Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2734
Vragen van het lid Ouwehand (PvdD) aan de Minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport over de zoönotische dreiging van het vogelgriepvirus
(ingezonden 22 maart 2022).
Antwoord van Minister Kuipers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport), mede
namens de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (ontvangen
13 mei 2022).
Vraag 1
Herinnert u zich dat u in het commissiedebat Zoönosen en dierziekten stelde
dat het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport volgens de
zoönosestructuur het voortouw neemt zodra er aanwijzingen zijn dat een
dierziekte ook ziekte bij mensen kan veroorzaken?1
Antwoord 1
Tijdens het commissiedebat heb ik gezegd dat de volksgezondheid bij de
bestrijding van zoönosen altijd voorop staat. We hebben in Nederland een
goed werkende zoönosestructuur, waarbij experts de signalen van overdracht
van dier op mens continu in de gaten houden. Indien nodig wordt opgeschaald om snel te kunnen ingrijpen, VWS neemt dan binnen de zoönosenstructuur het voortouw en coördineert de besluitvorming als er aanwijzingen
zijn dat er een direct gevaar dreigt voor de volksgezondheid. Onder leiding
van VWS worden dan besluiten genomen over te nemen maatregelen, VWS
zorgt dat de volksgezondheidsaspecten worden meegenomen bij de
besluitvorming.
Vraag 2
Heeft u gelezen dat ook uw voorganger stelde dat de zoönosestructuur in
werking treedt en het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
leidend wordt, zodra er enige indicatie is dat de circulerende virussen
zoönotische eigenschappen hebben?2

1
2

ah-tk-20212022-2734
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

Commissiedebat Zoönosen en dierziekten, 24 maart 2022.
Aanhangsel van de Handelingen II, vergaderjaar 2020–2021, nr. 978.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

Antwoord 2
Ja, voormalig Minister van Ark heeft in antwoord op uw vragen (ingezonden
20 november 2020) geantwoord dat VWS het zoönotische risico, dat door het
RIVM wordt geduid, intensief volgt. De zoönosenstructuur is altijd actief.
Deskundigen monitoren mogelijke zoönotische risico’s voortdurend om te
zien of er volksgezondheidsrisico’s zijn. Mocht er een direct gevaar voor de
volksgezondheid dreigen, dan neemt VWS het voortouw en worden onder
leiding van VWS in gezamenlijkheid besluiten genomen over te nemen
maatregelen. Deze werkwijze heeft bij aanpak van nertsen met SARS-CoV-2 in
2020 heel goed gewerkt.
Vraag 3
Kunt u bevestigen dat al jaren bekend is dat bepaalde typen vogelgriepvirus,
onder andere die van de subclade 2.4.4b, ook bij mensen ziekte kunnen
veroorzaken en in veel gevallen ook tot sterfte leiden?3 en 4
Antwoord 3
Sinds 2003 zijn wereldwijd 456 humane sterfgevallen gerapporteerd door
infecties met H5N1 virussen van diverse (sub)clades, ofwel afstammingslijnen. Deze infecties werden hoofdzakelijk tot 2015 gerapporteerd en voor het
overgrote deel in Azië, waar dit type vogelgriep virussen wijdverbreid
voorkwam tot de start van een vaccinatieprogramma voor pluimvee. Het
H5N1 virus dat nu in Europa circuleert behoort tot subclade 2.3.4.4b en is een
andere variant van H5N1 dan de subclades die eerder hoge sterfte gaven bij
mensen. Van deze huidige H5N1 variant is het zoönotisch potentieel als zeer
laag ingeschat. Er zijn enkele gevallen bekend waar H5 vogelgriepvirussen
van dezelfde subclade werden overgedragen van besmette vogels op
mensen, in Rusland (H5N8) en in het VK (H5N1; de subclade refereert
uitsluitend aan de H5 component van het virus). Hierbij was steeds sprake
van intensief, meestal beroepsmatig, contact met zieke of dode dieren. Deze
infecties verliepen mild. Het risico voor de mens verschilt tussen de types
vogelgriepvirussen. Zo heeft de WHO sinds 2014 ruim 60 besmette mensen
gemeld die geïnfecteerd waren met H5N6 virussen, waarvan 29 mensen zijn
overleden. De laatste tijd zijn dit ook virussen behorende tot subclade 2.3.4.4b
maar met een andere genetische samenstelling. Deze H5N6 virussen
circuleren momenteel alleen in China. De recente toename van H5N6
besmettingen bij mensen is geassocieerd met de toegenomen circulatie van
dit subtype in gehouden vogels en infecties worden mogelijk vaker opgemerkt door inzet van simultane diagnostiek voor COVID-19 en influenza en
verhoogde door de verhoogde aandacht voor luchtweginfecties vanwege de
covid-19 pandemie. De WHO adviseert alertheid, maar het pandemisch risico
door aviaire influenza (type H5) wordt momenteel niet hoger geschat dan
voorgaande jaren.5
Vraag 4
Kunt u bevestigen dat in het Verenigd Koninkrijk in januari jongstleden een
man besmet raakte met exact hetzelfde subtype vogelgriepvirus als nu in
Nederland rondgaat, namelijk H5N1, subclade 2.3.4b? Bent u op de hoogte
van het feit dat in Rusland zeven mensen besmet zijn geraakt met het
vogelgriepvirus dat weliswaar van het subtype H5N8 was, maar met dezelfde
subclade 2.3.4b als het vogelgriepvirus dat nu in Nederland rondgaat?6 en 7

3

WHO, 13 november 2018 «Influenza (Avian and other zoonotic)» (https://www.who.int/newsroom/fact-sheets/detail/influenza-(avian-and-other-zoonotic)).
WHO, 2 maart 2022, «Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)» (https://www.who.int/docs/defaultsource/wpro---documents/emergency/surveillance/avian-influenza/ai20220204805e8ba915ef4c16920ae7f3d2a1bdae.pdf?sfvrsn=30d65594_203).
5
Avian influenza (who.int).
6
Gov.uk, 6 januari 2022, «Human case of avian flu detected in UK» (https://www.gov.uk/
government/news/human-case-of-avian-flu-detected-in-uk).
7
Clin Microbiol Infect. 2022 28:149–151, 28 februari 2022, «Avian influenza, a new threat to public
health in Europe?».
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

Antwoord 4
Besmetting van mensen met de voorkomende stammen van de H5 2.3.4.4b
subclade van vogelgriep gebeurt op dit moment alleen door direct en
intensief contact met besmette dieren. Bijvoorbeeld in Aziatische landen door
slachten van besmette dieren en op open vogelmarkten, maar dan met een
ander subtype, namelijk H5N6. Daar is er intensieve blootstelling bij
onvoldoende bescherming bij ruimingen van besmette bedrijven of bij
samenleven met besmette dieren. In Europese landen komt deze manier van
blootstelling nauwelijks voor. In december 2021 jl. is een besmetting met
H5N1 virus, met lage hoeveelheid detecteerbaar virus, van een persoon
geweest in Engeland, die gedurende een langere periode zeer nauw contact
had met zijn besmette vogels. De man was verder niet ziek. Op een met H5N8
HPAI virus besmet pluimveebedrijf in Rusland zijn vorig jaar zeven humane
gevallen van besmetting met vogelgriepvirus en lage hoeveelheid detecteerbaar virus gemeld, maar het betrof dus een ander subtype, H5N8 ipv H5N1,
wel uit dezelfde subclade H5 2.3.4.4b. Deze personen hadden milde symptomen of waren asymptomatisch. Er is geen mens-op-mens verspreiding
vastgesteld.
Vraag 5
Kunt u bevestigen dat er in 2021 28 menselijke infecties met vogelgriepvirus
van het subtype H5N6 uit China gemeld zijn met 31% sterfte, en dat sommige
daarvan behoorden tot subclade 2.3.4.4b, en een HA-gen bezaten dat nauw
verwant was aan het vogelgriepvirus dat in Europa en dus ook in Nederland
circuleert?8
Antwoord 5
In het EFSA-rapport waar u naar verwijst, zie ik dat er sinds 2014 57
laboratorium-bevestigde humane infecties met H5N6 in China zijn gerapporteerd en 1 in Laos. De figuur (op pag 36) laat zien dat er in 2021 inderdaad
28–29 infecties in China waren. Van de 58 is 41% overleden (de sterfte ratio
over de hele periode volgens de EFSA), dus dat zijn 24 sterfgevallen. Het
rapport geeft aan dat 31% van de sterfgevallen in 2021 is gerapporteerd; de
sterfte ratio in China kan ik hier niet uit extraheren. EFSA geeft aan dat het H5
gen van deze H5N6 infecties werd getypeerd als nauw verwant aan het H5
gen van het vogelgriepvirus dat nu in Europa circuleert. Voor de overige 7
genen van het virus geldt dat niet. De H5N6 besmettingen bij mensen zijn
geassocieerd met de toegenomen circulatie van dit type in gehouden vogels
en worden mogelijk vaker opgemerkt door inzet van diagnostiek voor
COVID-19. De WHO adviseert alertheid, maar het pandemisch risico door
aviaire influenza (type H5) wordt niet hoger geschat dan voorgaande jaren.1
Vraag 6
Bent u op de hoogte van de waarschuwing die enkele maanden geleden is
afgegeven door wetenschappers verbonden aan onder andere European
Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) en European Food Safety
Authority (EFSA), waarin zij constateerden dat een aantal signalen wijst op
een verhoogd zoönotisch risico van het vogelgriepvirus dat op dit moment
ook in Nederland circuleert?9
Antwoord 6
Ik heb deze signalen gezien. De auteurs verbonden aan de ECDC, EFSA en het
Europees referentie laboratorium wijzen op (1) de mogelijkheid van transmissie van vogels naar mensen, (2) transmissie van vogels naar zoogdieren,
(3) vondsten van virussen met mutaties en (4) voortdurend optredende
veranderingen in het virus. Wat betreft (1) en (2) speelt het rapport vooral in
op de toegenomen verspreiding (prevalentie in tijd en locaties) van H5
detecties in vogels waar geen intrinsieke verandering van het virus zelf voor
nodig is. Ook kan de toegenomen spreiding leiden tot hogere kans dat er
mutaties ontstaan.

8

EFSA, 23 december 2021, «Avian influenza overview September – December 2021» (https://
www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/7108).
9
Clin Microbiol Infect. 2022 28:149-151, 28 februari 2022, «Avian influenza, a new threat to public
health in Europe?».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Vraag 7
Erkent u dat het vogelgriepvirus dat momenteel in Europa en ook in
Nederland rondgaat dus wel degelijk zoönotische eigenschappen heeft en
ziekte bij mensen kan veroorzaken? Zo nee, kunt u dit toelichten?
Antwoord 7
Dat klopt, maar het risico is zeer beperkt. Besmetting van mensen met de
voorkomende stammen van vogelgriep gebeurt op dit moment alleen door
direct en intensief contact met besmette dieren, bijvoorbeeld in Europa door
onvoldoende bescherming bij ruiming van besmette bedrijven of intensief
samenleven met besmette dieren. Er is geen mens-op-mens transmissie
bekend.
Vraag 8
Kunt u bevestigen dat op dit moment de zoönosestructuur nog niet in
werking is getreden? Zo ja, hoe kan dat, gezien het bovenstaande? Wat is
hiervoor de reden? Zo nee, wanneer is deze in werking getreden?
Antwoord 8
De zoönosestructuur is altijd actief. In een dichtbevolkt land met een hoge
veedichtheid en veel wilde dieren is het zaak om goed voorbereid te zijn op
en aandacht te houden voor zoönosen, ook als er geen concrete dreiging is.
Binnen de zoönosestructuur vindt samenwerking en communicatie plaats
tussen de verschillende veterinaire en humane organisaties om bovenstaande
doelstelling te bereiken. De geïntegreerde humaan-veterinaire risicoanalysestructuur voor de aanpak van zoönosen op rijksniveau, waarin het signaleren
van zoönosen tot en met advisering over de bestrijding in geval van een
uitbraak geborgd is, is daarom voortdurend actief. Het Centrum Infectieziektebestrijding van het RIVM coördineert de risicoanalysestructuur. Hierin worden
humane gegevens, gegevens vanuit de veehouderij en gegevens vanuit wild
en gezelschapsdieren bijeengebracht. Ook signalen uit buurlanden, Europa en
de rest van de wereld vormen de basis voor het maandelijkse
Signaleringsoverleg-zoönosen (SO-Z). Ook als er geen concrete dreiging is,
komt het SO-Z elke maand samen om signalen van mogelijk zoönotische aard
te beoordelen en te bekijken of er vervolgstappen nodig zijn. Uiteraard komt
het overleg sneller en vaker bijeen als daar aanleiding voor is. Signalen
worden op die manier adequaat opgevolgd waarbij er tijdig wordt opgeschaald. Deze risicoanalysestructuur is er zowel voor crisistijd als voor tijden
waarin er geen uitbraak is.
Vraag 9
Kunt u bevestigen dat in de afgelopen vijf maanden alleen al in Nederland bij
zes van de negen aangetroffen zoogdieren die zijn gestorven aan vogelgriep
(vier vossen, een bunzing en een otter) een mutatie van het virus is gezien,
waarmee het zich aanpast aan de lagere lichaamstemperatuur van zoogdieren?
Antwoord 9
Sinds oktober 2021 tot mid-april 2022 zijn 14 vossen, een das, een otter en
vier bunzingen positief getest op H5N1. Alle sequenties van de virussen in
zoogdieren werden onderzocht op het voorkomen van mutaties. In tien
zoogdieren (7 vossen, 2 bunzingen en 1 otter) werd een mutatie aangetoond
waarvan bekend is dat deze een aanpassing is van het virus aan zoogdieren.
Vraag 10
Erkent u dat het niet klopt dat er slechts één keer een mutatie zou zijn gezien
bij één dier, zoals u leek te suggereren tijdens het commissiedebat Zoönosen
en dierziekten van 24 februari jl.?
Antwoord 10
U vroeg tijdens het debat of het me bekend was dat er volgens experts in
geval van een virusinfectie met een of twee mutaties stappen moet worden
genomen. Ik refereerde hierbij aan het onderzoek van Ron Fouchier. Bij
vogelgriepvirussen kunnen zich, net als bij andere virussen, mutaties
voordoen. Dat eerdere onderzoek heeft aangetoond dat er meerdere mutaties
nodig zijn voordat het vogelgriepvirus van mens op mens overdraagbaar zou

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

worden. Dat is een van de specifieke redenen om de aanwezigheid van
mutaties te monitoren. Op dit moment is er zeker reden om alert te zijn, maar
er is nog geen verdere toename van mutaties gedetecteerd. In de 10
zoogdieren met mutatie is alleen dezelfde ene mutatie aangetoond zonder dat
er overigens aanwijzingen waren voor overdracht van virussen tussen of
binnen deze diergroepen.
Vraag 11
Kunt u bevestigen dat bij eerdere H5N1-uitbraken in Egypte en in Azië al twee
mutaties zijn gezien van de vijf bekende mutaties waarmee het vogelgriepvirus van mens op mens overdraagbaar kan worden?10 en 11
Antwoord 11
De artikelen waar u naar refereert, in PLOS Pathogens en Science uit 2012,
laten zien dat er infecties bij mensen zijn gevonden van H5N1 virussen met
mutaties die geassocieerd zijn met virusoverdraagbaarheid tussen zoogdieren, in Egypte (2010) en in Vietnam (2007). Deze H5N1 virussen waren van
andere H5 subclades dan de huidige in Europa rondgaande H5N1 virussen en
met andere infectiedynamiek waardoor de waargenomen mutaties mogelijk
zijn ontstaan. Hoewel de naamgeving in de huidige systematiek hetzelfde is,
verschillen de momenteel voorkomende H5N1 virussen in een aantal
eigenschappen essentieel van de virussen van 10 of meer jaar geleden.
Vraag 12
Kunt u de Kamer informeren over de bevindingen van het
Deskundigenberaad-Zoönosen, dat in maart is georganiseerd om de
zoönotische risico’s van het vogelgriepvirus te bespreken?
Antwoord 12
Het RIVM adviseert mij op basis van het Deskundigenberaad Zoönosen,
gehouden 10 maart jl. Het advies daarvan is inmiddels ontvangen. De
Minister van LNV en ik zullen u het advies met onze reactie zo snel als
mogelijk toesturen.
Vraag 13
Wie zijn de deelnemers aan het Deskundigenberaad-Zoönosen vogelgriep?
Hoeveel deelnemers werken voornamelijk in het domein van de diergeneeskunde of veehouderij en hoeveel deelnemers werken voornamelijk in het
domein van de humane geneeskunde of volksgezondheid?
Antwoord 13
De lijst met deelnemers wordt te zijner tijd als bijlage bij het advies aan u
aangeboden.
Vraag 14
Kunt u deze vragen ieder afzonderlijk beantwoorden?
Antwoord 14
Bij deze ontvangt u de antwoorden elk afzonderlijk beantwoord.

10
11

PLOS Pathogens, 15 november 2012, «Egyptian H5N1 Influenza Viruses-Cause for Concern?».
Science, 22 juni 2012, «The potential for respiratory droplet-transmissible A/H5N1 influenza
virus to evolve in a mammalian host».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5