Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

21 501-33

Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

Nr. 848

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 30 maart 2021
De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Economische
Zaken en Klimaat over de geannoteerde agenda voor de Energieraad
14 december 2020 (Kamerstuk 21 501-33, nr. 837), het verslag van de
informele Energieraad van 6 oktober 2020 (Kamerstuk 21 501-33, nr. 831),
het verslag van een schriftelijk overleg over onder andere de geannoteerde agenda Energieraad van 15 juni 2020 (Kamerstuk 21 501-33, nr.
818) en het verslag van een schriftelijk overleg over onder andere de
geannoteerde agenda Informele Energieraad van 5 en 6 oktober 2020
(Kamerstuk 21 501-33, nr. 827).
De vragen en opmerkingen zijn op 8 december 2020 aan de Minister van
Economische Zaken en Klimaat voorgelegd. Bij brief van 11 december
2020 zijn de vragen, die betrekking hebben op de Energieraad, alsmede de
raadsconclusies waterstof en wind op zee, beantwoord (Kamerstuk
21 501-33, nr. 843). Bij brief van 20 januari 2021 zijn de vragen over Nord
Stream II en biomassa beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Renkema
Adjunct-griffier van de commissie,
Witzke

kst-21501-33-848
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 848

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
Minister
Vragen en opmerkingen van de leden van de Groenlinks-fractie
Overig (Nord Stream 2 en Gasrichtlijn)
De leden van de GroenLinks-fractie hebben nog enkele vragen over de
naderende voltooiing van gaspijpleiding Nord Stream 2.
9.
Deze leden vragen of de Minister kennis heeft genomen van het feit dat de
aanleg van deze gaspijpleiding – die enkele tijd is stopgezet – verder
wordt hervat.1
Antwoord
Ja.
10.
Deze leden vragen de Minister hoe eventuele operationalisering van deze
gaspijpleiding zich verhoudt tot enkele lopende rechtszaken over een
mogelijke nietigverklaring of afwijking van (aspecten van) de nieuwe
Gasrichtlijn.2 Worden deze eerst afgerond voordat deze gaspijpleiding
daadwerkelijk in gebruik kan worden genomen?
Antwoord
Ik ga ervan uit dat de rechters die zich buigen over de lopende rechtszaken
tot zorgvuldig afgewogen oordelen zullen komen. Het is niet noodzakelijk
dat deze lopende zaken worden afgerond alvorens de pijpleiding in
gebruik kan worden genomen (zie verder ook het antwoord op vraag 13).
Echter, zonder een succesvol beroep op een uitzonderingsgrond (zoals
een «afwijking» of «ontheffing»), dient Nord Stream 2 AG, de eigenaar
van Nord Stream 2, te voldoen aan alle bepalingen van de Gasrichtlijn,
inclusief eisen in relatie tot eigendomsontvlechting, derdentoegang,
tariefbepalingen en voorschriften op het gebied van transparantie
11.
Tevens vragen deze leden op welke wijze de toepassing van de
Gasrichtlijn getoetst zal worden op Nord Stream 2.
12.
Is de Minister bereid om na voltooiing van Nord Stream 2 te pleiten voor
het strikt toepassen van de Gasrichtlijn, conform de motie van het lid Van
den Nieuwenhuijzen c.s.?3
Antwoord op de vragen 11 en 12
Zoals aangegeven in de brief die de Minister van Buitenlandse Zaken op
6 november 2020 mede namens mij aan de Tweede Kamer heeft gestuurd
in reactie op de motie van het lid Van den Nieuwenhuijzen c.s. (Kamerstuk
35 373, nr. 25), wordt de Gasrichtlijn vooralsnog strikt toegepast op Nord
Stream 2. Ik zie op het moment geen reden om in twijfel te trekken dat
hier verandering in komt. Het past het kabinet echter niet om te reageren
op zaken die onder de rechter zijn. Aan het regionale Gerechtshof in
Düsseldorf ligt in beroep de vraag voor of Nord Stream 2 AG in
1

Het Financieele Dagblad, 29 november 2020 «Initiatiefnemers: «Aanleg Nord Stream 2
komende week hervat»» (https://fd.nl/economie-politiek/1365804/initiatiefnemers-aanleg-nordstream-2-komende-week-hervat)
2
Kamerstuk 35 373, nr. 25
3
Kamerstuk 35 373, nr. 4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 848

2

aanmerking komt voor een «afwijking» van bepalingen van de Gasrichtlijn
en de uitspraak ter zake wordt in de loop van volgend jaar verwacht.
13.
Is de Minister het met deze leden eens dat deze toetsing moet plaatsvinden vóórdat de pijpleiding operationeel wordt? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Feitelijke ingebruikname van de pijpleiding kan pas plaatsvinden als deze
volledig is afgebouwd en de eigenaar/beheerder beschikt over alle
benodigde vergunningen. Toetsing aan de bepalingen uit de Gasrichtlijn
maakt daar onderdeel van uit.
14.
Kan de Minister daarbij toelichten wat het precieze verschil is tussen een
ontheffing en een afwijking van de Gasrichtlijn, waar gaspijpleidingen uit
derde landen aanspraak op kunnen maken?
Antwoord
Het verschil is dat een afwijking kon worden verleend voor pijpleidingen
met derde landen die voltooid waren vóór 23 mei 2019, de datum waarop
de gewijzigde Gasrichtlijn van kracht werd. Ontheffingen kunnen worden
verleend voor pijpleidingen met derde landen die ná die datum zijn
voltooid. De eventuele verlening van een ontheffing dient ter goedkeuring
te worden voorgelegd aan de Europese Commissie.
15.
De leden van de GroenLinks-fractie constateren in het antwoord op
eerdere vragen dat de Minister geen input heeft geleverd voor het verzoek
van Nord Stream 2 voor een afwijking aan de Bundesnetzagentur.4
Antwoord
Voor de betreffende Nederlandse reactie aan het Bundesnetzagentur,
verwijs ik naar mijn brief aan uw Kamer van 2 juni 2020 (Aanhangsel
Handelingen II 2019/20, nr. 2960) in antwoord op vragen van de leden Van
Ojik en Van der Lee (beiden GroenLinks).
16.
Deze leden vragen de Minister of deze raadpleging, waarvan wordt
gesteld dat reacties openbaar worden gemaakt, inmiddels openbaar te
vinden zijn. Zo ja, waar? Indien dit niet het geval is, vragen zij of de
Minister bereid is de Bundesnetzagentur te verzoeken alsnog de reacties
hierover openbaar te maken en te delen met de Kamer.
Antwoord
De gevraagde informatie is te vinden op https://
www.bundesnetzagentur.de/DE/Service-Funktionen/Beschlusskammern/
1_GZ/BK7-GZ/2020/BK7-20-0004/BK7-20-0004_Beschluss_
Internet.html?nn=269738.
17.
Kan de Minister ook toelichten welke appreciatie het kabinet toekent aan
de oproep van de Verenigde Staten van Amerika (VS) om te komen tot
een moratorium voor de gaspijpleiding Nord Stream 2?5

4
5

Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 2960.
The Moscow Times, 5 december 2020 «U.S. Calls for «Moratorium» on Nord Stream 2 Pipeline
– Report» (https://www.themoscowtimes.com/2020/12/05/us-calls-for-moratorium-on-nordstream-2-pipeline-report-a72249)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 848

3

Antwoord
De Amerikaanse oproep tot een moratorium op de bouwwerkzaamheden
past bij de bredere weerstand van de Verenigde Staten tegenover Nord
Stream 2. Het standpunt van het kabinet ten aanzien van Nord Stream 2 is
bekend. We staan hier neutraal tegenover en zien het als een commercieel
project, waarbij we ons rekenschap geven van geopolitieke aspecten.
Daarbij geldt dat het kabinet de nadelige gevolgen van VS-sancties voor
Europese bedrijven onwenselijk acht. Gezien dit standpunt is het kabinet
niet voor genoemd moratorium.
18.
Wat is de mening van de Minister over het eventueel aanvragen van een
ontheffing voor Nord Stream 2?
19.
Deelt de Minister de mening van deze leden dat dit niet in lijn is met de
motie-Van den Nieuwenhuijzen c.s. en dat dit vervolgens veroordeeld
moet worden door het kabinet? Zo nee, waarom niet?
Antwoord op de vragen 18 en 19
Het staat Nord Stream 2 AG vrij om een ontheffing aan te vragen, net als
iedere andere partij die een pijpleiding tussen een derde land en de EU in
eigendom of beheer heeft. De Gasrichtlijn staat dit expliciet toe en
benoemt specifieke voorwaarden waaraan moet worden voldaan voordat
een ontheffing kan worden verleend.
Overigens, zoals aangegeven in bovengenoemde brief van 6 november jl.,
heeft Nord Stream 2 AG vooralsnog geen ontheffing aangevraagd, en of
dit alsnog gebeurt is niet bekend. Mocht het zover komen, dan geldt ook
hier dat in eerste aanleg het Bundesnetzagentur aan zet is. De Europese
Commissie zal de eventuele verlening van een ontheffing moeten
goedkeuren, zoals genoemd in het antwoord op vraag 14. Aangezien deze
procedure nu niet loopt (en mogelijk ook niet gaat lopen), wil ik hierop
niet vooruitlopen.
20.
Tot slot vragen deze leden een inschatting van de Minister wat betreft de
effecten van nog zwaardere VS-sancties inzake Nord Stream 2.6
Antwoord
Het kabinet wil niet vooruitlopen op de uitkomsten van de discussie in de
VS over mogelijke nieuwe sancties tegen Nord Stream 2.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie
Biomassa
De leden van de PvdD-fractie merken op dat de Minister graag pronkt met
het feit dat Nederland het meest verregaande biomassabeleid, met de
striktste duurzaamheidseisen, ter wereld heeft. Deze leden trekken de
striktheid van de duurzaamheidseisen in twijfel. Uit allerlei onderzoek
blijkt dat de subsidies voor houtige biomassa houtkap elders aanwakkeren
en stimuleren. Onderzoek, gedaan door Argos7, concludeert dat de
6

Deutsche Welle, 4 december 2020 «Nord Stream 2: US lawmakers agree to widen sanctions on
Russian-German pipeline» (https://www.dw.com/en/nord-stream-2-us-lawmakers-agree-towiden-sanctions-on-russian-german-pipeline/a-55821737)
7
Argos, 5 december 2020 «Beschermd bos belandt in energiecentrales» (https://www.vpro.nl/
argos/lees/onderwerpen/money-to-burn/2020/beschermd-bos-belandt-inenergiecentrales.html#)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 848

4

houtkap in Estland tussen 2014 en 2019 is verdubbeld en dat in Natura
2000-gebieden de houtkap ruim drie keer zo groot is. Bovendien meldt
Argos dat de Estse overheid de regels voor houtkap in 2015 heeft
versoepeld en dat er veel onrust onder de bevolking van Estland is met
betrekking tot het bosbeleid en de geobserveerde kaalkap. De Minister
zegt dat de toename in houtkap hoort bij een land dat de houtproductie
verhoogt, en dat bomenkap op het niet-beschermde deel toeneemt. De
Minister zegt dat op het beschermde deel van Estland niet wordt gekapt.
Ook refereert de Minister aan het feit dat al het hout, dat naar Nederland
komt, gecertificeerd is. Onderzoekers van Argos melden echter dat de
certificatie niet transparant is en dat ze van het kastje naar de muur
worden gestuurd als ze willen weten wie de certificatie controleert en hoe.
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) zou een protocol
hebben voor wie wat moet doen om biomassa een certificaat te geven,
maar meldt daarbij dat RVO niet zelf in de bossen controleert. Deze leden
merken op dat het op papier beschermen van bos niet hetzelfde is als in
de werkelijkheid, zeker niet wanneer er niet gecontroleerd of gehandhaafd
wordt.
1.
Kan de Minister aangeven hoe de regels met betrekking tot bosbeleid en
houtkap zijn versoepeld in Estland? Is bekend hoe in Estland toezicht,
controle en handhaving van de regels worden uitgevoerd? Is het de
Minister bekend hoeveel, en hoe vaak, er gecontroleerd wordt? Kan de
Minister het protocol van RVO met de Kamer delen?
Antwoord
Op basis van de gegevens die ik ontvangen heb van het Estse Ministerie
van Milieu kan ik niet concluderen dat de regels met betrekking tot
bosbeleid en houtkap versoepeld zijn. De bewering van Argos kan ik niet
verifiëren omdat Argos geen bron meldt. De Estse collega’s geven aan dat
er juist meer oppervlakte bos beschermd of zeer beschermd wordt (samen
25,6%). In deze laatste categorie (13,1% van het bosoppervlakte in Estland)
vindt geen enkele ingreep plaats in het gebied. Het is mij niet bekend
hoeveel en vaak er door Estse instanties gecontroleerd wordt. De
duurzaamheidseisen in het verificatieprotocol duurzaamheid vaste
biomassa voor energietoepassingen zijn niet versoepeld en dit protocol is
te vinden op https://www.rvo.nl/sites/default/files/2019/02/
SDE%20verificatieprotocol%20NL.pdf.
De leden van de PvdD-fractie lezen ook dat de onderzoekers melden dat er
kaalkap plaatsvindt in gebieden waar bomen groeien die door de
bosbeheerder als hout van lage kwaliteit worden gezien. Dit betekent dus
dat het hout niet geschikt is om er meubels van te maken. Dit betekent
echter niet dat het bos geen ecologische kwaliteit heeft of dat het bos
geen CO2 opslaat. Maar omdat het als hout van lage kwaliteit wordt
bestempeld, kan dit hout onder de noemer van resthout in de Nederlandse ovens verdwijnen, gecertificeerd en al. Deze leden merken op dat
de kwestie of er sprake is van duurzame biomassa inderdaad afhangt van
definities en regels.
2.
Wat is de definitie van resthout? Klopt het dat hele grote, zeventig jaar
oude bomen ook als resthout worden gezien, wanneer zij niet in de
zaagmachines passen of wanneer zij economisch gezien geen waarde
hebben?
Antwoord
De leden van de Partij voor de Dieren vragen mij naar de definitie van
resthout. Die is er niet: de Regeling conformiteitsbeoordeling maakt
onderscheid in primaire, secundaire en tertiaire reststromen. Alle stromen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 848

5

die direct uit het bos komen, ongeacht of het reststromen zijn, moeten aan
de meest strikte duurzaamheidseisen voldoen. Secundaire reststromen
(uit de houtverwerkingsindustrie) en tertiaire reststromen (zoals
houtafval), komen niet direct uit het bos en hoeven daarom aan minder
strenge duurzaamheidseisen te voldoen. Het gebruik van een hele boom
(ongeacht hun diameter) wordt vooral bepaald door de houtkwaliteit voor
bepaalde toepassingsmogelijkheden en de marktomstandigheden van die
toepassingsmogelijkheden. Daarbij staat het optimaal economische
benutten van de gevelde stam bij de marktpartij voorop.
3.
Beaamt de Minister dat het opbranden van hele grote oude bomen niet
wenselijk is vanwege de rol die zulke bomen hebben in het opvangen van
koolstof en voor de biodiversiteit?
Antwoord
De leden van de Partij voor de Dieren vragen mij of ik kan beamen dat
opbranden van hele grote oude bomen niet wenselijk is. Ik kan dat
beamen, te meer omdat het inzetten van houtige biogrondstoffen niet de
optimale oplossing is, maar een transitieoplossing. Niettemin is het aan
de bosbeheerder om te bepalen wat de beste wijze is om een boom uit
een productiebos nuttig te gebruiken.
Onderzoek8 heeft aangetoond dat juist oude en grote bomen een hele
belangrijke rol spelen in de bosecologie. Additioneel aan de rol die oude
bomen spelen in CO2-opslag en biodiversiteit, is hun essentiële rol
ondergronds. Daar vormen bomen en schimmels partnerschappen, die
bekend staan als mycorrhiza’s, waarin water en voedingsstoffen, zoals
fosfor en stikstof, onderling en met andere bomen in het bos worden
uitgewisseld. Jonge bomen krijgen hulp van oude bomen. Dit betekent
dat de bomen een bos maken. Zonder de aanwezigheid van andere
bomen, zijn op zichzelf staande bomen gevoeliger voor weersveranderingen en ziektes. Kortom, het weghalen van oude bomen, die misschien
vanuit een economisch perspectief weinig te bieden hebben, past in een
zeer beperkt korte termijn denken, dat de biodiversiteits- en klimaatcrisis
verergert. De leden van de PvdD-fractie constateren dat de vraag of wat er
in Estland gebeurt juridisch mag, afhankelijk is van welke regels worden
gehanteerd en welke definities worden gebruikt met betrekking tot
bostype. Bomenkap en kaalkap is bijvoorbeeld niet verboden in Natura
2000-gebieden, maar misschien wel onwenselijk.
4.
Kan de Minister aangeven wat de definitie van oerbos en oude bossen
volgens de Europese Unie is, hoeveel oerbos en oud bos er nog in Europa
is en waar deze zich bevinden? Beaamt de Minister dat oude bossen en
oerbossen beschermd zullen worden onder de nieuwe bossenstrategie
van de Europese Unie? Hoe zal dit gecontroleerd worden?
Antwoord
Er bestaan verschillende definities van oerbossen. In het kader van de EU
Biodiversiteitstrategie (EBS) worden er in EU verband gesprekken gevoerd
over het definiëren, identificeren en monitoren van oerbossen in Europa.
Ik ben daarbij betrokken. De EBS en de Bossenstrategie EBOSS zijn er op
gericht de bossen te beschermen (vooral vanuit de EBS). EBOSS zou ook
moeten ingaan op het gebruik van bos voor houtoogst en met name de
bosuitbreiding.

8

The New York Times, 2 december 2020 «The Social Life of Forests» (https://www.nytimes.com/
interactive/2020/12/02/magazine/tree-communication-mycorrhiza.html)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 848

6

Zoals eerder genoemd door deze leden, is bomenkap en kaalkap
inderdaad niet verboden in Natura 2000-gebieden, maar de Europese
Habitat- en Vogelrichtlijnen verbieden wel dat biodiversiteit achteruitgaat.
Omdat de biodiversiteit in Europa achteruit holt en omdat volgend jaar
een nieuw mondiaal biodiversiteitsverdrag wordt vastgelegd, is het
essentieel dat Europa haar eigen biodiversiteitsafspraken naleeft. Ook
wanneer de Minister het niet eens is met de onderzoeksresultaten, zou het
hem sieren om de claims dat er mogelijk beschermd bos wordt gekapt en
dat mogelijk de Europese Habitat- en Vogelrichtlijnen worden
overschreden, ordentelijk te laten onderzoeken.
5.
Is de Minister bereid een onderzoek door onafhankelijke deskundigen naar
het naleven van de Europese Habitat- en Vogelrichtlijnen aan te vragen bij
de Europese Commissie, aangezien de Minister aangeeft dat het aan de
Europese Commissie is om op regels van de Europese Unie toe te zien?
Zo nee, waarom niet? Hierbij willen deze leden melden dat onlangs de
Poolse regering op het matje is geroepen voor de afwezigheid van de
juiste regels met betrekking tot naleven van de Europese Habitat- en
Vogelrichtlijnen9. In dit geval ontbrak in Polen de mogelijkheid voor het
volk om een gang naar de rechter in werking te stellen met betrekking tot
Habitat- en Vogelrichtlijnen. Is de Minister, met deze kennis, bereid om
voor alle Europese landen dit onderzoek aan te vragen?
Antwoord
De Europese Commissie ziet toe op de naleving van de afspraken die zijn
gemaakt met lidstaten over het beheer van de Natura 2000-gebieden in
het kader van de EU Habitat- en Vogelrichtlijnen. Ik heb daar het volste
vertrouwen in.
6.
De leden van de PvdD-fractie constateren dat er de komende tijd debatten
plaatsvinden in Europa over onder andere het herzien van de Richtlijn
hernieuwbare energie (RED).10 In deze richtlijn is opgenomen dat
biomassa CO2-neutraal is vanuit de gedachte dat nieuwe bomen worden
terug geplant. Wetenschappers toonden al eerder aan dat biomassa van
hele oude bomen niet CO2-neutraal is, omdat het zeventig jaar duurt voor
een nieuwe boom is terug gegroeid, nadat een zeventig jaar oude boom is
verbrand. Is de Minister bereid om de CO2-neutraliteit van houtige
biomassa aan de orde te stellen en op te roepen tot het meenemen van de
reële CO2-uitstoot van biomassacentrales? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
De leden vragen mij om de CO2-neutraliteit van houtige biomassa aan de
orde te stellen bij de Europese Commissie en op te roepen tot het
meenemen van de reële CO2-uitstoot van biomassacentrales. Ik ben daar
niet toe bereid. De leden geven aan dat het terug groeien van een boom
lang duurt. Dit is precies de reden dat koolstofreservoirs van het bos op
systeemniveau beschouwd moet worden en niet per boom.

9
10

https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_20_2152
https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/12553-Revision-of-theRenewable-Energy-Directive-EU-2018-2001

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-33, nr. 848

7