Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

28 625

Herziening van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid

Nr. 277

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 3 oktober 2019
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over de brief van 21 mei 2019 over
de concept houtskoolschets van de SWOT-analyse voor het Nationaal
Strategisch Plan (Kamerstuk 28 625, nr. 265).
De vragen en opmerkingen zijn op 9 september 2019 aan de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voorgelegd. Bij brief van 2 oktober
2019 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Kuiken
Adjunct-griffier van de commissie,
Goorden

kst-28625-277
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
Minister
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
1
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de conceptrapportage van de houtskool-SWOT (strenghts, weaknesses, opportunities
and threats) voor het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) na 2020.
Deze leden hebben nog een aantal vragen.
In de begeleidende brief lezen de leden van de VVD-fractie dat het
voorliggende concept nog onder bewerking is. Graag vernemen deze
leden hoe het verdere verloop er zowel inhoudelijk als qua planning uit zal
zien.
Door het kennisinstituut, de WUR, is de concept houtskool-SWOT
afgelopen zomer verder aangescherpt. Dit is gebeurd op basis van de
opmerkingen van alle stakeholders en belanghebbenden (na de conferentie van 23 mei jl., via de consultatiemogelijkheden op de website van
toekomst GLB en eventuele mondelinge of schriftelijke opmerkingen). De
definitieve houtskool-SWOT is hiervan het resultaat en is uw Kamer
tegelijk met de beantwoording van deze vragen toegezonden. Ik wijs erop
dat deze houtskool-SWOT nog steeds een concept is, in de zin dat de
SWOT-analyse pas echt definitief gemaakt kan worden als de Europese
regelgeving voor het komende GLB vaststaat.
2
Tevens vragen de leden op welke manier de maatschappelijke consultatie
wetenschappelijk getoetst wordt voordat deze verwerkt wordt in de
definitieve houtskool-SWOT.
In de definitieve houtskool-SWOT is op twee manieren aandacht besteed
aan de inbreng vanuit de maatschappelijke consultatie. Aangedragen
onderwerpen voor de sterkte-zwakte-analyse zijn opgenomen als daar een
onderbouwing voor was in de wetenschappelijke literatuur. Bij de inbreng
voor de paragrafen over kansen en bedreigingen is daar flexibeler mee
omgegaan, omdat het bij kansen en bedreigingen mede gaat om
mogelijke ontwikkelingen en inschattingen van de gevolgen daarvan.
Aandachtspunten voor het vervolg van het proces zijn in Hoofdstuk 3 per
subdoel helder weergegeven als ingebrachte punten door de belanghebbenden.
3
Kan de Minister aangeven wanneer de behoefteanalyse wordt uitgevoerd
en door wie?
De behoefteanalyse (Assessment of Needs) zal dit najaar worden
uitgevoerd door het programma Nationaal Strategisch Plan GLB. Hierin
stellen de provincies en het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV), samen met de Unie van Waterschappen, de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl), het Regiebureau POP
en het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W), deze analyse op.
De maatschappelijke stakeholders zullen daarover worden geconsulteerd,
in ieder geval via de Maatschappelijke begeleidingsgroep. Formele
vaststelling van de behoefteanalyse en de keuzes gebeurt in overleg met
de provincies.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

2

Kan de Minister toelichten wat het verschil is tussen de houtskool-SWOT
zoals deze nu voorligt (in conceptversie) en een SWOT-analyse van het
Nederlands Kennis- en Innovatiecentrum?
De SWOT-analyse van het Agrarisch Kennis en Innovatiesysteem (AKIS) is
onderdeel van de totale houtskool-SWOT, en integraal in deze versie
opgenomen. Naast de drie hoofddoelen van het GLB heeft de Europese
Commissie in haar voorstellen gevraagd in het bijzonder aandacht te
besteden aan het AKIS vanwege het belang bij invoering van innovaties,
verduurzaming, en vermaatschappelijking van de sector. Ik ondersteun
dat; zie mijn brief aan uw Kamer van 19 juli jl. (Kamerstuk 35 000 XIV, nr.
98).
5
In het voorliggende concept worden bij de verschillende figuren veelal de
beschikbare cijfers tot en met 2016 gebruikt. Kan de Minister aangeven of
in de definitieve versie cijfers tot en met 2018 gebruikt gaan worden? Zo
nee, waarom niet?
In de bijgevoegde versie van de houtskool-SWOT zijn waar mogelijk de
meest actuele data gebruikt. Helaas is het zo dat de verzameling,
verwerking en publicatie van data altijd wat achterloopt. In de definitieve
SWOT zal een update van de op dat moment beschikbare data gemaakt
worden.
6
Kan de Minister een overzicht geven van de stakeholders die betrokken
zijn bij het opstellen van voorliggend document?
Vertegenwoordigers van verschillende belangenorganisaties hebben hun
punten en aanvullingen ingebracht op de Concept houtskool-SWOT.
Vanuit het landbouwbelang onder meer de sectororganisaties, verschillende productorganisaties en de vakbonden, daarnaast ook vertegenwoordigers vanuit de natuur- en milieuorganisaties, dierenwelzijnsorganisaties,
en de transitie-coalitie voedsel.
7
Kan de Minister aangeven wanneer de volgende versie, op basis van input
van de stakeholdersconferentie, gereed is?
Zie mijn antwoord op vraag 1.
8
In de paragraaf «SWOT-analyse» lezen de leden dat een uitdaging bij een
SWOT-analyse op nationaal niveau is dat een SWOT-analyse oorspronkelijk bedoeld is als een instrument om een bedrijf te analyseren, maar dat
er zich, door deze nu voor een sector, gebied of land te gebruiken,
tegengestelde belangen of situaties voordoen. Kan de Minister toelichten
hoe zij deze informatie zichtbaar maakt?
In de houtskool-SWOT is de keuze gemaakt om de subdoelstellingen
vanuit een bepaalde actor te benaderen. Omdat de instrumenten van het
GLB vooral aangrijpen op het handelen van boeren, is de gekozen
invalshoek van deze SWOT-analyse veelal die van de primaire producent.
Dit geldt in ieder geval voor subdoelstelling a, b, c en g. Ook bij subdoelstelling d, e en f staat de primaire producent centraal, maar dan hoe hij via
zijn handelen kan bijdragen aan deze subdoelstellingen. Voor subdoelstelling h en i is de invalshoek breder en wordt ook vanuit het bredere
plattelandsbelang respectievelijk de consument geredeneerd. De analyse
van het AKIS vindt plaats op systeemniveau.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

3

9
Kan de Minister inzicht bieden in de rol van het GLB via Pijler 1 met
betrekking tot het gezinsinkomen per sector over de afgelopen tien jaar?
Op agrimatie.nl is per sector te vinden welk deel van het bedrijfsinkomen
uit inkomenssteun bestaat.
Tevens komt dit onderwerp aan bod bij de uitvoering van de motie van
het lid Bisschop (Kamerstuk 28 625, nr. 272). In die motie is gevraagd om
naast de 4 scenario’s uit de brief aan uw Kamer van 8 mei 2019
(Kamerstuk 28 625, nr. 264) een 5e scenario toe te voegen en voor al die 5
scenario’s door te rekenen wat de gevolgen zijn voor het bedrijfsinkomen
en de economische vitaliteit van landbouwbedrijven. Uw Kamer wordt
voor het einde van dit jaar over de opbrengsten van de doorrekening
geïnformeerd.
10
Kan de Minister aangeven wat de rol van de geliberaliseerde pacht is in de
totstandkoming van de grondprijzen? Wat is de verwachting van de
Minister als er minder gronden in kortdurende pacht worden uitgegeven
in relatie tot de grondprijs?
Gelet op het relatief geringe aandeel van kortdurend gepachte grond op
het totaal van de beschikbare landbouwgrond in Nederland (nog geen
10% van het areaal), is de relatie tussen grondprijzen en kortdurende
pachtprijzen in Nederland waarschijnlijk dat de pachtprijs de ontwikkelingen volgt van de prijzen voor aankoop van landbouwgrond. De
verwachting is dan ook dat er geen noemenswaardige wijzigingen in de
grondprijs zullen plaatsvinden doordat er minder grond in kortdurende
pacht wordt uitgegeven. Er zijn namelijk noch aanwijzingen dat er
grootschalig grond wordt aangekocht om uit te geven in kortdurende
pacht, noch aanwijzingen dat er veel ruimte is voor een stijging in de
grondprijs doordat pachters met kortlopende pacht alsnog grond zullen
kopen.
11
Kan de Minister aangeven of de factor productiviteit nader wordt
onderzocht? Zo nee, waarom niet?
De Europese Commissie publiceert vergelijkende gegevens over de factor
productiviteit van de landbouw in de EU1. Het betreft openbare gegevens
gebaseerd op Eurostat die ook betrokken zullen worden in de verdere
uitwerking van het Nationaal Strategische Programma.
12
In de Tweede Kamer wordt veel gesproken over de concurrentiepositie,
ook in relatie tot bijvoorbeeld de kringlooplandbouw. Kan de Minister
aangeven waarom de laatste studie uit 2004 dateert? Is de Minister
voornemens deze studie te actualiseren? Zo nee, waarom niet?
13
De leden van de VVD-fractie missen in deze SWOT-analyse een analyse
van de concurrentiepositie in relatie tot de kostprijs, waaruit duidelijk
wordt wat de kostprijsstijgingen zijn van nationaal beleid (zoals extra
eisen op het gebied van duurzaamheid, dierenwelzijn, milieu, enzovoort).
Deze leden vragen deze vergelijking op te nemen in de SWOT-analyse,
zodat duidelijk wordt aan welke extra eisen wordt voldaan en welke
kostprijsstijgingen hier tegenover staan.

1

zie: https://ec.europa.eu/assets/agri/cap-context-indicators/documents/c27_en.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

4

14
Kan de Minister ingaan op de rol van de extra (duurzaamheids-,
dierenwelzijns- en milieu)eisen die gesteld worden in relatie tot de
inkomenspositie van de boer?
Antwoord op de vragen 12, 13 en 14
Er zijn, naast de houtskool-SWOT, meer bronnen beschikbaar die
informatie verschaffen over de ontwikkeling van de export van landbouwproducten, en zicht geven op de ontwikkeling van de concurrentiepositie
van de Nederlandse landbouw in Europese en mondiale markten. Zie
bijvoorbeeld de studie van Wageningen Economic Research (WEcR) en
CBS: De Nederlandse landbouwexport in 2018 in breder perspectief
(Wageningen 2019). Daarnaast is op www.agrimatie.nl actuele informatie
beschikbaar over de ontwikkelingen in de verschillende landbouwsectoren, inclusief informatie over kosten, opbrengsten, prijzen en inkomens.
Ontwikkelingen in andere landen binnen en buiten de EU kunnen worden
ontleend aan databronnen en studies van onder andere Eurostat, OESO
en FAO.
De houtskool-SWOT wordt opgesteld ten behoeve van het opstellen van
het Nederlandse Strategische Plan (NSP) ter invulling van het Gemeenschappelijk landbouwbeleid. Het relatief hoge kostprijsniveau op
landbouwbedrijven, ook waar deze het gevolg zijn van nationale wettelijke
vereisten inzake bijvoorbeeld milieu of dierenwelzijn, is voor het NSP een
vertrekpunt. Het NSP is niet het instrument waarmee nationale wettelijke
eisen worden veranderd. Het NSP kan wel worden ingezet om te
bevorderen dat, gegeven relatief hoge kostenniveaus voor de Nederlandse land- en tuinbouw, land- en tuinbouwproductie wel voldoende
rendabel is en blijft voor ondernemers. Zaken als innovatie, efficiëntieverbetering, samenwerking en het verwaarden van de kwalitatief
hoogstaande Nederlandse landbouwproducten. Keuzes daarover liggen
nog voor ons.
Ik wijs er ook nog op dat vraag 13 van de leden van de VVD-fractie raakt
aan het onderzoek van de Autoriteit Consument en Markt (ACM) in het
kader van de «agro-nutrimonitor». Middels deze monitor wordt de
komende jaren meer inzicht verkregen in de prijsvorming in de keten, het
functioneren van de markt en eventuele problemen daarbij. Specifiek zal
worden gekeken naar de verschillen in de prijsvorming van «gangbare»
producten en producten die voldoen aan bovenwettelijke eisen. De
monitor dient er enerzijds voor de transparantie in de keten te verbeteren
(over prijzen en marges), en daarmee de dialoog tussen ketenpartijen over
dit onderwerp te voeden. Anderzijds wordt de problematiek omtrent
«redelijke vergoedingen» inzichtelijk gemaakt. De ACM is, in nauwe
samenwerking met WEcR, inmiddels begonnen met het monitor-ontwerp,
waarna de dataverzameling van start gaat. De eerste resultaten worden
medio 2020 verwacht.
Daarnaast voert WEcR (binnen het kader van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel) momenteel onderzoek uit naar de invloed van (bovenwettelijke)
biodiversiteitsmaatregelen voor melkvee- en akkerbouwbedrijven op de
kostprijs. Dit onderzoek wordt deels door LNV en deels door de Rabobank
gefinancierd, en het rapport wordt eind september verwacht.
Relevante resultaten zullen, indien tijdig beschikbaar, worden betrokken
bij de uitwerking van het NSP.
15
Kan de Minister onderbouwen waarom intensivering en schaalvergroting
als bedreiging worden gezien? Is de Minister het met de leden van de
VVD-fractie eens dat juist in de intensivering van de landbouw belangrijke
(technologische) innovaties hebben plaatsgevonden, die niet alleen de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

5

landbouw in Nederland verder hebben gebracht maar die ook wereldwijd
een bijdrage leveren aan belangrijke vraagstukken als duurzaamheid,
voldoende zoet water, dierenwelzijn, efficiënte landbouw, enzovoort?
Intensivering is genoemd als bedreiging in relatie tot behoud van
biodiversiteit. Intensivering is een belangrijke strategie geweest voor de
Nederlandse agrosector en heeft bijgedragen aan de huidige internationale positie die de Nederlandse agrosector bekleedt. Daarbij zijn echter
– zoals ook is verwoord in de Houtskool-SWOT -de negatieve externe
effecten die het gevolg waren van deze intensivering lange tijd veronachtzaamd. Van belang is dan ook om te zoeken naar een betere balans tussen
efficiënt produceren en de effecten daarvan op de omgeving.
Schaalvergroting is voor veel bedrijven een effectieve strategie om het
bedrijf draaiend te houden. In de houtskool-SWOT is geconstateerd dat
deze schaalvergroting nog steeds doorgaat. Voor de sector leidt dit onder
meer tot problemen met bedrijfsovernames. In de maatschappij leidt het
tot vragen over de omvang van de bedrijven – zeker in de dierlijke
sectoren –, maar bijvoorbeeld ook tot zorgen over de landschappelijke
gevolgen.
16
In de paragraaf «Aanvullende nationale informatie» wordt informatie
gedeeld over fosfaat, ammoniak en stikstof. De leden van de VVD-fractie
constateren dat met de introductie van het fosfaatrechtenstelsel niet meer
fosfaat geproduceerd kan worden dan het aantal uitgegeven fosfaatrechten. Deze leden zien dit als een sterk punt in deze SWOT-analyse
richting Brussel. Kan de Minister aangeven waarom dit niet als zodanig is
opgenomen?
Dit is een terechte constatering. In de definitie versie van de
houtskool-SWOT is wel aandacht besteed aan de fosfaatrechten.
17
Tevens vragen zij waarom de innovaties in stalsystemen om de ammoniakemissie terug te dringen niet zijn opgenomen. Juist de overheid
ontbreekt het aan daadkracht om nieuwe innovaties of technieken die zich
in het buitenland bewezen hebben, toe te laten.
Er wordt gewerkt aan stallen met primaire scheiding van mest en urine.
Met die primaire scheiding kan de stalemissie van ammoniak sterk
worden gereduceerd. Die stallen zijn duurder (schatting is nu 20%) en de
arbeidsbehoefte is wat groter. Er zijn al enkele van deze stallen in gebruik.
Dit punt is inderdaad niet zo specifiek benoemd in de concept houtskoolSWOT. In de definitieve versie van de houtskool-SWOT is bij subdoelstelling e, Bevorderen van duurzame ontwikkeling en efficiënt beheer van
natuurlijke hulpbronnen, zoals water, bodem en lucht, wel in algemene zin
ingegaan op de kansen die nieuwe technieken en landbouwsystemen
bieden om de productie te verduurzamen.
18
De leden van de VVD-fractie lezen over een substantiële afname van de
boerenlandvogels. Kan de Minister aangeven welke populatie op het
boerenland is toegenomen, zowel qua vogels (inclusief roofvogels,
ooievaars, enzovoort) als overige dieren (vossen, marterachtigen,
enzovoort)? Welke index is beschikbaar om deze «andere dan boerenlandvogels» te monitoren? Wat is de rol van predatoren? Op basis van welke
index vindt monitoring van predatoren plaats? Kan de Minister toelichten
en onderbouwen waarom predatoren niet zijn opgenomen als bedreiging?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

6

Naast de indicator voor boerenlandvogels, bestaat er een indicator voor
fauna van het agrarisch gebied, waar naast vogelsoorten ook vlinders en
zoogdieren onderdeel vanuit maken. Sinds 1990 zijn vogels, zoogdieren
en dagvlinders kenmerkend voor het agrarisch gebied gemiddeld
genomen achteruit gegaan. Van de 48 in deze indicator opgenomen
soorten zijn 27 soorten achteruitgaan en 10 vooruit. Met name de
dagvlinders en de broedvogels zijn als groep achteruit gegaan. Soorten
die in deze index sterk zijn toegenomen zijn de hamster, de putter en de
roodborsttappuit. Een soort als de vos is hier niet in opgenomen. Deze
soort is niet specifiek voor het boerenland. De vos maakt wel als indicatorsoort deel uit van de indicator van terrestrische soorten. Wat in deze
statistiek opvalt is dat soorten die aan natuurgebieden, agrarisch
landschap en stedelijk gebied zijn gebonden afnemen, terwijl soorten die
niet aan die leefgebieden zijn gebonden maar vrijwel overal kunnen
voorkomen, habitatgeneralisten zoals de vos, vaker stabiel zijn of
toenemen. Er is geen indicator voor roofdieren, wel zijn er in bepaalde
gevallen specifieke gegevens per soort.
Predatoren hebben effect op hun prooidieren door de omvang van de
populaties van die soorten in te perken. Als die populaties door allerlei
oorzaken verzwakt en kwetsbaar zijn geworden, kan er reden zijn om
predatoren weg te houden van hun prooidieren. Dit kan bijvoorbeeld het
geval zijn bij de vos in relatie tot weidevogels. Dit kan echter ook effecten
op andere soorten hebben, bijvoorbeeld door toename van andere
predator of toename van andere prooidierengroep, zoals muizen. Vandaar
dat het lastig is generiek vast te stellen of predatoren een bedreiging zijn
voor de biodiversiteit op boerenland, zoals het woord bedreiging is
bedoeld in deze SWOT-analyse. In meerdere gebieden zijn predatoren
zeker een bedreiging voor weide- en akkervogels.
19
Welke recente onderzoeken liggen ten grondslag aan de genoemde
kansen om in te spelen op de behoeftes van stedelingen, zoals recreatie
en de toenemende vraag naar streekproducten?
In de definitieve houtskool-SWOT wordt gerefereerd aan drie recente
onderzoeken terzake: Meulen, H. van der, J. Jager, D. de Jong, R. Stokkers,
G. Venema en M. Vijn (2019). Kijk op multifunctionele landbouw; Omzet
2007–2018. Wageningen, Wageningen University & Research, Rapport
2019–054. Schans J.W. van der en D. van Wonderen, 2019. Korte Ketens in
Gelderland. Wageningen, Wageningen Economic Research, Nota
2019–072. Verstegen, J. (2019) Hoe verduurzamen we onze landbouw. Via:
https://agrimatie.nl/PublicatiePage.aspx?subpubID=2525&sectorID=2243
&themaID=7457&indicatorID%20=%202911
20
Kan de Minister een overzicht geven van de maatschappelijke verwachtingen inzake voedsel en gezondheid, duurzaam voedsel, voedselverspilling en dierenwelzijn? Kan de Minister aangeven hoe de consument
hier vervolgens in de praktijk mee omgaat (bijvoorbeeld welke verwachtingen een grote rol of een minder grote rol spelen)? Kan de Minister
ingaan op deze ontwikkelingen in Europa (ook niet onbelangrijk voor
Nederland als exportland)?
Deze vraag is niet eenvoudig en niet in kort bestek te beantwoorden. De
maatschappelijke verwachtingen ten aanzien van de genoemde thema’s
zijn immers niet eenduidig: verschillende groepen burgers en consumenten hebben verschillende verwachtingen en zoals in de vraag zelf ook
al wordt opgemerkt, de verwachtingen en waarden van burgers werken
lang niet altijd consistent door in het gedrag van consumenten – zelfs niet
als het om dezelfde persoon gaat. Volgens recente wetenschappelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

7

inzichten komen voedselkeuzen voort uit een mix van individueel
bepaalde-, interpersoonlijke-, omgevings- en beleidsfactoren. Het meest
omvangrijke onderzoek dat in Nederland is uitgevoerd naar de vragen die
het hier betreft, is vermoedelijk de Voedselbalans uit 2011. Daaruit blijkt
dat gezondheid, aantrekkelijkheid, prijs, gewicht, «natuurlijkheid» en
gemak en ook diervriendelijkheid, eerlijke productiewijze en milieu voor
consumenten belangrijke aankoopargumenten zijn. Consumenten hechten
aan maatschappelijk georiënteerde voedselwaarden, maar deze moeten
concurreren met voedselwaarden die een persoonlijk voordeel opleveren,
zoals gezondheid, betaalbaarheid en smaak. En wanneer consumenten
gevraagd wordt te kiezen tussen de verschillende waarden, dan hebben
gezondheid, smaak en prijs meer prioriteit dan de duurzaamheidswaarden
eerlijkheid, milieu, diervriendelijkheid en ambachtelijkheid.
De laatste jaren wordt veel onderzoek gedaan naar de kloof tussen
houding en gedrag, wat behulpzaam is om consumenten te bewegen tot
andere voedselkeuzen. Volgens een van de meer bekende theoretische
modellen (Motivation-Opportunity-Abilities van Ölander and Thøgersen)
kan verandering van consumentengedrag optreden wanneer (i) consumenten dat willen (motivatie), (ii) ze daartoe in staat gesteld worden (de
opportunity hebben) bijvoorbeeld met kennis en vaardigheden en (iii) ze
dat ook kunnen (ability) doordat de omgeving dit toestaat met aanbod en
beschikbaarheid. Wanneer overheid en voedselaanbieders de vraag van
de consument naar gezondere en duurzamere voeding willen bevorderen,
zal dus op al deze factoren aangegrepen kunnen, soms moeten worden.
Daarbij moeten we steeds voor ogen houden dat verschillende
doelgroepen, verschillende aanpakken vragen om effectief te zijn.
21
Op welke manier wordt de rol van Nederland in duurzame landbouwpraktijken elders in de wereld meegewogen in het hoofdstuk «Synthese van de
landbouw- en plattelandssituatie in Nederland»?
De voorgeschreven SWOT-analyse richt zich op de Nederlandse situatie.
De houtskool-SWOT gaat wel in op de uitgaven aan R&D en op de
innovatieve kracht van de agrosector, maar richt zich niet op de internationale uitstralingseffecten daarvan. Dit heeft te maken met de opbouw
van de SWOT conform de eisen van de EC langs verschillende indicatoren
en subdoelstellingen.
22
Kan de Minister aangeven op welke manieren de milieudruk daadwerkelijk
gemeten wordt? Met andere woorden: welke meetsystemen worden
gebruikt om ammoniak of stikstof daadwerkelijk te meten? Zijn deze
systemen vergelijkbaar met systemen die in andere landen worden
gehanteerd? Kan de Minister dit toelichten?
Het is logistiek en financieel onmogelijk om alle emissies van stikstof (in
vorm van ammoniak, nitraat of lachgas) op bedrijfsniveau te meten,
aangezien dit zou betekenen dat dan op elke stal of voertuig een meetapparaat geplaatst zou moeten worden. In Nederland is daarom een
berekeningssysteem ontwikkeld dat de werkelijke emissie zo goed
mogelijk benadert. Deze berekeningen zijn wel zoveel mogelijk op
metingen gebaseerd. Voor elke activiteit die tot emissie kan leiden is op
basis van metingen een emissiefactor vastgesteld. Binnen de EU maken
alle landen dergelijke berekeningen.
De emissieberekeningen worden aangevuld met metingen van de
milieukwaliteit. Zo zijn er uitgebreide meetnetten voor de ammoniakconcentratie in de lucht en nitraatconcentratie in het bovenste grondwater.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

8

23
In de paragraaf «Naar een nieuw evenwicht» ontbreekt de waarde van het
produceren van voedsel. Dat wordt bevestigd door de verschillende
voorwaarden waar de rol van kwalitatief goed en betaalbaar voedsel
ontbreekt. Zelfs bij het bevorderen van positieve externe effecten wordt
gedoeld op biodiversiteit en natuur. Kan de Minister toelichten waarom
kwalitatief goed en betaalbaar voedsel onderbelicht blijft in deze
SWOT-analyse? Kan de Minister aangeven op welke manier de consument
met een smallere beurs ook in de toekomst nog kan rekenen op
betaalbaar voedsel uit eigen land? Of wordt deze consument verwezen
naar de goedkopere producten uit andere landen/werelddelen? Voor de
leden van de VVD-fractie is de rol van kwalitatief goed en betaalbaar
voedsel een onderbelicht onderwerp in deze SWOT-analyse.
De SWOT-analyse is opgebouwd conform de indicatoren en eisen die de
Europese Commissie daaraan stelt. Deze eisen zijn gebaseerd op de
negen subdoelstellingen van het GLB. De waarde van het produceren van
voedsel komt tot uiting in verschillende subdoelstellingen. De beschikbaarheid van kwalitatief goed en betaalbaar voedsel daarentegen valt niet
expliciet onder te brengen onder een subdoelstelling. Het valt deels onder
subdoelstelling a waar voedselzekerheid onderdeel van is, en het raakt
aan subsdoelsstelling i, maatschappelijke waarden van voedsel.
In de paragraaf «Naar een nieuw evenwicht» komt de aandacht voor de
waarde van het produceren van voedsel tot uitdrukking in de genoemde
voorwaarden die gaan over een veerkrachtige en volhoudbare landbouwsector, het verminderen van de negatieve effecten van agrarische
productie en het bevorderen van de positieve effecten daarvan.
De uitgaven in Nederland voor voedsel bedragen gemiddeld zo’n 10% van
het besteedbaar inkomen. Dit is historisch en internationaal gezien een
laag percentage. Het blijft een uitgangspunt dat duurzaam en kwalitatief
goed voedsel ook voor consumenten met een smalle beurs betaalbaar
blijft. Zoals ik in mijn antwoord op vraag 13 aangaf verwacht ik in de loop
van volgend jaar de eerste resultaten van de agri-nutrimonitor die de ACM
uitvoert.
Er is verder nog een wereld te winnen c.q. geld te besparen door het
terugdringen van voedselverspilling, zowel door de consument zelf (€ 145
per jaar, per persoon) als door initiatieven van supermarkten (bijvoorbeeld
afprijzen van producten die tegen de houdbaarheidsdatum lopen).
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de Concept
Houtskoolschets-SWOT voor het Nationaal Strategisch GLB-Plan
2021–2027. Hierover hebben deze leden nog vragen.
24
De leden van de CDA-fractie stellen vast dat de houtskool-SWOT de eerste
tussenstap is en dat de definitieve SWOT ten behoeve van de totstandkoming van het Nationaal Strategisch Programma (NSP) nog volgt. Deze
leden vragen hoe het proces eruit ziet van de houtskool-SWOT naar
definitieve SWOT. In hoeverre verschilt de definitieve SWOT van de
houtskool-SWOT? Zijn er aspecten die wel belicht zullen worden in de
definitieve SWOT, maar nu niet in de houtskool-SWOT? Door wie en
wanneer wordt de definitieve SWOT opgeleverd?
Zodra de besluitvorming over de Strategisch-planverordening in Europa is
afgerond en daarmee de definitieve vereisten bekend, zal een definitieve
SWOT worden opgesteld als onderdeel van het NSP. Dit zal gepaard gaan
met een update van de laatste gegevens uit Eurostat en andere bronnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

9

die ten grondslag liggen aan de SWOT. Indien noodzakelijk zal de SWOT
ook aangevuld worden met nieuwe inzichten of gemiste onderwerpen.
25
Verder vragen zij hoe de provincies, in het bijzonder de diverse provinciale
staten, betrokken worden bij de totstandkoming van het NSP.
Het programma voor het opstellen van het Nationaal Strategisch Plan GLB
is een gezamenlijke opdracht van de provincies en mijn ministerie. In alle
onderdelen van de organisatie van het programma zijn de provincies
vertegenwoordigd, naast de Unie van waterschappen, RVO.nl, Regiebureau POP en het Ministerie van I&W. De diverse provinciale staten
kunnen via de verschillende provincies betrokken worden, waarbij ze
worden ondersteund door het programma. Het is aan de verantwoordelijke Gedeputeerden van elke provincie hoe zij provinciale staten
betrekken bij de totstandkoming van het NSP. Via het Interprovinciaal
Overleg zullen de verantwoordelijke gedeputeerden besluiten worden
voorgelegd.
26
Zij lezen in de Kamerbief dat de Europese Commissie ook een
SWOT-analyses wil ontvangen van het Nederlandse Kennis- en Innovatiesysteem. Waarom wil de Europese Commissie deze? In hoeverre geeft dit
kansen of bedreigingen voor onze concurrentiepositie?
Zie ook mijn antwoord op vraag 4 van de leden van de VVD-fractie. Een
goed Kennis- en innovatiesysteem is essentieel voor de Nederlandse
landbouw. Niet alleen voor de concurrentiepositie maar ook om het hoofd
te bieden aan maatschappelijke opgaven rond duurzaamheid en
dierenwelzijn.
27
De leden van de CDA-fractie vragen naar de gevolgen van het stopzetten
van de regeling voor natuurlijke handicaps voor deze gebieden (p. 18).
Wat zijn de boeren in die gebieden anders gaan doen, en met welke
gevolgen? Zijn daar gegevens van of kunnen die nog worden
ingewonnen?
Tot bedrijven met natuurlijke handicaps werden bedrijven gerekend die
vallen in gebieden met een hoge grondwaterstand, een slechte verkaveling of aardkundige waarden in het landschap of in Vogel- en Habitatrichtlijngebieden. Vooral in gemeenten in het Groene Hart, Zuid-Limburg,
Friesland, Noord-Holland en Overijssel werd gebruik gemaakt van de
regeling voor natuurlijke handicaps. De bedrijven in gebieden met
natuurlijke handicaps hadden de grond met name in gebruik als grasland
en voor voedergewassen. Voorheen leidde het hebben van natuurlijke
handicaps niet per definitie tot een extensievere bedrijfsvoering. Doordat
in deze gebieden de bedrijfsomvang gemiddeld groter was en er vaak
sprake was van verbreding leidde dit ertoe dat op bedrijfsniveau zowel de
opbrengsten, de kosten en het inkomen gemiddeld vaak hoger waren dan
op de bedrijven die buiten deze gebieden lagen. Ik heb geen reden om
aan te nemen dat deze situatie nu anders is. Daarvan zijn op dit moment
echter geen gegevens beschikbaar.
Overigens is het in de concept verordening voor het Nationaal Strategisch
GLB-Plan mogelijk om gebieden met natuurlijke handicaps aan te wijzen.
Dit kan in het licht van de regionale uitdagingen in Nederland een
interessante optie zijn. Op dit moment onderzoek ik of dit een mogelijke
meerwaarde heeft in het Nationaal Strategisch Plan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

10

28
De leden van de CDA-fractie vinden het totaal van gebruikte gewasbeschermingsmiddelen (p. 28–29) geen goede indicator, omdat deze
indicator geen recht doet aan de grote verschillen tussen gewasbeschermingsmiddelen. In hoeverre is het mogelijk om onderscheid te maken in
gewasbeschermingsmiddelen ten aanzien van effecten op het milieu? Is
de Minister bereid om te kijken of dat inzichtelijk gemaakt kan worden?
Dit is een terechte constatering. Ten tijde van de conceptversie van de
houtskool-SWOT was de Tussenevaluatie van het gewasbeschermingsbeleid door PBL nog niet beschikbaar, waardoor de situatie meer op
hoofdlijnen is weergegeven. In de definitieve houtskool-SWOT zijn de
bevindingen van de Tussenevaluatie wel verwerkt, waardoor meer nuance
kon worden aangebracht in dit onderwerp.
29
De leden van de CDA-fractie lezen op p. 32 in de analyse dat in 2016 44%
van de agrarische huishoudens een inkomen onder de
lage-inkomensgrens had. Deze leden vinden dit zeer zorgelijk. Zij vragen
of deze analyse kan worden aangevuld met een analyse van de internationaal belangrijkste productmarkten, en met de huidige en toekomstige
bedreigingen daarvan voor de Nederlandse markt en de inkomenspositie
van Nederlandse agrarische huishoudens.
De soort analyse die door de leden van de CDA-fractie gevraagd wordt,
worden uitgevoerd door internationale organisaties als de FAO en de
OESO. Deze analyses zijn analyses op hoofdlijnen die veelal globale
inzichten opleveren. De vertaling naar deelsectoren en deelmarkten is
moeilijk en vol onzekerheden, te meer daar de situatie op de belangrijkste
productmarkten ook continu verandert. In dat verband acht ik het vooral
van belang dat gekeken wordt naar de kennis, kunde en vaardigheden van
Nederlandse ondernemers en hun samenwerkingsverbanden om om te
gaan met onzekerheden in de nationale en internationale afzetmarkten
voor hun producten. Het NSP zou naar mijn mening moeten bijdragen aan
het verder versterken daarvan zodat ondernemers in de land- en tuinbouw
optimaal kunnen inspelen op de ontwikkelingen in de voor hen belangrijke markten en nieuwe markten.
30
De leden van de CDA-fractie lezen op p. 34 dat het landbouwinkomen per
arbeidsjaar achterblijft bij het gemiddelde inkomen per arbeidsjaar in
Nederland. Deze leden vragen in hoeverre dit samenhangt met toenemende lasten voor ondernemers, en of dit ook geldt voor relatief kleine
ondernemers in andere sectoren.
Zoals ook in mijn antwoord op vraag 13 van de leden van de VVD-fractie
aangegeven verwacht ik in de loop van volgend jaar de eerste resultaten
van de agri-nutrimonitor die de ACM uitvoert. Deze monitor maakt
duidelijk hoe de prijsvorming in de keten van producent naar consument
plaatsvindt en welke knelpunten daar mogelijk bij optreden, in het
bijzonder met het oog op de vergoeding voor duurzaamheidsinspanningen. De precieze ontwikkeling van lasten en inkomens bij kleine
ondernemers in andere sectoren, dan de landbouwsector heb ik niet in
beeld. Nadere analyse daarvan in het kader van de SWOT voor het NSP
heeft weinig meerwaarde, aangezien het NSP zich richt op ondernemers
in de landbouwsector.
31
De leden van de CDA-fractie vragen of inzichtelijk gemaakt kan worden in
welke mate lokale, regionale of nationale producten in Nederland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

11

verkrijgbaar zijn in de supermarkt ten opzichte van andere lidstaten in
West-Europa. En als daar verschillen in zijn, wat is daar de oorzaak van?
Wageningen Economic Research voert op dit moment een proefproject uit
om een goed beeld te krijgen van waar streekproducten worden geproduceerd en afgezet. Dit proefproject moet leiden tot een breder inzetbare
monitor. Ik zal onderzoeken of het mogelijk is om als onderdeel van dit
project inzicht te krijgen in hoe Nederland scoort ten opzichte van andere
West-Europese lidstaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 625, nr. 277

12