De voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken
Prof. mr. J.G. de Hoop Scheffer
Postbus 20061
2500 EB Den Haag

Ministerie van Buitenlandse
Zaken
Bezuidenhoutseweg 67
2594 AC Den Haag
Postbus 20061
Nederland
www.rijksoverheid.nl

Ministerie van Defensie
Kalvermarkt 32
2511 CB Den Haag
Postbus 20701
2500 ES Den Haag

Datum 23 maart 2015
Betreft Kabinetsreactie op AIV advies "Toekomst van de Arctische Regio"

Onze Referentie
IGG-2015.41031
Kopie aan
Voorzitters van de Eerste en
Tweede Kamer

Geachte Voorzitter,
Hierbij treft u de kabinetsreactie op het advies ‘De toekomst van Arctische regio:
samenwerking of confrontatie?’ (advies nr. 90, oktober 2014) aan. Een afschrift
van deze brief zal eveneens aan de voorzitter van de Eerste Kamer en de
voorzitter van de Tweede Kamer worden gezonden.
Het kabinet dankt de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) voor het zeer
leesbare en nuttige advies ‘De toekomst van de Arctische regio’. Het advies gaat
in op de strategische betekenis van het Arctisch gebied in het licht van de
toenemende ontsluiting ervan als gevolg van global warming en de mogelijke
consequenties daarvan voor het Nederlandse buitenland- en veiligheidsbeleid. Zo
behandelt uw advies veiligheidsvraagstukken in de regio, de positie van Arctische
en niet-Arctische landen en de rol die Nederland, de EU, de VN en de NAVO
kunnen spelen. In grote lijnen kan het kabinet zich goed vinden in de beschrijving
van de ontwikkelingen, die overigens breder is geformuleerd dan in de aanvraag
verzocht, de analyse daarvan en de implicaties voor het Nederlandse beleid.
Het kabinet is het eens met de algemene conclusie van de AIV om het
Nederlandse beleid ten aanzien van de Arctische regio te intensiveren. Daarbij
spelen ecologische, economische en veiligheidspolitieke overwegingen een rol. De
bevindingen en aanbevelingen van de AIV zullen worden betrokken bij de
uitwerking van de Nederlandse circumpolaire strategie (2016-2020), die naar
verwachting medio 2015 gereed zal zijn. Uw advies is belangrijke input voor die
strategie.
Het kabinet constateert samen met de AIV dat de belangstelling voor het Arctisch
gebied groeit. Het gebied zou als gevolg van de klimaatverandering aan de
vooravond kunnen staan van een ingrijpende transitie. Naast het ontstaan van
nieuwe scheepvaartroutes en visserijgebieden wordt de ontginning van natuurlijke
rijkdommen economisch steeds meer mogelijk. Gezien de aanwezigheid van
aanzienlijke voorraden olie en gas en zeldzame aardmetalen1 is er vanuit de
Arctische staten een toenemende wens om tot ontginning over te gaan. De

1

Ook wel “rare earths” genoemd, hetgeen een betere benaming is omdat het niet alleen metalen betreft.

ENV-2015.1006

Pagina 1 van 4

snelheid waarmee deze ontwikkeling zijn beslag zal krijgen, is niet te voorspellen
en is naast de verandering van de natuurlijke omstandigheden ter plaatse
afhankelijk van nationale en internationale politieke besluitvorming over de
toekomst van de Arctische regio, ontwikkelingen op de mondiale energiemarkt en
technologische ontwikkelingen. Duidelijk is dat Arctische staten op basis van
internationaal recht soevereine rechten claimen op grond van geologisch
onderzoek en dat verschillende landen, ook niet-Arctische, kenbaar maken hun
belangen in deze regio te willen zekerstellen. Het internationale bedrijfsleven en
NGO’s mengen zich tegen deze achtergrond steeds actiever in de discussie en ook
niet-Arctische landen melden zich met (nieuwe) Arctische strategieën.

Ministerie van Buitenlandse
Zaken

Onze Referentie
IGG-2015.41031

Terecht wijst de AIV op mogelijke risico’s die bovengenoemde toenemende
belangstelling en activiteiten met zich brengen. De kwetsbaarheid van het Arctisch
milieu, de relevantie van het gebied voor het wereldwijde klimaat, de
biodiversiteit en de leefwijze van de oorspronkelijke bevolking in de regio zijn
precies de redenen dat Nederland zich al decennialang inzet voor goede
bescherming en beheer van het gebied via het waarnemerschap bij onder meer de
Arctische Raad. Met de financiering van het Nederlandse wetenschappelijke
Noordpoolonderzoek naar onder meer zeespiegelstijging wordt belangrijke kennis
opgedaan en is een zekere invloed bij de Arctische landen gerealiseerd. Het
kabinet blijft zich hiervoor inspannen en stelt tegelijkertijd vast dat de ontginning,
waarover de Arctische staten op grond van hun soevereine rechten zelf mogen
beslissen, op termijn kansen biedt voor zowel de regio zelf als voor de
Nederlandse economie. Het Nederlandse bedrijfsleven beschikt over internationaal
hoog aangeschreven Arctische expertise en kan daarmee een bijdrage leveren aan
duurzame ontwikkeling van het Arctisch gebied. Het advies suggereert dat een
nieuwe Nederlandse bezinning en afweging tussen ecologische, economische en
veiligheidsbelangen in het Arctisch gebied nodig kunnen zijn. In de nog op te
stellen polaire strategie 2016-2020 zal het kabinet daar op terugkomen. Vast
staat dat duurzaam beheer en bestuur van het Arctisch gebied, het internationaal
(zee-)recht, versterking van de internationale samenwerking en klimaataspecten
de pijlers zullen vormen van die nieuwe polaire strategie. Hiermee onderschrijft
het kabinet de AIV-aanbeveling dat de bevordering van duurzaam beheer van de
Arctische regio centraal dient te blijven staan.
Ook is in toenemende mate de veiligheidspolitieke invalshoek van belang.
Voorkomen moet worden dat de regio tegen de achtergrond van wijzigende
mondiale machtsverhoudingen speelbal wordt van geopolitiek. Immers, met name
bij het ontbreken van een regionaal verankerd institutioneel kader dat een
conflictdempende werking kan hebben, kunnen belangentegenstellingen
uitmonden in oplopende spanningen. Vooral de recente opstelling van Rusland
baart in dit kader zorgen. Vooralsnog is geen sprake van militarisering van de
regio. Niettemin moeten de versterking van Russische bases in het noorden en de
sterk toegenomen militaire activiteiten van het land in deze regio in de gaten
worden gehouden. Het kabinet deelt de opvatting van de AIV dat het onder de
huidige omstandigheden niet voor de hand ligt om de NAVO een actievere rol toe
te kennen in de Arctische regio en dat de EU vooralsnog als primair
handelingskader kan dienen voor de behartiging van de door Nederland
onderkende (veiligheids-)belangen. Uiteraard kan een verandering van de
veiligheidssituatie nopen tot een andere afweging.
Het advies wijst terecht op de relevantie van de collectieve verdedigingstaak van
de NAVO, omdat vijf van de acht Arctische staten NAVO bondgenoot zijn (Canada,
ENV-2015.1006

Pagina 2 van 4

Denemarken, IJsland, Noorwegen, Verenigde Staten). Het NAVO Readiness Action
Plan, dat tijdens de recente NAVO Top in Wales werd vastgesteld, noemt
maatregelen om snel, flexibel en slagvaardig te kunnen reageren op dreigingen
aan de randen van het NAVO-verdragsgebied, en is ook in dit verband relevant.

Ministerie van Buitenlandse
Zaken

Onze Referentie
IGG-2015.41031

Het advies constateert dat Aziatische landen, China voorop, zich manifesteren in
de Arctische regio, met name om de (toekomstige) eigen belangen veilig te
stellen. Volgens het advies gebeurt dit via zowel bestaande internationale
regelgeving en samenwerkingsstructuren als het aanhalen van bilaterale relaties
met Arctische staten. Zoals in de kabinetsreactie op het AIV-advies “De opmars
van Azië” is te lezen, wil Nederland China zo veel mogelijk engageren bij mondiale
vraagstukken, die breder zijn dan de economische belangen (te denken valt aan
milieuvraagstukken, duurzame ontwikkeling en veilige vaarroutes voor mens en
milieu). Nederland zal in de Arctische context inzetten op het brede engagement
van China en andere Aziatische landen, ingebed in bestaande internationale
structuren en afspraken en in de sfeer van coöperatie. In de dialogen met
Aziatische landen, zowel in bilateraal als in multilateraal kader, zal daarvoor
aandacht worden gevraagd.
De AIV noemt het een goede zaak als de Arctische regio een specifiek
aandachtsgebied zou worden binnen het Europese buitenland- en
veiligheidsbeleid, en roept het kabinet op binnen de EU te pleiten voor een
volwaardige Europese Arctische strategie. Het kabinet erkent het belang van een
actievere en meer gerichte betrokkenheid van de EU en zal zich daarvoor inzetten.
De operationalisering van de maritieme veiligheidsstrategie van de EU en de
verwachte actualisering van de analyse van de veiligheidsomgeving door de
nieuwe Hoge Vertegenwoordiger Mogherini kunnen hiervoor aanknopingspunten
zijn. Ook verdient de beleidsmatige belegging van het Arctisch beleid binnen de
EU aandacht. Dat is niet eenvoudig, omdat verschillende beleidsterreinen
samenkomen in het Arctisch gebied (klimaat, milieu, energie, scheepvaart,
wetenschap, veiligheid) en de EU drie Arctische lidstaten telt2, voor wie het
Arctisch beleid binnenlands beleid is, in tegenstelling tot de overige EU-lidstaten.
Die drie landen zijn bovendien lid van de Arctische Raad, waar zeven EU-landen
waarnemer zijn3 en waarvoor de EU als geheel het waarnemerschap heeft
aangevraagd4. De aanstelling van een speciale Arctische EU-gezant, zoals
voorgesteld door de AIV, biedt wat het kabinet betreft op dit moment niet
voldoende toegevoegde waarde. Mocht de EU het waarnemerschap van de
Arctische Raad toegekend krijgen, dan zal het kabinet bekijken of het, gezien het
geldende EU-beleid en beschikbare budgetten, de aanstelling van een Arctische
gezant gerechtvaardigd vindt.
Overigens wordt een (beperkte) hervorming van de Arctische Raad, nu het aantal
waarnemers toeneemt, door het aankomende VS-voorzitterschap hoog op de
agenda geplaatst. Het uitbreiden van taken van de Arctische Raad met de door
AIV voorgestelde geschillenbeslechting over scheepvaartroutes vindt het kabinet
niet opportuun, omdat bij de beslechting van dergelijke geschillen zowel de
belangen van kuststaten als vlaggenstaten moeten worden gewogen. In de
Arctische Raad zijn alleen de belangen van de kuststaten vertegenwoordigd.

2
3
4

Denemarken, Zweden, Finland.
Nederland, Frankrijk, Duitsland, Italië, Polen, Spanje, Verenigd Koninkrijk.
Nederland steunt de EU-aanvraag en blijft tegelijkertijd voorstander van de eigen waarnemersplek.

ENV-2015.1006

Pagina 3 van 4

Nederland zal blijven inzetten op het realiseren van zijn beleidsdoelstellingen via
onder meer de Arctische Raad, UNCLOS, IMO, de EU, via goede relaties met de
Arctische staten en zal een actieve rol blijven spelen in de dialoog tussen en met
Nederlandse kennisinstellingen, NGO’s en het bedrijfsleven. Het kabinet is van
mening dat de relatief sterke Nederlandse positie in het Arctisch gebied op zijn
minst geconsolideerd moet worden om de ontwikkelingen van dichtbij te volgen
en ervoor te zorgen dat Nederland niet voor verrassingen van ecologische,
economische of (veiligheids)politieke aard komt te staan. Het kabinet neemt
derhalve de AIV-aanbeveling over een gecoördineerd en integraal Arctisch beleid,
met inbegrip van veiligheidsaspecten, ter harte. Een manier om dat te doen is het
bestaande Interdepartementale Polaire Overleg qua vorm en opzet aan te passen.

Ministerie van Buitenlandse
Zaken

Onze Referentie
IGG-2015.41031

Uit bovenstaande blijkt dat uw advies van grote waarde is voor het kabinet en de
toekomstige polaire strategie. Ook het gezamenlijk georganiseerde seminar op 28
november jl., waarbij twee leden van de Tweede Kamer aanwezig waren, heeft
belangrijke inzichten opgeleverd ten behoeve van die strategie. Het aantal
deelnemers aan het seminar was met ruim honderd boven verwachting, waarmee
feitelijk de toegenomen belangstelling voor het gebied en een belangrijk deel van
de AIV-conclusies nog eens werd onderstreept.

De minister van Buitenlandse Zaken,

De minister van Defensie,

Bert Koenders

J.A. Hennis-Plasschaert

ENV-2015.1006

Pagina 4 van 4