraagd of de patiënt zelf een
andere arts gezocht heeft die bereid was om zijn/haar verzoek in te willigen (n=44). In 81% van de
gevallen gaf de psychiater aan dat de patiënt niet zelf op zoek gegaan is naar een andere arts en in
12% van de gevallen was de psychiater hier niet van op de hoogte. In 5% van de gevallen zocht de
patiënt zelf contact met de Levenseindekliniek en in 2% van de gevallen met een andere arts.
Tabel 6.15 Patiënt doorverwezen na weigeren van verzoek
N=66
%
Doorverwezen

32

naar de Levenseindekliniek

22

naar een andere arts

9

naar een organisatie die voorlichting geeft over humane manieren voor zelfdoding
Niet doorverwezen

1
68

Op de vraag ‘Heeft u nog wel eens met de patiënt gepraat over hulp bij zelfdoding nadat u zijn/haar
verzoek geweigerd had’ antwoordde 64% van de psychiaters bevestigend. In 58% van de gevallen
werden er naar aanleiding van dat gesprek afspraken gemaakt. De gemaakte afspraken betroffen
veelal de behandeling van de patiënt en afspraken over verwijzing naar de Levenseindekliniek direct
of wanneer het lijden uitzichtloos zou worden. In de vragenlijst werd ook gevraagd of de patiënt is
overleden na afwijzing van het verzoek (tabel 6.16). In de meeste gevallen was de patiënt niet
overleden (69%). In 23% van de gevallen was de patiënt wel overleden; 3% overleed op natuurlijke
wijze, 3% door euthanasie uitgevoerd door de Levenseindekliniek en één patiënt door te stoppen met
eten en drinken. Daarnaast pleegde 16% van de patiënten suïcide, dit was 22% in 2008.

149

Tabel 6.16 Patiënt overleden nadat het verzoek door de arts werd afgewezen
n=66
%
Nee

69

Ja

23
op natuurlijke wijze

3

door euthanasie uitgevoerd door de Levenseindekliniek

3

door te stoppen met eten en drinken

1

door suïcide

16

Weet niet

8

6.3.2 Ingewilligde verzoeken
Tien psychiaters hebben vragen beantwoord over de laatste keer dat zij een uitdrukkelijk verzoek om
hulp bij zelfdoding of euthanasie inwilligden bij een patiënt met een psychiatrische aandoening.
Hieronder wordt een beschrijving gegeven van de kenmerken van de patiënten wier verzoek werd
ingewilligd, kenmerken van het verzoek, de besluitvorming en de uitvoering. Tabel 6.17 geeft een
overzicht van deze kenmerken per patiënt. Waar mogelijk wordt dit in de tekst vergeleken met de
patiënten wiens verzoek om hulp bij zelfdoding werd geweigerd en met de resultaten uit 2008 en
1995.

150

Tabel 6.17 Uitdrukkelijke verzoeken op afzienbare termijn die werden ingewilligd
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Leeftijd

40-50

50-60

50-60

60-70

60-70

60-70

60-70

70-80

70-80

80-90

Geslacht

Vrouw

Man

Man

Vrouw

Man

Vrouw

Man

Vrouw

Man

Psychiatrische

Affectieve

Affectieve

Persoonlijk- Affectieve

Persoonlijk- Persoonlijk- Dementie

Persoonlijk- Affectieve

Affectieve

hoofddiagnose

stoornis

stoornis

heidsstoor- stoornis

heidsstoor- heidsstoor-

heidsstoor- stoornis +

stoornis

nis

nis

nis

nis

beginnende

Nee

Ja

Nee

Ja

Nee

Thuis

Thuis

GGZ instel- Ziekenhuis

Man

dementie
Somatische

Nee

Nee

Nee

Nee

Thuis

Thuis

Thuis

GGZ instel- GGZ instel- Thuis

Ja

nevendiagnose
Verblijfplaats

ling

ling

ling

Duur onder

1-12 maan- > 12 maan- > 12 maan- < 1 maand

1-12 maan- < 1 maand

> 12 maan- > 12 maan- < 1 maan-

1-12 maan-

behandeling voor

den

den

den

den

den

den

den

den

eerste verzoek
Levensverwachting

Communicatie

> 12 maan- > 12 maan- > 12 maan- > 12 maan- > 12 maan- > 12 maan- > 12 maan- > 12 maan- > 12 maan- 1-5 maanden

den

den

den

den

den

den

den

den

den

Goed

Goed

Goed

Goed

Goed

Goed

Redelijk

Goed

Redelijk

Redelijk

Depressie-

Depressie-

Andere li-

(angst

Lichamelij- Depressie-

Pijn, angst,

der zicht op der zicht op op meerde- ve gevoe-

ve gevoe-

chamelijke voor) ver-

ke achter-

lijden zon-

mogelijkheden
Belangrijkste redenen Lijden zon- Lijden zon- vastlopen
voor verzoek

verbetering verbetering re levensgebieden

ve gevoe-

lens, afhan- lens, angst, klachten,

lies van de

uitgang, af- lens, cogni- der zicht op

kelijkheid

eenzaam-

lichame-

regie over

hankelijk-

tieve ach-

van perso-

heid, vast-

lijke achter- het eigen

heid van

teruitgang, ring, risico

nen, niet

lopen op

uitgang, in- leven

personen,

(angst

op ernstige

meer zelf-

meerdere

validiteit/

(angst

voor) ver-

complica-

standig wo- levensge-

immobili-

voor) ver-

lies van de

ties

nen

teit, een-

lies van de

regie over

den zonder zaamheid,

regie over

het eigen

zicht op

vastlopen

het eigen

leven, niet

verbete-

op meerde-

leven, niet

meer zelf-

ring, geen

re levens-

meer zelf-

standig wo-

doel in het

gebieden,

standig wo- nen, lijden

leven heb-

geen doel

nen

ben

in het leven

zicht op

hebben,

verbete-

bieden, lij-

verbete-

zonder

ring, verlies
van waardigheid
Mening naasten over

Onder-

Onder-

Onder-

Onder-

Onder-

Onder-

Onder-

Onder-

Stonden

verzoek

steunden

steunden

steunden

steunden

steunden

steunden

steunden

steunden

niet achter

patiënt

patiënt

patiënt

patiënt

patiënt

patiënt

patiënt

patiënt

verzoek

Wilsbekwame patiënt Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Enigszins

Ja

Vrijwillig/welover-

Ja

Ja

Ja

Enigszins

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

wogen verzoek

151

Neutraal

Vervolg tabel 6.17
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Ondraaglijk lijden

Ja

Ja

Enigszins

Ja

Enigszins

Enigszins

Ja

Ja

Ja

Enigszins

Uitzichtloos lijden

Ja

Ja

Nee

Ja

Ja

Enigszins

Ja

Ja

Ja

Ja

Alternatieve

Nee

Nee

Nee

Nee

Enigszins

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Psychiatrische behan- Nee

Nee

Nee

Nee

Ja

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

1 SCEN

Levensein-

1 SCEN

1 SCEN

1 SCEN

1 psychia-

1 SCEN

arts,

de-kliniek

arts, 1

arts, 1 huis- arts, 2 psy- ter, 1 kli-

behandelopties

del-alternatieven ten
tijde van eerste verzoek
Andere artsen

2 psychia-

3 psychia-

geconsulteerd

ters, 1

ters

hoogleraar

1 psychia-

SCEN arts/ arts

psychologie

ter

psychiater,

chiaters

arts, 1 neu-

nisch geria- rochirurg
ter

1 psychiater
Druk ervaren

Nee

Nee

Nee

Nee

Ja door pa- Ja door pa- Nee

Nee

Nee

Nee

Euthanasie Hulp bij

tiënt/fami- tiënt en
lie
Methode gebruikt

Hulp bij

Hulp bij

Hulp bij

zelfdoding

zelfdoding

zelfdoding

zelfdoding

Hulp bij

Hulp bij

Hulp bij

zelfdoding

zelfdoding

zelfdoding

(uitgevoerd (uitgevoerd

(patiënt

door huis-

door Le-

verwezen)

arts, wel

vens-einde-

aanwezig)

kliniek)

Duur besluitvorming

-

3 maanden 8 maanden 1,5 jaar

Ervaring uitvoeren

Emotione-

-

levensbeëindiging op
verzoek

2 maanden 2 maanden 3 jaar

1 jaar

zelfdoding

2,5 jaar

3 maanden

Zware ver- Zware ver- Neutraal

Zware ver- Opluchtend Zware ver- Zware ver- Zware ver-

rend, belas-

antwoorde- antwoorde-

antwoorde-

antwoorde- antwoorde- antwoorde-

tend, onna-

lijkheid

lijkheid,

lijkheid,

lijkheid,

lijkheid,

lijkheid, be-

emotione-

emotione-

emotione-

emotione-

lastend

rend, belas-

rend, belas-

rend, belas- rend, belas-

tend

tend, onna-

tend, vol-

tend, vol-

tuurlijk

doening

doening

gevend

gevend

Ja

Ja

tuurlijk

Ondersteuning

collega’s

Euthanasie Hulp bij

Ja

Nee

Nee

Ja

Nee

Ja

Ja

Nee

gezocht

6.3.2.1

Kenmerken van de patiënt
Onder de patiënten wier verzoek om hulp bij zelfdoding werd ingewilligd, waren zes mannen en vier
vrouwen. Zij varieerden in leeftijd van 42 tot 82 jaar met een gemiddelde leeftijd van 63,5 jaar.
Een affectieve stoornis was de meest gestelde psychiatrische hoofddiagnose en kwam bij vijf
patiënten voor. Eén van hen had daarnaast ook beginnende dementie. Vier patiënten hadden een
persoonlijkheidsstoornis en één patiënt had dementie. Twee patiënten hadden naast hun
psychiatrische hoofddiagnose ook nog een belangrijke psychiatrische nevendiagnose en twee

152

patiënten hadden ook een of meer somatische nevendiagnoses. Eén patiënt had zowel een
psychiatrische als een somatische nevendiagnose naast zijn psychiatrische hoofddiagnose. Zes van de
tien verzoeken waren afkomstig van ambulante patiënten. Van de overige vier patiënten waren er
drie opgenomen in een GGZ instelling en één in een ziekenhuis.
Vier patiënten waren meer dan een jaar onder behandeling voor hij/zij voor het eerst een
uitdrukkelijk verzoek om hulp bij zelfdoding op afzienbare termijn deed. Drie patiënten waren een
maand tot een jaar onder behandeling en drie patiënten minder dan een maand. De
levensverwachting van negen patiënten van wie het verzoek werd ingewilligd was meer dan een jaar,
van één patiënt was die een tot vijf maanden. Inhoudelijke communicatie met de patiënt ten tijde van
de besluitvorming was in zeven gevallen goed mogelijk en in drie gevallen redelijk mogelijk. In negen
van de tien gevallen betrof het voornamelijk actueel lijden, bij één patiënt ging het om angst voor
toekomstig lijden.
Vergelijking met gew eigerde verzoeken
Patiënten van wie het verzoek werd geweigerd, waren vaker vrouw, hadden een lagere gemiddelde
leeftijd (59,5 jaar), hadden vaker een persoonlijkheidsstoornis en minder vaak een somatische
nevenaandoening in vergelijking met de patiënten wiens verzoek werd ingewilligd. Daarnaast was
inhoudelijke communicatie vaak minder goed mogelijk. Net als bij de ingewilligde verzoeken, werd
het merendeel van de patiënten ambulant behandeld, was het merendeel minder dan een jaar onder
behandeling, was de levensverwachting meer dan 12 maanden en ging het om actueel lijden.
Vergelijking met 2008 en 1995
Van de patiënten wier verzoek werd ingewilligd, was 60% vrouw in 2008 en 1995, in 2016 was dit
40%. De leeftijd van de jongste patiënt wiens verzoek werd ingewilligd, is afgenomen: van 28 jaar in
1995 tot 16 in 2016.Vergelijkbaar met 2016 was in eerdere jaren een affectieve stoornis de meest
gestelde psychiatrische hoofddiagnose (66% in 2008 en 50% in 1995), gevolgd door een
persoonlijkheidsstoornis (33% in 2008 en 42% in 1995). In de loop van de jaren is het aantal patiënten
die naast hun psychiatrische aandoening ook een ernstige lichamelijke ziekte hadden afgenomen
(66% in 1995, 33% in 2008 en 20% in 2016). In 1995 werden zes patiënten van wie het verzoek werd
ingewilligd ambulant behandeld, vier patiënten verbleven in een psychiatrische setting en twee op
een somatische afdeling van een ziekenhuis, dit is vergelijkbaar met de aantallen van 2016.
6.3.2.2

Het verzoek
Aan psychiaters werd gevraagd aan te geven wat volgens hen de belangrijkste redenen van hun
patiënten waren om het verzoek te doen. De meest genoemde redenen waren: depressieve gevoelens,
lijden zonder zicht op verbetering, vastlopen op meerdere levensgebieden, (angst voor) verlies van de
regie over het eigen leven en niet meer kunnen zelfstandig wonen. Andere redenen genoemd in de
top 10 van belangrijkste redenen om een verzoek te doen, waren: geen doel in het leven hebben,
eenzaamheid, angst, lichamelijke achteruitgang en afhankelijkheid van personen (allemaal n=2).

153

Op de vraag ‘Welke mening hadden directe naasten over het verzoek’ antwoordden acht psychiaters
dat de naasten de patiënt ondersteunden in het verzoek. In één geval hadden directe naasten een
neutraal standpunt en in één geval hadden naasten aangegeven niet achter het verzoek van de
patiënt te staan.
Vergelijking met gew eigerde verzoeken
De belangrijkste redenen van de patiënt voor het verzoek, volgens de psychiaters die een verzoek
inwilligden, kwamen deels overeen met de redenen genoemd door psychiaters die een verzoek
weigerden. Zowel voor de ingewilligde als geweigerde verzoeken stonden: depressieve gevoelens,
lijden zonder zicht op verbetering en vastlopen op meerdere levensgebieden in de top-3 belangrijkste
redenen, waarbij depressieve gevoelens bij beiden op één. Lijden zonder zicht op verbetering stond op
nummer twee bij de ingewilligde verzoeken gevolgd door vastlopen op meerdere levensgebieden. Bij
de geweigerde verzoeken was dit andersom. Niet meer zelfstandig wonen, lichamelijke achteruitgang
en afhankelijkheid van personen kwamen bij de geweigerde verzoeken niet voor in de top-10
belangrijkste redenen voor het doen van het verzoek volgens de psychiaters. Bij de geweigerde
verzoeken was voor 15% van de patiënten het niet tot last willen zijn voor familie/omgeving een
belangrijke reden terwijl bij de ingewilligde verzoeken deze reden niet werd genoemd.
Vergelijking met 2008 en 1995
Zowel in 2008 als in 1995 werd aan psychiaters, die een verzoek om levensbeëindiging gekregen
hadden, gevraagd wat volgens hen de belangrijkste redenen waren voor de patiënt om het verzoek te
doen. Hierbij werd geen onderscheid gemaakt tussen verzoeken die werden ingewilligd of werden
geweigerd en de opties waren in beide jaren gelimiteerd tot: ondraaglijkheid en uitzichtloosheid van
het psychisch lijden, het niet meer tot last willen zijn van de omgeving, pijn of ander somatisch lijden,
voorkomen van ontluistering/aftakeling en anders. De meest genoemde reden was uitzichtloosheid
van het psychisch lijden (64% in 2008 en 68% in 1995), gevolgd door ondraaglijkheid van het
psychisch lijden (59% in 2008 en 58% in 1995). Het aantal patiënten dat volgens psychiaters het niet
meer tot last zijn van de omgeving als belangrijke reden voor het doen van het verzoek had, is
afgenomen van 29% in 1995 tot 22% 2008. Pijn of ander somatisch lijden en het verlies van
waardigheid speelde bij ongeveer een vijfde van de patiënten een belangrijke rol om het verzoek te
doen, aldus hun psychiaters. Hoewel in 2016 naar meer specifieke redenen gevraagd werd, zijn de
meest genoemde redenen voor het inwilligen en weigeren van het verzoek onder de zelfde
hoofdcategorieën te plaatsen als die in de eerdere onderzoeken het vaakst genoemd werden.
6.3.2.3

De besluitvorming
De tijd die de besluitvorming rondom het verzoek tot hulp bij zelfdoding kostte vanaf het eerste
uitdrukkelijke verzoek op afzienbare termijn tot aan de inwilliging van het verzoek was gemiddeld 13
maanden met een range van twee maanden tot drie jaar. Bij de geweigerde verzoeken duurde de
besluitvorming gemiddeld minder dan twee maanden.

154

Beoordeling zorgvuldigheidscriteria
In 2016, werden negen van de tien patiënten wilsbekwaam en één patiënt enigszins bekwaam
bevonden naar het oordeel van de behandelend psychiater. Negen patiënten kwamen volgens hun
psychiater vrijwillig en weloverwogen tot het verzoek. Van de psychiaters die het verzoek inwilligden
vond 60% dat zijn patiënt ondraaglijk leed en 80% vond het lijden uitzichtloos.
Op de vraag ‘Waren er, toen het uitdrukkelijke verzoek om hulp bij zelfdoding op afzienbare termijn voor
het eerst werd gedaan, nog psychiatrische behandelalternatieven die door deze patiënt werden
geweigerd?’ antwoordden twee psychiaters bevestigend. Eén psychiater gaf aan dat er ten tijde van
het eerste verzoek behandeling met psychofarmaca, psychotherapie/gesprekstherapie en
elektroconvulsie nog mogelijk waren. Tweeëneenhalf jaar na het eerste verzoek had de patiënt al
deze behandelopties geprobeerd en is het verzoek uiteindelijk ingewilligd. De andere psychiater
antwoordde dat er nog een behandeling mogelijk was. Het is onduidelijk of dat deze behandeling
voor de inwilliging van het verzoek geprobeerd is of dat de patiënt dit weigerde en dat toch hulp bij
zelfdoding is verleend.
Vergelijking met geweigerde verzoeken
Bij de geweigerde verzoeken werden patiënten minder vaak wilsbekwaam geacht en werd een lager
percentage volledig in staat geacht een vrijwillig en weloverwogen verzoek te doen. Ook
beoordeelden psychiaters het lijden minder vaak als ondraaglijk en uitzichtloos, respectievelijk 20%
en 6% bij de geweigerde verzoeken versus 60% en 80% bij de ingewilligde verzoeken. Bij de
geweigerde verzoeken was er vaak nog sprake van behandelopties terwijl dit bij de ingewilligde
verzoeken niet het geval was.
Vergelijking met 1995
In 1995 was er in alle gevallen sprake van een vrijwillig en weloverwogen verzoek volgens de
psychiater, in 2016 was er bij één geval sprake van een enigszins vrijwillig en weloverwogen verzoek.
In 1995 was er in geen van de gevallen nog sprake van psychiatrische behandelalternatieven die door
de patiënt werden geweigerd.
Consultatie
In 2016 is er in negen van de tien gevallen minimaal één andere arts geconsulteerd; zes respondenten
consulteerden één of meer andere psychiaters en zes consulteerden (daarnaast) één of meer SCEN
artsen. Eén arts consulteerde een SCEN arts die ook psychiater is. Daarnaast werden er twee
specialisten, een huisarts, een arts van de Levenseindekliniek, een klinisch geriater en een
neurochirurg geconsulteerd. In 1995 werd in alle gevalleen een andere arts geconsulteerd; acht van
de 12 respondenten consulteerden toen één of meer andere psychiaters.

155

Er varing psychiater met de besluitvorming
In de vragenlijst werd psychiaters gevraagd om aan te geven of zij wel of niet opzagen tegen een
aantal aspecten omtrent hulp bij zelfdoding. De meeste psychiaters gaven aan dat zij hadden
opgezien tegen de emotionele belasting van de uitvoering (n=6), de emotionele belasting van de
voorbereiding (n=5) en de toediening van middelen (n=5). Drie respondenten zagen op tegen de
beoordeling of aan de zorgvuldigheidseisen kon worden voldaan en drie zagen op tegen de tijd die het
besluitvormingsproces kost. De administratieve belasting van het melden en het wachten op het
oordeel van de toetsingscommissie werden beide door twee van de tien respondenten genoemd. Eén
psychiater noemde dat hij op zag tegen het omgaan met de reacties van andere zorgverleners. Het
omgaan met de naasten van de patiënt werd door geen van de respondenten genoemd als iets waar
ze tegen op hadden gezien.
Acht van de tien psychiaters die een verzoek inwilligden gaven aan geen druk te hebben ervaren
tijdens de besluitvorming door de patiënt, zijn familie, collega’s of het management. Twee
respondenten hadden wel druk ervaren. Beiden voelden zij zich onder druk gezet door de patiënt om
tot hulp bij zelfdoding te besluiten, daarnaast voelde één zich onder druk gezet door de patiënt of
diens naasten om de hulp bij zelfdoding zo snel mogelijk uit te voeren en één voelde zich onder druk
gezet door het management van de instelling om het verzoek af te wijzen.
Vergelijking met gew eigerde verzoeken
Net als bij de ingewilligde verzoeken werden de emotionele belasting van de uitvoering en van de
voorbereiding en het toedienen van middelen door de meeste psychiaters genoemd als aspecten
omtrent hulp bij zelfdoding waar zij tegen op zagen. Opvallend was dat bij de geweigerde verzoeken
het opzien tegen de reacties van andere zorgverleners en het omgaan met de naasten van de patiënt
veel vaker werd genoemd dan bij de ingewilligde verzoeken.
Bij de geweigerde verzoeken hadden meer psychiaters druk ervaren tijdens de besluitvorming
rondom het verzoek; voornamelijk van de patiënt/diens naasten om tot hulp bij zelfdoding te
besluiten en/of om dit zo snel mogelijk uit te voeren.
6.3.2.4

De uitvoering
In acht gevallen werd hulp bij zelfdoding verleend en in twee gevallen werd euthanasie uitgevoerd.
Op de vraag ‘Was u bij de hulp bij zelfdoding aanwezig?’ antwoordden twee van de acht psychiaters
bevestigend. Vier waren niet aanwezig bij de hulp bij zelfdoding en van twee respondenten is dit
onbekend. Er traden geen complicaties op bij de hulp bij zelfdoding of euthanasie.
In de vragenlijst werd aan psychiaters gevraagd of zij konden aangeven hoe zij het toepassen van
hulp bij zelfdoding of euthanasie hadden ervaren. Zij konden daarbij een of meer antwoorden geven.
De meeste respondenten hadden het toepassen van levensbeëindiging op verzoek als een zware
verantwoordelijkheid (n=6) en als belastend (n=6) ervaren. Vijf respondenten gaven aan dat ze dit als
emotionerend hadden ervaren. Minder voorkomende ervaringen waren onnatuurlijk en voldoening

156

gevend, beide werden tweemaal genoemd. Slechts één psychiater had het toepassen van hulp bij
zelfdoding of euthanasie als opluchtend ervaren en één gaf aan het in dit specifieke geval als neutraal
ervaren te hebben.
Vergelijking met 2008 en 1995
In 1995 werd in acht gevallen hulp bij zelfdoding verleend en in twee gevallen euthanasie uitgevoerd,
dit is vergelijkbaar met 2016. Daarnaast verleende een huisarts bij een patiënt hulp bij zelfdoding en
zag één patiënt uiteindelijk af van hulp bij zelfdoding. Anders dan in 2016 was in 1995 het merendeel
van de psychiaters (7/10) aanwezig bij de hulp bij zelfdoding. In 2008 was een derde aanwezig, een
derde niet aanwezig en van een derde was het niet bekend.
Na de uitvoering van het verzoek
Zes van de tien psychiaters heeft met de nabestaanden een nagesprek gehad over de hulp bij
zelfdoding of euthanasie. In één geval heeft dit geleid tot het aanbieden van nazorg, namelijk
ondersteunende gesprekken bij de huisarts.
Aan de psychiaters werd gevraagd of zij ondersteuning hadden gezocht bij het verwerken van het
toepassen van levensbeëindiging op verzoek, zes van de tien respondenten hadden dit gedaan. Alle
respondenten hadden ondersteuning gezocht bij de privékring en daarnaast hadden drie van hen
hulp gezocht bij collega’s of het team en één door middel van intervisie.

6.4 Opvattingen en persoonlijke ervaringen van psychiaters
6.4.1 Inleiding
In de komende paragrafen worden de resultaten uit 17 diepte-interviews met psychiaters beschreven.
De interviews waren gericht op het verkrijgen van inzicht in ervaringen, opvattingen en
overwegingen van psychiaters. Dit hoofdstuk is kwalitatief beschrijvend van aard, met ondersteuning
waar mogelijk van kwantitatieve gegevens uit het vragenlijstonderzoek onder psychiaters.

6.4.2 Ervaringen met en opvattingen over levensbeëindigend handelen
De geïnterviewde psychiaters hadden, met uizondering van een beleidspsychiater, meerdere malen te
maken hadden gehad met een verzoek om levensbeëindiging. De verzoeken kwamen naar voren in de
context van een behandeling, een Levenseindekliniek-aanmelding, een second-opinion of consultatie.
Niet alle psychiaters hadden ervaring met het uitvoeren van een verzoek om levensbeëindiging. De
Levenseindekliniek-psychiaters zijn met enige regelmaat betrokken bij een uitvoering, maar de
meeste psychiaters hadden hier geen tot een of enkele malen ervaring mee. De psychiaters stonden,
met uitzondering van de Levenseindekliniek-psychiaters, wisselend tegenover het overwegen van een
verzoek om levensbeëindiging. De posities varieerden van het niet denkbaar vinden om ooit hulp bij
zelfdoding te verlenen en ook niet doorverwijzen tot het wel denkbaar vinden en eventueel
openstaan voor uitvoeren/ooit al hebben uitgevoerd.

157

Uit de interviews bleek dat de psychiaters over het algemeen terughoudend waren tegenover
levensbeëindigend handelen bij psychiatrisch patiënten, ook als zij in principe hier wel voor open
stonden. In de gesprekken kwam naar voren dat de meeste psychiaters het een lastig thema vinden:
“Nou ik denk dat het een ‘essentially contested’ fenomeen is. En dat er een hoop
ambivalentie is, en bij mij ook. Als je vraagt wat voel je erbij dan is het ambivalentie.”
(R. # 2)
Het in overweging nemen van een verzoek en een eventuele uitvoering hiervan is een proces dat tijd
kost, en wordt volgens de psychiaters niet van de ene op de andere dag besloten. Het hiermee in de
praktijk geconfronteerd worden maakt dat de psychiaters hun positie dienen te bepalen en zichzelf te
bevragen over of dit iets is wat zij eventueel zouden willen doen. Het proces van overweging
beschreef een van de psychiaters als volgt:
“En in de tijd dat ik daar werkte, in die tien jaar is het er nooit van gekomen dat er een
casus was waarin ik echt het traject doorlopen heb. Het is verschillende keren wel
min of meer die kant op gegaan, maar toch weer afgebogen, gestaakt door de vraag
van de cliënt. Of in ieder geval ik heb daar geleidelijk aan over kunnen nadenken en ik
was aanvankelijk ook helemaal niet zo voor hulpverlening bij overlijden, vanuit het
idee dat je dat als arts niet zou moeten doen. Dus ik heb dat traject persoonlijk
geleidelijk aan door moeten maken, groeiend naar dat dat een optie zou kunnen zijn
om dat te doen, en uiteindelijk van zou ik dat dan zelf kunnen doen?” (R. # 1)
Hoe de psychiaters tegen levensbeëindiging aankijken kan onderhevig zijn aan verandering, zo
vertelde een psychiater:
“Ik beweeg wel een beetje qua standpunt. Ik heb een tijdlang gedacht dat je van
patiënten die echt uitzichtloos lijden in de psychiatrie moet zeggen dat die bijna
altijd, of altijd per definitie wilsonbekwaam zijn en dat ze dus dan buiten de wet
vallen. Of dat ze wel wilsbekwaam zijn maar dat dan eigenlijk de wilsbekwame niet
aan het uitzichtloosheid criterium voldoet. Dat heb ik lang gedacht dat ik daarmee uit
zou komen, dat we daarmee in de psychiatrie zouden uitkomen en dat denk ik
eigenlijk niet meer, al een tijdje. Dus er is een hele kleine groep van patiënten die wel
wilsbekwaam zijn en bij wie je moet zeggen dat ze toch uitzichtloos lijden. Wat je
met die groep van patiënten moet doen dat vind ik heel moeilijk, daar kan ik in z'n
algemeenheid niks over zeggen.” (R. # 6)
De psychiaters die zijn ingegaan op een verzoek om levensbeëindiging in de context van een
behandelrelatie vonden dit niet makkelijk. Buiten dat de beoordeling als complex wordt ervaren (de
redenen hiervoor worden in paragraaf 6.4.3 beschreven), is levensbeëindiging iets dat een grote
indruk op hen maakt. Een van de respondenten zei:
“Ik heb dat in mijn leven twee keer gedaan, ik heb er nog last van.” (R. # 3)

158

De psychiaters die in de context van een consultatie of second opinion betrokken waren bij een
verzoek om levensbeëindiging spraken niet over een zware emotionele belasting.

6.4.3 Argumenten vóór en tegen levensbeëindiging
De geïnterviewde psychiaters stonden wisselend tegenover levensbeëindiging in de psychiatrie en
ervoeren dit als complexe materie. In de komende paragraaf zullen de verschillende argumenten
worden weergegeven. Eerst zal er een beschrijving worden gegeven van de argumenten die de
psychiaters aandroegen vóór levensbeëindiging in de psychiatrie. Dan volgt een uiteenzetting van de
argumenten die de psychiaters aandroegen tegen levensbeëindiging. Afsluitend worden overige
overwegingen beschreven. De argumenten die de psychiaters aandroegen zijn niet noodzakelijkerwijs
behorend bij hun positie voor of tegen levensbeëindiging; het kan dus zijn dat een psychiater die in
principe een voorstander is van levensbeëindiging op verzoek, punten aandroeg die problematisch
zouden kunnen zijn en andersom.
6.4.3.1

Argumenten vóór levensbeëindiging
Hieronder zal er worden uitgeweid over de argumenten die de psychiaters gaven vóór
levensbeëindiging. De argumenten betreffen rechtvaardigheid, barmhartigheid, een waardig einde,
verantwoordelijkheden van een arts en zelfbeschikking van de patiënt.
Rechtvaardigheid
Eén van de psychiaters droeg een theoretisch rechtvaardigheidsargument aan; het zou
onrechtvaardig zijn om psychiatrisch patiënten uit te sluiten van de categorie patiënten die in
aanmerking komt voor levensbeëindiging, omdat ze aan alle zorgvuldigheidseisen kunnen voldoen en
het aandoeningen met een medische grondslag betreft:
“Er is een wet en die wet is er sinds 2002 en die wet die staat onder voorwaarden en
bepaalde zorgvuldigheidscriteria hulp bij zelfdoding en euthanasie toe, op medische
grondslag voor zover erkend. En die medische grondslag strekt zich ook uit tot het
gebied van de psychiatrie. Psychiatrie is een medische discipline, het is een medisch
specialisme. Ook wanneer er sprake is van een psychiatrische stoornis kunnen
mensen ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Dat wil zeggen dat de wet ook van
toepassing is op deze groep.” (R. # 9)
Barmhartigheid
Alle psychiaters waren het er over eens dat psychiatrisch lijden zeer ernstig en tragisch kan zijn. Er
werd genoemd dat psychiatrisch lijden misschien nog wel ernstiger is dan somatisch lijden, omdat in
het geval van somatisch lijden er nog uitzicht is op een (redelijk) spoedig einde.
“Het lijden aan een chronische psychiatrische aandoening is net zo goed, of
misschien nog wel ernstiger lijden dan het lijden aan een somatische aandoening en

159

zeker een somatische aandoening die tot de dood lijdt, die is natuurlijk vreselijk, maar
die is in ieder geval eindig. En het lijden aan een chronisch psychiatrische aandoening
gaat maar door. Dus de uitzichtloosheid is nog wat groter, want het is zo lang dat er
geen uitzicht is.” (R. # 11)
Voor sommige psychiaters kon dit leiden tot het willen meewerken aan het verzoek om
levensbeëindiging uit een gevoel van barmhartigheid.
“En daarmee kwam ik ook in die positie dat ik voelde dat je een soort... ja,
intermenselijke taak van barmhartigheid hebt om als je als professioneel
behandelaar daarin betrokken bent geraakt jarenlang, dat hoe dan ook je handelen
implicaties heeft.” (R. #1)
“Soms kom je situaties tegen waarbij je echt een soort barmhartigheidsgevoel krijgt
van nou dit is echt barmhartiger om dit dan maar hoe dan ook te laten stoppen.” (R. #
13)
Waardig einde
Suïcide is iets dat psychiaters graag willen voorkomen. De mogelijkheid van een suïcide in de
toekomst kan als argument dienen om eventueel mee te werken aan een verzoek om
levensbeëindiging:
“En zonder dat dat een aspect had van een chantage of zelfs een dreiging, maar het
was mij wel duidelijk gelet ook op haar voorgeschiedenis die ik daarin meemaakte, zij
zou niet een natuurlijke dood sterven als de hulp bij zelfdoding er niet zou zijn en dat
zou heel veel implicaties hebben gehad ook voor haar nu volwassen dochters.” (R. # 1)
Ook in het vragenlijstonderzoek werd aandacht besteed aan de rol van suïcide bij het overwegen van
verzoeken om levensbeëindiging van patiënten met een psychiatrische aandoening. Het bleek dat
40% van de psychiaters hulp bij zelfdoding door een arts, om suïcide te voorkomen acceptabel vindt,
33% heeft hier geen mening over en 27% vindt dit onacceptabel. Ook was de meerderheid (69%) het
oneens met de stelling dat als een patiënt zichzelf op een niet mutilerende manier zonder hulp kan
doden, hij een ander niet om zou mogen hulp vragen.
Tijdens de interviews werd duidelijk dat er door meerdere psychiaters een onderscheid werd gemaakt
tussen een zogenaamde ‘impuls-suïcide’ en een ‘balans-suïcide’. Een ‘impuls-suïcide’ werd door hen
gekenmerkt als iets dat in een opwelling gebeurt, vaak naar aanleiding van een emotionele
gebeurtenis. Een ‘balans-suïcide’ kenmerkt zich volgens de psychiaters door een persisterende
doodswens in het geval van een patiënt die al lange tijd behandeling heeft ondergaan en waarbij het
vooruitzicht op verbetering klein is.
Sommige psychiaters waren van mening dat voor deze laatste categorie mensen levensbeëindiging
op verzoek een waardiger einde kan bieden dan een suïcide. Een van de psychiaters zei hierover:

160

“Iemand die in een impuls, omdat zijn relatie verbroken is, te veel drinkt en te hard
rijdt en een auto tegen de boom gooit, wil ik heel graag voorkomen. Maar tien jaar
behandeling vanwege een psychotische stoornis, met het vooruitzicht dat het leven
eigenlijk nooit een normaal leven zou kunnen worden en dan van een flat moeten
springen, ik zou erg hopen dat ik daar dus een euthanasieverzoek tussen zou kunnen
krijgen en een waardig en een wat minder eenzaam einde kan bieden.” (R # 11)
Verantw oordelijkheid van de arts
De verantwoordelijkheid die het werk als arts met zich meebrengt werd verschillend geïnterpreteerd
door de geïnterviewde psychiaters. Enerzijds betrof het een verantwoordelijkheid voor het welzijn van
de patiënt, waar het streven naar een ‘goed leven’ voor een patiënt ook een ‘goed levenseinde’
betekende:
“Ik denk meer aan de individuele cliënten waar ik dan een zekere
verantwoordelijkheid voor voel, dus ik zou willen, als ik een cliënt heb waar dat speelt
dat het daarvoor goed geregeld is. Als ik dan zelf verantwoordelijkheid daarin moet
nemen dan wil ik dat doen.” (R. # 1)
“Ik vertrek vanuit de waarde van dat ik vind dat mensen... dat ik me als dokter inzet
voor een goed leven voor mensen en daar hoort ook bij een goed levenseinde. Ik
vertrek vanuit het punt dat mensen, dat ik als dokter probeer om mensen tot
zelfrealisatie te brengen, en dat ze hun eigen keuzes kunnen maken en uit het leven
halen wat zij er zelf in willen zoeken. Geconfronteerd met mensen die dan zeggen ik
wil dit leven niet, wil je me helpen om dit te beëindigen bespeur ik bij mijzelf een
conflict, omdat ik niet ooit heb bedacht dat ik dit vak in zou gaan om mensen te
doden, maar juist ze in leven te houden. Maar dat ik me wel kan voorstellen dat het
iemand helpen overlijden of doden een handeling is dan die past binnen mijn streven
van een goed leven en een goed levenseinde” (R. # 4)
Anderzijds betrof het meer een opvatting over wat tot het takenpakket van een arts behoort. Een van
de psychiaters zei hierover:
“En eigenlijk zou ik vinden, als we dat dan zouden willen bij psychiatrische patiënten,
dat we het ook allemaal moeten doen. Ja alle psychiaters, ik zou zeggen ‘nee tenzij’
en als het dan ‘tenzij’ is moet je het ook kunnen vind ik. Net zoals een arts dat ook
moet doen, wij zijn ook artsen.” (R. # 3)
Zelfbeschikking
Een vijfde argument dat genoemd werd, betrof levensbeëindiging op verzoek als zelfbeschikking door
de patiënt. Opvallend was dat slechts één psychiater dit als argument noemde. Dit argument lijkt dus
een minder grote rol te spelen bij de geïnterviewde psychiaters dan de argumenten van
‘barmhartigheid’ en ‘waardigheid’. Psychiaters die deelnamen aan het vragenlijstonderzoek werd in

161

de vragenlijst gevraagd naar hun mening over de stelling dat iedereen heeft het recht om zelf te
beschikken over zijn leven en dood. Zevenenvijftig procent was het hier mee eens, 21% was het hier
uitdrukkelijk niet mee eens en 22% antwoordde neutraal.
6.4.3.2

Argumenten tegen levensbeëindiging specifiek voor de psychiatrie
Hieronder zal dieper op de algemene tegenargumenten worden ingegaan. Deze algemene
argumenten betroffen met name een ervaren conflict tussen behandeldoelen en levensbeëindiging
en het fenomeen tegenoverdracht.
Tegenoverdracht
Een thema dat uit meerdere interviews als belangrijk naar voren kwam was de werking van het
fenomeen tegenoverdracht. Dit wordt door de psychiaters begrepen als onder andere “het
identificeren met patiënt” (R. # 9) of “een deel van die dynamiek te worden” (R. # 1). Meerdere
psychiaters gaven aan dat de objectiviteit van de psychiater hierdoor in het geding kan komen en dus
een goede beoordeling in de weg staat. Enerzijds kan het ervoor zorgen dat een psychiater sterk de
neiging voelt om mee te werken aan een verzoek, en anderzijds kan het ook zorgen voor een situatie
waarin een psychiater juist niet wil meewerken aan een verzoek om levensbeëindiging. Deze reactie
kan worden geïllustreerd aan de hand van de volgende opmerking van één van de psychiaters:
“In ieder geval betekent het vaak van wat wij hier samen zitten te doen, ik geloof niet
meer dat dat ergens toe gaat leiden. Dat kan zo onverdraaglijk zijn voor de
behandelaar dat die gekrenkt is en gaat zeggen nou dan zoek je je heil maar ergens
anders. Dus het werkt aan beide kanten, het werkt de kant op van je kan als
behandelaar daardoor gekrenkt zijn en zeggen van nou dan zoek je het zelf maar uit.
En je kan de kant op gaan van ‘als het ons niet lukt dan gaat het niemand lukken’ en
dan bijna dus haast overdreven gaan meewerken aan... En het kan de kant op gaan
van ja nou ja, dat je überhaupt niet naar wilt luisteren omdat je vanuit je narcisme
denkt dat het onmogelijk is, dat komt natuurlijk ook voor.” (R. # 6)
De psychiaters wijzen op het belang om goed uit te zoeken hoe dit fenomeen doorwerkt in de
behandeling van het verzoek om levensbeëindiging. Zij noemen toetsing door SCEN-arts, intervisie en
overleg met collegae als mogelijkheden om dit te onderzoeken.
Conflict behandeldoelen en levensbeëindiging
Levensbeëindiging in de context van een behandelrelatie werd door één psychiater als complex
ervaren, omdat hij een conflict ervoer tussen het behandeldoel en het in behandeling nemen van het
verzoek. Dit zorgde ervoor dat hij het prettig vond dat er een instantie is waar de patiënt met zijn
verzoek terecht kon (de Levenseindekliniek):
“Plus dat er een plek is voor de cliënt om daar in alle vrijheid over te praten, zonder
dat je belast bent met die cliënt ook te moeten behandelen. Bij ons kan zij daar wel

162

over praten, maar je zit natuurlijk toch altijd met de behandelopdracht die je jezelf
geeft. Dus dat is niet 100% vrij.” (R. # 13)
Hoewel er een conflict ervaren kan worden tussen het behandeldoel en het verlenen van
levensbeëindiging op verzoek, vond het merendeel van de psychiaters die de vragenlijst hadden
ingevuld dat hulp bij zelfdoding verenigbaar is met een psychiatrische hulpverlenersrelatie (64%). Een
een minderheid (17%) vond dat het verlenen van hulp bij zelfdoding onverenigbaar is met een
psychiatrische hulpverlenersrelatie.
6.4.3.3

Zorgvuldigheidseisen
Andere argumenten zijn gerelateerd aan de interpretatie van de zorgvuldigheidseisen bij patiënten
met een psychiatrische aandoening, en betreffen de doodswens en het verzoek, het type
psychiatrische stoornis, het inschatten van behandelopties, en een gebrek aan ervaring bij een
uitvoering van levensbeëindiging.
‘Vrijw illig en w eloverw ogen verzoek’
Veel psychiaters waren het erover eens dat de doodswens van psychiatrisch patiënten een complex
fenomeen is. Over wat een verzoek om levensbeëindiging precies betekent, werd verschillend
gedacht. Enerzijds waren er psychiaters die vonden dat een doodswens per definitie een onderdeel is
van de psychiatrische aandoening, veroorzaakt door voor de patiënt emotionele gebeurtenissen en
altijd impulsief van aard (implicerend dat de ‘balans-suïcide’ niet bestaat). De mogelijkheid tot
levensbeëindiging op verzoek was daarom voor één psychiater bij voorbaat uitgesloten.
“Nou en heel veel van die mensen, die het ‘weloverwogen’ hebben gedaan, de voors
en de tegens op een rijtje. Als je er eventjes mee doorgaat dan prik je er zo doorheen,
het is allemaal emotie, het is allemaal verdriet, boosheid, verontwaardiging,
wanhoop.” (R. # 8)
Ook in het vragenlijstonderzoek werd er gevraagd naar de mening van psychiaters over een vrijwillig
en weloverwogen verzoek. Twaalf procent van de psychiaters vond het onmogelijk overtuigend vast
te stellen of een doodswens weloverwogen is of voortvloeit uit onderliggende pathologie, 65% vond
dit wel mogelijk.
Tijdens de interviews werd er ook gesteld dat er een groep patiënten is die chronisch suïcidaal is,
maar waar de doodswens toch niet hetzelfde is als een daadwerkelijk verzoek om levensbeëindiging.
“Nou zoals ik al zei, je komt heel veel chronische suïcidaliteit tegen en als je dat
allemaal gaat zien als een doodswens of als iemand een keer roept van ik hou ermee
op, het is genoeg geweest, dat meteen allemaal als een euthanasievraag gaat
beschouwen, dan zit je er natuurlijk naast. Want het overgrote deel, misschien wel
95% of meer van die uitspraken, daar zit geen euthanasievraag onder.” (R. # 13)

163

Het onderscheid tussen de patiënten die een impulsieve doodswens hebben, patiënten die chronisch
suïcidaal zijn en de patiënten die een ‘oprecht’ verzoek om levensbeëindiging doen is volgens de
psychiaters lastig te maken. Dit leidt er toe dat sommige psychiaters levensbeëindiging op verzoek bij
voorbaat uitsluiten, maar vaker dat de psychiaters van mening zijn dat het verzoek zeer goed
onderzocht moet worden.
Er werd door meerdere psychiaters genoemd dat de kenmerken van bepaalde psychiatrische
stoornissen de beoordeling compliceert. Dit is voornamelijk in de gevallen van patiënten met een
persoonlijkheidsstoornis en van patiënten met een depressieve stoornis.
De psychiaters geven aan dat er in het geval van een persoonlijkheidsstoornis extra aandacht moet
worden besteed aan de weloverwogenheid van het verzoek, omdat de doodswens sterk kan wisselen.
“Dat vond ik een heel andere casus dan die patiënt met borderline, want als die
morgen een leuke jongen tegenkomt, wil ze komende vier jaar geen suïcide meer en
kan ineens omdraaien.” (R. # 3)
In het geval van patiënten met een depressieve stoornis moet er volgens de psychiaters specifieke
aandacht uitgaan naar het uitzichtloosheidscriterium. De reden die hiervoor werd aangedragen, is dat
het kenmerkend is voor patiënten met een depressieve stoornis om geen uitzicht op verbetering te
ervaren:
“Dus als een patiënt zegt ik heb geen uitzicht, dan is het er ook niet. Los nog van of er
theoretisch gezien nog behandelmogelijkheden zouden zijn. Nou praat eens met een
depressieve persoon, vraag heb jij uitzicht? Dan krijg je heel vaak te horen nee dat
heb ik nou juist niet. Dat is waar ik nu zo mee zit.” (R. # 4)
Hoewel deze kenmerken door de psychiaters als lastig werden ervaren, maakte dit niet dat zij van
mening waren dat deze categorie patiënten nooit in aanmerking zou kunnen komen voor
levensbeëindiging. Een van de psychiaters gaf aan dat hoewel hij de beoordeling van een verzoek op
levensbeëindiging in het geval van een heftige persoonlijkheidsstoornis als “beladen en moeizaam”
ervoer, hij dit niet op voorhand wilde uitsluiten:
“Je zou kunnen zeggen van jouw overwogenheid of jouw duurzaamheid in je
wilsbepaling is misschien niet optimaal, maar is juist ook deel van je stoornis, dat als
je een Borderline dynamiek hebt die heftig is, en het gaat ook de hele tijd zo heen en
weer, dan kan je onmogelijk verwachten dat die duurzaamheid en die
weloverwogenheid optimaal is. En dat zou dan betekenen dat als je invoelbaar
ondraaglijk lijdt en het in prognose eigenlijk heel weinig biedt en daarmee
uitzichtloos is, dat je iemand iets onthoudt, op basis van een symptoom van de
stoornis die zo zwaar is.” (R. # 1)
Wel werd er gepleit voor goed onderzoek en “de grootst mogelijke terughoudendheid” (R. # 10) in het
geval van persoonlijkheidsstoornissen.

164

‘Uitzichtloos en ondraaglijk lijden’
Meerdere psychiaters gaven aan de zorgvuldigheidseis ‘ondraaglijk en uitzichtloos lijden’ het lastigst
te beoordelen te vinden. Sommigen vonden deze zorgvuldigheidseis onduidelijk en/of multiinterpretabel. Volgens meerdere psychiaters zou dit leiden tot subjectieve oordeelsvorming:
“Dus het is een subjectieve wens van degene die dood wil en het is een subjectieve
reactie van degene die dat gaat doen. Als die allebei dat gevoel hebben, ja dan kan
het. Maar een ander kan best het gevoel niet hebben.” (R. # 8)
Ook werd door meerderen aangegeven dat er een verschuiving lijkt te hebben plaatsgevonden in hoe
de zorgvuldigheidseis ‘ondraaglijk en uitzichtloos lijden’ wordt begrepen. Dit werd door meerdere
psychiaters als problematisch gevonden, een van de psychiaters zei hierover:
“Het gaat lang niet alleen over dat het lijden in rechtstreekse zin een gevolg is van
een objectief vaststelbare medische aandoening waar een directe relatie is tussen de
uitzichtloosheid en de medische conditie (…) Ik vind dat zelf een heel lastig punt in de
discussie dat ik zie dat dat uitzichtloosheidscriterium zo wordt opgerekt.” (R. # 6)
Ook werd er aangegeven dat de ondraaglijkheid van het lijden moeilijk te beoordelen is, omdat deze
“zo weinig meetbaar” (R. # 11) is. Zo zei een van de psychiaters hierover:
“Het ondraaglijk lijden denk ik is echt een hele lastige omdat ik denk als je fysieke pijn
hebt en je ziet dat aan iemand, dat is denk ik beter invoelbaar of makkelijker te
objectiveren op de een of andere manier dan psychisch lijden. Dus die vind ik zelf heel
lastig.” (R. # 9)
Uitzichtloosheid en behandelingsopties
Meerdere psychiaters gaven aan dat psychiatrische aandoeningen lastig te diagnosticeren zijn. Dit
heeft invloed op de beoordeling van het criterium ‘uitzichtloosheid’, omdat er onduidelijkheid
ontstaat over of een patiënt aan het einde van een behandelprotocol is of niet:
“Het lastige van die ziektebeelden, de meeste symptomen zijn trans-diagnostisch,
dus psychose zie je dwars door alle DSM-diagnose, depressie zie je dwars door alle
DSM-diagnose, cognitieve problemen zie je ook... de meeste dingen zijn transdiagnostisch. We hebben nu wel de ‘paradepaardjes diagnoses’, maar de meeste
mensen die voldoen niet, die hebben twee of drie diagnoses. Dus wat doe je dan als
mensen twee of drie diagnoses hebben, wat zijn dan de richtlijnen?” (R. #2)
“Soms heeft iemand de diagnose schizofrenie, later blijkt dat een
persoonlijkheidsstoornis, of andersom, dus dat dat überhaupt kan in de psychiatrie
blijft natuurlijk wel opvallend, dat je van die flinke zwaaien kan maken, maar dat is
een gegeven.” (R. # 1)

165

De Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) kan handvatten bieden, maar dit lost
het probleem niet op. Een van de psychiaters zei hierover:
‘Nou we hebben dat een beetje opgelost door die DSM, maar dat is niet ideaal, laat ik
het zo maar zeggen. Dus wat op een gegeven moment... daar zijn een aantal
psychiaters het over eens, dat als je die en die symptomen bij iemand ziet, dat je dat
dan stempelt eigenlijk en labelt als een depressie, en daarmee wordt het dan een
psychiatrische stoornis. Maar dat is gewoon het enige wat we op dit moment hebben
aan diagnostiek. We kunnen niet een lakmoesproef doen, we kunnen niet bloed
prikken of een hersenscan maken, dat denken mensen vaak, dan zien we dit en dan is
dat dus die psychiatrische ziekte. Zo zit het niet. Dus de hele psychiatrische
diagnostiek kun je zeggen is nog een beetje op drijfzand gebouwd.” (R. # 9)
Ook in de vragenlijst werd aandacht besteed aan het criterium ondraaglijk en uitzichtloos lijden.
Vijfennegentig procent van de psychiaters die de vragenlijst invulden, was het eens met de stelling
dat een psychiatrische patiënt ondraaglijk kan lijden aan zijn/haar psychiatrische aandoening.
Hoewel uit de interviews blijkt dat psychiaters moeite hebben met de beoordeling van deze criteria is
het volgens het merendeel van de respondenten die de vragenlijst invulden niet onmogelijk; 70% was
het oneens met de stelling: ‘Het is onmogelijk te beoordelen of een psychiatrische patiënt ondraaglijk
en uitzichtloos lijdt’, 12% was het wel eens met deze stelling en 18% antwoordde neutraal.
De levensverwachting van psychiatrisch patiënten is in vergelijking met patiënten met een
somatische aandoening relatief lang. Voor sommige psychiaters betekent dit dat er onzekerheid is
betreffende de toekomst, bijvoorbeeld ten aanzien van mogelijke nieuwe behandelingen of eventueel
herstel. Dit maakte sommige psychiaters terughoudend:
“Ik weet niet of als ze nu geleefd zou hebben hoe ze er tegenover zou hebben
gestaan. En dat maakt het heel moeilijk omdat je dus ook niet weet wat voor
ontwikkelingen ons nog te wachten staan, waarbij of therapeutisch of met het
doorgronden van hoe dat soort uitingen liggen, dat we misschien over acht jaar
zeggen we hebben toen een groep mensen echt niet juist behandeld, die zijn
misschien wel onterecht overleden.” (R. # 1)
Ook in het vragenlijstonderzoek kwam het onderwerp behandelalternatieven aan bod; iets meer dan
de helft van de psychiaters (56%) die de vragenlijst invulden, vond dat een psychiater bij zijn
beslissing over het al dan niet inwilligen van het verzoek geen rekening hoeft te houden met de
uitsluitend theoretische mogelijkheid dat er in de toekomst een effectieve therapeutische interventie
beschikbaar kan komen, 22% vond dat de psychiater hier wel rekening mee moet houden en 22%
antwoordde neutraal.
Tijdens de interviews noemde een van de psychiaters dat een lange levensverwachting en
uitzichtloosheid niet goed samengaan:

166

“En ik heb nog nooit iemand gezien in de psychiatrie waarbij ik dacht nou er is geen
hoop meer. Want hoop is… ja is een kwestie van wie je tegenover je hebt denk ik. Dus
ik geloof als er tijd is, is er hoop. En ik heb zoveel veranderingen gezien in de
psychiatrie, van de meest grote ellende tot een zinvol bestaan, dat ik niet hopeloos
kan zijn over iemand die nog decaden heeft. Ik denk als je samen besluit tot
hopeloosheid, dat is iets heel raars, gegeven de tijd.” (R. # 2)
Consultatie
Een van de factoren die specifiek in de context van een consult werd genoemd was de druk die door
een van de psychiaters in een van de gevallen werd gevoeld:
“En ik denk wel dat je er heel goed naar moet kijken en dat het niet zo moet zijn, en
dat was bij mij bij een van die casussen, echt van ‘ja ik wil dit dus u doet het maar’. En
niet zo zeer doen in de uitvoering maar meer van zet maar in het verslag dat het
akkoord is. Ik bedoel dat, die druk voelde ik wel heel erg. En dus meer zoiets van ja ik
ben hier nu en mijn behandelaar heeft mij gestuurd, dus ja dit is even nu een soort
vinkje en dan kunnen we door.” (R. # 12)
Enkele psychiaters gaven aan het een probleem te vinden dat de beoordeling van patiënten in
sommige gevallen gebeurt door psychiaters zonder specialistische kennis van de betreffende
stoornis(sen). Dit kan zowel in de context van een behandelrelatie als bij consultatie voorkomen en
wordt als problematisch gezien voor het bepalen van behandelmogelijkheden:
“Dus de behandelopties... vaak weten mensen gewoon niet wat de behandelopties
zijn. En dan heb je een psychiater die in de verslaving werkt, die moet dan bij iemand
met OCD of psychose een beoordeling maken, die is gewoon niet op de hoogte van
waar wat te halen is.” (R. # 2)
‘Medisch zorgvuldige uitvoering’
Er is geïnformeerd naar voorkeur betreffende de uitvoering van de levensbeëindiging. Er werd
duidelijk dat er een verschil is tussen de theoretische voorkeur voor de wijze waarop de
levensbeëindiging wordt uitgevoerd en de uitvoering in de praktijk.
De psychiaters spraken in de interviews over het algemeen een theoretische voorkeur uit voor hulp bij
zelfdoding. Deze manier wordt boven de intraveneuze wijze verkozen, omdat de psychiaters hier een
zekerheid betreffende de wil van de patiënt uit kunnen putten:
“En voor ons was dat ook prettig dat zij dat deed, dat je er gewoon zeker van bent, dat
is ook een soort wilsverklaring. Die had ze ook wel op papier, maar als iemand het ook
nog doet op het moment voordat het drankje gedronken wordt.” (R. # 7)
Ook kan levensbeëindiging op intraveneuze wijze zekerheid voor de patiënt betekenen:

167

“Ja, voor mij dus niet, het gaat om de afweging. Ja. En ik moet ook zeggen, het
drankje heeft... soms kiezen patiënten ervoor omdat het ook echt zelf doen is, en
natuurlijk respecteer ik dat. Het is voor sommige patiënten die wat stress gevoelig
zijn en snel angstig is de voorbereiding een beetje ingewikkeld, je moet 12 uur en 6
uur en 1 uur van te voren een pilletje nemen tegen het braken. En ja, als mensen ook
maar enigszins een beetje angstig worden van het idee dat je het misschien zou
kunnen uitbraken, ja dan gun ik ze de zekerheid van een injectie.”
Ook werd er door een van de psychiaters aangegeven dat levensbeëindiging door middel van de
intraveneuze manier ‘humaner’ zou zijn:
“Nee, want ik heb het zelf dus nog nooit gedaan, en ik krijg tegenstrijdige informatie.
Sommigen zeggen van nou ik vind het meest… ja het mooiste is dan de beker geven,
omdat daarmee de patiënt het zelf doet. En dan blijft het hulp bij zelfdoding. Maar er
zijn ook wel mensen die werken in de somatische zorg, en die mensen zijn allemaal te
zwak of ze hebben slikklachten of krijgen het niet weg, dat ze zeggen nou met zo'n
spuitje is het veel humaner. Ja anderen zeggen zo'n beker is geen enkel probleem. Ik
ben er nog niet uit, maar in principe heeft dat mijn voorkeur.” (R. # 5)
Hoewel de theoretische voorkeur naar hulp bij zelfdoding uitgaat, gaven psychiaters aan het in de
praktijk toch aan patiënt en zijn of haar wens over te laten. De eventuele voorkeur van de psychiater
staat bij de keuze dus niet op de voorgrond:
“Ik vind dat niet zo relevant op dat moment. Ik denk dat het vooral goed is van wat is
menswaardig en op wat voor manier, wat wil de cliënt vooral, hoe dat het gaat.” (R. #
13)
Meerdere psychiaters gaven aan zich niet bekwaam genoeg te voelen om een levensbeëindiging uit te
voeren. De reden hiervoor was dat zij een gebrek aan ervaring hadden met deze materie, al geruime
tijd geen handelingen meer hadden verricht als infusen aanleggen of te maken hebben gehad met
dodelijke middelen. Er werd door deze psychiaters aangegeven dat er in het geval dat zij
geconfronteerd zouden worden met een verzoek om levensbeëindiging, zij op zoek zouden gaan naar
begeleiding:
“Laat ik het zo zeggen, ik heb het nooit gedaan, dus stel dat een van... dan ga ik toch
naar een collega op zoek die mij dan in ieder geval daarbij live kan helpen. Dat moet
je toch een keer onder supervisie gedaan hebben, euthanasie kan je toch niet...
tenminste dat ga ik niet zomaar doen bij iemand, terwijl je niet eens weet hoe dat
moet of waar je rekening mee moet houden. En ook al zou iemand zeggen ik heb het
op papier, dan wil ik gewoon, net zoals je andere dingen ook zo leert in de klinische
praktijk, je gaat ook niet zomaar plotseling, weet ik het, elektroshock behandeling
geven, dat je zegt van ja ik weet wel ongeveer hoe het gaat, je moet dat leren. Dus ik
bedoel dan zou ik, als ik er achter sta, dan zou ik dat echt alleen maar willen doen
onder supervisie, de eerste paar keer en dan daarna alleen.” (R. # 12)

168

6.4.4 Overige overwegingen en onderwerpen
Deze paragraaf beschrijft de overige overwegingen en onderwerpen die ook naar voren zijn gekomen
tijdens de interviews of in de vragenlijst. Naar voren kwam het functioneren van de Geestelijke
Gezondheidszorg (GGZ), de sociale omgeving, levensbeëindiging bij psychiatrisch patiënten door
huisartsen, de Levenseindekliniek, de richtlijn van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, het
systeem van consultatie en toetsing, het melden van levensbeëindiging op verzoek, ervaren druk en
de Code of Practice.
6.4.4.1

Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ) en levensbeëindiging
Een belangrijk argument dat zowel door voor- en tegenstanders van levensbeëindiging veelvuldig
werd aangedragen was het suboptimaal functioneren van de GGZ. Er werden diverse factoren
genoemd die invloed hebben op hoe de psychiaters tegen het thema aankijken.
Als grootste probleem werden de bezuinigingen in de GGZ genoemd. Dit heeft volgens de psychiaters
gezorgd voor een uitholling van de behandelingen, tot vermindering van de kwaliteit van de zorg
doordat behandelingen zijn overgenomen door goedkopere (en minder bekwame) krachten, tot
wachtlijsten, demotivatie bij behandelaren en tot een focus op kortlopende behandelingen waardoor
patiënten met langdurige psychiatrische problematiek geen behandeling krijgen die passend is bij
hun hulpvraag:
“De behandelingen zijn steeds kaler en onmenselijker vind ik persoonlijk. En daar
waarschuw ik ook tegen, de menselijke maat gaat verloren. De instellingen hebben
steeds minder geld en proberen steeds meer de makkelijke casussen te hebben” (R. #
3)
“Dat is natuurlijk een jarenlang proces geweest die veranderingen en toen ik begon
was het nog wel zo dat je als psychiater dan iemand in een open therapie kon nemen,
eens per week, drie kwartier een gesprek en ja dat zou ook wel twee, drie, vier jaar
kunnen duren. Maar de betaling daarvan werd steeds beperkter en de
indicatiestelling werd steeds moeilijker. En instellingen en financiers willen niet dat
psychiaters dat doen, want dat zijn dan de duurste krachten, dat moet gedaan
worden door goedkopere krachten” (R. # 7)
De vraag die vervolgens door de psychiaters gesteld werd is of zij wel mee moeten werken aan
levensbeëindiging op verzoek, terwijl zij de (eerdere) behandelingen niet als van voldoende kwaliteit
beoordelen. Daarnaast hadden meerdere psychiaters moeite met wat zij de ‘de biologische blik’ van
de psychiatrie noemen, die zij als defaitistisch ervaren. Een van de psychiaters zei hierover:
“We hebben ook de neiging om dat te attribueren aan handicaps, permanente
defecten, vaak breindefecten, in dat soort taal denken wij en acteren wij. En dat
speelt een rol denk ik bij het hele euthanasiegebeuren, omdat ook mensen dat
oppikken en de negatieve verwachtingen gaan internaliseren en dan ook komen tot
negatieve verwachtingen over hun leven en eventueel doelen die ze nog zouden

169

kunnen bereiken of wat ze nog zouden kunnen verwachten van het leven, met name
of ze ooit nog een dag zullen opstaan en zullen ervaren mijn leven heeft zin. En dat is
een zeer problematisch iets, omdat de praktijk leert dat mensen wel degelijk te
verleiden zijn.”
6.4.4.2

Sociale omgeving
In de interviews kwam naar voren dat er veel belang werd gehecht aan het zo mogelijk betrekken van
de sociale omgeving van degene die levensbeëindiging verzoekt. De redenen die de psychiaters
aandroegen om de familie te betrekken zijn meervoudig. Ten eerste is de familie een bron van
informatie wat betreft de geschiedenis en levensloop van de patiënt, dit is belangrijk voor het kunnen
begrijpen van het verzoek, de ondraaglijkheid van het lijden of de impact van bijvoorbeeld
behandelingen. Ook is het betekenisvol en informatief wanneer een patiënt juist aangeeft géén
betrokkenheid te willen van familie:
Nou ik denk dat het netwerk altijd op de een of andere manier erbij betrokken moet
zijn, of je kan het ook anders stellen wat is een euthanasieverzoek waarbij men zegt
ik wil niet dat mijn netwerk erbij betrokken is, mijn familie, mijn vrouw, mijn
kinderen, niemand. Dat is dan een reden om nog eens goed naar dat verzoek te kijken
en je ervan te vergewissen of er dus niet een reden is van het verzoek bijvoorbeeld
om een signaal te geven aan je familie of zo. Het kan allemaal, het is een krachtig
signaal je eigen dood, en dan andere mensen daar niet in betrekken en wel het einde
kiezen, dat geeft een signaal” (R. # 2)
Ten tweede kan (bijvoorbeeld in het geval van een breuk met de familie) een hersteld contact met de
familie perspectief bieden, omdat er weer een belangrijke rol vervuld wordt in het leven van een
patiënt. Hiermee kan de betrokkenheid van het systeem een behandel- of verlichtingsmogelijkheid op
gang worden gebracht. Een van de psychiaters zei hierover:
“Dat is bijna onvermijdelijk vaak ook een behandelinterventie, want heel vaak zijn
verhoudingen verstoord… en kan naar aanleiding van zo'n euthanasieverzoek een
contact hersteld worden, of een conflict weer opgerakeld, net hoe het ligt, met
naasten, met een zus, een broer, met wie er al jaren geen contact is. En dan is het feit
dat iemand gekozen heeft om te willen sterven vaak een reden waardoor daar weer
een gesprek op gang kan komen. En soms kan zelfs dat weer een wending geven dat
iemand zegt van nou ik wil toch nog een tijdje door.” (R. # 11)
Ook werd betrokkenheid van de sociale omgeving belangrijk geacht in het kader van rouwverwerking
van de ‘achterblijvers’. Een van de psychiaters gaf aan dat, hoewel dit geen verantwoordelijkheid is
van de psychiaters, hij het wel prettig vindt als hier rekening mee wordt gehouden:
“Dus in die zin denk ik dat het heel belangrijk is. Het gaat uiteindelijk ook over de
levens van mensen die achterblijven. Dat staat natuurlijk ook buiten de

170

zorgvuldigheid, dat is niet een verantwoordelijkheid die we daarin hebben, maar die
je wel kan voelen als je met iemand werkt.” (R. # 1)
Een laatste reden die werd gegeven was dat het prettiger is voor de psychiater wanneer de familie
wordt betrokken, omdat dit onprettige momenten op bijvoorbeeld begrafenissen kan voorkomen:
“Maar in principe zou ik dat kunnen doen, zou ik dat ook eigenlijk wel willen doen,
hoort dat ook wel een beetje bij closure zal ik maar zeggen. En ik kan er niet zo goed
mijzelf over in de ogen blijven kijken als ik dan familie tegenkom die mij zien en die
weten dat ik het laatste eindje heel intensief met hun zus, broer, moeder heb
opgetrokken en zij daar niet over ingelicht zijn.” (R. # 11)
Hoewel alle psychiaters het belang van betrokkenheid van de sociale omgeving benadrukten,
betekende dit niet dat dit als ‘eis’ geldt. In het geval dat de patiënt absoluut geen betrokkenheid
wenst, werd dit niet als een reden voor afwijzing van het verzoek gezien.
“Ik denk, een volwassen patiënt is natuurlijk wel autonoom om daar keuzes in te
maken. Maar ik denk als die zegt kijk ik wil geen contact met mijn familie, dan is dat
onderwerp van gesprek, maar ik kan je er niet toe verplichten.” (R. # 13)
Ook vonden psychiaters dat in het geval dat de sociale omgeving wel betrokken is bij het proces, het
niet nodig is dat de omgeving ‘toestemming’ verleent voor de levensbeëindiging. Het is voor de
psychiaters dus denkbaar dat zij patiënt helpen overlijden terwijl de familie hier op tegen is.
Tot de sociale omgeving werd tijdens de interviews ook de woonomgeving van de patiënt bedoeld. De
vraag was hoe de psychiaters stonden ten opzichte van levensbeëindiging in bijvoorbeeld klinieken
waar de patiënt woonachtig is. In deze gevallen, stelden de psychiaters, dient er rekening te worden
gehouden met de andere patiënten en hulpverleners van de desbetreffende afdeling. Patiënten
zouden hier namelijk negatieve effecten van kunnen ondervinden:
“Ze zijn bij psychiatrische klinieken nogal beducht daarvoor, want ze zijn ook bang...
die chronische afdelingen die er zijn, dat als er één het gaat doen dat er meer willen.”
(R. # 7)
Ook noemde één van de psychiaters mogelijk effecten op hulpverleners:
“Niet in een kliniek, nee. Want kijk het ingewikkelde van een kliniek is, aan een kliniek
daar zitten verpleegkundige teams aan vast, daar zit een hele organisatie aan vast, en
één euthanasie op een afdeling van zo'n organisatie die geeft rimpeleffecten door de
hele organisatie op manieren die onbedoeld en ongewenst zijn. Want mensen krijgen
dan toch het gevoel misschien als ze bij de administratie werken, dat ze dan toch in
een gewetensconflict komen omdat hun instelling dat doet. Dus je maakt het
daarmee meteen collectief, een collectieve daad maak je er eigenlijk van als je het in
een instelling doet.” (R. # 2)

171

De psychiaters lieten daarom een voorkeur blijken voor een uitvoering van levensbeëindiging op een
plek buiten de instelling waar patiënt woont.
6.4.4.3

Levensbeëindiging bij psychiatrisch patiënten door huisartsen
De houding van de psychiaters ten aanzien van levensbeëindiging bij psychiatrisch patiënten door
huisartsen was over het algemeen dat dit mogelijk mocht zijn, maar wel onder de voorwaarde dat er
een psychiatrische toets plaats zou vinden. De belangrijkste reden voor dit standpunt is dat de
huisarts een langdurige behandelrelatie met de patiënt heeft en hierdoor een goede inschatting kan
maken van de situatie van de patiënt. Het belang van de psychiatrische toets werd sterk benadrukt en
de psychiaters achtten het essentieel voor een goede beoordeling dat er aan deze voorwaarde wordt
voldaan:
“Ik denk dat die psychiatrische beoordeling er toch altijd moet zijn. Daar zijn we toch
voor, om op de meest professionele manier in te schatten hoe het met iemand zijn
psychiatrische gesteldheid staat. Dus een huisarts kan dat niet.” (R. # 13)

6.4.4.4

De Levenseindekliniek
Over het bestaan en de manier van werken van de Levenseindekliniek werd wisselend gedacht.
Sommige psychiaters spraken zich (zeer) negatief uit over het bestaan, anderen waren er
voornamelijk positief over.
Negatieve opinie
De negatieve opinie over de Levenseindekliniek werd als volgt beargumenteerd: het werd door
meerdere psychiaters als problematisch ervaren dat de Levenseindekliniek zowel beoordelaar als
uitvoerder is. Een van de psychiaters zei hierover dat dit kan leiden tot een verstoring van het
beoordelingsproces, omdat de patiënt niet meer geïnteresseerd is in een beoordeling van bijvoorbeeld
een diagnose of behandelopties, maar alleen in de vraag of zijn/haar verzoek wordt ingewilligd. Als
tweede reden voor een negatieve houding ten opzichte van de Levenseindekliniek werd het ontbreken
een behandelrelatie aangedragen. Een kleine minderheid van de psychiaters vond dat de beoordeling
nooit zonder behandelrelatie kan plaatsvinden, en een groter aantal vond dat dit bij voorkeur in een
behandelrelatie moet plaatsvinden. Enerzijds omdat dit volgens hen de kwaliteit van de beoordeling
ten goede komt doordat de psychiater de patiënt langer en beter kent, anderzijds omdat het verzoek
zich vaak in een behandelrelatie voordoet en dus daar ook behandeld dient te worden:
“Dus ja, dit wordt een... ik zal niet zeggen dat het een makkelijke escape wordt, maar
het is wel een escape voor iets waarvan je de spanning eigenlijk zou moeten blijven
ervaren waar dit zich voordoet, namelijk in behandelrelaties.” (R. # 6)
Ook stoorden meerdere psychiaters zich aan de, door hen beleefde, houding van de
Levenseindekliniek. Volgens meerdere psychiaters was deze ongepast in relatie tot de materie
waarmee zij zich bezighouden:

172

“Ik vind het vreselijk als ze zeggen ‘wij zijn een voorhoede’... kom op zeg. Bij iedere
euthanasie denk ik van er zijn alleen maar verliezers, ga niet doen of het iets moois is.
Dus dat gevoel heb ik wel heel sterk altijd. En dat raakt me ook erg als mensen zo
glorificerend erover gaan doen: “Het is zo mooi zoals het gegaan is en we hebben zo
goed afscheid kunnen nemen, dit was wat iedereen had gewild”. Nee natuurlijk niet.
Je kan niet zeggen dat mensen dit willen, het is altijd gemengd en met de rug tegen
de muur. Het hele rug tegen de muur wordt dan een beetje verloochend.” (R. # 6)
Een van de psychiaters sprak over een verminderde kritische houding, ten gevolge van de manier
waarop de Levenseindekliniek zichzelf positioneert:
“Ik vind het enge van een Levenseindekliniek, van iedere organisatie, is groepsdenken,
waarin een bepaalde norm wordt beschermd omdat het anders de sociale cohesie
zou verminderen, en het doel (…) In iedere groep en iedereen die als het ware zichzelf
afficheert als “ja wij weten het eigenlijk toch een beetje beter, we hebben een ideaal
om voor te gaan”, idealiseren zichzelf ook heel graag en sluiten zal ik maar zeggen
discussie af of uit, of gaan 'm aan op een bepaalde manier zodat je er eigenlijk... nou
ja, het wordt politiek en daarmee demagogie.” (R. # 4)
Positieve opinie
Een belangrijke reden voor een positieve houding jegens de Levenseindekliniek was dat deze een plek
biedt voor de patiënt om gehoor te krijgen voor zijn/haar verzoek:
“Daarom is zo'n aanmelding bij de Levenseindekliniek ook weer steunend, omdat ze
[patiënte] toch het gevoel had van het kan uiteindelijk daar wel gebeuren. En ik kan
uiteindelijk wel hulp krijgen, maar eerst moeten een aantal voorwaarden vervuld
worden.” (R. # 13)
Ook werd het als prettig ervaren dat er mogelijkheden zijn wanneer er binnen de instelling niet
genoeg ervaring is met levensbeëindiging en het proces daaromheen. De Levenseindekliniek biedt
hier voor de psychiaters kennis en ervaring:
“Als je er met je eigen team niet uit komt, en die vraag voor euthanasie blijft bestaan,
dan denk ik... ja gelijk zo aanmelden bij een Levenseindekliniek vind ik dan heel erg
prettig, dat er dat is.” (R. # 13)
“Nou het principe is goed, je bundelt expertise.” (R. # 2)
In het vragenlijstonderzoek werd getracht inzicht te krijgen in een eventuele verandering in het in
behandeling nemen van verzoeken om levensbeëindiging door psychiaters sinds de komst van de
Levenseindekliniek. Vierenvijftig procent van de psychiaters gaf aan dat hij sinds de komst van de
Levenseindekliniek niet eerder geneigd is verzoeken om hulp bij zelfdoding te weigeren, 37%
antwoordde neutraal en 9% gaf aan wel eerder verzoeken te weigeren.

173

6.4.4.5

‘Richtlijn verzoek om hulp bij zelfdoding door patiënten met een psychiatrische stoornis’ van de
Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP-richtlijn)
Alle psychiaters die meewerkten aan een interview waren op de hoogte van het bestaan van de NVvPrichtlijn. De precieze inhoud ervan stond niet bij iedereen goed op het netvlies, maar in grote lijnen
konden zij wel aangeven wat ze er van vonden. Over het algemeen vonden de psychiaters de richtlijn
nuttig en behulpzaam tijdens het proces van een verzoek om levensbeëindiging:
“Dat ik dat helemaal meegemaakt heb, hoe die richtlijn ontstond, terwijl ik in mijn
praktijk die patiënte had bij wie het moest gebeuren. Dat kwam wat dat betreft voor
mij goed uit. Ik denk dat ik het anders niet zo... nou ik wil niet zeggen dat ik het
makkelijk vond, maar dat ik het dan nog veel moeilijker had gevonden.” (R. # 7)
Deze resultaten komen overeen met de resultaten uit het vragenlijstonderzoek. Zesentachtig procent
van de psychiaters die de vragenlijst hadden ingevuld was bekend met de richtlijn. Ongeveer twee
derde van de psychiaters had deze richtlijn wel eens geraadpleegd. Het merendeel (89%) van de
psychiaters die de richtlijnen geraadpleegd hadden was tevreden met de informatie.
Uit de interviews bleek dat de richtlijn voornamelijk fungeert als een handleiding die geraadpleegd
kan worden, zodat de psychiaters weten welke stappen te ondernemen en waar op te letten. Een van
de psychiaters zei hierover:
“Nou gewoon heel goed, een aantal criteria, die zes punten [de zorgvuldigheidseisen]
die je straks noemde, je kan een lijstje aflopen en protocollen ook, het is heel erg
nuttig als er een soort handleiding is die een aantal dingen beschrijft of benoemt,
zodat het een beetje orde krijgt. Want anders is het vooral op gevoel en dat is niet
goed.” (R. # 13)
Voor een van de psychiaters had de richtlijn ook een ondersteunende functie in de zin van dat hij het
als hulpmiddel gebruikte in het contact met de patiënt die om hulp bij levensbeëindiging vroeg:
“Nou de richtlijn schrijft volgens mij wel voor dat we als extra zorgvuldigheidsstap de
collega erbij hebben die toetst. Nou ja, dat zijn punten die in die zin ondersteunen dat
als je, gaandeweg in het traject wat ik meemaakte, zijn er natuurlijk wel belastende
punten als je een cliënt moet duidelijk maken dat ze nog een paar gesprekken moet
hebben met een collega, nog los van een SCEN-arts en de huisarts, die ook daar
contact over had. Dus in die zin is dit ondersteunend dat je een soort back-up had dat
je kan zeggen van ‘dit moeten we doen’.” (R. # 1)
De psychiaters vonden het een goede aanvulling dat er in de richtlijn wordt geadviseerd in het geval
van psychiatrisch patiënten naast een consult van de SCEN-arts, ook een andere psychiater te
raadplegen. Als argument werd hiervoor gegeven dat een psychiatrische toets nodig is voor een
goede beoordeling, en deze kan alleen door een andere psychiater gedaan worden.

174

Een element dat door een enkele psychiater gemist werd, betrof praktische informatie, namen,
nummers en adressen van bijvoorbeeld de Levenseindekliniek.
In de NVvP-richtlijn wordt genoemd dat in het geval van een verzoek om levensbeëindiging door een
patiënt met verminderde wilsbekwaamheid, er bij zeer ernstig lijden ruimte mag bestaan voor een
minder strenge maatstaf voor wilsbekwaamheid.189 Een minder strenge hantering van de
wilsbekwaamheidseis kan als problematisch worden gezien. Om deze reden is er in de interviews
aandacht besteed aan dit specifieke punt in de NVvP-richtlijn. Er werd verdeeld op deze mogelijkheid
gereageerd, enerzijds konden meerdere psychiaters zich indenken dat zij in deze gevallen de
lijdensdruk zouden laten prevaleren en accepteren dat een patiënt verminderd wilsbekwaam is.
Anderzijds gaf een van de psychiaters aan dat een verminderde wilsbekwaamheid een grotere
inspanning van de psychiater eist, en geen drempelverlaging:
“Omdat daarmee de ernst van de stoornis en de toetsbaarheid van de cliënt
moeizamer is, dus als je daarbij je drempel verandert om iets mogelijk te maken dan...
dat heeft ook het gevaar van een glijdende schaal. Dus ik denk, je zoekt toch steeds
naar de essentie van waarover die bekwaamheid dan echt moet gaan en in welke
termen, zoals je dat met toetsen of bij informed-consent altijd moet doen. Dat je op
het niveau van je cliënt, in termen die hij kan begrijpen, en in het tempo waarin je het
aanbiedt en in de herhaling waarmee je consistentie meent te kunnen zien.
Verminderde wilsbekwaamheid vraagt meer inspanning en niet een
drempelverlaging.” (R. # 1)
Ook in het vragenlijstonderzoek werden psychiaters gevraagd naar hun mening over een minder
strenge maatstaf voor wilsbekwaamheid. De meerderheid van de psychiaters die de vragenlijst
hadden ingevuld, 82%, was het niet eens met de stelling ‘Bij chronische psychiatrische patiënten
hoeven er minder hoge eisen aan het criterium wilsbekwaamheid gesteld te worden’.
6.4.4.6

Alternatieven voor het huidige systeem van consultatie en toetsing
Sommige psychiaters gaven aan dat zij, gezien de complexiteit van de toetsing, een andersoortige
toetsing voorstaan.
Een eerste voorstel betrof het opzetten van een landelijke commissie of expertisecentrum die het
verzoek voorafgaand aan de levensbeëindiging zou toetsen. In het geval van een expertisecentrum
zou de toets zich richten op advies betreffende behandelmogelijkheden. Wanneer een patiënt
vastloopt in zijn behandeling en een doodswens heeft, zou hij voor een soort second-opinion bij dit
expertisecentrum terecht kunnen. Er wordt dan in dit centrum door een gespecialiseerd team
zorgvuldig gekeken naar de kwaliteit van de behandeling die al ondergaan is en mogelijkheden voor
de toekomst. Wanneer een patiënt dan toch besluit zijn leven te willen beëindigen en daar hulp bij te
willen, dan is er op deze manier voorafgaand een omvangrijke toets geweest van de mogelijkheden.
Zo zou er een betere beoordeling ontstaan betreffende het uitzichtloosheidscriterium:
189 ‘Richtlijn omgaan met een verzoek om hulp bij zelfdoding door patiënten met een psychiatrische stoornis’, Nederlandse
Vereniging voor Psychiatrie, pag. 51.

175

“Ik verwacht dat veel meer mensen in de GGZ om euthanasie zullen vragen en dat
het eigenlijk heel hard nodig is dat dat op een snelle en vlotte manier wordt
geëvalueerd, in kaart wordt gebracht door mensen die daar kundig in zijn, die dat
snappen. En de volgende stap, dat dan die GGZ ook in staat is om die adviezen ook
snel te implementeren, uit te voeren. Als het zo'n vaart krijgt als dat ik denk dat het
gaat krijgen, denk ik dat er met een jaar 1 of 2 een enorme wake up call komt in
Nederland voor de GGZ waarin wordt geconcludeerd ja we hebben nu wel 150
mensen met een euthanasieverzoek gezien, en als je strikt kijkt is slechts bij 25 de
behandeling goed geweest, en bij 125 slecht. Dat moeten we nu echt op orde gaan
brengen. Dus ik ben er eerder voor om een GGZ als het waren op het puntje van zijn
stoel te zetten en te zeggen van nou zorg nou dat die behandelingen allemaal goed
lopen, want eens in de zoveel tijd zal er iemand aankomen bij het euthanasiestation
en dan moet je gewoon kunnen zeggen ja alles is goed gegaan tot nu toe.” (R. # 4)
Het andere alternatief betrof het opzetten van een landelijke commissie die zich richt op
levensbeëindiging bij psychiatrisch patiënten. De psychiater die hierover sprak zou graag een toetsing
vooraf zien door een multidisciplinaire commissie. Hij was van mening dat dit een aantal voordelen
had; hiermee wordt volgens de psychiater voorkomen dat er een consultatie wordt gedaan door een
arts zonder achtergrond in de psychiatrie of specifieke kennis van de stoornis van de patiënt. Een
ander voordeel dat werd genoemd was dat er door middel van zo een soort commissie ervaring
ontstaat met verzoeken van psychiatrisch patiënten:
“Dat heeft voordelen, want die maak je multidisciplinair, daar zet je
ervaringsdeskundigen in, betrokkenen, psychologen, psychiaters, ethici, ook andere
mensen misschien nog, en die bouwen ervaring op in hoe mensen verzoeken doen,
wat voor mensen dat zijn, wat voor behandelingen ze hebben gehad, zodat er
cumulatief ervaringskennis gaat ontstaan bij die groep mensen over hoe dat precies
zit. Wat voor mensen dat zijn, wat voor achtergrond ze hebben, wat is geprobeerd,
zodat je een veel evenwichtiger oordeel kan krijgen over de tijd en wijsheid kunt
creëren over wat nou een goede beslissing is.” (R. # 2)
Er was ook een psychiater die juist een minder zware toets voorstelde. De belangrijkste reden is dat
dit een minder zware belasting voor de patiënt zou betekenen. Hij stelde voor dat er alleen door de
behandelend arts (psychiater of huisarts) getoetst wordt of er aan de wettelijke criteria is voldaan, en
dat de SCEN-arts en onafhankelijk psychiater alleen nog onderzoeken “of patiënt een verstandig
iemand is die geen onzin staat te beweren” (R. # 7). Dit betekent dat de beoordeling in het kader van
een consultatie zich niet meer richt op álle zorgvuldigheidscriteria. Een toets door een SCEN-arts en
onafhankelijk psychiater zou volgens deze psychiater ‘marginaal’ moeten zijn, zodat de procedure
minder belastend is voor de patiënt.
De andere psychiater stelde voor patiënten te wijzen op de mogelijkheden om zonder tussenkomst
van een arts op een humane manier zijn of haar eigen leven te beëindigen. Volgens deze psychiater
zou er meer ruimte moeten worden geboden zodat de patiënt niet voor een keuze gesteld wordt
tussen een ‘harde’ suïcide en een levensbeëindiging waarbij een arts bij het hele proces betrokken

176

moet worden. Hij argumenteerde dat hij geen reden ziet om de levensbeëindiging bij een
psychiatrisch patiënt zonder somatische beperkingen door middel van injectie uit te voeren, omdat je
volgens hem hiermee de patiënt de kans om op het laatste moment ‘nee’ te zeggen ontneemt. Deze
mogelijkheid is volgens hem belangrijk, omdat een doodswens van psychiatrisch patiënten vaak
ambivalent is. Ook stelde hij dat er door het bieden van meer alternatieven ruimte wordt geboden
aan psychiatrisch patiënten die een doodswens hebben, maar niet aan alle wettelijke
zorgvuldigheidseisen voldoen.
6.4.4.7

Melden van levensbeëindiging op verzoek
Uit het vragenlijstonderzoek blijkt dat alle artsen die levensbeëindiging op verzoek hadden
uitgevoerd, dit hadden gemeld bij de toetsingscommissie. In de vragenlijst werd ingegaan op de
meldingsbereidheid van artsen door middel van de volgende vraag: ‘Is het denkbaar dat u in de
toekomst een geval van hulp bij zelfdoding niet meldt?’. Het merendeel van alle psychiaters, 94%, vond
het niet denkbaar om ooit niet te melden (n=167). Zes procent van de respondenten vond het wel
denkbaar om ooit niet te melden. Deze respondenten is in een open vraag gevraagd in welke situaties
zij een geval van hulp bij zelfdoding niet zouden melden. Vier psychiaters gaven aan geen concreet
voorbeeld te hebben van een situatie waarin zij niet zouden melden maar zij wilden het ook niet
uitsluiten. Vier andere respondenten zouden niet melden uit angst voor de gevolgen zoals afkeuring
door de maatschappij en collegae, een tuchtzaak of strafrechtelijke vervolging. Van de artsen die ooit
levensbeëindiging op verzoek hadden uitgevoerd of die het nog uitgevoerd hadden maar het wel
denkbaar vonden dat zij dit ooit zouden doen gaf 8% (5/62) aan dat zij het denkbaar vinden dat zij in
de toekomst een geval van hulp bij zelfdoding niet zouden melden.

6.4.4.8

Ervaren druk
Zevenentwintig procent van psychiaters die de vragenlijst hadden ingevuld, gaf aan druk te ervaren
vanuit de maatschappij om een verzoek tot hulp bij zelfdoding in te willigen. In 3% van de gevallen
gaf een psychiater aan druk te ervaren vanuit de instelling om het verzoek af te wijzen.

6.4.4.9

Code of Practice van de Rte
Op de vraag: ‘Bent u bekend met de Code of Practice van de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie’
antwoordde slechts een kwart van de psychiaters bevestigend. De helft van de psychiaters die bekend
waren met de Code of Practice had deze wel eens geraadpleegd; van hen was het merendeel tevreden
met de informatie.

177

6.5 Conclusies
In vergelijking met eerdere onderzoeksjaren zijn er enkele verschuivingen te zien in het aantal
verzoeken om levensbeëindiging aan psychiaters door patiënten met een psychiatrische aandoening
en het aantal verzoeken dat is ingewilligd. Het percentage psychiaters dat ooit een uitdrukkelijk
verzoek om hulp bij zelfdoding van een patiënt heeft gehad, is toegenomen van 37% in 1995, 38% in
2008 tot 46% in 2016. Ook het percentage psychiaters dat in het jaar voorafgaand aan het onderzoek
een uitdrukkelijk verzoek op afzienbare termijn heeft gehad, is toegenomen van 14% in 2008 tot 25%
in 2016. Ten opzichte van 1995 is het percentage psychiaters dat ooit een verzoek om
levensbeëindiging heeft ingewilligd verdubbeld, dit was 2% in 1995 en 4% in 2016. Deze toename in
het aantal verzoeken is ook te zien in het geschatte aantal verzoeken in Nederland in het afgelopen
jaar; dit is namelijk toegenomen van 320 in 1995, 500 in 2008 tot 1100 in 2016. Ook het geschatte
aantal uitgevoerde verzoeken in Nederland is toegenomen van 2-5 in 1995, 30 in 2008 tot 60 in 2016.
Hoewel het aantal (uitgevoerde) verzoeken is toegenomen, zijn psychiaters wel terughoudender
geworden ten aanzien van levensbeëindiging op verzoek bij psychiatrische patiënten. In 1995 vond
53% het ondenkbaar om ooit hulp bij zelfdoding uit te voeren, in 2016 was dit toegenomen naar 63%.
Er zijn volgens psychiaters diverse argumenten die een positieve visie op levensbeëindiging op
verzoek voor psychiatrische patiënten ondersteunen. Zo is het volgens sommige psychiaters
onrechtvaardig om psychiatrische patiënten uit te sluiten op basis van hun aandoening terwijl deze
patiëntengroep wel aan de zorgvuldigheidseisen van de wet kan voldoen. Daarnaast vinden
sommigen dat psychiatrisch lijden misschien nog wel erger is dan somatisch lijden aangezien dit
laatste in veel gevallen eindig is, in tegenstelling tot veel psychiatrisch lijden dat nog jaren kan duren.
In sommige gevallen kan barmhartigheid een reden zijn om mee te willen werken aan
levensbeëindiging op verzoek. Andere argumenten die levensbeëindiging op verzoek voor
psychiatrische patiënten ondersteunen zijn: het argument van zelfbeschikking, het bieden van een
waardig einde aan patiënten die anders mogelijk suïcide zouden plegen en de overtuiging dat
meewerken aan levensbeëindiging op verzoek hoort bij de verantwoordelijkheden van de arts om op
deze manier zorg te dragen voor een goed levenseinde.
Er zijn echter ook argumenten tegen levensbeëindiging op verzoek bij psychiatrische patienten. Zo
zou tegenoverdracht de objectiviteit van de beoordeling kunnen beïnvloeden en ervaren psychiaters
een conflict tussen de behandeldoelen en het uitvoeren van levensbeëindiging op verzoek. Er zijn ook
tegenargumenten die gerelateerd zijn aan de zorgvuldigheidseisen. Zo zijn er soms twijfels over in
hoeverre een verzoek van een psychiatrische patiënt vrijwillig en weloverwogen kan zijn, omdat de
doodswens bij psychiatrisch patiënten sterk kan wisselen. Daarnaast ervaren psychiaters soms
moeilijkheden met het beoordelen of er sprake is van ondraaglijk en uitzichtloos lijden, omdat er
onzekerheid bestaat over mogelijke nieuwe behandelingen of herstel in de toekomst. Ook voelen
sommigen zich onvoldoende bekwaam om levensbeëindiging uit te voeren. Tot slot heerst er
ontevredenheid over de kwaliteit van de behandelingen in de GGZ. Psychiaters vragen zich af of er
wel meegewerkt moet worden aan levensbeëindiging op verzoek als de kwaliteit van de zorg niet
voldoende is.

178

Psychiaters weigeren verzoeken om hulp bij zelfdoding veelal wegens persoonlijke redenen en/of
omdat niet aan de zorgvuldigheidseisen voldaan wordt. Volgens psychiaters is er bij de geweigerde
gevallen vaak nog sprake van behandelalternatieven (53%), is het lijden volgens niet ondraaglijk en
uitzichtloos (25%) en is het verzoek niet vrijwillig en weloverwogen (12%). Na weigering van een
verzoek om levensbeëindiging, gaat ongeveer twee derde van de psychiaters nog wel eens met de
patiënt in gesprek over levensbeëindiging en in een derde van de gevallen wordt de patiënt
doorverwezen. In de meeste gevallen waarin het verzoek wordt geweigerd, wordt er naar de
Levenseindekliniek doorverwezen.
Over het bestaan en de manier van werken van de Levenseindekliniek wordt wisselend gedacht. De
belangrijkste redenen voor de bedenkingen ten opzichte van de Levenseindekliniek zijn het feit dat
een behandelrelatie ontbreekt en dat de Levenseindekliniek zowel de beoordelaar als de uitvoerder is.
De belangrijkste redenen voor een positieve attitude ten opzichte van de Levenseindekliniek zijn dat
de Levenseindekliniek mogelijkheden biedt voor patiënten die bij hun eigen arts geen gehoor vinden
en dat de Levenseindekliniek veel kennis en ervaring heeft die zij ook deelt met nietLevenseindekliniek artsen.

179

180

7
Melden van euthanasie en hulp bij zelfdoding

7.1 Inleiding
Voor het bereiken van een open en gecontroleerde praktijk van euthanasie en hulp bij zelfdoding is
het essentieel dat artsen gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding melden. In dit hoofdstuk
wordt ingegaan op de aantallen gemelde gevallen per jaar en het meldingspercentage. Hierbij is
aandacht voor ontwikkelingen door de jaren, verschillen tussen artsen van verschillende specialismen,
en de verschillende regio’s van de Regionale Toetsingscommissie Euthanasie (RTE). Dit gebeurt op
basis van gegevens over gemelde gevallen van de RTE’s en het sterfgevallenonderzoek. Verder wordt
in dit hoofdstuk ingegaan op verschillen tussen gemelde en niet-gemelde gevallen
(sterfgevallenonderzoek) en op kenmerken van gemelde gevallen – van patiënt, meldend arts, en RTE
– en ontwikkelingen hierin door de jaren (analyse database RTE). Tot slot doet dit hoofdstuk verslag
van een vragenlijstonderzoek onder artsen over hun ervaringen met het systeem van melding en
toetsing.

7.2 Aantallen gemelde gevallen en meldingspercentage
In 2015 ontvingen de RTE’s 5089 meldingen van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Het geschatte
totaal aantal gevallen op basis van het sterfgevallenonderzoek is 6800 (95%betrouwbaarheidsinterval: 6050-7500), waarmee het meldingspercentage uitkomt op 82% (95%betrouwbaarheidsinterval: 74%-91%). Dit betekent dat het meldingspercentage vrijwel gelijk is
gebleven aan het percentage in zowel 2005 en 2010. Net als in 2005 en 2010 was het
meldingspercentage het hoogst voor specialisten ouderengeneeskunde (93%), gevolgd door
huisartsen (81%) en medisch specialisten (78%). Terwijl de percentages voor specialisten
ouderengeneeskunde en huisartsen vergelijkbaar zijn met de percentages in 2005, was er voor
medisch specialisten een toename van het meldingspercentage; in 2010 werd 54% van de gevallen
van euthanasie en hulp bij zelfdoding door medisch specialisten gemeld (tabel 7.1).
In figuur 7.1 is de verhouding tussen het aantal uitgevoerde en gemelde gevallen sinds 1990 grafisch
weergegeven. Hierin is te zien dat de stijging van het aantal gemelde gevallen in de periode 20102015, net als in de periode 2005-2010 toe te schrijven is aan een stijging van het aantal uitgevoerde
gevallen. Ook is te zien dat de toename in gemelde gevallen iets lijkt af te vlakken in 2015. In figuur
7.2, waarin het aantal gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding als percentage van alle

181

Tabel 7.1 Totaal aantal en gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding
Huisartsen Medisch

Specialisten Totaal

specialisten ouderengeneeskunde
N

N

N

N

19901
Totaal aantal gevallen van euthanasie en

–

–

–

2700

–

–

–

486

–

–

–

18

2625

900

75

3600

1163

274

26

1466

44

30

35

41

2925

775

100

3800

1761

252

41

2054

60

33

41

54

2125

225

76

2425

1697

170

66

1933

80

76

88

80

3575

375

125

4050

2819

202

115

3136

79

54

92

77

6300

250

250

6800

5089

195

232

5516

81

78

93

81

hulp bij zelfdoding
Aantal gemelde gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding
Meldingspercentage2
1995
Totaal aantal gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding
Aantal gemelde gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding
Meldingspercentage2
2001
Totaal aantal gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding
Aantal gemelde gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding
Meldingspercentage2
2005
Totaal aantal gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding
Aantal gemelde gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding
Meldingspercentage2
2010
Totaal aantal gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding
Aantal gemelde gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding
Meldingspercentage2
2015
Totaal aantal gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding
Aantal gemelde gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding
Meldingspercentage2
1
2

Gegevens zijn niet beschikbaar voor huisartsen, medisch specialisten en specialisten ouderengeneeskunde apart.
95%-betrouwbaarheidsintervallen meldingspercentage: 1990 16%-23%; 1995 35%-49%;2001 50%-67%; 2005 72%-90%; 2010
72%-92%; 2015 74%-91%.

182

sterfgevallen is weergegeven, is te zien dat ten opzichte van 2014 het percentage gemelde gevallen
van alle sterfgevallen zelfs iets is afgenomen (van 3,81% naar 3,75%).
Figuur 7.1 Aantal gemelde gevallen en totaal aantal gevallen van euthansie en hulp bij zelfdoding
sinds 1990; absolute aantallen

7000
6000
5000
4000
3000
2000
1000

Gemelde gevallen

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1994

1993

1992

1991

1990

0

Alle gevallen

Figuur 7.2 Aantal gemelde gevallen en totaal aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding
sinds 1990; % van alle sterfgevallen in Nederland

10
9
8
7
6
5
4
3
2
1

Gemelde gevallen

183

Alle gevallen

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1994

1993

1992

1991

1990

0

Regionale spreiding
In tabel 7.2 zijn kerngetallen van de euthanasiepraktijk in de verschillende RTE regio’s weergegeven.
Deze zijn afkomstig uit het sterfgevallenonderzoek en de jaarverslagen van de RTE’s. De getallen laten
zien dat er zowel in 2010 als 2015 variatie tussen de regio’s was in het percentage van alle
sterfgevallen waarbij de patiënt voorafgaand aan het overlijden een euthanasieverzoek had gedaan.
In 2015 varieerde dit van 7,1% in Zuid-Holland en Zeeland tot 11,9% in Noord-Holland; in 2010 van
5,2% in Noord-Brabant en Limburg tot 7,2% in Noord-Holland. Het percentage van de
euthanasieverzoeken dat leidde tot uitvoering van euthanasie of hulp bij zelfdoding varieerde per
regio meer in 2010 (van 35% in Zuid-Holland tot Zeeland en 55% in Noord-Holland) dan in 2015 (van
51% in Groningen, Friesland en Drenthe tot 61% in Noord-Holland). Zowel in 2010 als in 2015 lag het
meldingspercentage in vier van de vijf regio’s rond het landelijke meldingspercentage. Alleen in
Groningen, Friesland en Drenthe lag het meldingspercentage lager met 56% in 2010 en 64% in 2015.

184

Tabel 7.2 Totale aantallen sterfgevallen, euthanasieverzoeken, euthanasiegevallen en gemelde
gevallen naar RTE regio (absolute aantallen en percentages; sterfgevallenonderzoek)
RTE Regio

Totaal

Aantal

Aantal

Aantal

% verzoe- % eutha-

% eutha-

Meldings-

aantal

euthana-

eutha-

gemelde

ken van

nasiege-

nasiege-

percenta-

sterf-

siever-

nasiege-

gevallen

alle sterf- vallen1

vallen1

ge eutha-

van alle

van alle

nasie1

sterfge-

verzoeken

gevallen

zoeken

1

vallen

1

gevallen

vallen
N

N

N

N

%

%

%

%

2010
Noord-Holland

21166

1900

1040

819

9,0

4,9

55

79

Zuid-Holland en

32197

2230

790

637

6,9

2,5

35

81

15726

1150

590

327

7,3

3,8

51

56

Overijssel, Gelderland, 36848

2240

1000

802

6,1

2,7

45

80

30123

1580

630

551

5,2

2,1

40

88

Noord-Holland

23025

2750

1680

1351

11,9

7,3

61

80

Zuid-Holland en

34326

2420

1320

1140

7,1

3,8

55

86

16860

1490

760

490

8,8

4,5

51

64

Overijssel, Gelderland, 39479

2950

1580

1342

7,5

4,0

54

85

2690

1460

1193

8,0

4,4

54

82

Zeeland
Groningen, Friesland,
Drenthe
Utrecht, Flevoland
Noord-Brabant en
Limburg
2015

Zeeland
Groningen, Friesland,
Drenthe
Utrecht, Flevoland
Noord-Brabant en

33445

Limburg
1

Euthanasie én hulp bij zelfdoding.

7.3 Melden en niet melden
In het sterfgevallenonderzoek werd voor elk geval waarbij sprake was van een medische beslissing
rond het levenseinde gevraagd of de arts het desbetreffende sterfgeval had gemeld bij een RTE. Als er
volgens de in het onderzoek gehanteerde classificatie sprake was van euthanasie of hulp bij
zelfdoding, beantwoordde 81% van de artsen deze vraag met ‘ja’. Dit percentage komt overeen met
het in paragraaf 7.2 beschreven meldingspercentage dat gebaseerd is op het werkelijke aantal bij
RTE’s gemelde gevallen. Als de vraag met ‘nee’ werd beantwoord, werd gevraagd waarom geen
melding had plaatsgevonden. In alle gevallen gaf de arts aan dat het ‘geen levensbeëindigend
handelen’ betrof. Dit is vergelijkbaar met 2010 toen 98% van de artsen dit antwoord gaf. In 2005 was
dit nog 79%; toen werden ook het mogelijk niet voldaan hebben aan de zorgvuldigheidseisen en het
opzien tegen mogelijke juridische consequenties als reden genoemd (beiden 10%). Deze percentages
185

dienen vanwege de kleine aantallen niet-gemelde gevallen in de steekproef met enige voorzichtigheid
geïnterpreteerd te worden. Het beeld dat naar voren komt is dat niet melden eigenlijk alleen nog
maar te maken heeft met het niet zien van het handelen als handelen dat gemeld moet worden.
In tabel 7.3 wordt een vergelijking weergegeven van kenmerken van het handelen bij gemelde en
niet-gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Daaruit blijkt dat in 2015 vrijwel alle
gevallen (99%) waarin arts zelf de term ‘euthanasie of hulp bij zelfdoding’ het meest passend vond
voor de uitgevoerde handelwijze, waren gemeld. Als de arts de term ’symptoombestrijding’ of
‘palliatieve of terminale sedatie’ het meest passend vond, was het handelen nooit gemeld. Er is ook
een sterke relatie tussen de gebruikte middelen en het al of niet melden. Bij gebruik van
spierverslappers en barbituraten waren euthanasie en hulp bij zelfdoding in 97% van de gevallen
gemeld en bij gebruik van morfine of benzodiazepinen was geen enkel geval gemeld. Tenslotte blijkt
er een relatie te zijn tussen het consulteren van een tweede arts en melding: als er geen consultatie
had plaatsgevonden dan werd er meestal (93%) niet gemeld. Tabel 7.3 laat ook zien dat de resultaten
voor 2015 en 2010 hetzelfde beeld geven.
Tabel 7.3 De relatie tussen kenmerken van het handelen en al dan niet melden van gevallen van
euthanasie en hulp bij zelfdoding (sterfgevallenonderzoek)1
2015

2010
Wel

Niet

Wel

gemeld gemeld
%1

N

%1

Niet

gemeld gemeld
N

%1

%1

433

100

0

Meest passende term volgens de arts
Euthanasie of hulp bij zelfdoding

768

99

1

Levensbeëindiging

6

100

0

9

64

36

Symptoombestrijding / palliatieve of

55

0

100

46

1

99

756

97

3

424

100

0

41

0

100

33

0

100

7

0

100

7

0

100

5

100

0

24

31

69

terminale sedatie
Gebruikte middelen
Spierverslappers en barbituraten, alle
combinaties
Morfine, alle combinaties excl.
spierverslappers en barbituraten
Benzodiazepinen, alle combinaties excl.
spierverslappers, barbituraten en morfine
Overige middelen / onbekend
Consultatie in het kader van de
toetsingsprocedure
SCEN-arts2

753

99

1

440

97

3

Andere arts

139

77

23

11

5

95

Geen consultatie

33

7

93

37

7

93

1

Gewogen afgeronde rijpercentages.

2

SCEN is Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland.

186

Wat betreft de kenmerken van de patiënten bij wel- en niet-gemelde gevallen van euthanasie en hulp
bij zelfdoding in tabel 7.4, valt voor 2015 net als voor 2010 op dat bij de niet-gemelde gevallen
patiënten vaker 80 jaar of ouder waren, vaker een andere hoofddiagnose dan kanker hadden, en dat
de mate van levensbekorting vaker beperkt was tot een week of minder.
Tabel 7.4 Patiëntkenmerken bij gemelde en niet-gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij
zelfdoding (stergevallenonderzoek)1
2015

2010

Wel gemeld Niet gemeld Wel gemeld Niet gemeld
N=770

N=61

N=443

N=45

%1

%1

%1

%1

Leeftijd
0-16 jaar

27

6

38

21

65-79 jaar

45

30

39

47

80 jaar of ouder

28

64

22

32

Geslacht
Man

53

59

58

54

Vrouw

47

41

42

46

71

47

83

63

Hoofddiagnose
Kanker
Hart- en vaatziekten

3

10

3

10

Anders/onbekend

26

43

14

17

Minder dan een week

26

81

28

90

Een tot vier weken

41

16

71

10

Meer dan vier weken

33

2

1

0

Levensverkorting

1

Gewogen afgeronde kolompercentages.

7.4 De RTE en verschillende patiëntgroepen
7.4.1 Ontwikkelingen in patiëntkenmerken
In de database van gemelde gevallen zijn enkele patiëntkenmerken opgenomen: geslacht, leeftijd en
aandoening. Voor twee van deze kenmerken is er in de jaren tussen 2002 en 2005 een verschuiving
opgetreden. In figuur 7.3 is te zien dat, hoewel in alle jaren een grote meerderheid van de gevallen
patiënten met kanker betrof, er in de loop der jaren een afname is van het aandeel patiënten met
kanker in de gemelde gevallen; van 91% in 2002 naar 73% in 2015. Het aandeel van alle overige
categorieën, hart- en vaatziekten, longziekten, ziekten van het zenuwstelsel en overige
aandoeningen, nam toe over de jaren. Dit geldt met name voor de categorie overige aandoeningen
waarvoor het aandeel steeg van 2% in 2002 tot 12% in 2015. Uit figuur 7.4, waarin de verdeling van
doodsoorzaken van alle sterfgevallen in Nederland is opgenomen voor dezelfde tijdsperiode, blijkt dat
er voor alle sterfgevallen geen vergelijkbare verschuiving in het aandeel van verschillende

187

aandoeningen in de doodsoorzakenstatistiek is opgetreden. De verschuiving bij gemelde gevallen is
dus niet het gevolg in een verschuiving in doodsoorzaken.
Figuur 7.3 Gemelde gevallen per jaar naa hoofddiagnose, 2002-2015
(bron: database gemelde gevallen
100%
90%
80%
70%
Overig

60%

Ziekten zenuwstelsel

50%

Longziekten

40%

Hart- en vaatziekten

30%

Kanker

20%
10%
0%

Figuur 7.4 Alle sterfgevallen per jaar naar doodsoorzaak, 2002-2015
(bron: CBS, statline)
100%
90%
80%
70%
Overig

60%

Ziekten zenuwstelsel

50%

Longziekten

40%

Hart- en vaatziekten

30%

Kanker

20%
10%
0%

188

Vanaf april 2012 is in de database een nadere opsplitsing van de categorie overige aandoeningen te
maken, namelijk in: stapeling van ouderdomsklachten, dementie en psychiatrische aandoeningen. In
figuur 7.5 is deze opsplitsing te zien. Een relatief grote groep binnen de categorie overige
aandoeningen betrof mensen met een stapeling van ouderdomsklachten; het aandeel van deze groep
is wel afgenomen tussen 2012 en 2015, van 46% tot 28%. Het aandeel van patiënten met dementie is
ongeveer gelijk gebleven in deze periode, variërend van 12% tot 18%. Dit geldt ook voor het aandeel
van patiënten met psychiatrische aandoeningen, dat varieerde van 4% tot 8%.
Figuur 7.5 Onderverdeling van de categorie ‘overige diagnoses’ voor gemelde gevallen in de jaren
2012 (vanaf april)-2015 (absolute aantallen
(bron: database gemelde gevallen)
100%
90%
80%

29
39

70%
60%
50%

43

50

8
Overig

4
12

18

6

Psychiatrie
7

12

40%

14

Dementie
Stapeling ouderdomsklachten

30%
20%

46

46

38
28

10%
0%
2012

2013

2014

2015

Een tweede patiëntkenmerk waarin er een trend is voor gemelde gevallen in de periode 2002-2015 is
leeftijd. In figuur 7.6 is te zien dat het aandeel van oudere patiënten groter is geworden in de loop der
jaren. Het aandeel van patiënten van 85 jaar of ouder onder de gemelde gevallen is toegenomen van
6% in 2002 naar 17% in 2015. In figuur 7.7 te zien is dat het percentage ouderen onder alle
sterfgevallen ook is toegenomen. Het aandeel patiënten van 85 jaar of ouder nam onder alle
sterfgevallen toe van 29% in 2002 naar 37% in 2015. Het aandeel ouderen in de gemelde gevallen is
in alle jaren dus wel substantieel kleiner dan in alle sterfgevallen.

189

Figuur 7.6 Gemelde gevallen per jaar naar leeftijd van de patiënt, 2002-2015
(bron: database gemelde gevallen)
100%
90%
80%
70%
85 jaar en ouder

60%

75-84 jaar

50%

65-74 jaar

40%

40-64 jaar

30%

0-39 jaar

20%
10%
0%

Figuur 7.7 Alle sterfgevallen per jaar naar leeftrijd, 2002-2015
(bron: CBS, statline)
100%
90%
80%
70%
85 jaar en ouder

60%

75-84 jaar

50%

65-74 jaar

40%

40-64 jaar

30%

0-39 jaar

20%
10%
0%

190

7.4.2 Hoe gaan de RTE’s om met gemelde gevallen?
In de database van gemelde gevallen is ook het oordeel van de RTE vermeld. In de periode 2002 tot en
met 2015 waren er 76 gevallen waarin het oordeel is gegeven dat ‘niet overeenkomstig de
zorgvuldigheidseisen’ gehandeld is. Dit is 0,2% van alle gemelde gevallen in deze periode. Aangezien
het aantal gemelde gevallen in de database groot is, is het mogelijk om te kijken naar welke
kenmerken van melding, patiënt en meldend arts gerelateerd zijn aan het oordeel ‘niet
overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen’.
Uit tabel 7.5 blijkt dat geslacht en leeftijd van de patiënt niet gerelateerd zijn aan het oordeel van de
RTE. Aandoening is dat wel; gevallen van patiënten met aandoeningen die vallen onder de categorie
‘overig’ hadden een ruim twee keer grotere kans om het oordeel ‘niet overeenkomstig de
zorgvuldigheidseisen’ te krijgen dan gevallen van patiënten met kanker. Ten opzichte van huisartsen
hadden medisch specialisten een vijf keer grotere kans en ten opzichte van gevallen van euthanasie
hadden gevallen van hulp bij zelfdoding een bijna drie keer grotere kans op een oordeel ‘niet
overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen’. Verder blijkt dat er variatie was tussen RTE regio’s en dat
jaar van melding gerelateerd was aan het oordeel; in latere jaren was er minder kans op een oordeel
‘niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen’. Wanneer in een multivariate analyse rekening
gehouden wordt met alle gerelateerde kenmerken blijven er enkele kenmerken over die,
gecontroleerd voor de andere kenmerken, gerelateerd blijven aan het oordeel van de RTE: specialisme
van de arts, hulp bij zelfdoding versus euthanasie en jaar van melding.
Voor de periode 2012 tot 2015 is er in de database van gemelde gevallen ook informatie beschikbaar
over of het gemelde geval aangehouden is of niet. Over het algemeen worden gevallen aangehouden
tot de volgende vergadering wanneer de toetsingscommissie extra informatie wil vragen aan de
meldend arts of een andere betrokkene en/of deze wil uitnodigen voor een gesprek. Van alle gevallen
werd tussen april 2012 en 2015 1,7% aangehouden. Uit tabel 7.6 blijkt dat van de patiëntkenmerken
leeftijd en aandoening gerelateerd zijn aan het al dan niet aanhouden van een geval. Ten opzichte van
patiënten onder de 65 jaar hadden gemelde gevallen van patiënten van 80 jaar of ouder bijna twee
keer meer kans om aangehouden te worden. Ten opzichte van patiënten met kanker hadden gemelde
gevallen van patiënten met dementie, psychiatrische aandoeningen, een stapeling van
ouderdomsklachten en de categorie ‘overig’ een grotere kans op het oordeel ‘niet overeenkomstig de
zorgvuldigheidseisen’ en meer kans om aangehouden te worden. Ten opzichte van huisartsen hadden
gevallen gemeld door medisch specialisten een drie keer grotere kans om te worden aangehouden;
gevallen gemeld door een arts van de levenseindekliniek hadden een vijf keer grotere kans om te
worden aangehouden.
Ten opzichte van gemelde gevallen van euthanasie hadden gevallen van hulp bij zelfdoding en vooral
gevallen van een combinatie van hulp bij zelfdoding en euthanasie een grotere kans om
aangehouden te worden. Verder waren er verschillen tussen RTE’s en naar jaar van melding. Ten
opzichte van Groningen, Friesland en Drenthe werden gemelde gevallen in Noord-Holland minder
vaak en in Zuid-Holland en Zeeland en in Noord-Brabant en Limburg vaker aangehouden. Verder
werden er ten opzichte van 2012 minder gevallen aangehouden in 2014 en 2015. Wanneer in een
multivariate analyse rekening gehouden wordt met alle gerelateerde kenmerken blijven, op leeftijd

191

Tabel 7.5 Kenmerken van patiënt, meldend arts en melding in relatie tot het oordeel van de RTE,
2002-2015 (afgeronde percentages en Odds ratio’s)
kenmerken

Overeenkomstig

Niet overeenkom- Univariate analyse Multivariate

zorgvuldigheids-

stig zorgvuldig-

eisen

heidseisen

analyse1

N=43095 (99,8%) N=76 (0,2%)
%

%

OR

95%BI

OR

95%BI

Geslacht patiënt
Man

52

48

1,0

Vrouw

48

52

1,2

0-64 (ref)

34

37

1,0

65-79

42

41

0,91 0,54-1,5

80 jaar of ouder

24

22

0,86 0,47-1,6

Kanker (ref)

81

78

1,0

Hart en vaatziekten, longziek-

13

8

0,68 0,27-1,5

7

15

2,3

0,76-1,9

Leeftijd patiënt

Aandoening

ten of ziekten van het zenuwstelsel
Overig

1,2-4,4

Functie arts
Huisarts (ref)2

89

72

1,0

Specialist

6

24

5,0

Specialist ouderen-

4

0

1,0

1,0

2

4

1,0

1,0

93

83

1,0

1,0

Hulp bij zelfdoding

6

15

2,8

1,5-5,3

3,0

1,6-5,9

Combinatie

1

3

2,6

0,63-10,8

2,7

0,6-11,3

11

17

1,0

25

18

0,46 0,27-0,98

1,0
2,9-8,4

4,7

2,7-8,1

geneeskunde (ref)2
Anders (ref)2
Soort melding
Levensbeëindiging op verzoek
(ref)

RTE regio
Groningen, Friesland, Drenthe
(ref)
Overijssel, Gelderland,
Utrecht, Flevoland
Noord-Holland

25

18

0,45 0,21-0,95

Zuid-Holland, Zeeland

21

29

0,86 0,43-1,7

Noord-Brabant, Limburg

19

17

0,56 0,26-1,2

Jaar van melding3
1

0,89 0,84-0,94 0,91

0,86-0,96

De 4 kenmerken die univariaat gerelateerd zijn aan het oordeel van de RTE zijn in een multipele logistische regressie (method
backwards) gebruikt; in deze analyse viel het kenmerk ‘RTE regio’ af.

192

2

In de regressieanalyses zijn specialisten ten opzichte van (alle) andere artsen meegenomen omdat daar het duidelijkste verschil
zat en de gepresenteerde onderverdeling door de 0 niet aan de zorgvuldigheidseisen voldoende gevallen voor specialisten
ouderengeneeskunde niet gemaakt kon worden in de analyse.

3

Jaar van melding is als continue variabele meegenomen in de logistische regressie; de odds ratio geldt voor elke stap van 1 jaar.

na, alle kenmerken over. Zij blijken, ook gecontroleerd voor de andere kenmerken, gerelateerd aan het
aanhouden van een gemeld geval. De grotere kans op aanhouden bij gemelde gevallen van de
levenseindekliniek, relatief ingewikkelde aandoeningen en bepaalde jaren van melden kunnen in
ieder geval ten dele verklaard worden doordat bij de start van de levenseindekliniek binnen de RTE’s is
afgesproken om alle via hen gemelde gevallen als vragenoproepend in de vergadering te bespreken.
Deze afspraak is later komen te vervallen.
Tabel 7.6 Kenmerken van patiënt, meldend arts en melding in relatie tot het al dan niet aanhouden
van het gemelde geval door de RTE, 2012 (vanaf april)- 2015 (afgeronde percentages en Odds ratio’s)
kenmerken

Niet aangehouden Aangehouden

Univariate analyse Multivariate
analyse1

N=19527 (98,3%) N=341 (1,7%)
%

%

OR

95%BI

OR

95%BI

Geslacht patiënt
Man

51

47

1,0

Vrouw

49

53

1,2

0-64 (ref)

28

28

1,0

65-79

43

33

0,79

0,6-1,0

80 jaar of ouder

30

40

1,7

1,1-,8

0,96-1,5

Leeftijd patiënt

Aandoening
Kanker (ref)

75

55

1,0

Hart en vaatziekten,

14

12

1,2

0,84-1,6

1,0

1,0
0,73-1,5

Dementie

2

8

7,2

4,8-11,0

5,2

3,3-8,1

Psychiatrie

1

4

7,2

4,0-13,0

2,9

1,5-5,6

Stapeling

4

11

3,6

2,5-5,1

2,9

2,0-4,2

5

10

2,7

1,8-4,0

2,2

1,5-3,4

Huisarts (ref)

88

71

1,0

Specialist

4

9

3,2

2,2-4,6

2,9

1,9-4,3

Specialist ouderen-

4

6

1,9

1,2-3,0

1,5

0,92-2,4

4

14

4,1

3,0-5,7

2,0

1,2-3,2

4,0-7,3

2,0

longziekten of ziekten van
het zenuwstelsel

ouderdomsklachten
Overig
Functie arts
1,0

geneeskunde
Anders
Levenseindekliniek
Nee

97

84

1,0

Ja

4

16

5,4

193

1,0
1,3-3,2

vervolg tabel 7.6
Niet aangehouden Aangehouden

kenmerken

Univariate analyse Multivariate
analyse1

N=19527 (98,3%) N=341 (1,7%)
%

%

OR

95%BI

OR

95%BI

95

86

1,0

Hulp bij zelfdoding

5

10

2,4

1,7-3,5

1,7

1,1-2,5

Combinatie

1

4

7,5

4,4-13,0

4,6

2,5-8,5

10

8

1,0

25

19

0,91

Soort melding
Levensbeëindiging op

1,0

verzoek (ref)

RTE regio
Groningen, Friesland,

1,0

Drenthe (ref)
Overijssel, Gelderland,

0,59-1,4

0,89

0,56-1,38

Utrecht, Flevoland
Noord-Holland

25

9

0,44

0,27-0,74

0,41

0,24-0,68

Zuid-Holland, Zeeland

20

36

2,1

1,4-3,1

2,0

1,3-3,0

Noord-Brabant, Limburg

20

28

1,6

1,1-2,5

1,8

1,1-2,6

2012 (ref)

21

27

1,0

2013

24

29

0,96

0,72-1,3

0,84

0,63-1,1

2014

27

22

0,66

0,48-0,90

0,54

0,40-0,75

28

22

0,62

0,45-0,84

0,46

0,33-0,64

Jaar van melding

2015
1

2

1,0

De kenmerken die univariaat gerelateerd zijn aan het aanhouden van een gemeld geval (allen behalve ‘geslacht patiënt’ zijn in een
multipele logistische regressie (method backwards) gebruikt; in deze analyse viel het kenmerk ‘leeftijd patiënt’ af.

2

Jaar van melding is als continue variabele meegenomen in de logistische regressie; de oddsratio geldt voor elke stap van 1 jaar.

7.5 Ervaringen van meldende artsen
In het onderzoek onder meldende artsen werd gevraagd naar de ervaringen van de betreffende artsen
met melding en toetsing bij een steekproef van in 2015 of 2016 uitgevoerde gevallen van euthanasie
of hulp bij zelfdoding. Daarnaast werd hen gevraagd naar hun opvattingen over euthanasie en hulp
bij zelfdoding in het algemeen. Voor dit onderzoek werden twee steekproeven getrokken uit het
bestand van gemelde gevallen van de toetsingscommissies: de eerste steekproef betrof 500 vragen
oproepende (VO) meldingen, de tweede steekproef betrof een willekeurige selectie van 500 gemelde
gevallen. We ontvingen 353 ingevulde vragenlijsten terug met betrekking tot de steekproef van VO
meldingen en 359 ingevulde vragenlijsten met betrekking tot de algemene steekproef (tabel 7.7); het
totale responspercentage was daarmee 71%.
De algemene steekproef betrof in 92% van de gevallen meldingen van huisartsen; in de steekproef
van VO meldingen was dat 81%. Daarnaast betrof de algemene steekproef voor het overgrote deel
patiënten met kanker (78%). In de steekproef van VO meldingen was dat 39% en kwamen vaker
andere diagnosecategorieën voor, zoals andere somatische aandoeningen (36%), stapeling van
ouderdomsaandoeningen (25%), dementie (11%) en psychiatrische aandoeningen (8%). De door de
meldende arts geschatte levensverwachting van de patiënt op het moment van uitvoering van de
194

levensbeëindiging was in de steekproef van VO meldingen vaak langer dan in de algemene
steekproef: bij bijna een derde van de VO meldingen was de geschatte levensverwachting meer dan
een jaar.
Als een arts euthanasie toepast of hulp bij zelfdoding verleent, dient hij dat na afloop te melden bij de
gemeentelijk lijkschouwer. De gemeentelijk lijkschouwer schouwt het stoffelijk overschot en gaat na
hoe en met welke middelen het leven is beëindigd. Hij controleert of de benodigde documenten,
waaronder het verslag van de arts en het verslag van de consulent, aanwezig zijn en verzamelt tevens
de eventuele andere aanvullende documenten zoals een schriftelijke wilsverklaring, een medisch
journaal en/of specialistenbrieven. Vervolgens neemt de gemeentelijk lijkschouwer contact op met de
officier van justitie, die een verklaring van geen bezwaar afgeeft waarna de ambtenaar van de
burgerlijke stand het verlof tot begraven of cremeren afgeeft. Dan stuurt de gemeentelijk
lijkschouwer de documenten door naar de bevoegde regionale toetsingscommissie euthanasie.190
Blijkens het vragenlijstonderzoek was de gemeentelijk lijkschouwer meestal binnen een uur ter
plaatse (tabel 7.8). Hij sprak met de arts en meestal ook met de familie, meestal samen met de arts.
Daarnaast verifieerde hij in de meeste gevallen hoe en met welke middelen het leven was beëindigd.
De meldend arts ervoer de rol van de lijkschouwer vooral als hulp bij de juridische afhandeling van de
levensbeëindiging; een minderheid ervoer de betrokkenheid van de lijkschouwer als belangrijk voor
de afhandeling van de levensbeëindiging of als controle van het eigen handelen. Een klein deel van de
responderende artsen vond de betrokkenheid van de lijkschouwer een inbreuk op de intimiteit van de
situatie rond het overlijden van de patiënt.
Meldende artsen moesten gemiddeld ongeveer zeven weken wachten op het oordeel van de
toetsingscommissie (tabel 7.9). De gemiddelde wachttermijn was 6,2 weken voor artsen die de
wachttermijn ‘goed’ vonden (66-70%) en 8,8 weken voor diegenen die vonden dat ze te lang hebben
moeten wachten (20-26%). Een op de vijf meldende artsen had problemen met de administratieve
afhandeling van de melding. Een op de 20 (algemene steekproef) tot een op de tien (VO meldingen)
artsen had problemen met het wachten op het oordeel van de toetsingscommissie. Veel artsen
vonden het uiteindelijke oordeel van de toetsingscommissie ‘goed’ (59-60%). Ongeveer een derde
vond dat het een ‘standaardtekst’ betrof en slechts 14 tot 15% vond het oordeel ‘informatief’. Vrijwel
geen enkele arts vond het oordeel ‘weinig invoelend’. Vijftien procent van de artsen vond dat het
oordeel niet voldoende houvast bood voor toekomstig handelen.
In het algemeen heeft driekwart van de meldende artsen de procedure rond melding en toetsing als
‘neutraal’ ervaren. Elf tot 13% vond de procedure ondersteunend en 8 tot 14% vond hem opluchtend;
9 tot 10% vond de procedure tijdrovend en 5% vond hem belastend.

190 Zie: https://www.euthanasiecommissie.nl/toetsingsprocedure

195

Tabel 7.7 Kenmerken van meldende artsen en gemelde gevallen
Algemene

Steekproef

steekproef

vragen
oproepende
meldingen

N=359

N=353

%

%

Specialisme meldend arts
Huisarts

92

Medisch specialist

4

5

Specialist ouderengeneeskunde

3

5

1

9

Anders

81

1

Aandoening die ten grondslag lag aan het lijden van de patiënt
Kanker

78

39

Andere somatische aandoening

19

36

Psychiatrische aandoening

2

8

Dementie

2

11

Stapeling van ouderdomsaandoeningen

10

24

Anders

5

10

Door de arts geschatte levensverwachting van de patiënt

1

Minder dan een week

6

6

Een tot vier weken

48

26

Een tot zes maanden

31

19

Zes tot 12 maanden

5

9

Meer dan een jaar

5

29

Weet niet

4

11

Het aantal respondenten dat een bepaalde vraag niet had beantwoord was meestal minder dan 20. Alleen wanneer het er meer
dan 20 waren is dat vermeld. Een of meer antwoorden mogelijk.

196

Tabel 7.8 Ervaringen met de gemeentelijk lijkschouwer
Algemene

Steekproef

steekproef

vragen
oproepende
meldingen

N=359

N=353

%

%

Hoeveel tijd verliep er tussen het overlijden van de patiënt en het
schouwen door de gemeentelijk lijkschouwer?
Minder dan een uur

75

75

Tussen een en drie uur

21

21

Meer dan drie uur

0

1

Weet niet

4

3

60

55

Apart met arts

54

58

Apart met familie

23

24

Anders

6

8

Ja

88

87

Nee

7

5

Weet niet

5

8

Met wie sprak de gemeentelijk lijkschouwer toen hij/zij het lichaam kwam
schouwen?1
Met arts en familie gezamenlijk

Heeft de gemeentelijk lijkschouwer geverifieerd hoe en met welke
middelen het leven van de patiënt was beëindigd?

Hoe heeft u de rol van de gemeentelijk lijkschouwer ervaren?1

1

Als belangrijk voor de afronding van de levensbeëindiging

33

30

Als hulp bij de juridische afhandeling

63

63

Als controle van mijn handelen

38

38

Als inbreuk op de intimiteit van het overlijden van deze patiënt

4

6

Anders

7

9

Een of meer antwoorden mogelijk.

Binnen de algemene steekproef gaven 14 respondenten (4%) aan dat de toetsingscommissie naar
aanleiding van de melding om extra informatie had gevraagd; bij de VO meldingen waren dat er 31
(9%) (tabel 7.10). Deze extra informatie werd in de helft van de gevallen per brief en wat minder vaak
per mail of via de telefoon beantwoord. Twee van de 14 respondenten in de algemene steekproef
(14% van de meldingen waarbij om extra informatie was gevraagd ofwel 1% van alle meldingen) en
vier van de 31 respondenten in de steekproef van VO meldingen (13% van de VO meldingen waarbij
om extra informatie was gevraagd ofwel 1% van het totaal aantal VO meldingen) had de vraag in een
persoonlijk gesprek beantwoord. De meeste respondenten hadden begrip voor de vraag van de
toetsingscommissie, maar ongeveer een kwart had daar geen begrip voor. Een kleine minderheid van
7% was ontevreden over de manier waarop ze door de toetsingscommissie waren benaderd.

197

Tabel 7.9 Ervaringen met de toetsingscommissies
Algemene

Steekproef

steekproef

vragen
oproepende
meldingen

N=359

N=353

%

%

Hoeveel tijd is er verlopen tussen het moment van melding en het bericht

6,7 weken

7,2 weken

over het oordeel van de toetsingscommissie? (gemiddelde, (minimum –

(2-26)

(1-28)

maximum))1
Wat vindt van deze termijn?2
Goed

70

66

Te lang

20

26

Anders

10

8

De administratieve belasting van het melden

18

19

Het wachten op het oordeel van de toetsingscommissie

6

11

59

60

Heeft u problemen gehad met een van de volgende aspecten van het
proces van melding en toetsing?

Wat vond u van het uiteindelijke oordeel van de toetsingscommissie?3
Goed
Informatief

14

15

Standaardtekst

38

34

Zakelijk

14

17

Weinig invoelend

0

1

Onduidelijk

0

0

Ja

67

68

Nee

15

15

Weet niet

18

17

Neutraal

77

73

Opluchtend

8

14

Verhelderend

2

4

Tijdrovend

10

9

Inbreuk op privacy

1

0

Ondersteunend

13

11

Incriminerend

1

2

Belastend

5

5

Vond u dat het oordeel voldoende houvast bood voor toekomstig
handelen?4

Hoe heeft u de toetsingsprocedure rond deze melding in het algemeen
ervaren?3

1

105 respondenten hebben deze vraag niet beantwoord.

2

31 respondenten hebben deze vraag niet beantwoord.

3

Een of meer antwoorden mogelijk

4

28 respondenten hebben deze vraag niet beantwoord.

198

Tabel 7.10 Ervaringen met vragen om extra informatie voor de toetsingscommissies
Algemene

Steekproef

steekproef

vragen
oproepende
meldingen

N=14

N=31

%

%

Op welke wijze heeft u de vraag van de toetsingscommissie om extra
informatie beantwoord?1
Per brief

50

58

Per mail

29

19

Per telefoon

14

26

In een persoonlijk gesprek

14

13

Ja

71

77

Nee

29

23

Had u er begrip voor dat de toetsingscommissie om extra informatie vroeg?

Bent u tevreden over de wijze waarop de toetsingscommissie u heeft
benaderd in verband met de vraag om extra informatie?

1

(Zeer) tevreden

71

70

Neutraal

21

23

(Zeer) ontevreden

7

7

Een of meer antwoorden mogelijk

7.6 Opvattingen van meldende artsen
Ongeveer de helft van de meldende artsen gaf aan bekend te zijn met de website van de
toetsingscommissies (tabel 7.11). Bijna twee derde van de artsen die de website kenden,
raadpleegden hem soms of bij elk verzoek. Artsen waren veelal positief over de bruikbaarheid van de
informatie op de website. De Code of Practice, waarin de toetsingscommissies de strekking en hun
interpretatie van de zorgvuldigheidseisen hebben beschreven, was bekend bij minder dan de helft van
de meldende artsen. Driekwart van de artsen die er bekend mee waren raadpleegden de code soms of
bij elk verzoek en bijna alle artsen waren positief over de bruikbaarheid ervan.
In tabel 7.12 is weergegeven in hoeverre de meldende artsen het eens waren met een aantal
stellingen over euthanasie en hulp bij zelfdoding. Het is opvallend dat de meerderheid (56%) het eens
was met de stelling dat kinderen jonger dan 12 jaar in aanmerking moeten kunnen komen voor
euthanasie. Een minderheid (35%) vond dat dat ook geldt voor ouderen die levensmoe zijn maar geen
medische aandoening hebben. Dertien procent vond dat het onmogelijk is om te beoordelen of een
psychiatrische patiënt ondraaglijk en uitzichtloos lijdt, maar in het geval van gevorderde dementie
vond bijna de helft dat (48%). Een op de vijf artsen (21%) vond intensivering van symptoombestrijding
door middel van morfine een goed alternatief voor euthanasie; de helft (51%) vond dat dat geldt voor
stoppen met eten en drinken. Ook opvallend is dat ‘slechts’ de helft van de artsen (54%) vond dat hulp
bij zelfdoding alleen door een arts verleend dient te worden. Een kwart van de artsen (25%) vond dat
199

Tabel 7.11 Opvattingen van meldende artsen over de website en de Code of Practice van de
toetsingscommissies
Algemene

Steekproef

steekproef

vragen
oproepende
meldingen

N=359

N=353

%

%

Bent u bekend met de website van de regionale toetsingscommissies?
Ja

49

Nee

51

52
48

Indien ja:

N=171

N=178

Bij elk verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding

43

33

Bij sommige verzoeken om euthanasie of hulp bij zelfdoding

22

25

Zelden of nooit

35

42

Ja, zeker

83

83

Ja, enigszins

10

9

Nee

7

8

N=359

N=353

Ja

37

45

Nee

63

55

Indien ja:

N=130

N=156

Bij elk verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding

44

33

Bij sommige verzoeken om euthanasie of hulp bij zelfdoding

29

44

Zelden of nooit

27

23

Ja, zeker

89

93

Ja, enigszins

8

5

Nee

3

3

Hoe vaak raadpleegt u deze website?

Vindt u dat deze website bruikbare informatie bevat?

Bent u bekend met de Code of Practice van de regionale
toetsingscommissies?

Hoe vaak raadpleegt u de Code of Practice?

Vindt u dat de Code of Practice bruikbare informatie bevat?

euthanasie in emotioneel opzicht meer belastend is dan hulp bij zelfdoding. Vrijwel alle artsen (97%)
steunden de vereisten in de wet ten aanzien van de verplichte consultatie en melding. Een derde
(34%) meende dat het aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding zal toenemen als de
strafbaarheid ervan vervalt.

200

Tabel 7.12 Algemene opvattingen over levensbeëindigend handelen, melding en toetsing1
(Helemaal) Neutraal

(Helemaal)

eens

oneens

%
Iedere persoon heeft het recht om zelf te beschikken over zijn/haar eigen

%

%

63

18

19

56

28

16

35

27

38

13

19

67

48

18

34

Alleen een persoon zelf kan bepalen of hij/zij ondraaglijk en uitzichtloos lijdt

52

17

31

Intensivering van symptoombestrijding door middel van morfine kan een

21

13

66

51

21

28

leven en dood
Wilsbekwame kinderen jonger dan 12 jaar moeten in aanmerking kunnen
komen voor euthanasie (als zij daarom vragen)
Ouderen die levensmoe zijn maar geen medische aandoening hebben,
moeten in aanmerking kunnen komen voor euthanasie of hulp bij zelfdoding
(als zij daarom vragen)
Het is onmogelijk te beoordelen of een psychiatrische patiënt ondraaglijk en
uitzichtloos lijdt
Het is onmogelijk om het criterium uitzichtloos en ondraaglijk lijden te
beoordelen bij een patiënt met gevorderde dementie

goed alternatief voor euthanasie zijn
Overlijden door te stoppen met eten en drinken kan een goed alternatief
voor euthanasie of hulp bij zelfdoding zijn
Hulp bij zelfdoding dient alleen door een arts te worden verleend

54

23

24

In het algemeen is voor een arts euthanasie in emotioneel opzicht meer

24

27

48

97

1

2

belastend dan hulp bij zelfdoding
Bij alle gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding dient een arts een
onafhankelijke collega te consulteren
Een arts dient elk geval van euthanasie en hulp bij zelfdoding te melden

97

2

2

De regionale toetsingscommissie zou in haar beoordelingsbrief altijd

22

48

29

33

30

37

aanbevelingen voor toekomstig handelen moeten opnemen
Wanneer euthanasie en hulp bij zelfdoding niet meer strafbaar zouden zijn,
zou het aantal gevallen toenemen
1

35 tot 39 respondenten hebben de vraag over stellingen niet beantwoord.

201

7.7 Conclusies
Voor het bereiken van een open en gecontroleerde praktijk van euthanasie en hulp bij zelfdoding is
het essentieel dat artsen gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding melden. In 2015 ontvingen de
RTE’s 5516 meldingen van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Het geschatte totaal aantal gevallen op
basis van het sterfgevallenonderzoek is 6800 waarmee het meldingspercentage uitkomt op 81%. Dit
betekent dat het meldingspercentage vrijwel gelijk is gebleven aan het percentage in zowel 2005 als
2010. Uit een vergelijking tussen wel en niet gemelde gevallen komt hetzelfde beeld naar voren als in
2010.
In vrijwel alle gevallen die in 2015 werden gemeld (99%), vond de arts zelf de term ‘euthanasie of hulp
bij zelfdoding’ het meest passend; als de arts de term ‘symptoombestrijding’ of ‘palliatieve of
terminale sedatie’ het meest passend vond was het handelen nooit gemeld. Dit was sterk gerelateerd
aan de gebruikte middelen. Bij gebruik van spierverslappers en barbituraten waren euthanasie en
hulp bij zelfdoding in 97% van de gevallen gemeld en bij gebruik van morfine of benzodiazepinen was
geen enkel geval gemeld. Niet melden heeft dus met name te maken met het feit dat artsen niet alle
gevallen herkennen als gevallen van euthanasie of hulp bij zelfdoding. Hierbij moet opgemerkt
worden dat in deze gevallen sprake is van een grijs gebied (zie ook hoofdstuk 3 en 4); bij gebruik van
morfine in deze gevallen is bijvoorbeeld niet met zekerheid vast te stellen of er daadwerkelijk van een
levensbekortend effect sprake is geweest.
In de database van aan de RTE gemelde gevallen is ook het oordeel van de RTE vermeld. In de periode
2002 tot en met 2015 waren er 76 gevallen waarin het oordeel is gegeven dat ‘niet overeenkomstig
de zorgvuldigheidseisen’ gehandeld is. Dit is 0,2% van alle gemelde gevallen (43.171) in deze periode.
Ten opzichte van huisartsen hadden medisch specialisten een vijf keer grotere kans en ten opzichte
van gevallen van euthanasie hadden gevallen van hulp bij zelfdoding een bijna drie keer grotere kans
op een oordeel ‘niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen’. Verder blijkt dat in latere jaren de kans
op een oordeel ‘niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen’ is afgenomen.
Uit het vragenlijstonderzoek onder meldende artsen blijkt dat zij de procedure rond melding en
toetsing van levensbeëindigend handelen op verzoek, inclusief de rol van de gemeentelijk
lijkschouwer daarbij, over het algemeen neutraal tot positief ervaren. Bij 4% van alle meldingen
vraagt de toetsingscommissie de arts om een toelichting; bij 1% van de meldingen wordt de arts
uitgenodigd om deze toelichting in een persoonlijk gesprek te komen geven. Een op de vier tot vijf
meldende artsen ervaart problemen met de administratieve afhandeling en/of het wachten op het
oordeel van de toetsingscommissie. De algemeen toegankelijke informatiebronnen van de
toetsingscommissies, de website en de Code of Practice, zijn bekend bij slechts een minderheid van de
meldende artsen. Zij waarderen de informatie die daarin gegeven wordt, maar maken er niet allemaal
regelmatig gebruik van. De wettelijke vereisten van consultatie en melding bij euthanasie en hulp bij
zelfdoding ondervinden grote steun onder de meldende artsen. De meningen van meldende artsen
over de mogelijkheid van euthanasie of hulp bij zelfdoding bij bijzondere groepen, zoals mensen met
dementie, psychiatrische aandoeningen, ouderen met een voltooid leven en kinderen onder de 12 jaar
lopen uiteen; dat geldt ook voor de mogelijkheid van hulp bij zelfdoding door anderen dan artsen.
Intensivering van symptoombestrijding door morfine is (nog steeds) voor een op de vijf artsen een
goed alternatief voor euthanasie.

202

8
De praktijk van toetsing

8.1 Inleiding
Sinds de vorige evaluatie hebben de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie (RTE’s) hun werkwijze
aangepast. Zo maakt de secretaris bij binnenkomst van de melding al onderscheid tussen een vragen
oproepende (VO) en een niet-vragen oproepende melding (NVO). Alle NVO-meldingen worden
afgedaan via een elektronisch systeem, de Euthanasie Database (ED) genaamd. De VO-meldingen
worden ter vergadering besproken. ED biedt daarnaast ook andere nieuwe faciliteiten, waaronder de
ruimte voor het bediscussiëren van ingewikkelde casus. Bij het beoordelen van de meldingen hebben
de RTE’s tegenwoordig bovendien de beschikking over de Code of Practice, waarin hun interpretatie
van de zorgvuldigheidseisen wordt uiteengezet. Bovendien is er een klachtencommissie geïnstalleerd.
Om het toegenomen aantal meldingen te beoordelen zijn de toetsingscommissies uitgebreid, zodat er
nu negen leden (drie juristen/voorzitters, drie artsen en drie ethici) per commissie zijn. De commissies
vergaderen daarbij in een steeds wisselende samenstelling. Verder is er in het kader van het
uitbreiden van de deskundigheid gezocht naar arts-leden met bijzondere deskundigheid, waaronder
een psychiater. Het is van belang om te weten of er naast de procedurele veranderingen ook
inhoudelijke ontwikkelingen zijn bij de beoordeling van meldingen door de toetsingscommissies.
Dit hoofdstuk beoogt antwoord te geven op de volgende vragen:
Waar en op basis van welke argumenten trekken RTE’s in hun beoordelingen de grens tussen
handelen ‘conform de zorgvuldigheidseisen’ en handelen ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’?
Zijn er (inhoudelijke of procedurele) verschillen tussen toetsingscommissies? Zijn er aanwijzingen
voor ontwikkelingen in de tijd ten aanzien van de interpretatie van zorgvuldigheidseisen?
Wat zijn opvattingen en ervaringen van (voormalige) RTE-leden ten aanzien van het functioneren van
de RTE’s? Hierbij is er speciale aandacht voor de houdbaarheid van het huidige systeem van melding
en toetsing, de klachtencommissie, de ‘Code of Practice’, de wenselijkheid van het door RTE’s
beoordelen van consultatieverslagen en de wenselijkheid van het raadplegen van inhoudelijke
experts in bepaalde gevallen.

203

Om een antwoord te geven op bovenstaande vragen is er een steekproef van 25 meldingen die als
‘conform de zorgvuldigheidseisen’ waren beoordeeld, bekeken, net als alle gevallen die als ‘niet
conform de zorgvuldigheidseisen’ waren beoordeeld (n=89). Vervolgens zijn tien vergaderingen van
de RTE’s geobserveerd. Er is een analyse gemaakt van de discussies in ED. Er zijn 11 (ex-)leden en
secretarissen van de commissies geïnterviewd, en er is een schriftelijke enquête gestuurd naar alle
leden en secretarissen van de RTE’s. Voor een uitgebreide beschrijving zie bijlage C.
Proces van toetsing door de RTE’s
Het toetsen van de meldingen gaat in enkele stappen. Het dossier dat door de gemeentelijk
lijkschouwer is opgestuurd naar de RTE’s wordt door de secretariaten van de toetsingscommissies
gearchiveerd en op volledigheid nagekeken door een secretarieel medewerker. Indien er stukken
ontbreken worden die opgevraagd. In de nieuwe werkwijze toetst de secretaris van de betreffende
toetsingscommissie het dossier vervolgens aan een checklist om te bepalen of het een NVO-, of een
VO-melding is. Dat laatste betekent dat niet alles in de checklist afgevinkt kon worden (bijlage I). Een
melding kan bijvoorbeeld als VO worden aangemerkt omdat er twijfel is of aan alle
zorgvuldigheidseisen is voldaan, omdat de uitvoerend arts niet de eigen behandelend arts was, of
omdat de consulent geen Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland arts (SCEN-arts) was. De
checklist is in de loop der jaren aangepast. Zo was aanvankelijk een melding van de
Levenseindekliniek altijd VO, maar dat criterium is inmiddels verlaten.
Voor elk dossier maakt de secretaris een concept-oordeel waarbij gebruik gemaakt wordt van een
standaard tekst. Hierin worden de bijzonderheden van elke casus ingevuld, zoals de leeftijd en het
geslacht van de patiënt, het ziektebeloop, de aard van het lijden, aspecten van het verzoek, en enkele
belangrijke aspecten van het oordeel van de consulent (bijlage J: blanco concept).
De concept-oordelen over de VO-meldingen worden in een vergadering besproken. Van de
vergaderingen worden geen notulen gemaakt. De concept-oordelen over de NVO-meldingen worden
nagekeken via ED waarin ieder lid (de arts, de voorzitter en de ethicus) zijn oordeel geeft. Wanneer
minimaal één lid dat wil, dan wordt een NVO-melding alsnog VO en ter vergadering besproken. De
RTE-leden zelf schatten dat dit met ongeveer een op de 20 NVO-meldingen gebeurt. De commentaren
in ED blijven bewaard.

8.2 Waar en op basis van welke argumenten trekken RTE’s in hun
beoordelingen de grens tussen handelen ‘conform de zorgvuldigheidseisen’ en handelen ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’?
8.2.1 Algemeen
In het aanvankelijke onderzoeksplan stond dat deze vraag zou worden onderzocht door oordelen,
dossiers en verslagen van vergaderingen van toetsingscommissies te bestuderen. Uit de analyse van
een steekproef van meldingen die als ‘conform de zorgvuldigheidseisen’ beoordeeld waren, bleek dat
onmogelijk: de oordelen en de dossiers bevatten in het algemeen geen weergave van de discussie die
geleid heeft tot het oordeel van de RTE’s. Dit bleek in het bijzonder het geval te zijn voor de VO-

204

meldingen, omdat er van de vergaderingen geen notulen gemaakt worden. De NVO-meldingen
worden in ED beoordeeld en eventuele opmerkingen van leden blijven daarin wel bewaard.
Euthanasie Database (ED)
ED biedt verschillende faciliteiten: de NVO dossiers worden hierin digitaal afgehandeld, er is een
bibliotheek met relevante literatuur, en ED fungeert als digitale discussieruimte. In deze
discussieruimte worden alle casussen waarbij de commissie voornemens is ze als ‘niet conform de
zorgvuldigheidseisen’ te beoordelen aan alle leden van de RTE’s voorgelegd (voor overzicht
zorgvuldigheidseisen zie Box 1). In ED zijn zo alle dossiers vanaf 2012 terug te vinden. Daarnaast
worden er als ‘conform de zorgvuldigheidseisen’ beoordeelde casus met bijzondere aspecten
besproken. In ED waren tot 1 januari 2016 discussies gevoerd over 36 meldingen. Enkele discussies in
ED dateren dus ook van de periode voor het verschijnen van de Code of Practice, en zullen dus niet
altijd daarnaar kunnen verwijzen.
Tabel 8.1. geeft een overzicht van de discussiepunten die in de discussieruimte in ED aan bod zijn
gekomen. Een lijst van de categorieën van ieder discussiepunt staat in tabel 8.2.
Box 1: overzicht zorgvuldigheidseisen
1

De arts moet de overtuiging hebben gekregen dat er sprake was van een vrijwillig en
weloverwogen verzoek van de patiënt.

2

De arts moet de overtuiging hebben gekregen dat er sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk
lijden van de patiënt

3

De arts moet de patiënt hebben voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevond en over zijn
vooruitzichten.

4

De arts moet met de patiënt tot de overtuiging zijn gekomen dat er voor de situatie waarin deze
zich bevond geen redelijke andere oplossing was..

5

De arts moet ten minste één andere, onafhankelijke arts hebben geraadpleegd, die de patiënt
heeft gezien en schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de hiervoor genoemde
zorgvuldigheidseisen..

6

De arts heeft de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding medisch zorgvuldig uitgevoerd.

205

Tabel 8.1 Discussies in de Euthanasiedatabase (ED) naar aandoening, bediscussieerde
zorgvuldigheidseis(en), en categorie van discussiepunten
Aandoening

Welke zorgvuldigheidseis(en)

Categorie

Aandoening aan zenuwstelsel

5

2.1, 2.2

Aandoening aan zenuwstelsel

5

2.4

Cushing & psychiatrie

5

1.3, 1.4

Dementie

2&4

1.5, 6.1, 6.2, 6.3, 6.4

Dementie

1

5.2, 5.3 (geen discussie)

Dementie

1,2,3

5.2, 5.3

Dementie

1, 3 & 5

2.1, 5.2, 5.3

Diverse (onduidelijk)

2

6.1, 6.2, 6.3, 6.4

Hart- vaataandoening

2

5.2, 5.3

Kanker

6

3.1

Kanker

6

3.1, 3.3

Kanker

1&5

4.1, 4.2

Kanker

2&6

5.1, 5.2

Kanker

5

2.4

Kanker

1&4

2.1

Kanker

1&5

2.1, 5.2

Kanker

5

4.1

Kanker

1, 2, 3 & 4

5.2, 5.3

Kanker

6

3.2, 5.1

Kanker

6

3.2, 5.1

Kanker

2

5.2, 5.3

Kanker

6

3.1, 3.3

Kanker

6

3.1, 3.4

Multipele ouderdomsklachten

5

2.4

Multipele ouderdomsklachten

1&2

2.5

Multipele ouderdomsklachten

1, 2 & 4

1.2, 6.2, 6.3

Multipele ouderdomsklachten

1&4

1.1, 1.3, 1.5, 2.2, 2.3, 2.7, 6.1

Multipele ouderdomsklachten

2

2.6, 6.1, 6.3

Oogaandoening

1,2,3 & 4

1.4, 1.5, 6.2, 6.3

Onduidelijk

1, 2, & 4

1.1, 4.3, 6.1

Psychiatrie

2

Geen discussie

Psychiatrie

1, 2, 4 & 5

1.1, 1.3

Rouwproblematiek

Anders***

6.1

Sjögren en psychiatrie

1,2 & 4

1.1, 1.2, 1.5, 2.7,

Tinnitus

2&4

1.3, 1.5, 6.3

Ziekte van Parkinson

2&4

1.2, 1.5, 6.3, 6.4

206

Tabel 8.2 Overzicht belangrijkste discussiepunten in de discussies in ED
1

Psychiatrie/psychiatrische componenten bij somatische aandoening
1.1

Invloed op wilsbekwaamheid

1.2

Er heeft geen onafhankelijk psychiatrisch consult plaatsgevonden

1.3

Er heeft geen tweede psychiatrisch consult plaatsgevonden (volgens de richtlijn van de
NvvP)

2

1.4

Vraagstelling aan consulterend psychiater te beperkt

1.5

Er waren mogelijk nog behandel-/verlichtingsopties

Proces
2.1

Er heeft geen SCEN-/arts-consult (voldoende kwaliteit) plaatsgevonden

2.2

SCEN-consult heeft (te) lang voor de uitvoering plaatsgevonden (meer dan zes weken)

2.3

Arts wijkt af van advies SCEN-arts

2.4

Onafhankelijkheid van de SCEN-arts

2.5

Uitvoerend arts ‘dwingend’ naar SCEN-arts betreffende advies

2.6

Taak SCEN-arts (waarheidsvinding vs. marginale toetsing)

2.7

Verslaglegging door (SCEN-)arts wordt door de toetsingscommissie te summier
bevonden

3

4

Uitvoering
3.1

Arts laat patient alleen voordat patient is overleden

3.2

Arts wijkt af van medicatierichtlijn

3.3

Arts heeft geen reservekit bij zich

3.4

Arts dient verkeerde medicatie toe

Duo-euthanasie
4.1

SCEN-consult is door dezelfde arts(en) bij beide patienten gedaan

4.2

Patienten zijn niet onafhankelijk van elkaar gesproken

4.3

Sprake van symbiotische relatie, invloed hiervan op het verzoek en ondraaglijkheid van
het lijden

5

Communicatiemogelijkheden met patient
5.1

Geen adequate coma-check

5.2

Was er sprake van ondraaglijk lijden in geval van een staat waarin het onmogelijk was
geworden de wil te uiten

5.3

Status wilsverklaring in geval van een staat waarin het onmogelijk was geworden de wil
te uiten

6

Ziekte en behandeling
6.1

Is de aandoening medisch classificeerbaar?

6.2

Patient wijst diagnostisch onderzoek af

6.3

Patient wijst behandel/verlichtingsalternatieven af, wat is ‘redelijk’?

6.4

Aandoening is nog in beginfase, is er sprake van ondraaglijk en uitzichtloos lijden?

Uit deze analyse blijkt dat alle zorgvuldigheidseisen ter discussie kunnen staan bij de bespreking van
de meldingen, en dat bovendien maar zelden slechts een van de eisen ter discussie staat. In veel
gevallen werden er verschillende vragen gesteld bij een casus. De eis dat de arts overtuigd moet zijn
van het ondraaglijk en uitzichtloos lijden was veel vaker onderwerp van discussie dan tot uiting kwam
207

bij een analyse van alle meldingen die als ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ zijn beoordeeld (zie
ook hoofdstuk 7 paragraaf 2.4.2.2). Datzelfde geldt voor discussie over de eerste eis: een vrijwillig en
weloverwogen verzoek. Dit stond vaker ter discussie dan bijvoorbeeld de consultatie-eis, maar leidde
minder vaak tot het oordeel ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’.

8.2.2 Factoren in de oordeelsvorming
De grens tussen ‘conform de zorgvuldigheidseisen’ en ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’
handelen werd zowel in de vergaderingen als op ED door vele factoren bepaald. Uit de observaties
kwam naar voren dat elke casus individueel werd bekeken en beoordeeld in zijn context, met
maximaal gebruik van achtergrondinformatie. Dat betekent dat er veel factoren werden
meegewogen bij de beoordeling. Dit kon ertoe leiden dat een commissie in twee ogenschijnlijk
vergelijkbare casus toch tot een verschillend oordeel kwam, op grond van zeer casus-specifieke
omstandigheden. Er was geen duidelijke grens tussen wat altijd wel en wat altijd niet als ‘conform de
zorgvuldigheidseisen’ werd beoordeeld, maar er werd altijd gekeken naar het geheel.
De commissies gaan uit van vertrouwen in de arts en in de informatie die aangeleverd is. Tijdens de
observaties viel op dat er regelmatig sprake was van matige en/of incomplete verslaglegging door de
meldend artsen. De RTE’s haalden dan voor zover mogelijk de noodzakelijke informatie uit andere
onderdelen van het dossier, zoals de verslagen van de consulent, specialistenbrieven en patiëntjournaals. Soms gaf de arts daarbij informatie die overbodig of irrelevant was.
Uit de observaties en ED bleek ook dat de commissies zich soms veel moeite getroosten om een arts,
waarvan zij vinden dat deze geen grove fouten heeft gemaakt, en die volgens hen te goeder trouw
heeft gehandeld, te behoeden voor een oordeel ‘niet conform de zorgvuldigheideisen’. Zij deden dit
bijvoorbeeld door in het dossier naar ontbrekende informatie te zoeken, of door te zoeken naar
ruimte bij de interpretatie van de zorgvuldigheidseisen.
Toetsingscommissies achtten het daarbij van belang dat de arts zich gedurende het proces van
verzoek tot uitvoering toetsbaar heeft opgesteld. Een reflectieve houding en de neerslag daarvan in
het verslag bleken mee te wegen bij de beoordeling door de commissies. Ook bleken commissies er op
te letten of duidelijk werd dat een arts het belang begrijpt van de gestelde eisen en richtlijnen, zoals
bijvoorbeeld een coma-check, een psychiatrische toets of de onafhankelijkheid van een consulent.
Commissies wegen deze toetsbare en reflectieve houding positief mee in hun beoordeling.
De commissies legden in het verlengde hiervan veel nadruk op hun educatieve taak. Dit deden zij op
vele wijzen. Soms werd ontbrekende informatie opgevraagd, met het doel de arts op het ontbreken
ervan te attenderen. Ook werd soms een opmerking gemaakt in de oplegbrief aan de arts,
bijvoorbeeld om voortaan bij het afwijken van een richtlijn deze afwijking ook expliciet te
onderbouwen. Een derde manier was het maken van een opmerking in het oordeel. Met regelmaat
werd ook besloten tot een telefonisch contact met de arts, om hem te wijzen op enkele aspecten die
weliswaar belangrijk maar niet van doorslaggevend belang werden geacht, zoals een mager maar
niet onvoldoende ingevuld meldingsformulier. Ook besloot de commissie soms een arts op gesprek te
vragen, met duidelijke educatieve motieven. In de geobserveerde commissievergaderingen, vroeg de

208

secretaris bovendien veelvuldig of de besproken dossiers ter publicatie konden worden aangeboden.
Casus die hiervoor in aanmerking kwamen, kenmerkten zich door hun educatieve waarde (bijzondere
omstandigheden waarin een arts gehandeld had, of een nieuw soort casus).
Uit hoofdstuk 7 bleek dat 4% van de meldend artsen aangaf dat de toetsingscommissie naar
aanleiding van de melding om extra informatie had gevraagd (per brief, telefonisch of in gesprek); bij
de VO meldingen was dat percentage 9% (tabel 7.10). Veel van deze contacten lijken bedoeld om
artsen te informeren over de invulling van de zorgvuldigheidseisen, of aan te moedigen beter verslag
te leggen.
Uit de analyse van de online discussie in ED, uit de vragenlijst onder leden en op grond van de
observaties bleken de volgende factoren van belang bij de totstandkoming van een oordeel:
Algemeen
Bij het beoordelen werden altijd de specifieke kenmerken van de patiënt zoals: leeftijd, (ernst van de)
aandoening, levenshouding, draagkracht, inzet voor behandelingen, sociale omgeving, life-events en
de ernst van de huidige situatie betrokken. Ook het aantal bezoeken van de arts (met name in het
geval van de Levenseindekliniek), de periode tussen verzoek en uitvoering, en de kwaliteit van
verslaglegging speelden mee in de oordeelsvorming.
Bij het beoordelen van de casus waren de zes criteria geformuleerd in de Wet toetsing
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl) leidend, zo bleek uit de observatie en uit de
analyse in ED. De interpretatie van deze criteria was regelmatig onderwerp van gesprek. De Code of
Practice bood hierbij houvast, en is bekend bij de RTE-leden. Bij de geobserveerde discussies, en bij de
analyse van de online discussie, bleek er weliswaar enkele malen afgeweken te worden van de Code
of Practice, maar dit werd altijd onderbouwd.
De zorgvuldigheidseisen
1

De arts moet de overtuiging hebben gekregen dat er sprake was van een
vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt.

In de bijgewoonde vergaderingen werd bij deze zorgvuldigheidseis vooral gekeken naar hoe vaak en
binnen welke tijd patiënt een verzoek had ingediend. Vragen rondom wilsbekwaamheid werden
voornamelijk gesteld als de patiënt leed aan een psychiatrische aandoening, de ziekte van Parkinson
of dementie. De commissies beschikten in deze gevallen bij voorkeur over een verslag van een consult
door een psychiater, maar als hiervan bij een melding beargumenteerd afgeweken was, werd dit
geaccepteerd. Ook wanneer er een combinatie was van somatisch en psychisch lijden was er speciale
aandacht voor de wilsbekwaamheid.
De waarde van de wilsverklaring werd op twee punten aan de orde gesteld: enerzijds de vraag naar
hoe vaak actualisering nodig is, en anderzijds de vraag naar de waarde wanneer er nooit sprake was
geweest van een mondeling verzoek. Bij aandoeningen waarbij het inherent is dat de

209

wilsbekwaamheid fluctueert, werd het belangrijk geacht dat gedocumenteerd wordt wanneer
uitvoerend arts en patiënt uitvoerig hebben gesproken over het verzoek. Er was discussie over een
casus waarin een (somatisch zieke ) patiënt nooit een concreet verzoek geuit had maar wel een
wilsverklaring bleek te hebben opgesteld.
2

De arts moet de overtuiging hebben gekregen dat er sprake was van
uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt.

Bij het beoordelen van de ondraaglijkheid stond de subjectieve beleving van de patiënt voorop.
Daarnaast werden ook de hoeveelheid van de klachten en aanwijzingen over de draagkracht van de
patiënt meegewogen. Zo waren er veel vragen bij een melding over een patiënt met multipele
ouderdomsklachten: is er voldoende medische grondslag? Is het lijden ondraaglijk? Is het feit dat de
patiënt zichzelf al van het leven had proberen te beroven een aanwijzing voor de ondraaglijkheid van
het lijden? Ook werd ingebracht dat het lijden te begrijpen was gezien haar persoonlijkheid, biografie
en het grote aantal niet te behandelen kwalen.
Ter discussie stonden ook de vragen hoe het weigeren van een behandeling door patiënt moest
worden meegewogen, en hoe het lijden te beoordelen bij een verlaagd bewustzijn.
Bij een patiënt met Parkinson werd in ED de vraag opgeroepen of het lijden wel uitzichtloos was,
terwijl er mogelijke behandelopties voorhanden waren en de aandoening zich in het beginstadium
bevond. Deze patiënt had psychische klachten die nog onbehandeld waren, maar die voor de
deelnemers in de discussie invoelbaar waren. De patiënt, zo werd gezegd, had recht om behandeling
te weigeren.
Bij een patiënt met hart- en vaatziekten die zijn wil niet meer goed kon uiten ging de discussie in ED
over de vraag of ondraaglijk lijden dan nog wel kan worden vastgesteld. Er waren, blijkens de
discussie, geen tekenen van lichamelijk ondraaglijk lijden en geestelijk lijden kon niet worden
vastgesteld.
Bij een patiënt met kanker was een discussiepunt of euthanasie kon worden uitgevoerd ook al was
tijdens uitvoering het bewustzijn van patiënt verlaagd; in de discussie over deze patiënt werd
aangevoerd dat er ten tijde van de uitvoering tekenen van lijden waren (en dat er een geactualiseerde
wilsverklaring was).
Een meermalen voorkomende discussie ging over de vraag of bij een patiënt met dementie met een
aangetaste capaciteit tot het uiten van de wil, ondraaglijk lijden kon worden vastgesteld door de
consulent.

210

3

De arts moet de patiënt hebben voorgelicht over de situatie waarin deze zich
bevond en over zijn vooruitzichten.

In geen enkel geval heeft er in ED een discussie plaatsgevonden waarin uitsluitend bovenstaande
zorgvuldigheidseis ter discussie stond. Deze zorgvuldigheidseis is alleen in combinatie met andere
zorgvuldigheidseisen in ED besproken.
Een voorbeeld was een patiënt met kanker waarbij eigenlijk twijfel was over alle zorgvuldigheidseisen
behalve de uitvoering van de levensbeëindiging. Deze patiënt was al gesedeerd voordat de arts op de
hoogte was van diens euthanasiewens. De discussie in ED ging over de vraag of arts de euthanasie
had mogen uitvoeren. De volgende argumenten speelden in deze discussie een rol: de arts kon zich
baseren op een schriftelijke euthanasieverklaring van patiënt; deze verkeerde in een noodsituatie en
de prognose was zeer slecht. Gezegd werd ook dat het inhumaan is om een patiënt bij te laten komen
om de ondraaglijkheid van het lijden te beoordelen. Anderzijds vertoonde de patiënt geen actuele
tekenen van lijden en zou deze ook in de toekomst niet lijden vanwege het medicamenteus
geïnduceerde coma. Ook woog mee dat de arts de consulent niet gesproken had, en dat er nooit een
euthanasietraject was gestart, ook niet toen bij patiënt bekend was wat de prognose was.
4

De arts moet met de patiënt tot de overtuiging zijn gekomen dat er voor de
situatie waarin deze zich bevond geen redelijke andere oplossing was.

Dit criterium werd meestal samen met het criterium van uitzichtloosheid besproken. Deze
samenhang werd ook duidelijk doordat uit de interviews voor één RTE-lid het onderscheid tussen
uitzichtloosheid en geen redelijke andere opties onduidelijk bleek.
Enkele voorbeelden: een patiënt met een combinatie van lichamelijk en geestelijk lijden, waarvan de
precieze oorzaak onbekend was. Patiënt weigerde diagnostisch onderzoek, en wees ook
behandelingsmogelijkheden af. De vraag werd gesteld wat dan redelijk is. Omdat de patiënt niet
wilde meewerken aan verder onderzoek, was het onduidelijk of er redelijke behandelalternatieven
waren. Sommige discussiedeelnemers brachten argumenten ter verdediging van de arts in,
bijvoorbeeld dat deze veel moeite had gedaan om de patiënt over te halen tot het volgen van een
behandeling.
Bij een andere patiënt met dementie was er twijfel over de ondraaglijkheid van het lijden, maar ook of
er nog redelijke andere opties waren. In de uitwisseling kwam naar voren dat patiënt zeer dwingend
overkwam, en was de vraag of er sprake was van druk op de arts (en dus niet echt een gezamenlijk
besluit dat er geen redelijke andere oplossing was).
Bij een patiënt met multipele ouderdomsklachten, over wie ook discussie was over de autonomie en
de ondraaglijkheid, werd gesteld dat het niet mogelijk was om na te gaan of aan de
zorgvuldigheidseis ‘geen andere redelijke oplossing’ was voldaan, omdat patiënt verder diagnostisch
onderzoek weigerde. Andere deelnemers in de discussie vonden dat patiënt het recht heeft om verder
onderzoek te weigeren, en dat verder onderzoek niet zinvol was omdat patiënt behandel- of
verlichtingsopties niet acceptabel vond.

211

Ook bij psychiatrische casuïstiek kwam in de discussie in ED enkele malen twijfel naar voren of er nog
andere oplossingen waren.
5

De arts moet ten minste één andere, onafhankelijke arts hebben
geraadpleegd, die de patiënt heeft gezien en schriftelijk zijn oordeel heeft
gegeven over de hiervoor genoemde zorgvuldigheidseisen.

In de geobserveerde vergaderingen was er af en toe discussie over wanneer een consultatie als
onafhankelijk kon worden beschouwd. Enerzijds waren er leden die onafhankelijkheid begrepen als
de afwezigheid van een machtsrelatie, hiërarchie of financiële belangen. Anderzijds werd dit
criterium door sommige leden beoordeeld aan de hand van de vraag of de consulent zich ‘vrij’ voelde
om de beoordeling te geven die hij wilde. Er was bijvoorbeeld rond een van de casus discussie over de
vraag of de consulent tot de maatschap van de consultvragende arts mag behoren. Sommigen
vonden dat de arts dan niet onafhankelijk was, anderen meenden dat het dan nog steeds mogelijk
was dat een consulent in vrijheid tot zijn oordeel komt. In een ander geval was de consulent de
huisarts van de patiënt geweest, maar had dit niet aan de uitvoerend arts gemeld. Hier werd
opgemerkt dat de RTE’s niet de consulent toetsen maar de uitvoerend arts, en deze trof in dit geval
geen blaam volgens de discussiant.
Het onafhankelijkheidscriterium kreeg extra aandacht in de gevallen van euthanasie bij patiënten
met psychiatrische ziekten en bij duo-euthanasie. In het eerste geval werd er een tekort
waargenomen aan onafhankelijke psychiaters die een consultatie willen doen. Bij een psychiatrische
casus ging de discussie in ED over de vraag of er een onafhankelijk psychiatrisch onderzoek had
moeten plaatsvinden. Volgens sommige discussianten had een onafhankelijk psychiatrisch onderzoek
niet veel nieuwe inzichten gebracht, want er waren al meerdere artsen betrokken. Verder wees de
betreffende patiënte psychiatrisch onderzoek om voor de RTE-leden begrijpelijke redenen af. Gezegd
werd ook dat de arts gemotiveerd mag afwijken van de NVvP-richtlijn.
Bij zogenaamde ‘duo-euthanasie’ was er discussie over de vraag of er een of twee consulenten
moesten worden geraadpleegd. Het argument om bij duo-euthanasie één consulent voldoende te
achten, was dat als de consulent beide patiënten zag, hij daardoor een beter oordeel zou kunnen
geven. Daar stond tegenover dat de beoordeling door twee consulenten de onafhankelijkheid ten
opzichte van de patiënt beter garandeert en de mogelijkheid van een verschillende oordeel voor beide
verzoeken dan nadrukkelijk open blijft. Bij een casus waarbij twee consulenten waren geraadpleegd
die echter allebei beide partners hadden gezien (in verschillende volgorde) vroegen sommige RTEleden zich af of dit de onafhankelijkheid wel voldoende waarborgde, anderen hadden hier geen
probleem mee.
Ook de houdbaarheid van het consultverslag was onderwerp van discussie. Bij een patiënt met een (in
ED) niet nader aangeduide aandoening van het zenuwstelsel had het consult twee jaar voor
uitvoering plaatsgevonden. Vlak voor de euthanasie was er telefonisch contact tussen consulent en
uitvoerend arts. In de discussie kwam naar voren dat een telefonisch consult niet voldoende is, en dat
twee jaar een te lange periode is. Daar werd op ED tegenin gebracht dat de aandoening wordt

212

gekenmerkt door progressieve achteruitgang, de wet niets zegt over geldigheid van consultverslag, en
de consulent hoe dan ook niet tot de conclusie ‘niet doen’ zou zijn gekomen.
6

De arts heeft de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding medisch zorgvuldig
uitgevoerd.

De uitvoeringsrichtlijn van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der
Geneeskunst en de Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie is voor de
commissies leidend, maar tijdens de vergaderingen of in de discussieruimte in ED bleek met enige
regelmaat dat hier door de uitvoerend arts van werd afgeweken of dat er iets niet goed ging tijdens
de uitvoering. Sommige leden van de RTE’s legden bij de beoordeling de nadruk op de gevolgen van
het handelen voor de patiënt en op de opstelling van de arts, anderen beoordeelden vooral de
feitelijke gang van zaken.
Zo bleek bijvoorbeeld uit de discussie in ED dat er verdeeld werd gereageerd op een incomplete comacheck. Enerzijds gaven leden aan dat de arts voldoende aanleiding kon hebben om te menen dat de
patiënt in een diep coma verkeerde –hoewel er te weinig coma-inducerend middel was toegediend–,
omdat de patiënt lichamelijk in zeer slechte staat was en de arts met zijn ‘klinische blik’ zag dat de
patiënt in coma was. Anderzijds gaven er leden aan dat een complete coma-check gedaan moet
worden, om zo zeker te zijn dat de patiënt geen gevolgen ervaart van de spierverslapper, ongeacht de
lichamelijke staat van de patiënt en de ‘klinische blik’ van de arts.
Een ander voorbeeld was hulp bij zelfdoding bij een patiënt met kanker: de arts verliet patiënt voordat
deze was overleden. Na terugkomst was patiënt nog niet overleden en werd er overgegaan tot
euthanasie. In de discussie werd geopperd dat het tot de professionele verantwoordelijkheid van de
arts behoort om aanwezig te blijven, want patiënt kon in gevaar komen. Sommige deelnemers
brachten in dat de patiënt niet in gevaar gekomen was en dat de arts oproepbaar was; het oordeel
‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ was volgens sommigen daarom te streng.
Een ander in ED besproken voorbeeld betrof een geval waarin de arts geen reservekit bij zich had bij
een patiënt die niet overleed na toediening van de euthanatica. De vraag kwam op of de RTE’s dit wel
kunnen eisen, als veel artsen geen reservekit hebben. Een deel van de discussianten vond het
belangrijk dat de arts had aangegeven lering uit de zaak te hebben getrokken, en vond daarom het
oordeel ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ te zwaar. Anderen voerden aan dat als dit een oordeel
‘conform de zorgvuldigheidseisen’ zou krijgen, de RTE’s de norm loslaten dat artsen een reservekit
mee moeten brengen.
In één geval in ED had de arts een onjuist middel toegediend en was vertrokken voordat de patiënt
was overleden. Gesteld werd dat de arts geen reden had om patiënt tijdens de uitvoering alleen te
laten, en dat in een vergelijkbare casus er een oordeel ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ was
uitgesproken. Genoemd werd nog dat de Code of Practice geen duidelijkheid biedt over de afstand
waarop de arts zich van de patiënt dient te bevinden. In de discussie over deze casus kwam ook naar
voren dat de onjuiste medicatie een fout van de apotheek was, maar dat de arts verantwoordelijk is
voor het controleren van de middelen.

213

8.2.3 Oordeelsvorming met betrekking tot specifieke groepen: psychiatrie en
Levenseindekliniek
Psychiatrische patiënten
Uit de analyse van de discussie in ED, en uit de observaties bleken de eisen ten aanzien van het
verzoek en de behandelingsalternatieven het meest bediscussieerd te worden wanneer het
psychiatrische patiënten betrof (zie ook bij de zorgvuldigheidseisen). In enkele gevallen bleek er geen
consult door een psychiater te zijn geweest. Als de nadruk op somatisch lijden lag, dan werd de
afwezigheid van een psychiatrisch consult als minder problematisch beschouwd dan in gevallen
waarin het psychiatrisch lijden op de voorgrond stond.
Aan RTE-leden is in de schriftelijke enquête gevraagd of zij de toetsingscommissies voldoende
geëquipeerd vinden om levensbeëindiging bij psychiatrische patiënten te beoordelen. Drieëntwintig
van de 38 respondenten vond dat dit het geval is. Met de stelling dat bij een psychiatrische patiënt
altijd twee consulenten moeten worden gevraagd, van wie één psychiater (conform de richtlijn van de
Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie), waren 11 (van de 38) respondenten het niet eens. Uit de
interviews bleek dat de RTE’s bezig zijn met het aantrekken van psychiaters als arts-leden. Ten tijde
van dit onderzoek waren er inmiddels twee psychiaters werkzaam als commissielid.
De Levenseindekliniek
Uit de interviews bleek dat de leden over het algemeen vinden dat de medewerkers van de
Levenseindekliniek professioneel werken, goede verslaglegging leveren, een oplossing bieden voor
complexe gevallen, namelijk patiënten in noodsituaties en patiënten die geen gehoor vinden bij hun
eigen arts. De leden gaven aan het goed te vinden dat er in teams wordt gewerkt en er veel
inspanning wordt verricht om een patiënt snel en diepgaand te leren kennen. Ook gaven de leden aan
dat de Levenseindekliniek een functie vervult op het gebied van kennisbevordering door middel van
het buddy-systeem en voorlichtend werk. Daarnaast wordt er door middel van het werk dat de
Levenseindekliniek doet meer bekendheid gegenereerd voor de mogelijkheid van euthanasie:
“En ik denk dat met meer bespreekbaar maken van de mogelijkheid van euthanasie ...
en voltooid leven, het staat steeds meer op de agenda, dus mensen praten er over
[over de Levenseindekliniek].” (interview R. # 3)
Meerdere leden gaven aan dat hoewel de Levenseindekliniek op de grenzen opereert, zij deze niet te
buiten gaat:
“Ze snappen precies waar ze lopen, op de grens, dus ze kijken wel uit. Dus ik vind dat
ze het netjes doen. Ze doen het buitengewoon zorgvuldig, maar ze zijn niet bang om
grenzen te verkennen.” (interview R. # 4)
Naast de positieve punten werden er wel enkele bedenkingen geuit. Een van de leden gaf aan het
toch problematisch te vinden dat er geen langdurige behandelrelatie tussen arts en patiënt bestaat,

214

ondanks dat hij ook van mening was dat de Levenseindekliniek wel hard werkt om de patiënt goed te
leren kennen:
“Dus dan heeft de voorkennis van de arts een soort meerwaarde bij het beoordelen
van de ernst van het lijden en de serieusheid van het verzoek. De Levenseindekliniek
heeft die voorgeschiedenis niet, dat vind ik echt een probleem. Ook al doen zij het
nodige om het probleem wel te verhelpen, om het op te lappen. En een van de dingen
die zij doen is dat ze zeggen in die korte tijd dat we iemand dan wel kennen doen we
ons uiterste best om toch een heel genuanceerd en diepgaand beeld van die patiënt
te krijgen. Dus die inspanning vind ik ook te prijzen. En die inspanning is denk ik ook
deels resultaat van dit soort kritiek.” (interview R. # 2)
Daarnaast gaf een van de leden aan het een tekortkoming te vinden dat er geen behandel- of
verlichtingsmogelijkheden kunnen worden geboden. De Levenseindekliniek biedt volgens hem maar
één product, en hiermee worden andere mogelijkheden uitgesloten. Ook noemde een van de leden
dat er vaak dezelfde artsen een levensbeëindiging uitvoeren en dat hij een eventueel ‘lopende bandeffect’ problematisch vindt:
“Nou dat er dan toch veel dezelfde artsen van de Levenseindekliniek dat dan moeten
uitvoeren. […] We hebben laatst een arts van de Levenseindekliniek gehad en we
kwamen er achter dat die twee keer op één dag... dat gaat niet over een
psychiatrische patiënt hoor, maar een andere casus, twee keer op één dag een
euthanasie had uitgevoerd, en ja daar ben ik toch ook huiverig voor. Dat het zo
gewoon gaat worden.” (interview R. # 3)

8.2.4 Afstemming van oordeelsvorming tussen commissies
Harmonisatie en implicaties voor toekomstige uitspraken
Een belangrijk element in de oordeelsvorming dat uit de observaties naar voren kwam was dat leden
rekening houden met uitspraken uit andere regio’s. Daarnaast gaven de leden zich rekenschap van de
implicaties van hun oordelen voor toekomstige oordelen. Uit de observaties bleek ook dat de
secretarissen veelal op de hoogte zijn van zaken in andere regio’s. Zij brachten deze informatie tijdens
vergaderingen ook regelmatig in. Het bovenregionaal beoordelen van de NVO-meldingen draagt ook
bij aan harmonisatie:
“Sowieso, dat we digitaal die NVO-meldingen soms voor elkaar beoordelen. Ja men
mag ook voor elkaar in andere regio's ook beoordelen en dan heb je... dat geeft
natuurlijk al een bepaalde mix eigenlijk.” (interview R. # 3)
De leden van de RTE’s worden verder ook door middel van de landelijke discussieruimte in ED op de
hoogte gehouden van ontwikkelingen. In ED wordt ook ruimte geboden om te discussiëren over
bijzondere zaken en zaken waarin een oordeel ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ wordt
overwogen. De RTE’s bleken daarnaast bezig met het ontwikkelen van een Reflectiekamer. Het was

215

ten tijde van dit onderzoek nog onduidelijk in welke vorm deze gegoten zal worden, maar de intentie
is om ruimte te creëren om de grotere thema’s te bediscussiëren.
Naast de Code of Practice zijn er ook landelijke afspraken gemaakt op de voorzitters-overleggen. Dat
betrof dan bijvoorbeeld de kwestie hoe om te gaan met de geldigheidstermijn van een SCEN-verslag
of met een niet-ingevulde coma-check. Dit voorzittersoverleg kreeg hiervoor input vanuit alle
disciplines, afkomstig uit de ethici-overleggen, artsen-overleggen en landelijke discussieruimte in ED.
Daarnaast zijn er jaarlijkse bijeenkomsten waarop de voltallige RTE’s bijzondere thema’s bespreken.
Zowel in de enquête als in de interviews is gevraagd of RTE-leden vinden dat er voldoende
harmonisatie is in de oordeelsvorming van de toetsingscommissies. Op de vraag of er voldoende
harmonisatie is tussen de commissies zeiden 16 respondenten ‘ja’, 11 ‘nee’ en zeven respondenten
hadden hier onvoldoende zicht op. In de toelichtingen op de schriftelijke enquête kwamen wel enkele
licht kritische commentaren voor:
“Op belangrijke hoofdlijnen wel. Daarvoor dienen overleggen van secretarissen,
voorzitters, artsen en ethici. Kleine verschillen zullen echter blijven bestaan.”
“Dat kan beter, tussen de commissies behoorlijke cultuurverschillen”
Er was echter ook een respondent die weinig belang zag in het harmoniseren.
“We hebben bij de RTE-leden veel verschillende opvattingen en meningen ook over de
onderwerpen die er bij de toetsing echt toe doen. Dat is een groot goed. We
herbergen in onze gelederen de rekkelijken en de preciezen en alle gradaties
daartussen. Het is onwenselijk om die verschillen "weg te harmoniseren". Integendeel
we moeten dat omarmen en respecteren.”
In de interviews zeiden enkele respondenten dat ze harmonisatie in de oordelen erg belangrijk
vonden, vooral met het oog op rechtsgelijkheid.
“Maar die harmonisatie is met name bedoeld voor in feite rechtsgelijkheid, dus
daarmee rechtszekerheid voor artsen. En ja, als artsen hun nek uit willen steken en
kunnen steken, het is altijd heel moeilijk euthanasie toch voor de meesten, dan is het
belangrijk om te weten voor ze hoe commissies over het algemeen oordelen.”
(interview R. # 9)
Ondanks deze inspanningen waren er met enige regelmaat (tijdens de observaties) toch ook nog
verschillen te zien in wat de verschillende commissies acceptabel vinden. Zo vond een commissie een
vijf maanden oud consulent-verslag geen probleem, omdat de patiënt een ziekte had die langzaam
verergerde. Ten tijde van de consultatie was het lijden nog niet ondraaglijk. Omdat er werd ‘voorzien’
dat de ondraaglijkheid zou gaan ontstaan, was er later geen nieuw consult aangevraagd. In een
andere commissie werd er echter ten aanzien van een vijf weken-oud verslag gezegd dat zij vier
maanden nooit goed zouden keuren.

216

Ook bleek uit de observaties dat op het moment dat een toetsingscommissie een arts op gesprek
kreeg, er regelmatig sprake was van onduidelijkheid over waarom een arts was uitgenodigd. De RTE’s
vergaderen maandelijks in verschillende samenstellingen, dus soms werd een arts uitgenodigd door
een commissie met een andere samenstelling dan de commissie die de arts op gesprek kreeg. De
nieuwe commissie begreep niet altijd wat de reden was om de arts uit te nodigen. De geïnterviewde
leden herkenden dit en gaven aan dat dit enerzijds te verklaren is doordat de overdracht niet optimaal
is verlopen (mogelijk ook door het ontbreken van een document waarin de redenen voor de
uitnodiging zijn vastgelegd), en anderzijds omdat er verschil in interpretatie bestaat.
De leden gaven in de interviews aan dat er getracht wordt rekening te houden met de roostering van
de vergaderingen, zodat er minstens één van de leden bij het gesprek aanwezig is die ook besloten
heeft de arts uit te nodigen.

8.3 Wat zijn opvattingen en ervaringen van (voormalige) RTE-leden ten
aanzien van het functioneren van de RTE’s?
8.3.1 Samenstelling van de RTE’s.
Disciplines
De RTE’s bestaan uit leden vanuit drie disciplines, een arts, een ethicus en een jurist die tevens
voorzitter is. In de interviews werd aangegeven dat de inbreng vanuit de verschillende disciplines
tijdens vergaderingen inhoudelijk vaak overlapt. Hoewel de achtergrond van de leden verschilt, gaven
de leden aan dat iedereen wel dezelfde globale kennis over de wet, medische en ethische kwesties
deelt:
“Kijk de mensen die daar zitten, de leden, mijzelf erbij gerekend, die zijn natuurlijk
een paar keer goed ingewerkt, dus je begrijpt wat een ander zegt en […] je hebt niet
het gevoel van we praten vanuit totaal verschillende werelden.” (interview R. # 4)
De voorzitter heeft naast een inhoudelijke ook een organisatorische rol. Er werd genoemd dat hij
verantwoordelijkheid draagt voor het soepel verlopen van de vergaderingen. De leden gaven aan dat
het verschil in inbreng voornamelijk naar voren komt wanneer er specifieke vakinhoudelijke vragen
worden gesteld. De specifieke bijdrage van de voorzitter betreft voornamelijk juridische procedures,
kennis over jurisprudentie en de interpretatie van de wet.
De specifieke inbreng van de arts betreft voornamelijk medische zaken, een van de leden zei hierover:
“De arts weet denk ik toch, in verhouding met een ethicus en een jurist, het meeste
van de medische achtergrond, wat is nou de ziekte, wat is het lijden, wat is de
toekomst van het lijden? Wat mag je verwachten, wat mag je niet verwachten en dat
soort dingen. En ook met de toetsing, wat is er gebruikt, is de uitvoering correct
verlopen, enzovoort.” (interview R. # 6)

217

Er werd aangegeven dat de ethicus zich specifiek richt op het stellen van fundamentele vragen, het
beoordelen van zingevingsvraagstukken en kennis heeft van de ethische dimensies van bepaalde
begrippen. Voorbeelden die werden genoemd waren:
“Maar goed, uiteindelijk kijk je dan natuurlijk naar begrippen zoals ondraaglijkheid en
dan kijk je naar literatuur in de medische ethiek die daarover is. En begrippen rond
wilsbekwaamheid en autonomie en dergelijke die natuurlijk centraal staan in ethiek
en medische ethiek, dus dat is het specifiek ethische.” (interview R. # 8)
De multidisciplinariteit wordt gewaardeerd:
“De toets achteraf door drie verschillende disciplines garandeert een zorgvuldige en
meerdimensionele beoordeling. De hoge acceptatiegraad van dit systeem heeft een
grote meldingsbereidheid tot gevolg.”
Commissieleden verschilden niet alleen in hun rol, maar ook in hoeverre zij persoonlijk invulling
geven aan bepaalde normen en waarden. Sommige commissieleden leggen sterk de nadruk op in
hoeverre zij zich kunnen inleven in de situatie van de arts. Leden vanuit alle disciplines doen moeite
om zich voor te stellen hoe het is om in de schoenen van de arts te staan en wegen dit mee in hun
oordeel.
Er waren onder de leden verschillende opvattingen ten aanzien van de vraag hoe de
zorgvuldigheidseisen geïnterpreteerd moeten worden. Sommigen proberen vooral in de geest van de
zorgvuldigheidseisen te oordelen, en anderen zijn geneigd zich meer aan de letter te houden. Uit de
interviews bleek dat de leden dit verschil herkennen:
“Rond de borrel heet dat de rekkelijken en de preciezen, maar die zitten niet per se in
de regio's, dat wordt soms wel een beetje gezegd, maar dat zit 'm heel erg in de
mensen en niet in de toevallige indeling van regio's, voor zover ik kan overzien.”
(interview R. # 7)
De Code of Practice bood hierbij wel houvast. Overigens werd er bij verschil van opvatting altijd
uitgebreid besproken wat de interpretatie bij een specifieke casus was, zowel tijdens de vergadering
(observaties) als bij de online discussie in ED.
Specifieke deskundigheid
In de interviews is gevraagd of de respondenten vonden dat er voldoende expertise in de
toetsingscommissie aanwezig was. Het antwoord was steeds bevestigend, waarbij sommige
respondenten aantekenden dat er actief geworven wordt op bepaalde expertise, met name onder de
arts-leden. Bij specifieke vragen kan informatie bij een deskundige worden gevraagd:
“Maar als het echt nodig is kan je ook geanonimiseerd een deskundige vragen. Het is
ook wel leerzaam om dit werk te doen, af en toe zijn er hele bijzondere ziektes waar

218

je nog nooit van gehoord hebt. Dingen die één keer per jaar in Nederland voorkomen,
echt iets heel bijzonders. En je wilt dan toch weten hoe het beloop van die ziekte is en
... ja dan moet je toch even een of andere hoogleraar in Leiden of zo erbij hebben.”
(interview R. # 6)

8.3.2 De houdbaarheid van het huidige systeem van melding en toetsing
Werkdruk
Sinds enkele jaren maken de RTE’s onderscheid tussen VO- en NVO-meldingen. Dit onderscheid wordt
op het secretariaat gemaakt aan de hand van een checklist (bijlage I). Een wijziging in de werkwijze
was noodzakelijk geworden door de toename van het aantal meldingen en de daarmee gepaard
gaande werkdruk. De werkdruk wordt gevoeld op de secretariaten, waar alle meldingen
gecontroleerd worden, en de oordelen worden voorbereid. Maar ook de RTE-leden ervaren deze
werkdruk, al is die door de uitbreiding van het aantal leden per commissie ongetwijfeld ook
afgenomen.
Over het algemeen gaven de leden, in verband met de houdbaarheid van het systeem, aan dat ze de
werkdruk bij de RTE’s hoog vinden. De leden besteden veel tijd aan het beoordelen van de gevallen op
de vergaderingen en thuis bij de digitale afhandeling van de NVO-meldingen, en daarbovenop komen
nog allerlei andere werkzaamheden:
“Ja die oordelen moeten af, ik bedoel die perst iedereen er wel doorheen, maar het
gaat om de dingen er omheen, commissie hiervoor, commissie daarvoor, bezoeken
intervisiegroepen SCEN-artsen, dit, dat bijwonen. Daar zie je mensen mee worstelen.
Dat door de toename van de werkdruk dat daar minder animo voor is, met name dan
bij de mensen die nog moeten werken om daar tijd voor vrij te kunnen maken, die
vinden dat lastig.” (interview R. # 1)
en
“Ja het is allemaal wel veel naast het reguliere werk, naast het beoordelen van
oordelen wat de commissie als basiswerk heeft, komen er heel veel taken bij. En ik
kan me voorstellen dat er mensen zijn die ook nog ander werk hebben, dat ze het niet
allemaal in de lucht kunnen houden.” (interview R. # 3)
Andere oorzaken van de hoge werkdruk die werden aangedragen waren de toegenomen complexiteit
van de meldingen, de groei van het aantal meldingen en het feit dat het aantal leden niet in
verhouding met de stijging van het aantal meldingen meegroeit.
In de vragenlijst werd, in verband met de houdbaarheid, ook gevraagd naar de financiële vergoeding
van het werk van de RTE’s. Een meerderheid gaf aan hier geen problemen mee te hebben, maar in de
toelichting gaven enkele RTE-leden wel een kritische noot:

219

“Met alle nevenactiviteiten is de vergoeding te mager geworden.”
“Het is niet een goed betaalde functie. Verschil in salariëring tussen ethicus en arts
begrijp ik niet.”
Behoud van kw aliteit bij VO-NVO onderscheid
Over het algemeen gaven de leden aan dat de hoge werkdruk volgens hen niet leidt tot een
verminderde kwaliteit van de beoordeling en bijna alle RTE-leden vond de afhandeling van NVOmeldingen van goede kwaliteit. Enkele uitspraken uit de toelichtingen bij de enquête over het NVOVO onderscheid:
“Nuttig en noodzakelijk om twee snelheden aan te brengen. Veel meldingen hebben
geen toets tijdens mondelinge behandeling (meer) nodig.”
“Het betreft een zeer praktische werkwijze, waarbij aan de essentie van de wet: een
integrale beoordeling door drie deskundigen intact blijft. Sommige zaken behoeven
inderdaad geen bespreking; zij zijn evident.”
“Door de splitsing in VO en NVO is er meer tijd voor VO meldingen. Toegenomen
werkdruk op andere fronten (portefeuilles ed.) veroorzaakt wel een spanningsveld.”
De NVO’s worden niet in de vergadering besproken, maar beoordeelt ieder RTE-lid van achter zijn
computer. Daar zitten ook minder positieve kanten aan, aldus een respondent:
“En ik vind ED maar een eenzame bezigheid, ik zit dan achter mijn computertje, het is
donker, het is 's avonds. En je mist de interactie, de stimulerende interactie. Dus je
moet het dan eigenlijk helemaal uit jezelf laten komen en dat vind ik moeilijker en
minder aantrekkelijk dan een vergadering waar je met elkaar overlegt.” (R. # 6)
Bij de vraag of het onderscheid NVO-VO leidt tot kwaliteitsverlies werden in de enquête de volgende
toelichtingen gegeven:
“Afraffelen van een melding vind ik niet acceptabel. Maar gezien de toegenomen
meldingsdruk schuurt de hoeveelheid werk die moet worden verricht wel regelmatig
tegen het acceptabele aan.”
“Wel een verschil in uitgebreidheid en grondigheid, geen verschil in kwaliteit. We
besteden nog steeds veel aandacht aan de NVO's en spannen ons in deze recht te
doen.”
“Uit de splitsing komt natuurlijk voort dat VO-zaken grondiger worden besproken.”

220

“De weg naar de afhandeling is verschillend maar de kwaliteit m.i. gelijk omdat een
NVO laagdrempelig VO wordt (is mijn indruk).”
Een van de leden gaf in de interviews aan dat hij bij het afhandelen van de NVO meldingen toch met
enige regelmaat zaken tegenkomt waar hij ‘even over wil praten’. Deze punten waren dan specifiek
voor zijn vakgebied, en dit zou een secretaris of commissielid van een andere discipline niet zien,
omdat zij deze vakspecifieke kennis missen. Vierentwintig van de 38 vragenlijstrespondenten gaven
aan dat ze minstens één keer een NVO in een VO hadden veranderd. Uit de observaties bleek dat wel
eens tot onbegrip bij andere commissieleden te leiden. In de toelichtingen zeiden zij over de redenen
voor de veranderingen het volgende:
“Meestal vragen over de criteria: ondraaglijkheid en de uitvoering”.
“Omdat ik de zaak moreel complexer of onduidelijker vond dan de secretaris.”
“Meestal om aan arts en/of consulent verduidelijkende vragen te kunnen stellen.”
Uit de observaties bleek dat bij sommige commissies wordt ‘aangestuurd’ op voldoende VO dossiers.
Een grote groep respondenten (33/38) antwoordde positief op de meer principiële vraag of het toetssysteem kan waarborgen dat de euthanasiepraktijk in Nederland binnen de wettelijke kaders blijft.
Een van de geïnterviewde leden noemde expliciet dat hij trots was op het systeem zoals dat in
Nederland is:
“Dus ik ben eigenlijk wel trots op het Nederlandse systeem zoals dat gaat. En ik heb
me dan ook nog wat verdiept in andere systemen. Als je kijkt naar het Belgische
systeem waar ze een evaluatie zoals jij nu uitvoert niet hebben, en als je daar ziet wat
de arts die de voorzitter is van de commissie is, zijn eigen dossiers mee beoordeelt,
dat die arts ook nog voorzitter van de Belgische vereniging voor een vrijwillig
levenseinde is, dan denk ik, ik vind dat wij in Nederland een hele, hele zorgvuldige
toetsing hebben.” (interview R. #2)
Respondenten achten het systeem in meerderheid houdbaar, al worden volgens sommigen de
‘randen’ van de wet wel opgezocht. Uit de toelichtingen bij de enquête:
“Ik zie in de afgelopen zes en een half jaar dat ik lid ben een beweging naar de randen
van de wet; deze wordt mijns inziens niet opgerekt, zeker niet in oneigenlijke of voor
mij onacceptabele zin.”
Oplossingen
In praktische zin achtte een grote meerderheid het systeem houdbaar, maar de werkdruk plus het feit
dat een groot deel van de oordelen NVO-meldingen betreft, roepen de vraag op of er nog

221

verdergaande aanpassingen van de werkwijze mogelijk zijn, met behoud van zorgvuldigheid en
kwaliteit. Een geïnterviewde zegt daarover:
85% van de gevallen geloof ik is NVO. […] Of je die nou op dezelfde manier moet
blijven toetsen? Er moet wel een of ander soort toets zijn, maar of je dat nou op
dezelfde manier moet doen en dat drie aparte leden daar ieder naar kijken, ik weet
niet of dat nodig is.” (interview R. # 5)
En iemand lichtte in de enquête toe:
“De aantallen zullen alleen maar verder toenemen. Ik denk dat het gros van de NVOmeldingen momenteel te intensief worden getoetst.”
Meerdere leden gaven aan dat er binnen de RTE’s wordt nagedacht over de wijze waarop de
oordeelbrieven worden geschreven. Een optie is het introduceren van korte oordeelbrieven voor een
deel van de NVO-meldingen. Dit zou de secretaris ontlasten, aangezien die dan geen casus-specifieke
informatie in het oordeel hoeft op te nemen.
Om de RTE-leden te ontlasten werd nagedacht over wie NVO-meldingen zou moeten beoordelen.
Enerzijds waren er leden die aangaven dat hier bijvoorbeeld alleen een secretaris of slechts één van de
commissieleden naar zou kunnen kijken. Dit zou volgens de leden een significante vermindering in
werkbelasting betekenen:
“[…] een of andere toets is wel nodig ja. Maar of we daar met z'n drieën nou moeten
zitten, dat lijkt me eigenlijk overbodig.” (interview R. # 5)
Anderzijds waren er leden die aangaven dat er toch een hele commissie naar deze meldingen moet
kijken, maar wellicht op minder intensieve wijze. De eerste reden die hiervoor werd aangedragen was
dat de wet voorschrijft dat er een jurist, een arts en een ethicus naar de melding moeten kijken. Ook
spraken er leden over de verantwoordelijkheid die zij voelen wanneer hun naam onder het oordeel
staat:
“Omdat ik dan niet weet wat het dossier is, wie weet heeft de secretaris ergens
overheen gelezen en mijn naam staat er onder.” (interview R. # 1)
Andere mogelijke oplossingen, zoals uitbreiding van het aantal leden, werden niet door iedereen
onderschreven:
“De huidige vorm voldoet prima, mochten er capaciteitsproblemen ontstaan is de
oplossing een uitbreiding van de formatie.”
“Ja, het systeem is houdbaar, met dien verstande dat uitbreiding van het huidige
aantal leden (45) niet wenselijk is en dus andere oplossingen daarvoor gezocht

222

moeten worden bijv. oordelen in standaardgevallen gaan beperken tot een korte
mededeling.”
In tabel 8.3 staat een overzicht van de uitkomsten van de schriftelijke enquête over het functioneren
van de RTE’s.
Tabel 8.3 Schriftelijke enquête RTE-leden en secretarissen over het functioneren van de RTE’s1
N
Sinds enkele jaren hanteren de RTE’s het onderscheid VO (vragen-oproepend) – NVO (niet
vragen-oproepend)[…]. Vindt u deze werkwijze goed?
Ja

38

Nee

0

Hoe vaak kwam het voor dat u [..] van een als NVO bestempeld dossier aangaf dat u het toch
uitgebreider wilde bespreken tijdens de vergadering?
Nooit

4

Ongeveer een keer

20

Vaker dan een keer

9

Hebt u de indruk dat er een kwaliteitsverschil is tussen de afhandeling van VO- en NVOmeldingen?
Nee

27

Ja

11

Sinds enkele jaren vinden er binnen de ED-omgeving landelijke discussies plaats over bepaalde
meldingen. Hoe beoordeelt u de werking van deze discussies?
Onvoldoende

5

Matig

20

Voldoende

8

Goed

4

Geen mening

1

De afgelopen jaren is het aantal meldingen van euthanasie en hulp bij zelfdoding fors
toegenomen. Heeft u het idee dat u daardoor soms te weinig tijd kon besteden aan een melding?
Nee

34

Ja

3

Vindt u het wenselijk dat naast het handelen van de arts ook het consultatieverslag door de RTE’s
wordt getoetst?
Nee

23

Ja

12

Vindt u het wenselijk dat naast het handelen van de arts ook het handelen van de apotheker
door de RTE’s wordt getoetst?
Nee

31

Ja

5

223

vervolg tabel 8.3
Vindt u dat er voldoende harmonisatie is in de beoordeling van meldingen door de verschillende
toetsingscommissies?
Ja

16

Nee

11

Geen/onvoldoende beeld

7

Vond u de financiële vergoeding die u kreeg als lid van de toetsingscommissie voldoende?
Nee

19

Ja

10

Is het huidige toetssysteem, gezien de jaarlijkse toename in het aantal gemelde gevallen, in uw
ogen houdbaar in praktische zin?
Ja

24

Nee

14

Is het huidige toetssysteem houdbaar in meer principiële zin, namelijk dat het kan waarborgen
dat de euthanasiepraktijk in Nederland zich beweegt (of blijft bewegen) binnen de wettelijke
kaders?
Ja

33

Nee

5

Wat is uw mening over de inhoud van de in 2015 ingevoerde Code of Practice?
Onvoldoende

0

Matig

2

Voldoende

9

Goed

27

Ondersteunt de Code of Practice u bij uw werkzaamheden in de RTE?
Ja

32

Nee

6

In april 2016 is de klachtenregeling RTE in werking getreden, inclusief de instelling van een
klachtencommissie. Wat is uw mening ov deze klachtenregeling?
Onvoldoende

1

0

Matig

2

Voldoende

10

Goed

8

Geen mening

18

n=38; 6 juristen, 10 artsen, 10 ethici, 11 secretarissen

8.3.3 Het werken met ED
Alle leden van alle toetsingscommissies worden uitgenodigd te reageren op ter discussie ingebrachte
casussen in ED. In de onderzoeksperiode waren dat er 36. Uit de analyse van de discussies bleek dat
het aantal mensen dat reageert op de ingebrachte casuïstiek verschilde van enkelen tot bijna de helft
van de leden. De inhoud varieerde van ‘ik ben het eens met de commissie’ tot uitgebreide
verhandelingen over wat de leden als problematisch aanmerkten en waarom. Dat de beoordelende
commissie notie nam van de discussies die in ED staan, werd duidelijk doordat een oordeel met enige
regelmaat aangepast was nadat het op ED was geplaatst. De commissies plaatsen hun uiteindelijke

224

oordelen met overwegingen aan het einde van de discussie, zodat iedereen hiervan op de hoogte is.
Een belangrijk punt dat door meerdere leden in de interviews werd aangedragen, was dat niet
iedereen altijd aan alle discussies meedoet. Hiervoor werden verschillende redenen gegeven:
“Maar er staat ook wel eens iets in ED en dan krijg je met moeite vijf of zeven
commentaren omdat men het toch eigenlijk niet interessant vindt.” (interview R. # 6)
“Nee. Er wordt dus een casus ingebracht van ‘beste RTE-leden willen jullie daar wat
van zeggen’. Nou als er tien mensen reageren dan is het al mooi. Dus lang niet
iedereen reageert.” (interview R. # 1)
en
“Nu deze zaak, ik heb zelf ook laat gereageerd, en zes of zeven mensen van de 45
hebben mee gediscussieerd. Het zijn bijna altijd dezelfde. Dat zet kwaad bloed, ook
omdat het niet betaalt, en ik ga wel door het hele dossier en ben er anderhalf, twee
uur mee bezig geweest.” (interview R. # 7)
Desgevraagd vonden 25 van de 38 vragenlijstrespondenten de werking van de discussies in ED matig
of onvoldoende. Als voornaamste oorzaak voor het niet reageren op discussies in ED werd gebrek aan
tijd genoemd; het reageren in de discussieruimte werd als tijdrovend aangemerkt. Er zijn ook leden
die het niet problematisch vonden dat niet iedereen participeert in de discussie, omdat zij van mening
zijn dat er maar een beperkt aantal argumenten kan worden aangedragen. Hierover werd in een
interview door een van de leden gezegd:
“Nou ja als je uitgangspunt is eigenlijk zou iedereen moeten reageren, natuurlijk niet.
Ik vraag me in werkelijkheid af of als je in een casus bij wijze van spreken acht of tien
goede reacties hebt, ik kan me voorstellen dat alle argumenten dan wel gewisseld
zijn. Kijk ik begrijp dat er gezegd wordt van ja, maar een aantal mensen laat nooit iets
van zich horen, dat kan ik me voorstellen... Maar van de andere kant denk ik ja,
sommige mensen zijn gewoon contemplatiever ingesteld dan anderen.” (interview R.
# 10)
Over het algemeen waren de leden wel tevreden over de kwaliteit van de inbreng, die zij van hoog
niveau vonden. Enkele leden gaven aan moeite te hebben met zeer korte reacties die alleen verwijzen
naar de inbreng van andere commissieleden en hier mee instemmen.

8.3.4 Gang van zaken tijdens vergaderingen
Er zijn uit de observaties geen grote procedurele verschillen tussen de regio’s naar voren gekomen. De
sfeer en wijze van vergaderen waren vergelijkbaar. Ook werden de rollen in alle regio’s grofweg op
dezelfde wijze ingevuld, met behoud van de persoonlijke verschillen in karakter. Voor zover er
verschillen werden gevonden, leek de ene regio zich over het algemeen iets formeler op te stellen dan
de andere. Wel verschilde de gemiddelde duur van de vergaderingen per regio, en dat was

225

onafhankelijk van het aantal te beoordelen dossiers. Opmerkelijk was dat de regio’s die het laagste
aantal gevallen ter beoordeling hadden, niet korter vergaderden maar meer tijd per dossier namen.
Van de vergaderingen werden geen notulen gemaakt.

8.3.5 De klachtencommissie
Achttien van de 38 vragenlijstrespondenten hadden geen mening over de klachtenregeling, die sinds
april 2016 bestaat. Dat is begrijpelijk, omdat er tot nu toe slechts één klacht is ingediend over het
handelen van de toetsingscommissies. Vrijwel alle overige respondenten beoordeelden de
klachtenregeling als goed of voldoende.
De toelichtingen bij de enquête gingen in beide richtingen, van ‘zinvol’ tot ‘symboolpolitiek’:
“Volgens mij is dit symboolbeleid. Blijkbaar wordt iets als dit gewenst maar ik zie er
geen daadwerkelijk nut of noodzaak van in.”
“Elk bestuursorgaan in ons land heeft een klachtenregeling. Het is de normaalste
zaak van de wereld.”
“The proof of the pudding is in the eating. Tot nu toe is er nog geen klacht behandeld
volgens de nieuwe regeling.”
Ook uit de interviews bleek dat meerdere leden de noodzaak van een klachtencommissie niet inzagen.
Een van de leden zei hierover:
“Ja ik vind het echt een beetje onzin. We zijn allemaal volwassen mensen en als het
om bejegening gaat dan kan je toch naderhand met elkaar in gesprek gaan en
excuses aanbieden. Wat kan je dan verder? Een klacht gegrond verklaren, ik ga toch
geen schadevergoeding betalen. Zo Amerikaans gaat het hier toch niet worden hoop
ik. Nee, ik vind het een beetje een hele grote kerstboom.” (interview R. #3)

8.3.6 Code of Practice
De vragenlijstrespondenten gaven in meerderheid aan dat ze de inhoud van de Code of Practice goed
(26/36) of voldoende (9/36) vonden, al waren er kritische kanttekeningen:
“Ik gebruik hem vaak in het kader van harmonisatie van oordelen. Ook ter
vergadering ligt hij voor het grijpen.”
“Matig leesbaar document, onvoldoende nuance.”
“Geeft soms houvast, al zijn de complexe casus meestal zo complex dat ze niet
binnen de Code of Practice vallen.”

226

“Ik raadpleeg de Code of Practice maar zelden en voel me vrij ervan af te wijken
wanneer we dat wenselijk achten.”
Alle leden lieten zich tijdens de interviews positief uit over de Code of Practice, die zij als pragmatisch
en makkelijk leesbaar beschouwden. De leden gebruiken de Code of Practice op verschillende
manieren: het wordt gebruikt als steun en handvat voor RTE-leden en artsen, het is een
geheugensteun als het gaat om de gemaakte afspraken, het vergroot rechtszekerheid voor artsen en
geeft opgebouwde ‘jurisprudentie’ weer.
Ook de vragenlijstrespondenten waren in meerderheid positief over de Code of Practice.
Tweeëndertig van de 36 voelden zich in hun werkzaamheden gesteund door de Code of Practice.
Slechts twee beoordeelden de Code of Practice als ‘matig’.
In de interviews werd gezegd dat de bekendheid bij artsen nog vergroot moet worden, en dat een
naamsverandering of aanpassing van de lay-out hierbij zou kunnen helpen:
“Bij uitvoerend artsen is die weinig bekend op de een of andere manier, daar gaan we
wat aan doen. We gaan proberen het daar beter te verspreiden, misschien een andere
naam geven, misschien moeten we het een sexy naam geven, een glossy naam, een
beetje glimmend papier, een plaatje erop of weet ik veel.” (interview R. # 1)
Inhoudelijke verbeterpunten betroffen de beschrijving van het criterium ‘ondraaglijk lijden’ en een
duiding van het verschil tussen het criterium ‘uitzichtloosheid’ en het criterium ‘geen redelijke andere
oplossing’. Duidelijk is dat regelmatig zal moeten worden nagegaan of de Code of Practice, in verband
met de veranderende inzichten en een veranderende praktijk, aanpassing behoeft, zoals ook het
voornemen is.

8.3.7 Wenselijkheid van het als RTE beoordelen van consultverslagen
In de enquête werd gevraagd of men vond dat de RTE’s ook het consultatieverslag moeten
beoordelen. Eén op de drie respondenten vond van wel, twee op de drie vonden dat niet wenselijk.
“Gelet op het grote belang van deze verslagen voor de beoordeling en het feit, dat de
toetsingscommissies de enige instantie zijn die alle SCEN-verslagen te zien krijgen en
dus ook het beste kunnen beoordelen of er sprake is van disfunctionerende SCENartsen.”
“We kijken wel naar de kwaliteit van het SCEN-verslag, en vinden daar ook wat van
(soms laten we dat de arts of SCEN-arts ook weten). Maar we toetsen het niet in de
zin van de wet, en dat is m.i. ook niet wenselijk.”
Wel is het zo dat de RTE’s bij consultverslagen van onvoldoende kwaliteit onofficiële maatregelen
kunnen treffen, zoals dit commissielid aangaf:

227

“Dus het is wel zo, als het verslag echt onvoldoende is, dan maken we daar
aantekeningen van en soms wordt een consulent gebeld, of als het echt... dan
schrijven we een brief, als het drie keer helemaal niet door de beugel kon. We doen er
wel iets mee. Maar we gaan niet systematisch zitten kijken van heeft hij het wel goed
gedaan en dan gaan we er meteen bovenop zitten.” (interview R. # 4)

8.3.8 Wenselijkheid van het beoordelen van de apotheker
In de enquête ging een vraag over de wenselijkheid van toetsing van het handelen van de apotheker
door de RTE’s. Een ruime meerderheid vond dat niet gewenst; dit standpunt werd op verschillende
manieren toegelicht:
“Arts is verantwoordelijk voor zijn handelen en de controle van de door de apotheek
geleverde middelen.”
“Het handelen van de apotheker is meestal niet te toetsen als er geen problemen zijn
geweest, maar wanneer de apotheker apert onjuist handelt zou daarop toch actie op
moeten worden ondernomen, de vraag is of je dan van een toetsing moet gaan
spreken.”

8.3.9 Transparantie
De RTE legt verantwoording over zijn handelen af door middel van publicatie van de oordelen op de
website en het jaarverslag. Een selectie van oordelen wordt bovendien op de website gepubliceerd en
is te doorzoeken op trefwoord, jaartal, aandoening, of oordeel. Door de toegenomen werkdruk is
besloten de tekst van de oordelen in de loop der jaren steeds verder te standaardiseren. Hierdoor is
het merendeel van de oordelen minder informatief geworden. Meestal blijft de inhoudelijke
toevoeging aan de standaard tekst beperkt tot een korte conclusie van de commissie ten aanzien van
iedere zorgvuldigheidseis. Met het verder verkorten van de oordeelbrieven zullen deze nog minder
informatief worden. Voor de NVO-meldingen geldt dat die in ED worden beoordeeld; eventueel
commentaar is daarbij dus schriftelijk, en daarom terug te vinden. Van de vergaderingen waarin over
de VO-meldingen wordt gesproken, worden geen notulen gemaakt. Dit alles leidt ertoe dat inzicht in
de wijze waarop een commissie tot een oordeel is gekomen, en welke argumenten meegewogen zijn,
of verworpen, voor de andere leden van de RTE’s, voor de betrokken arts en voor het publiek moeilijk
te krijgen is. Dit werd ook zo ervaren door een geïnterviewde die zei:
“We hebben geen notulen, we hebben geen woord en weerwoord in onze oordelen,
dus het algemene publiek kan niet helemaal zien wat nou alle ins en outs en voors en
tegens waren.” (interview R. # 2)
Ook de RTE’s zelf hebben soms last van het niet kunnen beschikken over notulen. Dat is bijvoorbeeld
het geval als een arts op gesprek komt bij een andere commissie dan de commissie die hem heeft
uitgenodigd. De ontvangende commissie, zo bleek uit de observatie, had vaak geen idee van de reden
die een eerdere commissie had om de arts uit te nodigen.

228

8.3.10 Na een oordeel ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’: de rol van het Openbaar
Ministerie
Wanneer een RTE oordeelt dat er niet gehandeld is ‘conform de zorgvuldigheidseisen’ wordt de
melding doorgestuurd aan het Openbaar Ministerie (OM). Tot nu toe heeft het OM nog nooit besloten
een meldend arts te vervolgen. Zes van de 36 vragenlijstrespondenten waren het eens met de stelling
dat ze hun werk als minder zinvol ervaren omdat het OM tot nu toe alle zaken die de RTE’s als ‘niet
conform de zorgvuldigheidseisen’ had beoordeeld, heeft geseponeerd. Slechts twee respondenten
dachten dat het vermoeden dat de zaak geseponeerd zou worden, het moeilijk maakt om het oordeel
‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ uit te spreken. In de interviews gaven meerdere respondenten
aan dit problematisch te vinden:
“Maar ja, 15 jaar helemaal niks, dat is wel een beetje weinig. En het is misschien ook
een beetje typisch Nederlands dat we hebben een nieuwe regeling en het werkt,
want als er een rechtszaak euthanasie komt dan geeft dat een hoop journalistieke
zaken, een hoop politieke zaken, een hoop Kamervragen.” (interview R. # 6)
Een van de geïnterviewde leden gaf aan dat dit mogelijk kan leiden tot een legitimiteitsprobleem:
“Stel dat er in de samenleving en in het publieke debat het beeld ontstaat van ja weet
je, vier ‘onzorgvuldigen’ per jaar, 6000 ‘zorgvuldigen’, waar hebben we het over? ‘Het
is een grote poppenkast en die lui vinden alles best en die ene keer dat het
onzorgvuldig was ging het alleen over de uitvoering’, als dat echt zo zou zijn, ja dan
heb je een legitimiteitsprobleem. En dan is waarschijnlijk de Hoge Raad alleen niet
voldoende om dat te herstellen, ik bedoel dan is er meer aan de hand.” (interview R. #
8)
Anderen gaven aan dat zij geen moeite hebben met het feit dat tot nu toe alle zaken geseponeerd
zijn, omdat het mogelijk is dat er geen redenen waren tot vervolging:
“En ja als het OM dan met de arts spreekt en het IGZ en de arts geeft aan dat hij toch
daar wel van overtuigd was, ja dan denk ik wat hebben we dan... en kan goed
aangeven waarom hij toch, ondanks dat hij dat bij de commissie niet duidelijk heeft
verwoord en niet duidelijk op papier heeft gezet, dat het voor hem heel duidelijk was
dat het ondraaglijk lijden is, ja wat heeft dan een vervolging nog voor zin. Dus ik zie
wel heel veel redenen om toch tot niet vervolging over te gaan in die cases die we
hebben gehad.” (interview R. # 3)
Meerdere leden opperden bovendien de mogelijkheid van ‘cassatie in het belang der wet’, omdat de
RTE’s door middel hiervan jurisprudentie kunnen opbouwen, maar tegelijkertijd de betreffende arts
niet een oordeel ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ hoeft te krijgen:
“Nee dat [vervolging door het OM] vind ik eigenlijk niet zo'n prettige weg. Ik voel
meer voor cassatie in het belang der wet, dat we dat moeten doen. Ik bedoel als wij

229

expres onzorgvuldig gaan zeggen om de officier te dwingen om wat te zeggen, dat
vind ik... niet echt een mooie manier, nee.” (interview R. # 1)
Een van de leden gaf aan dat hij het als een beperking ervoer om alleen een oordeel ‘conform de
zorgvuldigheidseisen’ of ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ uit te kunnen spreken:
“En dat wil zeggen daar hebben we al jaren over zitten steggelen als commissie, we
hebben slechts twee smaken, zorgvuldig en onzorgvuldig. Je kunt iemand eigenlijk
niet met goed fatsoen een waarschuwing geven. Dat hebben we later wel eens
gedaan, ergens toch in het oordeel gezet er zit een probleem maar het is toch
zorgvuldig. Maar de wet kent alleen maar zorgvuldig en onzorgvuldig.” (interview R. #
2)
Anderzijds werd er genoemd dat een derde optie tot verwarring zou leiden:
“Nee, ik denk zoals het nu is, is het eigenlijk wel goed. Want anders krijg je natuurlijk
toch zo'n grijze tussencategorie. En dan krijg je weer de vraag moet dat dan wel of
niet naar het Openbaar Ministerie. Dus ja, als echt de zorgvuldigheidseis niet is
nageleefd, ja dan is er ook geen discussie over.” (interview R. # 4)
Volgens enkele leden zijn er wel degelijk meer mogelijkheden als het gaat om de beoordeling van het
handelen van een arts en is een ‘officiële’ derde mogelijkheid ongewenst:
“Ja maar ik ben het daar niet mee eens, want er is een derde optie. Een derde optie is
bijvoorbeeld, ondanks het feit dat je het gevoel hebt dat het niet op een onzorgvuldig
gaat uitdraaien nodig je de arts uit en ga je in gesprek met de arts, nodig je de
consulent uit en ga je in gesprek met de consulent. En bel je de arts. Zeg je tegen de
arts van ‘joh dit is echt te kort door de bocht geweest, doe dit niet meer, laat een
collega met je meekijken, probeer iemand te zoeken met wie je kan sparren, vraag de
volgende keer een SCEN-arts in de steunfunctie’, dat zijn allemaal opties die we
hebben. Dus ik ben het daar niet mee eens, ik vind dat je met
zorgvuldig/onzorgvuldig plus die tussenacties, dat je voldoende tot je beschikking
hebt. Want het is goed dat de commissies gedwongen worden om te zeggen van ja
alles afwegende, slaat het dan door naar zorgvuldig of onzorgvuldig, dat vind ik
gewoon goed.” (interview R. # 10)

230

Tabel 8.4 Aan respondenten voorgelegde stellingen. Enquête RTE-leden en secretarissen.
Volledig Oneens Neutraal Eens

Volledig

oneens

eens

N
Het bestaan van een Code of Practice verbetert de kwaliteit van

N

N

N

N

0

3

6

18

11

0

0

2

21

15

3

11

14

5

de oordelen van RTE’s.
De beoordeling van NVO-gevallen is (in mijn RTE) van goede
kwaliteit.
De klachtenregeling is een pure formaliteit.
Het aantal oordelen ‘‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ is

te weinig: 9

eens: 23

4
te veel: 2

een goede afspiegeling van de werkelijk ‘niet conform de
zorgvuldigheidseisen’ uitgevoerde euthanasieën.
Het is nodig om voor een verzoek om levensbeëindiging van een

0

11

3

14

9

0

1

3

25

8

psychiatrische patiënt altijd twee consulenten in te schakelen,
onder wie een psychiater.
De toetsingscommissies euthanasie zijn voldoende deskundig om
meldingen van euthanasie en HBZ bij patiënten met
psychiatrische aandoeningen te beoordelen
De verschillende disciplines in de RTE’s vullen elkaar goed aan

0

0

2

22

14

Euthanasie dient uitsluitend door artsen verricht te blijven

0

0

2

13

22

7

15

8

4

2

2

8

7

15

4

0

11

7

17

2

1

10

7

15

4

11

14

5

6

0

15

19

2

2

0

worden.
Stervenshulp aan ouderen die hun leven voltooid achten zou
gelegaliseerd moeten worden, ongeacht of zij aan de
zorgvuldigheidseisen van de euthanasiewet voldoen.
Binnen de huidige wetgeving is er voldoende ruimte om
euthanasie toe te passen of hulp bij zelfdoding te bieden bij een
voltooid leven.
Een patiënt die het euthanasie-jargon kent heeft een grotere kans
dat zijn of haar euthanasieverzoek wordt ingewilligd.
Een arts die het euthanasie-jargon kent heeft een grotere kans
dat zijn of haar euthanasiemelding als ‘zorgvuldig’ wordt
beoordeeld.
Ik ervoer mijn werk als lid van de toetsingscommissie als minder
zinvol omdat de afgelopen jaren nooit tot vervolging is
overgegaan door het College van procureurs-generaal en de
Inspectie voor de Gezondheidszorg (ondanks enkele tientallen
meldingen die door de toetsingscommissie als ‘niet conform de
zorgvuldigheidseisen’ zijn beoordeeld).
Het is voor een toetsingscommissie moeilijk om een oordeel ‘niet
conform de zorgvuldigheidseisen’ uit te spreken indien het sterke
vermoeden bestaat dat het College van procureurs-generaal en
de Inspectie voor de Gezondheidszorg geen consequenties aan de
casus zal verbinden.

231

8.4 Conclusies
Bij de beoordeling van een melding gaan de RTE’s uit van vertrouwen in de arts en in de door de arts
aangeleverde gegevens. De commissies hanteren ten aanzien van artsen van wie zij vinden dat zij
weliswaar te goeder trouw maar niet conform alle vereisten hebben gewerkt, bij voorkeur een
educatieve houding. Aan deze educatieve taak besteden de commissies veel aandacht. De commissies
hebben begrip voor de moeilijke positie van de arts, en zullen daarom bij voorkeur artsen steunen en
informeren zodat zij in een volgende casus hun handelen kunnen aanpassen. De commissies
signaleren dat zowel meldend artsen als consulenten soms tekort schieten in hun verslag. De
commissies doen dan veel moeite om de ontbrekende informatie boven water te krijgen. De
commissies zijn voorzichtig met het uitspreken van het oordeel ‘niet conform de
zorgvuldigheidseisen’. De grens tussen wel en niet ‘conform de zorgvuldigheidseisen’ wordt veelal
door zeer context-specifieke factoren bepaald. Uiteindelijk worden er maar weinig gevallen als ‘niet
conform de zorgvuldigheidseisen’ beoordeeld. De RTE’s hebben geen wettelijke taak ten aanzien van
de consulent, maar geven sommige consulenten wel feedback op de kwaliteit van hun verslag.
Bij de interpretatie van de zorgvuldigheidseisen gebruikt de commissie de Code of Practice. Wanneer
hiervan wordt afgeweken, wordt dit altijd onderbouwd. De Code of Practice draagt bij aan de
harmonisatie van oordelen. Hoewel er al veel bereikt is ten aanzien van harmonisatie – er zijn geen
grote systematische verschillen tussen de commissies gezien – blijkt er onder de leden toch behoefte
te zijn aan meer uitwisseling. De discussiemogelijkheid in ED wordt niet door iedereen gebruikt. De
nieuw ingestelde reflectiekamer kan mogelijk bijdragen aan verdergaande harmonisatie. De vraag of
er in de loop van de tijd anders wordt gedacht over wat een standaardcasus is en wat niet, valt op
grond van dit deelonderzoek niet te beantwoorden. Enige ontwikkeling is wel duidelijk: zo werden
meldingen vanuit de Levenseindekliniek aanvankelijk altijd als VO beoordeeld, maar nu is dat geen
zelfstandig criterium meer.
Bij de oordelen ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ ontbreekt een weergave van de discussie, maar
worden de overwegingen van de commissie wel uitgelegd. Dit zijn er echter slechts enkele: de meeste
oordelen zijn in hoge mate gestandaardiseerd. Dit is onvermijdelijk gezien de grote aantallen. Dit
heeft zijn weerslag op de transparantie ten aanzien van het proces van de oordeelsvorming. Er moet
daarbij onderscheid gemaakt worden tussen ‘interne transparantie’ en ‘externe transparantie’. Met
betrekking tot de eerste blijken de RTE’s zelf soms last te hebben van het niet kunnen beschikken over
notulen. Dat is bijvoorbeeld het geval als een arts op gesprek komt bij een andere commissie dan de
commissie die hem heeft uitgenodigd. De ontvangende commissie, zo bleek uit de observatie, had
vaak geen idee van de reden de arts uit te nodigen. Het beschikbaar hebben van notulen van de
betreffende vergadering zou daarbij kunnen helpen. Het is echter nog de vraag in hoeverre het
wenselijk of noodzakelijk is om ook naar buiten toe meer transparantie te bieden over het proces
waarin oordelen tot stand komen. In het geval van zeer complexe of controversiële oordelen zou het
nuttig kunnen zijn niet alleen het oordeel te publiceren maar ook meer weer te geven van de
overwegingen die tot dat oordeel geleid hebben. Er is echter een spanning tussen het verminderen
van de werkdruk, en het verbeteren van de transparantie.

232

De leden van de toetsingscommissies zijn over het algemeen tevreden over het functioneren van
elkaar en van de commissie als geheel. Zij vinden het huidige systeem vooralsnog houdbaar. Het
onderscheid tussen VO en NVO wordt als behulpzaam ervaren. Wel is de werkdruk onverminderd
hoog bij de toetsingscommissies, zowel voor de leden, als voor de secretariaten. De RTE’s zouden
daarom baat hebben bij verdergaande maatregelen om deze werkdruk te verlagen. Een van de
maatregelen zou kunnen zijn het invoeren van verkorte oordelen, of oordeelbrieven (oordelen zonder
inhoudelijke informatie). Ook wordt de optie genoemd bepaalde standaardgevallen te laten
beoordelen door één lid van de commissie, waarbij altijd ook een secretaris meekijkt. Hiervoor is
evenwel een wetswijziging noodzakelijk.
De meeste leden van de toetsingscommissie worden niet gedemotiveerd door het uitblijven van
vervolging door het OM bij artsen die ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’ hebben gehandeld.
Sommigen zouden graag wel een rechterlijke toetsing zien. Door enkelen wordt gesuggereerd
cassatie in het belang der wet mogelijk te maken, zodat een rechter een oordeel kan vellen zonder dat
artsen vervolgd hoeven te worden.

233

234

9
Conclusies en aanbevelingen

9.1 Inleiding
De Wet toetsing Levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl) is in 2002 in werking
getreden. De doelen van deze wet zijn het bevorderen van de rechtszekerheid voor alle betrokkenen,
het bevorderen van de zorgvuldigheid van levensbeëindigend handelen door artsen, aan artsen een
adequaat kader te bieden om verantwoording af te leggen over dat handelen, het vergroten van de
transparantie en maatschappelijke controle. De wet verplicht artsen om de toepassing van
euthanasie of het verlenen van hulp bij zelfdoding te melden aan de gemeentelijk lijkschouwer. Een
van vijf Regionale Toetsingscommissies euthanasie (RTE’s) beoordeelt vervolgens of de arts aan de
wettelijk vastgestelde zorgvuldigheidseisen heeft voldaan. In dit rapport wordt verslag gedaan van de
derde evaluatie van de Wtl. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste resultaten uit de verschillende
deelonderzoeken thematisch besproken en worden enkele aanbevelingen gedaan.

9.2 De praktijk van medische beslissingen rond het levenseinde
9.2.1 Euthanasie en hulp bij zelfdoding
Op basis van het sterfgevallenonderzoek kan worden geschat dat in 2015 bij 4,5% van het totaal
aantal sterfgevallen euthanasie is uitgevoerd (tabel 9.1). Dit is een duidelijke stijging ten opzichte van
2010 en hiermee is de frequentie van euthanasie hoger dan deze ooit geweest is. De frequentie van
hulp bij zelfdoding bleef laag in 2015: 0,1% van alle sterfgevallen. In absolute aantallen betekenen
deze percentages dat in 2015 sprake was van ongeveer 6550 gevallen van euthanasie (in 2010:
ongeveer 3850) en ongeveer 150 gevallen van hulp bij zelfdoding (in 2010: ongeveer 200 gevallen).
Net als in de voorgaande jaren werd in 2015 het overgrote deel van de gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding uitgevoerd door huisartsen. Zij kregen ook het grootste aantal verzoeken.
Het onderzoek biedt een aantal aanknopingspunten die deze duidelijke toename zouden kunnen
verklaren. Het totaal aantal overledenen dat voorafgaand aan het overlijden in 2015 een verzoek om
euthanasie of hulp bij zelfdoding had gedaan was ongeveer 12.200 (8,3% van alle overledenen). Ook
dit aantal is in absolute zin en als percentage van het totaal aantal sterfgevallen gestegen ten
opzichte van 2010 (9100 verzoeken). Het aantal verzoeken om euthanasie ‘te zijner tijd’ is in 2016 ten
opzichte van 2011 ongeveer verdubbeld, van 33.900 per jaar tot 67.700. Ook is het percentage

235

verzoeken dat daadwerkelijk tot euthanasie of hulp bij zelfdoding heeft geleid hoger geworden: in
2015 werd 55% van de verzoeken ingewilligd, terwijl dit in 2010 45% was en in 2005 37%. Het
percentage uitgevoerde verzoeken was 61% voor huisartsen (49% in 2010), 33% voor medisch
specialisten (35% in 2010), en 23% voor specialisten ouderengeneeskunde (15% in 2010).Er wordt dus
vaker verzocht om levensbeëindiging en verzoeken worden vaker uitgevoerd. De grotere toename van
het aantal verzoeken ‘te zijner tijd’ kan mogelijk verklaard worden door de toegenomen aandacht
voor euthanasie in de media, bijvoorbeeld de uitgebreide aandacht voor de Levenseindekliniek in de
afgelopen jaren en voor het belang van tijdig spreken over het levenseinde. Uit de cijfers blijkt
overigens ook duidelijk dat de stijging van het aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding
niet kan worden verklaard door een toenemende sterfte aan kanker: het aandeel van kanker in
doodsoorzaken was in 2015 ongeveer gelijk aan dat in 2010.
Hoewel deze evaluatie aanknopingspunten biedt voor het waarom van de toename van het aantal
euthanasiegevallen, blijven er vragen. Bijvoorbeeld, hoe komt het dat meer mensen een uitdrukkelijk
verzoek om euthanasie doen? Is hierbij mogelijk sprake van een generatie-effect waardoor huidige
ouderen eerder geneigd zijn om euthanasie te vragen? En waardoor komt dat? Door grotere nadruk
op zelfbeschikking, een verminderde tolerantie voor lijden, druk vanuit de samenleving of nog iets
anders? En waarom willigen artsen een groter percentage van de verzoeken in? Omdat patiënten
beter weten in welke situaties zij euthanasie kunnen vragen, omdat artsen steeds minder
terughoudend worden of door nog iets anders?
Aanbeveling 1

Laat onderzoek uitvoeren naar de achterliggende oorzaken van het stijgend aantal
euthanasiegevallen.

In vergelijking met eerdere onderzoeksjaren zijn er enkele verschuivingen te zien in de kenmerken van
patiënten wier verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding werd ingewilligd. In 2015 was een groter
percentage van de patiënten 80 jaar of ouder (35% versus 20%-24%) en had een iets kleiner
percentage kanker als hoofddiagnose, zeker vergeleken met 1995 (66% versus 76%-84%). Verder lijkt
er een trend te zijn naar een langere geschatte levensbekorting in de loop der jaren: in 2001 werd
voor 85% van de gevallen aangegeven dat de geschatte levensbekorting door levensbeëindiging op
verzoek een maand of minder was, terwijl dat in 2015 73% was. Het percentage patiënten waarbij de
geschatte levensverkorting meer dan zes maanden was, blijft echter minder dan 10% in alle jaren.
Vergelijkbaar met 2005 en 2010 is dat in ongeveer een op vijf gevallen van in het onderzoek als
euthanasie geclassificeerde gevallen niet de reguliere euthanatica zijn gebruikt en de artsen zelf hun
handelen niet omschreven als euthanasie, hulp bij zelfdoding of levensbeëindiging, maar bijvoorbeeld
als palliatieve sedatie. Dit zijn ook de gevallen die over het algemeen niet gemeld worden bij de RTE’s.
Deze gegevens laten zien dat er nog steeds een ‘grensgebied’ is tussen levensbeëindiging enerzijds en
reguliere pijn- en/of symptoombestrijding anderzijds. (zie meer hierover in 9.2.2)
In deze wetsevaluatie is ook onderzocht wat de opvattingen, kennis en ervaringen van het algemene
publiek in Nederland zijn wat betreft euthanasie en hulp bij zelfdoding. Daaruit bleek dat
Nederlanders redelijk goed op de hoogte zijn van de regelgeving met betrekking tot euthanasie en
hulp bij zelfdoding. Zo weet een ruime meerderheid dat alleen artsen euthanasie mogen toepassen

236

(88%), dat de Levenseindekliniek zich net als andere artsen aan de zorgvuldigheidseisen moet houden
(88%), dat een arts een euthanasieverzoek mag weigeren (74%), en dat een euthanasieverzoek van
een familielid van een patiënt niet geldig is (68%).
De euthanasiewet wordt door 88% van het Nederlandse publiek ondersteund. Driekwart van hen kan
zich voorstellen zelf ooit gebruik te zullen maken van deze wet. Van de Nederlandse burgers die het
goed vinden dat er een euthanasiewet is, vindt 64% het belangrijkste argument vóór een
euthanasiewet dat in sommige situaties euthanasie de enige oplossing is voor ondraaglijk lijden; 34%
vindt het belangrijkste argument dat mensen zelf moeten kunnen beslissen over hun levenseinde.
Alhoewel er onder het publiek grote steun is voor de rol van de arts, wordt er door veel burgers ook
een belangrijke rol toegekend aan familie. Daarover bestaan echter ook misverstanden: een op de vijf
burgers meent dat een verzoek om euthanasie van een familielid van een patiënt wettelijke
geldigheid heeft. Ruim een derde vindt het belangrijk dat familie mee beslist over een
euthanasieverzoek en bijna de helft vindt dat familie hulp bij zelfdoding mag verlenen als aan de
zorgvuldigheidseisen wordt voldaan.
Uit het vragenlijstonderzoek onder artsen blijkt dat ongeveer een derde van alle artsen zich in de
afgelopen vijf jaar wel eens onder druk gezet voelde door een patiënt of naaste om tot euthanasie te
besluiten. Daarnaast had 44% van de artsen wel eens druk van een patiënt of naasten ervaren om
euthanasie zo snel mogelijk uit te voeren. Druk van naasten om een verzoek af te wijzen, van collega’s
om een verzoek wel of juist niet in te willigen, of van het management van de instelling om een
verzoek af te wijzen kwam veel minder voor. In het artsenonderzoek is ook gevraagd in hoeverre de
respondenten het eens waren met de stelling: ‘Ik ervaar druk vanuit de maatschappij om
euthanasieverzoeken in te willigen’. Huisartsen en specialisten ouderengeneeskunde waren het vaker
met de stelling eens dan medisch specialisten (46% en 48% versus 26%).

237

Tabel 9.1 Frequenties van medische beslissingen rond het levenseinde, continue diepe sedatie en
levensbeëindiging door de patiënt zelf (sterfgevallenonderzoek)

Medische beslissingen rond het

2015

2010

2005

2001

1995

1990

%

%

%

%

(95% BI)

%

(95% BI)

%

(95% BI)

(41-44)

39

(38-41)

(95% BI)

(95% BI)

(95% BI)

58 (57-59)

58 (57-59)

43 (42-44)

44 (43-45)

43

Euthanasie

4,5 (4,1-5,0)

2,8 (2,5-3,2)

1,7 (1,5-1,8)

2,6 (2,3-2,8)

2,4 (2,1-2,6)

1,7 (1,4-2,1)

Hulp bij zelfdoding

0,1 (0,1-0,2)

0,1 (0,1-0,2)

0,1 (0,0-0,1)

0,2 (0,1-0,3)

0,2 (0,1-0,3)

0,2 (0,1-0,3)

Levensbeëindiging zonder

0,3 (0.2-0,4)

0,2 (0,1-0,3)

0,4 (0,2-0,6)

0,7 (0,5-0,9)

0,7 (0,5-0,9)

0,8 (0,6-1,1)

36 (35-37)

36 (35,2-37,6) 25 (23,5-26,0) 20 (19-21)

19

(18-20)

19

(18-20)

17 (17-18)

18 (17,3-19,1) 16 (15,0-16,2) 20 (19-21)

20

(19-21)

18

(17-19)

18 (17-19)

12 (11,6-13,1) 8,2 (7,8-8,6)

-

-

-

Stoppen met eten en drinken 0,5 (0,3-0,6)

0,4 (0,3-0,6)

-

-

-

-

Innemen zelf-gespaarde

0,2 (0,1-0,3)

0,2 (0,1-0,3)

-

-

-

-

1,2 1,1-1,3

0,9 (0,7-1,1)

-

-

-

-

levenseinde:

uitdrukkelijk verzoek van de
patiënt
Intensivering van pijn- en/of
symptoombestrijding met
bespoediging van het
levenseinde als mogelijk
neveneffect
Afzien van potentieel
levensverlengende
behandeling
Continue diepe sedatie

Levensbeëindiging door de patiënt zelf:

middelen
Andere methode
-

Gegevens zijn niet beschikbaar

9.2.2 Andere beslissingen rond het levenseinde
Naast euthanasie en hulp bij zelfdoding zijn er ook andere medische handelwijzen die het levenseinde
kunnen bespoedigen. Om de ontwikkelingen in de frequentie en kenmerken van euthanasie en hulp
bij zelfdoding goed te kunnen duiden is het van belang om ook inzicht te hebben in deze
handelwijzen. Uit tabel 9.1 blijkt dat de frequenties van bijna alle andere beslissingen dan euthanasie
ongeveer gelijk zijn gebleven, met uitzondering van die van palliatieve sedatie.
In het sterfgevallenonderzoek werden 18 gevallen aangetroffen waarin levensbeëindiging zonder
uitdrukkelijk verzoek van de patiënt is uitgevoerd. Dit komt overeen met 0,3% van de totale sterfte en
met ongeveer 430 gevallen voor Nederland in 2015. Dit is vergelijkbaar met 2010. In een aantal van
deze gevallen had de arts het bespoedigen van het levenseinde wel met de patiënt overlegd zonder
dat dit tot een uitdrukkelijk verzoek om levensbeëindiging had geleid. In enkele gevallen was dat niet
gebeurd, maar had de patiënt ooit wel een wens tot bespoediging van het levenseinde kenbaar
gemaakt. Maar er waren ook gevallen waarin er was niet overlegd en er ook geen wens bekend was.
238

Het betreft hier bijna altijd handelwijzen die door de arts zelf geduid worden als palliatieve sedatie of
symptoombestrijding en dus niet als levensbeëindigend handelen. Meestal werd morfine toegediend
en was de mate waarin het leven werd bekort beperkt tot uren, soms dagen.
Voor het bestrijden van ernstige symptomen in de laatste levensfase kan het soms nodig zijn
medicatie toe te dienen die bespoediging van het leven als neveneffect kan hebben. In 36% van het
totaal aantal sterfgevallen was volgens de responderende artsen de belangrijkste medische beslissing
rond het levenseinde intensivering van symptoombestrijding met bespoediging van het levenseinde
als mogelijk gevolg. Dit percentage is stabiel ten opzichte van 2010. Evenals in voorgaande jaren was
er in de meeste gevallen geen intentie tot bespoediging van het levenseinde. Vermoedelijk is het hoge
percentage sterfgevallen waarin symptoombestrijding werd geïntensiveerd rekening houdend met
levensbekorting deels het gevolg van enige overschatting van het levensbekortende effect van
morfine. Indien morfine lege artis wordt toegediend ontbreekt dat effect namelijk doorgaans.
Ook beslissingen om af te zien van de inzet van potentieel levensverlengende medische
behandelingen behoren tot de categorie van medische beslissingen rond het levenseinde. Het kan
daarbij gaan om het staken van reeds ingezette behandeling of om het niet instellen van een nieuwe
of vervolgbehandeling. Het percentage sterfgevallen waarbij een niet-behandelbeslissing de
belangrijkste medische beslissing rond het levenseinde was, was in 2015 ruim 17%. Ook dit
percentage is stabiel ten opzichte van eerdere jaren. In ongeveer een derde van het totaal aantal
gevallen werd rekening gehouden met bespoediging van het levenseinde; in de overige twee derde
van de gevallen was bespoediging van het levenseinde het uitdrukkelijke doel van het afzien van
behandeling.
Volgens de richtlijn van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst
(KNMG) is palliatieve sedatie het opzettelijk verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste
levensfase. Palliatieve sedatie die lege artis wordt toegepast bekort volgens de KNMG het leven niet.
De frequentie van palliatieve sedatie steeg opnieuw aanzienlijk: van 8% van alle sterfgevallen in 2005,
naar 12% in 2010, naar 18% in 2015. Palliatieve sedatie werd bijna altijd uitgevoerd door toediening
van een benzodiazepine, in ongeveer de helft van de gevallen in combinatie met morfine. Toediening
van alleen morfine bij palliatieve sedatie is in de loop der jaren sterk afgenomen: bij medisch
specialisten betrof het nog 12% van de gevallen, maar bij huisartsen en bij specialisten
ouderengeneeskunde kwam dat bijna niet meer voor. In 60% van de gevallen ging de arts ervan uit
dat de sedatie het levenseinde niet zou bespoedigen, maar in 38% hield de arts rekening met
bespoediging van het levenseinde door de sedatie. In 2% was bespoediging van het levenseinde het
doel van de sedatie; dit betreft vooral gevallen die door huisartsen werden uitgevoerd.
Het is op grond van het sterfgevallenonderzoek niet mogelijk om vast te stellen waardoor de stijging
van de frequentie van palliatieve sedatie verklaard wordt. Mogelijk spelen toenemende bekendheid
van de mogelijkheid van palliatieve sedatie onder zowel artsen en andere zorgverleners als patiënten
en hun naasten een rol. Daarnaast is het niet uit te sluiten dat maatschappelijke ontwikkelingen,
zoals toenemende sterfte thuis en toenemende aandacht voor palliatieve zorg en comfort in de
laatste levensfase, een rol spelen. Er zijn geen duidelijke aanwijzingen dat palliatieve sedatie als
vervanging van euthanasie wordt gebruikt, mede gezien de stijging van de frequentie van euthanasie.

239

Aanbeveling 2

Laat nader onderzoek doen naar de stijging van palliatieve sedatie. Is hier sprake van een
veranderende plaats van deze handelwijze in relatie tot zowel het spectrum van palliatieve
interventies als de Wtl?

Sommige van de hierboven beschreven handelwijzen maken deel uit van het ‘grensgebied’ tussen
levensbeëindiging, al dan niet op verzoek, enerzijds en reguliere pijn- en/of symptoombestrijding
anderzijds. Binnen dat grensgebied is het niet zonder meer duidelijk hoe het betreffende handelen
geduid moet worden. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn als de arts aangeeft dat hij een duidelijke
intentie tot bespoediging van het levenseinde had en dat de patiënt is overleden als gevolg van de
daartoe toegediende middelen, maar dat hij daarbij middelen gebruikte waarvan het twijfelachtig is
of ze het overlijden wel bespoedigen. Of de arts geeft aan dat hij niet de intentie had het levenseinde
te bespoedigen, maar ook dat hij morfine toediende in een hogere dosering dan nodig voor pijn- en/of
symptoombestrijding. In 2010 werd de omvang van het grijze gebied geschat op 1,2% van het totaal
aantal sterfgevallen. In 2015 is het percentage 1,8%. Het betreft voor ongeveer twee derde
handelwijzen die in het onderzoek worden geclassificeerd als levensbeëindiging en voor een derde
handelwijzen die worden geclassificeerd als intensivering van pijn- en/of symptoombestrijding. Ook
hier geldt overigens vermoedelijk dat artsen het effect van morfine wat betreft bespoediging van het
levenseinde nogal eens overschatten.
Naar aanleiding van de bevindingen ten aanzien van het grensgebied in vorige onderzoeksjaren is wel
gesuggereerd dat de classificatie van euthanasie aangepast zou moeten worden. Er is bijvoorbeeld
gesuggereerd dat het beter is alleen die gevallen als euthanasie te classificeren waarin reguliere
euthanatica gebruikt zijn, omdat bij andere gevallen het levensbeëindigende effect onzeker is. In het
onderzoek worden gevallen, waarin andere middelen dan de reguliere euthanatica worden gebruikt,
wel als euthanasie geclassificeerd op basis van het bevestigende antwoord van de arts op de vraag of
dat het overlijden het gevolg was van het toedienen van een middel met het uitdrukkelijke doel het
levenseinde te bespoedigen. Volgens de arts zelf was er dus wel sprake van een levensbeëindigend
effect. Deze manier van classificeren geeft mogelijk een overschatting van het aantal gevallen van
euthanasie doordat artsen het effect van morfine niet altijd goed lijken in te schatten, maar dat is te
prefereren boven een onderschatting van het aantal gevallen van euthanasie. Het is immers vaak niet
goed mogelijk, niet in vragenlijstonderzoek maar ook niet in de praktijk, om het levensbekortende
effect van morfine objectief vast te stellen. In de loop der jaren zijn vragen toegevoegd om het
grensgebied nader te kunnen beschrijven. Voorbeelden hiervan zijn vragen over kenmerken van
toegediende morfine of morfine-achtige middelen die een indicatie kunnen geven van de
(on)waarschijnlijkheid van levensbekorting en een vraag over hoe de arts zelf haar handelen zou
classificeren. Hierdoor is niet alleen meer inzicht verkregen in het grensgebied, maar is ook duidelijk
geworden dat gevallen waarbij reguliere euthanatica worden gebruikt vrijwel altijd wel worden
gemeld en gevallen waarbij andere middelen worden gebruikt vrijwel nooit (zie ook 9.4.1). Uiteraard
is het ook bij toekomstig onderzoek belangrijk om na te gaan of er ontwikkelingen zijn, bijvoorbeeld
in de praktijk of in kennis over het levensbekortend effect van morfine, die het wenselijk maken dat er
nieuwe vragen gesteld worden.
In 1,8% van de sterfgevallen waren er volgens de arts aanwijzingen dat de persoon zelf opzettelijk een
einde aan zijn of haar leven had gemaakt. Binnen deze groep was 0,5% gestopt met eten en drinken

240

(2010: 0,4%) en had 0,2% zelf verkregen dodelijke middelen ingenomen (2010: 0,2%). In absolute
aantallen komt dit neer op 730 respectievelijk 280 personen in 2015. De overige 1,1% had andere,
veelal gewelddadige methoden toegepast (1670 personen). Van de personen die waren gestopt met
eten en drinken was, net als in 2010, de grote meerderheid (80%) 80 jaar of ouder. Van de personen
die dodelijke medicatie innamen kwam de meerderheid uit de leeftijdsgroep tot 64 jaar. Bij deze
getallen moet worden opgemerkt dat de gegevens verkregen zijn via artsen en dat deze mogelijk
geen volledig zicht hebben op de hier beschreven praktijk.
In het maatschappelijke en professionele debat over besluitvorming rond het levenseinde wordt
tegenwoordig veel aandacht besteed aan advance care planning. Uit het publieksonderzoek bleek dat
van de Nederlandse burgers 70% wel eens nadenkt over medische beslissingen rond het levenseinde.
Het vaakst wordt nagedacht over euthanasie (47%), wie beslissingen over medische behandeling
moet nemen als de persoon dat zelf niet meer kan (44%), en over welke medische behandeling men
wel of niet meer wil bij een ernstige ziekte (40%). Het is opmerkelijk dat de percentages mensen die
wel eens nadenken over medische beslissingen rond het levenseinde in 2016 ten opzichte van 2010
eerder zijn af- dan toegenomen: dit staat in contrast met de substantiële stijging van het aantal
verzoeken om levensbeëindiging op termijn. Het percentage burgers dat wel eens met een arts heeft
gesproken over medische beslissingen rond het levenseinde is klein: 88% heeft dat nog nooit gedaan.
Ook zijn er in 2016 nog steeds maar weinig burgers die een wilsverklaring hebben ingevuld.
Aanbeveling 3

Stimuleer de medische beroepsgroep om tijdig het gesprek aan te gaan over de zorg die
kwetsbare ouderen en patiënten met ongeneeslijke ziekten wel of niet willen ontvangen.

9.3 Inhoudelijke ontwikkelingen
Met betrekking tot de Wtl kunnen zowel inhoudelijke ontwikkelingen worden onderscheiden, dat wil
zeggen ontwikkelingen in relatie tot de wettelijke zorgvuldigheidseisen, als ontwikkelingen met
betrekking tot de melding en toetsing. In deze paragraaf komen de inhoudelijke ontwikkelingen aan
de orde, en in paragraaf 9.4 het vraagstuk van melding en toetsing.
In algemene zin kan worden geconstateerd dat zich met betrekking tot de zorgvuldigheidseisen als
geregeld in art. 2 lid 1 Wtl in de verslagperiode geen belangrijke wijzigingen hebben voorgedaan. De
RTE’s interpreteren deze eisen op een wijze die ook al uit de vorige onderzoeksperiode bekend was, en
die in het daarover verschenen evaluatierapport in beeld zijn gebracht. Door de publicatie van de
Code of Practice van de RTE’s in 2015 zijn de mogelijkheden om op relatief eenvoudige wijze op de
hoogte te raken van de wijze waarop de RTE’s de wettelijke eisen interpreteren sterk verbeterd (zie
nader over de Code of Practice paragraaf 9.4.2). De ontwikkeling dat ook een stapeling van
ouderdomsklachten binnen het domein van de Wtl valt heeft zich in deze verslagperiode doorgezet.
Daarover bestaat nu geen enkele twijfel meer.
In de periode 2012-2016 is de discussie met betrekking tot een aantal specifieke thema’s duidelijk
geïntensiveerd, hetzij door bepaalde uitspraken van de RTE’s, hetzij door andere (maatschappelijke)
ontwikkelingen. Daarbij zijn regelmatig vragen aan de orde betreffende de in de Wtl genoemde
zorgvuldigheidseisen. Hieronder worden de belangrijkste thema’s besproken.

241

9.3.1 Psychiatrische patiënten
In het maatschappelijke debat is veel aandacht voor euthanasie en hulp bij zelfdoding bij bijzondere
groepen, waaronder psychiatrische patiënten. Daarom is er deze wetsevaluatie specifieke aandacht
voor levensbeëindiging in de psychiatrie. Daarbij gaat het vooral om de wettelijke
zorgvuldigheidseisen betreffende het vrijwillige en weloverwogen verzoek (in relatie tot de
wilsbekwaamheid) en de redelijke andere oplossing (art. 2 lid 1 onder a en d Wtl).
Alhoewel alle lijden in wezen psychisch is, is het gebruikelijk onderscheid te maken naar de oorzaak
van dat lijden en wel tussen een somatische oorzaak en een psychische oorzaak, waaronder
psychiatrische aandoeningen. Met name verzoeken om levensbeëindiging van patiënten met
psychiatrische aandoeningen hebben in de discussie en in jurisprudentie altijd een aparte plaats
gehad, vanwege de onvoorspelbaarheid van het beloop van veel psychiatrische aandoeningen en
vanwege de mogelijke invloed van de stoornis op de oordeelsvorming van de patiënt. Daarom is het
begrijpelijk dat met betrekking tot verzoeken om levensbeëindiging van psychiatrische patiënten
specifieke eisen gelden. Zo dient de arts met betrekking tot verzoeken om levensbeëindiging van
psychiatrische patiënten volgens een uitspraak van de Hoge Raad uit 1994 met “uitzonderlijke grote
behoedzaamheid” op te treden. Deze norm betekent volgens de ‘jurisprudentie’ van de RTE’s dat met
name de zorgvuldigheidseisen inzake het verzoek (vrijwilligheid, wilsbekwaamheid) en de redelijke
andere oplossing “extra aandacht” behoeven. De in 2009 aangescherpte Richtlijn ‘omgaan met het
verzoek om hulp bij zelfdoding door patiënten met een psychiatrische stoornis’ van de Nederlandse
Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) spreekt een voorkeur uit voor een consultatie door twee
onafhankelijke artsen. Ook de Code of Practice stelt dat de arts behalve een reguliere (SCEN)consulent ook een onafhankelijke psychiater moet raadplegen voor beoordeling van de
wilsbekwaamheid ter zake van het verzoek en de uitzichtloosheid van het lijden van de patiënt. De
Code of Practice sluit echter niet uit dat in het geval van een consulent met specifieke psychiatrische
deskundigheid met één consulent kan worden volstaan.
Het geschatte aantal uitdrukkelijke verzoeken om euthanasie of hulp bij zelfdoding op afzienbare
termijn van patiënten met een psychiatrische aandoening is toegenomen van 320 in 1995, tot 500 in
2008 en 1100 in 2016. In het sterfgevallenonderzoek bleek dat 4% van de (al dan niet ingewilligde)
verzoeken om euthanasie of hulp bij zelfdoding afkomstig waren van patiënten met een
psychiatrische aandoening. In 2016 gaf 25% van de psychiaters aan in het afgelopen jaar een
uitdrukkelijk verzoek om levensbeëindiging op afzienbare termijn gehad te hebben en 3% van hen dat
zij in het afgelopen jaar levensbeëindiging op verzoek hadden uitgevoerd.
Het geschatte aantal uitgevoerde verzoeken is toegenomen, van maximaal vijf in 1995, tot 30 in 2008
en 60 in 2016. Dit aantal geschatte uitvoeringen van levensbeëindiging op verzoek in 2016 (n=60)
komt vrijwel overeen met het aantal gevallen van levensbeëindiging op verzoek bij psychiatrische
patiënten die gemeld werden bij de regionale toetsingscommissie in 2015 (n=56). Ook uit het
vragenlijstonderzoek bleek dat alle artsen die levensbeëindiging op verzoek hadden uitgevoerd, dit
hadden gemeld bij de toetsingscommissie.

242

Over de mogelijkheid van levensbeëindiging op verzoek bij patiënten met psychiatrische
aandoeningen bestaat een misverstand bij een substantieel deel van de Nederlanders: 35% van de
burgers meent dat psychiatrische patiënten niet in aanmerking komen voor euthanasie of hulp bij
zelfdoding. Iets meer dan de helft van de burgers vindt dat dat wel zou moeten kunnen.
Uit de interviews bleek dat psychiaters over het algemeen terughoudend waren ten aanzien van
levensbeëindigend handelen bij psychiatrische patiënten, ook als zij hier in principe wel voor open
stonden. Uit het vragenlijstonderzoek bleek dat 63% van de psychiaters het ondenkbaar vond ooit
levensbeëindiging op verzoek toe te passen. Drie procent zou een patiënt na afwijzing van zijn
verzoek om levensbeëindiging nooit doorverwijzen naar een andere arts. Ten opzichte van 1995 is het
percentage psychiaters die het wel denkbaar vinden om ooit levensbeëindiging op verzoek uit te
voeren afgenomen, namelijk van 46% in 1995 naar 37% in 2016. Een belangrijk argument dat zowel
door voor- als tegenstanders van levensbeëindiging veelvuldig werd aangedragen was het
suboptimaal functioneren van de geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Het merendeel van de RTE-leden
vond dat de toetsingscommissies voldoende geëquipeerd zijn om levensbeëindiging bij psychiatrische
patiënten te kunnen beoordelen.
Verzoeken van psychiatrische patiënten om hulp bij zelfdoding moeten terughoudend en
behoedzaam worden beoordeeld, maar er kan zeker sprake zijn van situaties waarin inwilliging van
dat verzoek past binnen de geldende regels, zoals deze door de RTE’s worden toegepast. In het
algemeen komt uit het onderzoek het beeld naar voren van een praktijk van levensbeëindiging op
verzoek bij psychiatrische patiënten die beperkt in omvang is, zorgvuldig wordt uitgevoerd en gemeld,
tegen de achtergrond van een terughoudende beroepsgroep. Dit blijkt ook uit het relatief grote aantal
gevallen dat wordt behandeld door de Levenseindekliniek. Binnen de psychiatrische beroepsgroep
bestaan zeer uiteenlopende visies en opvattingen. Dit lijkt te wijzen op het belang van nadere
bezinning, hetgeen zou kunnen worden geëntameerd door de beroepsvereniging.
In dat kader is het met betrekking tot de consulent van belang dat deze beschikt over de specifieke
deskundigheid die nodig is om over de casus te kunnen oordelen. Is dat het geval, dan kan zoals
gezegd met één consulent worden volstaan, ook om de belasting voor de patiënt te beperken. Om die
reden heeft de optie van één consulent, al dan niet van Steun en Consultatie bij Euthanasie in
Nederland (SCEN), die tevens psychiater is de voorkeur. De praktijk leert evenwel dat het moeilijk is
psychiaters te vinden die een dergelijke taak kunnen en willen uitvoeren. Dat zou de beroepsgroep
zich moeten aantrekken.
Aanbeveling 4

Het zou goed zijn als de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) een netwerk inricht van
deskundige psychiaters die consultaties kunnen doen in het kader van de Wtl. Dit netwerk dient
dan bij voorkeur gekoppeld te worden met de SCEN-organisatie.

9.3.2 Patiënten met dementie
Staan bij euthanasieverzoeken van mensen met een psychiatrische aandoening vooral de
zorgvuldigheidseisen inzake het verzoek en de redelijke andere oplossing centraal, bij verzoeken van
mensen met dementie gaat het, naast de wilsbekwaamheid, ook om de zorgvuldigheidseis inzake het

243

ervaren van ondraaglijk lijden. Naar aanleiding van een oordeel van een RTE over een casus van
euthanasie bij gevorderde dementie ontstond er tijdens de vorige onderzoeksperiode veel discussie in
de politiek, medische wereld en samenleving als geheel. Als gevolg daarvan heeft de RTE in de Code of
Practice gesteld dat, net als bij psychiatrische patiënten, ook bij patiënten met dementie extra
behoedzaamheid vereist is inzake de beoordeling van de wilsbekwaamheid en het ondraaglijk lijden.
Daarnaast is in deze code vastgelegd dat er in het kader van de consultatie een arts met specifieke
deskundigheid moet worden geraadpleegd. Indien de patiënt niet meer wilsbekwaam is, kan een
schriftelijke wilsverklaring van de patiënt en nadere informatie van de arts of familie hierbij
behulpzaam zijn.
Ook in de huidige onderzoeksperiode zijn de mogelijkheden en onmogelijkheden van
levensbeëindiging bij patiënten met dementie uitgebreid onderwerp van debat geweest. Deze
discussie leek min of meer tot een einde te zijn gekomen met de Handreiking schriftelijk
euthanasieverzoek die de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Veiligheid en
Justitie (V&J) in 2015 hebben uitgebracht om de regelgeving te verduidelijken. De lijn die de RTE’s in
de periode 2012-2016 hanteerden met betrekking tot euthanasie en vergevorderde dementie past
binnen de kaders van deze Handreiking. Opmerkelijk was wel het punt dat de RTE’s in een oordeel uit
2016 maakten van de ‘heimelijke’ toediening van middelen. Dit was ook in enkele zaken uit eerdere
jaren aan de orde maar werd toen niet geproblematiseerd.
Hoewel de wet ruimte biedt voor euthanasie bij gevorderde dementie, mits er een schriftelijke
wilsverklaring van de patiënt is, komt dit bijna niet voor. Blijkens het sterfgevallen- en
artsenonderzoek was in 4% van de verzoeken om euthanasie sprake van patiënten met dementie. Bij
de verzoeken die daadwerkelijk tot euthanasie of hulp bij zelfdoding hebben geleid was in 3% sprake
van patiënten met dementie, maar dit betrof bijna steeds mensen met een vroeg stadium van
dementie die nog wilsbekwaam waren.
Van de Nederlandse burgers is 60% het eens met de stelling dat mensen met dementie in aanmerking
moeten kunnen komen voor euthanasie, ook als zij niet meer snappen wat er gebeurt. Een op de vijf
burgers denkt (ten onrechte) dat dat ook zonder schriftelijke wilsverklaring kan. In de
publieksvragenlijst was een vignet over dementie opgenomen van een patiënt met wie geen
communicatie meer mogelijk was, die kort voordat hij dement werd een schriftelijke wilsverklaring
had opgesteld. Van de respondenten vond 83% het juist dat de arts in deze situatie euthanasie
uitvoerde; dit percentage is vergelijkbaar met dat in 2010 en gestegen ten opzichte van het
percentage dat werd gevonden in het onderzoek in 2001 (62%).
Deze uitkomsten contrasteren met die uit het artsenonderzoek. Van de artsen in dat onderzoek vond
22% het denkbaar om levensbeëindiging uit te voeren op basis van een schriftelijke
euthanasieverklaring bij een patiënt met gevorderde dementie bij wie geen sprake is van een
bijkomende ernstige aandoening. Slechts 1% van de artsen had een dergelijk verzoek ooit uitgevoerd.
Met de stelling: ‘Het is onmogelijk om het criterium uitzichtloos en ondraaglijk lijden te beoordelen bij
een patiënt met gevorderde dementie’ was 52% het (helemaal) eens, 16% neutraal en 32% het
(helemaal) oneens.

244

In het algemeen komt uit bovenstaande het beeld naar voren van een in omvang beperkte praktijk,
die zich voornamelijk beperkt tot mensen met beginnende dementie. Waar het gaat om euthanasie
bij gevorderde dementie lijkt de weerstand vanuit de beroepsgroep echter toe te nemen. Formeel is
dit geen probleem, want artsen zijn niet verplicht de ruimte die de wet biedt volledig te benutten.
Maar het is wel een punt van aandacht, om te voorkomen dat wet en praktijk uit elkaar gaan groeien
of dat verwarring ontstaat onder artsen over wat de wet wel en niet toelaat.
Aanbeveling 5

Maak als overheid duidelijk dat artsen niet verplicht zijn euthanasie uit te voeren, maar
benadruk tegelijkertijd de wettelijke ruimte die bestaat met betrekking tot euthanasieverzoeken
van mensen met dementie.

Ten aanzien van de schriftelijke wilsverklaring deed zich in de onderzoeksperiode de vraag voor hoe
belangrijk de regelmatige herbevestiging van een eerdere schriftelijke wilsverklaring is. Het Openbaar
Ministerie (OM) leek in een zaak uit 2012 aan die herbevestiging niet veel betekenis te hechten,
terwijl de RTE’s herbevestiging als een van de te beoordelen aspecten zien (zie ook de Code of
Practice). Dit laatste standpunt is ook te vinden in de Handreiking uit 2015 en wordt door de
beroepsgroep van artsen breed gedeeld.
Aanbeveling 6

Het is belangrijk dat de overheid burgers voorlicht over het belang van de wilsverklaring en het
actualiseren en regelmatig herbevestigen daarvan.

Het is verstandig bij het ondernemen van activiteiten naar aanleiding van deze aanbeveling ook
aandacht te geven aan de wilsverklaring zoals deze is geregeld in de Wet geneeskundige
behandelingsovereenkomst (‘behandelweigering’).

9.3.3 Voltooid leven
In 2011 werd een conceptwetsvoorstel door Burgerinitiatief Uit Vrije Wil openbaar gemaakt dat
voorzag in een recht op hulp bij zelfdoding voor wilsbekwame mensen van 70 jaar of ouder. Hoewel
er toentertijd onvoldoende politiek draagvlak was voor dit voorstel, stelden de ministers van VWS en
V&J op verzoek van de Tweede Kamer in juli 2014 de Commissie Schnabel in, die advies moest geven
over hulp bij zelfdoding aan mensen die hun leven voltooid achten. In 2016 bracht de commissie haar
advies uit: naar mening van de commissie biedt de Wtl voldoende ruimte om het merendeel van de
‘voltooid leven’-problematiek te ondervangen en is er geen reden om de wetgeving aan te passen of
een aparte wettelijke regeling in te stellen. In oktober 2016 kwam er een reactie van de regering op
het rapport van de commissie Schnabel waarin zij aangeeft zich aan te sluiten bij de regeling die in
2011 werd voorgesteld door het Burgerinitiatief, met één belangrijk verschil: de regering noemt geen
leeftijdsgrens. D66 kwam eind 2016 met een initiatiefwetsvoorstel van vergelijkbare strekking,
waarin wel een leeftijdsgrens is opgenomen.
Uit het artsenonderzoek blijkt dat 5% van de deelnemende artsen ooit een verzoek van een patiënt
tot levensbeëindiging had ingewilligd op grond van een ‘voltooid leven’ waarbij er een medische
grondslag voor het lijden was maar geen ernstige lichamelijke of psychiatrische aandoening. Een
kwart van de artsen zou daartoe bereid zijn. Het gaat hier om patiënten met een stapeling van

245

ouderdomsklachten. Ontbreekt die grondslag, dan daalt het percentage artsen dat ooit een verzoek
had ingewilligd naar 2% en neemt de bereidheid af tot 16%. Bij de verzoeken die niet tot euthanasie
of hulp bij zelfdoding hadden geleid was er in 23% sprake van een stapeling van ouderdomsklachten
en in 5% sprake van psychosociale of existentiële problemen. Bij de verzoeken die wel tot euthanasie
of hulp bij zelfdoding hadden geleid was in 15% sprake van een stapeling van ouderdomsklachten en
in 3% sprake van psychosociale of existentiële problemen.
Een kwart van de burgers vindt dat gezonde personen in aanmerking moeten kunnen komen voor
euthanasie. Voor de stelling dat hoogbejaarden medicijnen van een arts moeten kunnen krijgen om
zelf het leven te beëindigen is veel meer steun: 51%. Dit percentage is duidelijk hoger dan in 2010.
Ook met de stelling dat ouderen die levensmoe zijn in aanmerking moeten kunnen komen voor
euthanasie is iets meer dan de helft van de respondenten het eens (58%). Waar het gaat om de steun
voor een dergelijke regeling bestaat er dus een behoorlijk verschil tussen artsen enerzijds en de
algemene bevolking anderzijds.
Er lijkt al met al een toegenomen maatschappelijk en (vooral) politiek draagvlak te zijn voor de
legalisering van levensbeëindiging op grond van verzoeken die voortkomen uit het gevoel een
voltooid leven te hebben. Hoewel de mogelijkheid dat levensbeëindiging bij lijden op basis van een
stapeling van ouderdomsklachten geaccepteerd wordt door (een deel van) de medische
beroepsgroep, is er in de medische beroepsgroep weinig draagvlak voor een nog ruimere interpretatie
van de Wtl. Als er wordt besloten dat een voorziening voor de groep die momenteel buiten de Wtl valt
noodzakelijk is, lijkt een nieuwe wet naast de Wtl de enige mogelijkheid. Een antwoord op de vraag of
die wet er moet komen, en zo ja, met welke inhoud, valt buiten het kader van dit onderzoek, maar het
aantal verzoeken om hulp bij zelfdoding van mensen met een voltooid leven zonder medische
grondslag of zonder stapeling van ouderdomsklachten is waarschijnlijk klein. Ook zijn er in de
literatuur de nodige zorgen over de mogelijke impact van een eventuele voltooid leven-wet op de Wtl.
Zo is onder meer door de Commissie Schnabel de vrees geuit dat het naast elkaar bestaan van twee
regelingen met verschillende criteria en procedures de bestaande zorgvuldige praktijk onder de Wtl
kan ondermijnen.
Aanbeveling 7

Als besloten wordt een voltooid leven-wet te maken, dan moet veel aandacht worden besteed
aan goede afstemming met de Wtl, om het risico op ondermijning van de Wtl zo klein mogelijk
te houden.

9.3.4 Kinderen onder 12
De Wtl heeft betrekking op verzoeken om euthanasie van wilsbekwame personen van 12 jaar of
ouder. Bij kinderen van 12 tot en met 15 jaar dienen ouders of voogd in te stemmen met het verzoek,
en bij kinderen van 16 of 17 jaar dienen de ouders of voogd bij de besluitvorming betrokken te
worden maar behoeven zij niet met het verzoek in te stemmen. Het inwilligen van een verzoek om
levensbeëindiging van kinderen jonger dan 12 jaar wordt gezien als een situatie van
levensbeëindiging zonder verzoek. In juni 2015 bracht de Nederlandse Vereniging voor
Kindergeneeskunde (NVK) een officieel standpunt naar buiten waarin zij ervoor pleitten dat

246

euthanasie zoals geregeld in de Wtl ook mogelijk gemaakt moet worden voor wilsbekwame kinderen
jonger dan 12 jaar.
Levensbeëindiging bij kinderen onder de 12 jaar (maar na het eerste levensjaar) komt waarschijnlijk
slechts zeer weinig voor. Een minderheid van de burgers is op de hoogte van het feit dat euthanasie
niet mag worden uitgevoerd bij kinderen in de leeftijd van een tot en met 11 jaar (47%). Vier op de
tien burgers vindt dat jongere wilsbekwame kinderen ook in aanmerking zouden moeten komen voor
euthanasie, maar 29% is het daar niet mee eens. Ruim de helft van de meldende artsen vindt dat
wilsbekwame kinderen jonger dan 12 jaar in aanmerking moeten kunnen komen voor euthanasie of
hulp bij zelfdoding als zij daarom vragen.
De juridische analyse leert dat het gegeven dat verzoeken om euthanasie van kinderen jonger dan 12
jaar niet onder de Wtl vallen, niet betekent dat de inwilliging van een dergelijk verzoek onmogelijk is.
Wanneer het gaat om een verzoek van een wilsbekwame minderjarige, jonger dan 12, die vanwege
een ziekte ondraaglijk lijdt terwijl er geen andere mogelijkheden zijn om dat lijden weg te nemen, zal
de arts naar moet worden aangenomen met succes een beroep kunnen doen op overmacht in de zin
van een conflict van plichten (art. 40 Wetboek van Strafrecht (Sr.)). Nu het vooralsnog lijkt te gaan om
een zeer gering aantal gevallen per jaar en de mogelijkheid van art. 40 Sr. bestaat, is er geen
aanleiding de Wtl op dit punt te wijzigen. Om tegemoet te komen aan de rechtsonzekerheid die
artsen beleven bij toepassing van de route van art. 40 Sr. kan overwogen worden om dergelijke
gevallen onder de reikwijdte te brengen van de in 2016 ingestelde Beoordelingscommissie late
zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen. Dit werd ook bepleit in de evaluatie
uit 2013 van de (toenmalige) Regeling Centrale deskundigencommissie late zwangerschapsafbreking
en levensbeëindiging bij pasgeborenen. Op die manier kan toch een multidisciplinaire beoordeling
plaatsvinden, die functioneert als ‘buffer’ tussen de arts en het OM. Een door de NVK op te stellen
richtlijn over hoe om te gaan met verzoeken om levensbeëindiging van wilsonbekwame kinderen
jonger dan 12 jaar zou daarbij een belangrijke rol kunnen spelen.
Aanbeveling 8

Overweeg om de reikwijdte van de (huidige) Beoordelingscommissie late
zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen uit te breiden tot alle gevallen
van actieve levensbeëindiging bij minderjarigen tot 12 jaar.

Aanbeveling 9

Verzoek de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde om een richtlijn op stellen ter zake
van levensbeëindiging bij minderjarigen van 1 tot 12 jaar, met bijzondere aandacht voor
wilsbekwame kinderen jonger dan 12.

9.3.5 Levenseindekliniek
Sinds maart 2012 kunnen mensen met een euthanasie wens bij wie de arts het verzoek niet wil
inwilligen terecht bij de Levenseindekliniek, mits aan de zorgvuldigheidseisen kan worden voldaan.
Aanmelding kan gedaan worden door zowel de arts als de patiënt zelf. Naar aanleiding van de vorige
evaluatie werd een onderzoek ingesteld naar de Levenseindekliniek. De uitkomsten van dit onderzoek
geven een positief beeld van de kwaliteit en zorgvuldigheid waarmee de medewerkers van de
Levenseindekliniek te werk gaan. De toetsing van meldingen van de Levenseindekliniek werd met

247

ingang van 2016 door de RTE’s genormaliseerd. Tot die tijd werden alle door hen gedane meldingen
als ‘vragen oproepend’ behandeld.
Uit het empirisch onderzoek blijkt dat 18% van de artsen wel eens doorverwezen heeft naar de
Levenseindekliniek. Twee derde van de artsen heeft nooit een patiënt doorverwezen naar de
Levenseindekliniek, maar kan zich wel voorstellen dit ooit te doen en 15% vindt het niet denkbaar dit
ooit te doen. Deze laatste groep is groter onder medisch specialisten dan onder huisartsen en
specialisten ouderengeneeskunde. Als situaties waarin men ooit doorverwezen heeft of het denkbaar
acht ooit door te verwijzen worden psychiatrisch lijden (55%) en lijden aan het leven (53%) het vaakst
genoemd, gevolgd door dementie (45%).
Het aandeel van patiënten met een psychiatrische aandoening onder patiënten die naar de
Levenseindekliniek worden verwezen is groot vergeleken met de patiënten die naar een andere arts
worden doorverwezen of niet worden doorverwezen(34% versus 8% en 19%). Een kwart van de
onderzochte psychiaters gaf aan wel eens een patiënt te hebben doorverwezen en 66% had nog nooit
een patiënt doorverwezen naar de Levenseindekliniek maar vond het wel denkbaar dit in de toekomst
te doen. Elf procent van de psychiaters gaf aan nooit een patiënt naar de Levenseindekliniek te zullen
doorverwijzen.
Een grote meerderheid van de Nederlandse burgers staat positief ten opzichte van de
Levenseindekliniek. Achtentachtig procent van hen weet dat de Levenseindekliniek zich net als andere
artsen aan de zorgvuldigheidseisen moet houden. Van de burgers vindt 74% het goed dat de
Levenseindekliniek er is en 52% kan zich voorstellen er ooit gebruik van te willen maken. Slechts 7%
van de Nederlandse burgers zegt het niet goed te vinden dat de Levenseindekliniek bestaat. Ook de
leden van de RTE’s zijn over het algemeen positief over de Levenseindekliniek, met name over het feit
dat de medewerkers van de Levenseindekliniek professioneel werken, goede verslaglegging leveren
en een oplossing bieden voor complexe gevallen. Het is de vraag, gelet op deze ontwikkelingen, of er
nog aanleiding is in de Wtl een verwijsplicht in te voeren voor artsen die weigeren in te gaan op een
euthanasieverzoek, zoals wordt voorgesteld in het bij de Tweede Kamer aanhangige
initiatiefwetsvoorstel 33.778. Door de komst van de Levenseindekliniek lijkt de noodzaak voor een
dergelijke wetsvoorstel grotendeels te zijn vervallen.
Aanbeveling 10

Zie af van het in de Wtl opnemen van een verwijsplicht voor artsen die weigeren in te gaan op
een euthanasieverzoek.

De Levenseindekliniek is vooral opgericht met het oog op situaties waarin artsen zich terughoudend
of weigerachtig opstellen met betrekking tot ‘complexe’ gevallen. Gaat het om een weigering van een
arts in een ‘niet-complexe’ situatie, dan ligt het veel meer voor de hand een oplossing te zoeken in de
sfeer van een vervanger of collega van de arts.

248

9.4 De praktijk van melding en toetsing
9.4.1 Melding
Voor het bereiken van een open en gecontroleerde praktijk van euthanasie en hulp bij zelfdoding is
het essentieel dat artsen gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding melden. In 2015 ontvingen de
RTE’s 5516 meldingen van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Het geschatte totaal aantal gevallen op
basis van het sterfgevallenonderzoek is 6700, waarmee het meldingspercentage uitkomt op 82%. Dit
betekent dat het meldingspercentage vrijwel gelijk is gebleven aan het percentage in zowel 2005 als
2010.
Om te begrijpen waarom niet alle gevallen van levensbeëindiging op verzoek worden gemeld, zijn de
gemelde en niet-gemelde gevallen vergeleken. Daaruit blijkt dat in 2015 vrijwel alle gevallen (99%)
waren gemeld waarin de arts zelf de term ‘euthanasie of hulp bij zelfdoding’ het meest passend vond
voor de uitgevoerde handelwijze. Als de arts de term ’symptoombestrijding’ of ‘palliatieve of
terminale sedatie’ het meest passend vond was het handelen nooit gemeld. Er is ook een sterke
relatie tussen de gebruikte middelen en het al of niet melden. Bij gebruik van spierverslappers en
barbituraten waren euthanasie en hulp bij zelfdoding in 99% van de gevallen gemeld en bij gebruik
van morfine of benzodiazepinen was geen enkel geval gemeld. Tenslotte blijkt er een relatie te zijn
tussen het consulteren van een tweede arts en melding: als er geen consultatie had plaatsgevonden
dan werd er meestal (93%) niet gemeld. Het onderzoek uit 2010 gaf hetzelfde beeld. We moeten dus
concluderen dat het feit dat niet alle gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding worden gemeld
vooral gerelateerd is aan het feit dat artsen niet alle gevallen als zodanig onderkennen.
Aanbeveling 11

Het onderscheid tussen levensbeëindigend handelen enerzijds en reguliere symptoombestrijding
en palliatieve sedatie anderzijds dient opgenomen te worden in de scholing van medisch
studenten en in medische vervolgopleidingen; overdosering van morfine met bespoediging van
het levenseinde als doel dient vermeden te worden.

In de database van aan de RTE gemelde gevallen is ook het oordeel van de RTE vermeld. In de periode
2002 tot en met 2015 waren er 76 gevallen waarin het oordeel is gegeven dat niet overeenkomstig de
zorgvuldigheidseisen was gehandeld. Dit betreft 0,2% van alle gemelde gevallen (43.171) in deze
periode. In een multivariate analyse blijven er enkele kenmerken over gerelateerd zijn aan het oordeel
van de RTE: ten opzichte van huisartsen hadden medisch specialisten een vijf keer grotere kans en ten
opzichte van gevallen van euthanasie hadden gevallen van hulp bij zelfdoding een bijna drie keer
grotere kans op het oordeel ‘niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen’. Verder blijkt dat in latere
jaren de kans op een oordeel ‘niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen’ afneemt.
Uit het vragenlijstonderzoek onder meldende artsen blijkt dat zij de procedure rond melding en
toetsing van levensbeëindigend handelen op verzoek, inclusief de rol van de gemeentelijk
lijkschouwer daarbij, over het algemeen als neutraal tot positief ervaren. Een op de vier tot vijf
meldende artsen heeft wel problemen met de administratieve afhandeling en/of het wachten op het
oordeel van de toetsingscommissie. De algemeen toegankelijke informatiebronnen van de
toetsingscommissies, de website en de Code of Practice, zijn bekend bij slechts een minderheid van de

249

meldende artsen. De artsen die deze bronnen kennen waarderen de informatie die daarin gegeven
wordt, maar maken er niet allemaal regelmatig gebruik van. De wettelijke vereisten van consultatie
en melding bij euthanasie en hulp bij zelfdoding ondervinden grote steun onder de meldende artsen.

9.4.2 Toetsing
Het toetsen van de meldingen door de RTE’s gaat in enkele stappen. Het dossier dat de arts heeft
opgesteld wordt door de gemeentelijk lijkschouwer opgestuurd naar een RTE. De secretaris van de
toetsingscommissie toetst het dossier vervolgens aan een checklist om te bepalen of het een niet
vragen oproepende (NVO), of een vragen oproepende (VO) melding is. Voor elk dossier maakt de
secretaris een conceptoordeel waarbij gebruik gemaakt wordt van een standaard tekst. Hierin worden
de bijzonderheden van elke casus ingevuld. De concept-oordelen over de VO-meldingen worden in
een vergadering besproken. De concept-oordelen over de NVO-meldingen worden nagekeken via een
elektronisch systeem waarin ieder lid (de arts, de voorzitter en de ethicus) zijn oordeel geeft. Wanneer
minimaal één lid dat wil, wordt een NVO-melding alsnog VO-melding en ter vergadering besproken.
Het elektronische systeem van de RTE’s biedt de mogelijkheid om ingewikkelde casuïstiek met
meerdere leden van verschillende commissies te bespreken.
De (onvermijdelijke) standaardisering van de formulering van de oordelen heeft zijn weerslag op de
transparantie, zowel intern als extern, ten aanzien van het proces van de oordeelsvorming. Bij zeer
complexe of controversiële oordelen zou het nuttig kunnen zijn niet alleen het oordeel te publiceren
maar ook meer weer te geven van de overwegingen die tot dat oordeel geleid hebben.
Aanbeveling 12

Onderzoek de mogelijkheid om, vooral bij complexe zaken, niet alleen het oordeel maar ook de
argumentatie van de commissie beter inzichtelijk te maken voor de buitenwereld.

Het huidige toetsingssysteem lijkt behoorlijk goed te functioneren: zowel de meldend artsen als de
leden van de toetsingscommissies zijn tevreden over de kwaliteit van de beoordeling. Uit de
observaties kwamen geen grote inhoudelijke verschillen tussen de regio’s naar voren en ook geen
onberedeneerde afwijkingen van de Code of Practice. Er waren onder de leden verschillende
opvattingen ten aanzien van de vraag hoe de zorgvuldigheidscriteria geïnterpreteerd moeten worden.
Sommigen probeerden vooral in de geest van de zorgvuldigheidscriteria te oordelen, en anderen
waren geneigd zich meer aan de letter te houden. Bij de beoordeling gaan de RTE’s in het algemeen
uit van vertrouwen in de arts en in de door de arts aangeleverde gegevens. Opvallend was dat er
regelmatig sprake was van matige en/of incomplete verslaglegging door de meldend artsen. De RTE’s
haalden dan voor zover mogelijk de noodzakelijke informatie uit andere onderdelen van het dossier,
zoals de verslagen van de consulent, specialistenbrieven en patiënt-journaals. De commissies
hanteren ten aanzien van artsen waarvan zij vinden dat zij weliswaar te goeder trouw maar niet
conform alle vereisten hebben gewerkt, bij voorkeur een educatieve houding. Deze kan tot uiting
komen in een brief, in het oordeel, in een telefonisch contact of tijdens een gesprek. De commissies
zijn voorzichtig met het uitspreken van het oordeel ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’.
De commissies signaleerden dat ook consulenten soms tekort schieten in hun verslag. De RTE’s
hebben geen wettelijke taak ten aanzien van de consulent, maar omdat de RTE’s de enige instanties

250

zijn die zicht hebben op de kwaliteit van de consulentenverslagen, is er veel voor te zeggen dat de
RTE’s iets doen met hun bevindingen terzake. De RTE’s geven consulenten soms feedback op hun
verslag, maar voorstelbaar is ook dat de RTE’s ook anderen attenderen op problemen.
Aanbeveling 13

De RTE’s zouden consulenten die kwalitatief onvoldoende verslagen inleveren; feedback moeten
geven en bij persisterende lage kwaliteit melding moeten doen bij de IGZ.

De Code of Practice wordt door de commissies gebruikt bij de interpretatie van de
zorgvuldigheidseisen en draagt bij aan de harmonisatie van oordelen. Hoewel er al veel bereikt is ten
aanzien van harmonisatie blijkt er onder de leden toch behoefte te zijn aan meer uitwisseling. De
elektronische discussiemogelijkheid wordt niet door iedereen gebruikt. De nieuwe reflectiekamer kan
hier mogelijk een aanvulling op bieden.
Het onderscheid tussen VO- en NVO-meldingen wordt als behulpzaam ervaren. Bijna alle RTE-leden
vonden de afhandeling van NVO-meldingen van goede kwaliteit. Wel is de werkdruk onverminderd
hoog bij de toetsingscommissies, zowel voor de leden als voor de secretariaten. De afgelopen jaren is
sprake van een aanzienlijke toename van het aantal bij de RTE’s gemelde gevallen van
levensbeëindiging op verzoek. Mede naar aanleiding daarvan hebben de RTE’s binnen het huidige
wettelijke systeem gezocht naar mogelijkheden om de werklast te beperken. In dit onderzoek zijn
door de RTE-leden ook andere mogelijkheden genoemd om de werklast te beperken. Een van die
mogelijkheden is het uitbreiden van de commissies. Echter, volgens de leden kan dit als nadeel
hebben dat de harmonisatie een nog groter probleem wordt. Een andere mogelijkheid die genoemd
werd, is om in eenvoudige zaken te volstaan met een kort standaardoordeel in plaats van een oordeel
waarin uitvoerig op de feiten en omstandigheden van de zaak wordt ingegaan. Tot slot werd
genoemd dat het een mogelijkheid zou kunnen zijn om eenvoudige zaken te laten beoordelen door
één commissielid in plaats van door een commissie van drie. Deze optie vereist aanpassing van de
Wtl. Elke maatregel om de werkdruk te verminderen zal vanzelfsprekend moeten worden ingebed in
een aanpak die de overall-kwaliteit van het toetsingssysteem garandeert, bijvoorbeeld door
steekproefsgewijze controle. Gelet op de ervaring die sinds de inwerkingtreding van de Wtl is
opgedaan en gelet op de grote eenvormigheid van veel van de gemelde zaken, zijn dergelijke
werklastaanpassingen bepaald niet ondenkbaar.
Aanbeveling 14

Bezie de mogelijkheden om de werklast van de RTE’s te verminderen en pas daartoe zo nodig de
Wtl aan.

De toetsingscommissies nemen hun educatieve taak serieus. Dit gebeurt in het contact met de
meldend artsen, maar blijkt ook uit de publicatie van alle in hun ogen relevante oordelen. In verreweg
de meeste oordelen zijn de overwegingen die tot het oordeel geleid hebben echter niet inzichtelijk,
ook niet voor de RTE-leden zelf. Voor de meerderheid van de oordelen is dit niet problematisch, maar
voor complexe VO-gevallen en voor gevallen waarbij de arts op gesprek wordt uitgenodigd zou het
vastleggen van de overwegingen kunnen bijdragen aan het inzichtelijk maken van de afwegingen die
tot een oordeel geleid hebben. Het notuleren van de hele vergadering is wellicht niet haalbaar gezien
de werklast.

251

Aanbeveling 15

Onderzoek de mogelijkheden om voor complexe VO-gevallen en bij meldingen waarvan
besloten wordt de arts uit te nodigen ook de overwegingen te documenteren.

De Code of Practice is over het algemeen goed ontvangen. Met de bekendheid van de code is het
echter minder rooskleurig gesteld. Zelfs onder meldend artsen bleek 58% niet bekend met de code.
Van de artsen die de code wel kenden gebruikte een kwart haar niet. Kortom, het opstellen van de
code is zeker nuttig geweest, maar er is ruimte voor verbetering als het gaat om de bekendheid met
de code onder artsen.
Aanbeveling 16

Vraag SCEN-artsen om de uitvoerend artsen systematisch te attenderen op het bestaan van de
Code of Practice.

Gelet op de kenmerken en de opzet van de in de Wtl neergelegde beoordelingsprocedure door een
vijftal regionale toetsingscommissies ligt het niet voor de hand voor bijzondere situaties een centrale
toetsingscommissie in te richten dan wel om te voorzien in een mogelijkheid van ‘beroep’ tegen een
oordeel van een RTE. Tegelijkertijd ontstaat soms maatschappelijke discussie over oordelen van een
RTE, vooral ook over oordelen over complexe gevallen waarin de betreffende RTE meent dat een arts
wel aan alle zorgvuldigheidseisen heeft voldaan. Het valt te begrijpen dat in bepaalde gevallen de
behoefte bestaat om ook een dergelijk oordeel te kunnen voorleggen aan een hogere instantie.
Voorkomen moet echter worden dat daardoor de meldingsbereidheid van artsen onder druk komt te
staan. In het onderzoek is enkele malen de suggestie geopperd om tegen oordelen van de RTE’s
cassatie in het belang der wet mogelijk te maken. Dat zou een aanpassing vergen van art. 78 van de
Wet op de Rechterlijke Organisatie. De vraag of deze stap gezet moet worden, kan op grond van dit
onderzoek nog niet worden beantwoord. Uitgesloten is echter niet dat de genoemde optie in
specifieke gevallen een bijdrage kan leveren aan de rechtsvorming en de rechtszekerheid.
In dat verband moet worden opgemerkt dat de RTE’s in de oordelen die op de website worden
gepubliceerd momenteel niet vermelden welk van de vijf commissies dit oordeel heeft gegeven (en
dus ook niet uit welke personen deze commissie bestond). Het is de vraag of dit beleid na een
eventuele introductie van de mogelijkheid van cassatie in het belang der wet gehandhaafd kan en
moet blijven.
Aanbeveling 17

Doe nader onderzoek naar de mogelijkheid om tegen oordelen van de RTE’s cassatie in het
belang der wet mogelijk te maken.

9.4.3 Beoordeling door inspectie en OM
Als een zaak door een RTE wordt doorgestuurd naar de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) en
OM, dan hebben deze beide instanties enige tijd nodig om te beoordelen of er aanleiding bestaat in
actie te komen, en zo ja, op welke wijze. De Wtl noemt geen termijnen waarbinnen de IGZ en het OM
een door een RTE aangebrachte zaak dienen af te handelen. Wel mag in het algemeen worden
verwacht, rekening houdend met de belangen van de betreffende arts, dat IGZ en OM zo spoedig
mogelijk tot een oordeel komen over de zaak en eventuele tegen de arts te zetten stappen. In de
onderzoeksperiode bleek het verschil in doorlooptijden tussen IGZ en OM te zijn toegenomen, in het

252

nadeel van het OM. Verschillen op dat punt zijn wel te verklaren. In het algemeen beschouwd kunnen
voor dat verschil goede redenen bestaan. De IGZ voert naar aanleiding van een melding door een RTE
in beginsel geen nieuwe beoordeling van de feiten uit. In vrijwel alle gevallen houdt zij een gesprek
met de uitvoerende arts. Als deze inzicht toont dan volgen geen juridische vervolgstappen. In enkele
gevallen heeft de IGZ een tuchtklacht ingediend. Het OM voert doorgaans wel een eigen beoordeling
van de feiten uit, om te kunnen vaststellen of de zaak inhoudelijk aanleiding geeft tot het instellen
van strafrechtelijke vervolging. Bij complexe zaken kan daarmee de nodige tijd gemoeid zijn,
bijvoorbeeld omdat externe deskundigen (moeten) worden geraadpleegd. Niettemin is de
gemiddelde afhandelingsduur binnen het OM aan de lange kant, zeker gelet op het feit dat de RTE’s
jaarlijks maar weinig zaken doorsturen en een aantal van deze zaken betrekking hebben op aspecten
waarover het OM in de Aanwijzing vervolgingsbeslissing heeft aangegeven een strafrechtelijke
interventie niet opportuun te vinden.
Aanbeveling 18

Zoek naar manieren om de doorlooptijd binnen het OM te verkorten.

Opmerkelijk zijn enkele gevallen waarin het OM inhoudelijk tot een ander oordeel kwam dan de RTE
en om die reden besloot niet te vervolgen. Dat het OM een eigen afweging mag maken staat niet ter
discussie, maar wel wordt er in de literatuur voor gepleit dat het OM juist die gevallen aan de rechter
zou moeten voorleggen. Over het seponeerbeleid van het OM verschillen de meningen onder de leden
van de RTE’s. De meeste leden vinden het feit dat alle als ‘niet conform de zorgvuldigheidseisen’
beoordeelde gevallen tot nu toe zijn geseponeerd opvallend, maar geloven niet dat dit consequenties
heeft voor hun oordelen. Discussie is er ook in de literatuur over het gegeven dat het OM tot op heden
nimmer heeft besloten naar aanleiding van een door een RTE aangebrachte zaak tegen de arts in
kwestie strafrechtelijk vervolging in te stellen. Volgens sommige commentatoren en respondenten
hebben zich in de onderzoeksperiode wel degelijk gevallen voorgedaan waarin dat voor de hand zou
hebben gelegen, omdat het ging om een verschil van inzicht tussen RTE en OM betreffende de
interpretatie van de wet. Dan is het in het belang van de rechtszekerheid dat de rechter een oordeel
velt. Het OM is terughoudend bij het instellen van vervolging, ook vanwege de impact die vervolging
kan hebben op de arts en diens functioneren. Gelet op de discussie hierover is het belangrijk dat het
OM in voorkomende gevallen meer inzicht geeft in de motieven om een zaak niet aan de strafrechter
voor te leggen. Voor verdergaande (wettelijke) stappen op dit gebied lijkt vooralsnog weinig
aanleiding te bestaan, ook in het licht van de reeds bestaande mogelijkheid voor rechtstreeks
belanghebbenden om tegen een beslissing van het OM tot niet-vervolging bezwaar te maken bij het
gerechtshof (art. 12 Wetboek van Strafvordering).

9.5 Algemene conclusie
Een belangrijke algemene vraag voor dit evaluatieonderzoek is of de Wtl zijn doel bereikt. Deze wet
heeft zoals gezegd tot doel de rechtszekerheid voor alle betrokkenen te bevorderen, de zorgvuldigheid
van levensbeëindigend handelen door artsen te bevorderen, aan artsen een adequaat kader te bieden
om verantwoording af te leggen over dat handelen en transparantie en maatschappelijke controle te
vergroten. In het algemeen kan op grond van deze evaluatie worden geconcludeerd dat deze doelen
worden gerealiseerd. Alle actoren zijn tevreden over de inhoud en het functioneren van de wet. Uit
het onderzoek blijkt dat er wel degelijk druk staat op bepaalde elementen, maar deze druk wordt veel

253

meer bepaald door externe factoren (verschillen van inzicht over de wenselijkheid van bepaalde
toepassingen van de wet, de werklast van de RTE’s door het gestegen aantal meldingen) dan door de
inhoud van de huidige Wtl. Die wet kan in zijn huidige vorm vooralsnog zonder problemen blijven
bestaan. Wel is er een sterk toegenomen maatschappelijke en politieke discussie over mogelijkheden
naast de Wtl. De discussie over een mogelijke voltooid leven-wet is daarvan het duidelijkste
voorbeeld.
Als een arts zijn handelen als euthanasie of hulp bij zelfdoding herkent, dan meldt hij dat bij een van
de toetsingscommissies die de gemelde gevallen bijna altijd als ‘conform de zorgvuldigheidseisen’
beoordelen. Ook in bijzondere situaties wordt doorgaans passende zorgvuldigheid betracht. Veel
discussies in de huidige onderzoeksperiode (2012-2016) betroffen niet zozeer de inhoud van de wet
als wel het maatschappelijke c.q. professionele draagvlak voor bepaalde deelpraktijken. Er zijn in deze
wetsevaluatie geen redenen naar voren gekomen die op korte termijn nopen tot aanpassing van de
tekst van de Wtl. Waar het gaat om de toekomstbestendigheid van de Wtl kwamen in het
voorafgaande wel de aandachtspunten naar voren: eventueel moet de wet worden aangepast om de
werklast van de RTE’s te kunnen verminderen; en als een wettelijke regeling inzake voltooid leven
wordt gecreëerd dan is zorgvuldige afstemming tussen de Wtl en die regeling noodzakelijk.
Aandacht blijft nodig voor het gegeven dat het meldingspercentage wederom niet gestegen is. Dit
lijkt vooral samen te hangen met het gegeven dat artsen soms onvoldoende in staat blijken hun
handelen op het grensvlak van euthanasie en andere beslissingen rond het levenseinde juist te
duiden.
De ontwikkeling van de Nederlandse regelgeving met betrekking tot levensbeëindiging op verzoek
ging de afgelopen decennia hand in hand met een discussie over de betekenis van het recht van de
patiënt op zelfbeschikking in deze context. In de Wtl en de daaraan voorafgaande
rechtsontwikkelingen in de rechtspraak speelt zelfbeschikking een rol, maar is deze rol niet
overheersend. De Wtl omschrijft de voorwaarden waaronder een verzoek van een patiënt tot
levensbeëindiging kan worden ingewilligd, maar geeft de patiënt daarop geen recht. De arts mag een
eigen afweging maken en kan besluiten het verzoek van de patiënt niet te honoreren, ook al is aan
alle wettelijke voorwaarden voldaan. Dit gegeven heeft ertoe geleid dat de afgelopen jaren vanuit de
samenleving is aangedrongen op opties en constructies die meer ruimte bieden aan het recht van de
patiënt op zelfbeschikking. Het Burgerinitiatief Uit Vrije Wil, de opkomst van de Levenseindekliniek en
de discussie over hulp bij zelfdoding door naasten kunnen als uitingen daarvan worden gezien.
Uit dit onderzoek blijkt dat er een duidelijke toename is van het aantal verzoeken om euthanasie of
hulp bij zelfdoding en van het aantal ingewilligde verzoeken. Ook wordt steeds vaker palliatieve
sedatie toegepast. Daarnaast is er op maatschappelijk niveau sprake van een accentverschuiving in de
richting van meer zelfbeschikking en zelfs een recht om te sterven. Artsen zijn echter op dit punt
aanzienlijk terughoudender dan de samenleving als geheel. Op beleidsniveau was de belangrijkste
ontwikkeling op dit punt het regeringsstandpunt uit oktober 2016 over het rapport van de Commissie
Schnabel: “Leidende gedachte voor de oplossing die het kabinet zoekt is in hoeverre aan de
autonomie van degene die een stervenswens heeft is tegemoet te komen. Autonomie is een
fundamentele waarde en een belangrijk element in zowel ethiek als recht, een grondbeginsel

254

waarmee het ideaal en recht dat iedereen zelf zijn of haar eigen leven vorm moet kunnen geven tot
uitdrukking wordt gebracht”. Deze benadering van de regering geeft niet meteen antwoord op de
vraag hoe toekomstige regelgeving inzake het levenseinde er precies uit moet of kan zien, maar
markeert wel een belangrijke koerswijziging waar het gaat om de visie op de betekenis van
zelfbeschikking met betrekking tot het levenseinde. Nu de regering in de context van de voltooid
leven problematiek ruimte ziet voor substantieel meer zelfbeschikking dan wordt geboden door de
Wtl, komt de vraag naar de mogelijke gevolgen daarvan: is het mogelijk op het terrein van de
regulering van levensbeëindiging op verzoek te werken met twee wettelijke regelingen die op het
punt van de mate van zelfbeschikking nogal van elkaar verschillen, of zullen deze regelingen juist
daarom elkaar in de weg gaan zitten? Dit is een belangrijk thema, dat de komende jaren veel
aandacht verdient.

255

256

A
Samenstelling Begeleidingscommissie en
Commissie evaluatie regelgeving

Begeleidingscommissie
Voorzitter
de heer drs. W. Geerlings
Vice-voorzitter
mevrouw prof. dr. I.D. de Beaufort
Leden
mevrouw prof. mr. dr. C.P.M. Cleiren
mevrouw J.A.J. Garretsen
de heer prof. dr. G.A. den Hartogh
de heer mr. A.J. Heerma van Voss
de heer prof. dr. J.C. Kennedy
de heer prof. dr. J.P.J. Slaets
mevrouw drs. E.E. Wiegman – Van Meppelen Scheppink
Waarnemers
mevrouw S.A.S. Dekking
mevrouw H.L.M. Obispo

257

Commissie evaluatie regelgeving
Voorzitter
de heer Rien Meijerink
Vice-voorzitter
de heer prof. dr. mr. J.K.M. Gevers
Leden
mevrouw prof. dr. I.D. de Beaufort
mevrouw mr. W.K. Bischot
de heer drs. W. Geerlings
de heer prof. dr. T.E.D. van der Grinten
mevrouw mr. R.P. de Roode
mevrouw drs. F.E. Welles
de heer prof. dr. R.A.E.M. Tollenaar
de heer dr. ir. C.M. Vos
Waarnemer ministerie van VWS
de heer mr. R. J. Terwiel
ZonMw
mevrouw mr. A. Aardenburg
de heer mr. M. Slijper

258

B
Wettekst

Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.
Allen, die deze zullen zien of horen lezen, saluut! doen weten:
Alzo Wij in overweging genomen hebben, dat het wenselijk is in het Wetboek van Strafrecht een
strafuitsluitingsgrond op te nemen voor de arts die met inachtneming van wettelijk vast te leggen
zorgvuldigheidseisen levensbeëindiging op verzoek toepast of hulp bij zelfdoding verleent, en daartoe
bij wet een meldings- en toetsingsprocedure vast te stellen;
Zo is het, dat Wij, de Raad van State gehoord, en met gemeen overleg der Staten-Generaal, hebben
goedgevonden en verstaan, gelijk Wij goedvinden en verstaan bij deze:
Hoofdstuk I Begripsomschrijvingen
Artikel 1

In deze wet wordt verstaan onder:
a
b

Onze Ministers: de Ministers van Justitie en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
hulp bij zelfdoding: het opzettelijk een ander bij zelfdoding behulpzaam zijn of hem de middelen
daartoe verschaffen als bedoeld in artikel 294, tweede lid, tweede volzin, Wetboek van Strafrecht;

c

de arts: de arts die volgens de melding levensbeëindiging op verzoek heeft toegepast of hulp bij
zelfdoding heeft verleend;

d

de consulent: de arts die is geraadpleegd over het voornemen van een arts om levensbeëindiging
op verzoek toe te passen of hulp bij zelfdoding te verlenen;

e

de hulpverleners: hulpverleners als bedoeld in artikel 446, eerste lid, van boek 7 van het Burgerlijk

f

de commissie: een regionale toetsingscommissie als bedoeld in artikel 3;

g

regionaal inspecteur: regionaal inspecteur van de Inspectie voor de Gezondheidszorg van het

Wetboek;

Staatstoezicht op de Volksgezondheid;

259

Hoofdstuk II. Zorgvuldigheidseisen
Artikel 2

1

De zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 293, tweede lid, Wetboek van Strafrecht, houden in
dat de arts:
a

de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek

b

de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de

van de patiënt,
patiënt,
c

de patiënt heeft voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevond en over diens

d

met de patiënt tot de overtuiging is gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich bevond

vooruitzichten,
geen redelijke andere oplossing was,
e

ten minste één andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die de patiënt heeft gezien en
schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in de onderdelen
a tot en met d, en

f
2

de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding medisch-zorgvuldig heeft uitgevoerd.

Indien de patiënt van zestien jaren of ouder niet langer in staat is zijn wil te uiten, maar voordat
hij in die staat geraakte tot een redelijke waardering van zijn belangen terzake in staat werd
geacht, en een schriftelijke verklaring, inhoudende een verzoek om levensbeëindiging, heeft
afgelegd, dan kan de arts aan dit verzoek gevolg geven. De zorgvuldigheidseisen, bedoeld in het
eerste lid, zijn van overeenkomstige toepassing.

3

Indien de minderjarige patiënt een leeftijd heeft tussen de zestien en achttien jaren en tot een
redelijke waardering van zijn belangen terzake in staat kan worden geacht, kan de arts aan een
verzoek van de patiënt om levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding gevolg geven, nadat de ouder
of de ouders die het gezag over hem uitoefent of uitoefenen dan wel zijn voogd bij de
besluitvorming zijn betrokken.

4

Indien de minderjarige patiënt een leeftijd heeft tussen de twaalf en zestien jaren en tot een
redelijke waardering van zijn belangen terzake in staat kan worden geacht, kan de arts, indien
een ouder of de ouders die het gezag over hem uitoefent of uitoefenen dan wel zijn voogd zich
met de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding kan of kunnen verenigen, aan het verzoek van de
patiënt gevolg geven. Het tweede lid is van overeenkomstige toepassing.

Hoofdstuk III. Regionale toetsingscommissies voor levensbeëindiging op
verzoek en hulp bij zelfdoding
Paragraaf 1 Instelling, samenstelling en benoeming
Artikel 3

1

Er zijn regionale commissies voor de toetsing van meldingen van gevallen van levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding als bedoeld in artikel 293, tweede lid, onderscheidelijk 294,
tweede lid, tweede volzin, van het Wetboek van Strafrecht.

260

2

Een commissie bestaat uit een oneven aantal leden, waaronder in elk geval één rechtsgeleerd lid,
tevens voorzitter, één arts en één deskundige inzake ethische of zingevingsvraagstukken. Van een
commissie maken mede deel uit plaatsvervangende leden van elk van de in de eerste volzin
genoemde categorieën.

Artikel 4

1

De voorzitter en de leden, alsmede de plaatsvervangende leden worden door Onze Ministers
benoemd voor de tijd van zes jaar. Herbenoeming kan eenmaal plaatsvinden voor de tijd van zes
jaar.

2

Een commissie heeft een secretaris en één of meer plaatsvervangend secretarissen, allen
rechtsgeleerden, die door Onze Ministers worden benoemd. De secretaris heeft in de
vergaderingen van de commissie een raadgevende stem.

3

De secretaris is voor zijn werkzaamheden voor de commissie uitsluitend verantwoording schuldig
aan de commissie.

Paragraaf 2 Ontslag
Artikel 5

De voorzitter en de leden, alsmede de plaatsvervangende leden kunnen te allen tijde op hun eigen
verzoek worden ontslagen door Onze Ministers.

Artikel 6

De voorzitter en de leden, alsmede de plaatsvervangende leden kunnen door Onze Ministers worden
ontslagen wegens ongeschiktheid of onbekwaamheid of op andere zwaarwegende gronden.
Paragraaf 3 Bezoldiging

Artikel 7

De voorzitter en de leden alsmede de plaatsvervangende leden ontvangen vacatiegeld alsmede een
vergoeding voor de reis- en verblijfkosten volgens de bestaande rijksregelen, voor zover niet uit
anderen hoofde een vergoeding voor deze kosten wordt verleend uit 's Rijks kas.
Paragraaf 4 Taken en bevoegdheden

Artikel 8

1

De commissie beoordeelt op basis van het verslag bedoeld in artikel 7, tweede lid, van de Wet op
de lijkbezorging, of de arts die levensbeëindiging op verzoek heeft toegepast of hulp bij
zelfdoding heeft verleend, heeft gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in
artikel 2.

2

De commissie kan de arts verzoeken zijn verslag schriftelijk of mondeling aan te vullen, indien dit
voor een goede beoordeling van het handelen van de arts noodzakelijk is.

3

De commissie kan bij de gemeentelijk lijkschouwer, de consulent of de betrokken hulpverleners
inlichtingen inwinnen, indien dit voor een goede beoordeling van het handelen van de arts
noodzakelijk is.

261

Artikel 9

1

De commissie brengt haar gemotiveerde oordeel binnen zes weken na ontvangst van het verslag
als bedoeld in artikel 8, eerste lid, schriftelijk ter kennis van de arts.

2

De commissie brengt haar oordeel ter kennis van het College van procureurs-generaal en de
regionaal inspecteur voor de gezondheidszorg:
a

indien de arts naar het oordeel van de commissie niet heeft gehandeld overeenkomstig de
zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 2; of

b

indien de situatie zich voordoet als bedoeld in artikel 12, laatste volzin van de Wet op de
lijkbezorging.
De commissie stelt de arts hiervan in kennis.

3

De in het eerste lid genoemde termijn kan eenmaal voor ten hoogste zes weken worden verlengd.
De commissie stelt de arts hiervan in kennis.

4

De commissie is bevoegd het door haar gegeven oordeel mondeling tegenover de arts nader toe
te lichten. Deze mondelinge toelichting kan plaatsvinden op verzoek van de commissie of op
verzoek van de arts.

Artikel 10

De commissie is verplicht aan de officier van justitie desgevraagd alle inlichtingen te verstrekken,
welke hij nodig heeft:
1° ten behoeve van de beoordeling van het handelen van de arts in het geval als bedoeld in artikel 9,
tweede lid; of
2° ten behoeve van een opsporingsonderzoek.
Van het verstrekken van inlichtingen aan de officier van justitie doet de commissie mededeling aan
de arts.
Paragraaf 6 Werkwijze

Artikel 11

De commissie draagt zorg voor registratie van de ter beoordeling gemelde gevallen van
levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding. Bij ministeriële regeling van Onze Ministers
kunnen daaromtrent nadere regels worden gesteld.

Artikel 12

1
2

Een oordeel wordt vastgesteld bij gewone meerderheid van stemmen.
Een oordeel kan slechts door de commissie worden vastgesteld indien alle leden van de
commissie aan de stemming hebben deelgenomen.

Artikel 13

De voorzitters van de regionale toetsingscommissies voeren ten minste twee maal per jaar overleg
met elkaar over werkwijze en functioneren van de commissies. Bij het overleg worden uitgenodigd
een vertegenwoordiger van het College van procureurs-generaal en een vertegenwoordiger van de
Inspectie voor de Gezondheidszorg van het Staatstoezicht op de Volksgezondheid.

262

Paragraaf 7 Geheimhouding en Verschoning
Artikel 14

De leden en plaatsvervangend leden van de commissie zijn verplicht tot geheimhouding van de
gegevens waarover zij bij de taakuitvoering de beschikking krijgen, behoudens voor zover enig
wettelijk voorschrift hen tot mededeling verplicht of uit hun taak de noodzaak tot mededeling
voortvloeit.

Artikel 15

Een lid van de commissie, dat voor de behandeling van een zaak zitting heeft in de commissie,
verschoont zich en kan worden gewraakt indien er feiten of omstandigheden bestaan waardoor de
onpartijdigheid van zijn oordeel schade zou kunnen lijden.

Artikel 16

Een lid, een plaatsvervangend lid en de secretaris van de commissie onthouden zich van het geven
van een oordeel over het voornemen van een arts om levensbeëindiging op verzoek toe te passen of
hulp bij zelfdoding te verlenen.
Paragraaf 8 Rapportage

Artikel 17

1

De commissies brengen jaarlijks vóór 1 april aan Onze Ministers een gezamenlijk verslag van
werkzaamheden uit over het afgelopen kalenderjaar. Onze Ministers stellen hiervoor bij
ministeriële regeling een model vast.

2

Het in het eerste lid bedoelde verslag van werkzaamheden vermeldt in ieder geval:
a

het aantal gemelde gevallen van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
waarover de commissie een oordeel heeft uitgebracht;

Artikel 18

b

de aard van deze gevallen;

c

de oordelen en de daarbij gemaakte afwegingen.

Onze Ministers brengen jaarlijks ter gelegenheid van het indienen van de begroting aan de StatenGeneraal verslag uit met betrekking tot het functioneren van de commissies naar aanleiding van het
in het artikel 17, eerste lid, bedoelde verslag van werkzaamheden.

Artikel 19

1

Op voordracht van Onze Ministers worden bij algemene maatregel van bestuur met betrekking
tot de commissies regels gesteld betreffende

2

a

hun aantal en relatieve bevoegdheid;

b

hun vestigingsplaats.

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen Onze Ministers met betrekking tot de
commissies nadere regels stellen betreffende
a

hun omvang en samenstelling;

b

hun werkwijze en verslaglegging.

263

H o o f d s t u k I I I a . B o n a i r e , S i n t E u s t a t i u s e n S a b a [Treedt in werking per 10-102012]
Artikel 19a [In werking getreden per 10-10-2012]
Deze wet is mede van toepassing in de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba met
inachtneming van het in dit hoofdstuk bepaalde.
Artikel 19b [In werking getreden per 10-10-2012]
1

Voor de toepassing van:
 artikel 1, onderdeel b, wordt in plaats van «artikel 294, tweede lid, tweede volzin, Wetboek
van Strafrecht» gelezen: artikel 307, tweede lid, tweede volzin, van het Wetboek van
Strafrecht BES.
 artikel 1, onderdeel f, wordt in plaats van «een regionale toetsingscommissie als bedoeld in
artikel 3» gelezen: een commissie als bedoeld in artikel 19c.
 artikel 2, eerste lid, aanhef, wordt in plaats van «artikel 293, tweede lid, tweede volzin,
Wetboek van Strafrecht» gelezen: artikel 306, tweede lid, tweede volzin van het Wetboek van
Strafrecht BES.
 artikel 8, eerste lid, wordt in plaats van «artikel 7, tweede lid, van de Wet op de lijkbezorging»
gelezen: artikel 1, derde lid, van de Wet verklaringen van overlijden BES.
 artikel 8, derde lid, vervalt: of de betrokken hulpverleners.
 artikel 9, tweede lid, aanhef, wordt in plaats van «het College van procureurs-generaal»
gelezen: de procureur-generaal.

2

Artikel 1, onder e, is niet van toepassing.

Artikel 19c [In werking getreden per 10-10-2012]
In afwijking van artikel 3, eerste lid, is er een door Onze Ministers aan te wijzen commissie, die
bevoegd is de meldingen van gevallen van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding als
bedoeld in artikel 306, tweede lid, onderscheidenlijk 307, tweede lid, tweede volzin, van het Wetboek
van Strafrecht BES te toetsen.
Artikel 19d [In werking getreden per 10-10-2012]
Bij het overleg, bedoeld in artikel 13, is de voorzitter van de commissie, bedoeld in artikel 19c,
betrokken. Tevens zijn betrokken de procureur-generaal of een door hem aan te wijzen
vertegenwoordiger en een vertegenwoordiger van de Inspectie voor de Volksgezondheid.
Hoofdstuk IV Wijzigingen in andere wetten
Artikel 20

[Wijzigt het Wetboek van Strafrecht.]

Artikel 21

[Wijzigt de Wet op de lijkbezorging.]

Artikel 22

[Wijzigt de Algemene wet bestuursrecht.]

264

Hoofdstuk V Slotbepalingen
Artikel 23

Deze wet treedt in werking op een bij koninklijk besluit te bepalen tijdstip.

Artikel 24

Deze wet wordt aangehaald als: Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
Lasten en bevelen dat deze in het Staatsblad zal worden geplaatst en dat alle ministeries, autoriteiten,
colleges en ambtenaren wie zulks aangaat, aan de nauwkeurige uitvoering de hand zullen houden.
Gegeven te 's-Gravenhage, 12 april 2001
Beatrix
De Minister van Justitie,
A. H. Korthals
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E. Borst-Eilers

265

266

C
Beschrijving van de onderzoeksopzet

1

Inleiding
In deze bijlage wordt de opzet van de empirische onderzoeksdelen beschreven. Hierbij wordt, waar
van toepassing, ook aandacht besteed aan de respons en non-respons. De wegingsprocedures die zijn
toegepast om de onderzoeksresultaten representatief te maken voor de situatie in Nederland in
2015/2016 worden in deze bijlage ook toegelicht.

2

Praktijkonderzoek

2.1

Het publieksonderzoek
Het publieksonderzoek is uitgevoerd door middel van een online vragenlijst die is voorgelegd aan het
CentERpanel. Het CentERpanel is een panel dat in 1991 is opgericht voor wetenschappelijk,
maatschappelijk en beleidsrelevant onderzoek. Het is een probability-based (geen zelf-selectie) panel
dat bestaat uit ruim 2.000 huishoudens, representatief voor de Nederlands sprekende bevolking.
Indien een huishouden dat deel uitmaakt van het panel niet beschikt over een breedbandverbinding
en/of computer, dan krijgt het van CentERdata de benodigde apparatuur in bruikleen om toch deel te
kunnen nemen. De panelleden kunnen elk weekend worden uitgenodigd om een online vragenlijst in
te vullen.
In de periode van 17 juni 2016 tot en met 26 juni 2016 werd de vragenlijst van dit publieksonderzoek
voorgelegd aan 2641 panelleden. Er is in deze periode eenmaal een reminder verstuurd. Bij de
analyses werden de ingevulde vragenlijsten van panelleden van 16 jaar en ouder meegenomen.
Vragenlijsten waarbij minder dan de helft van de vragen was ingevuld werden geëxcludeerd. Het
totaal aantal respondenten was daarmee 1965, een respons van 74%.
De vragenlijst bevatte vragen over ervaringen, kennis en opvattingen van de respondenten ten
aanzien van levensbeëindiging op verzoek, zie bijlage D. De vragen zijn voor zover mogelijk
vergelijkbaar gehouden met die in eerder publieksonderzoek over euthanasie en hulp bij zelfdoding.

267

2.2

Het sterfgevallenonderzoek
In het sterfgevallenonderzoek werd informatie verzameld over de praktijk van medische
besluitvorming rond het levenseinde. De onderzoeksopzet is vergelijkbaar met eerdere edities van het
sterfgevallenonderzoek, in 1990, 1995, 2001, 2005 en 2010. Het Centraal Bureau voor de Statistiek
trok voor dit onderzoek een steekproef uit doodsoorzaakverklaringen uit de periode augustus tot en
met november 2015, dezelfde periode als in de voorgaande jaren. Uit doelmatigheidsoverwegingen
werd een gestratificeerde steekproef getrokken. Daartoe zijn alle doodsoorzaakverklaringen uit de
onderzoeksperiode vooraf in 10 strata verdeeld (tabel 1). Toewijzing van een sterfgeval aan een
stratum geschiedde op basis van de op de doodsoorzaakverklaring opgegeven oorzaak van overlijden
en de daarmee samenhangende kans dat er een medische beslissing rond het levenseinde was
genomen. Voor sterfgevallen van kinderen van 0 tot 16 jaar en van personen met een niet-westerse
achtergrond werden twee strata samengesteld: een stratum met sterfgevallen waarin op grond van
de doodsoorzaak duidelijk was dat er geen medische beslissing rond het levenseinde genomen kon
zijn en een stratum met sterfgevallen waarin dat wel mogelijk was. Ook alle gevallen waarin de
doodsoorzaak ‘suïcide’ was kwamen in een apart stratum terecht. Voor de overige sterfgevallen
werden vijf strata samengesteld: stratum 1 bevatte alle sterfgevallen waarin onmogelijk een
medische beslissing rond het levenseinde kon zijn genomen, strata 2, 3 en 4 bevatten gevallen waarin
het respectievelijk onwaarschijnlijk, mogelijk en waarschijnlijk was dat een medische beslissing rond
het levenseinde was genomen, en stratum 5 bevatte gevallen waarin op de doodsoorzaakverklaring
was aangegeven dat euthanasie was toegepast of hulp bij zelfdoding was verleend. Voor de strata
waarin een medische beslissing rond het levenseinde onmogelijk was werd geen vragenlijst
uitgezonden. De strata met sterfgevallen van kinderen van nul tot zestien jaar, personen met een
niet-westerse achtergrond, en personen die suïcide hadden gepleegd werden in hun geheel in de
steekproef opgenomen. Ten aanzien van de overige strata gold voor de hoger genummerde strata,
waarin de kans op een medische beslissing rond het levenseinde groter was, een hogere
trekkingskans.
Aan de arts die betrokken was geweest bij een sterfgeval uit de steekproef waarbij een medische
beslissing rond het levenseinde mogelijk was, werd een vragenlijst gestuurd. Deze vragenlijst was
grotendeels identiek aan die uit de eerdere sterfgevallenonderzoeken. Er werd gevraagd naar
medische beslissingen rond het levenseinde en kenmerken van de besluitvorming en zorg in de
laatste levensfase. De vragenlijst is opgenomen als bijlage E.
Van de in totaal 9351 uitgezonden vragenlijsten werden er 7277 ingevuld retour ontvangen, een
respons van 78%. Daarnaast werden de 384 sterfgevallen waarvoor geen vragenlijst werd
uitgezonden in het te analyseren bestand opgenomen. Bij de analyses werd weging toegepast om te
corrigeren voor verschillen in steekproeffracties en in respons naar een aantal kenmerken van de
overledene of arts. Daarmee zijn de resultaten van het sterfgevallenonderzoek 2015 representatief
voor alle sterfgevallen in het jaar 2015.

268

Tabel 1. Strata sterfgevallenonderzoek
Steekproeffractie
1

Medische beslissing rond het levenseinde onmogelijk, Nederlanders

Vragenlijst
uitgezonden
Nee

en westerse allochtonen, 17 jaar en ouder
2

Medische beslissing rond het levenseinde onwaarschijnlijk,

1/12

Ja

Medische beslissing rond het levenseinde mogelijk, Nederlanders en 1/8

Ja

Nederlanders en westerse allochtonen, 17 jaar en ouder
3

westerse allochtonen, 17 jaar en ouder
4

Medische beslissing rond het levenseinde waarschijnlijk,

1/4

Ja

Concrete aanwijzing op het doodsoorzakenformulier voor euthanasie 1/2

Ja

Nederlanders en westerse allochtonen, 17 jaar en ouder
5

of hup bij zelfdoding, Nederlanders en westerse allochtonen, 17 jaar
en ouder
6

Medische beslissing rond het levenseinde onmogelijk, Nederlanders

1

Nee

en westerse allochtonen, nul tot en met 16 jaar
7

Medische beslissing rond het levenseinde mogelijk, Nederlanders en 1

Ja

westerse allochtonen, nul tot en met 16 jaar
8

Medische beslissing rond het levenseinde onmogelijk, niet- westerse 1

Nee

allochtonen, alle leeftijden
9

Medische beslissing rond het levenseinde mogelijk, niet- westerse

1

Ja

1

Ja

allochtonen, alle leeftijden
10 Suïcide

2.3

Vragenlijstonderzoek onder artsen
Opzet
Het vragenlijstonderzoek onder artsen is uitgevoerd in een aselecte, naar specialisme gestratificeerde
steekproef van in Nederland werkzame artsen. Bij het trekken van de steekproef is rekening gehouden
met de mate waarin artsen in verschillende specialismen te maken krijgen met sterfgevallen en
medische beslissingen rond het levenseinde. De specialismen welke in de steekproef zijn opgenomen
zijn samen betrokken bij het grootste deel van de sterfgevallen (schatting: 95%). Het betrof
huisartsen, specialisten ouderengeneeskunde, cardiologen, longartsen, internisten, neurologen,
chirurgen en intensive care artsen. Daarnaast is er een steekproef van psychiaters genomen. Voor de
steekproeftrekking werd gebruik gemaakt van een actueel adressenbestand van QuintilesIMS
(voorheen IMS Health). De artsen kregen op hun woon- of werkadres de schriftelijke vragenlijst
toegestuurd, samen met een begeleidende brief, aanbevelingsbrief van de Koninklijke Nederlandsche
Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG) een gefrankeerde antwoordenvelop en een
antwoordkaart. De vragenlijsten waren niet genummerd en bevatten geen tot individuele personen
herleidbare gegevens. De vragenlijst werd teruggestuurd in de bijgevoegde antwoordenvelop. Aan de
artsen werd gevraagd de antwoordkaart met daarop de adresgegevens van de arts apart van de
vragenlijst terug te sturen, waarop aangegeven kon worden of de betreffende arts aan het onderzoek
269

deelnam en, indien de arts niet deelnam, wat de reden daarvoor was. Op deze wijze kon worden
nagegaan wie de vragenlijst had ingestuurd en om welke redenen artsen niet deelnamen aan het
onderzoek. Na een maand werd aan alle artsen die geen antwoordkaart hadden ingestuurd een
reminder verstuurd met nogmaals de vragenlijst, een begeleidende brief, een antwoordenvelop en
een antwoordkaart. Twee maanden na de eerste zending werd een tweede reminder verstuurd. In een
aantal gevallen werd telefonisch of per e-mail nagegaan of artsen die geen antwoordkaart hadden
ingestuurd nog werkzaam waren.
Voor een aantal vragen was het erg belangrijk om een goede respons te bereiken, omdat op basis van
deze vragen frequentieschattingen voor de hele artsenpopulatie gemaakt werden en die vertekend
konden worden door een selectieve respons. Er waren ook een aantal meer explorerende vragen,
waarbij het niet noodzakelijk was dat ze door alle artsen beantwoord werden om toch een goede
analyse mogelijk te maken. Daarom is besloten de vragenlijst voor de tweede reminder in te korten
tot twee pagina’s, opdat ook artsen die weinig ervaring hadden met euthanasieverzoeken en artsen
met weinig tijd of interesse mee zouden willen doen. In deze korte vragenlijst waren alleen de meest
essentiële vragen ten behoeve van frequentieschattingen opgenomen.
Vragenlijst
Bij de ontwikkeling van de vragenlijst in 2005 (ten behoeve van de eerste evaluatie van de wet) is een
validatiestudie uitgevoerd, waaruit bleek dat artsen weinig problemen ervoeren met de interpretatie
en invulling. De huidige vragenlijst kwam grotendeels overeen met de vragenlijst uit 2005. Om deze
reden was het niet nodig een nieuwe validatiestudie uit te voeren. De nieuwe vragenlijst is wel
voorgelegd aan negen artsen uit verschillende disciplines, waarbij zowel artsen met veel ervaring met
het onderwerp als artsen met weinig ervaring werden meegenomen. De vragenlijst werd na het
invullen mondeling of schriftelijk besproken: de artsen bleken weinig problemen te ondervinden bij
het invullen van de vragenlijst.
In de vragenlijst werd artsen gevraagd naar hun ervaringen met en opvattingen over
levensbeëindiging op verzoek. Van deze termen werden aan het begin van de vragenlijst de volgende
definities gegeven:
Euthanasie:

Opzettelijke levensbeëindiging op uitdrukkelijk verzoek van de patiënt waarbij de
arts het laatste middel toedient.

Hulp bij zelfdoding: Opzettelijke levensbeëindiging op uitdrukkelijk verzoek van de patiënt waarbij de
patiënt zélf het laatste middel toedient.
De vragenlijst bestond uit de volgende onderdelen (de vragenlijst is opgenomen als bijlage F):
A. Enkele achtergrondkenmerken
De eerste vraag die aan de artsen gesteld werd, was of ze het afgelopen jaar werkzaam waren
geweest als arts. Indien ze ontkennend antwoordden, hoefden ze de vragenlijst niet verder in te

270

vullen en werden ze geëxcludeerd uit de studie. Vervolgens werden de artsen gevraagd naar hun
specialisme, hoe lang zij werkzaam zijn als arts en hoeveel uur zij per week werken. Ook werden de
artsen gevraagd of zij werkzaam zijn als consulent palliatieve zorg of als arts van Steun en Consultatie
bij Euthanasie in Nederland (SCEN-arts).
B. Ervaringen
In het tweede deel van de vragenlijst werd aan de artsen gevraagd of en hoe vaak in het afgelopen
jaar ze bepaalde medische beslissingen rond het levenseinde hadden genomen. Indien de artsen geen
ervaring hadden met deze beslissingen, werd gevraagd of ze het denkbaar zouden vinden een
dergelijke beslissing te nemen. Deze vragen kwamen voor het grootste deel overeen met de vragen
uit de vragenlijst uit 2005 en de interviews uit de onderzoeksronden daarvoor. Hierdoor konden
frequenties vergeleken worden met voorgaande onderzoeksronden.
C. Verzoeken en uitvoering
Dit onderdeel ging in op de manier waarop artsen omgaan met het afwijzen van verzoeken om
levensbeëindiging en op moeilijkheden die kunnen optreden bij de besluitvorming over en uitvoering
van euthanasie of hulp bij zelfdoding. Tevens werden vragen gesteld over de beslissing om
levensbeëindiging op verzoek niet te melden. Bij de laatste reminder zijn de meeste vragen uit dit
onderdeel weggelaten.
D. Casusbeschrijving
In het vierde onderdeel van de vragenlijst werd de artsen gevraagd om aan de hand van maximaal
vijfentwintig vragen specifieke informatie te geven over bepaalde situaties die zij in de praktijk waren
tegengekomen. Er waren vier verschillende versies van dit deel van de vragenlijst. Op deze manier
konden de volgende vier specifieke situaties aan bod komen. Twee voor huisartsen, specialisten
ouderengeneeskunde en medisch specialisten:
 De laatste keer dat de arts euthanasie uitvoerde of hulp bij zelfdoding verleende na uitdrukkelijk
verzoek van een patiënt die geen kanker had. Indien de arts alleen een verzoek van een patiënt
met kanker had ingewilligd, kon de arts deze casus gebruiken.
 De laatste keer dat de arts euthanasie of hulp bij zelfdoding weigerde na uitdrukkelijk verzoek van
een patiënt die geen kanker had. Indien de arts alleen een verzoek van een patiënt met kanker
had geweigerd, kon de arts deze casus gebruiken.
En twee voor psychiaters:
 De laatste keer dat de psychiater hulp bij zelfdoding verleende of euthanasie uitvoerde bij een
patiënt met een psychiatrische aandoening na uitdrukkelijk verzoek.
 De laatste keer dat de psychiater hulp bij zelfdoding of euthanasie weigerde bij een patiënt met
een psychiatrische aandoening na uitdrukkelijk verzoek.

271

De ene helft van alle artsen (huisartsen, specialisten ouderengeneeskunde en medisch specialisten)
kreeg een vragenlijst waar gevraagd werd naar de laatste keer dat de arts een uitdrukkelijk verzoek
inwilligde, de andere helft kreeg een vragenlijst waar gevraagd werd naar de laatste keer dat de arts
een uitdrukkelijk verzoek weigerde. In de vragenlijst voor psychiaters werd zowel gevraagd naar de
laatste keer dat de psychiater het uitdrukkelijk verzoek inwilligde als weigerde. Dit omdat we op basis
van de cijfers over euthanasie bij psychiatrische patiënten verwachtten dat de meeste psychiaters
weinig ervaring hebben met het inwilligen van een uitdrukkelijk verzoek waardoor de meerderheid
van de psychiaters deze vragen zou kunnen overslaan. De vragen voor artsen en psychiaters over het
ingewilligde en geweigerde verzoek kwamen grotendeels overeen.
In de verkorte vragenlijsten van twee pagina’s ontbrak dit onderdeel.
E. Stellingen
Aan de hand van een aantal stellingen werd de artsen gevraagd naar hun opvattingen over de Wet
toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl) en de praktijk van medische
besluitvorming en zorg rond het levenseinde in Nederland.
F. Persoonlijke informatie
Tot slot werden nog enkele achtergrondgegevens van de arts nagevraagd.
Afgezien van het casusdeel waren de twee vragenlijsten voor artsen identiek. De vragenlijst voor
psychiaters was grotendeels gelijk aan die voor de artsen.
Respons
In totaal werd aan 3000 artsen een vragenlijst gestuurd. Van 239 van de 3000 artsen bleek het adres
niet juist te zijn. Daarnaast gaven 104 artsen om andere redenen aan niet aan de inclusiecriteria te
voldoen. Deze groep van in totaal 343 artsen wordt niet meegeteld bij de voor het onderzoek
relevante artsen. Tabel 2 geeft een overzicht van artsen die niet deelnamen aan het onderzoek.
In totaal zijn er 2657 artsen aangeschreven die relevant waren voor het onderzoek, 1374 stuurden
een ingevulde vragenlijst terug (respons 52%). Van de 1374 ingestuurde vragenlijsten betrof het in
233 gevallen de vragenlijst van twee pagina’s. Van de 1303 relevante artsen die niet meededen aan
het onderzoek stuurden 201 artsen een antwoordkaart retour waarop werd aangegeven wat de reden
was om niet mee te doen. De meeste artsen gaven aan dat ze vanwege tijdgebrek niet meededen en
sommige artsen gaven als reden dat ze weinig tot geen ervaring hadden met euthanasie(verzoeken)
(tabel 2).
Onder de 500 random geselecteerde psychiaters die een schriftelijke vragenlijst kregen toegestuurd
waren 32 Kinder- en Jeugd psychiaters. Zij gaven aan dat ze (vrijwel) niet met het onderwerp in
aanraking kwamen en daarom hebben we deze groep psychiaters geëxcludeerd. Daarnaast zijn er
twee forensische psychiaters geëxcludeerd.

272

Tabel 2 Respons (absolute aantallen)
Huis-artsen Medisch

Specialisten Psychiaters Totaal

specialisten ouderengeneeskunde
a

Geselecteerde adressen

b

Deelname onmogelijk, reden:

1100

1000

400

500

80

109

79

75

Niet (meer) op dit adres

3000
343

66

85

60

28

239

14

24

19

47

104

werkzaam
Niet (meer) klinisch
werkzaam
c

Deelname wel mogelijk

1020

891

321

425

2657

d

Geen deelname

413

560

112

218

12831

Bericht geen deelname:

90

68

14

29

201

Geen tijd

75

46

9

18

Anders/niet genoemd

15

22

5

11

e

Aantal respondenten

607

331

209

207

f

Responspercentage

59,5%

37,1%

65,1%

48,7%

148
53
13741
51,7%

(100% x e/c)
1

20 respondenten hebben niet aangegeven wat hun specialisme is; totaal is daarom 20 lager dan de som voor alle groepen artsen
voor ‘geen deelname’ en 20 hoger voor ‘aantal respondenten’

Weging
Voor elk specialisme, met uitzondering van psychiaters, dat vertegenwoordigd is in het onderzoek is
een weegfactor berekend. Met deze weegfactor worden de gegevens representatief gemaakt voor
alle artsen in Nederland. Een specialisme waarvan veel artsen in de steekproef zaten maar dat relatief
klein is ten opzichte van de gehele artsenpopulatie van Nederland, krijgt een lage weegfactor.
Wanneer de respons erg laag was in een bepaalde groep, is de weegfactor groter.
De weegfactor is globaal als volgt berekend:
totaal aantal artsen in Nederland
aantal artsen dat de vragenlijst ingevuld heeft
Met het totaal aantal artsen in Nederland wordt het totaal aantal voor dit onderzoek relevante artsen
in het specialisme bedoeld. Hiertoe behoren niet de artsen die niet (meer) als arts of in het
aangeschreven specialisme werkzaam waren (hieronder vallen ook artsen die langdurig met verlof
waren) en artsen die op een ander adres werkzaam waren (zie tabel 1). Er is vanuit gegaan dat de
frequentie waarmee in de steekproef artsen werden aangetroffen die niet tot de relevante artsen
behoorden representatief was voor de frequentie onder alle artsen in het betreffende specialisme in
Nederland. Artsen die deelname weigerden of niet reageerden maar niet tot bovengenoemde
groepen behoorden, werden tot de groep relevante artsen gerekend. Onder deze artsen bevonden
zich waarschijnlijk ook artsen die niet tot de groep relevante artsen behoorden; daardoor kan het
273

totaal aantal relevante artsen iets te hoog ingeschat zijn. De onderstaande formule werd gebruikt om
het aantal relevante artsen per specialisme te berekenen:

aantal relevante artsen = aantal artsen in Nederland191 x (1 –

aantal niet-relevante artsen
aantal geselecteerd artsen

)

Het aantal artsen in Nederland werd gebaseerd op een actueel adressenbestand. Artsen die zowel als
internist als als IC arts geregistreerd stonden telden alleen mee als intensivist. Door voor elk
specialisme het aantal voor dit onderzoek relevante artsen te delen door het aantal artsen dat de
vragenlijst had ingevuld heeft werd een weegfactor verkregen:

weegfactor =

aantal relevante artsen
aantal artsen dat de vragenlijst ingevuld heeft

In tabel 3 worden de weegfactoren per specialisme weergegeven. De weegfactor voor bijvoorbeeld
huisartsen is 15,40, wat wil zeggen dat elke huisarts in de steekproef ongeveer vijftien voor het
onderzoek relevante huisartsen vertegenwoordigt. Door middel van weging konden de antwoorden
van de verschillende groepen artsen worden opgeteld en konden schattingen worden gemaakt die
gelden voor de Nederlandse artsen uit alle deelnemende specialismen.
Tabel 3 Weegfactoren
Specialisme

Aantal relevante artsen Weegfactor1
in Nederland (KNMG)

Huisartsen

9345

Specialisten ouderengeneeskunde

1058

5,06

Cardiologen

872

18,96

Longartsen

722

13,13

Internisten

1733

18,44

Neurologen

780

15,92

Chirurgen

908

20,64

IC artsen

517

12,02

Psychiaters

2566

12,40

1

15,40

Deze weegfactoren zijn gebruikt bij vragen die aan alle artsen zijn voorgelegd. Voor de vragen die niet aan alle artsen zijn
voorgelegd zijn aparte weegfactoren berekend.

2.4

Interviews met psychiaters
Opzet
In de periode november 2015 tot oktober 2016 zijn er 17 psychiaters geïnterviewd om zicht te krijgen
op hun ervaringen, opvattingen en overwegingen die zij hebben betreft levensbeëindiging bij

191 KNMG Opleiding en registratie. Aantal geregistreerde specialisten/profielartsen op peildatum 31 december 2011.

274

psychiatrisch patiënten. Omdat dit deelonderzoek specifiek gericht was op ervaringen en opvattingen
van de psychiaters is er gekozen voor een kwalitatieve onderzoeksmethode: diepte-interviews met
een open karakter, afgenomen met behulp van een voorafgaand opgestelde lijst met
gespreksonderwerpen (topiclijst, zie bijlage G). Deze topiclijst is opgesteld en aangepast op basis van
literatuuronderzoek en drie pilot-interviews. De onderwerpen die aan bod zijn gekomen waren
persoonlijke en professionele visie op levensbeëindiging bij psychiatrisch patiënten, rol van de
psychiater, rol van de SCEN-arts en huisarts, rol van de omgeving, criteria van de Wtl, het
functioneren van de GGZ, de Richtlijn van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, de
Levenseindekliniek, verhouding suïcide en levensbeëindiging door middel van euthanasie of hulp bij
zelfdoding.
Het aantal af te nemen interviews is in kwalitatief onderzoek lastig vooraf te bepalen, omdat dit
samenhangt met zogenaamde ‘saturatie’: dit houdt in dat zich tijdens interviews geen nieuwe
standpunten of overwegingen meer voordoen. In de onderzoeksopzet is er gesproken over circa 10
psychiaters, maar dit aantal is uitgebreid naar 17 psychiaters. Op dat moment werden er geen nieuwe
standpunten of overwegingen meer aangedragen die niet in voorgaande interviews naar voren waren
gekomen.
De interviews hadden een duur van tussen de één en twee uur, op een door de respondent gekozen
locatie.
Wer ving
De psychiaters zijn op basis van purposive sampling (gericht op variatie in ervaring met
levensbeëindiging en opvattingen) geselecteerd. Daarnaast zijn ook de sekse, instellingen waarin de
psychiaters werkzaam zijn en specialisme van de arts in acht genomen.
Er werd geworven door middel van een aselecte steekproef via zorgkaartnederland.nl, persoonlijke
uitnodiging bij bekendheid bij de onderzoekers met specifieke standpunten en bij de
Levenseindekliniek.
Op basis hiervan zijn er vier vrouwen en dertien mannen geïnterviewd. Hiervan waren er 4 werkzaam
(geweest) bij een UMC, hadden drie psychiaters een eigen praktijk, waren er zeven werkzaam in een
GGZ instelling, was één psychiater werkzaam in de forensische psychiatrie en waren er vier
psychiaters werkzaam bij de Levenseindekliniek. De psychiaters waren gespecialiseerd in
stemmingsstoornissen, aan middelen gebonden stoornissen, persoonlijkheidsstoornissen, obsessiefcompulsieve stoornissen, schizofrenie en andere psychotische stoornissen en trauma-gerelateerde
stoornissen.
Analyse
Eén van de audiobestanden is na het interviewen verloren gegaan, dus er zijn in totaal 16 interviews
meegenomen in de analyse. De interviews zijn na afname verbatim getranscribeerd door een tijdelijke
externe werknemer van het AMC. Na het lezen en herlezen zijn de interviews in MAXQDA 12
gecodeerd, zijn er codebomen opgesteld en thematisch geanalyseerd volgens de constant comparison
methode. Alle interviews zijn afgenomen en geanalyseerd door de onderzoeker van het AMC, waarbij

275

er ook een onafhankelijk onderzoeker vijf transcripten nogmaals heeft gecodeerd. Voorafgaand en
tijdens het proces van interviewen en coderen zijn de codes en resultaten besproken met alle
betrokken onderzoekers.

3

Evaluatie van het functioneren van de Regionale Toetsingscommissies
euthanasie (RTE)

3.1

Vragenlijstonderzoek onder meldend artsen
In het onderzoek onder meldende artsen werd gevraagd naar de ervaringen van de betreffende artsen
met melding en toetsing bij een steekproef van in 2015 of 2016 uitgevoerde gevallen van euthanasie
of hulp bij zelfdoding. Daarnaast werd hen gevraagd naar hun opvattingen over euthanasie en hulp
bij zelfdoding in het algemeen. De vragenlijst is opgenomen als bijlage H.
Ten behoeve van dit deelonderzoek werden twee systematische steekproeven getrokken uit de
Euthanasie Database (ED) van afgehandelde gemelde gevallen, uit de periode juli 2015 tot en met mei
2016. De eerste steekproef van 500 meldingen werd getrokken uit vragen oproepende (VO)
meldingen, de tweede steekproef van 500 meldingen werd getrokken uit alle meldingen.
In ED worden alle meldingen per regio geordend naar datum. Ten behoeve van de steekproeftrekking
werden eerst alle VO-meldingen in de onderzoeksperiode in ED geselecteerd: daaruit werd voor elke
regio iedere 3de VO-melding met als startpunt de 3de melding geselecteerd. Als een geselecteerde
melding was gemeld door een arts die al eerder in deze steekproef voorkwam of een arts die al was
benaderd voor deelname aan een ander deelonderzoek, dan werd de eerstvolgende VO-melding
geselecteerd. Daarna werd de trekking weer voortgezet met de 3de VO-melding na deze
eerstvolgende VO-melding, totdat het totaal van 500 was bereikt.
Voor de tweede steekproef werd gebruikt gemaakt van het totale bestand van gemelde gevallen in de
onderzoekperiode in ED. Voor elke regio werd iedere 10de melding van de lijst geselecteerd, met als
startpunt de 10de melding. Als een geselecteerde melding was gemeld door een arts die al eerder in
steekproef 1 of 2 voorkwam of een arts die al was benaderd voor deelname aan een ander
deelonderzoek, dan werd de eerstvolgende melding geselecteerd. Daarna werd de trekking weer
voortgezet met de 10de melding na deze eerstvolgende melding totdat het totaal van 500 was
bereikt.
Ten behoeve van de anonimiteit werd er een “omnummerlijst” gemaakt, waarbij het geselecteerde
meIdingsnummer werd vervangen door een onderzoeksnummer. De onderzoeksnummers werden op
de vragenlijsten genoteerd. In totaal werden er 1000 vragenlijsten per post opgestuurd naar het
werkadres van de betreffende artsen. Bij de uitnodigingsbrief werd een bijlage gevoegd met enkele
gegevens over het gemelde geval (datum van uitvoering, geslacht patiënt en leeftijd patiënt), zodat
voor de respondent duidelijk was op welke patiënt de vragenlijst betrekking had, zonder de
anonimiteit in gevaar te brengen. Twee en zes weken na verzending van de vragenlijsten kregen de
respondenten van wie nog geen vragenlijst retour was ontvangen een reminder.

276

Respons
In totaal hebben we 712 ingevulde vragenlijsten retour ontvangen (respons 71%); vanuit steekproef 1
(VO-meldingen) ontvingen we 353 ingevulde vragenlijsten en vanuit steekproef 2 (alle meldingen)
359. Daarnaast werden 45 vragenlijsten blanco geretourneerd. Redenen waarom deze vragenlijsten
niet waren ingevuld waren: arts is niet meer werkzaam op het aanschrijfadres (19x), onvoldoende
gegevens om de betreffende patiënt te achterhalen (9x), foutief adres (4x), arts is met pensioen (3x),
arts heeft geen belangstelling voor dit onderzoek (3x), arts is wegens ziekte voor onbepaalde tijd
afwezig (3x), arts heeft al een vragenlijst ingevuld (2x), arts is overleden (1x), geen reden genoemd
(1x). Van 243 artsen in de steekproef is geen enkele reactie ontvangen.

3.2

Analyse database RTE’s
Bij de analyse van de RTE database werd gekeken naar de praktijk van het ‘vragen oproepend’ (VO) en
‘niet-vragen oproepen’ (NVO) classificeren van meldingen en het vragen om aanvullende informatie.
Daarnaast werd gekeken of speciale aandacht door de RTE gerelateerd is aan kenmerken van de
patiënt en van de meldend arts. Hierbij werd ook gekeken naar trends in tijd en verschillen tussen
regio’s. Om de gegevens van alle gemelde gevallen vanaf 2002 tot en met 2015 te kunnen analyseren
moesten een aantal databases worden gekoppeld. De RTE’s documenteren alle gemelde gevallen van
euthanasie en hulp bij zelfdoding in een online database. Vanaf 1 april 2012 is het oude systeem
vervangen door ED. Omdat de gegevens in de oude database niet direct toegankelijk waren, hebben
ICT-medewerkers van de RTE’s met behulp van een query de benodigde gegevens uit de databases
gehaald. Vervolgens moesten de bestanden met de gegevens van voor 1 april 2012 en worden
gekoppeld met de bestanden van na 1 april 2012. De gegevens over of een melding door de
Levenseindekliniek gedaan werd, werden in een apart bestand bijgehouden. Op basis van
dossiernummer kon dit kenmerk gekoppeld worden aan het bestand met alle andere variabelen.
Voor de analyse werden diverse variabelen gebruikt: kenmerken van de patiënt (geslacht, leeftijd,
aandoening), kenmerken van de uitvoerend arts (specialisme meldend arts, wel/niet
levenseindekliniek) en kenmerken van de melding (euthanasie of hulp bij zelfdoding, regio, jaar van
melding, extra vragen gesteld aan de meldend arts/consulent, VO of NVO, wel of niet
‘overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen’). Bepaalde variabelen zijn pas sinds 2012 beschikbaar zoals
VO/NVO (deze verdeling werd in 2012 ingevoerd) en uitgevoerd door de levenseindekliniek (deze is in
2012 opgericht). Ook worden sinds 2012 de aandoeningen dementie, psychiatrie en stapeling
ouderdomsklachten apart geregistreerd terwijl deze eerder nog onder ‘overig’ vielen. De uiteindelijke
database bevatte 43.171 gemelde gevallen in de periode 2002-2015.

3.3

Dossieronderzoek gemelde gevallen
Na vooronderzoek, een analyse van alle gevallen die door de RTE’s als ‘niet conform de
zorgvuldigheidseisen’ zijn beoordeeld en een analyse van een steekproef van 25 meldingen die door
de RTE’s als ‘conform de zorgvuldigheidseisen’ zijn beoordeeld (uit de categorieën kanker, dementie,
psychiatrie, Levenseindekliniek en multipele ouderdomsklachten) bleek dat er in de dossiers van de
RTE’s onvoldoende aanknopingspunten waren om het beoordelingsproces te kunnen onderzoeken. De

277

oorzaak hiervoor was tweeledig: NVO meldingen worden over het algemeen met een
gestandaardiseerd oordeel digitaal afgedaan, waarin er geen overwegingen naar voren komen.
Daarnaast is het zo dat meldingen die als VO zijn bestempeld in de vergaderingen besproken en hier
worden geen notulen van gemaakt. De tijdens vergaderingen gevoerde discussie komt niet in de
oordelen naar voren. Dit gaf aanleiding tot een aanpassing van de onderzoeksopzet, waarin er is
besloten vergaderingen van de RTE’s te observeren en de discussieruimte van de digitale
werkomgeving van de RTE’s te analyseren (ED). Deze twee onderzoeksmethoden zullen in
onderstaande paragrafen worden besproken.

3.4

Observaties vergaderingen toetsingscommissies
Opzet
In de periode juni 2016 – november 2016 zijn er tien vergadering van de RTE’s bijgewoond om inzicht
te verkrijgen in het beoordelingsproces van gemelde levensbeëindigingen. Alle regio’s zijn tweemaal
bezocht om de commissies in verschillende samenstelling te kunnen observeren. De observaties zijn
telkens door twee observatoren gedaan. De onderzoekers van het VUmc en het ErasmusMC hebben
ieder vijf observaties uitgevoerd, de onderzoeker van het AMC heeft alle tien de observaties
uitgevoerd zodat continuïteit in werkwijze en beschrijving gewaarborgd werd.
Er is een onderscheid gemaakt tussen ‘procedurele’ en ‘inhoudelijke’ processen. Onder de procedurele
processen vielen zaken als sfeer, tijd, onderlinge verhoudingen en rol specifieke inbreng, dit werd
geobserveerd door de onderzoekers van het VUmc en ErasmusMC. Het inhoudelijke deel betrof dat
wat de commissieleden tijdens de vergaderingen besproken hebben, dit werd door de onderzoeker
van het AMC bijgehouden. Met behulp van laptops werden er aantekeningen gemaakt en letterlijk
genoteerd wat er tijdens de vergaderingen besproken werd.
Proces
Na toestemming van de RTE’s zijn alle commissieleden per brief op de hoogte gesteld van de
aanwezigheid van de observatoren en het doel van het onderzoek. Er is besloten de commissieleden
geen informed-consent te laten tekenen, omdat dit tijdens de eerste observatie door de
commissieleden als overbodig werd ervaren en er ook voorafgaand aan het onderzoek de gelegenheid
is geboden om af te zien van het meewerken aan de observaties.
Voorafgaand aan de vergaderingen werd de agenda door de RTE’s via email naar de onderzoekers
gestuurd, zodat zij op de hoogte waren van de hoeveelheid meldingen die er in de desbetreffende
vergadering besproken zou worden. De nummers van de meldingen werden door de onderzoekers
genoteerd, om zo per besproken melding notities te kunnen maken.
Tijdens de vergaderingen werd er in bijna alle gevallen geen beperkingen vanuit de RTE’s aan de
onderzoekers opgelegd. Eenmaal werd de onderzoekers verzocht niet aanwezig te zijn tijdens een
gesprek met een uitgenodigde arts, met als reden dat dit een ‘gecompliceerd geval’ was. Daarnaast
werd er eenmaal gevraagd of de onderzoekers tijdens een gesprek met een uitgenodigde arts niet op
de laptops mee wilden typen, omdat dit wellicht onprettig en stressvol voor de arts zou worden
ervaren. Er zijn vervolgens wel schriftelijke aantekeningen gemaakt, die later alsnog digitaal zijn
verwerkt.

278

Analyse
In alle gevallen is er met behulp van laptops verbatim genoteerd wat de commissieleden tijdens de
vergaderingen bespraken en zijn er aantekeningen gemaakt van situaties waaruit sfeer, rolverdeling
en onderlinge verhoudingen duidelijk werden.
Na elke vergadering is er overleg geweest tussen de desbetreffende onderzoekers over wat de
impressies waren en of er eventuele opvallende zaken naar voren waren gekomen. Daarna is er door
beide onderzoekers een observatieverslag opgesteld dat vervolgens door de onderzoeker van het AMC
is geanalyseerd.
Tijdens de analyse is er door middel van lezen en herlezen gekeken naar algemeen verloop van de
vergaderingen en het beoordelingsproces, verschillen en overeenkomsten tussen de regio’s, de
beoordeling van specifieke groepen als dementie, psychiatrie en multipele ouderdomsklachten en
meldingen waarin werd afgeweken van de Code of Practice. Bevindingen zijn teruggekoppeld aan de
mede-observatoren met de vraag of dit overeenkomstig was met wat zij hadden geobserveerd.
Resultaten zijn met alle betrokken onderzoekers besproken en gecheckt op volledigheid en
geschiktheid voor beschrijving in het rapport. De RTE’s zijn op geen moment betrokken geweest bij de
analyse en beschrijving van de observaties.

3.5

Analyse van discussieruimte in ED
De onderzoekers die betrokken waren bij het onderzoek naar het functioneren van de RTE’s hebben
via de RTE’s toestemming gekregen om de digitale werkomgeving (ED) te kunnen inzien. Het
onderzoek richtte zich op de vraag hoe het beoordelingsproces van de RTE’s verloopt en welke
argumenten leden aandragen om een melding ‘conform de zorgvuldigheidseisen’ of ‘niet conform de
zorgvuldigheidseisen’ te beoordelen. In het kader hiervan heeft er een analyse plaatsgevonden van
alle ingebrachte discussiepunten tussen 2012 (het jaar waarin ED in werking trad) en januari 2016, dit
waren er 36, variërend in aantal meediscussiërende leden. Het aantal inhoudelijke reacties van leden
op de discussiepunten varieerde van nul tot 20.
Al deze discussies zijn in MAXQDA 12 ingevoerd en gecodeerd, waarna er codebomen zijn opgesteld
en er een thematische analyse heeft plaatsgevonden. Analyse ging in overleg met de betrokken
onderzoekers en de resultaten zijn besproken met de gehele onderzoeksgroep.

3.6

Onderzoek onder (voormalig) RTE-leden en deskundigen
Opzet
Om zicht te krijgen op de opvattingen van RTE-leden betreft het functioneren van de RTE’s en de
houdbaarheid van het huidige systeem is er een vragenlijstonderzoek verricht onder alle leden van de
RTE’s, inclusief de secretarissen, en zijn er in de periode november 2016 – februari 2017 interviews
gehouden met 11 huidige en oud-leden van de RTE’s.

279

Schriftelijke vragenlijst
De schriftelijke vragenlijst die in de vorige evaluatie was gebruikt, vormde de basis van de vragenlijst
voor dit onderzoek. Wel zijn enkele vragen toegevoegd die betrekking hadden op nieuwe elementen
van de toetsing, zoals het VO/NVO onderscheid, de Code of Practice en de klachtenregeling. Ook
besteedde de vragenlijst meer aandacht aan toetsing van meldingen over psychiatrische patiënten,
omdat dat een van de aandachtspunten van deze evaluatie was.
De vragenlijst bestond uit 14 gesloten vragen en 14 stellingen. Bij de gesloten vragen werd de
respondent om een toelichting gevraagd. Bij alle vragen gaven minstens enkele respondenten een
toelichting, die in het rapport zijn opgenomen wanneer ze het inzicht in de gegeven antwoorden
vergrootten.
Er zijn in totaal 60 vragenlijsten uitgestuurd en 38 ingevulde lijsten ontvangen (respons 63%). Gezien
de relatief kleine onderzoekspopulatie hebben we de vragenlijsten alleen in de vorm van rechte
tellingen geanalyseerd. Het leggen van statistische verbanden was bij dit lage aantal niet mogelijk.
Inter view s
Omdat er getracht werd zicht te krijgen op ervaringen en opvattingen is er gekozen voor een
kwalitatieve onderzoeksmethode: diepte-interviews. De interviews werden aan de hand van een
vooraf opgestelde lijst met gespreksonderwerpen gehouden, welke op open wijze werden
uitgevraagd. Deze topiclijst (bijlage K) werd gebaseerd op de onderzoeksvragen, observaties en
analyse van de discussieruimte in ED. De onderwerpen die aan bod zijn gekomen waren onder andere
de opvattingen over het huidige functioneren van de RTE’s, de werkdruk, het onderscheid VO/NVO, de
mogelijkheden om toelichting te vragen, communicatie tussen regio’s, het werken met ED, de
Levenseindekliniek, de Code of Practice en het Openbaar Ministerie.
De interviews hadden een duur van tussen de één en drieënhalf uur en vonden plaats op een door de
commissieleden gekozen locatie.
Selectie
De selectie van de commissieleden voor de interviews vond plaats op basis van purposive sampling.
Hierbij werd gelet op functie binnen de RTE, regio waarin de commissieleden werkzaam zijn en een
zo groot mogelijke verscheidenheid aan opvattingen over het functioneren van de RTE’s. Ook is er
specifiek geselecteerd op basis van of de commissieleden al aanwezig waren tijdens de observaties
van commissievergaderingen. Om een zo breed mogelijk perspectief te verkrijgen is er voornamelijk
gekozen voor leden die niet aanwezig waren tijdens de observaties.
Uit alle regio’s zijn er twee commissieleden geïnterviewd, één van de leden was niet voor een
specifieke regio werkzaam. Er zijn twee voorzitters, twee ethici, twee artsen, twee secretarissen, twee
oud-leden en twee bestuursleden geïnterviewd (één van de leden had een dubbelfunctie).

280

Analyse
De interviews zijn na afname verbatim getranscribeerd door een tijdelijke externe werknemer van het
AMC. Na het lezen en herlezen zijn de interviews in MAXQDA 12 gecodeerd, zijn er codebomen
opgesteld en heeft er een thematische analyse plaatsgevonden volgens de constant comparison
methode.
De interviews zijn afgenomen en geanalyseerd door twee onderzoekers van het VUmc en het AMC. In
nauwe samenwerking zijn de codes en codebomen besproken en heeft er volgens de constant
comparison methode een thematische analyse plaatsgevonden. De uiteindelijke resultaten zijn met
de betrokken onderzoekers besproken en beschreven door de onderzoekers van het AMC.

281

282

D
Vragenlijst Publieksonderzoek

Publieksonderzoek naar euthanasie en hulp bij zelfdoding
Vragenlijst
Het Erasmus MC doet samen met andere universitaire medische centra onderzoek naar euthanasie en
hulp bij zelfdoding. Door middel van deze vragenlijst willen wij inzicht krijgen in de kennis,
opvattingen en ervaringen van burgers over dit onderwerp. Deze vragenlijst begint met vragen over
uw gezondheid. Daarna volgen vragen over uw kennis, opvattingen en ervaringen rondom euthanasie
en hulp bij zelfdoding. In het laatste deel van de vragenlijst vragen we uw mening over enkele
verschillende situaties die zich voor kunnen doen. En we eindigen met een paar algemene vragen.
Voor sommige mensen is de laatste levensfase een onderwerp waar zij liever niet over willen
nadenken. Toch stellen wij het zeer op prijs als u de tijd en moeite wilt nemen om deze vragenlijst in
te vullen.
De resultaten van het onderzoek zullen gebruikt worden om aanbevelingen te doen voor verbetering
van de praktijk van euthanasie en hulp bij zelfdoding.
In deze vragenlijst worden de volgende definities gebruikt:
Euthanasie: levensbeëindiging door toediening van een middel door een arts op uitdrukkelijk verzoek
van de patiënt.
Hulp bij zelfdoding: levensbeëindiging waarbij de patiënt zélf een middel inneemt dat hij/zij op
zijn/haar uitdrukkelijke verzoek via een arts heeft gekregen.
Bij de meeste vragen kunt u slechts één antwoord kiezen. Als u bij een vraag meerdere antwoorden
kunt kiezen, staat dit duidelijk vermeld.
Het beantwoorden van de vragenlijst zal ongeveer 20 minuten duren.

283

A Uw gezondheid
1

2

3

4

5

Hoe is over het algemeen uw gezondheid?


Zeer goed



Goed



Matig



Slecht



Zeer slecht

Hoe is over het algemeen uw “kwaliteit van het leven”?


Zeer goed



Goed



Matig



Slecht



Zeer slecht

Hebt u één of meer van de volgende aandoeningen? (meerdere antwoorden mogelijk)


Astma/COPD



Reuma/artrose



Diabetes mellitus/suikerziekte



(Gevolgen van) een beroerte



Hartaandoening



Depressie



Dementie



Multiple sclerose (MS) / amyotrofische lateraal sclerose (ALS)



Kanker



Anders, namelijk ………………………………………………………………………………….



Geen van deze aandoeningen  ga naar vraag A5

In welke mate beïnvloeden deze aandoeningen uw kwaliteit van leven?


In zeer sterke mate



In sterke mate



In mindere mate

Kies het antwoord dat het best past bij uw gezondheid vandaag.
a.

Mobiliteit



Ik heb geen problemen met lopen



Ik heb een beetje problemen met lopen



Ik heb matige problemen met lopen



Ik heb ernstige problemen met lopen



Ik ben niet in staat om te lopen

b.

Zelfzorg



Ik heb geen problemen met mijzelf wassen of aankleden

284



Ik heb een beetje problemen met mijzelf wassen of aankleden



Ik heb matige problemen met mijzelf wassen of aankleden



Ik heb ernstige problemen met mijzelf wassen of aankleden



Ik ben niet in staat mijzelf te wassen of aan te kleden

c.

Dagelijkse activiteiten (bijvoorbeeld werk, studie, huishouden, gezins- en
vrijetijdsactiviteiten)



Ik heb geen problemen met mijn dagelijkse activiteiten



Ik heb een beetje problemen met mijn dagelijkse activiteiten



Ik heb matige problemen met mijn dagelijkse activiteiten



Ik heb ernstige problemen met mijn dagelijkse activiteiten



Ik ben niet in staat mijn dagelijkse activiteiten uit te voeren

d.

Pijn/ongemak



Ik heb geen pijn of ongemak



Ik heb een beetje pijn of ongemak



Ik heb matige pijn of ongemak



Ik heb ernstige pijn of ongemak



Ik heb extreme pijn of ongemak

e.

Angst/somberheid



Ik ben niet angstig of somber



Ik ben een beetje angstig of somber



Ik ben matig angstig of somber



Ik ben erg angstig of somber



Ik ben extreem angstig of somber

B Uw kennis
Hieronder volgt een aantal beweringen over de euthanasiewet. Geef bij elke bewering aan of deze naar
uw mening goed of fout is, of dat u het niet weet.
Goed

Fout

Weet ik
niet

1

Volgens de euthanasiewet mag alleen een arts euthanasie toepassen. 

2

Een arts mag een euthanasieverzoek weigeren, ook als aan de
wettelijke eisen wordt voldaan.

3

Een euthanasieverzoek van een familielid van de patiënt is wettelijk
geldig.

4

Psychiatrische patiënten komen niet in aanmerking voor euthanasie
of hulp bij zelfdoding.

5

Een arts dient een schriftelijk euthanasieverzoek altijd te volgen.

285





























6

Voor patiënten met gevorderde dementie is een schriftelijk
euthanasieverzoek noodzakelijk om in aanmerking te kunnen komen 























voor euthanasie.
7

Euthanasie mag niet worden uitgevoerd bij kinderen in de leeftijd van
1-11 jaar.

8

De Levenseindekliniek moet zich bij de uitvoeringvan euthanasie net
als alle artsen houden aan de zorgvuldigheidseisen.

9

Euthanasie is toegestaan voor 80-plussers dieniet meer verder willen
leven, ook als zij nog helemaal gezond zijn.

C Uw er varingen
1

Hebt u ooit meegemaakt dat een persoon uit uw naaste omgeving zijn/haar arts heeft gevraagd
om euthanasie of hulp bij zelfdoding?

2

3



Ja



Nee  GA NAAR VRAAG D1

Heeft de arts dat verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding uitgevoerd?


Ja



Nee, nog niet  GA NAAR VRAAG D1



Nee, de arts heeft dat geweigerd  GA NAAR VRAAG D1



Nee, mijn naaste trok het verzoek weer in  GA NAAR VRAAG D1



Anders  GA NAAR VRAAG D1



Weet ik niet  GA NAAR VRAAG D1

Hoe hebt u de uitvoering van euthanasie of hulp bij zelfdoding bij deze persoon uit uw naaste
omgeving ervaren?
Druk dit uit in een cijfer van 1 tot 10, waarbij 1=zeer negatieve ervaring, 10=zeer positieve ervaring
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10





















U kunt uw antwoord hieronder toelichten:

D Uw opvattingen
1

2

Vindt u het goed dat er in Nederland een euthanasiewet is?


Ja, ik kan mij voorstellen dat ik gebruik zou maken van deze wet



Ja, maar ik zou zelf nooit gebruik maken van deze wet



Nee, ik vind het niet goed dat er een euthanasiewet is GA NAAR VRAAG 5



Nee, ik ben tegen euthanasie GA NAAR VRAAG 5



Weet ik niet GA NAAR VRAAG 6

Wat is volgens u het belangrijkste argument vóór het wettelijk mogelijk maken van euthanasie?


Euthanasie moet mogelijk zijn omdat levensbeëindiging soms de enige oplossing is voor
ondraaglijk lijden



Euthanasie moet mogelijk zijn omdat mensen zelf moeten kunnen beslissen over hun

286

levenseinde

3



Weet ik niet



Anders, namelijk…………………………………………………………………………………..

Vindt u het goed dat artsen een belangrijke rol hebben bij een euthanasieverzoek?
(Meerdere antwoorden mogelijk)

4

5



Ja, want een arts kan goed beoordelen of het euthanasieverzoek weloverwogen is



Ja, want een arts kan goed beoordelen of het lijden nog behandelbaar is



Ja, want een arts kan de euthanasie medisch zorgvuldig uitvoeren



Nee, ik vind het niet belangrijk dat een arts bij een euthanasieverzoek betrokken is



Anders, namelijk…………………………………………………………………………………..



Weet ik niet

Vindt u het goed dat er in Nederland een Levenseindekliniek is?


Ja, ik kan mij voorstellen dat ik gebruik zou maken van de Levenseindekliniek



Ja, maar ik zou zelf nooit gebruik maken van de Levenseindekliniek



Nee, ik vind het niet goed dat er een Levenseindekliniek is



Ik weet niet wat een Levenseindekliniek is



Geen mening

Hebt u weleens nagedacht over de volgende zaken met betrekking tot het levenseinde?
(Meerdere antwoorden mogelijk)

6



Wie beslissingen over mijn medische behandeling moet nemen als ik dat zelf niet meer kan



Of ik thuis wil blijven wonen als ik ernstig ziek word



Of ik naar het ziekenhuis zou willen als ik ernstig ziek word



Of ik opgenomen zou willen worden in een verpleeghuis als ik ernstig ziek word



Welke behandelingen ik wel of niet zou willen als ik ernstig ziek word



Of ik gereanimeerd wil worden als ik een hartstilstand krijg



Of ik euthanasie wil als ik ernstig ziek word

Hebt u weleens gesproken met een arts over de volgende zaken met betrekking tot het
levenseinde? (Meerdere antwoorden mogelijk)

7



Wie beslissingen over mijn medische behandeling moet nemen als ik dat zelf niet meer kan



Of ik thuis wil blijven wonen als ik ernstig ziek word



Of ik naar het ziekenhuis zou willen als ik ernstig ziek word



Of ik opgenomen zou willen worden in een verpleeghuis als ik ernstig ziek word



Welke behandelingen ik wel of niet zou willen als ik ernstig ziek word



Of ik gereanimeerd wil worden als ik een hartstilstand krijg



Of ik euthanasie wil als ik ernstig ziek word

Welke wilsverklaring(en) hebt u ingevuld? (Meerdere antwoorden mogelijk)


Standaardverklaring(en), namelijk:


Behandelverbod (NVVE)



Volmacht (NVVE)



Euthanasieverklaring (NVVE)



Euthanasieverklaring (via notaris)



“Niet-reanimeren pas” (NVVE)



Levenswensverklaring (NPV)



Zorgverklaring (MAIA)

287

8



Registratie als orgaandonor



Andere standaardverklaring, namelijk ………………………………………………....



Een zelf opgestelde verklaring, namelijk ...………………………………………………....



Ik heb geen wilsverklaring(en)

Dit deel van de vragenlijst gaat over wat u zelf vindt van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Kies het
antwoord dat het beste omschrijft in hoeverre u het oneens of eens bent met onderstaande
stellingen.
Helemaal Oneens

Neutraal Eens

oneens
a.

Ik vind dat iedere persoon recht moet

Helemaal
eens















































































































hebben op euthanasie als hij/zij dat wil.
b.

Ik vind dat wilsbekwame kinderen jonger
dan 12 jaar in aanmerking moeten kunnen
komen voor euthanasie (als zij daarom
vragen).

c.

Ik vind dat euthanasie in principe alleen
uitgevoerd mag worden bij patiënten die
nog maar een paar weken te leven hebben
(als zij daarom vragen).

d.

Ik vind dat gezonde personen in
aanmerking moeten kunnen komen voor
euthanasie (als zij daarom vragen).

e.

Ik vind dat iedere persoon het recht heeft
om zelf te beschikken over zijn/haar eigen
leven en dood.

f.

Ik vind dat hoogbejaarden medicijnen van
een arts moeten kunnen krijgen om zelf het
leven te beëindigen (als zij daarom vragen).

g.

Ik vind dat mensen met dementie in
aanmerking moeten kunnen komen voor
euthanasie, ook als zij niet meer snappen
wat er gebeurt (als zij daar eerder om
gevraagd hebben).

h.

Ik vind dat een arts niet verplicht kan
worden om je te begeleiden als je besluit
zélf het leven te beëindigen door te stoppen
met eten en drinken.

i.

Ik vind dat je zélf het leven mag beëindigen
door het innemen van zelf opgespaarde
medicatie.

j.

Ik vind het belangrijk dat mijn familie
meebeslist over een eventueel
euthanasieverzoek.

k.

Ik vind dat familie in principe hulp bij

288

zelfdoding mag verlenen als aan de
zorgvuldigheidscriteria wordt voldaan.
l.

Ik vind dat je alleen zelf kunt weten of je









































ondraaglijk lijdt.
m. Ik vind dat patiënten met psychische
aandoeningen in aanmerking moeten
kunnen komen voor euthanasie (als zij
daarom vragen).
n.

Ik vind dat ouderen die levensmoe zijn, in
aanmerking moeten kunnen komen voor
euthanasie (als zij daarom vragen).

o.

Ik vind het goed dat er een
Levenseindekliniek is die euthanasie kan
verlenen als de eigen arts daar niet toe
bereid is.

E Gevalsbeschrijvingen
De volgende vragen gaan over zes verschillende situaties die zich voor kunnen doen in de laatste
levensfase. Deze situaties zijn verzonnen, maar kunnen voorkomen in de praktijk. Kies het antwoord dat
het beste uw mening weergeeft.
1

De heer Smit is 62 jaar oud en dement. Hij herkent zijn vrouw en kinderen niet meer, weigert te
eten en trekt zich steeds meer terug. Er is geen communicatie meer met hem mogelijk over zijn
behandeling. Kort voordat hij dement werd, heeft hij een schriftelijke euthanasieverklaring
opgesteld waarin hij heeft vastgelegd dat zijn leven beëindigd moet worden als hij dement zou
zijn. De familie is het hier mee eens. De arts besluit te doen wat de heer Smit heeft gevraagd en
voert de euthanasie uit.

a

b

2

Vindt u het handelen van de arts in deze situatie juist?


Ja



Nee



Weet ik niet

Zou u zelf een dergelijke schriftelijke euthanasieverklaring opstellen?


Ja



Nee



Weet ik niet

Mevrouw de Vries is 72 jaar en heeft ongeneeslijke baarmoederhalskanker. Naar verwachting
heeft mevrouw de Vries nog een week te leven. Ze ligt met een luidruchtige en onregelmatige
ademhaling in bed. Volgens de arts heeft zij hier zelf geen last van. Ze reageert niet meer op
haar omgeving. Haar familieleden geven aan dat hun moeder het vreselijk zou vinden zo in bed
te moeten liggen. Zij zeggen dat zij deze situatie zelf nooit zo gewild zou hebben. Na overleg
met de familie geeft de arts mevrouw de Vries een spuitje, waarna zij binnen enkele minuten
overlijdt.

a

Vindt u het handelen van de arts in deze situatie juist?


Ja

289

b



Nee



Weet ik niet

Hoe zou u het handelen van deze arts noemen? Kiest u het antwoord dat u het beste vindt
passen.

3



Pijn- en/of symptoombestrijding



Palliatieve sedatie



Euthanasie



Levensbeëindiging zonder verzoek van de patiënt



Stoppen met de behandeling



Anders, namelijk …………………………………………………………………………………….



Weet ik niet

Mevrouw de Jong (60 jaar) heeft borstkanker met uitzaaiingen. Zij heeft verschillende
behandelingen ondergaan, maar haar ziekte is niet meer te genezen. Zij heeft ernstige pijn, die
niet goed te verlichten is. Daarnaast voelt zij dat ze de regie over haar leven verliest en zij vindt
dit heel erg. Zij heeft in haar werkzame leven altijd zelf de touwtjes in handen gehad. Zij geeft
aan dit niet meer vol te houden. Ze vraagt haar huisarts om een drankje om een einde te kunnen
maken aan haar leven. De huisarts besluit haar het drankje te geven.

a

b

Vindt u het handelen van de arts in deze situatie juist?


Ja



Nee



Weet ik niet

Stel dat u zich in de situatie van de patiënt zou bevinden. Zou u de arts om levensbeëindiging
vragen?

4



Ja



Nee



Weet ik niet

De heer de Bruyn is 86 jaar. Vroeger was hij professor aan de universiteit. Toen had hij plezier in
zijn leven. Nu is hij oud en veel van zijn vrienden zijn dood. Hij is nooit getrouwd en heeft geen
kinderen. Hij voelt zich vaak eenzaam. Hij is in goede lichamelijke en geestelijke conditie. De
heer de Bruyn kan nog jaren leven. Maar hij ziet daar erg tegenop. Hij wil liever dood zijn. Dat
heeft hij ook al vele malen tegen zijn huisarts gezegd. De heer de Bruyn vraagt de huisarts een
drankje om een einde te kunnen maken aan zijn leven. De huisarts besluit hem het drankje te
geven.

a

b

Vindt u het handelen van de arts in deze situatie juist?


Ja



Nee



Weet ik niet

Stel dat u zich in de situatie van de patiënt zou bevinden. Zou u de arts om levensbeëindiging
vragen?

5



Ja



Nee



Weet ik niet

Mevrouw Langezaal is 48 jaar. Ze is lichamelijk gezond, maar geestelijk ziek. Ze is al jaren zeer
depressief en de behandeling van de psychiater heeft niet geholpen. Ze zegt regelmatig tegen

290

haar artsen dat ze dood wil. Ze heeft al eens geprobeerd zelfmoord te plegen, maar dat is
mislukt. Mevrouw Langezaal gaat naar haar psychiater en vraagt om een drankje waarmee ze
een einde aan haar leven kan maken. De psychiater besluit haar het drankje te geven.
a

b

Vindt u het handelen van de arts in deze situatie juist?


Ja



Nee



Weet ik niet

Stel dat u zich in de situatie van de patiënt zou bevinden. Zou u de arts om levensbeëindiging
vragen?

6



Ja



Nee



Weet ik niet

Mevrouw van Dijk is 82 jaar en woont in een serviceflat. Ze is moeder van een dochter, een zoon
en heeft 5 kleinkinderen die haar af en toe bezoeken. Haar man is 10 jaar geleden overleden. Er
is geen sprake van ernstige ziekte, al nemen de ouderdomsklachten de afgelopen jaren toe. Zo
ziet ze en hoort ze steeds slechter, daarnaast geeft een versleten heup regelmatig pijnklachten.
Het afgelopen jaar heeft mevrouw van Dijk meerdere keren aan haar huisarts gevraagd om een
drankje waarmee zij haar leven kan beëindigen. Mevrouw van Dijk vindt haar leven voltooid. De
huisarts vindt haar wilsbekwaam, niet depressief en er is geen sprake van dementie. Hij is er van
overtuigd dat de wens vrijwillig is en niet beïnvloed door naasten. Hij begrijpt de stervenswens,
maar vindt dat mevrouw van Dijk niet ondraaglijk en uitzichtloos lijdt en daarom volgens de
huidige wet niet in aanmerking komt voor euthanasie. Hij willigt het verzoek daarom niet in.

a

b

Kunt u zich inleven in de wens van mevrouw van Dijk?


Ja



Nee



Weet ik niet

Bent u het eens met het besluit van de arts om het euthanasieverzoek van mevrouw van Dijk niet
in te willigen?


Ja



Nee



Weet ik niet

Nu de huisarts het verzoek om hulp bij zelfdoding van mevrouw van Dijk niet inwilligt, besluit ze
op zoek te gaan naar alternatieven. In overleg met haar kinderen besluit ze om zonder hulp van
haar huisarts haar leven te beëindigen. Op verzoek van mevrouw van Dijk helpt haar zoon mee
te zoeken naar alternatieven voor hulp bij zelfdoding. De zoon vindt een buitenlandse website
waar dodelijke medicijnen worden aangeboden. Vanwege de aanhoudende doodswens van
mevrouw van Dijk besluit de zoon haar op de hoogte te brengen van deze website en haar het
telefoonnummer te geven waarmee ze de medicijnen kan kopen. Hierop bestelt mevrouw van
Dijk zelf de dodelijke medicatie. Enkele weken later neemt mevrouw van Dijk afscheid van haar
kinderen, vervolgens neemt ze in hun aanwezigheid de medicijnen in. Na een kwartier valt
mevrouw van Dijk in slaap en enkele uren later overlijdt zij.
c.

Kunt u zich inleven in het besluit van mevrouw van Dijk om door middel van een dodelijk
medicijn zelf haar leven te beëindigen?


Ja

291

d.



Nee



Weet ik niet

Vindt u het handelen van de zoon (het aanreiken van informatie) in deze situatie
acceptabel?

e.



Ja



Nee



Weet ik niet

Stel dat de zoon niet alleen informatie aan mevrouw van Dijk had gegeven, maar ook de
medicijnen voor haar had gekocht, vindt u in dat geval het handelen van de zoon acceptabel?


Ja



Nee



Weet ik niet

Algemeen
Tot slot nog enkele algemene vragen .
1

2

3

Tot welke etnische groepering rekent u zichzelf? (u kunt een of meer antwoorden aankruisen)


Nederlands



Surinaams



Antilliaans/Arubaans



Turks



Marokkaans



Anders, namelijk …………………………………………………………………………………..

Tot welke kerkelijke gezindte of levensbeschouwelijke groepering rekent u zichzelf?


Rooms-Katholiek



Protestants Christelijk



Islamitisch



Joods



Anders, namelijk …………………………………………………………………………………..



Geen

Hoe belangrijk is uw geloof of levensovertuiging in uw leven?


Belangrijk



Niet belangrijk/niet onbelangrijk



Onbelangrijk



Niet van toepassing

BEDANKT VOOR HET INVULLEN VAN DE VRAGENLIJST
Eventuele opmerkingen kunt u hieronder opschrijven
Ruimte voor opmerkingen

292

E
Vragenlijst sterfgevallenonderzoek

293

294

295

296

297

298

299

300

F
Vragenlijst praktijkonderzoek onder artsen

Evaluatie Wet ‘toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding’
Het landelijk onderzoek naar euthanasie en hulp bij zelfdoding

Vragenlijst voor artsen

Instructie
U blijft volledig anoniem bij het invullen van deze vragenlijst.
Bij de meeste vragen dient u slechts één hokje aan te kruisen. Indien u bij een vraag meerdere hokjes
kunt aankruisen, staat dit duidelijk vermeld.
Als gevraagd wordt naar uw ervaringen in het afgelopen jaar, worden de twaalf maanden voor het
invullen van deze vragenlijst bedoeld.
Het is belangrijk dat u bij beantwoording van de vragen gebruik maakt van de volgende definities:
Euthanasie:

Opzettelijke levensbeëindiging op uitdrukkelijk verzoek van de patiënt

Hulp bij zelfdoding:

Opzettelijke levensbeëindiging op uitdrukkelijk verzoek van de patiënt

waarbij de arts het laatste middel toedient.
waarbij de patiënt zélf het laatste middel toedient.
Let op: In de vragenlijst hebben we het kortheidshalve over euthanasie. Hiermee wordt zowel
euthanasie als hulp bij zelfdoding bedoeld.
Indien u vragen of opmerkingen heeft naar aanleiding van dit onderzoek of deze vragenlijst, kunt u
contact opnemen met:
K. Evenblij, MSc, onderzoeker (tel: 020-4446010, e-mail: k.evenblij@vumc.nl)
Prof.dr. B.D. Onwuteaka-Philipsen (tel: 020-4448385, e-mail: b.philipsen@vumc.nl)

301

A

Ten eerste

1

Bent u in het afgelopen jaar werkzaam geweest als arts  Ja
 Nee  u hoeft deze vragenlijst niet

in de patiëntenzorg?

verder in te vullen. Stuurt u hem
a.u.b. wel terug in de
antwoordenvelop
2

Wat is uw specialisme?

3

a

Hoe lang bent u als arts werkzaam?

.. jaar

b

Hoeveel uur per week bent u als arts werkzaam?

.. uur per week

4

Bent u werkzaam als consulent palliatieve zorg of als

 Nee

SCEN-arts?

 Ja, SCEN-arts

(één of meer antwoorden mogelijk)

 Ja, consulent palliatieve zorg
 Ja, onderdeel van een palliatief team

B

Uw er varingen met beslissingen rond het levenseinde

1

a

Heeft een patiënt u wel eens verzocht om

 Ja

euthanasie te zijner tijd (waarbij de patiënt het

 Nee  ga verder met vraag 2

nog niet op korte termijn wil, maar bijvoorbeeld
wanneer het lijden te erg zou worden?)
b

Indien ja: hoeveel patiënten hebben u in het

.. patiëten

afgelopen jaar een dergelijk verzoek te zijner tijd
gedaan?
2

a
b

3

a

Heeft een patiënt u wel eens uitdrukkelijk

 Ja

verzocht om euthanasie op afzienbare termijn?

 Nee  ga verder met vraag 4

Heeft u wel eens euthanasie uitgevoerd (op

 Ja

uitdrukkelijk verzoek van de patiënt)?

 Nee

Hoeveel patiënten hebben u in het afgelopen jaar .. patiënten
een uitdrukkelijk verzoek om euthanasie op

 geen  ga verder met vraag 4

afzienbare termijn gedaan?
b

Bij hoeveel patiënten heeft u in het afgelopen jaar .. patiënten
euthanasie uitgevoerd?

c

Waar kwamen deze uitdrukkelijke verzoeken

Aantal verzoeken

Aantal verzoeken

(vraag 3a & 3b) om euthanasie in het afgelopen

gekregen

ingewilligd

jaar voornamelijk uit voort? (Indien iemand in
meerdere categorieën valt, kies de meest van
toepassing zijnde)

302

Lijden op grond van:
kanker

..

..

een andere lichamelijke aandoening

..

..

dementie

..

..

een psychiatrische aandoening

..

..

er was geen ernstige lichamelijke of

..

..

psychiatrische aandoening
d

Hoeveel gevallen van euthanasie heeft u in het

.. gevallen

afgelopen jaar gemeld bij een toetsingscommissie
euthanasie?
4

a
b

Is het denkbaar dat u in de toekomst euthanasie

 Ja  ga verder met vraag 5

uitvoert?

 Nee

Indien nee: Zou u een patiënt met een

 Ja

euthanasieverzoek doorverwijzen naar een andere  Nee
arts (die het mogelijk wel wil uitvoeren)?
c

Vindt u dat euthanasie verboden zou moeten zijn?  Ja
 Nee

In de onderstaande vragenlijst vragen we u aan te geven of u ooit heeft gehandeld zoals in de
beschreven situaties. Indien dit nooit gebeurd is, vragen we u of u het denkbaar vindt dat u ooit zo
zal handelen.
5

Is het ooit voorgekomen dat u euthanasie uitvoerde bij een patiënt…
 Nvt, het is ondenkbaar dat ik ooit euthanasie zal uitvoeren  ga verder met vraag 6
ja

nee

Indien nee: is het
denkbaar dat u ooit
zo zal handelen?
ja

nee

a

vanwege lijden door kanker?









b

vanwege lijden door een andere lichamelijke









































aandoening?
c

vanwege lijden door een psychiatrische
aandoening?

d

vanwege lijden op basis van beginnende
dementie, waarbij de patiënt nog wilsbekwaam
was?

e

vanwege gevorderde dementie, op basis van een
schriftelijke euthanasieverklaring, waarbij sprake
was van een bijkomende ernstige aandoening?

f

vanwege gevorderde dementie, op basis van een
schriftelijke euthanasieverklaring, waarbij er geen
sprake was van een bijkomende ernstige
aandoening?

303

g

vanwege lijden door ‘voltooid leven’/‘lijden aan

























ja

nee

Indien nee: is het

het leven’, zonder dat er een medische grondslag
voor het lijden was?
h

vanwege lijden door ‘voltooid leven’/‘lijden aan
het leven’ met een medische grondslag voor het
lijden, maar zonder de aanwezigheid van een
ernstige lichamelijke of psychiatrische
aandoening?

i
6

die jonger was dan 18 jaar

Is het voorgekomen dat…

denkbaar dat u ooit
zo zal handelen?
a

u een patiënt tot aan het overlijden continu in

ja

nee









u medicijnen voorschreef aan een patiënt met het 







































u een patiënt met een euthanasiewens op het idee 













diepe sedatie of coma heeft gehouden?
b

doel de patiënt in staat te stellen op elk moment
het leven te beëindigen (zonder aanwezigheid van
een arts)?
c

u een middel toediende met het doel
levensbeëindiging zonder dat de patiënt daar
uitdrukkelijk om had verzocht?

d

een patiënt overleed ten gevolge van het bewust
stoppen met eten en drinken met het doel te
sterven? (niet in het kader van anorexie bij een
terminale ziekte)

e

u een patiënt, die bewust stopt met eten en
drinken met het doel te sterven, begeleidde
tijdens diens laatste weken

f

u, bij een dergelijke patiënt die bewust gestopt
was met eten en drinken, palliatieve sedatie
toepaste?

g

bracht om te sterven door te stoppen met eten en
drinken?
h

u een euthanasieverzoek afwees omdat palliatieve 
sedatie een goed alternatief was?

C

Verzoeken en uitvoering

1

a

Heeft u wel eens een verzoek tot euthanasie

 Ja

geweigerd? (hiermee bedoelen we niet de

 Nee  ga verder met vraag 3

gevallen waarbij de patiënt het verzoek zelf introk

304

of de patiënt overleed voordat euthanasie
uitgevoerd kon worden)

2

b

Indien ja, hoe vaak in het afgelopen jaar?

.. maal

a

Heeft u wel eens een verzoek tot euthanasie

 Ja

geweigerd in een situatie waarin wel aan de

 Nee  ga verder met vraag 3

zorgvuldigheidseisen werd voldaan maar waarin u
tegen uw eigen grenzen aan liep?
b

3

Indien ja, tegen welke grenzen liep u op?

Zou u in alle gevallen waarin u een euthanasieverzoek

 Ja, ik zal altijd doorverwijzen

weigert, de patiënt doorverwijzen naar een andere

 Nee, ik zal niet doorverwijzen als:

arts?

 De patiënt in een te slechte
conditie is

(één of meer antwoorden mogelijk)

 Ik zeker weet dat niet aan de
zorgvuldigheidseisen voldaan is
 Ik de patiënt op een andere
manier goed kan begeleiden
 Andere situatie, nl:
 Nee, ik zal nooit doorverwijzen
4

a

Heeft u wel eens een patiënt doorverwezen naar

 Ja

de levenseindekliniek?

 Nee, maar het is wel denkbaar dat ik
dat ooit zal doen
 Nee, ik zal dit nooit doen  ga
verder naar vraag 5

b

In wat voor situatie(s) heeft u doorverwezen naar  Dementie
de levenseindekliniek of zou u dit denkbaar

 Psychiatrisch lijden

vinden?

 Lijden aan het leven

(één of meer antwoorden mogelijk)

 Somatisch lijden
 Anders, nl:

5

In hoeverre heeft u in de afgelopen 5 jaar onderstaande ervaringen gehad?
a

ja

nee

Ik had de indruk dat een patiënt het euthanasieverzoek onder druk van 



naasten had gedaan
b

Ik voelde me onder druk gezet door een patiënt om tot euthanasie te













besluiten
c

Ik voelde me onder druk gezet door naasten van een patiënt om tot
euthanasie te besluiten

d

Ik voelde me onder druk gezet door naasten van een patiënt om het
euthanasieverzoek af te wijzen

305

e

Ik voelde me onder druk gezet door een patiënt of diens naasten om

















euthanasie zo snel mogelijk uit te voeren
f

Ik voelde me onder druk gezet door collega’s om het verzoek af te
wijzen

g

Ik voelde me onder druk gezet door collega’s om tot euthanasie te
besluiten

h

Ik voelde me onder druk gezet door het management om het verzoek
af te wijzen

6

a

Heeft u in de afgelopen vijf jaar wel eens een

 Ja

geval van euthanasie niet gemeld bij een

 Nee  ga verder met vraag 7

toetsingscommissie?

7

b

Indien ja, wat was in het meest recente geval de reden om niet te melden?

a

Is het denkbaar dat u in de toekomst een geval

 Ja

van euthanasie niet meldt?

 Nee  ga verder met vraag 7

b

D

Indien ja, in welke situatie(s) zou u een geval van euthanasie niet melden?

Laatste verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding dat u heeft
ingew illigd

De onderstaande vragen betreffen de laatste keer dat:
 u euthanasie uitvoerde of hulp bij zelfdoding verleende na uitdrukkelijk verzoek;
 van een patiënt die geen kanker* had
(*indien u alleen een verzoek van een patiënt met kanker heeft ingewilligd, dan kunt u deze casus
gebruiken).
Indien u nooit een dergelijk verzoek heeft ingewilligd, kunt u dit hieronder aangeven en verder gaan
met onderdeel E.
 N.v.t. ik heb nooit een dergelijk verzoek ingewilligd.
1

Welke leeftijd had de patiënt ten tijde van uitvoering

.. jaar

van het verzoek?
2

Wat was het geslacht van de patiënt?

 man

3

Waar verbleef de patiënt het langst in de laatste 3

 Thuis of bij naasten thuis

maanden van zijn/haar leven?

 Ziekenhuis

 vrouw

 Hospice
 Verpleeghuis of verzorgingshuis
 Anders, nl
4

Wat was de hoofddiagnose?
 N.v.t., er was geen sprake van een

306

ernstige aandoening
5

Welke van de volgende situaties waren van toepassing  Patiënt had een (ernstige)
op de patiënt?

lichamelijke aandoening
 Patiënt had een psychiatrische

(één of meer antwoorden mogelijk)

aandoening
 Patiënt had een stapeling van
ouderdomsklachten
 Patiënt had dementie
 Patiënt had psychosociale of
existentiële problemen
 Anders, nl:
6

7

Hoe lang was de patiënt bij u onder behandeling toen

 Minder dan een maand

hij/zij voor het eerst een uitdrukkelijk verzoek om

 1 tot 12 maanden

euthanasie op afzienbare termijn deed?

 Meer dan 12 maanden

Waar was de behandeling met name op gericht ten

 Curatie

tijde van dit verzoek?

 Revalidatie

(kies de belangrijkste)

 Levensverlenging
 Palliatie
 N.v.t., patiënt kreeg geen therapie

8

Hoe schatte u de levensverwachting van de patiënt in

 Minder dan 1 week

ten tijde van dit verzoek?

 1 tot 4 weken
 1 tot 5 maanden
 6 tot 12 maanden
 meer dan 12 maanden

9

In hoeverre was inhoudelijke communicatie met de

 Goed

patiënt mogelijk ten tijde van de besluitvorming?

 Redelijk
 Matig
 Nauwelijks tot niet

10 Wat waren de belangrijkste redenen van de patiënt om  Algehele zwakte/vermoeidheid
het verzoek tot euthanasie te doen?

 Benauwdheid

(één of meer antwoorden mogelijk)

 Pijn
 Andere lichamelijke klachten
 Depressieve gevoelens
 Angst
 Cognitieve achteruitgang
 Lichamelijke achteruitgang
 Invaliditeit/immobiliteit
 Overlijden van een naaste
 Eenzaamheid
 Afhankelijkheid
 (Angst voor) verlies van de regie
over het eigen leven

307

 Niet tot last willen zijn voor
familie/omgeving
 Niet meer zelfstandig wonen
 Lijden zonder zicht op verbetering
 Geen doel in het leven hebben
 Verlies van waardigheid
 Voltooid leven/lijden aan het leven
 Anders, nl:
11 Betrof het met name actueel lijden of angst voor lijden  Actueel lijden
in de toekomst?

 Angst voor toekomstig lijden

12 Was er naar uw oordeel ten tijde van het verzoek

Nee

Enigsins

Ja

sprake van
a

Een wilsbekwame patiënt?







b

Ondraaglijk lijden?







c

Uitzichtloos lijden?







d

Een vrijwillig en weloverwogen verzoek?







e

Alternatieve behandelingsopties?







13 Heeft u een andere arts geconsulteerd in het kader van  Nee
het verzoek om euthanasie van deze patiënt?

 Ja, een SCEN arts

(één of meer antwoorden mogelijk)

 Ja, een psychiater
 Ja, een andere arts, nl:

14 Welke mening hadden de directe naasten over het

 N.v.t., er waren geen naasten

verzoek?

betrokken
 Ze hadden een neutraal standpunt
 Ze ondersteunden de patiënt in het
verzoek
 Ze gaven aan niet achter het
verzoek van de patiënt te staan
 Ze waren verdeeld

15 Kunt u aangeven of u in deze casus opzag tegen en

Tegen opgezien

Problemen mee
gehad

problemen heeft gehad met de volgende aspecten van
euthanasie?

ja

nee

ja

nee

a









De beoordeling of aan de zorgvuldigheidseisen
kon worden voldaan

b

De tijd die het besluitvormingsproces kost









c

De emotionele belasting van de voorbereiding









d

De toediening van middelen









e

De emotionele belasting van de uitvoering









308

f

De administratieve belasting van het melden









g

Het wachten op het oordeel van de









toetsingscommissie euthanasie
h

De reacties van andere zorgverleners









i

Het omgaan met de naasten van de patiënt









j

Waren er andere zaken waar u tegen op zag/tegen aan liep? Indien ja, graag hieronder
toelichten:

16 Heeft u in deze casus onderstaande ervaringen gehad?
a

ja

nee





















Ik voelde me onder druk gezet door collega’s om het euthanasieverzoek 



Ik had de indruk dat de patiënt het euthanasieverzoek onder druk van
naasten deed

b

Ik voelde me onder druk gezet door de patiënt om tot euthanasie te
besluiten

c

Ik voelde me onder druk gezet door naasten van de patiënt om tot
euthanasie te besluiten

d

Ik voelde me onder druk gezet door naasten van de patiënt om het
euthanasieverzoek af te wijzen

e

Ik voelde me onder druk gezet door de patiënt of diens naasten om
euthanasie zo snel mogelijk uit te voeren

f

af te wijzen
g

Ik voelde me onder druk gezet door collega’s om tot euthanasie te









besluiten
i

Ik voelde me onder druk gezet door het management om het
euthanasieverzoek af te wijzen

17 Heeft u euthanasie uitgevoerd of hulp bij zelfdoding
verleend?

Euthanasie uitgevoerd
Hulp bij zelfdoding verleend

18 Hoe lang heeft de besluitvorming rondom dit verzoek
om hulp bij zelfdoding geduurd vanaf het eerste

.. dagen/weken/maanden
(doorhalen wat niet van toepassing is)

uitdrukkelijke verzoek op afzienbare termijn tot de
uitvoering?
19 a

 Ja

Zijn er complicaties of onverwachte

gebeurtenissen bij de uitvoering van euthanasie of  Nee  ga verder naar vraag 20
hulp bij zelfdoding opgetreden?
b

20 a

Indien ja, welke?

Heeft u over de euthanasie of hulp bij zelfdoding

 Ja, 1 maal

met de nabestaanden een nagesprek gehouden?

 Ja, meerdere malen
 Nee  ga verder naar vraag 21

b

Indien ja, heeft dit geleid tot het aanbieden van

309

 Nee

 Ja, nl:

zorg?
21 Kunt u aangeven hoe u het toepassen van euthanasie

 Zware verantwoordelijkheid

of hulp bij zelfdoding in dit geval heeft ervaren?

 Emotionerend

(één of meer antwoorden mogelijk)

 Belastend
 Opluchtend
 Onnatuurlijk
 Voldoening gevend
 Anders, nl:

22 a

Heeft u ondersteuning gezocht bij het verwerken Ja
van deze euthanasie of hulp bij zelfdoding?

b

a.

Indien ja, bij wie?

Nee  ga verder met deel E
Privékring
Collega’s/team

(één of meer antwoorden mogelijk)

Intervisie
Professionele hulpverlening
Anders, nl:

E

Stellingen
Geef aan in hoeverre u het eens of oneens bent met de Hele-

1

Eens

Noch

On-

Hele-

volgende stellingen. Het gaat hierbij om uw mening, en maal

eens/

eens

maal

niet om wat wettelijk toegestaan is.

eens

oneens

Ik heb voldoende kennis over de inhoud van de











Ik ben voldoende bekwaam in het geven van palliatieve 









oneens

euthanasiewet.
2

zorg.
3

Goede palliatieve zorg maakt euthanasie overbodig.











4

Iedereen heeft het recht om zelf te beschikken over zijn 





























leven en dood.
5

Bij een euthanasieverklaring die een demente patiënt
heeft getekend toen deze nog wilsbekwaam was, is het
onmogelijk te bepalen wanneer dit verzoek ingewilligd
zou moeten worden.

6

Het is onmogelijk te beoordelen of een demente
wilsonbekwame patiënt ondraaglijk en uitzichtloos
lijdt.

310

7

Een demente patiënt kan ondraaglijk lijden aan































10 Toediening van hoge doses morfine om het levenseinde 



















12 Sinds de komst van de levenseindekliniek ben ik eerder 









dementie.
8

Overlijden door te stoppen met eten en drinken kan
een goed alternatief voor euthanasie zijn.

9

Als morfine getitreerd wordt op geleide van pijn, kan
het bespoediging van het levenseinde geven.

van een ernstig lijdende patiënt op diens verzoek te
bespoedigen kan een goede manier zijn om euthanasie
uit te voeren.
11 Ik ervaar druk vanuit de maatschappij om
euthanasieverzoeken in te willigen.

geneigd om euthanasieverzoeken te weigeren
F

Afsluiting

1

a

Wat is uw geslacht en wat is uw leeftijd?

geslacht

 Man
 Vrouw

leeftijd
b

Bent u gelovig?

.. jaar

 Nee
 Ja

Indien ja, welk geloof heeft u?
2

Hoeveel patiënten die bij u onder behandeling waren

.. patiënten

zijn in het afgelopen jaar overleden? (evt. kunt u
schatten)
3

4

Heeft u (naast uw reguliere opleiding) bijscholing

 Nee

gehad op het gebied van palliatieve zorg?

 Ja, kaderopleiding palliatieve zorg

a

Bent u bekend met de Code of Practice van de

 Ja

Regionale Toetsingscommissie Euthanasie

 Nee  ga verder met Tot slot

Indien ja, heeft u deze wel eens geraadpleegd?

 Ja

b

 Nee  ga verder met Tot slot
c

Indien ja, was u tevreden met de informatie?

 Ja
 Nee

311

Tot slot
Ruimte voor opmerkingen

Hartelijk dank voor het invullen van de vragenlijst.
Denkt u alstublieft aan het opsturen van de antwoordkaart!
Indien u vragen of opmerkingen heeft naar aanleiding van dit onderzoek of deze vragenlijst, kunt u
contact opnemen met: K. Evenblij, onderzoeker (tel: 020-4446010, e-mail: k.evenblij@vumc.nl).

312

G
Topiclijst interviews met psychiaters

Visie op hulp bij zelfdoding in de psychiatrie
 Ervaring (verzoeken, persoonlijk/collegae, anders)
 Overwegingen bij wel/niet ingaan op verzoek (principieel/ afhankelijk van factoren)


Welke factoren spelen een rol? (aard aandoening, leeftijd, anders?)

 Opvattingen (over hulp bij zelfdoding en euthanasie, evt verschil daartussen en voorkeur qua
uitvoering)
 Verhouding persoonlijke opvatting en professionele opvatting
Rol psychiater
 Behandelend (overdracht-tegenoverdracht, bespreken doodswens en verplichten tot opname)
 Als consulent (wat en hoe te beoordelen)
Rol huisarts
 Onder welke voorwaarden kan een huisarts ingaan op een verzoek om hulp bij zelfdoding
Rol SCEN-arts
 Specifieke kennis vereist voor beoordeling?
Criteria Wtl
 Verhouding doodswens en onderliggende pathologie
 Hoe vrijwilligheid te beoordelen


Interne vrijwilligheid/wilsbekwaamheid



Externe druk

 Hoe is uitzichtloosheid vast te stellen

313

Rol sociale omgeving
 In hoeverre omgeving betrekken bij verzoek
 Effecten van toestaan hulp bij zelfdoding binnen klinieken
Effect functioneren GGZ in relatie tot hulp bij zelfdoding
 Invloed bij totstandkoming van doodswens
 Invloed op beoordeling van behandelopties
NV vP richtlijn
 Bekendheid met de richtlijn, oordeel over richtlijn, aanpassingen gewenst?
 Verminderde eis wilsbekwaamheid bij chronisch psychiatrisch patiënten
 Wenselijkheid van zwaardere eisen dan de wet (2 consulenten ipv 1)
Levenseindekliniek
 Opvatting over de Levenseindekliniek
 behandelrelatie
Verhouding suïcide en hulp bij zelfdoding
 Verhouding tussen voorkomen suïcide en hulp bij zelfdoding
 opvattingen betreft zelf-euthanasie (opsparen medicatie)

314

H
Vragenlijst gemelde gevallen onder artsen

Er varingen van artsen met melding en toetsing van levensbeëindigend
handelen op verzoek
Een vragenlijstonderzoek in het kader van de derde evaluatie van de Wet Toetsing levensbeëindiging op
verzoek en hulp bij zelfdoding
Deze vragenlijst gaat over uw ervaringen met toetsing door een Regionale Toetsingscommissie
Euthanasie van een door u gemeld geval van euthanasie of hulp bij zelfdoding. Daarnaast zouden wij
graag willen weten wat uw opvattingen zijn over melding en toetsing van euthanasie en hulp bij
zelfdoding in het algemeen. De resultaten van het onderzoek zullen gebruikt worden om eventuele
aanbevelingen ten aanzien van het beleid en de praktijk van de melding en toetsing van
levensbeëindigend handelen door artsen te doen.
Bij de meeste vragen kunt u slechts één antwoord aankruisen. Indien u bij een vraag meerdere
antwoorden kunt aankruisen, staat dit duidelijk vermeld.
Het invullen van de vragenlijst zal ongeveer 20 minuten in beslag nemen. Wij nemen de grootst
mogelijke vertrouwelijkheid in acht bij het verwerken van de door u verstrekte informatie. In de
rapportage zullen geen tot individuele personen herleidbare gegevens worden opgenomen.
Mocht u vragen hebben over dit onderzoek dan kunt u contact opnemen met:
Mw. Drs. Inssaf el Hammoud
Wetenschappelijk onderzoeker
Erasmus MC, afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg
Tel.: 06 36552059
Email: i.elhammoud@erasmusmc.nl
Wij zien uw reactie graag tegemoet en danken u bij voorbaat hartelijk voor de moeite!

315

A

Algemeen

A1 Bij hoeveel patiënten heeft u in de afgelopen 5 jaar euthanasie toegepast en/of hulp bij
zelfdoding verleend?
maal euthanasie
maal hulp bij zelfdoding
A2 Heeft u een voorkeur voor euthanasie of hulp bij zelfdoding?


Ja, ik heb een voorkeur voor euthanasie



Ja, ik heb een voorkeur voor hulp bij zelfdoding



Nee, mijn keuze hangt af van de voorkeur van de patiënt



Nee, mijn keuze hangt af van de medische toestand van de patiënt



Anders, namelijk

A3 Heeft u de indruk dat in de afgelopen 5 jaar het aantal verzoeken om euthanasie of hulp bij
zelfdoding in uw praktijk is veranderd?


Ja, het aantal verzoeken is toegenomen



Ja, het aantal verzoeken is afgenomen



Nee, het aantal verzoeken is ongeveer gelijk gebleven



Weet ik niet

A4 Bent u bekend met de website van de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie?


Ja



Nee → ga naar vraag A7

A5 Hoe vaak raadpleegt u de website van de Toetsingscommissies?


Bij elk verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding



Bij sommige verzoeken om euthanasie of hulp bij zelfdoding



Zelden of nooit

A6 Vindt u dat de website van de Toetsingscommissies bruikbare informatie bevat?


Ja, zeker



Ja, enigszins → wilt u uw antwoord toelichten?



Nee → wilt u uw antwoord toelichten?

A7 Bent u bekend met de code of practice van de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie?


Ja



Nee → ga naar vraag B1

A8 Hoe vaak raadpleegt u de code of practice?

316



Bij elk verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding



Bij sommige verzoeken om euthanasie of hulp bij zelfdoding



Zelden of nooit

A9 Vindt u dat de code of practice bruikbare informatie bevat?

B



Ja, zeker



Ja, enigszins → wilt u uw antwoord toelichten?



Nee → wilt u uw antwoord toelichten?

Uw er varing met melding en toetsing
De volgende vragen gaan over het door u gemelde geval van euthanasie of hulp bij zelfdoding
dat in de brief vermeld staat.

B1 Welke aandoening lag in dit geval ten grondslag aan het lijden van de patiënt? (u kunt een of
meer antwoorden aankruisen)


Kanker



Andere somatische aandoening



Psychiatrische aandoening



Dementie



Stapeling van ouderdomsaandoeningen



Anders, namelijk

B2 

Wat waren in dit geval de belangrijkste redenen van de patiënt om een verzoek te doen om
euthanasie of hulp bij zelfdoding? (u kunt een of meer antwoorden aankruisen)



Algehele zwakte/vermoeidheid



Benauwdheid



Pijn



Andere lichamelijke klachten



Depressieve gevoelens



Angst



Cognitieve achteruitgang



Lichamelijke achteruitgang



Invaliditeit/immobiliteit



Overlijden van een naaste



Eenzaamheid



Afhankelijkheid



(Angst voor) verlies van de regie over het eigen leven



Niet tot last willen zijn voor familie/omgeving



Niet meer zelfstandig wonen



Lijden zonder zicht op verbetering

317



Geen doel in het leven hebben



Verlies van waardigheid



Voltooid leven/lijden aan het leven



Anders, namelijk

B3 Waar was de behandeling met name op gericht op het moment dat u besloot om het verzoek van
de patiënt in te willigen?


Curatie



Levensverlenging



Revalidatie



Palliatie



Anders, namelijk

B4 Hoe schatte u de levensverwachting van de patiënt in op het moment dat u besloot om het
verzoek van de patiënt in te willigen?


Minder dan een week



1 tot 4 weken



1 tot 6 maanden



6 tot 12 maanden



Meer dan 12 maanden



Weet ik niet

B5 Hoeveel tijd verliep er tussen het overlijden van de patiënt en het schouwen door de
gemeentelijk lijkschouwer?


Minder dan een uur



Tussen 1 en 3 uur



Meer dan 3 uur



Weet ik niet meer

B6 Met wie sprak de gemeentelijk lijkschouwer toen hij/zij het lichaam kwam schouwen? (u kunt
een of meer antwoorden aankruisen)


Hij/zij sprak met mij en de familie gezamenlijk



Hij/zij sprak apart met mij



Hij/zij sprak apart met de familie



Anders, namelijk

B7 Kunt u kort omschrijven waar het gesprek dat u bij de schouwing had met de gemeentelijk
lijkschouwer over ging?

B8 Heeft de gemeentelijk lijkschouwer bij u geverifieerd hoe en met welke middelen het leven van
de patiënt was beëindigd?

318



Ja



Nee



Weet ik niet

B9 Heeft de gemeentelijk lijkschouwer nog andere handelingen verricht?


Ja → wilt u uw antwoord toelichten?



Nee



Weet ik niet

B10 Hoe heeft u de rol van de gemeentelijk lijkschouwer ervaren? (u kunt een of meer antwoorden
aankruisen)


Als belangrijk voor de afronding van de levensbeëindiging



Als hulp bij de juridische afhandeling



Als controle van mijn handelen



Als inbreuk op de intimiteit van het overlijden van deze patiënt



Anders, namelijk

B11 Heeft de Toetsingscommissie u gedurende de beoordelingsprocedure om extra informatie
gevraagd over deze melding?


Ja



Nee → ga naar vraag B16

B12 Kunt u kort omschrijven om welke extra informatie de Toetsingscommissie vroeg?

B13 Op welke wijze heeft u deze vraag om extra informatie beantwoord? (u kunt een of meer
antwoorden aankruisen)


Per brief



Per mail



Per telefoon



In een persoonlijk gesprek



Anders, namelijk

B14 Had u er begrip voor dat de Toetsingscommissie om extra informatie vroeg?


Ja



Nee

319



B15 Bent u tevreden over de wijze waarop de Toetsingscommissie u heeft benaderd in verband met
de vraag om extra informatie?


Zeer tevreden



Tevreden



Neutraal



Ontevreden



Zeer ontevreden



B16 Kunt u aangeven of u bij het gemelde geval problemen heeft gehad met de volgende aspecten
van euthanasie en of hulp bij zelfdoding?
Ja

Nee

a

De beoordeling van de zorgvuldigheidseisen





b

De duur van de voorbereiding





c

De emotionele belasting van de voorbereiding





d

De toediening van de middelen





e

Onverwachte gebeurtenissen/complicaties tijdens de uitvoering





f

De emotionele belasting van de uitvoering





g

De administratieve belasting van het melden





h

Het wachten op het oordeel van de Toetsingscommissie





i

De reacties van andere zorgverleners





j

Andere aspecten waar u problemen mee had:





B17 Wat vond u van het uiteindelijke oordeel van de Toetsingscommissie zoals u dat toegestuurd
heeft gekregen? (u kunt een of meer antwoorden aankruisen)


Goed



Informatief



Standaardtekst



Zakelijk



Weinig invoelend



Onduidelijk



Anders, namelijk



320

B18 Stonden in het oordeel van de Toetsingscommissie adviezen voor eventueel levensbeëindigend
handelen bij één van uw patiënten in de toekomst?


Ja, namelijk:



Nee

B19 Vond u dat dit oordeel voldoende houvast biedt voor toekomstig handelen?


Ja → ga naar vraag B21



Nee



Weet ik niet → ga naar vraag B21

B20 Had u het op prijs gesteld als er in het oordeel van de Toetsingscommissie (meer of andere)
adviezen ten aanzien van toekomstig handelen hadden gestaan?


Ja → wilt u uw antwoord toelichten?



Nee



Geen mening

B21 Hoeveel tijd is er verlopen tussen het moment van melding en het bericht over het oordeel van
de Toetsingscommissie?
weken
B22 Wat vindt u van deze termijn?


Goed



Te lang



Te kort



Anders, namelijk

B23 Hoe heeft u de toetsingsprocedure rond deze melding in het algemeen ervaren? (u kunt een of
meer antwoorden aankruisen)


Neutraal



Opluchtend



Verhelderend



Tijdrovend



Inbreuk op privacy



Ondersteunend



Incriminerend



Belastend



Anders, namelijk

321

C

Stellingen

Helemaal eens

Eens

Neutraal

Oneens

Helemaal oneens

Wilt u bij de volgende stellingen op iedere regel het antwoord

C1 Iedere persoon heeft het recht om zelf te beschikken over zijn/haar 















































































C9 Hulp bij zelfdoding dient alleen door een arts te worden verleend.











C10 In het algemeen is voor een arts euthanasie in emotioneel opzicht



















































aankruisen dat het beste omschrijft in hoeverre u het er mee eens bent?
Het gaat erom wat u zelf vindt van euthanasie en hulp bij zelfdoding en
niet om wat wettelijk is toegestaan.

eigen leven en dood.
C2 Wilsbekwame kinderen jonger dan 12 jaar moeten in aanmerking
kunnen komen voor euthanasie (als zij daarom vragen).
C3 Ouderen die levensmoe zijn maar geen medische aandoening
hebben, moeten in aanmerking kunnen komen voor euthanasie of
hulp bij zelfdoding (als zij daarom vragen).
C4 Het is onmogelijk te beoordelen of een psychiatrische patiënt
ondraaglijk en uitzichtloos lijdt.
C5 Het is onmogelijk om het criterium uitzichtloos en ondraaglijk
lijden adequaat te beoordelen bij een patiënt met gevorderde
demente.
C6 Alleen een persoon zelf kan bepalen of hij/zij ondraaglijk en
uitzichtloos lijdt.
C7 Intensivering van symptoombestrijding door middel van morfine
kan een goed alternatief voor euthanasie zijn.
C8 Overlijden door te stoppen met eten en drinken kan een goed
alternatief voor euthanasie of hulp bij zelfdoding zijn.

meer belastend dan hulp bij zelfdoding.
C11 Bij alle gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding dient een
arts een onafhankelijke collega te consulteren.
C12 Een arts dient elk geval van euthanasie en hulp bij zelfdoding te
melden.
C13 De Regionale Toetsingscommissie zou in haar beoordelingsbrief
altijd aanbevelingen voor toekomstig handelen moeten opnemen.
C14 Wanneer euthanasie en hulp bij zelfdoding niet meer strafbaar
zouden zijn, zou het aantal gevallen toenemen.

322

D

Tot slot
D1 Wat is uw geboortejaar?

D2 Tot welke kerkelijke gezindte of levensbeschouwelijke groepering rekent u zichzelf?


Geen



Rooms-Katholicisme



Protestants-Christelijke gezindte



Islam



Jodendom



Anders, namelijk

D3 Hoe belangrijk is uw geloof of levensovertuiging in uw leven?


Heel belangrijk



Belangrijk



Niet belangrijk/ niet onbelangrijk



Onbelangrijk



Niet van toepassing



Hartelijk dank voor uw tijd en medewerking
Ruimte voor opmerkingen en/of aanvullingen

323

324

I
Checklist RTE

Categorie

Er is nog geen keuze gemaakt

Checklist

x

Melding afkomstig van behandelend arts met goed gemotiveerd
modelverslag

x

Melding atkomstig van waarnemer met goed gemotiveerd
modelverslag

Aandoening
x
x

Geen curatieve behandelmogelijkheden meer
Behandelbeleid alleen nog palliatief, alle redelijke mogelijkheden zijn
benut

x

Geen aanwijzing voor wilsbekwaamheid beïnvloedende factoren

x

Consulent is SCEN-arts

x

Onvoorwaardelijke conclusie van de consulent dat aan alle
zorgvuldigheidseisen is voldaan

x

Uitvoering levensbeëindiging op verzoek/hulp bij zelfdoding volgens
Richtlijn Uitvoering van de KNMG/KNMP 2012

x

Was NVO wordt VO

Checklist bevindingen:
Selectie door:

–

Ondertekening door:

–

Oordeel geschreven door: –
Opmerkingen secretaris
Er is geen tekst ingevuld.

325

326

J
Concept oordeel RTE

REGIONALE TOETSINGSCOMMISSIE EUTHANASIE
OORDEEL
van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio
betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek
van:
de heer/mevrouw , arts
gevestigd te
verder te noemen: de arts
bij:
de heer/mevrouw
geboren op
overleden op
te
verder te noemen: patiënt
geconsulteerd werd:
de heer/mevrouw , arts, tevens SCEN-arts
gevestigd te
verder te noemen: de consulent
1. PROCEDURE
Op (ddmmjjjj) heeft de commissie van de gemeentelijke lijkschouwer de stukken ontvangen als
bedoeld in artikel 10 van de Wet op de lijkbezorging inzake de melding van de arts van
levensbeëindiging op verzoek bij patiënt, overleden op (ddmmjjjj) te (plaats) .
De navolgende stukken zijn ontvangen:
Formulier lijkschouwer

327

Formulier arts
Verslag arts
Verslag consulent
Aanvullende gegevens:
•
•
•
2. FEITEN EN OMSTANDIGHEDEN
Uit de verslaglegging van de arts en de consulent en de overige ontvangen gegevens is gebleken ten
aanzien van:
a. Karakter van het lijden, voorlichting en alternatieven
Bij patiënt, een man/vrouw van ? jaar, werd in ? een ? vastgesteld.
Genezing was niet meer mogelijk. De behandeling was uitsluitend nog palliatief van aard.
Het lijden van patiënt bestond uit ?
Hij leed onder ?
Patiënt ervoer zijn lijden als ondraaglijk. De arts was ervan overtuigd dat het lijden voor patiënt
ondraaglijk en naar heersend medisch inzicht uitzichtloos was.
Er waren geen voor patiënt aanvaardbare mogelijkheden meer om het lijden te verlichten.
Uit de stukken kan worden afgeleid dat de arts en de specialisten patiënt voldoende hebben
voorgelicht over de situatie waarin hij zich bevond en zijn vooruitzichten.
b. Verzoek tot levensbeëindiging
Patiënt had eerder met de arts over euthanasie gesproken.
? voor het overlijden heeft patiënt de arts om daadwerkelijke uitvoering van de levensbeëindiging
verzocht.
Volgens de arts was er sprake van een vrijwillig en weloverwogen verzoek.
c. Consultatie
De arts raadpleegde als consulent een onafhankelijke SCEN-arts. De consulent bezocht patiënt dagen
voor de levensbeëindiging nadat hij door de arts over patiënt was geïnformeerd en inzage had
gekregen in de relevante medische documentatie.
De consulent gaf in zijn verslag een samenvatting van de ziektegeschiedenis en de aard van het lijden
van patiënt.
In zijn verslag kwam de consulent mede op basis van het gesprek met patiënt tot de conclusie dat aan
de zorgvuldigheidseisen was voldaan.

328

d. Uitvoering
De arts heeft de levensbeëindiging op verzoek uitgevoerd met de middelen, in de hoeveelheid en op
de wijze als aanbevolen in de KNMG/KNMP Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding van
augustus 2012.
3. BEOORDELING
De commissie toetst achteraf het handelen van de arts aan de hand van de zorgvuldigheidseisen
vastgelegd in artikel 2 van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. De
commissie overweegt of er naar heersend wetenschappelijk verantwoord medisch inzicht en naar in
de medische ethiek geldende normen aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan.
Gelet op bovenstaande feiten en omstandigheden is de commissie van oordeel dat de arts tot de
overtuiging kon komen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt
en van uitzichtloos en ondraaglijk lijden. De arts heeft de patiënt voldoende voorgelicht over de
situatie waarin deze zich bevond en over zijn vooruitzichten. De arts is met patiënt tot de overtuiging
kunnen komen dat er voor de situatie waarin hij zich bevond geen redelijke andere oplossing was. De
arts heeft tenminste één andere, onafhankelijke arts geraadpleegd, die patiënt heeft gezien en
schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen. De arts heeft de
levensbeëindiging op verzoek medisch zorgvuldig uitgevoerd.
4. BESLISSING
De arts heeft gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen bedoeld in artikel 2 lid 1 van de Wet
toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
De commissie bestond uit:
, voorzitter, jurist
, lid, arts
, lid, ethicus
(plaats) , (ddmmjjjj)
,
voorzitter
,
secretaris

329

330

K
Topiclijst interviews met RTE-leden

Algemeen
 Rol, regio, lid sinds…
 Rol --> hoe zien zij hun rol/invulling hiervan?
Beoordeling
 Groeiende caseload


Ervaren werkdruk



Relatie tot vergadertijd (genoeg tijd/kwaliteit?)

 Onderscheid VO/NVO


Wat vinden ze van deze indeling



Invloed op VO oordelen/NVO oordelen



Invloed op vergadering

 Toelichting vragen


Wat zijn redenen om toelichting te vragen/arts uit te nodigen



Wie zou er uitgenodigd moeten kunnen worden

 Euthanasie Database


Hoe bevalt het werken met ED



Gebruik discussieruimte (is dit voldoende? kwaliteit voldoende?)

 Communicatie tussen regio’s en leden


Zijn er verschillen tussen de regio’s betreft beoordeling?



Hoe zoeken ze naar afstemming



Uitnodigen van artsen

commissiewisseling. Werkt dit?

 Code of Practice


Gebruiken ze de CoP en hoe bevalt het werken hiermee?



Wijken ze wel eens af van de CoP? Zo ja, waarom?

 Stichting Levenseinde Kliniek


Wat vinden ze hiervan (tijdens 2e evaluatie was SLK er nog niet)



Niet meer bij voorbaat VO, wat vinden ze hiervan?

331

 Openbaar Ministerie


Wat vinden ze van het feit dat alle zaken geseponeerd zijn, ondanks dat de beoordeling door
de RTE’s als niet conform de zorgvuldigheidseisen was?

Taak van de RTE
 Wat is de primaire taak van RTE’s


Marginaal vs inhoudelijk (wat is marginaal, wat is inhoudelijk?)



Moeten consultatieverslagen ook worden beoordeeld?



Inhoudelijke experts raadplegen?

S ysteem
 Huidige systeem


Werkt dit? Welke aanpassingen eventueel nodig?

 Nieuw systeem?


Hoe zou dit er eventueel uit moeten komen te zien?

332

		 In de reeks evaluatie regelgeving zijn de volgende publicaties verschenen:

1 Bereidheid tot donatie van sperma bij opheffing van anonimiteitwaarborg
2 Evaluatie Wet klachtrecht cliënten zorgsector

3 Evaluatie Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst
4 Evaluatie Wet medezeggenschap cliënten zorginstellingen
5 Evaluatie Wet op het bevolkingsonderzoek
6 Evaluatie Wet op de medische keuringen

7 Evaluatie Wet op bijzondere medische verrichtingen
8 Evaluatie Kwaliteitszorg zorginstellingen
9 Evaluatie Wet op de orgaandonatie

10 Evaluatie Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen

11	Evaluatie Tijdelijk besluit verplichte verzekering bij medisch-wetenschappelijk onderzoek
met mensen

12 Evaluatie Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg
13 Onderzoek No-fault compensatiesysteem
14 Evaluatie Wet inzake bloedvoorziening

15 Tweede evaluatie Wet op de orgaandonatie

16 Onderzoek WKCZ klachtbehandeling in ziekenhuizen

17 Evaluatie Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
18 Evaluatie Wet op de dierproeven

19 Evaluatie Wet afbreking zwangerschap
20 Evaluatie Embryowet

21 Derde evaluatie Wet op de orgaandonatie

22 Tweede evaluatie Wet op de medische keuringen

23 Evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
24 Tweede evaluatie Wet inzake bloedvoorziening
25 Evaluatie Wet foetaal weefsel

26 Evaluatie Reclamebesluit geneesmiddelen

27 Evaluatie Zorgverzekeringswet en Wet op de Zorgtoeslag
28 Evaluatie Wet marktordening gezondheidszorg

29 Thematische Wetsevaluatie Wilsonbekwaamheid en vertegenwoordiging

30 Tweede evaluatie Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
31 Sterfgevallenonderzoek 2010

32 Evaluatie Embryowet en Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting

33 Tweede evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
34 Thematische Wetsevaluatie Zelfbeschikking in de zorg
35 Achtergrondstudies Zelfbeschikking in de zorg

36	Evaluatie Regeling centrale deskundigencommissie late zwangerschapsafbreking
in een categorie 2-geval en levensbeëindiging bij pasgeborenen

37 Tweede evaluatie Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg

38 Thematische Wetsevaluatie Bestuursrechtelijk toezicht op de kwaliteit van de zorg
39 Thematische Wetsevaluatie Gedwongen zorg

40 Derde evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
		Deze rapporten zijn te downloaden en in de meeste gevallen ook te bestellen
via www.zonmw.nl/evaluatieregelgeving

ZonMw stimuleert

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

zorginnovatie

gezondheidsonderzoek en

Laan van Nieuw Oost-Indië 334
2593 CE Den Haag
Postbus 93245

2509 AE Den Haag

Telefoon 070 349 51 11
info@zonmw.nl

250/04/2017/ZW ISBN / EAN 9789057631481

www.zonmw.nl

40 Derde evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding

Programma Evaluatie Regelgeving

Derde evaluatie
Wet toetsing levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding