Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

32 043

Toekomst pensioenstelsel

Nr. 226

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID EN DE MINISTER VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 juli 2014
In de brief van 4 november 2013 heeft de Staatssecretaris van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid u geïnformeerd over de uitkomst van de
evaluatie van de tijdelijke regeling Pensioenknip (Kamerstuk 32 043, nr.
178). De tijdelijke regeling Pensioenknip had als doel de aankoop van de
pensioenuitkering minder afhankelijk te maken van de actuele rente- en
beurskoersen op het moment van pensionering. In de voornoemde brief
aan uw Kamer is geconcludeerd dat de tijdelijke regeling Pensioenknip dit
beoogde doel niet heeft gerealiseerd. Uit de evaluatie bleek ten eerste dat
het gebruik van de Pensioenknip zeer beperkt is. Minder dan 1% van de
werknemers die gebruik had kunnen maken van de Pensioenknip, heeft
hier daadwerkelijk voor gekozen. Ten tweede bleek dat deelnemers,
vanwege de dalende rente, geen financieel voordeel van de regeling
Pensioenknip hebben gehad. Voorts bleek een gespreide inkoop van de
pensioenuitkering complex voor de deelnemer, adviesgevoelig en leidt
het gesplitst aankopen tot extra uitvoeringskosten voor de verzekeraar die
uiteindelijk drukken op het rendement en het pensioenresultaat. Op deze
gronden is daarom besloten om de tijdelijke regeling Pensioenknip niet te
verlengen. Bij dit besluit is aangekondigd dat nader zal worden onderzocht of de overgang van de opbouw- naar uitkeringsfase in premie- en
kapitaalovereenkomsten op een andere manier kan worden vormgegeven.
Onderzoeksrapport
Naar aanleiding van deze aankondiging heeft in de afgelopen periode, in
opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en het
Ministerie van Financiën, een inventariserend onderzoek plaatsgevonden
waarbij partijen uit de pensioen- en verzekeringssector in staat zijn gesteld
om met voorstellen te komen voor een andere vormgeving van de
inrichting van en de overgang naar de uitkeringsfase bij premie- en
kapitaalovereenkomsten. Het doel van deze inventarisatie is te komen tot
een betere pensioenuitkomst voor de deelnemer. Met het onderzoek is
uitvoering gegeven aan de motie Lodders (Kamerstuk 32 043, nr. 185),

kst-32043-226
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 043, nr. 226

1

waarin de regering wordt verzocht mogelijkheden te bekijken om bij de
aankoop van het pensioen meer flexibiliteit in te bouwen, bijvoorbeeld
door meerdere aankoopmomenten mogelijk te maken of door van
banksparen gebruik te maken. Het onderzoek heeft zich uitdrukkelijk niet
gericht naar de mogelijkheden van collectieve risicodeling binnen
premieovereenkomsten. In dat verband verwijzen we naar de brief van
25 juni jl. (Kamerstuk 32 043, nr. 205). Met deze brief zenden wij u het
onderzoeksrapport toe1.
Uitkomsten van het onderzoek
Uit het onderzoek «Optimalisering overgang van opbouw- naar uitkeringsfase en de inrichting daarvan in premie- en kapitaalovereenkomsten»
komt naar voren dat het nemen van beleggingsrisico na de pensioendatum tot een hoger pensioen kan leiden. Met het hogere risico is er
echter ook kans op een lagere uitkering dan in de huidige situatie. Daarin
is een deelnemer aan een premie- of kapitaalovereenkomst namelijk
verplicht om (uiterlijk) op de pensioendatum het opgebouwde pensioenkapitaal in één keer aan te wenden voor de aankoop van een levenslang
vast pensioen. Deze verplichting leidt ertoe dat beleggingsrisico’s ruim
voor de pensioendatum al geleidelijk worden afgebouwd.
Met de afbouw van risico’s wordt echter ook het rendement lager:
veiligere beleggingen bieden immers een lagere risicopremie. De
verplichte volledige omzetting op de pensioendatum verkort zo de
beleggingshorizon, terwijl in de eerste tien jaar van pensionering slechts
grofweg de helft van het pensioenkapitaal nodig is om uitkeringen te
doen, stelt het rapport. Het vereiste dat de beleggingen op één vastgelegd
moment omgezet moeten worden in een annuïteit, maakt het pensioenresultaat bovendien erg afhankelijk van de waarde van de portefeuille en de
rentestand op de pensioendatum (en dus kwetsbaar voor eventuele
financiële schokken of lage rentes), aldus het rapport.
Indien na de pensioendatum beleggingsrisico kan worden gelopen,
hoeven hoogrenderende maar risicodragende beleggingen (ook wel:
zakelijke waarden) in de opbouwfase niet volledig te worden afgebouwd
voor de pensioendatum. Door langer te beleggen in zakelijke waarden
ontstaat zowel in de opbouwfase als in een deel van de uitkeringsfase
extra rendementspotentieel, waardoor het verwachte pensioenresultaat
stijgt.
Het verlengen van de beleggingshorizon kan volgens het rapport grofweg
op drie manieren worden vormgegeven. Bij de eerste twee varianten
wordt maximaal 10 jaar doorbelegd tijdens de uitkeringsfase. De eerste
variant betreft een levenslange uitkering die op de pensioendatum wordt
aangekocht en waarvan de hoogte vaststaat gedurende de uitkeringsfase.
De tweede variant is een variabele levenslange uitkering die jaarlijks
wordt vastgesteld op basis van het (nog) aanwezige pensioenkapitaal.
Doordat het vermogen afneemt naarmate meer uitkeringen worden
uitbetaald, daalt de hoogte van de uitkeringen in de tijd. Bij de derde
variant wordt op de pensioendatum een variabele annuïteit aangekocht
waarbij de hoogte van de uitkeringen fluctueert met het behaalde
rendement.
De voorkeur voor de verhouding tussen rendement en risico is een
persoonlijke. Om beter aan te kunnen sluiten bij de persoonlijke voorkeur
kunnen de keuzes die gemaakt worden bij het bepalen van de beleggingscycli over de levensloop (lifecycles) verder worden afgestemd op de
wensen en leeftijd van de deelnemer. Daarvoor is een betere informatie1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 043, nr. 226

2

voorziening aan de deelnemer nodig over de verschillende mogelijkheden. De onderzoekers merken op dat premieovereenkomsten
deelnemers op dit moment al de keuze bieden tussen verschillende
niveaus van beleggingsrisico, vaak in de vorm van verschillende
«lifecyles». Lifecycle beleggingsmodellen stemmen het beleggingsbeleid
af op de tijd die de deelnemer rest vóór pensionering. Als een deelnemer
aan een premieovereenkomst geen keuze maakt voor een lifecycle, zal de
pensioenuitvoerder terugvallen op een standaard beleggingsmodel.
Dat wordt de default lifecycle genoemd. De meeste werknemers die aan
een premieovereenkomst deelnemen, kiezen (expliciet of stilzwijgend)
voor de default lifecycle. De onderzoekers concluderen dat er naar
verwachting weinig gebruik van nieuwe mogelijkheden zal worden
gemaakt als de default gebaseerd blijft op de huidige beleggingshorizon
tot de pensioendatum.
Door het introduceren van extra beleggingsmogelijkheden voor en na
pensioeningang neemt naar verwachting de complexiteit van de
pensioenuitvoering toe. Daardoor kunnen volgens het rapport ook de
kosten toenemen. De extra informatiebehoefte die deelnemers zullen
hebben als gevolg van de toegenomen keuzemogelijkheden, kan volgens
het rapport leiden tot een toename van de uitvoeringskosten van de
pensioenregelingen. Extra keuzes zullen bovendien tot administratieve
aanpassingen leiden, wat kosten met zich mee brengt.
Het rapport concludeert verder dat een huidig bankspaarproduct altijd
gecombineerd moet worden met een levensverzekering in de vorm van
een kapitaaluitkering na de looptijd van 20 jaar, waarmee de rest van het
pensioen aangekocht kan worden. De pensioenwet vereist immers dat
pensioen levenslang dient te worden uitgekeerd. Dit brengt afstemmingskosten, uitvoeringskosten en communicatiekosten mee tussen de
verschillende partijen, hetgeen een verlagend effect op de pensioenuitkering kan hebben.
Het rapport wijst er op dat er een keerzijde bestaat aan het aanhouden van
beleggingsrisico in de uitkeringsfase. Vergeleken met de huidige situatie
bestaat er, naast een hoger verwacht pensioenresultaat, ook een grotere
kans op neerwaartse resultaten. Ook merken de onderzoekers op dat er bij
doorbeleggen in de premieovereenkomst (de hierboven genoemde derde
variant) geen garantie bestaat dat het pensioen levenslang kan worden
uitgekeerd, omdat daartoe geen verzekering is afgesloten.
Korte appreciatie en vervolg
Zoals eerder al geconstateerd werd in de evaluatie van de pensioenknip,
kleven er significante nadelen aan de huidige invulling van premie- en
kapitaalovereenkomsten. Onderzoek naar de mogelijkheden om het
verwachte pensioenresultaat van deze pensioenovereenkomsten te
verbeteren is dan ook uitermate relevant. Dit onderzoek brengt helder in
kaart waar de ideeën van marktpartijen op dit terrein naar uitgaan.
Bovendien geeft het kwantitatieve onderzoek naar de verschillende
varianten een goede indruk van de eventuele voordelen, maar ook van de
risico’s die zij met zich meebrengen.
Het onderzoek maakt duidelijk dat er significante voordelen te behalen
kunnen zijn door het nemen van meer beleggingsrisico in premie- en
kapitaalpensioenregelingen. Tegelijkertijd is duidelijk dat sommige
alternatieven tot een sterke verandering van het karakter van de pensioenvoorziening kunnen leiden. Zo kan het toestaan van meer beleggingsrisico’s in de uitkeringsfase tot een hoger verwacht pensioenresultaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 043, nr. 226

3

leiden, maar nemen ook de neerwaartse risico’s toe. Ook is een variant
(het «banksparen») bekeken waarbij het langlevenrisico van een
deelnemer niet langer zou worden afgedekt. Het is de vraag in hoeverre,
of bij welke invulling, deze maatregelen wenselijke resultaten kunnen
opleveren.
Het onderzoek heeft daarmee tot nieuwe inzichten geleid, maar werpt ook
nieuwe vragen op en kan dan ook slechts een eerste aanzet vormen voor
een uitdieping van deze vraagstukken. Het rapport gaat daarbij zijdelings
ook in op enkele fiscale aspecten van de pensioenfacilitering van
premieovereenkomsten. Voor een verdere uitdieping van de onderzoeksresultaten blijft het bestaande fiscale kader echter een gegeven. Een
verdere uitdieping van de resultaten is wenselijk, omdat de risico’s voor
de deelnemer immers nauwgezet in kaart dienen te worden gebracht;
evenals de mogelijkheden om deze risico’s in te perken zonder dat daarbij
de winst in het verwachte pensioenresultaat teniet wordt gedaan. Tot slot
vragen de in het onderzoek opgebrachte alternatieven meer kennis van de
deelnemer om een keuze te kunnen maken die aansluit bij zijn of haar
voorkeur voor de verhouding tussen rendement en risico.
In de hierboven genoemde brief van 25 juni jl. is erop gewezen dat de
discussie rondom de «Pensioenknip» gerelateerd is aan de verkenning
naar de mogelijkheden van collectieve risicodeling binnen beschikbare
premieregelingen. In verband daarmee zal in de reeds aangekondigde
brief over de hoofdlijnen van de mogelijke vormgeving van risicodragende pensioenuitkeringen in beschikbare premieregelingen met
collectieve risicodeling, die u naar verwachting in september tegemoet
kunt zien, tevens een nadere appreciatie worden gegeven van de
uitkomsten van het onderzoeksrapport en de in dat rapport gedane
aanbevelingen, waardoor uw Kamer in samenhang de mogelijkheden
worden geschetst voor het verbeteren van beschikbare premieregelingen
met en zonder collectieve risicodeling.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. Klijnsma
De Minister van Financiën,
J.R.V.A. Dijsselbloem

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 043, nr. 226

4