advies van de raad voor he t openbaar bestuur

LOKALE MEDIA:
NIET TE MISSEN

de raad voor cultuur is het wettelijke
adviesorgaan van de regering en het
parlement op het terrein van kunst,
cultuur en media. De raad is onafhankelijk
en adviseert, gevraagd en ongevraagd,
over actuele beleidskwesties en subsidie­
aanvragen.
adresgegevens
Prins Willem Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag
T 070 310 66 86
E info@cultuur.nl
www.raadvoorcultuur.nl
@RaadvoorCultuur

de raad voor het openbaar bestuur
is een onafhankelijk adviesorgaan van
de regering en het parlement. De ROB
adviseert – gevraagd of op eigen initiatief
– over de inrichting en het functioneren
van het openbaar bestuur en de beleids­
matige aspecten van financiële verhoudin­
gen tussen Rijk, gemeenten en provincies.
Extra aandacht gaat uit naar de beginselen
van democratie en rechtsstaat.
adresgegevens
Bezoekadres: Korte Voorhout 7
Postadres: Postbus 20011,
2500 EA Den Haag
T 070 426 75 40
E info@raadopenbaarbestuur.nl
www.raadopenbaarbestuur.nl
@Raad_ROB

Vormgeving: Studio Tint, Den Haag
© november 2020 Raad voor het Openbaar Bestuur en Raad voor Cultuur
isbn/ean 978-90-5991-131-4
nur 823

Managementsamenvatting

Hoe gaat het met het lokale nieuws via de kranten, nieuwsbladen, omroepen en
websites in ons land? Krijgen burgers genoeg informatie over hun directe omge­
ving? Wordt het lokale bestuur scherp gehouden door de waakhond die lokale
media moeten zijn? En zo niet, hoe zorgen we er dan voor dat lokale media wel
weer kunnen doen wat we van ze verwachten? Op deze vragen geven, op verzoek
van de ministers van BZK en van OCW, de Raad voor het Openbaar Bestuur en de
Raad voor Cultuur in dit advies antwoord.
Serieuze aandacht voor onze lokale en regionale media is zinvol, zelfs noodzake­
lijk. Goed functionerende lokale media zijn essentieel voor een gezonde democra­
tie: ze houden de vinger aan de pols van het openbaar bestuur. Behalve die
controlerende functie onderscheiden de Raden – in navolging van de minister –
ook een informerende, verbindende, een educatieve en een culturele functie.
De Raden spraken met tientallen vertegenwoordigers van lokale en regionale (en
landelijke) media en onderzochten evenzovele eerdere rapporten over de stand
van zaken. Het algemene beeld: nee, lokale media zijn beslist niet dood, maar er
is wel reden voor grote zorgen.
De eerste grote zorg is dat er te veel plekken in Nederland zijn waar lokale media
bovengenoemde functies niet (voldoende) uitoefenen. Met name in de landelijke
gebieden, buiten de grote en middelgrote steden, komt maar zelden een journa­
list om verhaal te halen. De informatievoorziening is daar bleekjes, laat staan dat
lokale media erin slagen het lokale bestuur of andere lokaal invloedrijke spelers
te controleren. In grote delen van het land is een belangrijke pijler onder de lokale
democratie dus niet, of niet stevig genoeg, aanwezig.
Waar lokale media wel aanwezig zijn, is hun financiële positie en daarmee hun
voortbestaan vaak kwetsbaar en precair. Dit is de tweede zorg die de Raden heb­
ben over het lokale mediabestel. Publieke omroepen zijn afhankelijk van een bij­
drage van gemeenten, private lokale media zijn vooral afhankelijk van
teruglopende advertentie-inkomsten. Met name ook weer buiten de grote en
middelgrote steden hangt het voortbestaan van de lokale media die inwoners
informeren, het lokale bestuur controleren en zorgen voor sociale cohesie, aan een
zijden draadje.

3

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

De derde zorg van de Raden is het gebrekkige bereik van lokale en regionale
media. Door het tekortschietende bereik van lokale en regionale media komt de
burger minder snel in aanraking met journalistiek dan voorheen. Het bereik van
regionale en lokale media schiet in nog sterkere mate tekort onder Nederlanders
met een niet-Westerse achtergrond en onder jongeren. Etnische gemeenschap­
pen vinden elkaar als mediaconsument in grootstedelijke gebieden weliswaar via
‘eigen’ etnische media, en hier en daar als medewerker bij een lokale omroep of
regionale krant, maar extra energie is gewenst om ook deze doelgroepen volwaar­
dig te betrekken bij de lokale democratie en samenleving. Dat geldt ook voor jon­
geren: die zoeken en vinden hun eigen (online) communicatiekanalen voor nieuws
uit hun directe omgeving, buiten de professionele lokale en regionale journalis­
tiek om.
Is alles kommer en kwel? Als gezegd: nee. Regionale dagbladuitgevers zijn bezig
om zichzelf digitaal nieuw leven in te blazen en daarbij geldt lokaal nieuws als
een ‘trekker’. Kostenbesparingen leiden er wel toe dat minder redacteuren grotere
gebieden moeten bestrijken, met een zekere verschraling van de agenderende en
controlerende functies tot gevolg. Lokale omroepen die bij gebrek aan deugdelijke
financiering vaak niet uitblinken in verslaggeving of journalistiek onderzoek, zoe­
ken een basis voor professionalisering in schaalvergroting via samenwerking met
soortgenoten in de buurt. Er zijn zo streekomroepen ontstaan die beter in staat
zijn om te investeren in journalistiek talent. Ten slotte zijn er ook de dertien regi­
onale omroepen die als digitale nieuwsplatforms aan het groeien zijn en moge­
lijkheden zien als partner van lokale omroepen – als opleidingscentrum,
verstrekker van technische apparatuur en op het gebied van inhoudelijke samen­
werking ver buiten de provinciehoofdstad. Ook dergelijke samenwerking tussen
regionale en lokale publieke omroepen leidt tot meer investering in journalistieke
inhoud.
De Raden zien grond voor dringende aanbevelingen die de noodzakelijk geachte
samenwerking versterken en in bredere zin een steviger bodem leggen onder de
kwaliteit van lokale en regionale media in Nederland. De zes kernaanbevelingen
van de Raden zijn als volgt.
1. Om de democratische en maatschappelijke functies blijvend te borgen is een
duidelijk beleidskader nodig. Dat moet gebaseerd zijn op het voldoen aan de
onderscheiden functies, het bereiken van onderscheiden doelgroepen en het
garanderen van kwalitatief hoogwaardige inhoud. Het ministerie van OCW zal
daarover afspraken moeten maken met regionale en lokale omroepen, aller­
eerst via hun koepelorganisaties RPO en NLPO. Het Commissariaat voor de
Media ziet toe op de uitvoering van deze afspraken; het niet nakomen ervan
zou gevolgen moeten hebben voor het krijgen dan wel behouden van de aan­
wijzing tot publieke omroep en daarmee voor de financiering.

4

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

2. Samenwerking tussen regionale en lokale omroepen en tussen lokale omroepen onderling moet gestimuleerd worden door samenwerkende gemeenten
en provincies. Provincies zouden in de aanwijzingsprocedure van lokale
publieke omroepen moeten adviseren over de mate waarin samenwerking
met naburige lokale omroepen en/of de regionale omroep de kwaliteit ver­
sterkt. Ook moeten zij hun gemeenten wijzen op de plekken in de provincie
waar burgers onvoldoende bediend worden door hun lokale media, opdat
extra inzet kan worden geleverd om ook voor die gebieden media-initiatieven
te ondersteunen. Samenwerking moet verder gestimuleerd worden door het
verleggen en verhogen van de basisfinanciering (aanbevelingen 3 en 4) en de
inzet van mediafondsen (aanbeveling 5).
3. De basisfinanciering van lokale publieke omroepen moet verlegd worden van
gemeenten naar de Mediabegroting van het ministerie van OCW, in lijn met
de financiering van regionale en landelijke omroepen. De nu nog vrijblijvend
te besteden maar wel structureel ingeboekte financiering vanuit het gemeen­
tefonds verdwijnt daarmee.
4. Deze basisfinanciering moet ook flink versterkt worden, van de 1,34 euro per
huishouden die er nu in het gemeentefonds voor staat naar 2,00 euro per
inwoner, met een aftopping van dit bedrag voor omroepen die meer dan 200
duizend mensen bedienen. Zo krijgen lokale omroepen een solide financiële
basis.
5. Er moet een landelijk dekkend netwerk van mediafondsen voor lokale en regionale mediaproducties komen, gefinancierd door het ministerie van OCW en
uitgevoerd door het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Criteria voor
toewijzing van deze gelden zouden gebaseerd moeten zijn op de onderschei­
den functies, waarbij ook het bereiken van jongeren en etnische doelgroepen
wordt meegenomen. De fondsen staan open voor publieke en private
partijen.
6. Vanuit het Rijk moet er structureel geld (blijven) vrijkomen om lokaal talent
via regionale omroepen bij lokale omroepen te plaatsen, waarvoor zij een
gezamenlijke aanvraag indienen bij het ministerie van OCW.
Voor de basisfinanciering van publieke lokale omroepen is ca. 21 miljoen euro
extra nodig; voor het versterken van lokale en regionale media in de breedte door
het instellen van mediafondsen en het investeren in journalistiek talent is 15 mil­
joen euro extra nodig. Een deel van dit geld is nu al op incidentele basis beschik­
baar. De Raden achten deze verhoging noodzakelijk en in balans met de opbrengst:
een vitaal en toekomstbestendig lokaal en regionaal medialandschap dat in staat
is om met een hoogwaardig media-aanbod voor alle Nederlanders zijn belang­
rijke democratische en maatschappelijke functies te vervullen.

5

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

6

Voorwoord

Begin 2019 vroeg het kabinet aan de Raad voor Cultuur en de Raad voor het
Openbaar Bestuur om advies over de positie van de lokale publieke omroepen.
De ministers voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media en van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties erkenden dat lokale publieke
omroepen een belangrijke functie vervullen in de lokale democratie, maar
stelden ook vast dat zij een kwetsbare positie hebben. Ze vroegen de Raden
advies uit te brengen over de financiering en positionering van de lokale
publieke omroep.
Kort na de zomer van 2019 brachten de Raden een beknopt briefadvies uit.
Daarin luidde één van de adviezen van de Raden om de financiering van de
lokale omroepen niet meer via het gemeentefonds te laten verlopen, maar via
de mediabegroting van OCW. Een belangrijke reden daarvoor was dat de
Raden zagen dat lokale omroepen in een spagaat terecht konden komen: zij
moeten zich enerzijds als kritische luis in de pels van de lokale politiek opstel­
len maar zijn anderzijds voor hun financiering afhankelijk van die zelfde poli­
tiek. Dat pakt niet altijd goed uit.
Tegelijk stelden de Raden in dat briefadvies dat de positie van lokale publieke
omroepen niet los kan worden gezien van het grotere en sterk aan verande­
ring onderhevige speelveld van regionale en lokale media dat verder reikt dan
alleen de klassieke, publiek gefinancierde omroep. De adviesvraag van begin
2019 en de gevraagde snelheid om met een advies over de lokale publieke
omroep te komen, verhinderden dat de Raden in hun advisering dat gehele
speelveld in ogenschouw namen. Daarom stelden ze al in hun briefadvies van
september 2019 dat het de moeite waard zou zijn om een breder advies op te
stellen over de staat van lokale media in de breedte.
Het kabinet ondersteunde deze suggestie met een adviesaanvraag. In maart
2020 schreven de ministers Slob en Knops aan de Raden dat lokale media
invulling geven aan belangrijke publieke waarden en bovendien een democra­
tische functie vervullen. Een van de centrale vragen die zij namens het kabinet
aan de Raden stelden was hoe die publieke waarden en de democratische
functies van media op lokaal niveau in de toekomst geborgd kunnen
worden.

7

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Voor u ligt het advies dat de Raad voor het Openbaar Bestuur en de Raad voor
Cultuur in antwoord op deze adviesaanvraag gezamenlijk hebben opgesteld.
Om dit advies te kunnen schrijven, hebben de Raden met vele deskundigen en
vertegenwoordigers van lokale omroepen gesproken. In Bijlage II kunt u een
overzicht vinden van alle gesprekspartners. Wij zijn alle mensen dankbaar dat
ze bereid waren om met ons mee te denken over de toekomst van lokale
media. Ondanks de zorgen die de Raden in dit rapport over de positie van
lokale media uiten, zien zij in de grote betrokkenheid en het enorme enthou­
siasme van hun gesprekspartners veel reden voor optimisme over de toe­
komst van lokale media.
De adviesraden concluderen in dit rapport dat lokale media niet te missen zijn.
Ze vervullen een cruciale rol in lokale gemeenschappen; ze informeren, con­
troleren, agenderen, verbinden en verzorgen educatie. Tegelijk zijn de Raden
ongerust over de borging van deze belangrijke functies. Er zijn regio’s in
Nederland waar niet of nauwelijks lokale media op een kwalitatief voldoende
wijze functioneren, de financiële positie van veel media is erg kwetsbaar en ze
slagen er onvoldoende in de Nederlandse samenleving in zijn volle breedte te
bereiken.
Om er zeker van te zijn dat lokale media hun functies in de toekomst kunnen
blijven vervullen, is het nodig dat in lokale media wordt geïnvesteerd. Dat
betekent in de eerste plaats dat er flink geld bij moet als we het belangrijk
vinden dat lokale media blijven bestaan. Daarnaast kan het kabinet stimule­
ren dat omroepen met elkaar gaan samenwerken. En de Raden zien kansen
om te investeren in een netwerk van mediafondsen als impuls voor regionale
en lokale kwaliteitsjournalistiek.
Dit advies werd voorbereid door een werkgroep met leden vanuit de beide
Raden. Miranda de Vries en Huri Sahin namen daaraan deel namens de Raad
voor het Openbaar Bestuur, waarbij de eerste optrad als voorzitter van de
werkgroep. Marijke van Hees, Liesbet van Zoonen en Jeroen Bartelse brachten
hun kennis en ervaring vanuit de Raad voor Cultuur in. De werkgroep werd
vanuit de staf ondersteund door Bart Coster (ROB), Joachim Thissen (RvC) en
Onno Aerden als extern adviseur.

8

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

De beide Raden zijn Piet Bakker, Quint Kik en Joop Daalmeijer erkentelijk voor
hun bereidwilligheid om eerdere versies van dit rapport te becommentarië­
ren. Hun scherpe commentaar heeft ons behoed voor omissies en is de kwali­
teit van het advies zeker ten goede gekomen. Uiteraard zijn alleen de Raden
verantwoordelijk voor en aanspreekbaar op de inhoud van dit advies.

9

Han Polman
Voorzitter
Raad voor het Openbaar Bestuur

Marijke van Hees
Voorzitter
Raad voor Cultuur

Rien Fraanje
secretaris-directeur
Raad voor het Openbaar Bestuur

Jakob van der Waarden
secretaris-directeur
Raad voor Cultuur

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

10

Inhoud

Managementsamenvatting

3

Voorwoord

7

1

Inleiding
1.1 De wethouder spreekt, de buurt doneert
1.2 Achtergrond van de adviesaanvraag
1.3 Leeswijzer
1.4 Onderzoeksaanpak

15
15
17
19
20

2

Publieke functies van lokale media
2.1 Inleiding
2.2 Democratische functies
2.3 Maatschappelijke functies
2.4 Zorgen over de functies
2.5 Conclusie

21
21
21
23
25
26

3

Ontwikkelingen in het medialandschap
3.1 Inleiding
3.2 Doelgroepbereik
3.3 Veranderende rol van de overheid
3.4 Geografische spreiding

27
27
27
32
34

4

Omroepen
4.1 Inleiding
4.2 Organisatie
4.3 Financiering
4.4 Inhoud
4.5 Gebruik

36
36
36
44
49
51

5

Printmedia
5.1 Organisatie
5.2 Financiering
5.3 Inhoud
5.4 Gebruik

54
54
57
59
60

11

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

6 Online media
6.1 Inleiding
6.2 Organisatie
6.3 Financiering
6.4 Inhoud
6.5 Gebruik

61
61
61
63
64
66

7

Hoe vervullen lokale media hun publieke functies?
7.1 Inleiding
7.2 Democratische functies
7.3 Maatschappelijke functies
7.4 Conclusie

67
67
67
69
71

8

Aanbevelingen
8.1 Inleiding
Aanbeveling 1: Maak duidelijke en concrete afspraken over
kwaliteit en bereik
Aanbeveling 2: Versterk lokale media met samenwerking en
maatwerk
Aanbeveling 3: Verleg basisfinanciering lokale omroepen naar rijk
Aanbeveling 4: Verhoog basisfinanciering lokale omroepen
Aanbeveling 5: Stel een landelijk dekkend netwerk van
mediafondsen in
Aanbeveling 6: Investeer structureel in journalistiek lokaal talent
8.2 Het financiële plaatje
Randvoorwaarde A: Versterk ook private media
Randvoorwaarde B: Maak met publiek geld gemaakte content
publiek toegankelijk
Randvoorwaarde C: Wees transparant
Randvoorwaarde D: Handhaaf het auteursrecht
Randvoorwaarde E: Onderzoek het gebruik van lokale media
Randvoorwaarde F: Plaats lokale en regionale visuele content
op een landelijk online platform
Randvoorwaarde G: Gemeenten, pak je verantwoordelijkheid

73
73

12

73
74
77
78
78
80
80
82
83
83
84
84
84
85

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

9 Tot slot

86

Literatuur

87

Bijlage I

adviesaanvraag

92

Bijlage II

overzicht van gesprekspartners

94

13

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

14

1 Inleiding

1.1

de wethouder spreekt, de buurt doneert
Dinsdagmiddag, het gemeentehuis van een middelgrote stad. Een wethouder
bespreekt een omstreden plan van het college van B&W, het leggen van een
snelle busbaan door een oude woonwijk. Dat, zegt ze, is noodzakelijk. En de
inwoners zijn ‘meegenomen’. Aan tafel zitten behalve zijzelf en de gemeente­
lijke woordvoerder een journaliste van de lokale omroep met haar cameraatje,
een jonge journalist van het huis-aan-huisblad, een van het regionale dagblad
en een verslaggever van de regionale omroep. Ze noteren allemaal min of
meer hetzelfde, stellen vragen en verwerken de informatie voor hun eigen
medium. Na afloop zegt de wethouder tegen haar communicatiemedewerker:
goede opkomst, prima gedaan. De gemeente twittert een berichtje met een
verwijzing naar de gemeentelijke site waar een persbericht is geplaatst over
het plan.
Een dag later blijkt dat alleen de lokale omroep een item heeft geproduceerd
over het plan. Een kritische analyse van het bericht op een Facebookgroep
heeft honderden reacties opgeleverd van een actiegroep die het gemeentebe­
stuur van het plan wil laten afzien. De levendige online-discussie laat geen
twijfel: de meeste burgers die reageren zijn ‘tegen’.
Nieuwsberichten later die week over het plan verwijzen naar de persbijeen­
komst en naar de Facebookgroep. Omgekeerd worden die nieuwsberichten
door de Facebookgroep gedeeld, opnieuw met commentaar: ‘mainstream
media geknecht door de macht’.
Het gemeentelijk twitterbericht heeft dan twaalf likes.
Dezelfde gemeente, een paar weken later. Buurtbewoners organiseren een
veiling van huisraad in een garage van een jong stel. De opbrengst moet zorg­
kosten dekken voor hun gehandicapte zoon. Die kan door gemeentelijke
bezuinigingen niet meer elke dag met de bus naar zijn school worden
gebracht.
Het idee is spontaan ontstaan op de buurt-WhatsAppgroep. Foto’s van de vei­
lingavond deelt een buurman op een speciale Facebookpagina met een dona­
tie-mogelijkheid. Binnen een paar dagen is een link naar die pagina op social
media tweeduizend keer gedeeld. Op Twitter doet een Bekende Nederlander
die in de stad is opgegroeid een oproep om toch vooral te doneren.

15

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

De opbrengst van de veiling is een mooie 800 euro, maar een week later blijkt
dat via de donatie-link 23 duizend euro is opgehaald. Het huis-aan-huisblad
interviewt de dolgelukkige zoon, de regionale omroep komt kijken, het regio­
nale dagblad richt zijn pijlen op de kortingen op de zorg door het gemeente­
bestuur. Daarbij worden online reacties aangehaald. De wethouder laat
pijlsnel uitzoeken of het vervoer alsnog gefinancierd kan worden. Dat lukt
binnen drie weken.
Zomaar twee fictieve voorbeelden die de huidige dynamiek schetsen tussen
lokale media, sociale media en lokaal bestuur. Je zou de lokale nieuwsvoorzie­
ning tegenwoordig als een driestromenland kunnen bezien. Traditionele
lokale nieuwsmedia – krant, nieuwsblad, huis-aan-huisblad, lokale omroep –
proberen het lokale bestuur te volgen en te controleren, maar worden gekweld
door gebrekkige financiering en onderbemensing. Doordat gemeenten veel
taken erbij hebben gekregen die complex zijn en het leven van hun inwoners
direct raken – denk aan de decentralisering van de zorg, maar ook het verduur­
zamen van woningen – investeren zij juist in communicatiemedewerkers en
eigen nieuwskanalen. Daardoor raakt de balans tussen onafhankelijk en
gemeentelijk nieuws zoek. Ondertussen kiezen burgers hun eigen, alterna­
tieve kanalen om samen met andere burgers nieuws te volgen, te becommen­
tariëren en te maken. Die onderstroom wordt steeds zichtbaarder, ook bij
traditionele media en op de gemeentehuizen in ons land.
Dat lijkt allemaal niet zo erg, een gevolg van de alomtegenwoordigheid van
het internet en de veranderingen in de nieuwsproductie en -consumptie die
daarmee gepaard gaan. Maar wacht. Hadden we traditionele onafhankelijke
lokale media niet belangrijke rollen toebedeeld? Zouden ze de samenleving
niet informeren over het reilen en zeilen van lokale bestuurders, opdat burgers
optimaal geïnformeerd deel konden nemen aan de democratie? Zouden ze
bestuurders om diezelfde reden niet kritisch en volhardend volgen, om even­
tueel misbruik van macht of invloed aan de kaak te stellen? Zouden ze niet de
verbindende schakel kunnen zijn tussen verschillende bevolkingsgroepen, om
via berichtgeving informatie te delen en begrip te kweken over uiteenlopende
achtergronden en omstandigheden van groepen burgers? Taken die net zo
zeer voor lokale en regionale media gelden als voor landelijke (of internatio­
nale): je zou zelfs kunnen beweren dat het berichten over eventuele misstap­
pen van lokale bestuurders meer directe gevolgen heeft voor leden van een
gemeenschap dan het aan de kaak stellen van bijvoorbeeld ‘Haagse
misstanden’.
Als je door die ‘taken-bril’ naar de voorbeelden kijkt valt op dat genoemde
taken onder druk staan, voor zover ze worden ingevuld door de traditionele
lokale media – radio, televisie, pers. Ook weer op drie manieren: ze beschikken

16

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

over minder eigen middelen om optimaal aan de slag te gaan, de verhouding
tussen overheidsinformatie en onafhankelijke berichtgeving raakt zoek en de
burger komt minder snel in aanraking met traditionele journalistiek dan voor­
heen: de regionale krant en de lokale radio worden deels ingeruild voor of
aangevuld door social media.
De teloorgang van een sterke infrastructuur van professioneel ingevulde
lokale media is onwenselijk, betogen de Raden in dit rapport. Een bloeiend
lokaal medialandschap met kundige, professionele makers strekt immers de
democratie tot voordeel: lokale bestuurders die zich kritisch gevolgd weten,
letten – waarschijnlijk – beter op. Burgers die zich goed geïnformeerd weten,
voelen zich – doorgaans – meer betrokken bij politiek en samenleving. Samen
profiteren ze van de kracht van lokale nieuws- en informatievoorziening: een
goed functionerend onafhankelijk lokaal media-aanbod maakt de samenle­
ving hechter.
De vraag die de Raden stellen is: welke maatregelen kunnen overheden treffen
zodat lokale media – zowel publiek- als privaatrechtelijk georganiseerd
rondom professionele journalisten – hun publieke taken blijven kunnen uitoe­
fenen: informatie verschaffen over en controle uitoefenen op lokale bestuur­
ders, zorgdragen voor educatie van en verbinding tussen bevolkingsgroepen.
1.2

achtergrond van de adviesaanvraag
Het kabinet wil zich beraden ‘op de wijze van organisatie en financiering van
de lokale omroepen’. Zo staat dat in het Regeerakkoord.1 Volgend op een aan­
vraag2 van de ministers voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media en van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties publiceerden de Raad voor het
Openbaar Bestuur (ROB) en de Raad voor Cultuur (RvC) in september 2019 een
advies over de organisatie en financiering van lokale publieke omroepen.3
Volgend op aanbevelingen voor een betere organisatie en financiering van
lokale omroepen stelden de Raden een fundamenteler vervolgadvies voor.
Daarin wilden de Raden ingaan op de publieke functies van media en nieuws­
voorziening op lokaal niveau, waarbij nadrukkelijk niet alleen omroepen
betrokken worden maar lokale nieuwsmedia in het algemeen: zowel geschre­
ven als audiovisueel, zowel professioneel als door vrijwilligers geleid, zowel
geworteld in een lange geschiedenis als ontstaan door nieuwe technologische
mogelijkheden. Naar aanleiding van dit voorstel hebben de ministers voor
Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media en van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) en de Raad voor

1
2

VVD, CDA, D66 en ChristenUnie 2017
Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media & Minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties 2019
Raad voor Cultuur & Raad voor het Openbaar Bestuur 2019

3

17

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Cultuur (RvC) op 10 maart 2020 gevraagd om een dergelijk advies. 4 Het advies
dat u voor zich heeft, hoopt aan deze aanvraag te voldoen.

Media, de vijfde macht
Onze democratische rechtsstaat hecht aan het beginsel van de scheiding
der machten, volgens welke de wetgevende macht (het parlement), de
uitvoerende macht (de regering) en de rechterlijke macht (de rechters)
naast elkaar bestaan. Deze verdeling moet voorkomen dat één staats­
rechtelijke partij een disproportioneel grote macht krijgt over het leven
van burgers. Dat evenwicht leidt in een vitale democratie zoals die in
Nederland tot een systeem van checks and balances.
In de politicologie wordt inmiddels ook van een vierde macht gesproken,
de ambtenarij, en een vijfde macht: de media. Door media op een derge­
lijke manier te beschouwen, wordt duidelijk dat zij een essentiële steun­
pilaar zijn onder het functioneren van de democratische rechtsstaat en
het voorkomen dat macht ongecontroleerd en ongeremd bij één partij
komt te liggen. Onafhankelijke en vrije media moeten in een gezonde
democratische rechtsstaat bestaan om ‘tegenspel te bieden aan macht
en staatsmacht aan te spreken op haar verantwoordelijkheid’.5 Het is
niet voor niks dat in landen waar deze rol van de media erkend wordt, de
media sterke grondwettelijke bescherming genieten.

Het belang van lokale media is des te meer gebleken tijdens de coronacrisis.
Lokale media bleken over het algemeen een herkenbare en vaak geraad­
pleegde bron voor informatie over de lokale maatregelen en situatie: websites
van lokale omroepen trokken in het voorjaar van 2020 gemiddeld ruim twee­
ëneenhalf keer zoveel bezoekers als in ‘normale tijden’.6 Maar hoewel het
belang van lokale omroepen en persorganen als informatieverstrekker groter
werd, kwam hun voortbestaan in gevaar doordat adverteerders zich terug­
trokken – simpelweg omdat de crisis hun financiële middelen beperkte.
Hierdoor verloren lokale media (met name omroepen en huis-aan-huisbla­
den), volgens schattingen uit de zomer van 2020, tussen de 30 en 70 procent
van hun advertentie-inkomsten.7 Die inkomstenderving werd in het geval van
4
5
6
7

Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media & Staatssecretaris van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties 2020
Raad voor het Openbaar Bestuur 2020, p. 60
Dit bleek uit een steekproef van de NLPO onder 13 lokale (streek)omroepen. De toename
was gemiddeld 160% in week 14 (30 maart-5 april) t.o.v. week 6 (3-9 februari).
Bron: e-mailcorrespondentie met de stichting NLPO.
Nieuwsuur 2020, 7 april

18

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

de lokale publieke omroepen maar zeer ten dele gecompenseerd door Haagse
‘corona-steunmaatregelen’.
Uit de coronacrisis blijken dus zowel belang als kwetsbaarheid van lokale
media. Dit maakt het nog urgenter om landelijke, regionale en gemeentelijke
beleidsmakers duidelijke handelingsperspectieven te bieden om lokale media
en hun democratische en maatschappelijke functies te versterken.
In dit advies nemen de Raden een lange rij eerdere rapporten, onderzoeken
en adviezen mee. Al in 2005 kwam de Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid met een advies over het mediabestel met de functies van
media als uitgangspunt8; in 2009 kwam de Commissie Brinkman met een hel­
der rapport over de pers.9 In de jaren erna zijn een aantal onderzoeken gedaan,
met name in opdracht van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek10,
waaruit zorgwekkende conclusies kwamen. De Raden vinden het wenselijk
om uit het goede werk dat in de afgelopen jaren is verricht, antwoorden te
destilleren op de ministeriële vragen en concrete aanbevelingen te doen, die
daadwerkelijk in de praktijk gebracht kunnen worden. Die handschoen poogt
dit rapport op te pakken. In de afgelopen jaren is er in het beleid voor lokale
media nauwelijks iets veranderd; nu wordt het tijd voor actie.
1.3

leeswijzer
Dit advies bespreekt in hoofdstuk 2 de vraag welke publieke functies lokale
media zouden moeten uitvoeren. De Raden duiden de zorgen die leven rond
de mate waarin lokale media deze publieke functies (kunnen) vervullen.
Hoofdstukken 3 tot en met 6 vormen het analytisch hart van dit advies.
Hoofdstuk 3 gaat in op het mediagebruik van twee doelgroepen waarvan de
Raden vermoeden dat lokale media ze minder bereiken: jongeren en mensen
met een migratieachtergrond. Ook beziet dit hoofdstuk hoe de veranderende
rol van de overheid als informatiebron invloed heeft op het lokale medialand­
schap. Hoofdstukken 4 tot en met 6 schetsen recente ontwikkelingen in de
organisatie, financiering, inhoud van en gebruik van respectievelijk omroepen,
printmedia en online media. Hoofdstuk 7 beschrijft vervolgens, op basis van
de analyse in hoofdstuk 3 tot en met 6 per publieke functie hoe de lokale
media die publieke functie uitvoeren en waar de problemen zitten. Hoofdstuk
8 bevat concrete aanbevelingen om lokale media zo te organiseren en finan­
cieren zodat de in hoofdstuk 7 geschetste problemen zo goed mogelijk ­worden
aangepakt.

8 Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid 2005
9 Tijdelijke Commissie Innovatie en Toekomst Pers 2009
10 Zie literatuurlijst voor een overzicht.

19

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

1.4

onderzoeksaanpak
Dit advies is, dat mag uit het voorgaande blijken, gestoeld op uitgebreid bron­
nenonderzoek. Daarnaast hebben de Raden gesproken met een aantal in het
oog springende lokale mediale initiatieven op zoek naar best practices. Ten
slotte heeft de werkgroep zich ook laten informeren door de belangrijkste
spelers op het gebied van lokale en regionale media.11

11

Zie hiervoor bijlage II.

20

2 Publieke functies van lokale media

2.1

inleiding
Waarom zou de overheid zich moeten bezighouden met media? Je zou kun­
nen zeggen dat als lokale media het moeilijk hebben, dat komt omdat er blijk­
baar geen behoefte meer aan is en ze geen nut meer dienen. Lokale media
zouden volgens deze denkwijze hun eigen broek moeten ophouden; als ze dat
niet meer kunnen, toont dat aan dat er geen vraag meer naar is en dat het
aanbod dus kan verdwijnen.
Tegelijkertijd erkennen we in Nederland ook dat er bepaalde goederen en
diensten zijn die op een competitieve markt geen winst zullen maken, maar
die wel publieke functies vervullen waarover we met z’n allen hebben beslo­
ten dat die belangrijk zijn. In zulke gevallen ondersteunt de overheid zulke
diensten of goederen met wettelijke, financiële of andere middelen. In dit
hoofdstuk bespreken de Raden de publieke functies die lokale media (zouden
moeten) vervullen.
De Mediawet is zowel duidelijk als onduidelijk als het over de publieke func­
ties van (lokale) media gaat. De media hebben de wettelijke opdracht om te
voorzien in ‘informatie, cultuur en educatie’ . De maatschappelijk aanvaarde
kernfunctie ‘controleren (van het openbaar bestuur)’ is daarentegen niet ver­
ankerd in de wet, evenals de maatschappelijk eveneens gevoelde noodzaak
tot ‘verbinden’ van verschillende bevolkingsgroepen. Hieronder onderschei­
den de Raden de functies die lokale media volgens hen behoren te vervullen,
ongeacht hun wettelijke status.

2.2

democratische functies
Een eerste functie die lokale media moeten vervullen, die ook in de adviesaan­
vraag12 door de ministers wordt erkend, is ‘het levend houden en vitaliseren
van de lokale democratie’. Nader bekeken onderscheiden de Raden drie tradi­
tionele democratische functies van de (lokale) media:
1. Het informeren van burgers zodat ze weloverwogen en goed geïnfor­
meerd besluiten kunnen nemen die maatschappelijke en/of politieke
gevolgen hebben (stemmen, ondernemen, belasting betalen, inspreken
etc.). Zonder deze functie zouden burgers in veel mindere mate op de
hoogte zijn van wat zich in de maatschappij en in de politiek afspeelt. Dit
is niet alleen onhandig voor mensen in hun dagelijks leven, bijvoorbeeld

12

Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media & Staatssecretaris van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties 2020

21

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

omdat zij niet weten dat de Rondweg-Oost er voor zes maanden uit ligt
of dat er vuurwerkvrije zones zijn ingesteld door de gemeenteraad, het
bemoeilijkt ook het functioneren van de lokale democratie, want als bur­
gers niet weten wat de politiek heeft besloten, kunnen zij er ook niks van
vinden en geen invloed op uitoefenen.
2. Het controleren van lokale en regionale bestuurders en hun adviseurs en
belangen. Dit is de functie die maakt dat de journalistiek vaak als vijfde
macht wordt beschouwd.13 Deze functie veronderstelt een meer betrok­
ken werkhouding van de journalist: hij of zij ‘verpakt’ niet louter wat zich
aan feiten aandient in mediaproducties maar volgt onafhankelijk en kri­
tisch lokale bestuurders en andere lokaal invloedrijke organisaties en per­
sonen.
3. Het agenderen van maatschappelijke kwesties in het politieke en maat­
schappelijke debat. Media ‘voeden’ de politiek: driekwart van alle
Kamervragen wordt gesteld op basis van nieuwsberichten.14 Ook op lokaal
niveau dragen lokale media bij aan het op de agenda zetten van bestuur­
lijke thematiek.15
Dat de lokale media belangrijk zijn voor politiek en maatschappelijk betrokken
burgers, blijkt onder meer uit een onderzoek naar de rol van de media bij de
gemeenteraadsverkiezingen van 2018.16 De interesse in de lokale politiek, het
vertrouwen daarin en de consumptie van lokale media blijken sterk met elkaar
samen te hangen. Ook blijkt uit Brits onderzoek dat hoe groter het bereik van
lokale media is, des te hoger de opkomst bij de lokale verkiezingen is.17 Dit
betekent op zijn minst dat mensen die betrokken zijn bij de lokale samenle­
ving, lokale media gebruiken om daarover op de hoogte te blijven. Voor poli­
tiek betrokken burgers spelen lokale media dus een belangrijke rol. Omgekeerd
zou de samenhang ook kunnen betekenen dat meer gebruik van lokale media
zorgt voor een hoger vertrouwen in de politiek en meer kennis over belang­
rijke lokale kwesties.
De betrokkenheid van mensen bij het lokale bestuur en de lokale politiek is
alleen maar belangrijker geworden, gezien de toenemende decentralisatie
van taken in zowel het sociale als fysieke domein. Lokale overheden ‘gaan over’
steeds meer, de directe invloed van lokale bestuurders op het leven van men­
sen groeit. Geïnformeerde discussies over lokale kwesties en goede controle
van de lokale macht zijn dus onontbeerlijk voor een functionerende lokale
democratie. Lokale media zouden hier een belangrijke rol bij moeten spelen.
13
14
15
16
17

Raad voor het Openbaar Bestuur 2020, p. 60
Schaper, J. 2011
Gestel, B. van 2016
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek 2018
Voor elk procentpunt extra bereik van de lokale krant stijgt de opkomst bij de lokale verkie­
zingen met 0,37 procentpunt, ontdekten de onderzoekers. Bron: Lavender, T. et al. 2020

22

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

2.3

maatschappelijke functies
Behalve bovengenoemde democratische functies die de Raden aan (lokale)
media toeschrijven,onderscheiden de Raden functies met een meer maat­
schappelijk karakter: de verbindende, en educatieve en culturele functies.
Verbindende functie
De tweede publieke functie die de ministers onderschrijven in de adviesaan­
vraag is ‘het verbinden van verschillende groepen binnen de lokale gemeen­
schap’.18 Te denken valt aan het zorgen voor verbinding tussen bestuurders en
burgers, verschillende generaties en etnische minderheidsgroepen. Lokale
media zijn een manier waarop mensen kennis kunnen nemen van dingen die
spelen bij bevolkingsgroepen waarmee zij in hun dagelijks leven niet of nau­
welijks mee in contact komen. Hoewel allerlei groepen in Nederland deels hun
eigen cultuur hebben, is het belangrijk dat mensen in Nederland niet com­
pleet los van elkaar leven. Een bepaalde betrokkenheid bij een gedeelde
Nederlandse maatschappij is belangrijk.19 Het kan verrijkend zijn voor mensen
om te weten wat er buiten hun ‘bubbel’ speelt.
Deze verbindende functie heeft ook een maatschappelijk effect, en niet alleen
– zoals de drie eerder gedefinieerde democratische functies – een politiek
effect. Toch is ook de verbindende belangrijk voor de lokale democratie. Sociale
cohesie is namelijk een voorwaarde voor het vormen van een democratische
gemeenschap. Daarnaast kan weten ‘wat er speelt’ bij andere bevolkingsgroe­
pen ervoor zorgen dat ook hun belangen in beeld zijn bij iedereen. De politiek
wordt daardoor meer een samenwerken aan een algemeen belang, en minder
een strijd van ieder voor zijn eigen belang. Dit kan de kwaliteit van het maat­
schappelijk en politiek debat vergroten. Omgekeerd draagt de informerende
functie ook bij aan verbinding in de samenleving: weten wat er speelt in de
samenleving – en er eventueel samen wat aan doen – vergroot de betrokken­
heid van mensen bij het grotere geheel.
Belangrijk voor het uitoefenen van een verbindende functie is dat media ver­
schillende doelgroepen ook daadwerkelijk weten te bereiken. Daarop gaat
hoofdstuk 3 van dit advies verder in.
Educatieve en culturele functie
De derde en laatste publieke functie die de minister in zijn adviesaanvraag
noemt is ‘het bevorderen van educatie en cultuur’.20 Deze publieke functie
komt ook terug in de Mediawet: deze stelt dat de ‘publieke mediaopdracht’

18

Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media & Staatssecretaris van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties 2020
19 VVD, CDA, D66 en ChristenUnie 2017, p. 54-55
20 Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media & Staatssecretaris van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties 2020

23

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

bestaat uit ‘het aanbieden van media-aanbod dat tot doel heeft een breed en
divers publiek te voorzien van informatie, cultuur en educatie, via alle beschik­
bare aanbodkanalen’.21 Deze bepaling geldt uiteraard alleen voor de publieke,
door de overheid gesubsidieerde media. De drieslag informatie, cultuur en
educatie wordt in de mediawereld de ‘ICE-norm’ genoemd. Cultuur en educa­
tie nemen de Raden in dit advies samen als de educatieve functie van lokale
media. Die geeft aan dat lokale media het doel hebben om mensen zich te
laten ontwikkelen. In die zin zou je ook kunnen spreken van de verheffende of
– enigszins ouderwets – de vormende functie van lokale media.
Zulke educatie vindt plaats via programma’s met een uitgesproken educatief
karakter: Teleac-cursussen, schooltelevisie. Op lokaal niveau zouden dergelijke
programma’s kijkers en luisteraars bijvoorbeeld kunnen bijspijkeren op het
gebied van het lokale dialect of over de lokale geschiedenis, zoals in Friesland
gebeurt, met programma’s over de Friese taal via Omrop Fryslân. Een belang­
rijke doelgroep van deze programmering bestaat uit bevolkingsgroepen die
relatief weinig weten van de (lokale) samenleving: mensen die nieuw zijn
Nederland en/of de lokale gemeenschap. Uit vele gesprekken met ‘het veld’ –
zowel met het Commissariaat voor de Media als met lokale omroepen – blijkt
de Raden evenwel dat lokale omroepen zelden tot nooit aandacht besteden
aan deze educatieve functie. Voor het maken van dat type programma zijn
kennis van het onderwerp en educatieve vaardigheden nodig. Niet elke lokale
omroep heeft de betreffende kennis of het juiste netwerk hiervoor in huis
waardoor structurele aandacht voor programma’s met een educatief karakter
veelal lastig is.
De productie van culturele programma’s – muziekconcoursen, toneelvoorstel­
lingen, culturele talkshows – ziet het Commissariaat voor de Media als rele­
vant voor het voldoen aan het cultuur-criterium wanneer zij de ICE-norm
controleert bij lokale media.22 Het informeren over de lokale culturele pro­
grammering of lokale evenementen ziet het Commissariaat als informerende
programmering en niet als culturele. Overigens is er door het Commissariaat
nog nimmer een boete uitgedeeld wegens het niet-voldoen aan deze cultu­
rele taak noch aan de hierboven geschetste educatieve taak van een lokale
omroep. De ICE-norm lijkt een lege letter in de wet.
Tot slot: uiteraard hebben media ook nog andere functies, zoals het zorgen
voor ontspanning of het zorgen voor een dagelijks ritueel (‘het ochtendkrantje
met de kop koffie’). In dit advies richten de Raden zich echter op de genoemde
vijf functies: informeren, controleren, agenderen, verbinden en educatie, ook
door middel van culturele content.
21 Mediawet 2008, art. 2.1 lid 1a.
22 Gesprek met Commissariaat voor de Media, d.d. 23 juli 2020

24

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

2.4

zorgen over de functies
De laatste jaren is door marktpartijen en onderzoekers veelvuldig de noodklok
geluid over het functioneren van lokale media. Kennelijk lukt het nogal wat
lokale media niet om de gewenste functies optimaal te vervullen. Deze para­
graaf schetst een aantal zorgen over in hoeverre lokale media nog in staat zijn
bovenstaande publieke functies te vervullen. Onderstaande bevindingen bie­
den volgens de Raden genoeg aanleiding om in de daarop volgende hoofd­
stukken dieper in te gaan op deze zorgen.
Zorgen over de democratische functie
Met name de democratische functies van de lokale media staan onder druk.
Een onderzoek in opdracht van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek uit
2015 schetst vier scenario’s voor de journalistiek in 2025; in drie van die vier
scenario’s gaat de publieke functie van de journalistiek teloor als er niet proac­
tieve inzet komt om de journalistiek te versterken.23 Een ander onderzoek uit
hetzelfde jaar, nu specifiek naar regionale journalistiek, concludeert dat het
vijf voor twaalf is geweest en dat er ‘leegte in het landschap is’.24 Met name de
kritische (controlerende) functie van lokale media zou nauwelijks nog uitge­
oefend worden.25
Deze ‘zorg om lokale openbaarheid’ is in 2012 al op basis van onderzoek geuit
door het Stimuleringsfonds voor de Pers (de voorloper van het huidige
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek). Bovendien constateerde het
Stimuleringsfonds met het oog op de controletaak een opmerkelijke bewe­
ging: verzwakte lokale en regionale media bestaan naast steeds sterker com­
municatief onderlegde gemeenten. Met name de gemeentelijke herindeling
zorgt voor ‘sterkere’ gemeentebesturen met meer communicatiekracht: ‘De
raadsverslaggever van toen zag als het ware nog wat hij zag, vandaag moet
diezelfde verslaggever alle zeilen bijzetten om nog te kunnen volgen waar
welke beslissingen worden genomen.’26 De dertien publieke regionale omroe­
pen zijn vanwege hun structurele financiering vanuit de Mediawet financieel
nog het best geëquipeerd, maar weinig betrokken bij lokale kwesties: de
afstand tussen de studio en de straat is doorgaans groot, het lukt deze omroe­
pen niet om bij elke raadsvergadering aanwezig te zijn en om soms tientallen
gemeentelijke besturen intensief te volgen.

23
24
25
26

Kasem, A., Van Waes, M.J.F. & Wannet, K.C.M.E. 2015
Beunders, H., Van der Horst, A. & De Kleuver, J. 2015, p. 2 en titel
Idem, p. 3.
Nieuwenhuijsen, P. 2012, p. 16

25

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Zorgen over verbindende, culturele en educatieve functies
De verbindende, educatieve en culturele functies worden niet of maar matig
ingevuld, blijkt uit recent onderzoek. Zo bleek dat onderwijs en migratie de
minste aandacht krijgen in lokale media van alle onderwerpen. Cultuur en
vrije tijd maken samen met 112-berichten en andere berichtgeving over veilig­
heid de helft van het nieuws uit. Dit nieuws is echter vaak de lokale uitgaan­
sagenda en dus geen verdiepende culturele of educatieve programmering.27
Dit strookt met het beeld dat het Commissariaat voor de Media heeft van de
programmering van lokale media wat de ICE-norm betreft: hoewel er in kwan­
titatieve zin vaak nog wel aan de norm voldaan kan worden, is de kwalitatieve
invulling ervan mager.28
2.5

conclusie
Er zijn dus breed gedeelde zorgen over de manier waarop lokale media hun
publieke functies kunnen vervullen. De Raden werken in hoofdstukken 3 tot
en met 6 deze zorgen verder uit. Daarvoor analyseren ze per medium hoe
lokale media erbij staan.

27 Idem, p. 2
28 Gesprek met Commissariaat voor de Media, d.d. 23 juli 2020

26

3 Ontwikkelingen in het medialandschap

3.1

inleiding
Voordat de Raden de afzonderlijke lokale mediatypen analyseren, staan ze in
dit hoofdstuk stil bij een aantal ontwikkelingen die de huidige lokale media­
markt karakteriseren. Het gaat daarbij ten eerste om het bereik van lokale
media onder verschillende doelgroepen, met name jongeren en mensen met
een migratieachtergrond, en ten tweede om een veranderende rol van de
lokale overheid zelf: gemeenten en bovenlokale overheden worden steeds
meer zelf producent, regisseur en distributeur van overheidsnieuws.

3.2

doelgroepbereik
De Mediawet stelt dat publieke media een aanbod moeten hebben dat
‘gericht is op en een relevant bereik heeft onder zowel een breed en algemeen
publiek, als bevolkings- en leeftijdsgroepen van verschillende omvang en
samenstelling met in het bijzonder aandacht voor kleine doelgroepen’.29 Een
breed en divers bereik is belangrijk voor alle functies die lokale media uitoefe­
nen. Bereiken zij immers weinig mensen, dan worden er veel mensen niet
geïnformeerd over lokale kwesties en misstanden, zijn ze niet op de hoogte
van wat er speelt bij andere bevolkingsgroepen, krijgen zij minder mee van de
lokale cultuur en missen zij lokaal-educatieve programma’s. Twee doelgroe­
pen die met name minder goed bereikt worden door lokale media zijn jonge­
ren (met name ‘dertig-minners’) en mensen met een migratieachtergrond. Op
deze twee doelgroepen gaan de Raden hier nader in.
Jongeren
Verschillende onderzoeken van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek
geven een indruk van het gebruik van lokaal nieuws: het percentage dat zel­
den of nooit lokale nieuwsbronnen gebruikt is het hoogst onder jongeren.30
Huis-aan-huisbladen worden minder door jongeren dan door ouderen gele­
zen.31 En uit een ander onderzoek blijkt dat jongeren niet of nauwelijks gebruik
maken van nieuwsbronnen om zich te informeren over de gemeenteraadsver­
kiezingen.32 In de vier grote steden, waar een relatief groot aanbod van lokaal
nieuws bestaat, zijn jongeren wat meer te porren voor het volgen van lokaal
nieuws, althans via traditionele nieuwsmedia. Uit onderzoek naar het
nieuws-ecosysteem in de grootste steden (G4) van Nederland komt naar

29
30
31
32

Mediawet 2008, art. 2 lid 2c.
Bakker, P. & Kik, Q. 2018, p. 40
Idem, p. 26
Idem, p. 41

27

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

voren dat 93% van de G4-burgers lokaal nieuws volgt, maar dat dit voor jon­
geren en laagopgeleiden wel gratis beschikbaar moet zijn.33
Ook recent internationaal onderzoek van het Reuters Institute for the Study
of Journalism, voor Nederland aangevuld door het Commissariaat voor de
Media (Digital News Report Nederland 2020) laat zien dat lokale media jon­
geren slecht bereiken.34
Of het beperkte bereik van lokale media onder jongeren komt door een
beperkte interesse vanuit jongeren voor lokaal nieuws of door een aanbod dat
niet op hen toegesneden is, is lastig vast te stellen. Het lijkt de Raden waar­
schijnlijk dat beide het geval is. Met name studenten die studeren in een
andere stad dan waar ze opgroeiden, hebben weinig binding met de plek waar
ze wonen: ze zijn er pas kort en weten niet of ze er zullen blijven. Ook gebrui­
ken jongeren vooral digitale media. Hoewel zowel pers als omroepen een
flinke digitaliseringsslag hebben gemaakt, is dat ook nog werk in uitvoering.
Een (nog) beter digitaal aanbod maakt kans jongeren beter te bereiken.
Lokale media omschrijven ‘jongeren’ niet als apart te bereiken doelgroep.
Zowel publieke als private media zien, blijkens de gesprekken die de Raden in
de zomer van 2020 voerden met verschillende lokale audiovisuele- en print­
media, het vertellen van gewoon goede verhalen als belangrijkste manier om
mensen te trekken naar hun platforms. Ze maken geen content speciaal toe­
gesneden op jongeren. Jongeren worden door private media overigens gezien
als de doelgroep tussen de 35 en 50, melden vertegenwoordigers van de regi­
onale dagbladen van Mediahuis; in de leeftijdsgroepen daaronder waren er
ook vroeger zeer weinig mensen die een abonnement op de papieren krant
namen. Experimenten met op jongeren toegeschreven nieuws in de app (die
meer door jongere lezers wordt gebruikt dan de papieren krant) leidden tot
weinig aanwas van jongeren.35

MijnZ, online jongerenplatform in Zwolle
In Zwolle is geëxperimenteerd met een online jongerenplatform,
genaamd MijnZ. Uit onderzoek van voormalig regionale krantenuitge­
verij Wegener en Hogeschool Windesheim (het Kenniscentrum Media)
bleek dat jongeren dit platform nauwelijks bezochten, al was het inhou­
delijk en wat betreft distributiekanaal helemaal op hen toegesneden.36
33
34
35
36

Kik, Q., Medendorp, M. & Ruigrok, N. 2019, p. 60
Commissariaat voor de Media 2020a, p. 5
Gesprek met Mediahuis, d.d. 20 augustus 2020
Duiven, R., Drok, N. & Hermans, L. 2015

28

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

De onderzoekers adviseren lokale mediamakers om een journalistiek van
twee snelheden te hanteren: 24/7 snel en hapklaar nieuws aan de ene en
diepgaande reportages voor jongeren aan de andere kant. Voorts advi­
seren ze het systematisch monitoren van de wensen en behoeften van
jongeren op het gebied van vormgeving en inhoud van een nieuwsme­
dium. Dat ‘zou op redacties van dagbladen een hogere prioriteit moeten
krijgen’.37 Ten derde zou op de redactie van een (lokaal) nieuwsplatform
voor jongeren nog bewuster moeten worden ingezet op (technische en
inhoudelijke) innovatie en continuïteit. De gangbare rotatie-opzet van
lokale omroepen of de dagelijkse verschijning van een krant zou niet
meer voldoen, omdat jongeren permanente vernieuwing verwachten.
Uit gesprekken van de Raden met vertegenwoordigers van (poli­
tieke) jongerenorganisaties bleek dat zij niet veel zien in aparte lokale
nieuwsplatforms voor jongeren: beter zou het zijn om het ‘gewone’
lokale nieuws beter voor hen te ontsluiten.38

Betekent dit dat jongeren geen lokale media meer volgen? Jongeren zijn actief
op allerlei netwerken, delen daar berichten en informatie die ze zelf hebben
opgedaan of linkjes naar berichten uit traditionele (lokale) media. Met name
via sociale media als TikTok, WhatsApp, Instagram en Snapchat worden
‘nieuwtjes’ gedeeld en becommentarieerd. Jongeren zijn via deze media ver­
bonden met netwerken die soms door een thema, soms door geografische
kenmerken worden bepaald. Met name die laatste categorie netwerken fun­
geert in de praktijk als een lokaal ‘nieuwscentrum’, bijvoorbeeld een
WhatsApp-groep van jongeren van een bepaalde school(-klas). Jongeren lijken
berichtgeving van lokale media op te pikken als een of meer leden van zo’n
netwerk een bericht relevant dan wel interessant acht ‘voor de groep’.
Voorwaarde daarbij is dat het bericht gratis voorhanden is en dus gemakkelijk
toegankelijk en te delen. Het Commissariaat voor de Media constateerde dat
lokale media een kans laten liggen om present te zijn op of in de buurt van
zulke netwerken: ‘Lokale media zouden zich moeten afvragen hoe ze hun
nieuws aantrekkelijk maken voor jongeren.’39
Mensen met een migratieachtergrond
Er is nog een andere doelgroep die in veel gebieden weinig door lokale media
bediend lijkt te worden: mensen met een migratieachtergrond. Ook over deze
groep zijn analyses van gebruikers van lokale nieuwsmedia schaars. Op lande­
lijk niveau zijn er wel een aantal trends te zien die de Raden zorgen baren. Zo
37 Idem, p. 53
38 Gesprek met politieke jongerenorganisaties, d.d. 13 augustus 2020
39 Schipper, N. 2020

29

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

laat een recent onderzoek van Motivaction40 een beeld zien waarbij het bereik
van de grote Nederlandse tv-zenders, NPO 1 en RTL 4, onder biculturele
Nederlanders aanzienlijk lager is dan onder autochtone Nederlanders. Sinds
2007 zien de onderzoekers een gestage daling van het totaalbereik van
mainstream Nederlandse media onder Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en
Antilliaanse Nederlanders. Hoewel het bereik van RTL 4 en NPO 1 ook onder
autochtone Nederlander (licht) daalt, is deze daling minder sterk dan bij de
groep biculturele Nederlanders. De onderzoekers plaatsen dit in de context
van de toenemende geluiden van onvrede over het witte perspectief, in com­
binatie met een grotere keuzevrijheid in media door digitalisering: ’De laatste
jaren uiten steeds meer biculturele Nederlanders publiekelijk hun onvrede
over het witte perspectief dat volgens hen door verschillende Nederlandse
media wordt gecreëerd. Nu de digitalisering en internationalisering van het
medialandschap maakt dat consumenten geregeld zelf beslissen welke medi­
acontent ze hoe en wanneer tot zich nemen, zijn biculturele Nederlanders
steeds minder afhankelijk van de grote Nederlandse mediapartijen.’41 Over
het aanbod van de landelijke publieke omroepen concludeert ook de visitatie­
commissie in het Evaluatierapport NPO 2013-2017 dat de (culturele) diversiteit
van de Nederlandse bevolking hierin onvoldoende tot uitdrukking komt. 42
In dit beeld past ook dat een groot aantal nieuwe omroepen toe wil treden tot
het (landelijke) publieke bestel. Bij de inmiddels elf bekende aspirantomroe­
pen, waarvan nog niet bekend is of zij aan de ledeneis voldoen, is een groot
aantal omroepen dat wil zorgen voor meer (culturele) diversiteit in het aan­
bod. 43 In juli 2020 verscheen daarnaast een open brief van het Black
Renaissance Collectief44 aan de bestuursvoorzitter van de NPO waarin zorgen
werden geuit over de aanpak van het racismedebat, zoals de representatie en
de vorm. In diezelfde maand was er ook het nieuwe initiatief KLEUR45 om
inclusiviteit en diversiteit in de film- en televisiewereld aan te jagen.
Ook op regionaal en lokaal gebied lijken traditionele media mensen met een
migratieachtergrond minder goed te bereiken en aan te spreken. Dit conclu­
deert een onderzoek naar het gebruik van regionale en lokale media in ZuidHolland. Daarbij tekenen betrokken gemeenten wel aan dat ze weinig
onderzoek doen naar het gebruik van deze groep. 46 Ook experts die de Raden
geraadpleegd hebben, wijzen op het ontbreken van recent wetenschappelijk
onderzoek over in hoeverre lokale media mensen met een migratieachter­
40
41
42
43
44
45
46

Motivaction 2020
Ibidem
Evaluatiecommissie Nederlandse Publieke Omroep 2018 , p. 56
Takken, W. 2020
Black Renaissance 2020
KLEUR 2020
Jong, J.C. de & Koetsenruijter, A.W.M. 2019, p. 51

30

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

grond bereiken en in hoeverre en op welke manieren zij zelf lokale media
gebruiken.
Aan het aanbod ligt het niet, althans in de Randstad. Grote steden kennen een
variëteit aan lokale – gesubsidieerde – omroepen voor etnische minderheids­
groepen. Zo zijn in Amsterdam onder de vlag van de Publieke Omroep
Amsterdam (POA) vier publieke ‘mediamerken’ ondergebracht: AT5, SALTO,
FunX (editie Amsterdam) en de Concertzender. Hierbij is SALTO een ‘open’
kanaal dat een on-demand internetplatform, vier lokale radiokanalen en twee
lokale televisiekanalen exploiteert. De programma’s worden verzorgd door
derden; SALTO faciliteert, vanuit een missie dat elke Amsterdammer ‘gezien en
erkend’ wordt: ‘de deuren staan open voor iedereen, ook al levert dat soms
minder begrijpelijke programma’s op.’47 Veel etnische minderheidsgroepen uit
Amsterdam Zuidoost maken gebruik van de radio- en televisiekanalen en het
online platform, waarbij de Surinaamse, Antilliaanse en Ghanese gemeen­
schappen sterk vertegenwoordigd zijn. 48
Ook in Rotterdam bestaan via de publieke zendgemachtigde Open Rotterdam
twee lokale televisiezenders en een Rotterdamse FunX-editie (radio). Open
Rotterdam mikt nadrukkelijk op een diverse, inclusieve programmering die
bevolkingsgroepen verbindt en een podium biedt aan allerlei etnische min­
derheidsgroepen en jongeren. 49 In Utrecht en Den Haag zijn ook lokale edities
van FunX beschikbaar, onder stadsjongeren met een migratieachtergrond de
populairste radiozender. Het bereik ervan onder jongeren van 16 tot 34 jaar in
de vier grote steden groeit nog steeds.50
De vraag is relevant hoe het bestaan van veel lokale, vooral audiovisuele
media voor verschillende culturele etnische minderheidsgroepen zich ver­
houdt tot de ministerieel omschreven functie van lokale media als verbinder.
Het is niet zo dat Turkse Nederlanders naar de Amsterdamse Indiase radio­
zender Ujala luisteren of Indische Nederlanders naar een van de Caribische
programma’s op de SALTO-kanalen kijken. Of dat Amsterdammers met een
niet-etnische achtergrond naar deze zenders kijken of luisteren. De afdeling
communicatie van een grote stad als Amsterdam weet de redacties van al die
zenders wel te vinden met – al dan niet vertaald – nieuws over de gemeente,
dat vervolgens in de programma’s wordt besproken. Daardoor zou je kunnen
stellen dat wordt voldaan aan de functie van informatievoorziening, al ont­
breekt het al die omroepen aan journalistieke menskracht om de gemeente
47 Gesprek met SALTO, d.d. 2 september 2020
48 Publieke Omroep Amsterdam 2020, p. 12
49 In het Jaarverslag 2018, wordt op p.2 de missie aldus geformuleerd: ‘Open Rotterdam
kent de stad, is net zo divers als de stad en zit diep in de haarvaten van de Rotterdamse
­samenleving.’
50 Motivaction 2019

31

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

kritisch te volgen. Feitelijk lijkt op lokale media-gebied in grote steden een
nieuwe verzuiling te zijn ontstaan. Alle zuilen keurig verdeeld naar etnische
achtergrond en tussen die zuilen nauwelijks uitwisseling van informatie.
Buiten de G4 zijn de Raden geen lokale media tegengekomen die zich deels
richten op mensen met een niet-westerse migratieachtergrond. In gebieden
waar weinig mensen met een migratieachtergrond wonen is dat uiteraard
logisch en ook geen probleem, maar in gemeenten waar wel een belangrijk
deel van de inwoners een migratieachtergrond heeft, bestaat het risico dat
deze groep zich weinig herkent in de programmering van bestaande lokale
media.
Om een inclusievere programmering te stimuleren doen de Raden verschil­
lende aanbevelingen. Zie hiervoor aanbeveling 1 over prestatieafspraken, aan­
beveling 5 over mediafondsen en randvoorwaarde E over het doen van nader
onderzoek.

3.3

veranderende rol van de overheid
De participatiemaatschappij
Zorgen over het voldoen aan maatschappelijke functies door lokale media
winnen aan belang door recente ontwikkelingen in het openbaar bestuur. Die
gaan sterk in de richting van ‘coproductie’ van beleid met inwoners. Er zijn
bijvoorbeeld vaker rondetafels waarbij inwoners nadrukkelijker bij de besluit­
vorming worden betrokken, zo blijkt onder meer uit het Nationaal
Raadsledenonderzoek van 2019.51
Ook zijn er experimenten met lokale directe democratie. In tientallen gemeen­
ten zijn wethouders inmiddels tevens wijkwethouder. Inwoners die zich per
buurt hebben georganiseerd krijgen verregaande bevoegdheid bij de besluit­
vorming en financiële invulling van plannen voor hun wijk. Zulke vormen van
directe democratie duiken op in steeds meer gemeenten.
Wat betekenen deze relatief recente ontwikkelingen voor de rol van lokale en
regionale media? De klassiek controlerende rol blijft nodig, bijvoorbeeld als
blijkt dat de door de overheid gefaciliteerde bottom-up initiatieven vastlopen
in bureaucratische rompslomp, of dat burgerinitiatieven uiteindelijk niet seri­
eus genoeg worden behandeld door bestuurders; maar lokale media moeten
ook kritisch zijn/worden op de manier waarop de participatie wordt vormge­
geven en controleren of bijvoorbeeld wel alle groepen gelijkelijk betrokken
worden en dat er geen mensen vergeten zijn. Zijn er groepen bewoners die

51

Daadkracht 2020, p. 13

32

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

veel actiever participeren dan andere? Welke gevolgen heeft dat? Als de poli­
tiek zich meer verplaatst naar de samenleving, vraagt het van lokale media
dat zij haar daarbij volgen.
Ook bieden deze ontwikkelingen een kans voor media om op te treden als
‘informatiemakelaar’ tussen gemeente en burgers door niet alleen informatie
naar burgers toe te brengen, maar ook informatie vanuit burgers bij de poli­
tiek neer te leggen en het gesprek tussen politiek en burger te faciliteren. Je
zou dit kunnen zien als een combinatie van de eerder omschreven informe­
rende en agenderende functies die de Raden weggelegd zien voor (lokale)
media. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een groot stadsgesprek over racisme in
het lokale theater, zoals de lokale publieke omroep 1Twente met het regionale
dagblad Tubantia organiseerde (zie kader bij paragraaf 5.1).
Meer communicatie
Terwijl lokale media door wegvallende advertentie-inkomsten steeds zwakker
staan, worden lokale overheden communicatief steeds sterker. Veel gemeen­
ten zetten massaal in op de sociale-mediakanalen en online dienstverlening,
op basis van groeiende budgetten. Uit recent onderzoek52 onder 154 gemeen­
ten blijkt dat de G4-gemeenten over communicatieafdelingen met minstens
25 fte beschikken. Alle deelnemende 154 gemeenten beschikken over een
eigen communicatieadviseur. Ook de kleinere gemeenten (tot 25 duizend
inwoners) hebben drie tot vijf communicatiemedewerkers in dienst. Veel
gemeenten hebben bovendien medewerkers in dienst genomen voor hun
online communicatie. Vaak nemen deze ambtenaren ook ‘webcare’ voor hun
rekening: het online beantwoorden van eveneens online gestelde vragen van
burgers en het delen van berichten van hun gemeente via sociale media.
Dit zijn logische ontwikkelingen, gezien het feit dat gemeenten complexe
taken erbij hebben gekregen die grote impact kunnen hebben op het dagelijks
leven van mensen en gezien de alomtegenwoordigheid van sociale media.
Echter, de groeiende ‘gemeentelijke communicatiekracht’ leidt ertoe dat de
balans tussen gemeentelijk en onafhankelijk nieuws zoek begint te raken. Dat
gebeurt met name in middelgrote en kleine gemeenten waar de verschraling
van lokale media het sterkst is (zie hoofdstukken 4 tot en met 6). Met name
online hebben lokale media – zowel websites van lokale en regionale omroe­
pen als die van (oorspronkelijk) dagbladuitgeverijen – geduchte concurrentie
gekregen in de strijd om de aandacht van de burger van gemeentelijke newsrooms met woordvoerders, ‘beeldvoerders’ en soms een door de gemeente
betaalde journalist. Die laatste is een relatief nieuw fenomeen, dat bij onts­
tentenis van onafhankelijke journalisten van de lokale pers hier en daar

52 Verloop, R. 2020

33

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

opduikt.53 Als mensen al hun nieuws krijgen van lokale media, is de lokale
overheid vaker wel dan niet de bron voor dit nieuws. In kleine gemeenten
geldt dit het sterkst, daar is twee derde van de bronnen een lokale politicus of
woordvoerder van de gemeente.54
Bij sommigen roept dit zorgen op over de onafhankelijkheid, originaliteit en
kwaliteit van het nieuws en over journalistieke onafhankelijkheid van het
nieuws dat mensen tot zich nemen.55 Het vermindert volgens sommigen ook
het gemak waarmee lokale bestuurders bereikt kunnen worden. Zo wil de
communicatieafdeling de vragen van lokale media steeds vaker van tevoren
zien, of doen ze die zelfs zelf per mail af, meldt een van onze gesprekspart­
ners.56 Anderen zeggen hier weer minder last van te hebben; het zal dus per
gemeente verschillen. Een meer positieve ontwikkeling is dat het groeiende
aantal communicatiemedewerkers ingezet wordt om burgers via steeds uit­
gebreidere participatietrajecten te betrekken bij de besluitvorming en de uit­
voering van besluiten. Het zou zo makkelijker moeten worden voor burgers
om informatie op te vragen bij de gemeente.
3.4

geografische spreiding
De verschillen tussen de bediening van mensen door lokale media in verschil­
lende gebieden zijn groot. Er bestaan regio’s waar mensen nauwelijks lokaal
nieuws voorhanden hebben en lokale bestuurders en andere lokaal invloed­
rijke partijen nauwelijks gecontroleerd worden door de media. Die regio’s
bevinden zich logischerwijs buiten de grotere steden. Uit onderzoek blijkt dat
deze regio’s vaak verstoken blijven van informatie, ook op langere termijn.
‘Daar waar het stil is, blijft het stil’, concludeerden onderzoekers van het
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, terwijl nieuws juist nog meer nieuws
aantrekt.57
Zo ontstaan in het land her en der plaatsen waar de journalistiek zich concen­
treert, waar lokale journalistieke ecosystemen ontstaan. Die kunnen bestaan
uit een streekeditie van een regionale krant, een nieuwsblad, een of twee
huis-aan-huisbladen, een lokale omroep en een lokale website die door bur­
gers van informatie wordt voorzien. Het kan heel wel zijn dat vijftien kilome­
ter verderop geen enkele van deze, op elkaar inspelende en elkaar volgende
media actief is.

53
54
55
56
57

Bij voorbeeld in gemeente Smallingerland, in het voorjaar van 2020: Kivits, N. 2020
Bakker, P. en Kik, Q. 2018, p. 43
Raad voor Cultuur & Raad voor het Openbaar Bestuur 2019; Democratie in actie 2020, p. 129
Gesprek met De Stentor, d.d. 17 augustus 2020
Gesprek met het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, d.d. 13 augustus 2020

34

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

De verklarende factor hiervoor is in veel gevallen de grootte van de gemeente.
Hoe groter het bedieningsgebied van een lokaal medium, hoe hoger de bij­
drage uit het gemeentefonds (in het geval van lokale media) en/of hoe hoger
de inkomsten uit advertenties. Met deze hogere inkomsten is het gemakkelij­
ker een lokaal medium in stand te houden en van kwalitatief hoogstaand
nieuws te voorzien. Er tekent zich vooral een duidelijke scheidslijn af tussen
de G4 plus de G28 (alle gemeenten met meer dan honderdduizend inwoners)
en ‘de rest’.58

58 Kik, Q., Medendorp, M. & Ruigrok, N. 2019, p. 38

35

4 Omroepen

4.1

inleiding
In de komende drie hoofdstukken bespreken de Raden de organisatie van ver­
schillende lokale mediatypen. Daarbij onderwerpen ze de in eerdere hoofd­
stukken besproken ontwikkelingen en obstakels voor het voldoen aan de
democratische en maatschappelijke functies aan een nadere analyse. In dit
hoofdstuk staan de lokale en regionale publieke omroepen centraal. Daarnaast
bestaan er nog een aantal niet-landelijke commerciële omroepen. In 2012
kwamen er bij een inventarisatie van het Stimuleringsfonds 16 commerciële
televisiezenders en 12 kabelkranten bovendrijven.59 Inmiddels zijn de meeste
hiervan verdwenen of online voortgezet.60

4.2

organisatie
In Nederland zijn er, naast de landelijke omroepen, voor de wet twee soorten
publieke omroepen: regionale en lokale omroepen. Voor elke provincie kan één
regionale omroep een publieke aanwijzing krijgen, behalve in Zuid-Holland,
waar het historisch zo gegroeid is dat er twee regionale omroepen zijn (RTV
West en RTV Rijnmond). In feite zijn regionale omroepen dus provinciale
omroepen. Daarnaast zijn er de lokale omroepen. Voor elke gemeente kan één
lokale omroep een publieke aanwijzing krijgen. Een variant van de lokale
omroep is de streekomroep. Dit is een lokale omroep die de aanwijzing voor
meerdere gemeenten heeft en dus meerdere gemeenten bedient.61 Deze komt
in die gemeente, vanwege het feit dat er per gemeente maar één omroep een
publieke aanwijzing kan hebben, in de plaats van de ‘gewone’ lokale publieke
omroep.
Lokale publieke omroepen moeten het doen met weinig middelen en ervaren
ook nog eens problemen met het bereiken van bepaalde groepen burgers die
voor het behalen van de wettelijk vastgestelde doelen essentieel zijn. Bij de
tientallen omroeporganisaties in het land is sprake van versnippering en een
gebrekkige inhoudelijke en organisatorische samenwerking. Verschillende
pilots getuigen weliswaar van dappere pogingen om regiopers, lokale en regi­
onale omroepen bij elkaar te brengen. In kaders bij dit advies bespreken we

59 Kik, Q. & Landman, L. 2013, p. 22
60 Correspondentie met Quint Kik, onderzoeker bij het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek.
61 Er bestaat wat verwarring rondom de definitie van streekomroep. De NLPO en VNG duiden
stadsomroepen die meer dan 200 duizend mensen bedienen ook als streekomroep en spre­
ken soms ook over omroepen die met elkaar samenwerken als een streekomroep. De Raden
reserveren het woord ‘streekomroep’ hier voor een omroep die beschikt over aanwijzingen
van meerdere gemeenten.

36

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

een aantal van zulke pilots. Het algemene beeld is echter nog dat van een
zwembad waarin op veilige afstand van elkaar allemaal mensen aan het
watertrappelen zijn. Een badmeester wordt node gemist.
Samenwerking tussen lokale omroepen
Er bestaan in 2020 in ons land 245 publieke en commerciële lokale omroepen62
– van groot en professioneel ingericht tot zeer lokaal opererend en door vrij­
willigers vormgegeven. Volgens een plan van de Nederlandse Lokale Publieke
Omroepen (NLPO) en de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), opge­
steld in samenspraak met vele tientallen gemeenten en lokale omroepen, zou­
den de vele publieke lokale omroepen uiteindelijk moeten fuseren tot tachtig
streekomroepen. Deze schaalvergroting is nodig, stelt de NLPO, om de finan­
ciële en organisatorische slagkracht van lokale media te versterken. Daarmee
zouden lokale omroepen zich professioneler kunnen organiseren met als doel
kwalitatief meer hoogwaardige inhoud te produceren voor hun kijkers, lezers
en luisteraars. Het uiteindelijke doel is om omroepen te hebben die een lokaal
toereikend media-aanbod (LTMA) hebben. De Mediawet eist nu al dat ‘op
lokaal niveau in een toereikend media-aanbod kan worden voorzien’, maar
specificeert niet nader wat dit zou moeten inhouden.63 De VNG en de NLPO
hebben daarop afspraken gemaakt wat een lokaal toereikend media-aanbod
volgens hen moet inhouden en hebben deze criteria vervolgens vertaald in
een keurmerk voor lokale omroepen.64
Verzorgingsgebieden van streekomroepen zijn in het plan ingedeeld volgens
de ‘natuurlijke habitat’ van de burger: de leefomgeving waar de burger in zijn
dagelijks leven het meest mee te maken heeft. Dit zou logischerwijs ook het
gebied zijn waarover hij graag informatie ontvangt. De NLPO hanteert een
gemiddeld inwonertal van ruim 200.000 inwoners voor zo’n leefgebied en
stelt dat elke streek een eigen, volwaardig, professioneel geleid en bemand
radio- en televisiestation zou moeten hebben. Uiteraard zou zo’n streekom­
roep volgens de NLPO ook online en via sociale media moeten opereren.

Streekomroep Zuidwest: een samenwerking met opleidingen
Streekomroep ZuidWest uit Bergen op Zoom is met zijn voorloper ABG
TV één van de oudste lokale omroepen van Nederland. Na oprichting
in 1969 volgde vele jaren later het samengaan met de lokale omroepen
van de omliggende gemeenten Woensdrecht en Roosendaal. Vorig jaar
betrok de omroep nieuwe huisvesting in een gemeentelijk pand waar
62 Per 31 december 2019
63 Mediawet 2008, artikel 2.170b lid 2.
64 Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen 2018

37

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

ook MBO-opleiding Curio en een facilitair bedrijf voor culturele instellin­
gen gevestigd zijn. Gemeenschappelijke ruimtes worden gedeeld, inhou­
delijk werken omroep, opleiders en facilitaire ondersteuners samen.
ZuidWest leidt als erkend leerbedrijf ongeveer acht MBO-stagiairs per
jaar op. Daarnaast maakt de omroep gebruik van de scholieren bij de
bouw van decors of de inrichting van de studio. Voor de scholieren is het
van toegevoegde waarde dat hun praktijkopdrachten ook echt gebruikt
worden en op de lokale televisie zijn terug te zien. Ook wordt door de
leerlingen van het vak ‘av-specialist’ radio en televisie gemaakt in televi­
sie- en radiostudio’s die de opleiding deelt met de omroep. Deze samen­
werking met de opleiding zorgt zo voor een logische verbinding met de
jongeren uit de regio en hun bijbehorende netwerk.
Vooral tijdens de carnavalsperiode speelt de West-Brabantse omroep een
verbindende rol. Carnavalsverenigingen gaven acte de présence in de
studio. De kennisquiz ‘Brainstorm’ voor basisscholen, waarbij de boven­
bouw met elkaar strijdt om de slimste klas van de regio te worden, zorgt
ervoor dat een jong publiek maar natuurlijk ook hun ouders en groot­
ouders bij de omroep en streek betrokken worden, waarmee wordt de
educatieve rol ingevuld.
Het merendeel (80 procent) van de inkomsten van de streekomroep
wordt ‘uit de markt gehaald’. De omroep is daarnaast deelnemer van de
pilot van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek die is gericht op de
professionalisering van lokale omroepen. Het geld van deze subsidiere­
geling – met een looptijd van een jaar – is besteed aan (professionalise­
ring van het) personeel: twee ‘camjo’s’ ( journalisten die voorzien zijn van
een camera om zowel geschreven als audiovisuele producties te kunnen
maken), een bureauredacteur en onderzoeksjournalist. Het voortbestaan
van de streekomroep en hun samenwerking met het opleidingsinstituut
loopt gevaar door dalende advertentie-inkomsten en de coronacrisis.

Verschillende bestaande en nieuwe media-aanbieders zetten zich aan zo’n
samenwerking, hetgeen medio 2020 heeft geresulteerd in een kleine zestig
streekomroepen65 die beschikken over de aanwijzing van meerdere aaneen­
liggende gemeenten, zoals Regio8 (Oude IJsselstreek, Montfoort en
Doetinchem), Zuidwest TV (Bergen op Zoom, Roosendaal en Woensdrecht) en
BO Bollenstreekomroep met maar liefst vijf aanwijzingen in één hand. Die
functioneren niet allemaal perfect (zie kader over de samenwerking in
Twente). De problemen met samenwerking tussen lokale omroepen hebben

65 Bakker, P. 2019, 22 mei

38

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

vaak twee oorzaken: cultuurverschillen tussen de omroepen en/of onvrede
over schaalvergroting.
Deze schaalvergroting leidt ook tot een ander risico, namelijk een verlies van
het lokale karakter van omroepen. Dat dit gebeurt is overigens niet noodzake­
lijk; het bewaken van het lokale karakter is aan de lokale omroepen zelf. De
Raden wijzen er bovendien op dat samenwerking in de meeste gevallen zorgt
dat er middelen vrijkomen die lokale media kunnen aanwenden om de
samenleving in te gaan en daarmee het lokale karakter van de omroep juist te
versterken.

1Twente: vallen en weer opstaan
Een van de vaak aangehaalde ‘succesverhalen’ over lokale mediale
samenwerking staat nog steeds flink onder druk. Het gaat om 1Twente,
het samenwerkingsverband anno 2015 van de lokale omroepen van
Enschede, Hengelo, Borne, Almelo en Haaksbergen. In een zogeheten
‘visual radio studio’ in Enschede vervaardigen de vooral onbezoldigde
medewerkers op werkdagen een basisprogramma dat via radio en ‘visual
radio’ door alle aangesloten omroepen wordt uitgezonden. De Ensche­
dese redactie zorgt voor journalistieke inhoud en de afzonderlijke lokale
omroepen krijgen de mogelijkheid het gezamenlijke programma aan te
vullen met nieuws uit hun eigen plaats. Daarnaast verzorgen de groten­
deels bezoldigde Enschedese en Hengelose redacties het actuele nieuws
en grote lokale en regionale thema’s onder andere met een dagelijks live
audiovisueel-programma van een uur, bijvoorbeeld over hoe Enschede en
de regio omgaan met corona. Elke uitzending komt zowel geheel als in
delen terecht op radio, televisie, social media en online.
De samenwerking tussen de vijf omroepen – zomer 2019 nog goed voor
de prijs ‘lokale omroep van het Jaar’66 – lijkt in augustus 2020 een forse
deuk op te lopen. De drie kleinste omroepen stapten uit het samenwer­
kingsverband. Te weinig meerwaarde vinden ze: ze gaan op eigen houtje
verder.67 Maar hoewel inmiddels alleen de lokale omroepen van de twee
grootste steden van Twente, Enschede en Hengelo, samenwerken, ver­
andert er in de nieuwsvoorziening weinig. Omdat die twee omroepen, in
tegenstelling tot de omroepen die gestopt zijn, al waren geprofessionali­
seerd, werd het overgrote deel van de content al door deze twee plaatsen
geproduceerd, stelt de leiding van 1Twente.

66 Louwes, W. 2019
67 1Twente z.d.

39

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Samenwerking regionaal en lokaal
Regionale omroepen zetten zich steeds vaker aan een samenwerking met
lokale omroepen. Dit doen zij vooral met meer professioneel georganiseerde
lokale omroepen. Zulke samenwerking wordt door het Rijk gestimuleerd via
subsidies, onder andere via een pilot waarbij door het Rijk betaalde journalis­
ten vanuit regionale omroepen worden gedetacheerd bij lokale omroepen.
Tussen regionale en lokale omroepen bestaan verschillende vormen van
samenwerking. Sommige regionale omroepen bieden opleidingen aan waar
ook lokale omroepen gratis gebruik van kunnen maken. Andere hebben afge­
sproken geen dubbele teams met verslaggevers te sturen maar bijvoorbeeld
de lokale omroep een verslaggever en de regionale omroep een cameraman
te laten sturen. In weer andere gevallen is de samenwerking nog veel hechter,
zie het kader over NH Media. In alle gevallen wordt het idee van samenwerken
gezien als iets positiefs: zo wordt voorkomen dat dingen dubbel gedaan wor­
den en krijgen zowel regionale als lokale omroepen een groter bereik en wordt
de journalistieke output professioneler.

NH Media
Een alternatief voor een ‘one size fits all’ benadering van streekomroe­
pen, is organische groei: samenwerken waar dat logisch is en waar dat
kan. Tussen lokale omroepen onderling die daarvan de meerwaarde
zien, maar ook tussen regionale omroepen en lokale omroepen. Vaak
neemt in dat laatste geval de regionale omroep het voortouw, al dan niet
­gestimuleerd door subsidiegelden vanuit het Rijk. Zo wordt onder meer
in Utrecht, Gelderland en Groningen samengewerkt tussen regionale en
lokale omroepen.
En in Noord-Holland. Daar is in 2014 NH Media – voorheen RTVNH, de
regionale omroep van Noord-Holland – een samenwerking gestart met
lokale omroepen. Dit leidde binnen twee jaar tot een netwerk van 45
omroepen die alle content aan elkaar beschikbaar stellen en die gebruik
kunnen maken van door NH Media georganiseerde en betaalde oplei­
dingen. NH Media spreekt van een efficiëntieslag met het oog op een
betere besteding van publiek geld, die ten goede is gekomen aan de
inhoud van lokaal nieuws. In sommige regio’s is deze samenwerking
verdiept. Tot nu toe is dit op twee plekken het geval: in West-Friesland is
de streekomroep WEEFF gevormd, een samenwerkingsverband tussen
lokale omroepen die hecht samenwerkt met NH Media, en in Gooi- en
Vechtstreek is een streekomroep gevormd die NH Gooi heet. Beide zijn
zelfstandige organisaties met een eigen bestuur, maar hun nieuwsre­

40

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

dacties zijn samengevoegd met die van NH Media. Zo wil NH Media het
cement vormen tussen een groot netwerk van lokale publieke omroepen.
Het ministerie van OCW heeft aan NH Media 2,3 miljoen euro subsidie
verstrekt om deze samenwerking verder vorm te geven en te evalueren.
Uiteindelijk streeft NH Media naar een regionetwerk waarbij de centrale
studio en organisatie in Amsterdam-West vergezeld gaat van zeven
‘edities’ in Noord-Holland. In 2021 komt naar verwachting Stadsomroep
Amstelveen er als derde editie bij.68
Met deze samenwerkingen hoopt NH Media te zorgen voor inhoudelijke
kruisbestuiving tussen omroepen, de continuïteit van de lokale nieuws­
voorziening te waarborgen en ervoor te zorgen dat er minder geld naar
gebouwen en materiaal gaat en meer naar journalistieke inhoud. Dit is
al gelukt bij WEEFF en NH Gooi. Beide lokale omroep-organisaties werk­
ten vanuit twee gebouwen; ze zijn beide teruggegaan naar één vestiging
en lenen daarnaast kostbaar productiemateriaal uit het depot van NH
Media als ze dat nodig hebben. Daardoor heeft de ene lokale omroep
onder meer een extra redacteur kunnen aannemen en de andere een
extra redacteur en een verslaggever.69

Zowel regionale als lokale omroepen noemen in onze gesprekken gelijkwaar­
digheid en wederkerigheid als kernwaarden bij samenwerking. Wel waarschu­
wen vooral lokale omroepen dat er van gelijkwaardigheid nog vaak geen
sprake kan zijn vanwege het relatief zeer grote verschil in budgetten: er gaat
qua structurele basisfinanciering ruim tien keer zo veel geld naar regionale
omroepen als naar lokale omroepen. Ook zijn regionale omroepen in veel
gevallen professioneler georganiseerd dan lokale omroepen (al zijn er ook
zeker professioneel georganiseerde lokale omroepen) en werken er vaak meer
professioneel opgeleide journalisten. Een groter probleem bij de gelijkwaar­
digheid zijn verschillen van inzicht tussen de partners over de vraag: wie pro­
fiteert het meest van onze samenwerking? Als de stroom content vooral één
kant opgaat kan dat de samenwerking onder druk zetten. In voorkomende
gevallen verruilen lokale publieke media hun samenwerking voor een model
waarin wordt afgerekend per afgenomen mediaproductie.
Regionale omroepen zijn professioneler opgezet70 en ontvangen van rijkswege
meer geld dan lokale omroepen. Daarom krijgen zij in een samenwerking al
snel de overhand, signaleren lokale omroepen en de NLPO. Marc Visch, direc­
68 Amstelveens Nieuwsblad 2020
69 Gesprek met NH Media, d.d. 20 augustus 2020.
70 Zo blijkt uit gesprekken van de Raden met zowel regionale als lokale omroepen en hun
koepelorganisaties, de NLPO en RPO.

41

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

teur van de NLPO, stelt dat hij ‘vermoedt dat door regionale omroepen soms
opzettelijk gebruik gemaakt wordt van de beroerde materiële en financiële
situatie waarin veel lokale omroepen zich op dit moment nog bevinden’.71 Ook
regionale omroepen geven aan dat het cultuurverschil tussen professioneel
en vrijwillig geleide organisaties de samenwerking soms lastig maakt. Regioomroepen twijfelen nogal eens over de meerwaarde van samenwerking met
lokale omroepen, omdat zij die soms als amateuristisch zien.72 Behalve het
grote verschil in de omvang van de budgetten is er ook een groot verschil in
de wijze van financiering – zie daarvoor paragraaf 4.3.
Om samenwerkingen tussen regionale en lokale omroepen van de grond te
trekken is de NLPO in augustus 2020 een ‘servicedesk’ begonnen.73 Daarbij is
de stichting Regionale Publieke Omroepen (RPO) niet geconsulteerd. Dat heeft
daar geleid tot verbazing: ‘We vinden het jammer’.74 De RPO vermoedt dat de
desk in de praktijk vooral een klachtenpunt is voor lokale omroepen over al te
veel bemoeienis van ‘de regionalen’.75 De Raden constateren dat van het fraaie
adagium ‘samen sterk’ van publieke lokale en regionale media-organisaties in
de meeste gevallen nog niet altijd veel terecht komt.

Lokale omroep Venlo
Lokale Omroep Venlo is één van de twintig lokale omroepen die meedoet
aan de pilot ‘professionalisering’ van het Stimuleringsfonds voor de Jour­
nalistiek (SvdJ). De omroep, die is ontstaan na de gemeentelijke herinde­
ling van Venlo, Tegelen en Belfeld, bedient eerst en vooral de inwoners
van deze drie voormalige gemeenten maar is in bijna heel noord- en
midden-Limburg te ontvangen.
Hoewel samenwerken op regionaal niveau door cultuurverschillen en
andere financieringsmodellen nog wel eens lastig blijkt, werkt Omroep
Venlo goed samen met regionale omroep L1. De regionale omroep heeft
een regiokantoor in het pand van Omroep Venlo. Er is dagelijks redac­
tioneel overleg over de onderwerpen en de verdeling daarvan zodat de
capaciteit van beide publieke omroepen op effectieve wijze kan worden
ingezet. Ruw beeldmateriaal wordt gedeeld waarvan beide omroepen
eigen items monteren met bijpassende diepgang en signatuur. Voor het
in beeld brengen van evenementen, zoals de halve marathon van Venlo,

71
72
73
74
75

Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen 2020
Gesprek met de RPO, d.d. 20 augustus 2020
Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen 2020
Gesprek met de RPO, d.d. 20 augustus 2020
Idem

42

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

is het zinnig om geen dubbel werk te gaan doen en met elkaar de taken
te verdelen. Bij evenementen in de gemeente Venlo is Omroep Venlo
altijd hoofdproducent en worden de registraties (indien provinciaal
­relevant en interessant) ook door L1 uitgezonden.
Directeur Evert Cuijpers wil met zijn omroep agendasettend zijn en
niet volgend. Het enkel aanwezig zijn bij raadsvergaderingen waar de
besluiten worden genomen, is daartoe volgens Cuijpers niet toereikend.
Juist de aanloop, de bijbehorende discussie en de consequenties van de
besluiten dienen onder de aandacht gebracht te worden.
Hoewel Omroep Venlo een relatief grote begroting heeft van 1 mil­
joen euro, zien ze de afhankelijkheid van advertenties en commerciële
opdrachten (bij elkaar goed voor 75 procent van de begroting) als een
kwetsbaarheid. Hierbij merkt Cuijpers nog op dat de suggestie dat
televisie maken duur is niet geheel opgaat. Bij het verdienmodel van de
Omroep Venlo wordt een substantieel deel met tv-commercials verdiend
(350 duizend euro), die zeker opwegen tegen de kosten daarvan. Daar­
naast is de bekostiging van de gemeente een risico voor de duurzaam­
heid. De gemeente Venlo is ruimhartig en verleent viermaal de minimaal
voorgestelde bekostiging aan de omroep. Omdat dit geen wettelijke
verplichting is, kan de gemeenten dit op enig moment weer intrekken of
verminderen.76

Samenwerking landelijk en regionaal
De dertien regionale omroepen in ons land werken samen met de NOS om
regionaal nieuws dichter bij mensen te brengen. In 2019 tekenden zij een
Convenant Versterking Publieke Journalistiek, waarin ze zich voornamen met
elkaar nieuws uit te wisselen. Sinds 29 juni 2020 is op de voorpagina van NOS.
nl en de NOS-app het nieuws van twee regionale omroepen naar keuze te
zien. Verder zijn er regionale blokken in de NOS Journaals van 12.00 en 15.00
uur, plaatsing van artikelen van regionale omroepen op de NOS-site en -app,
wisselen de partijen agenda’s, interviews en video uit, doen ze gezamenlijk
research, detacheren ze onderling redacteuren en verslaggevers en maken
regionale omroepen gebruik van het door de NOS ontwikkelde redactiesys­
teem iNOS. Het bereik van de dertien regionale omroepen is door het publice­
ren van berichten bij de NOS naar eigen opgave met 15 procent gegroeid.77

76 Werkbezoek bij Streekomroep ZuidWest, d.d. 21 augustus, waar gesproken werd met
Evert Cuijpers, directeur Omroep Venlo
77 Stichting Regionale Publieke Omroep 2020b

43

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Deze samenwerking is er nog niet met (al dan niet samenwerkende) lokale
omroepen. Wel is de NLPO is bezig met aanpassingen van de technische infra­
structuur zodat lokale omroepen content uit kunnen wisselen en koppeling/
integratie plaats kan vinden met de regionale omroep en mogelijk ook met de
NOS.78 Dit kan natuurlijk alleen als de nieuwsberichten professioneel journa­
listiek zijn gemaakt.
4.3

financiering
Lokale omroepen worden niet zoals regionale omroepen gefinancierd uit de
Mediabegroting van het ministerie van OCW. Wel ontvangen gemeenten een
bedrag via het vrij besteedbare gemeentefonds dat bedoeld is om gemeenten
in staat te stellen een lokale omroep te financieren. Voor 2020 hanteert het
ministerie van BZK hiervoor een richtlijn van 1,34 euro per huishouden79, wat
neerkomt op krap 0,64 euro per inwoner.80 Dit is, zeker voor lokale omroepen
buiten de grote en middelgrote steden, te weinig om financieel gezond te zijn,
wat ertoe heeft geleid dat het Commissariaat voor de Media 28% van de
lokale omroepen als financieel ongezond beschouwt.81 Omdat het gemeenten
vrij staat om dit geld niet aan hun lokale publieke omroep of andere lokale
media te besteden, zijn er ook gemeenten (waaronder die zonder lokale
omroep) die het geld (deels) ergens anders aan besteden. Wel moeten
gemeenten, wanneer er wel een lokale publieke omroep is en ze minder dan
het richtlijnbedrag aan deze omroep besteden, deze beslissing kunnen moti­
veren. Ze hebben, als er een lokale publieke omroep is, hier een zorgplicht voor.
In totaal is er in 2020 volgens de BZK-richtlijn van ongeveer 1,34 euro per huis­
houden ca. 10,6 miljoen euro structureel beschikbaar. Gemiddeld besteden
gemeenten ruim 15 miljoen euro aan de basisfinanciering van lokale publieke
omroepen82; zij plussen dit gemiddeld dus op, al zijn er ook gemeenten die
geen publieke lokale omroep hebben en er dus niks aan besteden. Daarnaast
bestaan tal van incidentele financieringen gefiatteerd door gemeenteraden,
bijvoorbeeld voor speciale producties. Het totaal van deze financiering kwam
neer op ruim 1,8 miljoen euro.83

78 Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen 2019, p.11
79 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 2020. In 2015 was het bedrag per huishouden
1,14 euro, voor 2020 is het vastgesteld op 1,34 euro.
80 Uitgegaan van een gemiddelde huishoudengrootte van 2,1, zoals dat het geval was in 2018.
(Volksgezondheidenzorg.info 2019). Het precieze bedrag per inwoner hangt uiteraard af van
de gemiddelde grootte van huishoudens in de betreffende gemeente.
81 Commissariaat voor de Media 2019, p. 3. Dat 72% van de lokale publieke omroepen finan­
cieel gezond is, betekent natuurlijk niet dat zij inhoudelijk, bekeken vanuit de lens van de
publieke functies, ook goed functioneren.
82 Commissariaat voor de Media 2019, p. 9, tabel 6
83 Commissariaat voor de Media 2019, p. 16, tabel 15

44

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

De overheidsmiddelen die voor de publieke omroepen in het land beschikbaar
zijn, komen dus uit twee bronnen: regionaal afkomstig van het ministerie van
OCW, lokaal van gemeenten die dit geld vrijwel geheel krijgen uit het gemeen­
tefonds van het ministerie van BZK. Dit verschil in financiering is historisch
gegroeid, maar lijkt geen inhoudelijke reden te hebben. Ook is er een enorm
verschil in de grootte van de financiering: de 13 regionale omroepen samen
hebben in 2019 147,1 miljoen euro ontvangen84, gemiddeld 11,3 miljoen euro per
omroep, terwijl alle ongeveer 250 lokale publieke omroepen (in 2018) samen
nog geen 17 miljoen euro kregen uit publiek geld. Per inwoner is er in het
gemeentefonds voor lokale publieke omroepen 0,64 euro per inwoner gela­
beld, terwijl regionale omroepen 8,55 euro uit de Mediabegroting
ontvangen.85
Een andere belangrijke inkomstenbron voor publieke omroepen zijn recla­
me-inkomsten. Regionale omroepen halen hier 10,3% van hun inkomsten uit.86
Voor lokale omroepen is het onduidelijk hoe groot het aandeel reclame-in­
komsten op de totale baten is. Wel is duidelijk dat dit een groter deel moet zijn
dan bij regionale omroepen. Van de baten van lokale omroepen komt namelijk
46% niet van de basisfinanciering van gemeenten, terwijl bij regionale omroe­
pen slechts 16% niet van de vaste Rijksbijdrage komt.87 Dit maakt de financiële
positie van lokale omroepen, ten opzichte van regionale omroepen, onzeker­
der en maakt hen financieel afhankelijker van commerciële partijen.
Ten slotte is ook sprake van projectgebonden incidentele financiering van
publieke omroepen. Ook hiervan zijn lokale omroepen afhankelijker dan regi­
onale omroepen. Ten eerste loopt deze financiering via landelijke mediafond­
sen als het Stimuleringsfonds voor de media en provinciale, regionale en/of
gemeentelijke mediafondsen. Ten tweede via incidentele betalingen door
gemeenten op projectbasis. Ten derde ontvangen sommige publieke omroe­
pen inkomsten uit het bedrijfsleven. Zulke betalingen mogen wettelijk geen
programma-inhoudelijke gevolgen hebben. Met geld van het bedrijfsleven
kunnen wel (relatief dure) thema-uitzendingen worden gemaakt. Zo droegen
regionale private partijen bij aan de productie van uitzendingen van streek­
omroep 1Twente.

84 Stichting Regionale Publieke Omroep 2019, p. 28
85 Gebaseerd op de totale publieke inkomsten zoals beschreven in de begroting voor het jaar
2020 van de RPO (149,3 miljoen) en het inwoneraantal van Nederland in oktober 2020.
Bronnen: Stichting Regionale Publieke Omroep 2019, p. 28 en Centraal Bureau voor de
Statistiek z.d.
86 Stichting Regionale Publieke Omroep 2019, p. 28
87 Commissariaat voor de Media 2019, p. 9, tabel 6; Stichting Regionale Publieke Omroep 2019,
p. 28

45

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Leids Mediafonds
Lokale mediafondsen kunnen worden gezien als een effectieve manier
om journalistieke projecten te financieren en zo bij te dragen aan
bestendiging van lokale (onderzoeks-)journalistiek. Het Leids Mediafonds
(LMF) is zo’n fonds. Onderzoekers van de Universiteit Leiden hebben in
maart 2020 de ‘opbrengsten’ van het werk van het fonds onderzocht.88
Het fonds, op verzoek van de gemeenteraad opgericht in 2017, heeft in
twee jaar tijd ruim 450 duizend euro verdeeld onder Leidse mediabedrij­
ven en – vooral – Leidse freelance journalisten. Doel van het fonds is om
‘kwaliteitsjournalistiek’ te bevorderen: ‘het vervaardigen van kritische,
betrouwbare en onafhankelijke journalistieke producten met voldoende
diepgang, op basis van zorgvuldig onderzoek.’89
Meer dan zeventig aanvragen in de eerste – onderzochte – ronde, heb­
ben geresulteerd in 33 gesubsidieerde journalistieke projecten. Onder­
vraagde mediaconsumenten in Leiden gaven aan dat de inhoud van deze
producties toegevoegde waarde bevatte. Er is veel ‘spitwerk’ verricht en
het multimediale karakter van mediaproducties werd gewaardeerd.
Kritiek gaven mediaconsumenten ook: soms oogden de producties niet
heel professioneel, was onduidelijk welke bronnen werden gebruikt,
was er een gebrekkige methodologische verantwoording en hadden de
reportages een te institutionele focus.90
Of het Leids Mediafonds echt een succes is? Dat ligt eraan aan wie je
het vraagt. Betrokken media zijn redelijk enthousiast, evenals bevraagde
burgers. Sommige journalisten zijn kritisch in hun analyse: ‘Het is best
nobel om geld in journalistiek te willen steken, maar als je dat doet zoals
het Leids Mediafonds, krijg je heel veel losse projectjes die in essentie
niet doen waar behoefte aan is: meer structurele politieke verslaggeving.
Dat laatste is via het fonds niet structureel subsidieerbaar.’91

Pilotgelden
Op 14 juni 2019 kondigde minister Slob in een visiebrief over de toekomst van
de publieke omroep aan dat het kabinet incidenteel 15 miljoen euro beschik­
baar stelt voor de jaren 2019-2021.92 Daarmee wil hij de samenwerking tussen
regionale en lokale publieke omroepen stimuleren. Een deel van het bedrag,
88 Jong, J.C. de & Koetsenruijter, A.W.M. 2020
89 Idem, p. 7
90 Idem, p. 5.
91 Aalbers, C. 2019
92 Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media 2019, 4 september

46

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

zes miljoen euro, zou worden aangewend voor de pilot Professionalisering
Lokale Omroepen, conform de motie-Sneller.93 Over 2019 en 2020 zou dan drie
miljoen euro per jaar beschikbaar zijn. De overige negen miljoen euro was
bedoeld voor de vergroting van de kwaliteit en professionaliteit van lokale
journalistiek via versterking van de samenwerking tussen regionale en lokale
omroepen. Deze negen miljoen euro zou verdeeld worden in 4,5 miljoen voor
2020 en 4,5 miljoen voor 2021. De pilot is een (tijdelijke) subsidieregeling via
het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (SvdJ). De eerste pilot is op 1 maart
2020 van start gegaan en heeft een looptijd van één jaar.94 Het geld is bedoeld
voor professionalisering door het creëren van meer arbeidsplaatsen voor jour­
nalisten, waaronder redacteuren en verslaggevers. Daarnaast is 10% per pilo­
tomroep gereserveerd voor trainingsdoeleinden, zoals het organiseren van
workshops of het inhuren van externe kennis. Ze mogen het geld niet gebrui­
ken voor spullen en zaken die kunnen worden afgeschreven.95

Ondersteuning voor regionale en lokale samenwerking
Behalve de pilot-gelden bestaat er ook een Subsidieregeling innovatie en
samenwerking regionale publieke media-instellingen van het ministerie
van OCW.96 Deze regeling, die geldt tot 31 december 2023, stelt regionale
publieke omroepen in staat om subsidie aan te vragen voor projecten die
(onder meer) gericht zijn op innovatie en op onderlinge samenwerking
en op samenwerking tussen landelijke en lokale publieke media-instel­
lingen. Bij de motivering van aanvraag moeten de aanvragers expliciet
aandacht besteden aan de duurzaamheid van het project.
Eén van de regionale omroepen die een succesvolle aanvraag heeft
gedaan voor deze regeling is Omroep West. Deze omroep is eerder,
met ondersteuning van het SvdJ, een samenwerking met vijf lokale
omroepen gestart via het Regionaal Nieuws Netwerk (RNN). Met de
lokale omroepen WOS (Westland), Sleutelstad (Leiden), Studio Alphen,
Stadsomroep Den Haag en BO (Bollenstreek) worden op dagelijkse basis
items en onderwerpen uitgewisseld. Inmiddels is daar een omroep bij­
gekomen: voor de gemeenten Zoetermeer en Leidschendam-Voorburg
is de aansluiting gevonden met Midvliet FM. Ook draagt Omroep West
bij aan de professionalisering van de lokale omroepen door middel van
coaching, coördinatie en opleiding. Bij een aantal omroepen zit een ver­
slaggever van Omroep West op de redactie van de betreffende omroep.
93
94
95
96

Kamerstukken II, 2018/2019, 35000-VIII, nr. 132
Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media 2019, 4 september
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (z.d.)
Subsidieregeling innovatie en samenwerking regionale publieke media-instellingen 2020

47

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Tegelijkertijd maakt Omroep West gebruik van het netwerk van lokale
omroepen, die meer in de haarvaten van de lokale gemeenschap zitten.
Er wordt gewerkt vanuit de inhoud, om mooie verhalen met diepgang te
brengen en op die manier elkaar te versterken. Er is sprake van samen­
werking op basis van wederkerigheid. Daardoor ontstaat er voor alle
­partijen meerwaarde, aldus Omroep West-hoofdredacteur Henk Ruijl.
Omroep West heeft de ambitie om het netwerk met meer lokale
omroepen uit te breiden. De kosten voor het in stand houden van het
huidige netwerk vallen binnen de lopende begroting. De subsidie wordt
door de omroep zelf begrotingstechnisch uitgesmeerd over een aantal
jaren. Door die inpassing en door het verschuiven van budgetten en
het doorvoeren van besparingen wordt gewerkt aan een duurzame
samenwerking.97

Coronasteunfonds
Minister Slob maakte op 7 april 2020 bekend dat 11 miljoen euro beschikbaar
komt via een tijdelijk steunfonds.98 Met die eenmalige extra financiële injectie
wil hij lokale media ondersteunen die door teruggelopen advertenties wegens
het coronavirus in de problemen zijn gekomen. Vooral huis-aan-huis bladen
zijn hoofdzakelijk afhankelijk van advertentie-inkomsten die, sinds de coro­
na-maatregelen in maart effectief werden en het land maandenlang ‘op slot
ging’ fors, zijn teruggelopen. Deze media-instellingen konden, net als lokale
publieke omroepen en andere lokale nieuwsmedia een bijdrage uit het steun­
fonds aanvragen bij het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Uit de reeds
bestaande subsidieregeling voor de pilots is in totaal 7,5 miljoen euro gehaald
en in het tijdelijke steunfonds gestort. Vooralsnog komt dit geld niet in zijn
geheel terug voor de subsidieregelingen. De pilot ‘professionalisering lokale
omroepen’ wordt alsnog gecontinueerd, zij het in afgeslankte vorm (twee mil­
joen i.p.v. drie miljoen). Grofweg de helft (1,04 miljoen) daarvan is afkomstig
uit het restant van de 11 miljoen van het Steunfonds. De rest komt uit het
weerstandsvermogen van het SvdJ.
Het tweede deel van het steunfonds is afkomstig van de 3,5 miljoen euro die
gereserveerd was voor de versterking van de onderzoeksjournalistiek door het
SvdJ. Deze middelen waren op basis van het Regeerakkoord beschikbaar. Door
de timing van de toekenningen in de verschillende jaren zou er geen gat moe­
ten vallen tussen de jaren. De middelen voor 2021 kunnen gebruikt worden

97 Gesprek met Omroep West, d.d. 26 augustus 2020
98 Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media 2020, 7 april

48

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

voor projecten en regelingen die in 2021 zullen starten.99 In de praktijk is dus
geen sprake geweest van een verruiming van de gelden voor lokale media.
Als de Raden het noodsteun-bedrag van 11 miljoen euro nader bekijken, valt
op dat – ondanks de zwakke financiële positie van veel lokale omroepen – het
merendeel van het bedrag bij de uitgevers terecht is gekomen. Er was effectief
10,9 miljoen euro beschikbaar: 0,1 miljoen is voor de uitvoeringskosten van
het Stimuleringsfonds. Daarvan was 7,5 miljoen geoormerkt voor lokale
omroepen. 2,13 miljoen euro is bij lokale omroepen terechtgekomen. Ook
huis-aan-huisbladen, lokale betaalde nieuwsbladen en lokale nieuwswebsites
konden een aanvraag indienen; zij ontvingen de rest van het toegekende
bedrag. Van het beschikbare bedrag van 10,9 miljoen euro is echter niet alles
toegekend (9,86 miljoen). Het restant vloeit weer terug naar de lokale omroe­
pen in de vorm van de verlengde pilot.
Op 28 mei 2020 heeft het kabinet bekend gemaakt dat de duur dat het steun­
fonds operationeel is verlengd wordt en dat er nog eens 24 miljoen euro
beschikbaar is gekomen.100 Van het vrijkomen en de besteding van die gelden
hebben de Raden medio september 2020 nog geen beeld kunnen krijgen.
Naast extra geld van het Rijk hebben met name huis-aan-huisbladen ook
extra steun ontvangen van de gemeenten waarin ze actief zijn, constateerden
de Raden tijdens hun gesprekken. In de eerste maanden na de corona-uitbraak
financierden gemeenten hen door de inkoop van extra ‘gemeentepagina’s’
waarop dan door de gemeente bijvoorbeeld berichten over coronamaatrege­
len werden gecommuniceerd.
4.4

inhoud
Lokale omroepen kennen een paar handvatten om democratische taken te
vervullen: het vrijblijvende LTMA en wettelijk geborgde onafhankelijkheid. Die
staat echter onder druk door de precaire financiële positie van de omroepen.
Lokaal toereikend media-aanbod
De NLPO introduceerde samen met VNG in 2015 in een Vernieuwingsconvenant
Gemeente-Lokale Omroep 2015-2018 een variant van de wettelijke voorwaar­
den voor lokale omroepen: het Lokaal Toereikend Media-aanbod (LTMA).101
Hoewel het LTMA in de wet is opgenomen102, wordt niet benoemd waaraan
lokale media moeten voldoen om in een lokaal toereikend media-aanbod te
voorzien. Het LTMA is in 2018 door NLPO en VNG wel verder uitgewerkt in

99 Tweede Kamer der Staten Generaal 2020
100 Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 2020
101 Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Organisatie van Lokale Omroepen in Nederland &
Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen 2015
102 Mediawet 2008

49

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

twintig ‘criteria’, op inhoudelijk, organisatorisch, governance- en financieel
gebied.103 Maar die criteria gelden als wenken, ze zijn niet afdwingbaar en het
Commissariaat van de Media kan geen boetes opleggen of vergunningen
intrekken bij niet-voldoen aan het LTMA of de uitwerking daarvan.
Onafhankelijkheid
Alle publieke media, dus ook lokale omroepen, dienen volgens de Mediawet
vrij te zijn van politieke en commerciële invloeden (artikel 2.1, lid 2d). Door de
financiering van lokale publieke media via gemeenten te laten lopen, de
instantie die zij moeten controleren, wordt de kat in theorie op het spek
gebonden: het wordt met een financiële stok achter de deur voor gemeenten
eenvoudig om druk uit te oefenen op lokale publieke media. Uit de gesprekken
voor het vorige advies van de Raden over lokale omroepen bleek al dat er
‘voorbeelden bekend zijn van lokale omroepen die kwesties die met hun
gemeente(n) te maken hebben, laten liggen, of pas oppakken nadat de finan­
ciering rond is’.104 In de gesprekken voor dit advies kwam ook zo’n voorbeeld
naar voren: de gemeente Enschede wilde bijvoorbeeld maar wat graag een
reportage financieren over de innovatieve manier waarop de Twentse
gemeenten omgaan met water, maar kwam niet met geld over de brug voor
een serie onderzoeken naar de armoede in het gebied. Dit weerhield 1Twente,
de lokale omroep voor een deel van de Twentse gemeente, niet om hier alsnog
over te berichten105, maar de precaire financiële situatie van lokale omroepen
en het feit dat zij voor een groot deel van hun inkomsten afhankelijk zijn van
gemeenten maakt (indirecte) beïnvloeding wel waarschijnlijker. Gemeenten
stellen geen formele subsidievoorwaarden die de grenzen van de onafhanke­
lijkheid van lokale media overschrijden, voor zover het CvdM kon ontdekken in
een valuatie: ‘gemeenten [respecteren] de redactionele en journalistieke onaf­
hankelijkheid van de media-instellingen’ en er ‘zijn geen voorwaarden aange­
troffen welke in strijd zijn met het bepaalde of krachtens de Mediawet
2008.’106
Het Commissariaat van de Media verleent – vijfjaarlijks – vergunningen aan
lokale omroepen, gemeenteraden kunnen eigenstandig beslissen over additi­
onele financiering in de vorm van productie-overeenkomsten voor bijvoor­
beeld het uitzenden van ‘gemeenteraadsvergaderingen, carnavalsoptochten
of bloemencorso’s’, zoals het staat in bovengenoemde evaluatie van de finan­
ciering van lokale omroepen.107 In een enkel geval (zie het eerdere voorbeeld
van Venlo) besluit een gemeenteraad om de vrijwillige basisfinanciering uit
het gemeentefonds ruimhartig te interpreteren. Daartoe sluiten gemeenten
103 Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen 2018
104 Raad voor Cultuur & Raad voor het Openbaar Bestuur 2019, p. 13
105 Gesprek met 1Twente, d.d. 23 juli 2020.
106 Commissariaat voor de Media 2019, p. 20.
107 Commissariaat voor de Media 2019, p. 16.

50

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

wel productie-overeenkomsten die buiten de basisfinanciering uit het
gemeentefonds vallen.
Ook kan de relatief bescheiden geldpot van de overheid voor lokale omroepen
afhankelijkheid van commerciële partijen in de hand werken. Omroepen zijn
door de beperkte basisfinanciering vaak genoodzaakt flinke extra inkomsten
te genereren om het hoofd boven water te houden. Soms doen ze dit via de
eerder genoemde additionele productie-overeenkomsten met een welwil­
lende gemeente, soms ontvangen ze incidenteel subsidie vanuit een bepaalde
pilot. Maar vaker moeten ze geld uit de markt halen. Er zijn gevallen bekend
waar 70 procent van de inkomsten op die manier binnenkomt, wat tot een
wankel businessmodel leidt.108 Dergelijke afhankelijkheid van extra geldstro­
men hoeft overigens niet te leiden tot programma-inhoudelijke verschraling.
Tijdens het veldonderzoek van de Raden regen de voorbeelden van goed beke­
ken en beluisterde programma’s die mede gefinancierd waren uit extra gelden
van lokale overheden en/of private partijen zich aaneen. Daarbij hanteren
lokale omroepen naar eigen zeggen steevast een strikte scheiding tussen
financiële ondersteuning en programma-inhoudelijke inmenging van zulke
financiers.
4.5

gebruik
Regionale omroepen hebben de taak om het hele verzorgingsgebied – door­
gaans begrensd door provinciale grenzen – te bestrijken. Maar die richten zich
in de praktijk ook vooral op gebieden waar gemakkelijker nieuwsbronnen
voorhanden zijn, meer kijkers en luisteraars woonachtig zijn en journalisten
gemakkelijker hun weg vinden. Bovendien kampen ze over het algemeen met
een afnemende kijk- en luisterdichtheid109 en veroudering van het publiek.
Meer dan de helft van de tv-kijkers naar regionale omroepen is inmiddels
ouder dan 65 jaar.110 De gemiddelde leeftijd stijgt dit jaar naar 63 jaar; de kijker
is ook ouder dan bij de landelijke televisie. Daar steeg de gemiddelde leeftijd
het afgelopen jaar van 54 naar 55 jaar.111
Regionale berichtgeving via publieke regionale omroepen wordt inmiddels
vooral online gevolgd. Al scheelt het behoorlijk in welke provincie: buiten de
Randstad is de kijk- en luisterdichtheid hoger dan in Randstedelijke gebieden,
grofweg de provincies Noord- en Zuid-Holland en Utrecht. Onderzoeksbureau
Motivaction analyseerde in 2018 de luistercijfers van de publieke regionale
radio-omroepen en stelde: ‘In Groningen en Friesland wordt een aandeel
behaald dat tweemaal zo hoog is als het gemiddelde terwijl ook Zeeland rela­

108 Raad voor Cultuur & Raad voor het Openbaar Bestuur 2019, p. 13
109 Bakker, P. 2019, 29 april
110 Motivaction z.d.
111 Gesprek met Stichting KijkOnderzoek, d.d. 9 september 2020, en daarna door Stichting
KijkOnderzoek aangeleverde cijfers

51

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

tief hoog scoort. Randstedelijke omroepen als Flevoland, West en NH (NoordHolland) scoren relatief laag. Het onderscheid tussen de Randstad en de rest
van Nederland is niet absoluut, ook Brabant scoort onder het gemiddelde.’112
Online groeien bereikcijfers van regionale omroepen over de hele linie fors. De
RPO becijferde een groei van 200 miljoen ‘bezoeken’ aan regionale omroepen
in 2011 tot 1,2 miljard ‘bezoeken’ in 2017.113 De Raden constateren dat het woord
‘bezoeken’ ruimte laat voor interpretatie, bedoeld worden paginabezoeken
ofwel ‘page views’.
Hoewel niet representatief voor heel Nederland, geeft een recent onderzoek
naar de lokale media in de G4 een goed beeld van de mediavoorkeuren van
verschillende groepen in Nederland. Met name praktisch opgeleide
Nederlanders maken gebruik van audiovisuele media, oftewel de producties
waar omroepen zich traditioneel op richten. Dit geldt met name voor ouderen,
wiens ‘nieuwsmenu’ voor zo’n 70% bestaat uit audiovisuele media. Jongeren
maken meer gebruik van online en sociale media, wat met name geldt voor
hoogopgeleide jongeren. Hun ‘nieuwsmenu’ bestaat voor nog geen twintig
procent uit audiovisuele media).114 Een derde van alle burgers consumeert zijn
of haar nieuws voornamelijk via audiovisuele media.115 Daarmee vormen
­regionale en lokale omroepen, in ieder geval in de G4, dus nog een belangrijke
nieuwsbron voor mensen.

Informatie, cultuur en educatie
Toen de Mediawet in 1988 van kracht werd, zag het Nederlandse media­
landschap er heel anders uit dan nu. In dat jaar kwam er een derde
Nederlandse publieke televisiezender en niet veel later volgden de eerste
commerciële zenders. In de jaren ‘90 volgden meer commerciële omroep­
zenders, zowel op radio als op (kabel-)televisie. Vanaf halverwege de jaren
negentig zorgde verregaande technische verbetering van het internet tot
het ontstaan van online radio en -videozenders.
Met de Mediawet werd in 1988 de norm van informatie, cultuur en educa­
tie (ICE)116 voor lokale (en regionale) omroepen ingevoerd. Hoewel er dus
in de loop der jaren aan de aanbodkant heel veel veranderd is en burgers
112 Motivaction z.d.
113 Ibid.
114 Kik, Q., Medendorp, M. & Ruigrok, N. 2019, p. 52
115 Idem, p. 50
116 Deze norm bepaalt dat ten minste vijftig procent van de toetsingstijd een informatief,
cultureel of educatief karakter moet hebben, gericht op de eigen gemeente. Van deze vijftig
procent moet vervolgens ten minste zestig procent een lokaal informatief of educatief
karakter bezitten. Zie Commissariaat voor de Media z.d.

52

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

kunnen kiezen uit een veelvoud aan radio- en televisiezenders en on-de­
mand kanalen, is deze norm dezelfde gebleven. De vraag wordt relevant of
deze norm, die in kwalitatieve zin in de wet niet nader wordt geduid, nog
het juiste doel bereikt.
Bij het Commissariaat voor de Media (CvdM) bestaat de indruk dat een
grote groep, van veelal kleine lokale (radio)omroepen, niet aan de norm
kan voldoen. Om op een juiste wijze invulling te geven aan informatie,
cultuur en educatie is specifieke kennis, waaronder bij bepaalde program­
ma’s een journalistieke achtergrond, vereist. Bij veel lokale omroepen die
grotendeels met vrijwilligers werken ontbreekt het nog wel eens aan dat
soort kennis.
In de praktijk is het vrij eenvoudig om te voldoen aan de ‘vage’ ICE-norm
via televisie-uitzendingen en online, maar radioprogramma’s ontbe­
ren in de regel wel de in de norm omschreven kwaliteiten. Zo bleek uit
gesprekken met veertig lokale omroepen dat het gros van de radioma­
kers uitsluitend plaatjes wilde draaien.117 Met de kleine budgetten en een
beperkt verzorgingsgebied lijkt zo’n norm voor deze groep omroepen dan
ook niet passend. Met de norm heeft de wetgever beoogd dat de omroep
voldoende aandacht heeft voor het eigen verzorgingsgebied in de pro­
grammering. Het tegen het licht houden van deze norm om deze in lijn te
brengen met het huidige medialandschap en de beoogde doelen lijkt dan
ook wenselijk. Denkrichtingen daarbij zijn een nadere uitwerking van de
norm, differentiatie per kanaal en het verstrekken van meer beleidsruimte
voor het CvdM of het vastleggen van doelen in prestatieafspraken.

117 Schriftelijke opmerking van Piet Bakker naar aanleiding van diens SvdJ-onderzoek,
30 augustus 2020.

53

5 Printmedia

5.1

organisatie
Door grote overnames van dagbladen en uitgevers in Nederland zijn er in feite
nog maar twee aanbieders van kranten, beide Vlaams van origine: DPG Media
en Mediahuis. In 2020 bereikte een derde grote krantenuitgever, de Noordelijke
Dagblad Combinatie (NDC) – uitgever van onder meer Dagblad van het
Noorden, Leeuwarder Courant en Friesch Dagblad – een principeakkoord met
Mediahuis over overname. Die moet mededingingsautoriteit ACM nog goed­
keuren.118 DPG Media en Mediahuis controleerden samen in 2017 88% van de
oplage.119 NDC tekent voor een groot deel van de rest van de regionale media­
markt. Van de 25 dagbladen in Nederland zijn er in het najaar van 2020, als de
geplande overname doorgaat, nog slechts vier geen eigendom van een Vlaams
mediaconglomeraat.120
Deze extreme concentratiegolf vond met name plaats na de opheffing van de
Tijdelijke wet mediaconcentraties (Twm) in 2010. Die wet maakte het vormen
van mediale machtsblokken onmogelijk. Met het opheffen van de wet wilde
het kabinet de sector steunen: afzonderlijke regionale dagbladuitgevers
vreesden hun voortbestaan en het bieden van fusiemogelijkheden zou een
uitweg kunnen bieden. Voor financiële overheidssteun van de pers was en
is nooit een Kamermeerderheid geweest. Het argument is telkens dat de
pers onafhankelijk moet zijn en daarom niet afhankelijk moet zijn van
overheidsgeld.121
Naast dagbladen zijn er nog de gratis huis-aan-huisbladen en betaalde
nieuwsbladen, die minder dan vijfmaal per week verschijnen. Het eigenaar­
schap van deze bladen is minder geconcentreerd, al is DPG Media ook van veel
ervan eigenaar. Mediahuis is in 2019 begonnen met het uitfaseren van zijn
huis-aan-huisbladen.
Samenwerking pers en omroepen
Tussen regionale dagbladen en lokale en regionale omroepen bestaat nergens
een succesvolle, duurzame samenwerking. In Amsterdam, Brabant, Limburg,
Friesland en Twente zijn in het verleden samenwerkingen geïnitieerd die
beoogd waren duurzaam te zijn, maar die zijn op enig moment gestrand of

118 Brandenburg-van de Ven, T. 2020
119 Bakker, P. 2017
120 Bakker, P. 2020. Het gaat hier om het Reformatorisch Dagblad, het Nederlands Dagblad,
het Financieele Dagblad en de Barneveldse Krant.
121 Eindhovens Dagblad 2010

54

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

van karakter veranderd en uitgemond in ad-hoc samenwerkingen. Zo is de
vervlechting van AT5 (de stadszender van de Publieke Omroep Amsterdam) en
Het Parool in Amsterdam weer gestaakt122 en zijn in Twente doelen als het
gezamenlijk bemensen van een regionale newsroom losgelaten.

Samenwerking Tubantia en 1Twente123
De Twentse regiokrant Tubantia en de lokale omroep 1Twente werken al
geruime tijd in meer of mindere mate samen. De samenwerking heeft
echter wel betere tijden gekend. Aanvankelijk was het plan om op basis
van gelijkwaardigheid uit te zoeken of, en zo ja hoe, een publieke en een
private mediaorganisatie samen kunnen werken aan een sterkere lokale
journalistieke infrastructuur. In een newsroom werd structureel geza­
menlijke media-content geproduceerd; uiteindelijk betrokken ze zelfs
een gemeenschappelijk pand.
Tubantia-hoofdredacteur Martha Riemsma ziet inmiddels een ‘aanvul­
lende rol’ voor 1Twente, nu de regionale dagbladen van DPG zelf fors
investeren in eigen video-producties, podcasts en online portals. Voor
grote, thematische mediaprojecten wordt nog altijd samenwerking
gezocht: talent van 1Twente kan doorstromen, grote stadsdebatten wor­
den gezamenlijk georganiseerd en Tubantia laat televisieprogramma’s
produceren door de omroepmedewerkers zoals een regionaal sport­
programma dat via 1Twente en via de Tubantia-site wordt gestreamd.
Maar van structurele samenwerking in de dagelijkse nieuwsvoorziening
is geen sprake meer.
Directeur Flip van Willigen begrijpt die terugtrekkende beweging wel.
Omdat het verdienmodel voor de regionale kranten door dalende
­inkomsten uit advertenties en abonnees onder druk staat, dienen
­kranten zich te beperken tot de onderdelen van de journalistieke infra­
structuur die geld opleveren. Het relevante dagelijkse nieuws verdwijnt
achter een betaalmuur wat haaks staat op de publieke taak van een
lokale omroep. Daardoor wordt samenwerken op dit gebied steeds
lastiger. Daarbij is de opvatting van de DPG-bazen nooit echt positief
geweest over de publieke omroep, stelt hij. Dat draagt bij aan het
geringe enthousiasme voor structurele lokale samenwerkingsverbanden

122 Een analyse van dit project, waarbij ook de landelijke omroep AVRO was betrokken, is te
vinden in een rapport over AT5 van de Amsterdamse Kunstraad: Amsterdamse Kunstraad
2016
123 Gesprek met Tubantia, d.d. 17 augustus 2020 en gesprek met 1Twente, d.d. 23 juli 2020

55

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

met omroepen zoals de zijne. Tubantia gebruikt de door de 1Twente-­
redactie aangekaarte onderzoeksthema’s nog te vaak alleen voor een
enkel achtergrondverhaal.

In het verleden is er, vaak met publiek geld, wel veel geëxperimenteerd met
publiek-private samenwerking. Toch blijkt ook uit onderstaande kaders dat de
cultuur- en belangenverschillen tussen publiek en privaat te groot zijn om een
structurele samenwerking mogelijk te maken. Dit blijkt onder andere uit het
verhaal van de door overheidssubsidie aangemoedigde samenwerking tussen
Omrop Fryslân en de Noordelijke Dagblad Combinatie.

Samenwerking Omrop Fryslân en NDC vlot niet124
Op het gebied van televisie heeft de Friese regionale omroep Omrop
Fryslân een relatief hoger bereik ten opzichte van regionale zenders
in de randstad.125 Directeur Nina Hiddema en hoofdredacteur Ingrid Spij­
kers benadrukken dat dat komt door een sterk regionaal profiel. Er zijn
uitzendingen in het Fries en verslaggevers zijn geworteld in de 11 steden
en 30 dorpen van de provincie. Maar samenwerking met de Noorde­
lijke Dagblad Combinatie (NDC), uitgever van de Leeuwarder Courant,
het Friesch Dagblad en het Dagblad van het Noorden en een reeks van
betaalde nieuwsbladen en gratis huis-aan-huisbladen in de drie Noor­
delijke provincies, vlot niet. Er was een paar jaar geleden sprake van de
opzet van een Fries Regionaal Media Centrum – een gemeenschappelijke
newsroom voor omroep en pers – maar daarvan is inmiddels niets meer
over. Volgens Hiddema en Spijkers is dat het gevolg van verwaarloosde
relaties, maar algemeen hoofdredacteur Evert van Dijk van de NDC ziet
dat anders. Met hun nieuws bereiken alle NDC-media ‘tachtig procent’
van de provincies, stelt hij. Er is geen noodzaak voor samenwerking,
zeker niet als dat bijvoorbeeld een aparte nieuwswebsite oplevert naast
zijn eigen kanalen. Belangstelling voor radio en televisie heeft hij niet:
dat is allemaal vervangen door online producties zoals video en pod­
casts, die in eigen huis worden gemaakt. Omrop Fryslân hekelt op zijn
beurt de commerciële vertakkingen die ontwaard worden op de (online)
nieuwskanalen van de uitgever: webshops en advertenties. Structurele
samenwerking, bijvoorbeeld op personeelsvlak door eerstelijns nieuws
door één gezamenlijke journalist te laten verslaan waardoor mensen
vrijgespeeld worden voor meer arbeidsintensieve nieuwsverhalen, wordt
124 Gesprek met Omrop Fryslân, d.d. 17 augustus 2020 en gesprek met de Noordelijke Dagblad
Combinatie, d.d. 17 augustus 2020
125 Stichting Regionale Publieke Omroep 2020b, p.5

56

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

zo lastig, stelt Spijkers. Met een streekomroep in Noord-Oost Friesland
(RTV NOF) wordt wel dagelijks samengewerkt door het delen van con­
tent en het begeleiden van amateurtalent door de professionals van de
regionale omroep.
Van Dijk ziet samenwerking op projectbasis wél zitten. Hij wijst op de
zeer succesvolle samenwerking van het Dagblad van het Noorden met
RTV Noord in een reconstructie van de Project X-catastrofe in Haren,
het feest dat via Facebook in 2012 compleet uit de hand liep. Hiermee
verdienden ze De Tegel in de categorie ‘Onderzoek’, een prestigieuze
­journalistieke prijs.
Verder ziet Van Dijk samenwerking eerst en vooral gebeuren binnen de
eigen poorten. Nieuws van zijn verschillende redacties wordt onderling
volop gedeeld, waarbij de sites van de huis-aan-huisbladen als aanjager
dienen voor de betaalde content van de drie regionale dagbladen. Een
aangekocht videoproductiebedrijf ontwikkelt audio- en video-items
voor alle betrokken media. Eigenaar FB Oranjewoud van de NDC, die in
2012 het geld uit de verkoop van de Friesland Bank aan de Rabobank in
de onderneming stak, heeft de NDC in de zomer van 2020 verkocht aan
de Vlaamse uitgever Mediahuis, die daarmee zijn greep op het (lokale)
nieuwsaanbod verder vergroot. Omrop Fryslân stelt dat die overname de
kansen op een structurele samenwerking met publieke partijen verder
verkleint, omdat zowel Mediahuis als DPG Media samenwerking met
publiek gefinancierde omroepen niet ziet zitten.

5.2

financiering
Dalende inkomsten
Om met het goede nieuws te beginnen: het aantal digitale abonnementen
stijgt steeds sneller, onder andere door de coronacrisis, waardoor de daling
van het totaal aantal abonnementen (print en digitaal) naar zeggen van de
regionale kranten zelfs tot staan is gebracht. Openbare cijfers om deze bewe­
ring te staven, ontbreken.126
De regioredactie van Mediahuis meldt dat de inkomstenstijging door het
groeiend aantal digitale abonnementen ruimschoots compenseert voor een
daling van inkomsten door een afname van het aantal print-abonnementen.127
Dat neemt niet weg dat online voor de van oorsprong printmedia een lastig

126 Cijfers verkregen van AD Regio (DPG Media)
127 Gesprek met Mediahuis, d.d. 20 augustus 2020

57

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

speelveld is door de concurrentie van gratis nieuws en van de publieke omroe­
pen, die onder andere gefinancierd door belastinggeld ook online actief zijn
met berichten, foto’s en video-items. Bij huis-aan-huisbladen is er een ander
beeld, deze worden online nauwelijks gelezen. De verandering naar digitaal
lijkt voor de huis-aan-huisbladen nog moeilijk. ‘In 2019 rapporteerde NOM dat
97 procent van de lezers huis-aan-huisbladen op papier leest. Hiervan leest
slechts 18 procent de krant (ook) digitaal en dus maar liefst 82 procent uitslui­
tend op papier.’128
Tegenover de stijging van digitale abonnementen staat wat de regiopers hun
grootste probleem noemt: de dalende advertentie-inkomsten. Een oud pro­
bleem overigens, de inkomsten uit advertenties dalen al sinds de jaren negen­
tig en leken juist voor het uitbreken van de corona-pandemie te zijn
gestabiliseerd. Geld van adverteerders gaat voornamelijk naar Amerikaanse
bedrijven als Facebook en Google. Van de Nederlandse online reclamebudget­
ten gaat inmiddels zeventig procent naar deze multinationals. Dit aandeel
stijgt al jaren.129 Uit de eerste onderzoeken naar de invloed van de coronacrisis
is de verwachting dat de gevolgen van deze gestage geldstroom naar Silicon
Valley voor lokale mediabedrijven groter zijn dan voor media-multinationals.
Elektronische publicatie overheids-bekendmakingen
Behalve met een verschuiving van de advertentiekosten van print naar digi­
taal, hebben huis-aan-huisbladen ook te maken met een verschuiving van
bekendmakingen van gemeenten, provincies en waterschappen van papier
naar digitaal. Vanaf 2021 wordt het verplicht voor decentrale overheden om
hun bekendmakingen (ook) elektronisch te doen. Het overstappen van papie­
ren naar elektronische publicatie – al kan beide volhouden natuurlijk ook – zou
een potentiële besparing opleveren van 24 miljoen euro voor de decentrale
overheden en potentieel een corresponderende inkomstenvermindering voor
lokale media.130
Uit onderzoek van het ministerie van BZK blijkt dat inmiddels bijna de helft
van de gemeenten niet of alleen over de belangrijke projecten nog adverten­
ties inkoopt.131 Bij provincies en waterschappen zou een vergelijkbare ontwik­
keling zichtbaar zijn.132 Tot nu toe lijkt het erop dat er van de 24 miljoen euro
die decentrale overheden eerst uitgaven aan advertenties nog niet de helft
overblijft als inkomsten voor lokale media. Gezien de zich voortzettende digi­
talisering is het niet onwaarschijnlijk dat dit bedrag aan misgelopen inkom­
sten oploopt. Hoewel uit gesprekken blijkt dat gemeenten op de prijs drukken
128 Commissariaat voor de Media 2020b, p. 34
129 Deloitte en IAB Nederland 2020, p. 16
130 Tweede Kamer der Staten-Generaal 2019, p. 33
131 Idem, p. 25
132 Idem, p. 10

58

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

en de advertenties vaak tegen kostprijs zijn, zijn het toch belangrijke inkom­
sten voor de al in financiële nood verkerende huis-aan-huisbladen. Niet
­minder belangrijk is de impact op de relevantie en uitstraling van de
huis-aan-huisbladen als gemeente en provincie hun bekendmakingen er niet
meer in plaatsen.
Fiscale maatregelen
Ook fiscale maatregelen zijn van invloed op het verdienmodel van regionale
en lokale bladen. Het Rijk verlaagde per 2020 het btw-tarief van 21 procent op
online mediaproducties tot negen procent, maar verhoogde eerder het lage
btw-tarief van zes naar negen procent, waardoor ook de belasting op printpro­
ducten omhoog ging. Deze laatste verhoging heeft de financiële positie van
regionale en lokale printmedia niet geholpen.
Kostenbesparing
Door dalende inkomsten zien kranten zich genoodzaakt om kosten te bespa­
ren, onder andere door afscheid te nemen van bijna de helft van de redacteu­
ren.133 Daardoor konden de totale redactionele kosten van de bij de NDP
aangesloten dagbladen dalen van ruim 400 miljoen euro in 2003 naar ruim
200 miljoen euro in 2016.134 Wel wordt geïnvesteerd in informatietechnologie,
goede digitale vormgeving en de digitale mogelijkheden om advertenties en
berichten af te stemmen op individueel niveau.
Ook tracht de regiopers door middel van schaalvergroting en samenwerking
tussen redacties van verschillende ‘merken’ de schade te beperken. Zo werken
de Nederlandse regionale kranten van DPG Media online samen met de lan­
delijke website van het AD (DPG Media) in een ’Kubus-app’ die regionaal
nieuws ‘verweeft’ met landelijk nieuws. Het moge duidelijk zijn dat zulke inzet
op het delen van nieuws en het verhogen van online gezamenlijke bereik­
cijfers al te lokaal journalistiek spitwerk niet direct stimuleert.
5.3

inhoud
Waar voorheen nog een fijnmazig editiestelsel bestond, waarbij elke kern zijn
eigen plaatselijke bijlage had, zijn die nu veel samengevoegd tot edities voor
grotere regio’s. Daardoor krijgen lezers in sommige regio’s ook nieuws te zien
in hun plaatselijke krant uit plaatsen waar zij niet veel binding mee hebben
en dat voor hen niet relevant is.

133 Jong, J.C. de & Koetsenruijter, A.W.M. 2019, p. 25
134 Behrens, C. & Brouwer, E. 2018, p. 42

59

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Regionale dagbladen snoeien in het aantal lokale edities. Nieuwsbladen
­vullen in niet meer dan honderd gemeenten nog het regionale dagblad aan
met lokaal nieuws.135 In 2013 concludeerde het Stimuleringsfonds voor de
Journalistiek dat in kleine gemeenten de politiek amper gevolgd wordt door
de journalistiek. Lokale media duiken wegens gebrek aan financiën niet in de
gaten die regionale media door bezuinigingen laten vallen. In gemeenten met
minder dan 50 duizend inwoners wordt nauwelijks nog nieuws over lokaal
beleid geproduceerd.136
In de gesprekken van de Raden met private media uiten zij weinig zorgen om
het voldoen aan hun publieke functie. Zij denken nog genoeg onafhankelijke
journalistiek te bedrijven die lokale bestuurders en andere lokaal invloedrijke
figuren en organisaties op de vingers kijkt. Nu er veel inzicht is in welke ver­
halen scoren en welke niet, blijkt dat de politieke verhalen die de kranten van
oudsher versloegen vanuit plichtsbesef ook goed scoren. Niet alleen de schan­
dalen, ook doorwrochte politieke analyses over lokale politiek worden (online)
gelezen. Het belang dat AD Regio hecht aan politieke verslaggeving blijkt bij­
voorbeeld uit het feit dat de krant in sommige regio’s eerder overweegt het
amateurvoetbal – een grote publiekstrekker – niet meer te verslaan dan het
politieke nieuws.137
5.4

gebruik
Lokale en regionale papieren media verliezen hun band met de (al dan niet
betalende) nieuwsconsument. Die wordt steeds ouder en sterft uiteindelijk
uit.138 Print-uitgevers investeren wel in online innovaties. De DPG-website
‘indebuurt’ bestaat onder een landelijke paraplu uit vijfendertig regionale
sites met wat DPG zelf omschrijft als ‘positief nieuws’ – vaak commercieel
gedreven content – en algemene ‘agenda’-informatie. In 2020 stond de site op
de achtste plaats van nieuwssites wat betreft maandelijks bereik.139
Het aantal dagelijkse lezers van een papieren krant is vanaf 2000 met ruim
twintig procentpunt gedaald, evenals de advertentie-inkomsten voor kranten.
Deze ontwikkelingen suggereren een verschuiving van print naar online.140

135 Kik, Q. & Landman, L. 2013, p. 20
136 Ibidem
137 Gesprek met DPG Media, d.d. 20 augustus 2020
138 Bakker, P. & Kik, Q. 2018, p. 40
139 Commissariaat voor de Media 2020b, p. 24, tabel 21
140 Behrens, C. & Brouwer, E. 2018, p. 42

60

6 Online media

6.1

inleiding
Betekent het afnemende gebruik van traditionele media dat burgers massaal
verstoken blijven van nieuws en duiding over hun buurt? De meerderheid van
de mensen gebruikt wat voorheen ‘nieuwe media’ heette: websites, apps en
andere platforms waarop ze nieuws vinden, delen en becommentariëren.
Denk hierbij aan Facebookgroepen en websites voor de buurt, bottom-up
opgezet door inwoners zelf. Ook de zogenaamde hyperlocals – lokale, uit
advertentiegelden gefinancierde websites die door een of enkele burgers wor­
den voorzien van nieuwscontent – zijn inmiddels op sommige plaatsen
belangrijke spelers geworden in de lokale media.

6.2

organisatie
Uit onderzoek is gebleken dat in 2012 er in Nederland ongeveer 350 sites
waren die eigen nieuws produceerden binnen zo’n 200 gemeenten.141 Daar
zaten zo’n negentig éénpitters tussen, maar ook media-ondernemingen die
soms tientallen sites exploiteren. Veel van zulke sites gaan relatief snel ten
onder maar er duiken ook relatief snel nieuwe sites op: in 2015 bleken al vijf­
tien van de 123 onderzochte sites niet meer te bestaan, al vonden de onderzoe­
kers wel 28 nieuwe hyperlocals.142 Hyperlocals onderling verschillen enorm van
elkaar, zowel wat betreft hun organisatievorm als op het gebied van de gele­
verde inhoud. Bij sommige hyperlocals schrijven medewerkers alle content
zelf, andere nemen hoofdzakelijk content over van andere bronnen; de een
werkt met professionele journalisten, de volgende met vrijwilligers.143
De wijze waarop de markt zijn huidige vorm heeft gekregen is die van laissez
faire, laissez passer. Internet heeft jarenlang een gestage groei kunnen boeken
zonder enige serieuze overheidsbemoeienis. Er is een winner takes all-markt
ontstaan waarin een paar grote Amerikaanse netwerken de markt domineert.
Twitter, Facebook, Google (met onder meer de uitwerking Google News),
WhatsApp en LinkedIn voorzien in de informatiebehoefte van veel burgers.
Daarbij gaat het zowel om – al dan niet door professionele bronnen geverifi­
eerd – nieuws als om entertainment.

141 Bakker, P. & Kerkhoven, Marco van (2013). Hoewel het onderzoek op het moment van schrij­
ven acht jaar oud is, geeft het onderzoek volgens redacteur en samensteller van de bundel
(tevens onderzoeker bij het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek) Quint Kik ook een goed
beeld van de huidige situatie.
142 Bakker, P. 2015
143 Idem

61

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Burgers gebruiken online platforms en netwerken om onderling contact te
hebben, onder meer op het gebied van ‘nieuwsproductie’ (burgerjournalistiek
in de vorm van filmpjes of columns) en het geven van commentaar. In vroe­
gere tijden kon je als betrokken burger alleen in de pen klimmen voor een
ingezonden brief of inbellen in een radio-uitzending.
Techbedrijven hebben interessante interacties met traditionele media. Via
Google worden bijvoorbeeld veel artikelen van traditionele media gevonden.
Recent kondigde Google aan te gaan betalen voor de toegang van zijn gebrui­
kers tot hoogwaardige journalistieke artikelen.144 Facebook startte een pilot
waarin gebruikers een nieuwsfeed konden krijgen met lokaal nieuws.145
In tal van Nederlandse gemeenten zijn bewoners actief aan de slag gegaan
met de Amerikaanse ‘buurt-nieuwssite’ Nextdoor. Een Nederlandse pendant,
in tegenstelling tot Nextdoor zonder winstoogmerk, is gebiedonline.nl. Deze
site wordt, na een succesvolle start in de Amsterdamse sterk groeiende nieuw­
bouwwijk IJburg (halloijburg.nl), in steeds meer gemeenten gebruikt.
De vraag is hoe hoogwaardig de kwaliteit is van deze alternatieve media en of
zij genoeg en betrouwbaar genoeg de onderscheiden publieke functies uit­
voeren en dus maatschappelijke meerwaarde hebben. Nederland kent niet
veel (semi-)professionele hyperlocals. Uit gesprekken van de Raden met tien­
tallen lokale en regionale mediavertegenwoordigers bleek dat er in ons land
nauwelijks formele samenwerkingsverbanden bestaan tussen dergelijke
nieuwssites en traditionele lokale en regionale media. Omroepen en persor­
ganen weten de hyperlocals wel te vinden om nieuwsitems, met name video’s,
af te nemen. Deze zetten omroepen en persorganen dan, doorgaans tegen
betaling, door naar hun eigen websites en uitzendingen. Er bestaan wel een
paar succesvolle voorbeelden van hyperlocals die zelf een belangrijke verbin­
dende rol spelen binnen gemeenschappen. Zo opereert in Nieuwegein, een
stad met 63 duizend inwoners, zonder eigen dagblad en met een lokaal huisaan-huisblad, sinds 1995 Digitale Stad Nieuwegein als online medium. Zulke
bescheiden maar effectieve zeer lokale media bestaan elders ook: Alphens.nl
in Alphen aan de Rijn en duic.nl in Utrecht.
Ook via Facebookgroepen en andere platforms is sprake van een sterk groei­
ende alternatieve nieuws- en informatievoorziening voor en door burgers.
Kenmerkend is dat burgers op dergelijke platforms zowel nieuwsleverancier
zijn als ontvanger van nieuws. Al beperkt zich dat nieuws in de regel tot het
delen van linkjes uit andere nieuwsbronnen of het delen van particuliere

144 BBC (2020)
145 Facebook (2019)

62

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

informatie. Het gebeurt omgekeerd ook wel dat berichten – zoals een filmpje
van een inbraak, geschoten door de buurman en op de buurt-appgroep of op
Twitter geplaatst of een oproep tot een demonstratie op een Facebookgroep
– andere nieuwsmedia halen.
6.3

financiering
Vooral landelijk zijn (sommige) online nieuwsmedia inmiddels volwaardige
spelers op de markt. Recente initiatieven als journalistieke ‘verzamelsite’
Blendle (verkocht aan het Franse bedrijf Cafeyn), online journalistieke onder­
zoeksorganisatie Follow The Money (FTM) en (online-) achtergrondjournalis­
tiek platform De Correspondent vormen een alternatief voor de traditionele
verdienmodellen van nieuwsorganisaties. Er bestaan ook lokale of regionale
varianten van zulke vernieuwende, doorgaans privaatrechtelijke organisaties:
de eerder genoemde hyperlocals, waarvan sommigen zichzelf uit advertentie­
gelden goed kunnen bedruipen (Alphens, DUIC, Sliedrecht24, De Digitale Stad
Nieuwegein bijvoorbeeld). En voorts de vanuit persmedia geïnitieerde plat­
forms als indebuurt.nl.
Financieel hebben de hyperlocals het niet breed. Hun verdienmodel bestaat
vaak vrijwel volledig uit advertentie-inkomsten, maar deze leveren niet veel
op146 – de redenen daarvoor zijn dezelfde als voor de teruglopende inkomsten
van printmedia, zie daarvoor paragraaf 5.3. Gebrek aan terugkerende inkom­
sten lijkt een van de oorzaken van het feit dat deze vaak met goede bedoelin­
gen opgezette hyperlocals vaak snel weer van het toneel verdwijnen.
Sommige gemeenten financieren lokale initiatieven. Zo heeft de gemeente­
raad van Hilversum in 2020 geld beschikbaar gesteld voor een stadsvlogger
met een eigen online kanaal, een podcast van leerlingen van Hilversumse
scholen en een praatradio-project waarbij buurtgenoten met elkaar discussi­
ëren. Doel van de gemeente is hierbij nadrukkelijk te ‘verbinden’ op wijk- en
straatniveau. Zo kunnen vooral ook bevolkingsgroepen worden bereikt die
hun informatie niet (hoofdzakelijk) via traditionele media verkrijgen, zoals
jongeren.147

146 Bakker, P. 2015
147 Gesprek met o.a. burgemeester Pieter Broertjes, d.d. 4 september 2020

63

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

6.4

inhoud
Uit een internationale steekproef, waarbij ook hyperlocals in Nederland wer­
den onderzocht, is gebleken dat alle hyperlocals worden opgezet met een
dubbele journalistieke missie: het in de gaten houden van het lokale bestuur
en – in bredere zin – het dienen van de lokale gemeenschap. Geen van de sites
in de steekproef had het boeken van commercieel succes als eerste doelstel­
ling.148 In aanvullend onderzoek onder Nederlandse hyperlocals werd het
­verdienen van geld vooral genoemd als randvoorwaarde; de voornaamste
motivatie was onvrede over het bestaande aanbod van regionale persorganen
en lokale en regionale omroepen.149
Lokale en regionale media vangen signalen op en verwerken dat tot eigen
berichtgeving, maar zijn zelden coproducent van zulk hyperlokaal nieuws. Een
fraaie uitzondering hierop is de samenwerking tussen de hyperlocal Vers
Beton en de lokale omroep OPEN Rotterdam. Van hun vele coproducties is een
gezamenlijke documentaire genomineerd voor een Tegel.150
Uit recent onderzoek bleek dat hyperlocals in de vier grootste gemeenten van
het land (de G4) vooral buurtgericht werken. Ze richten zich nauwelijks op de
gehele stad.151 Daarnaast zijn er ook wat de onderzoekers ‘niche-media’ noe­
men, hyperlocals die zich richten op een bepaalde bevolkingsgroep zoals stu­
denten, of op specifieke onderwerpen, zoals wonen of eten.152
Appgroepen verbinden communities, bijvoorbeeld op straat- en buurtniveau,
via scholen van de kinderen of via leden van verenigingen, bijvoorbeeld sport­
clubs of politieke partijen. Deelnemers wisselen behalve praktische informatie
ook nieuws uit waarvan wordt geacht dat die relevant is voor de groep. Het
medium kent al naar gelang de gebruikersgroep inmiddels impliciete regels
voor ‘sociale hygiëne’ op straffe van uitsluiting.
Het online medium lijkt iets met de vorm van het nieuws te doen: negen van
de tien nieuwsberichten over lokale politiek op lokale nieuwssites zijn hele
korte, puur feitelijke berichten zonder duiding en context. Zonder deze dui­
ding en context kan de invulling van de waakhondfunctie onmogelijk gerea­
liseerd worden.153 Online nieuwsvoorziening is vaak nog geen volwaardig
alternatief voor traditionele nieuwsmedia wat betreft de controlerende func­
tie van de media.

148 Bakker, P. 2015
149 Bakker, P. & Kerkhoven, Marco van 2013, p. 82.
150 Open Rotterdam 2020
151 Kik, Q., Medendorp, M. Ruigrok, N. 2019, p. 36.
152 Idem, p. 34
153 Bakker, P. & Kik, Q. 2018, p. 43

64

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Tegelijkertijd zijn er, in ieder geval op landelijk niveau, ook goede voorbeelden
van alternatieve media die de onderscheiden publieke functies uitvoeren met
verdiepende artikelen die het nieuws contextualiseren en diepgravende
onderzoeksjournalistiek. Soms verslaan zij als gemeld ook lokale kwesties.
Anderzijds kan een online omgeving in combinatie met data en technische
innovatie ook voor het meer zichtbaar maken van lokaal nieuws en gegevens
zorgen. Zo beschikt de redactie-robot ADAM van RTL Nieuws – hoewel het
geen diepgravende journalistiek is – over 2400 verhalen over de verkeersvei­
ligheid in Nederlandse woonplaatsen. Deze robot kan ingezet worden bij
onderwerpen waarbij veel informatie bij veel verschillende gemeenten of
organisaties voorhanden is zodat de lezer een lokaal verhaal kan krijgen.154

Hyperlocals in de VS en Engeland
Uit Brits onderzoek blijkt dat hyperlocals het informatiegat opvullen dat
traditionele lokale media laten vallen. Wanneer lokale kranten en omroe­
pen in gemeenschappen wegvallen of in de ogen van burgers onvol­
doende berichten over zaken die zij relevant vinden, ontstaan – meestal
digitale – nieuws- en informatieplatforms. Die hebben soms een tijdelijk
karakter, maar vaker ontpoppen ze zich tot alternatieve nieuwsbronnen.
Er zijn twee onderscheidende elementen in zo’n hyperlokaal medium ten
opzichte van traditionele lokale media: authenticiteit en wederkerigheid.
Anders gezegd: het medium is ontstaan vanuit een gemeende behoefte
om nieuws te brengen over een of meerdere lokale aangelegenheden
– en de makers interacteren permanent met hun afnemers. Er wordt
volop becommentarieerd, geliked, aangevuld. Het traditionele professi­
oneel-journalistieke filter tussen feiten en verslaglegging is vervangen
door the wisdom of crowds: nieuws krijgt vorm door de inbreng van velen
en wordt door groepsdynamiek met de checks and balances die daarbij
horen, geboetseerd tot een eindproduct.155

154 RTL Nieuws (2019)
155 Vroemen, L. 2018

65

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

6.5

gebruik
Het lokale medialandschap krijgt vooral te maken met de beweging van
­‘traditionele’ naar ‘nieuwe’ media, die inmiddels al niet zo nieuw meer zijn:
van krant, radio en tv naar niet-lineair kijken, sociale media en apps van (al dan
niet online-only) nieuwsorganisaties.
Inwoners maken weliswaar graag gebruik van kosteloze nieuwsvoorzienin­
gen, zoals huis-aan-huismedia en websites van lokale en regionale omroepen
en pers voor zover niet ‘achter de betaalmuur’, maar gebruiken ook hun eigen
digitale kanalen om lokale informatie te vergaren, te delen en te becommen­
tariëren, zoals Facebookgroepen, websites die door (al dan niet ‘bezorgde’)
burgers zijn opgezet en/of WhatsApp-groepen waarin (lokaal) nieuws wordt
gedeeld. Hoe belangrijk lokale nieuwssites zijn voor de lokale nieuwsvoorzie­
ning verschilt enorm per stad of regio, bleek uit onderzoek naar de nieuws­
voorziening in de G4. Zo zijn in Amsterdam de lokale omroep en krant (al dan
niet via online kanalen bezocht) de belangrijkste bronnen voor nieuws over de
stad, terwijl de hyperlocal DUIC de belangrijkste nieuwsbron voor Utrechters
is.156

156 Kik, Q., Medendorp, M & Ruigrok, N. 2019, p. 43-45

66

7 Hoe vervullen lokale media hun publieke functies?

7.1

inleiding
In dit hoofdstuk analyseren de Raden hoe lokale media functioneren, bekeken
door de lens van de publieke waarden die in hoofdstuk 2 zijn beschreven. In
hoeverre slagen omroepen, kranten, nieuwsbladen en allerlei andere lokale
initiatieven met een min of meer journalistieke roeping erin om de macht te
controleren, bewoners te informeren, groepen te verbinden, te agenderen wat
er speelt en aan educatie en cultuur te doen?

7.2

democratische functies
De Raden spraken met tientallen aanbieders en vertegenwoordigers van
lokale en regionale media. Op basis van die gesprekken zijn er twee grote zor­
gen over de lokale media, die vooral gevolgen hebben voor de democratische
functies die lokale media vervullen.
Ten eerste zijn er nogal wat regio’s in ons land die kampen met een gebrek aan
journalistieke aandacht. Met name lokale media in kleine en middelgrote
gemeenten beschikken over te weinig middelen en ( journalistiek geschoolde)
menskracht om hun democratische functies te kunnen vervullen. Dit geldt
met name voor de controlerende en agenderende functies. Waar regionale
persbedrijven pogen hun uitgedunde regiocorrespondentenbestand naar
beste weten te verdelen over de vele verzorgingsgebieden van hun organisa­
tie, lukt het lokale omroepen nauwelijks om diepgravende journalistiek te
bedrijven, gehinderd door gebrek aan professionaliteit, geld en/of belangstel­
ling bij de makers. Dat gaat al beter bij lokale omroepen die onderling samen­
werken, al dan niet zich officieel omdopend tot streekomroep, en lokale
omroepen die samenwerken met regionale omroepen. Deze regionale omroe­
pen worden ruim voldoende gefinancierd om professionele producties te
maken en journalistiek te bedrijven maar ontberen vaak binding met de fijn­
mazigheid van ‘het lokale nieuws in de regio’.
Ten tweede zijn lokale media, als ze er al zijn, financieel behoorlijk kwetsbaar.
Publiek gefinancierde lokale omroepen zijn voor hun geld afhankelijk van de
gemeente die ze bedienen maar de financiering die ze van hen krijgen, kan
variëren. Door financiële nood, een veranderende politieke kleur, of in het
slechtste geval een te kritische reportage van de lokale publieke omroep kan
deze financiering gedeeltelijk wegvallen. Daarnaast schiet de genoemde
basisfinanciering via het gemeentefonds naar het inzicht van de Raden ern­
stig tekort om de gewenste functies te kunnen uitoefenen. De inkomsten van

67

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

de privaat gefinancierde lokale nieuwsmedia zijn de afgelopen jaren vooral
gedaald. Ze lijken zich inmiddels wat te stabiliseren, maar het is geen gegeven
dat dit zo blijft.
Het lokale medialandschap ligt er ondanks tal van goede initiatieven en som­
mige succesvolle projecten nogal bleekjes bij. En: hoe verder de Raden inzoo­
men op lokaal niveau, hoe schraler het beeld wordt. Regionale dagbladen
hebben hun redacties zien halveren en moeten hierdoor scherpe keuzes
maken in welk nieuws ze wel en niet verslaan. Ook zijn de redacties veelal
gecentraliseerd. Dit is niet ten goede gekomen aan het echt lokale nieuws:
lokale edities van regionale kranten zijn samengevoegd en/of uitgedund tot
steeds minder pagina’s. Hoewel sommige regionale omroepen samenwer­
kingsverbanden aangaan met lokale omroepen of omroep-verbanden, zitten
zij (nog) niet in de haarvaten van de lokale samenleving. Bovendien is lokaal
nieuws uit bijvoorbeeld de kop van Noord-Holland simpelweg niet interessant
voor inwoners van het Gooi. Regionale omroepen staan zelf op tamelijk grote
afstand van lokale dorps- en stadskernen.
Lokale omroepen, (stadsedities van regionale) dagbladen, huis-aan-huisbla­
den en hyperlocals, vervullen in grotere gemeenten hun democratische func­
tie heel aardig. Huis-aan-huisbladen en hyperlocals hebben daar een relatief
groot bereik en kunnen enigszins acceptabele inkomsten behalen uit de
advertentiemarkt. Lokale publieke omroepen kunnen in grote steden leunen
op een groot aantal huishoudens waardoor zij – via het huidige systeem van
afdracht uit het gemeentefonds – ten opzichte van middelgrote en kleine
gemeenten relatief veel geld van de betreffende gemeente kunnen krijgen. In
middelgrote en kleine gemeenten spelen lokale omroepen en – als die er al
zijn – streekedities van kranten of huis-aan-huisbladen echter nauwelijks een
rol als het gaat om journalistiek-inhoudelijke bijdragen en dus om het vervul­
len van de geschetste democratische functies. Uit de gesprekken met het veld
blijkt de Raden dat de nog aanwezige media in de periferie beperkte inkom­
sten uit advertenties of publieke gelden genereren, niet veel journalistieke
kracht hebben en dus niet veel eigen journalistiek bedrijven. Daardoor zetten
zij nauwelijks nieuwe kwesties op de politieke of maatschappelijke agenda en
controleren zij het lokale bestuur niet. Hooguit informeren zij burgers over
wat er gebeurt in hun dorp en wat de gemeente heeft besloten door over­
name van kant-en-klaar aangeleverde gemeentelijke informatie of ‘112-nieuws’
van hulpverleningsorganisaties. Hierop zijn een aantal zeer positieve uitzon­
deringen te vinden door goede vrijwilligers, een vrijgevige gemeente of een
commercieel handige directeur.

68

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Deze situaties zijn echter, blijkt de Raden uit de gesprekken, afhankelijk van
individuele omstandigheden en toeval. Er is geen sprake van een consistente
beweging richting professionalisering. Vrijwilligers worden ouder, kunnen ver­
huizen of vertrekken, een gemeente kan van politieke kleur veranderen, een
(betaalde) directeur van een lokale omroep kan er de brui aangeven, moege­
streden wegens interne conflicten. Het democratisch functioneren van de
vijfde macht zou niet afhankelijk moeten zijn van vrijwilligers of de gemeente
die die media moet controleren.

7.3

maatschappelijke functies
Verbindende functie
Lokale media slagen er over het algemeen goed in groepen burgers met elkaar
te verbinden. Op regionaal gebied zijn er de regionale omroepen die zich
onder andere toeleggen op verbindende en human interest programma’s. De
grootste titel van regionale dagbladen, het onder DPG Media opererende AD
Regio, ontvouwde aan de Raden een strategie richting meer verbinding: de
regionale kranten plus de online-kanalen van AD Regio willen over het volle­
dige leven van de lezer berichten en onderdeel van diens leefwereld worden
door naast politiek ook over openingen van winkels, nieuwe restaurants en
aardige buurtinitiatieven te schrijven.157 Het ‘112-nieuws’ – het weergeven van
meldingen van politie en hulpdiensten – laten deze dagbladen liever over aan
lokale sites en zenders.
Voor lokale mediaproducenten – vooral lokale omroepen en huis-aan-huisbla­
den, die vaak in financiële nood verkeren – is human interest een aantrekke­
lijke vorm van content in de variant van het interview met de bakker of de
persoonlijke notitie van de buurtbewoner. Dat wil niet zeggen dat deze vorm
van nieuws niet verbindend kan werken. Door interviews met burgers en ver­
slagjes en columns van en over ‘mensen uit de straat’ zorgen dergelijke pro­
ducties voor meer bekendheid van buurt of wijk. Daarbij is het draaien van
verzoeknummers – op lokale omroepen – al sinds jaar en dag een manier om
mensen uit een bepaalde regio bij elkaar te betrekken.
Hoewel lastig vast te stellen, is het aannemelijk dat de verbindende functie
– waar deze niet wordt ingevuld door het nieuwsblad, huis-aan-huisblad of de
lokale omroep – wel wordt overgenomen door een hyperlocal, het wijkkrantje
en/of Facebook- en WhatsApp-groepen van straten of buurten. Mensen heb­
ben nu eenmaal behoefte aan verbinding, waarvoor niet per se journalistieke
training vereist is. Het bereik van informele lokale media en hun verbindende
functie is echter tot nu toe nog niet in kaart gebracht.

157 Gesprek met DPG Media, d.d. 20 augustus 2020

69

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Over het verbinden van verschillende bevolkingsgroepen met elkaar, zoals
leeftijdsgroepen en groepen met verschillende etnische achtergronden, is
weinig bekend. Jongeren tot 35 jaar lijken over het algemeen weinig interesse
te hebben in lokale media maar dat geldt ook voor landelijk nieuws. Ook zijn
ze geen bijzondere doelgroep van lokale of regionale media: die hopen hen
aan te spreken, zover dat kan, met de verhalen die het ook bij andere leeftijds­
groepen goed doen.
Voor mensen met een migratieachtergrond is er uitsluitend binnen de vier
grootste steden van het land voldoende lokaal aanbod. Lokale media in deze
steden bieden verschillende migratiegroepen een podium. Dit zorgt over het
algemeen wel voor verbinding binnen de etnische groep, maar niet tussen
verschillende groepen.
Culturele en educatieve functie
Zowel printmedia als omroepen brengen mensen op de hoogte van wat er op
cultureel gebied speelt in hun leefomgeving. Regionale en lokale media met
meer journalistieke kracht doen dit door verslaggeving van lokale evenemen­
ten. Regionale omroepen geven aan dat dit een van de belangrijkste en best
bekeken soorten nieuws is waarop ze zich richten. Lokale media met minder
journalistieke kracht – zoals de meeste lokale omroepen, zeker in middelgrote
en kleine gemeenten, huis-aan-huisbladen en hyperlocals – plaatsen mis­
schien een interview met een lokale artiest of theatermaker of beperken zich
tot het overnemen en/of bijhouden van de lokale cultuuragenda. Dit is overi­
gens voor het verenigingsleven – cultureel, maatschappelijk en sportief – in
een gemeente van veel belang, ook in het kader van verbinding. Sommige
gemeenten geven hun lokale omroep een speciale opdracht met bijbehorende
financiering voor het verslaan van grote evenementen.
Op de educatieve functie van lokale media is lastig grip te krijgen, ook omdat
niet geheel duidelijk is wat deze voor lokale media zou moeten betekenen. Als
gekeken wordt naar educatie los van het informeren van burgers over wat er
maatschappelijk en politiek speelt (wat ook het Commissariaat in zijn toezicht
op de ICE-norm als informeren ziet), is de opbrengst erg mager. Omrop Fryslân
heeft wel programma’s over de Friese taal en andere lokale media hebben
wellicht incidenteel verslaggeving over bijvoorbeeld de lokale geschiedenis of
zenden bijvoorbeeld een kennisquiz uit. Structurele aandacht voor educatie is
in de gesprekken die de Raden voerden echter niet naar voren gekomen.

70

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

7.4

conclusie
Het antwoord op de vraag of regionale en lokale media hun publieke functies
vervullen kent dus vele schakeringen. In de ene regio functioneren lokale
media goed, elders is het aanpoten. In grote steden is sprake van allerlei elkaar
aanvullende en versterkende lokale media, terwijl in sommige landelijke
gebieden een lokaal nieuwsblad noch een lokale omroep actief is. De Raden
hebben geprobeerd die grote verscheidenheid in onderstaand model weer te
geven.
Informeren

Controleren Agenderen

Verbinden

Educatie &
cultuur

Grote lokale omroepen
(ca. 200.000 + inwoners)

++

+/–

+

++

+

Kleine lokale omroepen

+

–

–

+

+

Regionale omroepen

+

+

+

+/–

+

Regionale dagbladen

++

+

+

+

+/–

Week/hah-bladen

+

––

–

+

–

Lokale nieuwssites

++

–

+/–

+/–

–

Informele platforms

+/–

––

––

+

–

Wat blijkt is dat de meeste mediavormen die burgers over hun directe omge­
ving berichten er vrijwel allemaal goed in slagen om te informeren over
gebeurtenissen via politieberichten, agenda-items en al dan niet herschreven
persinformatie van derden. Omroepen en dagbladen dragen ook met items
die door een eigen redactie geproduceerd zijn bij aan de informatievoorzie­
ning. Daarmee voldoen zowel traditionele als ‘nieuwe’, online en doorgaans
zonder journalistieke bemoeienis ontwikkelde media aan de meest basale
taak die media wordt toegeschreven.
De vanuit democratische beginselen gehuldigde controlefunctie wordt door­
gaans het best gediend door regionale omroepen en dagbladen. Die slagen er
ook het best in om bepaalde in de regio spelende onderwerpen te ‘ontdekken’
en te agenderen voor (bestuurders van) de gemeenschap.
De (kleinere) lokale omroepen lijken deze democratische functies van contro­
leren en agenderen een stuk minder goed te vervullen.

71

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Lokale omroepen spelen, net als informele online platforms zonder professio­
nele journalistieke leiding, een grotere rol als het gaat om het verbinden van
groepen burgers, in de praktijk vooral mét elkaar (binnen een ‘bubbel’ rond
een thema, een buurt, een socio-demografisch afgebakende doelgroep), min­
der vaak tússen elkaar.
De educatie- en cultuur bevorderende functie van lokale media komt er in de
praktijk bekaaid af. Hooguit gaat het om enkele projecten, waarbij traditionele
lokale en regionale media daar nog het meest in slagen.
De grootste zorg hebben de Raden over de (kleinere) lokale publieke omroep
in relatie tot de agenderende en controlerende functies, in samenhang met de
wens van een pluriform media-aanbod, ook buiten de grote steden. Voor het
goed kunnen vervullen van deze functies is sterke onafhankelijke journalistiek
nodig. Gezien de grote kwetsbaarheid van deze democratische functies als­
mede het grote belang dat zij hebben voor de lokale democratie, leggen de
Raden bij de aanbevelingen in het volgende hoofdstuk de focus op het verster­
ken van lokale en regionale journalistiek.

72

8 Aanbevelingen

8.1

inleiding
Om ervoor te zorgen dat professioneel gemaakt lokaal nieuws duurzaam kan
worden geborgd, doen de Raden hieronder dertien aanbevelingen. Deze
­moeten er gezamenlijk voor zorgen dat elke burger in Nederland toegang
heeft tot voor hem/haar relevante lokale en regionale media die het lokale
bestuur controleren, maatschappelijke kwesties agenderen, hem/haar infor­
meren over belangrijke lokale ontwikkelingen, voor verbinding zorgen in zijn/
haar omgeving en hem/haar wat kunnen leren en cultureel kunnen vormen.
Bij hun aanbevelingen is het uitgangspunt van de Raden dat inhoudelijke ver­
sterking van lokale journalistiek belangrijker is dan het versterken van orga­
nisaties of instituties. De democratische en maatschappelijke functies van
lokale media worden immers niet gewaarborgd door schaalgrootte of finan­
cieringsvorm, maar door professionele journalistiek en hoogwaardige
programmering.
De aanbevelingen vallen uiteen in twee delen. Aanbeveling 1 tot en met 6
kunnen worden gezien als noodzakelijk te nemen stappen, de daarop ­volgende
aanbevelingen A tot en met G hebben een randvoorwaardelijk karakter.

aanbeveling 1: Maak duidelijke en concrete afspraken over kwaliteit en
bereik
De functies waarvan we verwachten dat regionale en lokale media ze vervul­
len moeten geborgd worden in concrete afspraken. Deze afspraken maken
duidelijk wat we van lokale en regionale media verwachten en welke concrete
doelen de organisatorische en financiële wijzigingen beschreven in aanbeve­
lingen 2 tot en met 6 dienen.
Om daar te komen moeten het ministerie van OCW, de NLPO en de RPO samen
afspraken op hoofdlijnen maken. Die dienen als raamwerk voor afspraken met
individuele regionale en lokale omroepen. Hoewel dit leidt tot veel individuele
afspraken, verwachten de Raden dat door de samenwerking die gestimuleerd
wordt door de maatregelen in onderstaande aanbevelingen, het een werkbaar
voorstel is.

73

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

De afspraken zouden de volgende onderwerpen moeten betreffen:
1. De kwaliteit van de aangeboden inhoud. Lokale media moeten een kwali­
tatief hoogwaardige programmering hebben die gericht is op de door de
Raden onderscheiden functies.
2. Het bereik. Voor het goed vervullen van die functies moet niet alleen de
programmering van goede kwaliteit zijn, maar moet deze ook genoeg
mensen bereiken. Hierbij moet in het bijzonder aandacht zijn voor het
bereik onder doelgroepen die lokale media nu minder bereiken, zoals
Nederlanders met een niet-westerse migratieachtergrond en jongeren.
De door de NLPO en VNG bedachte invulling van het LTMA kan als inspiratie
dienen voor deze afspraken. Het criterium dat via elk kanaal volwaardig uitge­
zonden zou moeten worden, dat onderdeel is van deze invulling van het LTMA,
vinden de Raden echter achterhaald, zoals zij eerder beargumenteerden in
hun vorige advies inzake het lokale medialandschap.158 Als er zonder (lineaire)
radio en/of televisie genoeg mensen van verschillende lagen van de bevolking
bereikt worden met kwalitatief hoogwaardige programmering, zou het niet
uitzenden via (een van) die kanalen geen belemmering moeten zijn.
Het Commissariaat voor de Media dient toezicht te houden op de uitvoering
van deze afspraken door lokale en regionale publieke omroepen. Het contro­
leert zo of lokale en regionale publieke omroepen het publieke geld dat ze
hebben ontvangen hebben aangewend om hun publieke functies goed te ver­
vullen. Deze toets moet een rol spelen bij het wel of niet krijgen dan wel
behouden van een aanwijzing door het Commissariaat voor de Media.
aanbeveling 2: Versterk lokale media met samenwerking en maatwerk
Voordat lokale en regionale media aan deze gemaakt afspraken kunnen vol­
doen, zal op verschillende plaatsen nog veel moeten veranderen in de organi­
satie en financiering van lokale media. Zonder deze wijzigingen worden de
prestatieafspraken een papieren tijger en verandert er in de praktijk niks. Een
belangrijke, zo niet dé belangrijkste stap voor de publieke regionale en lokale
media is: intensiever gaan samenwerken op meer plaatsen. Samenwerking
tussen publieke omroepen leidt tot meer kwaliteit en het beter vervullen van
de publieke functies die we van ze verwachten.
De Raden zien op dit moment twee mogelijke vormen die zulke samenwer­
king kan aannemen: samenwerking tussen regionale en lokale omroepen en
samenwerking tussen lokale omroepen onderling. Deze twee paden sluiten
158 Raad voor Cultuur & Raad voor het Openbaar Bestuur 2019. In een reactie op dit advies
heeft minister Slob laten weten dat lokale publieke omroepen al zelf kunnen bepalen welke
aanbodkanalen zij gebruiken voor hun uitzendingen en dat hier geen wetswijziging voor
nodig was (Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media & Staatssecretaris van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 2019)

74

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

elkaar niet uit; beide vormen van samenwerking hebben als uiteindelijk doel
om meer geld en tijd vrij te maken voor het produceren van journalistieke
inhoud. Per provincie en regio zal verschillen welk pad het meest kansrijk is.
De Raden willen daarom niet één specifieke vorm van samenwerking van
bovenaf opleggen.
Zulke samenwerking moet gefaciliteerd en gestimuleerd worden door samen­
werkende gemeenten en de provincies. In de aanwijzingsprocedure159 moet
het Commissariaat voor de Media volgens de Raden een niet-bindend advies
van de provincie gaan meewegen. In dit advies moet een provincie beoordelen
in hoeverre de (aspirant-) lokale omroep zijn kwaliteit kan versterken door
samenwerking met naburige lokale omroepen en/of de regionale omroep.
Daarnaast zien de Raden een signalerende rol voor de provincies weggelegd
om gemeenten te adviseren over de gebieden in de regio die niet of onvol­
doende worden bediend door (publieke) nieuwsorganisaties. Dit moet tot
gevolg hebben dat vanuit de NLPO en de betreffende gemeente extra inzet
plegen om voor die gebieden media-initiatieven te ondersteunen. Gezien de
belangrijke democratische functies die lokale media vervullen valt dit volgens
de Raden onder hun verantwoordelijkheid voor een goed functionerend open­
baar bestuur, een van de wettelijke kerntaken van de provincie.
pad 1: Samenwerking tussen regionaal en lokaal
In sommige gebieden, bijvoorbeeld Zuid-Holland, Noord-Holland en
Gelderland, zetten regionale en lokale omroepen in op verdergaande samen­
werking. Dit zien de Raden als een kansrijk pad voor provincies met een sterke
regionale omroep die welwillend staat tegenover samenwerking met lokale
omroepen. De professioneel georganiseerde regionale omroep kan lokale
omroepen ondersteunen zodat zij hun publieke functies beter kunnen gaan
vervullen. Samenwerking tussen regionaal en lokaal bespaart kosten, als regi­
onale omroepen bijvoorbeeld hun materiaalvoorraad tijdelijk uitlenen aan
lokale omroepen, of als zij hen helpen bij het opzetten van sites en andere
online activiteiten. Uitwisselen van nieuws leidt tot minder inzet op eerste­
lijns-nieuws (112-berichten, de cultuuragenda, etc.) en resulteert daardoor
in meer beschikbare journalisten voor bijvoorbeeld het controleren van
het lokale bestuur en lokaal invloedrijke actoren. Hetzelfde geldt voor het
159 Om een lokale publieke omroep in een gemeente te beginnen is een aanwijzing van het
Commissariaat voor de Media nodig. Het Commissariaat kijkt bij de aanvraag of er een
programmabeleidbepalend orgaan (pbo) is een gaat bij het besluit af op het advies van
de gemeente welke omroep het best de lokale media-opdracht kan vervullen. In principe
neemt het Commissariaat dit advies van de gemeente over.
De aanwijzing geldt voor een periode van vijf jaar en per gemeente kan maar één lokale
publieke omroep worden aangewezen. Tussentijds wordt zelden een aanwijzing ingetrok­
ken. Met de aanwijzing van het Commissariaat kan vervolgens een vergunning voor een
etherfrequentie bij het Agentschap Telecom worden aangevraagd.

75

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

gezamenlijk sturen van verslaggevers naar gebeurtenissen die lokaal én
­regionaal interessant zijn. Regionale omroepen kunnen lokale omroepen ook
ondersteunen door medewerkers van lokale omroepen te trainen bij het
schrijven van nieuwsberichten, het maken van audio- en videoreportages, het
schrijven voor online, enzovoorts.
Deze samenwerking is nu al ingezet. Gesubsidieerd door het ministerie van
OCW detacheert een aantal regionale omroepen op het moment journalisten
bij lokale omroepen. Zij maken nieuws dat voor de lokale omroep interessant
is maar (deels) ook voor de regionale omroep. NH Media en Omroep Gelderland
krijgen bijvoorbeeld subsidie van het ministerie van OCW om hun samenwer­
king met lokale omroepen in hun provincie beter vorm te geven. Er wordt
onderzoek gedaan naar het resultaat van deze samenwerking en de eerste
signalen lijken positief.
Mocht uit de evaluatie van de pilots blijken dat deze samenwerking de kwali­
teit van lokale media structureel verhoogt en zorgt voor meer journalistieke
output, ook gelet op de publieke functies die we aan lokale media geven, dan
adviseren de Raden de verantwoordelijke minister om alle regionale omroe­
pen een nieuwe taakopdracht te geven waarbij regionale omroepen functio­
neren als spin het web tussen lokale (streek)omroepen. Ze functioneren dan
als technisch faciliterende partij, als opleidingscentrum en als aanvullend dis­
tributiekanaal naar burgers elders in de provincie en de rest van het land,
naast hun taak om verslag te doen van provinciaal nieuws en het controleren
van het provinciale bestuur waar zij nu relatief veel geld voor krijgen (zie para­
graaf 4.3). Zo kunnen de regionale omroepen hun relevantie (nog verder)
vergroten.
Welke vorm samenwerking tussen regionale en lokale omroepen krijgt, kan
volgens de Raden verschillen per regio. De Raden zetten niet in op één organi­
satorisch model, maar vinden dat samenwerking vooral moet leiden tot ste­
vige, toekomstbestendige lokale nieuwsvoorziening van hoge kwaliteit, die in
de genoemde publieke functies voorziet. Welke vorm dergelijke samenwer­
king krijgt is voor de Raden van ondergeschikt belang. Wel moet de samen­
werking gebeuren op basis van wederkerigheid en gelijkwaardigheid, iets
waar met name bij de lokale omroepen nu veel zorgen over bestaan. Dit kan
alleen wanneer lokale omroepen de middelen krijgen om zichzelf beter orga­
niseren. Zij kunnen deze middelen krijgen door meer onderling samen te wer­
ken (pad 2) en door een betere financiering van lokale omroepen vanuit het
Rijk (zie aanbevelingen 3 en 4).

76

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

pad 2: Samenwerking tussen lokale omroepen
Een ander mogelijk pad – de paden sluiten elkaar niet uit – is het samenwer­
ken van lokale omroepen onderling. Zoals beschreven in paragraaf 4.2 is
samenwerking van lokale omroepen in sommige gevallen een succesvol mid­
del voor lokale omroepen om meer budget tot hun beschikking te krijgen,
kosten te besparen op materiaal en huisvesting en zo meer geld te kunnen
investeren in journalistiek. In de praktijk blijkt echter dat zulke samenwerking
lang niet altijd goed gaat door cultuurverschillen tussen professionele en
meer op vrijwilligers gestoelde organisaties en doordat vrijwilligers het niet
interessant en zinvol vinden om bij een omroep actief te zijn waar veel nieuws
wordt gemaakt dat – door de schaalgrootte van de omroep – niet over hun
directe omgeving gaat.
Waar dit logisch is, vormen lokale omroepen een plan om samen te werken, al
dan niet als een zogenoemde streekomroep. Het Rijk zou samenwerking tus­
sen lokale omroepen moeten stimuleren door omroepen die samenwerken
tot aan een bepaalde grootte een bepaald financieel voordeel te geven (zie
8.2). Ook kan het ministerie van OCW in overleg met het Commissariaat voor
de Media kijken hoe het makkelijker gemaakt kan worden een publieke aan­
wijzing voor meerdere gemeenten te krijgen. Nu blijkt dit nog een hele
bureaucratische onderneming te zijn.
De situatie waarbij één lokale omroep (in de regel een samenwerkingsverband
van omroepen onder een vlag) voor een aanwijzing in meer dan één gemeente
een aanvraag indient, vraagt om goede afstemming tussen de verschillende
gemeenteraden voor een gezamenlijk advies. De Raden zien hier een stimule­
rende en faciliterende rol voor de provincie.
aanbeveling 3: Verleg basisfinanciering lokale omroepen naar Rijk
In hun vorige Advies organisatie en financiering lokale publieke omroepen
bevalen de Raden aan om de financiering van lokale omroepen niet te laten
afhangen van een klein bedrag in het vrij besteedbare gemeentefonds, maar
in lijn met regionale omroepen deze financiering van het Rijk via het
Commissariaat voor de Media te laten verlopen. Daardoor zou het ook finan­
ciële toezicht op de lokale omroepen verbeteren.
Naar aanleiding van de gevoerde gesprekken bekrachtigen de Raden deze
aanbeveling hier nogmaals. De basisfinanciering van lokale omroepen, die in
de basisinfrastructuur van publieke lokale omroepen moet voorzien, is op het
moment inconsistent en in kleine gemeenten te mager om een omroep van
op te zetten die voorziet in de publieke functies die we van publieke omroepen
verwachten. Daarnaast maakt deze manier van financieren de omroepen voor
hun voortbestaan afhankelijk van de gemeente die ze tegelijkertijd kritisch

77

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

dienen te volgen (zie hoofdstuk 4.2). De Raden hebben de indruk dat deze
maatregel op brede steun kan rekenen van gemeenten en lokale omroepen.
Het verleggen van de financiering zou betekenen dat gemeenten geen geld
meer via het gemeentefonds krijgen voor het financieren van lokale omroe­
pen. Wel staat het in dit geval nog vrij om lokale omroepen uit eigen middelen
te financieren, wat nu met name gebeurt door hen te vragen om speciale
producties te maken tegen een bepaalde vergoeding, bijvoorbeeld het ver­
slaan van de gemeenteraden of het maken van een speciaal groots opgezet
verslag over het 400-jarig bestaan van het dorp. Deze gelden zouden niet
alleen beschikbaar moeten zijn voor de lokale publieke omroep, maar ook voor
samenwerkingsverbanden van lokale media, de regionale pers en hyperlocals
(zie ook randvoorwaarde A).
aanbeveling 4: Verhoog basisfinanciering lokale omroepen
Daarnaast moet de basisfinanciering van lokale omroepen omhoog. In kleine
en middelgrote gemeenten is deze (veel) te mager om een omroep op te zet­
ten die voorziet in hun publieke functies, namelijk slechts 1,34 euro per huis­
houden, wat gemiddeld neerkomt op 0,64 euro per inwoner. De verhoging zou
moeten plaatsvinden volgens een nog te ontwikkelen schaalmodel. De Raden
denken dat een basisbedrag van 2 euro per inwoner voldoende is om de
gevraagde investeringen te kunnen doen, in ieder geval te hanteren bij
gemeenten tot 200 duizend inwoners. Dat bedrag kan afvlakken voor lokale
publieke omroepen die meer dan 200 duizend inwoners bedienen, om dispro­
portionele financiering tegen te gaan. Bovendien zou een bedrag van maxi­
maal ongeveer 400 duizend euro aan publiek geld, plus eventuele gelden uit
andere inkomsten, naar inschatting van de Raden genoeg moeten zijn om een
kwalitatieve omroep neer te zetten. Als een dergelijk bedrag een disproporti­
onele verhoging lijkt, geven de Raden graag ter overweging mee dat regionale
omroepen gemiddeld 8,55 euro per inwoner uit de Rijksbegroting krijgen.
aanbeveling 5: Stel een landelijk dekkend netwerk van mediafondsen in
Aanvullend op deze verhoogde basisfinanciering moet het Stimuleringsfonds
voor de Journalistiek, gefinancierd door het ministerie van OCW, een landelijk
dekkend netwerk van mediafondsen instellen. De basisfinanciering is er voor
de basale infrastructuur van lokale publieke omroepen; mediafondsen hebben
de potentie de inhoud van alle vormen van lokale en regionale media te ver­
sterken. Beide zijn nodig: zonder basisinfrastructuur, bijvoorbeeld goede jour­
nalisten of deugdelijk materiaal, kunnen lokale publieke omroepen geen
gebruik maken van deze mediafondsen. Maar: de verhoogde basisfinanciering
is er slechts voor publieke lokale omroepen. Daarom zijn beide nodig.

78

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Met mediafondsen doelen de Raden op subsidie waar journalisten een aan­
vraag voor kunnen doen. Dit kunnen journalisten in dienst van een publieke
lokale of regionale omroep zijn, maar ook mensen in dienst van de pers, freel­
ancers of mensen met een eigen website met lokaal nieuws (hyperlocals). Zij
dienen een projectplan in; wanneer het project journalistieke meerwaarde
heeft, kan de journalist hiervoor geld krijgen.
De Raden zien mediafondsen als een goede manier om regionale en lokale
media te versterken omdat ze zowel private als publieke media versterken en
niet de een ten koste van de ander (zie randvoorwaarde A). Ook lokale initia­
tieven en hyperlocals krijgen hiermee een steuntje in de rug. De mogelijkheid
om gebruik te maken van deze mediafondsen zou bij hen extra onder de aan­
dacht gebracht moeten worden. Daarnaast is het geld dat direct naar de
inhoud gaat en niet naar organisaties die er misschien gebouwen, apparatuur
of lease-auto’s van betalen. Ook zien de Raden dat de her en der opgezette
lokale en regionale mediafondsen in staat blijken om op zo’n manier geld
beschikbaar te stellen aan journalistieke projecten dat het de journalistiek
daadwerkelijk versterkt.
Ondanks deze successen – in bijvoorbeeld Leiden – staat de financiering van
zulke gemeentelijke fondsen op de tocht door toenemende druk op gemeen­
telijke begrotingen. De continuïteit van zulke fondsen is verder onzeker door­
dat elke vier jaar de politieke kleur van een lokaal bestuur kan veranderen.
Bovendien moeten provincies en gemeenten nu bij elk provinciaal of gemeen­
telijk fonds weer expertise ontwikkelen, een bestuur en deskundigen vinden
en een systeem optuigen om projecten goed te monitoren.
Daarom dient er een landelijk gecoördineerd netwerk van mediafondsen te
komen, gefinancierd vanuit het ministerie van OCW en uitgevoerd door het
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (SvdJ). Het SvdJ heeft ervaring op het
gebied van het toekennen van projectsubsidies en kan optreden als onafhan­
kelijke beoordelaar van de kwaliteit van aangeboden voorstellen. Het
Stimuleringsfonds zou per provincie of regio een bedrag opzij moeten zetten.
Daarbij zou er meer financiering moeten zijn voor de regio’s waar journalis­
tieke projecten nu maar moeilijk van de grond komen. Zo wordt voorkomen
dat het geld juist gaat naar de provincies of regio’s waar de media nu al goed
georganiseerd zijn en dus veel aanvragen zullen indienen. Daarnaast lijkt het
de Raden passend – ook gelet op het feit dat lokale media jongeren en mensen
met een migratieachtergrond minder goed bedienen – als het
Stimuleringsfonds een deel van het budget van de mediafondsen reserveert
voor projecten die diversiteit en inclusie bevorderen.

79

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

De Raden adviseren voor versterking van mediafondsen een budget vrij te
maken van 15 miljoen euro. Dit is het bedrag dat minister Slob beschikbaar
heeft gesteld voor het stimuleren van samenwerking tussen lokale en regio­
nale omroepen. Dit is echter uitgesmeerd over de jaren 2019-2021. Volgens de
Raden zou dit een jaarlijks bedrag moeten zijn. 15 miljoen euro komt in de
buurt van de structurele één euro per inwoner die onderzoekers De Jong en
Koetsenruijter adviseren in hun rapport over de journalistiek in
Zuid-Holland.160
aanbeveling 6: Investeer structureel in journalistiek lokaal talent
Het belangrijkste middel om de lokale journalistiek te versterken is meer jour­
nalistieke kracht voor meer journalistieke inhoud van hogere kwaliteit, zo stel­
len de meeste omroepen waarmee de Raden hebben gesproken. Veel
samenwerkingen zijn er dan ook op gericht geld vrij te spelen voor dit doel:
meer journalisten in dienst nemen. Dit kan ook direct gestimuleerd worden
via subsidies. Nu al loopt er vanuit het ministerie van OCW een pilot om (deels
door het Rijk, deels door regionale omroepen betaalde) journalisten vanuit
regionale bij lokale omroepen te detacheren. Een paar extra journalisten heeft
voor een lokale omroep al een groot effect omdat die nu meestal maar over
weinig journalistieke kracht beschikt. Zo ging de redactie van ZO NWS van 2
fte naar 3,8 fte, plus nog een extra cameraman.161 Dit heeft ervoor gezorgd dat
het aantal eigen nieuwsberichten gestegen is van gemiddeld één per dag naar
ruim vier; het doel van de pilot was twee. Een klein aantal fte is voor lokale
omroepen vaak al een verdubbeling qua grootte van de redactie en daarmee
een meer dan verdubbeling van de journalistieke kracht.
De Raden bevelen aan dat er structureel geld vanuit het Rijk moet (blijven)
vrijkomen om lokaal talent via regionale omroepen bij lokale omroepen te
plaatsen. Zulk talent zou geplaatst moeten worden op basis van een geza­
menlijke aanvraag van een regionale en lokale omroep. Dit bevordert de
samenwerking tussen regionale en lokale omroepen. Ook waarborgt het dat
de journalisten in een professioneel georganiseerde omgeving terechtkomen.
Alleen dan kunnen deze journalisten echt wat betekenen.
8.2

het financiële plaatje
Wat bedragen de kosten?
Bovenstaande aanbevelingen betreffen een intensivering van het beleid. Dat
is de enige manier om lokale media zodanig te versterken dat ze kunnen waar­
maken wat we van hen verwachten. Met gesloten beurs gaat dit niet. Zowel

160 Jong, J.C. de & Koetsenruijter, A.W.M. 2019, p. 84
161 Overigens niet door het plaatsen van journalisten via een regionale omroep, maar door
arbeidsplaatsen gecreëerd met pilotgelden van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek.

80

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

de basisfinanciering van lokale publieke omroepen als de journalistieke kracht
en inhoud van alle regionale en lokale media behoeven versterking.
Het opstarten van nieuwe samenwerkingen of het intensiveren van bestaande
kost lokale en regionale omroepen geld. Momenteel is hier geld voor beschik­
baar via pilots. Als de basisfinanciering van publieke lokale omroepen opge­
hoogd wordt, voorziet dit ook in budget om deze samenwerkingen vorm te
geven. De Raden schatten in dat regionale omroepen door het schuiven met
eigen middelen geld zouden kunnen vrijmaken voor het investeren in deze
samenwerking. Het samenwerken met lokale omroepen is voor hen een inves­
tering in inhoud en relevantie.
Het verhogen van de basisfinanciering van publieke lokale omroepen kost
uiteraard geld. In de huidige situatie is ruim 10,6 miljoen euro (uitgaande van
het richtbedrag van 1,34 euro voor 2020 en het totaal aantal huishoudens in
2019) in het gemeentefonds gekoppeld aan uitgaven aan lokale media.162 Het
verhogen van de basisfinanciering naar 2 euro per inwoner, met een aftopping
van dit bedrag voor lokale publieke omroepen die meer dan 200 duizend
inwoners bedienen, zou betekenen dat hiervoor ca. 31,5 miljoen euro vrijge­
maakt moet worden.163 Dit is dus een plus van ca. 21 miljoen euro.
De Raden zijn van mening dat voor het instellen van een landelijk dekkend
stelsel van regionale mediafondsen en het investeren in journalistiek talent 15
miljoen euro moet worden vrijgemaakt. Met een dergelijk bedrag kunnen
lokale en regionale media in de breedte (dus niet alleen publieke lokale
omroepen) voldoende versterkt worden. Hoe dit geld onder deze doelen ver­
deeld zou moeten worden dient het ministerie van OCW in samenspraak met
het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek te bepalen, waarbij zij rekening
zouden moeten houden met de overwegingen die de Raden bij aanbevelingen
5 en 6 hebben meegegeven.
Waar kan het geld vandaan komen?
In het gemeentefonds is nu ruim 10 miljoen euro gereserveerd voor de bekos­
tiging van publieke lokale omroepen. Deze moet met het verleggen van de
basisfinanciering van de publieke lokale omroepen over te gaan naar de
162 Het Commissariaat voor de Media onderzocht in 2019 dat gemeenten in de periode
2016-2018 ruim vijftien miljoen euro per jaar aan lokale omroepen uitgeven (Commissariaat
voor de Media 2019, p. 9, tabel 6). Een deel van dit geld komt dus uit hun eigen begroting en
krijgen zij niet uit het gemeentefonds gelabeld voor uitgaven aan lokale media.
163 In oktober 2020 telde Nederland bijna 17,5 miljoen inwoners. Op basis van cijfers van het
Centraal Bureau voor de Statistiek uit juli 2020 wonen ruim 3,3 miljoen van hen in acht
gemeenten met meer dan 200 duizend inwoners; er steken dus 1,7 miljoen inwoners boven
de grens uit van 200 duizend inwoners. Stel dat lokale omroepen voor hen geen extra geld
zouden krijgen, zijn er in totaal 15,8 miljoen inwoners waarvoor lokale omroepen 2 euro per
inwoner krijgen. (Centraal Bureau voor de Statistiek 2020)

81

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Mediabegroting. Dit dekt dan uiteraard nog niet de verhoging van deze
basisfinanciering.
Voor de periode 2019-2021 heeft minister Slob incidenteel 15 miljoen euro vrij­
gemaakt voor pilots voor regionale en lokale media, onder andere voor het
creëren van arbeidsplaatsen en het stimuleren van samenwerking tussen
regionale en lokale omroepen. Het ministerie van OCW moet deze incidentele
gelden structureel maken met als doel het vormen van een landelijk dekkend
netwerk van regionale mediafondsen en het investeren in journalistiek talent.
De aanbevelingen van de Raden vragen dus om een forse intensivering van
het beleid: structureel is er 36 miljoen euro extra nodig, waarbij de Raden erop
wijzen dat een deel van dit geld nu al incidenteel beschikbaar is. De Raden zijn
van mening dat dit een meer dan redelijke prijs is voor lokale en regionale
media die doen wat we van ze verwachten: burgers informeren over politieke
en maatschappelijke ontwikkelingen, het lokale bestuur kritisch volgen, poli­
tieke en maatschappelijke kwesties agenderen en het verbindingen van bevol­
kingsgroepen en daarmee bijdragen aan sociale cohesie.
randvoorwaarde a: Versterk ook private media
De Raden vinden dat een randvoorwaarde bij subsidie voor publieke media
zou moeten zijn dat private media hier geen (disproportionele) hinder van
ondervinden. Publieke omroepen, zowel regionaal als lokaal, richten zich
tegenwoordig voornamelijk op online content – zowel teksten als audiovisu­
ele producties – net als de private pers en hyperlocals. Hierdoor zijn publieke
en private media in directe concurrentie met elkaar. Dit maakt dat subsidie
aan publieke omroepen vaak ten koste gaat van het bereik en dus het verdien­
model van private media die onmisbaar zijn voor de publieke functies die
lokale media in Nederland vervullen. Subsidiëring van lokale journalistiek en
media dient uit te gaan van een gelijk speelveld voor wat betreft de kansen op
uitkering van gelden. Dit kan door bijvoorbeeld journalistieke projecten te
subsidiëren die gepubliceerd kunnen worden via zowel private als publieke
platforms (zie aanbeveling 5 over mediafondsen), of door vooral inhoudelijke
voorstellen te subsidiëren die bijdragen aan de publieke functies maar waar
private media zich minder aan wagen.
Ook zou er meer aandacht moeten zijn voor hyperlocals: websites met lokaal
en/of regionaal nieuws. In sommige gemeenten vervullen zij een zeer belang­
rijke functie en zijn zij de enige die inwoners nog informeren of het lokale
bestuur op de vingers kijken. Ook moeten zij benaderd worden om voorstellen
in te dienen bij de regionale mediafondsen (aanbeveling 5). Lokale en regio­
nale publieke omroepen dienen meer aandacht te hebben voor de mogelijk­
heden die samenwerking met hyperlocals biedt (zie paragraaf 6.4).

82

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

randvoorwaarde b: Maak met publiek geld gemaakte content publiek
toegankelijk
Bovendien zijn de Raden van mening dat content die gemaakt is met publiek
geld ook publiek beschikbaar moet zijn, kosteloos of tegen kostprijs van de
distributiekosten. Zo bereikt deze content meer mensen, draagt dit publieke
geld bij aan het functioneren van de lokale media als geheel en verzwakt het
niet de positie van private media, die ook een belangrijke functie in het lokale
mediabestel vervullen.
Dit betekent dat content die geheel bekostigd wordt vanuit publiek geld – bij­
voorbeeld content die journalisten die met Rijksgeld bij lokale omroepen zijn
geplaatst maken (zie aanbeveling 6) of die geheel bekostigd is uit een media­
fonds (aanbeveling 5) – ook beschikbaar moet zijn voor private partijen, gratis
of tegen distributiekosten. Andere content van publieke media is niet altijd
geheel bekostigd met publiek geld: door de magere financiering van lokale
omroepen zijn zij nu soms voor meer dan 90% afhankelijk van private inkom­
sten. Dan is het ook niet redelijk om te eisen dat deze content geheel gratis (of
slechts tegen distributiekosten) publiek beschikbaar zou moeten zijn. Als de
financiering van lokale publieke media voor een groter deel publiek wordt en
lokale media minder afhankelijk worden van privaat geld (door het uitvoeren
van aanbeveling 3 bijvoorbeeld), dienen zij wel al hun content publiekelijk
beschikbaar te stellen.
Hoewel vaak gesuggereerd als mogelijke maatregel om de lokale media te
versterken, moet de overheid volgens de Raden niet in het bijzonder sturen op
publiek-private samenwerking. Waar dit logisch is, vaak op basis van inhoud,
ontstaat deze samenwerking vanzelf. Waar dit niet logisch is, hebben genoeg
experimenten uitgewezen dat de samenwerking standhoudt zolang er subsi­
die is en wegvalt zodra deze verdwenen is. De Raden zijn positief over
publiek-private samenwerking waarbij producties van lokale en regionale
media op een gezamenlijk platform goed ontsloten worden en zo meer
publiek bereiken (zie hiervoor Randvoorwaarde F).
randvoorwaarde c: Wees transparant
De impact van het geld ter stimulering van lokale en regionale media wordt
minder als overheden zelf niet open en transparant zijn en niet welwillend
staan tegenover lokale media. Het is logisch in deze tijd van participatie en
lokale experimenten met directe democratie dat gemeenten meer communi­
catiemedewerkers in dienst nemen. Wanneer zij ingezet worden om burgers
te informeren, kunnen zij het kennisniveau van burgers over de politiek en
maatschappelijke ontwikkelingen verhogen en het democratisch gehalte van
het lokale bestuur vergroten. De Raden hopen dat de signalen over communi­

83

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

catiemedewerkers die het lokale en regionale journalisten lastiger maken om
een direct antwoord te krijgen van lokale bestuurders afnemen.
randvoorwaarde d: Handhaaf het auteursrecht
De Europese richtlijn inzake het auteursrecht zou op stringente wijze geïm­
plementeerd moeten worden, zonder al te veel uitzonderingen. Dat betekent:
als technologiebedrijven content van private lokale media willen overnemen,
dienen zij hiervoor altijd te betalen. Zij verdienen immers aan het plaatsen van
deze content. Voor de vormgeving van de implementatiewet dient met lokale
media gesproken te worden en rekening gehouden te worden met hun
belang. Deze afdrachtverplichting moet ook gelden voor ‘aggregatie-sites’ die
allerhande lokaal nieuws zonder afspraken met producenten online distribu­
eren en zo zelf advertentiegelden ophalen.
randvoorwaarde e: Onderzoek het gebruik van lokale media
De Raden zijn in hun gesprekken nog veel onderwerpen tegengekomen waar­
over nog weinig bekend is, waardoor het lastig is te sturen op een landelijk
dekkend netwerk van lokale media die hun publieke functies vervullen. Aan
de aanbodkant is meer duidelijk: oplagecijfers, kijkcijfers en clicks op de sites
van omroepen, pers en hyperlocals. Verder (in verschillende regio’s uit te voe­
ren) onderzoek is noodzakelijk naar de vraag waar lokale media tekort schie­
ten en welke doelgroepen ze wel en niet goed bedienen. Daarnaast zou
onderzoek wenselijk zijn naar de rol die lokale media kunnen spelen om ver­
schillende bevolkingsgroepen te verbinden.
Om antwoorden op deze vragen te krijgen dient meer datagestuurd onder­
zoek plaats te vinden. De RPO en NLPO moeten nadenken hoe zij gebruikers­
data kunnen verzamelen en hoe zij gebruik kunnen maken van deze data om
hun aanbod beter af te stemmen op hun publiek en meer mensen te
bereiken.
randvoorwaarde f: Plaats lokale en regionale visuele content op een
landelijk online platform
De in de Kamerbrief van minister Slob164 vorig jaar voorgestelde regionale pro­
grammering op NPO2 is een welwillende stap om regionale berichten een
landelijk podium te geven via een landelijk televisieprogramma met items uit
alle windstreken. Het motto lijkt daarbij te zijn: ‘Kijk! Nederland is meer dan
de Randstad alleen’. De Raden vinden het belangrijk dat nieuwsonderwerpen
die in een bepaalde regio spelen ook zichtbaar worden in andere delen van het
land. Grotere zichtbaarheid maakt dergelijke items relevanter, waardoor
lokale en regionale journalisten een stevigere positie krijgen in verhouding tot
hun onderwerp.
164 Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media 2019, 14 juni, p. 18

84

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Regionale programmering op NPO 2 zorgt er volgens de Raden echter niet
voor dat lokale en regionale berichten terechtkomen bij het publiek waarvoor
ze in eerste instantie zijn bedoeld: de doelgroepen in de afzonderlijke regio’s
zelf. Het doorvoeren van regionale vensterprogrammering op een landelijke
televisiezender draagt daar meer aan bij. Daarbij vullen regionale omroepen
dagelijks in aanvulling op (een) landelijke NOS Journaal-uitzending(en) een
slot binnen het eigen verzorgingsgebied. Wel kost de uitrol van zulke venster­
programmering volgens een schatting van de NPO en de RPO structureel 11
miljoen euro per jaar.165
De Raden zien dat de samenwerking via de NPO en de RPO van de landelijke
en regionale publieke omroep goed op gang is gekomen via uitwisseling van
items op de apps en de sites van de NOS. In zulke online samenwerking zien
de Raden meer heil dan in het verder technisch en inhoudelijk investeren in
vensterprogrammering op landelijke televisiezenders en andere lineaire kana­
len.166 Beter kan geïnvesteerd worden in het beschikbaar en eenvoudig vind­
baar maken van programma’s van regionale en lokale omroepen via internet,
op platforms en apps zoals NLZiet.167 Op dit platform bieden commerciële en
publieke landelijke omroepen veel van hun uitgezonden content aan. De
Raden achten het vanuit het oogpunt van betrokkenheid van burgers bij hun
directe omgeving en het verstevigen van de democratische functies van lokale
media zeer zinvol om dit aanbod uit te breiden met videocontent van lokale
publieke en private omroepen. Dit is een aanvulling op de belangrijkste aan­
beveling uit het briefadvies van de Raad van Cultuur uit september 2019:
bereik de kijkers waar die zich inmiddels bevinden, namelijk online en via een
enkel landelijk platform.168
randvoorwaarde g: Gemeenten, pak je verantwoordelijkheid
Hoewel de Raden niet aanbevelen gemeenten nieuwe taken te geven wat
betreft beleid voor lokale media, hopen zij wel dat dit advies bijdraagt aan
bewustwording over het belang van lokale media voor het functioneren van
de lokale democratie en samenleving. Gemeenten zouden het opzetten van
lokale media-initiatieven kunnen stimuleren en faciliteren. Een beschrijving
van wat gemeenten kunnen doen om lokale media te stimuleren is gegeven
in de handreiking van het ‘Expertiseteam Vitalisering Lokale Journalistiek’ in
opdracht van de VNG, die vrijwel gelijktijdig met het advies van de Raden is
uitgekomen.

165 Stichting Nederlandse Publieke Omroep en Stichting Regionale Publieke Omroepen 2019
166 Een dergelijke conclusie bereikt minister Slob ook in zijn brief aan de Tweede Kamer van
14 september (Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media 2020, 14 september).
167 De Raad voor Cultuur pleitte eerder voor het verder ontwikkelen van NLZiet. Zie Raad voor
Cultuur 2018
168 Raad voor Cultuur 2019, p. 5

85

9 Tot slot

Graag sluiten de Raden dit advies af met de wijze woorden van Emily Bell,
hoogleraar aan de Columbia University of Journalism en directeur van het Tow
Center for Digital Journalism in New York, tijdens de Machiavellilezing op 14
februari 2018. Zij is optimistisch over de kansen om het landschap van lokale
media fundamenteel te veranderen, ook in Nederland, en pleit zowel voor geld
als voor een organisatiestructuur die levensvatbaar blijft: ‘Het is nu tijd om
beslissingen te nemen en coalities te smeden die het fundament leggen voor
een levensvatbare, betrokken plaatselijke journalistiek. De markt gaat dit pro­
bleem niet oplossen; techbedrijven gaan het niet oplossen; de overheid gaat
het niet oplossen. Ieder van ons heeft hier een taak, maar in laatste instantie
is het aan journalisten en lokale gemeenschappen om dit probleem op te los­
sen. Maar om dit voor elkaar te krijgen, om een levensvatbare journalistieke
omgeving te creëren, hebben we de juiste politieke koers en de juiste hulp­
bronnen nodig.’169
Met dit rapport hopen de Raden die koers inclusief hulpbronnen te hebben
uitgezet, zodat lokale media hun functies kunnen vervullen.

169 Bell, E. 2019

86

Literatuur

1Twente (z.d.) Drie lokale omroepen verlaten RMC Twente. Geraadpleegd via
https://www.1twente.nl/drie-lokale-omroepen-verlaten-rmc-twente/content/
item?1163452
Aalbers, C. (2019) Kunnen we nu eens serieus gaan discussiëren over de toekomst van de
lokale journalistiek in Nederland? Geraadpleegd via https://www.denieuwereporter.
nl/2019/01/kunnen-we-nu-eens-serieus-gaan-discussieren-over-de-toekomst-van-delokale-journalistiek-in-nederland/
Amstelveens Nieuwsblad (2020). Commissariaat voor Media wil RTV Amstelveen toch
­licentie te geven. Geraadpleegd via https://www.amstelveensnieuwsblad.nl/lokaal/
overig/359301/commissariaat-voor-media-wil-rtv-amstelveen-toch-licentie-te-geven
Amsterdamse Kunstraad (2016) Afstemmen op AT5. Amsterdam: Amsterdamse Kunstraad.
Bakker, P. & Kerkhoven, Marco van (2013) Hyperlocal in Nederland: De nieuwe nieuws-web­
sites in de praktijk. In Quint, K. & Landman, L. (reds.) Nieuwsvoorziening in de regio, pp.
75-94. Diemen: AMB.
Bakker, P. (2015) Een moeizame wildgroei. Geraadpleegd via https://www.villamedia.nl/ar­
tikel/een-moeizame-wildgroei
Bakker, P. & Kik, Q. (2018) Op het tweede gezicht… Regionale en lokale media en journalistiek,
2000-2017. Den Haag.
Bakker, P. (2017) Belgisch duopolie bij krantenuitgevers. Geraadpleegd via https://www.svdj.
nl/de-stand-van-de-nieuwsmedia/belgisch-duopolie-bij-krantenuitgevers/
Bakker, P. (2019, 29 april) 30 jaar radio luisteren: de regionale omroep is de grote verliezer.
Geraadpleegd via https://www.svdj.nl/nieuws/30-jaar-radio-luisteren/
Bakker, P. (2019, 22 mei) De lokale omroep is overal, maar zit in de verdrukking. Geraad­
pleegd via https://www.svdj.nl/nieuws/de-lokale-omroep-is-overal-maar-zit-wel-inde-verdrukking/
Bakker, P. (2020) Hoe Nederland een dagblad-duopolie kreeg. Geraadpleegd via
https://www.svdj.nl/de-stand-van-de-nieuwsmedia/uitgevers/hoe-neder­
land-een-dagblad-duopolie-kreeg/
BBC (2020) Google to pay for ‘high quality’ news in three countries. Beschikbaar via
https://www.bbc.com/news/technology-53176945
Behrens, C. & Brouwer, E. (2018) Ontwikkelingen journalistieke infrastructuur 2000-2018.
Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek.
Bell, E. (2019, 14 februari) Machiavelli-lezing: De wereldcrisis van het plaatselijke nieuws.
De Volkskrant. Geraadpleegd via https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/machia­
vell-lezing-de-wereldcrisis-van-het-plaatselijke-nieuws~b3a4298b/
Beunders, H., Van der Horst, A. & De Kleuver, J. (2015) Nieuwsvoorziening in de Regio 2014:
Leegte in het Landschap. Diemen: AMB.
Black Renaissance (2020, 7 juli) Open brief aan Shula Rijxman [Facebookpost].
Geraadpleegd via https://www.facebook.com/1308865575849368/post­
s/2996532847082624/?d=n
sBrandenburg-van de Ven, T. (2020) Mediahuis neemt NDC Mediagroep over. Geraadpleegd
via https://www.villamedia.nl/artikel/mediahuis-neemt-ndc-mediagroep-over

87

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Centraal Bureau voor de Statistiek (z.d.) Bevolkingsteller. Geraadpleegd op 9 oktober via
­https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/bevolkingsteller
Centraal Bureau voor de Statistiek (2020) Bevolkingsontwikkeling; regio per maand.
­Geraadpleegd via https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/ta­
ble?dl=3FA3D
Commissariaat voor de Media (z.d.). Publieke lokale media-instellingen en de Mediawet.
­Hilversum: Commissariaat voor de Media.
Commissariaat voor de Media (2019) Lokale publieke media-instellingen: Evaluatie van de
gemeentelijke bekostiging 2016-2018. Hilversum: Commissariaat voor de Media.
Commissariaat voor de Media (2020a) Digital News Report Nederland 2020. Hilversum:
Commissariaat voor de Media.
Commissariaat voor de Media (2020b) Mediamonitor 2020. Hilversum: Commissariaat
voor de Media.
Daadkracht (2020) Nationaal Raadsledenonderzoek 2019. Nijmegen: Daadkracht.
Deloitte en IAB Nederland (2020) Digital Advertising Spend 2019 The Netherlands. Deloitte.
Democratie in actie (2020) Lokale democratie op zoek naar zichzelf. Burgemeesters en
hoofdredacteuren regionale dagbladen over de conditie van het lokaal bestuur. Demo­
cratie in Actie.
Duiven, R., Drok, N. & Hermans, L. (2015) Jongeren en lokaal nieuws. Een onderzoek naar de
manier waarop een digitaal nieuwsplatform de belangstelling van jongeren voor lokaal
nieuws kan vergroten. Windesheimreeks Kennis en onderzoek nr. 57. Almere en Zwolle:
Hogeschool Windesheim.
Eindhovens Dagblad (2010) Den Haag: weinig voor regio-pers. Geraadpleegd via
https://www.ed.nl/overig/den-haag-weinig-voor-regio-pers~a01b511c/
Evaluatiecommissie Nederlandse Publieke Omroep (2018) Evaluatierapport NPO 2013-2017.
Facebook (2019). 3 Facebook Tools That Connect People with Local Breaking News.
­Beschikbaar via https://www.facebook.com/journalismproject/facebook-tools-lo­
cal-breaking-news
Gestel, B. van (2016). Nieuws, beleid en criminaliteit, over de wisselwerking tussen lokale
­media en criminaliteitsbestrijders. Leiden: Universiteit Leiden.
Jong, J.C. de & Koetsenruijter, A.W.M. (2019) Regionale en lokale journalistiek in
­Zuid-Holland. Leiden: Universiteit Leiden.
Jong, J.C. de & Koetsenruijter, A.W.M. (2020) Het versterken van lokale nieuwsmedia:
naar een Projectfonds Leidse Journalistiek. Leiden: Universiteit Leiden.
Kasem, A., Van Waes, M.J.F. & Wannet, K.C.M.E. (2015) Anders nog nieuws? Scenario’s voor
de toekomst van de journalistiek. Amsterdam: Van de Bunt adviseurs.
Kik, Q. & Landman, L. (red.) (2013) Nieuwsvoorziening in de regio. AMB: Diemen.
Kik, Q., Medendorp, M. & Ruigrok, N. (2019) Pas op! Breekbaar. Een onderzoek naar het
nieuwsecosysteem in de grootste steden van Nederland. Den Haag: Stimuleringsfonds
voor de Journalistiek.
Kivits, N. (2020) Kritiek op plan voor ‘gemeentejournalist’ in Smallingerland. Geraadpleegd
via https://www.villamedia.nl/artikel/kritiek-op-plan-voor-gemeentejourna­
list-in-smallingerland
KLEUR (2020) Geraadpleegd via https://nbf.nl/KLEUR.pdf
Lavender, T. et al. (2020) Research into recent dynamics of the press sector in the UK and
­globally. Londen: Plum Consulting.

88

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Louwes, W. (2019) 1Twente lokale omroep van het jaar, Ik teken voor 80 ook in de prijzen.
­Geraadpleegd via https://www.tubantia.nl/enschede/1twente-lokale-omroep-vanhet-jaar-ik-teken-voor-80-ook-in-de-prijzen~aae888c06/
Mediawet (2008) Geraadpleegd op 12 oktober 2020 via https://wetten.overheid.nl/
BWBR0025028/2020-04-01
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2020) Kamerbrief, betreft:
­Compensatiepakket coronacrisis medeoverheden. Kamerstukken II, 2019/2020, 35 240,
nr. 43.
Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media & Minister van Binnenlandse
­Zaken en Koninkrijksrelaties (2019) Adviesaanvraag organisatie en financiering lokale
publieke omroepen. Referentie: 1476004.
Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media & Staatssecretaris van Binnen­
landse Zaken en Koninkrijksrelaties (2019) Kamerbrief, betreft: advies organisatie en
­financiering lokale publieke omroepen. Kamerstukken II, 2019/2020, 35 240, nr. 178.
Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media & Staatssecretaris van Binnen­
landse Zaken en Koninkrijksrelaties (2020) Vervolgadviesaanvraag publieke waarden
en democratische functies van media en nieuwsvoorziening op lokaal niveau. Referen­
tie: RVC-2019-1450.
Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media (2019, 14 juni) Kamerbrief. Kamer­
stukken II, 2018/2019, 32 827, nr. 157.
Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media (2019, 4 september) Kamerbrief.
Kamerstukken II, 2018/2019, 32 827, nr. 160.
Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media (2020, 7 april) Kamerbrief. Kamer­
stukken II, 2019/2020, 32 827, nr. 186.
Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media (2020, 14 september) Kamerbrief.
Kamerstukken II, 2019/2020, 32 827, nr. 200.
Motivation (z.d.) Regionale omroepen doen het nog steeds goed bij oudere doelgroep.
­Geraadpleegd via https://www.motivaction.nl/kennisplatform/nieuws-en-persberich­
ten/regionale-omroepen-doen-het-nog-steeds-goed-bij-oudere-doelgroep
Motivaction (2019) Bereik FunX onder jongeren blijft groeien. Geraadpleegd via
https://www.motivaction.nl/kennisplatform/nieuws-en-persberichten/bereik-funxonder-jongeren-blijft-groeien
Motivaction (2020) Biculturele Nederlanders kijken steeds minder Nederlandse televisie.
­Geraadpleegd via https://www.motivaction.nl/kennisplatform/nieuws-en-persberich­
ten/biculturele-nederlanders-kijken-steeds-minder-nederlandse-televisie
Nederlandse Vereniging van Journalisten (2020, 28 mei) Inzet mediabeleid verkiezingen
2021 [Brief].
Nieuwenhuijsen, P. (2012) Zorgen om lokale openbaarheid: Veranderend medialandschap
gevolgen voor de lokale democratie. Den Haag: Stimuleringsfonds voor de Pers.
Nieuwsuur (2020, 7 april) Extra geld voor lokale media om opdrogende advertentiemarkt.
Geraadpleegd via https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2329736-extra-geld-voor-loka­
le-media-om-opdrogende-advertentiemarkt.html
Open Rotterdam (z.d.) Open Rotterdam Jaarverslag 2018. Rotterdam: Open Rotterdam.
Open Rotterdam (2020) Documentaire van OPEN Rotterdam en Vers Beton genomineerd
voor journalistieke prijs. Geraadpleegd via https://www.openrotterdam.nl/documen­
taire-van-open-rotterdam-en-vers-beton-genomineerd-voor-journalistieke-prijs/con­
tent/item?1157947

89

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Publieke Omroep Amsterdam (2020) Jaarverslag 2019. Amsterdam: Publieke Omroep
­Amsterdam.
Raad voor Cultuur & Raad voor het Openbaar Bestuur (2019) Advies organisatie en financiering lokale publieke omroepen. Den Haag: Raad voor Cultuur.
Raad voor Cultuur (2018) Sectoradvies audiovisueel: Zicht op zoveel meer. Den Haag: Raad
voor Cultuur.
Raad voor Cultuur (2019) Advies kamerbrief toekomst publieke omroep. Den Haag: Raad
voor Cultuur.
Raad voor het Openbaar Bestuur (2020) Een sterkere rechtsstaat: verbinden en beschermen
in een pluriforme samenleving. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur.
RTL Nieuws (2019) RTL Nieuws introduceert redactierobot ADAM. Geraadpleegd via
https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/artikel/4914671/adam-robot-nieuws-journalis­
tiek-innovatie-rtl-nieuws-google-dni
Schaper, J. (2011, 6 september) Parlement volgt de pers, niet andersom. Geraadpleegd via
­https://www.denieuwereporter.nl/2011/09/parlement-volgt-de-pers-niet-andersom/
Schipper, N. (2020, 16 juni) Lokale media kunnen jongeren niet boeien, nieuws volgens ze
via Instagram of Snapchat. Trouw. Geraadpleegd via https://www.trouw.nl/cul­
tuur-media/lokale-media-kunnen-jongeren-niet-boeien-nieuws-volgens-ze-via-insta­
gram-of-snapchat~b2c55fa0/
Kamerstukken II, 2018/2019, 35000-VIII, nr. 132 [Motie].
Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (2018) De 20 criteria van het Keurmerk
Nederlandse Streekomroepen. Hilversum: Stichting Nederlandse Lokale Publieke
­Omroepen.
Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (2019) Jaarplan en begroting 2020.
­Hilversum: Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen.
Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (2020) Servicedesk voor samenwerking
lokale en regionale omroepen. Geraadpleegd via https://www.nlpo.nl/nieuws-service­
desk
Stichting Nederlandse Publieke Omroep en Stichting Regionale Publieke Omroep (2019)
Addendum evaluatie Regiovensters. Kamerstukken II, 2018/2019, blg-911635.
Stichting Regionale Publieke Omroep (2019) Begroting 2020. Hilversum: Stichting Regio­
nale Publieke Omroep.
Stichting Regionale Publieke Omroep (2020) Jaarverslag 2019. Hilversum: Stichting Regio­
nale Publieke Omroep.
Stichting Regionale Publieke Omroep (2020, 29 juni) NOS en regionale omroepen zetten
volgende stap in samenwerking. Geraadpleegd via https://www.stichtingrpo.nl/sa­
menwerking_nos_web_en_app/
Stichting voor de Journalistiek (2020) Alleen Groningen, Brabant en Zuid-Holland bieden
specifieke steun aan journalistiek in regio. Geraadpleegd via https://www.svdj.nl/
nieuws/alleen-provincies-groningen-brabant-en-zuid-holland-bieden-specifie­
ke-steun-aan-journalistiek-in-de-regio/
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (2018) #GR18: Nieuwsmedia hielpen kiezer onvoldoende bij hun stemkeuze. Geraadpleegd via https://www.svdj.nl/nieuws/nieuwsme­
dia-hielpen-kiezer-onvoldoende-bij-hun-stemkeuze/
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (z.d.) Subsidieregeling journalistieke professionalisering lokale publieke mediadiensten. Geraadpleegd via https://www.svdj.nl/pilot-lo­
kale-omroepen/

90

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Subsidieregeling innovatie en samenwerking regionale publieke media-instellingen
(2020). Geraadpleegd via https://wetten.overheid.nl/BWBR0042075/2020-06-30
Takken, W. (2020) Voor iedere groep een eigen omroep. Dit zijn de kandidaten. NRC.
­Geraadpleegd via https://www.nrc.nl/nieuws/2020/09/14/iedere-avond-45-mil­
joen-kijkers-a4011922
Tijdelijke Commissie Innovatie en Toekomst Pers (2009) De volgende editie. Den Haag.
Tweede Kamer der Staten-Generaal (2019) Wijziging van de Bekendmakingswet en andere
wetten in verband met de elektronische publicatie van algemene bekendmakingen,
­mededelingen en kennisgevingen (Wet elektronische publicaties) [Memorie van Toelichting]. Kamerstukken II, 2018/2019, 35 218, nr. 3.
Tweede Kamer der Staten Generaal (2020, 3 juni) Verslag van eens schriftelijk overleg.
­Kamerstukken II, 2018/2019, 32 827, nr. 192.
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (2020) Bedragen voor lokale omroepen in gemeentefonds, stand van zaken augustus 2020. Geraadpleegd via https://vng.nl/sites/
default/files/2020-08/bedragen-voor-lokale-omroep-in-gemeentefonds-2021-augus­
tus-2020.pdf
Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Organisatie van Lokale Omroepen in Nederland
& Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (2015) Vernieuwingsconvenant
­Gemeenten-Lokale Omroepen 2015-2018. Arnhem.
Verloop, R. (2020) Veel variatie in organisatie van Communicatie bij gemeenten. Geraad­
pleegd via https://www.renataverloop.nl/organisatie-communicatie-gemeenten-2019
Volksgezondheidenzorg.info (2019) Huishoudens. Geraadpleegd via https://www.volksge­
zondheidenzorg.info/onderwerp/bevolking/cijfers-context/huishoudens#node-huis­
houdsamenstelling
Vroemen, L. (2018) Dit boek legt uit waarom hyperlokale journalistiek aan belang wint door
de mondialisering. Geraadpleegd via https://www.denieuwereporter.nl/2018/10/
dit-boek-legt-uit-waarom-hyperlokale-journalistiek-aan-belang-wint-door-de-mondi­
alsering. Recensie van het boek van Harte, D., Howells, R. & Williams, A. (2018) Hyperlo­
cal Journalism: The decline of local newspapers and the rise of online community
news. Oxon/New York: Routledge.
VVD, CDA, D66 en ChristenUnie (2017) Vertrouwen in de toekomst: Regeerakkoord 20172021.
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2005) Focus op functies: uitdagingen
voor een toekomstbestendig mediabeleid. Amsterdam: Amsterdam University Press.

91

bijlage i

92

Adviesaanvraag

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

93

bijlage ii

Overzicht van gesprekspartners

Gesprek met de Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (NLPO), d.d. 8 juni 2020.
Gesproken met Marc Visch (directeur), Toos Bastiaansen (accountmanager) en Marius
Snyders (strategisch adviseur). Videogesprek.
Gesprek met het expertiseteam lokale media van de VNG, 11 juni 2020. Gesproken met
­Lydia Jongmans (secretaris). Telefonisch gesprek.
Gesprek met het ministerie van OCW, d.d. 17 juni 2020. Gesproken met Paul Thewissen
(hoofd Mediabeleid). Videogesprek.
Gesprek met Lennart Booij, oud-voorzitter van SALTO, d.d. 29 juni 2020. Telefonisch
­gesprek.
Gesprek met 1Twente, d.d. 23 juli 2020. Gesproken met Flip van Willigen (directeur) en
Henk ten Harkel (hoofdredacteur). Videogesprek.
Gesprek met Commissariaat voor de Media, d.d. 23 juli 2020. Gesproken met Matthijs
­Bremer (senior adviseur Programmatoezicht en Jasmin van Eenenaam (Projectleider
Toegang). Videogesprek.
Gesprek met Digitale Stad Nieuwegein / pen.nl, d.d. 23 juli 2020. Gesproken met Martin
Reijmerink (hoofdredacteur). Videogesprek.
Gesprek met Sleutelstad Leiden, d.d. 23 juli 2020. Gesproken met Chris de Waard
­(hoofd­­redacteur). Videogesprek.
Gesprek met de Nederlandse Nieuwsblad Pers (NNP), d.d. 30 juli 2020. Gesproken met Roy
Keller (voorzitter). Telefonisch gesprek.
Gesprek met de JOVD en het CDJA, d.d. 13 augustus 2020. Gesproken met Wilbert Frieling
(vicevoorzitter JOVD) en Niels Honkoop (bestuurslid Politiek en Internationaal CDJA).
Gesprek te Den Haag.
Gesprek met Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, d.d. 13 augustus 2020. Gesproken
met René van Zanten (directeur). Gesprek te Den Haag.
Gesprek met het expertiseteam lokale media van de Vereniging van Nederlandse
­Gemeenten, d.d. 13 augustus 2020. Gesproken met Lydia Jongmans (secretaris) en Bort
Koelewijn (voorzitter). Gesprek te Den Haag.
Gesprek met De Stentor, d.d. 17 augustus 2020. Gesproken met Allard Besse (hoofdredac­
teur). Videogesprek.
Gesprek met het Leids Mediafonds, d.d. 17 augustus 2020. Gesproken met Bob Nieman
(voorzitter), Addie de Moor (secretaris) en René Roodheuvel (penningmeester).
­Videogesprek.
Gesprek met de Noordelijke Dagblad Combinatie (NDC), d.d. 17 augustus 2020. Gesproken
met Evert van Dijk (hoofdredacteur). Videogesprek.
Gesprek met de Nederlandse Vereniging voor Journalisten (NVJ), d.d. 17 augustus 2020.
­Gesproken met Thomas Bruning (algemeen secretaris). Videogesprek.
Gesprek met Omrop Fryslân, d.d. 17 augustus 2020. Gesproken met Nina Hiddema
­(directeur) en Ingrid Spijkers (hoofdredacteur). Videogesprek.
Gesprek met Tubantia, d.d. 17 augustus 2020. Gesproken met Martha Riemsma
­(hoofdredacteur). Videogesprek.
Gesprek met ZO NWS, d.d. 17 augustus 2020. Gesproken met Twan Senden (hoofd­
redacteur). Videogesprek.
Gesprek met NDP Nieuwsmedia, d.d. 18 augustus 2020. Gesproken met Tom Nauta
­(directeur) en Cees van Koppen (senior adviseur public affairs). Videogesprek.

94

lokale media: niet te missen – advies van de raad voor het openbaar bestuur en de raad voor cultuur

Gesprek met DPG Media, d.d. 20 augustus 2020. Gesproken met Erik van Gruijthuijsen
­(directeur Journalistiek AD Regio) en Jan van Dun (directeur Local Media). Gesprek te
Hilversum.
Gesprek met Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, d.d. 20 augustus 2020. Gesproken
met Quint Kik (onderzoeker). Gesprek te Hilversum.
Gesprek met Mediahuis, d.d. 20 augustus 2020. Gesproken met Corine de Vries (hoofd­
redacteur regionale kranten) en GerBen van ‘t Hek (adjunct-hoofdredacteur regionale
kranten). Gesprek te Hilversum.
Gesprek met de Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen, d.d. 20 augustus 2020.
Gesproken met Marc Visch (directeur), Toos Bastiaansen (accountmanager) en Marius
Snyders (strategisch adviseur). Gesprek te Hilversum.
Gesprek met de Stichting Regionale Publieke Omroepen, d.d. 20 augustus 2020. Gesproken
met Guus van Kleef (voorzitter van het Overleg van Regionale Omroepen en directeur
Omroep Gelderland) en Gijs Lensink (vice-voorzitter van het Overleg van Regionale
Omroepen en directeur RTV Noord). Gesprek te Hilversum.
Gesprek met NH Media, d.d. 20 augustus 2020. Gesproken met Ib Haarsma (hoofdredac­
teur) en Jacky de Vries (Coördinator regio en lokale samenwerkingen). Gesprek te
­Hilversum.
Werkbezoek bij streekomroep ZuidWest, d.d. 21 augustus 2020. Gesproken met Maarten
van den Boom (directeur streekomroep ZuidWest), NLPO: Marc Visch (directeur), Toos
Bastiaansen (accountmanager), VNG: Lydia Jongmans (secretaris expertiseteam) en
Omroep Venlo: Evert Cuijpers (directeur). Gesprek te Bergen op Zoom.
Gesprek met Omroep West, d.d. 26 augustus 2020. Gesproken met Henk Ruijl (hoofd­
redacteur). Telefonisch gesprek.
Gesprek met het Interprovinciaal Overleg (IPO), d.d. 31 augustus 2020. Gesproken met
Joost Cremers (programmamanager Cultuur). Videogesprek.
Gesprek met SALTO (lokale omroep Amsterdam), d.d. 2 september 2020. Gesproken met
Willem Stegeman (directeur). Telefonisch gesprek.
Gesprek met de burgemeesters Martijn Vroom van Krimpen aan den IJssel, Pieter Broertjes
van Hilversum en Sjors Fröhlich van Vijfheerenlanden, d.d. 4 september 2020. Video­
gesprek.
Gesprek met Stichting KijkOnderzoek, d.d. 9 september 2020. Gesproken met Guus van
der Salm (Informatie- en communicatiemanager). Telefonisch gesprek.
Gesprek met Portaal Kennisplatform Integratie & Samenleving, d.d. 14 september 2020.
Gesproken met Hans Bellaart (senior onderzoeker en coördinator). Telefonisch ge­
sprek.
Gesprek met Iris Korthagen (gepromoveerd op interactie media en besluitvorming),
d.d. 14 september 2020. Videogesprek.
Gesprek met Stichting Regionale Publieke Omroep (RPO), d.d. 17 september 2020.
­Gesproken met Mark Minkman (bestuurder a.i.). Videogesprek.
Gesprek met Motivaction, d.d. 22 september 2020. Gesproken met Ahmed Ait Moha
­(senior strategy consultant). Telefonisch gesprek.
Gesprek met Iffet Subasi (Verslaggever AD Rotterdams Dagblad), d.d. 23 september 2020.
Videogesprek.
Gesprek met Ila Kasem (managing partner van organisatieadviesbureau Van de Bunt),
d.d. 28 september 2020. Videogesprek.
Gesprek met Commissariaat voor de Media, d.d. 13 oktober 2020. Gesproken met Edmund
Lauf (project­leider onderzoek). Telefonisch gesprek.

95