Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 470 XIV

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit en Diergezondheidsfonds 2019

Nr. 1

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT (XIV) EN DIERGEZONDHEIDSFONDS (F) 2019
Ontvangen 20 mei 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

1

INHOUDSOPGAVE
GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN

3

A.
1.
2.

ALGEMEEN
Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening
Leeswijzer

4
4
7

B.
3.
4.
5.
6.

BELEIDSVERSLAG
Beleidsprioriteiten
Beleidsartikelen
Niet-beleidsartikelen
Bedrijfsvoeringsparagraaf

9
9
20
40
43

C.
7.
8.
9.
10.
11.

JAARREKENING
Departementale verantwoordingsstaat
Samenvattende verantwoordingsstaat agentschap
Jaarverantwoording agentschap per 31 december 2019
Saldibalans
WNT-verantwoording 2019 Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit

46
46
47
48
61

D.
12.
13.
14.
15.

JAARVERSLAG DIERGEZONDHEIDSFONDS (F)
Beleidsverslag Diergezondheidsfonds
Bedrijfsvoeringsparagraaf Diergezondheidsfonds
Jaarrekening Diergezondheidsfonds
Saldibalans Diergezondheidsfonds

76
76
88
89
90

E.

BIJLAGEN
Bijlage 1: Toezichtrelaties rwt's en zbo's
Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek
Bijlage 3: Inhuur externen
Bijlage 4: Europese geldstromen
Bijlage 5: Rapportage burgerbrieven
Lijst van afkortingen

93
93
96
102
103
109
111

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

2

70

GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN
Figuur 1 Gerealiseerde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en nietbeleidsartikelen (x €1 mln.). Totaal €
11. Concurrerende,
duurzame, veilige agro-,
visserij- en voedselketens

745,6

12. Natuur en
Biodiversiteit

649,7

50. Apparaat

138,8

51. Nog onverdeeld

0,0

0

250

500

750

1.000

Figuur 2 Gerealiseerde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en nietbeleidsartikelen (x €1 mln.). Totaal €
11. Concurrerende,
duurzame, veilige agro-,
visserij- en voedselketens

78,1

12. Natuur en
Biodiversiteit

44,2

50. Apparaat

1,7

51. Nog onverdeeld

0,0

0

25

50

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

75

100

3

A. ALGEMEEN
1. Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening
AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de StatenGeneraal.
Hierbij bied ik het departementale jaarverslag van het Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over het jaar 2019 aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 2.37 en 2.40 van de Comptabiliteitswet
2016 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit decharge te verlenen over het in
het jaar 2019 gevoerde financiële beheer.
Voor de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek tot
dechargeverlening stelt de Algemene Rekenkamer als externe controleur
op grond van artikel 7.14 van de Comptabiliteitswet 2016 een rapport op. Dit
rapport wordt op grond van artikel 7.15 van de Comptabiliteitswet 2016 door
de Algemene Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport
bevat de bevindingen en het oordeel van de Algemene Rekenkamer over:
1. het gevoerde begrotingsbeheer, financieel beheer, materiële bedrijfs­
voering en de daartoe bijgehouden administraties van het Rijk;
2. de centrale administratie van de schatkist van het Rijk van het Ministerie
van Financiën;
3. de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen;
4. de totstandkoming van de niet-financiële verantwoordingsinformatie in
de jaarverslagen;
5. de financiële verantwoordingsinformatie in het Financieel jaarverslag
van het Rijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

4

Bij het besluit tot dechargeverlening worden verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken betrokken:
1. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2019;
2. het voorstel van de slotwet dat met het onderhavige jaarverslag
samenhangt ;
3. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het onderzoek van de
centrale administratie van de schatkist van het Rijk en van het Financieel
jaarverslag van het Rijk;
4. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer over de in
het Financieel jaarverslag van het Rijk, over 2019 opgenomen rekening
van uitgaven en ontvangsten over 2019, alsmede over de saldibalans
over 2019 (de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 7.14, tweede
lid, van de Comptabiliteitswet 2016.
Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van
goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,

C.J. Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

5

1 Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat
de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargever­
lening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van
De Voorzitter van de Tweede Kamer,
Handtekening:
Datum:
Op grond van artikel 2.40, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening
van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden
aan de Voorzitter van de Eerste Kamer.
2 Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat
de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargever­
lening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van
De Voorzitter van de Eerste Kamer,
Handtekening:
Datum:
Op grond van artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele
exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de
hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van
Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

6

2. Leeswijzer
De leeswijzer gaat in op de volgende onderwerpen:
– Opbouw jaarverslag;
– Ondergrenzen toelichtingen;
– Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens;
– Groeiparagraaf;
– Motie Schouw en motie Hachchi c.s..
1. Opbouw Jaarverslag
Dit jaarverslag bevat het beleidsverslag, een jaarrekening, het jaarverslag
van het Diergezondheidsfonds (DGF) en diverse bijlagen. Deze bevatten
informatie over de in 2019 gerealiseerde beleidsresultaten en de budgettaire
realisatiegegevens van LNV en het DGF.
Het onderdeel beleidsprioriteiten van het beleidsverslag betreft de verant­
woording over de beleidsagenda uit de LNV-begroting 2019. Dit vindt plaats
langs zes thema's:
1. Werken aan kringlooplandbouw
2. Aanpak stikstofproblematiek
3. Nederland Natuurpositief
4. Naar een veerkrachtige visserijsector in een multifunctionele ruimte
5. Horizontale prioriteiten
6. Handhaving en uitvoering
De beleidsartikelen in dit jaarverslag hebben dezelfde opzet als de begroting
2019 en zijn conform de Rijksbegrotingsvoorschriften opgesteld. Elk beleids­
artikel bevat een paragraaf beleidsconclusies waarin voor de belangrijkste
instrumenten een oordeel wordt gegeven over de uitvoering van het beleid
in het afgelopen jaar.
De bedrijfsvoeringparagraaf doet verslag van relevante aandachtspunten in
de bedrijfsvoering van het Ministerie van LNV. Het jaarverslag van het DGF
bevat een separate bedrijfsvoeringsparagraaf.
De jaarrekening bestaat uit de departementale verantwoordingsstaat, de
samenvattende verantwoordingsstaat inzake het agentschap, de jaarver­
antwoording van het agentschap, de saldibalans en de WNT-verant­
woording.
Het jaarverslag van het DGF bestaat uit een beleidsverslag (inclusief een
bedrijfsvoeringsparagraaf) en een jaarrekening (verantwoordingsstaat DGF
en een saldibalans). De apparaatsuitgaven voor de uitvoering van het DGF
zijn deels opgenomen bij het moederdepartement (beleidsartikel 11).
De volgende bijlagen zijn opgenomen: Toezichtrelaties en Zelfstandige
Bestuursorganen (ZBO’s) en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak
(RWT’s), Afgerond evaluatie- en overig onderzoek, Externe inhuur, Europese
geldstromen en een lijst van afkortingen.
2. Ondergrenzen toelichtingen
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2019 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de
onderstaande tabel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

7

Staffel
Omvang begrotingsartikel
(stand ontwerpbegroting) in
€ miljoen

Beleidsmatige mutaties
(ondergrens in € miljoen)

Technische mutaties
(ondergrens in € miljoen)

< 50

1

2

=> 50 en < 200

2

4

=> 200 < 1000

5

10

=> 1000

10

20

3. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering
De verslaggevingsregels en waarderingsgrondslagen die van toepassing
zijn op de in dit jaarverslag opgenomen financiële overzichten zijn ontleend
aan de Comptabiliteitswet 2016 en de daaruit voortvloeiende regelgeving,
waaronder de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2020 en de Regeling
agentschappen. Voor de departementale begrotingsadministratie wordt
het verplichtingen-kasstelsel toegepast en voor de baten-lasten agent­
schappen het baten-lastenstelsel.
4. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens
Het jaarverslag bevat zowel financiële als niet-financiële gegevens
(kengetallen en indicatoren). Deze gegevens zijn aan verschillende contro­
lenormen onderhevig. De controle van financiële informatie is gebaseerd
op normen zoals deze voortvloeien uit de Comptabiliteitswet 2001 en de
Rijksbegrotingsvoorschriften 2020 (RBV). De controle van beleidsinformatie
en informatie over de bedrijfsvoering is gebaseerd op normen zoals deze
voortvloeien uit de RBV. Van een aantal indicatoren zijn de realisatiege­
gevens over 2019 nog niet bekend. In die gevallen is de meest recente
realisatie opgenomen.
4. Groeiparagraaf
Voor de verantwoording 2019 heeft de Tweede Kamer verzocht om «de
onderbouwing van de ramingen» voort te zetten als focusonderwerp en
daarbij specifiek aandacht te besteden aan "de onderschrijdingen ten
opzichte van het geraamde uitgavenkader". De Minister van Financiën heeft
de Tweede Kamer geïnformeerd dat in het Financieel Jaarverslag Rijk 2019
hier invulling aan gegeven zal worden (Kamerstukken II 2018/19, 31865, nr.
151).
5.Motie Schouw en motie Hachchi c.s.
Motie Schouw
In juni 2011 is de motie Schouw ingediend en aangenomen. Deze motie zorgt
er voor dat de landenspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van
de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in
de departementale begrotingen. Voor de beleidsterreinen van LNV zijn er in
2019 geen landenspecifieke aanbevelingen gedaan door de Europese
Commissie.
Motie Hachchi
Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (Kamerstuk 33 000 IV, nr. 28)
brengen departementen in kaart welke uitgaven zij doen in Caribisch
Nederland, uitgesplitst per instrument. De totale uitgaven (realisatie) van
LNV voor Caribisch Nederland in 2019 bedroegen € 3,6 mln. en is zichtbaar
op Artikel 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

8

B. BELEIDSVERSLAG
3. Beleidsprioriteiten
1. Inleiding
In 2019 presenteerde het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwa­
liteit (LNV) het Realisatieplan voor de transitie naar kringlooplandbouw.
De essentie van deze transitie is een verschuiving van voedselproductie
tegen lagere kostprijzen naar steeds zuiniger omgaan met grondstoffen,
minder verspilling en beter hergebruik van grondstoffen. De manier waarop
ons voedsel geproduceerd wordt moet weer in balans komen met
natuurlijke hulpbronnen.
Het Klimaatakkoord (opgave landbouw en landgebruik) geeft een
belangrijke extra impuls aan de transitie naar kringlooplandbouw. De
afspraken in het Klimaatakkoord zorgen voor een betere koolstofbalans en
dragen bij aan een duurzame, toekomstbestendige agrarische sector.
De acties die het ministerie van LNV, onder andere naar aanleiding van
het Realisatieplan en het Klimaatakkoord, in gang heeft gezet zijn in dit
beleidsverslag weergegeven. De urgentie van het in balans brengen van
onze natuur en voedselproductie is in 2019 versterkt met de uitspraak van
de Raad van State over het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Verslag wordt
gedaan van de eerste maatregelen die het kabinet heeft genomen om de
stikstofdepositie te verminderen.
2. Werken aan kringlooplandbouw
2.1 Verduurzaming veehouderij
De veehouderij speelt een belangrijke rol in de verduurzaming van de
landbouw en de vermindering van de stikstofdepositie. Veel opgaven
komen samen op het erf van de veehouder, zoals het sluiten van de voermest kringloop, het reduceren van emissies door aanpassing van diervoer
en de naleving van eisen op het gebied van dierenwelzijn en dierge­
zondheid.
In 2019 startte LNV het programma duurzame veehouderij. De vijf grootste
dierlijke sectoren (melkvee, pluimvee, varkens, kalveren en melkgeiten)
hebben in samenspraak met LNV duurzaamheidsplannen opgesteld. In
november stelde LNV de saneringsregeling varkenshouderij open. Het doel
van de regeling is om de geuroverlast in veedichte gebieden te reduceren
door varkenshouders die hun bedrijf willen beëindigen financieel te onder­
steunen. De regeling werd in korte tijd overtekend, maar het kabinet wil
de ontvangen aanvragen van deelnemers die aan de eisen voldoen
honoreren. Aanvullend heeft LNV in 2019 de voorbereidingen getroffen voor
een innovatie- en investeringsregeling in de veehouderij. Met de dierlijke
sectoren heeft LNV plannen en instrumenten ontwikkeld om belemme­
ringen weg te nemen en kansen te benutten voor vergroting van het markt­
aandeel duurzaam geproduceerde dierlijke producten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

9

Mestbeleid
In 2019 heeft LNV bijeenkomsten georganiseerd om met stakeholders in
gesprek te gaan over vereenvoudiging van het mestbeleid en hoe dit bij kan
dragen aan kringlooplandbouw. Tevens zijn er wijzigingen in de Meststof­
fenwet doorgevoerd waarmee invulling is gegeven aan het Zesde
Actieprogramma Nitraatrichtlijn en uitvoering aan het fosfaatrechtenstelsel.
2.2 Gezonde bodems en gewassen
Nationaal Programma Landbouwbodems
Een gezonde bodem staat aan de basis van kringlooplandbouw. Het doel
van het Nationaal Programma Landbouwbodems is het realiseren van een
duurzaam beheer van alle Nederlandse landbouwbodems in 2030. In 2019
heeft Wageningen University & Research (WUR), in opdracht van LNV, een
meetset opgeleverd om de kwaliteit van de bodem te kunnen vaststellen. In
het Nationaal Programma is gewerkt aan versterking van de kennisontwik­
keling over bodembeheer bij boeren en erfbetreders. In 2019 vond de eerste
Nationale Bodemtop plaats met meer dan 400 boeren, onderzoekers,
beleidsmedewerkers, onderwijzers en mensen werkzaam bij ketenpartijen.
De top zal jaarlijks plaatsvinden en gericht zijn op het behalen van de
afspraken over duurzaam bodembeheer.
Weerbare gewassen
In april 2019 verscheen de Toekomstvisie Gewasbescherming 2030 ‘Naar
weerbare planten en teeltsystemen’, die LNV samen met stakeholders heeft
opgesteld. Het doel van de visie is vermindering van de afhankelijkheid van
gewasbeschermingsmiddelen door ontwikkeling van weerbare planten en
teeltsystemen, versterking van de verbinding tussen landbouw en natuur
en het terugdringen van emissies tot nagenoeg nul. In 2019 is gestart met
het opstellen van een uitvoeringsprogramma voor de visie, dat in het
voorjaar van 2020 gereed zal zijn.
Het kwekersrecht is de basis voor de ontwikkeling van nieuwe planten­
rassen en belangrijk voor de verduurzaming van de landbouw. Het
Nederlandse onderzoek aan plantenrassen is mondiaal toonaangevend. In
het Regeerakkoord is afgesproken dat Nederland zich internationaal inzet
voor behoud van het kwekersrecht. In 2019 is het onderzoek aan planten­
rassen in Nederland opnieuw ingericht zodat het onderzoek aan nieuwe
rassen van internationaal topniveau kan blijven.
In 2019 vernieuwde LNV het Programma Groene Veredeling gericht op
onderzoek voor de veredeling van plantenrassen die minder afhankelijk zijn
van gewasbeschermingsmiddelen of hoge mestgiften en beter aangepast
zijn aan veranderende klimaatomstandigheden. Na agendering door
Nederland in de Landbouwraad is er Europees steun ontstaan voor het
voeren van een discussie over regelgeving voor nieuwe veredelingstech­
nieken zoals CRISPR-Cas.
Verduurzaming glastuinbouw
In het Klimaatakkoord heeft LNV, samen met stakeholders in de
glastuinbouw afspraken gemaakt, met als doel een klimaatneutrale
glastuinbouw in 2040. Hiervoor is een bedrag van € 250 mln. beschikbaar
gesteld. Onder het Klimaatakkoord wordt een transitiecollege Kas als
Energiebron ingesteld. Met het programma Kas als Energiebron zijn
projecten voor energiebesparing en kennisontwikkeling gestimuleerd.
Daarnaast heeft het kabinet € 3,77 mln. beschikbaar gesteld voor de grotere
capaciteit van het warmtenet van het Trias2-aardwarmteproject in het
Westland. In het voorjaar van 2019 ondertekende LNV met partners uit de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

10

glastuinbouw het Tuinbouwakkoord. In dit akkoord zijn afspraken over
verdere verduurzaming van de sector opgenomen om de transitie naar
een circulaire tuinbouw naar 2030 te versnellen. De gebiedsgerichte
uitwerking van de energietransitie binnen de Greenports maakt hier
onderdeel van uit.
Klimaatadaptatie
Om in de landbouw goed in te kunnen spelen op de veranderingen in het
klimaat, heeft LNV in 2019 samen met stakeholders gewerkt aan het Actie­
programma klimaatadaptatie landbouw. Dit Actieprogramma is in januari
2020 aangeboden aan de Tweede Kamer. Het gaat uit van een gebiedsge­
richte aanpak en richt zich op de pijlers water- en bodemsysteem, gewassen
en teeltsystemen, veehouderij en ondersteunende instrumenten zoals
kennis en innovatie en risicomanagement.
2.3 Dierenwelzijn en dierengezondheid
In 2019 organiseerde LNV gesprekstafels over het houden van dieren. Met
deze gesprekstafels wil LNV mensen met verschillende ideeën en achter­
gronden de ruimte geven om vrijuit te spreken over het spanningsveld dat
er is rond het houden van dieren en van gedachten te wisselen over hoe we
samen vooruitgang kunnen boeken. Dit leidde tot mooie gesprekken,
waarin betrokkenen zich voor elkaar open durfden te stellen en begrip voor
elkaar toonden. Er zijn nieuwe contacten gelegd en er hebben vervolgaf­
spraken plaatsgevonden met en tussen deelnemers.
Om de oorzaken van stalbranden aan te pakken hebben de varkens-,
pluimvee- en kalversector in het kader van het Actieplan brandveilige
veestallen elektrakeuringen opgenomen in hun ketenkwaliteitssystemen.
Meer dan 90% van de primaire veehouderijbedrijven is aangesloten bij deze
systemen. Dit betekent dat voor het overgrote deel van de bedrijven een
periodieke elektrakeuring verplicht is. Alle elektrakeuringen van de
aangesloten varkens-, kalver- én pluimveehouderijen hebben in 2019 plaats­
gevonden. Indien er gebreken werden geconstateerd zijn deze verholpen en
vond er een herkeuring plaats.
Nederland wil tot internationale afspraken komen over het beperken van
het vervoer van slachtdieren. Voor agendering heeft LNV verschillende
stakeholders in EU-verband bij elkaar gebracht om dit vraagstuk te
bespreken. Daaropvolgend hebben het Europees Parlement en de Europese
Raad gepleit voor minder lange transporten van slachtdieren. Nederland
heeft zich in internationaal verband ook ingezet voor groepshuisvesting van
drachtige zeugen.
In 2019 is een toetsingskader vastgesteld waarmee bepaald kan worden of
een zoogdier geschikt is om te houden als huisdier. Het toetsingskader dient
ook als basis voor het beoordelen van vogels, reptielen en amfibieën.
In het programma Transitie Proefdiervrije Innovatie heeft LNV samen met
andere departementen en stakeholders een publiek-private samenwerking
opgezet gericht op onderzoek en proefdiervrije behandeling van brand­
wondverdieping. De internationale samenwerking heeft een impuls
gekregen met de organisatie van een conferentie waar het internationale
netwerk voor proefdiervrije innovatie over de aanpak in ons land is geïnfor­
meerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

11

De afspraken over kosten voor preventie, bewaking en bestrijding van
besmettelijke dierziekten betaald uit het Diergezondheidsfonds, worden
vastgelegd in een convenant tussen de overheid en dierlijke sectoren. In
2019 is een nieuw convenant gesloten voor de periode 2020 tot en met 2024.
Het sectorspecifieke antibioticumbeleid is gecontinueerd. In de periode
2009–2018 is het antibioticumgebruik op basis van verkoopgegevens
gedaald met 64%. Tenslotte is de roadmap strategische aanpak vogelgriep
vastgesteld. Deze roadmap bevat acties om het risico op en gevolgen van
uitbraken met hoog pathogene vogelgriep (HPAI) te verkleinen.
2.4 Condities voor kringlooplandbouw
Verdienvermogen
Om boeren de omslag te laten maken naar kringlooplandbouw is het
belangrijk dat er sprake is van een duurzaam verdienvermogen. In 2019 is
de Autoriteit Consument en Markt (ACM) gestart met het opzetten van de
Agro-nutrimonitor. Deze monitor maakt de verschillen in prijsopbouw van
een aantal reguliere producten en de duurzame variant daarvan inzichtelijk.
LNV heeft een wetsvoorstel in voorbereiding waarmee een aantal handels­
praktijken wordt verboden die het inkomen van boeren negatief
beïnvloeden. Hierdoor krijgen boeren meer ruimte voor innovatie, investe­
ringen en ontwikkeling van hun bedrijven. In het rapport ‘Goed boeren
kunnen boeren niet alleen’ heeft de Taskforce Verdienvermogen
geadviseerd over de randvoorwaarden voor de omslag naar kringloop­
landbouw. Een reactie hierop is in voorbereiding.
Volgend op het Regeerakkoord heeft het kabinet € 75 mln. beschikbaar
gesteld om jonge boeren te ondersteunen om de overname van het gezins­
bedrijf en investeringen in innovatie te financieren. Hiervan is € 64 mln.
beschikbaar gesteld om een Garantieregeling Vermogensversterkend­
krediet (VVK) mogelijk te maken en € 11 mln. voor het opzetten van een
opleidings- en coachingstraject. De VVK is op 1 januari 2020 opengesteld.
Waardering voor voedsel
De transitie naar kringlooplandbouw vraagt om waardering voor voedsel
en versterking van de relatie tussen boer en burger. Met de erkenning en
ondersteuning van de Taskforce Korte Keten heeft LNV in 2019 een impuls
gegeven aan de ontwikkeling van korte ketens. Op de Dag van de Multi­
functionele Landbouw ging het Platform Multifunctionele Landbouw van
start.
Met het principe van ‘true price’ worden de verborgen kosten van voedsel­
producten in kaart gebracht. Het gaat bijvoorbeeld om gezondheidskosten
en kosten van biodiversiteitsverlies en grondwatervervuiling. LNV heeft in
2019 het meerjarenprogramma True Cost Accounting in Agri & Food
opgestart om zicht te krijgen op hoe ‘true prices’ verder ontwikkeld kunnen
worden, ook als sturingsinstrument om verborgen kosten te reduceren.
Begin 2019 heeft Milieucentraal in opdracht van LNV een lijst van duurzaam­
heidskeurmerken gepubliceerd die het voor consumenten eenvoudiger
maakt om te kiezen voor duurzamer geproduceerde voedingsproducten.
De groei in de consumentenbestedingen aan duurzaam geproduceerd
voedsel neemt toe. Uit de resultaten van de Monitor duurzaam voedsel,
blijkt dat in 2018 de consumentenbestedingen aan duurzamer geprodu­
ceerd voedsel relatief bezien meer zijn toegenomen dan de bestedingen aan
gangbaar geproduceerd voedsel. Er is een toename van 7% ten opzichte van
2017. In de Alliantie Samen tegen voedselverspilling heeft LNV zich in 2019
verder ingezet voor vermindering van voedselverspilling. Uit de resultaten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

12

van de Afvalsorteeranalyse blijkt dat Nederlandse huishoudens in 2019
gemiddeld 34,3 kg per persoon per jaar aan vast voedsel verspillen. Dit is
17% minder dan in 2016 (41,2 kg) en 29% minder dan in 2010 (48,0 kg).
Waardering voor voedsel vraagt ook om een veilig en betrouwbaar voedsel­
systeem. In 2019 zijn, samen met het ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS), de verbeterpunten uit het Actieplan Voedselvei­
ligheid doorgevoerd. In lijn met het Actieplan en op advies van ABD
Topconsult is de verantwoordelijkheidsverdeling voor voedselveiligheid
tussen LNV en VWS duidelijker gemaakt. In 2019 is gestart met het Team
reststromen dat ondernemers ondersteunt bij het verwaarden van
reststromen om kringlopen te sluiten met borging van de voedselveiligheid.
Kennis en innovatie
In juni 2019 presenteerde LNV de Kennis- en Innovatieagenda 2019-2030.
De agenda geeft samenhang aan kennis- en innovatieactiviteiten die
moeten leiden tot een waardevol en verbonden voedselsysteem op basis
van kringlopen in 2030. Hierop volgend stelde het kabinet vijf missies voor
het thema Landbouw, Water en Voedsel van het topsectoren- en innovatie­
beleid vast. Met deze missies is de Kennis- en Innovatieagenda 2020-2023
(KIA) Landbouw, Water en Voedsel en een Kennis- en Innovatieconvenant
2020-2023 (KIC) opgesteld. Alle deelnemende partijen hebben zich
bestuurlijk en financieel aan het convenant gecommitteerd. De oproep voor
nieuwe publiek-private samenwerkingen (PPS) heeft geresulteerd in 120
nieuwe publiek private samenwerkingen met € 17 mln. publieke inzet en
een vergelijkbare private bijdrage.
Met de aanpak Innovatie op het Boerenerf werkt LNV aan meer verspreiding
en valorisatie van kennis naar het erf van boeren en tuinders, naar advies­
diensten en andere erfbetreders en het groen onderwijs. In 2019 is € 2,5 mln.
aan de topsectoren Agri & Food en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen (T&U)
beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling van het programma kennisdoor­
werking.
In 2019 is het Groenpact 2e fase gepresenteerd dat zich richt op onderwijs­
vernieuwing en doorwerking van kennis in de praktijk, aansluitend op de
arbeidsmarkt en maatschappelijke opgaven. In het programma Praktijk­
kennis voor Voedsel en Groen werken LNV en de Nederlandse Organisatie
voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) aan praktijkgericht onderzoek
voor de doorwerking van kennis over kringlooplandbouw en klimaatop­
gaven. Een steunpunt van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO) is ingericht ter ondersteuning van het Groenpact. Er is subsidie
verstrekt voor de doorontwikkeling van het huidige Groen Kennisnet naar
een landelijk interactief digitaal kennisplatform voor het onderwijs en het
bedrijfsleven.
LNV stimuleert boeren om met precisietechnieken en toepassing van satel­
lietdata aan de slag te gaan, zodat zij minder gebruik hoeven te maken van
bijvoorbeeld kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen. In 2019 is het
project Nationale Proeftuin Precisielandbouw (NPPL) uitgebreid met
10 bedrijven, waaronder akkerbouwers, veehouders en groentetelers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

13

3. Aanpak stikstofproblematiek
De stopzetting van de vergunningverlening als gevolg van de uitspraak van
de Raad van State over het PAS, zorgde in 2019 voor onzekerheid en onrust
in de samenleving, niet in de laatste plaats onder boeren en bouwers. Om
de vergunningverlening voor activiteiten weer mogelijk te maken moest
het kabinet maatregelen nemen om de feitelijke stikstofdepositie te
verminderen. In het najaar organiseerden boeren en bouwers een aantal
grote protestacties om hun stem te laten horen.
Het kabinet heeft het systeem van toestemmingsverlening zodanig
aangepast dat de vergunningverlening weer deels op gang kon komen. Ook
stelde het kabinet het eerste maatregelenpakket vast voor reductie van de
stikstofdepositie en herstel van de natuur op de korte termijn. Met onder
meer snelheidsverlaging en de aanpassing van de samenstelling van
veevoer is ruimte gecreëerd voor de vergunningverlening voor
(woning)bouwprojecten. Een vergunning kan worden aangevraagd op
basis van intern en extern salderen. Bij intern salderen vermindert een
bedrijf de stikstofemissie binnen het eigen project of op de eigen locatie om
een nieuwe vergunning mogelijk te maken. Bij extern salderen neemt een
bedrijf de ruimte om stikstofemissie uit te stoten over van een ander bedrijf
dat geheel of gedeeltelijk stopt. Ook is het mogelijk om een vergunning aan
te vragen als aangetoond kan worden dat de stikstofdepositie geen negatief
effect heeft op een natuurgebied (ecologische beoordeling) of als er geen
alternatieven zijn, er een dwingende reden van nationaal belang is en de
natuurschade gecompenseerd wordt (ADC-toets). Voor natuurherstel en verbetering in het kader van de stikstofproblematiek heeft het kabinet € 250
mln. vrijgemaakt.
Beide Kamers hebben een Spoedwet aangenomen als juridische basis voor
de uitvoering van het maatregelenpakket. Provincies werken de
maatregelen gebiedsgericht uit. Om de stikstofdepositie structureel te
verminderen en daarmee op de lange termijn onze natuur te beschermen
zijn verdere maatregelen nodig. Dit sluit aan op de oproep van de Verenigde
Naties in het rapport van het Intergouvernementele Platform Biodiversiteit
en Ecosystemen (IPBES) om de achteruitgang van de natuur en biodiver­
siteit te stoppen. Voor de aanpak van de stikstofproblematiek benut het
kabinet de adviezen van het Adviescollege Stikstofproblematiek en trekt
het samen op met het Landbouwcollectief en de verenigde natuurorgani­
saties.
4. Nederland Natuurpositief
Natuur is mooi, kwetsbaar en tegelijk de basis voor al het leven op aarde.
Natuur levert gezonde bodems, schoon water, schone lucht, bestuivers voor
voedselgewassen, natuurlijke weerstand tegen ziekten en veerkracht bij
het opvangen van klimaatverandering. Uit rapportages blijkt dat het
gemiddeld genomen niet goed gaat met de natuur in Nederland. Het
hiervoor genoemde IPBES presenteerde in 2019 een zorgwekkend rapport
over de wereldwijde achteruitgang van de biodiversiteit.
In reactie op deze ontwikkelingen kwam het kabinet in 2019 met een aanpak
voor herstel van onze natuur en biodiversiteit. Enerzijds is Nederland in
internationaal verband voorstander van ambitieuze en meetbare afspraken
voor de toekomst. Anderzijds willen we in eigen land het goede voorbeeld
geven met onder andere een transitie naar kringlooplandbouw. Samen met
provincies presenteerde LNV op de Natuurtop in Groningen de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

14

gezamenlijke ambitie ‘Nederland Natuurpositief’. Het doel is het bestaande
natuurbeleid te versterken en het verbreden van dit beleid naar een natuur­
inclusieve samenleving en daarmee het verbinden van biodiversiteit met
andere maatschappelijke domeinen.
In 2019 is er meer maatschappelijke discussie ontstaan over de achter­
uitgang van de oppervlakte en vitaliteit van bos in Nederland en in de
wereld. Om samenhang te brengen in het bossen-, natuur-, en klimaatbeleid
stelt LNV samen met stakeholders een Bossenstrategie op. Begin 2020 zijn
de ambities en doelen voor de Bossenstrategie gepresenteerd, hierop
volgend wordt de strategie en een uitvoeringsprogramma opgesteld. Met
de Bossenstrategie wordt ook invulling gegeven aan het Klimaatakkoord op
het onderdeel bossen en bomen, en aan verschillende plannen voor het
planten van meer bomen.
De Vijfde Voortgangsrapportage Natuur over 2018 (5e VRN) is in oktober
2019 aangeboden aan de Tweede Kamer. Hieruit kan worden opgemaakt dat
de realisatie van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) op koers ligt om de
afgesproken 80.000 hectare in 2027 te kunnen halen. Er resteerde eind 2018
een opgave van 41.257 hectares. In 2019 is 3.029 hectare nieuwe natuur
gerealiseerd. Dat is een lichte stijging ten opzichte van het jaar daarvoor.
Voor het behoud en de ontwikkeling van onze natuur zijn goede water- en
milieucondities in natuurgebieden en de grote wateren belangrijk. In
aanvulling op de investering van € 95 mln. Natuur en Waterkwaliteit uit
het Regeerakkoord (waaronder € 75 mln. voor Getij Grevelingen) investeert
het kabinet tot en met 2032 voor in totaal € 248 mln. in een 2e tranche
maatregelen voor de ecologie van de Grote Wateren. Na consultatie van
de regio’s is in 2019 ruim € 208 mln. gereserveerd voor verkenningen en
planuitwerkingen voor maatregelen in het IJsselmeergebied en EemsDollard en koppelingen met Hoogwaterbeschermingsprojecten voor de
IJssel, Maas en de Waddenzee. Over de besteding van het resterend budget
van € 40 mln. is overleg gaande met de regio’s.
In 2019 is gestart met de inrichting van een nieuwe governancestructuur
voor natuur- vis- en waterbeheer op de Wadden: de Beheerautoriteit
Waddenzee. De nieuwe structuur is vanaf 1 januari 2020 operationeel.
Natuurinclusieve landbouw
In 2019 heeft LNV de verbinding natuur en landbouw versterkt door de
ondersteuning van experimenten en pilots. Samen met NWO heeft LNV
een call opgesteld om in drie living labs inzicht te verkrijgen in de mogelijk­
heden voor biodiversiteitsherstel. In Noord-Nederland zijn op acht locaties
gebiedsprocessen gestart om met boerenondernemers en andere grond­
gebruikers meer mét de natuur te boeren. Het doel is ervaringen op te doen
en kennis hierover te delen met andere gebieden in Nederland. In opdracht
van LNV heeft Wageningen University & Research (WUR) toekomstbeelden
gevisualiseerd voor verschillende landschapstypen in Nederland. Deze
beelden worden ingezet bij gebiedsprocessen, zoals voor de Regio Deal
Natuurinclusieve landbouw.
Samen met de groene onderwijsinstellingen en provincies heeft LNV een
Green Deal gesloten om natuurinclusieve landbouw te verankeren in het
onderwijs. De samenwerking met de partijen van het Deltaplan Biodiversi­
teitsherstel is geïntensiveerd. Dit heeft geresulteerd in een studie van de
WUR over de meerkosten voor boeren wanneer zij natuurinclusief gaan
ondernemen. In 2019 is LNV gestart met een inventarisatie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

15

belemmeringen in wet- en regelgeving voor natuurinclusieve landbouw.
Overheden kunnen aan de hand hiervan knelpunten wegnemen voor
natuurinclusieve boeren.
5. Naar een veerkrachtige visserijsector in een multifunctionele ruimte
In het voorjaar besloten de Europese Raad en het Europese parlement,
ondanks verzet van de Nederlandse regering, tot een verbod op pulsvissen.
Het verbod noodzaakt veel Nederlandse kottervissers om op een andere
manier te vissen met als gevolg extra investeringen, hogere kosten en
lagere opbrengsten. Omdat het pulsverbod niet is vastgesteld op basis van
het beste beschikbare wetenschappelijke advies heeft de Nederlandse
regering in 2019 een verzoek tot nietigverklaring van dit verbod ingediend
bij het Hof van Justitie van de EU.
Voor de Nederlands visserij zijn perspectieven nodig om een veerkrachtige
sector te blijven in een omgeving waarin steeds meer functies gecombi­
neerd worden. Een toekomstbestendige visserij is duurzamer, selectiever,
met minder uitstoot, minder bodemberoering en minder ongewenste
bijvangsten. In het regeerakkoord is € 15 mln. uitgetrokken voor cofinanciering van een innovatieprogramma in de visserij. In 2019 is subsidie
toegekend aan projecten waarin alternatieven voor de pulsvisserij worden
onderzocht en andere projecten met aandacht voor de verbetering van de
selectiviteit. Ook is in 2019 verder gewerkt aan kaders en regelgeving ten
behoeve van verduurzaming van de visserij. In Brussel is het onderhande­
lingsproces rond de Verordening Technische Maatregelen in de zomer 2019
afgerond en in werking getreden.
In 2019 heeft LNV, samen met stakeholders, gewerkt aan een Noordzeeak­
koord voor de balans tussen natuur, visserij en energie op de Noordzee.
Naar verwachting wordt het akkoord begin 2020 gesloten. Onderdeel van
het akkoord zijn het aanwijzen van beschermde gebieden voor behoud en
versterking van natuur, het veilig en duurzaam medegebruik van
windparken op zee en aanpassing van aard en omvang van de vloot aan
deze veranderingen. Voor de invulling van de opgave voor de kottervisserij
op de Noordzee is een onafhankelijk advies opgesteld. Dit advies is in
december 2019 naar de Tweede Kamer gezonden. De appreciatie bij het
advies zal in samenhang met het Noordzeeakkoord worden gepresenteerd.
6. Horizontale prioriteiten
6.1 Regio en landelijk gebied
Regio Deals
De regio is de omgeving waar verschillende maatschappelijke opgaven
samenkomen. Rijk, regionale overheden en de bedrijven, kennisinstellingen
en maatschappelijke organisaties trekken in regio’s samen op om deze
opgaven aan te pakken en de brede welvaart te vergroten. Dit is het
uitgangspunt van de Regio Deals. In 2019 heeft LNV samen met de regio’s
gewerkt aan de uitwerking van de tweede tranche Regio Deals. Met Natuur­
inclusieve Landbouw Noord-Nederland, Foodvalley, Twente, Achterhoek,
Midden- en West-Brabant, Bodemdaling Groene Hart, Noordoost Fryslân en
Holwerd aan Zee, Zuid- en Oost-Drenthe, Parkstad Limburg, Midden- en
West-Brabant, Noordelijk Flevoland, Den Haag Zuidwest en ZaanIJ zijn alle
12 Regio Deals uit de tweede tranche tussen Rijk en regio gesloten, waarbij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

16

de eerste zes Regio Deals een bijdrage leveren aan de realisatie van de LNVvisie. Regio Deals uit de eerste tranche (Rotterdam Zuid, Brainport
Eindhoven en Zeeland) zijn in uitvoering gebracht. In totaal is er in 2019 voor
circa € 210 mln. uit de Regio Envelop uitgekeerd.
Er is een uitvraag gedaan aan alle regio’s om een voorstel aan te melden
voor de derde tranche Regio Deals waarvoor € 180 mln. beschikbaar is uit
de Regio Envelop. In totaal zijn 26 voorstellen aangemeld. Begin 2020 heeft
het kabinet bekend gemaakt met welke voorstellen het aan de slag gaat om
tot een Regio Deal te komen. Aanvullend heeft LNV in 2019 samen met
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS) gewerkt aan de versterking van de kennisbasis op het
gebied van brede welvaart en de regio.
Interbestuurlijke Programma Vitaal Platteland
De vitaliteit van het landelijk gebied is groot. Initiatieven van ondernemers
laten zien dat zij met hun toekomst bezig zijn en dat veranderingen ook bij
hen vandaan komen. In 2019 is er vanuit het Interbestuurlijk Programma
Vitaal Platteland samengewerkt tussen departementen en medeoverheden
om de vitaliteit van het platteland te bevorderen. In 15 gebieden zijn
gebiedsplannen opgesteld. In deze plannen worden beleidsopgaven op
het terrein van onder meer landbouw, natuur en klimaat verbonden in een
integrale gebiedsgerichte aanpak. LNV heeft daarnaast bijgedragen aan
rijksbrede programma’s, zoals de Regionale Energie Strategieën, de
Nationale Omgevingsvisie en de omgevingsagenda’s.
6.2 Europa en internationaal
Nederland is een wereldspeler in het agrodomein, daarom is ons
innovatieve agrocluster niet alleen belangrijk voor onze nationale economie
en samenleving, maar kunnen we ook van grote betekenis zijn voor de
wereldwijde Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s).
De Europese beleids- en besluitvorming stond in 2019 onder invloed van
de verkiezingen voor het Europees Parlement, de daaropvolgende vorming
van een nieuwe Europese Commissie en de Brexit. In tegenstelling tot de
verwachtingen, vond de Brexit in 2019 niet plaats. Desondanks heeft LNV
zich, samen met andere departementen en uitvoeringsdiensten doorlopend
ingezet om voorbereid te zijn op Brexit om de negatieve gevolgen daarvan
tot een minimum te beperken.
Nederland wil dat het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) meer
bijdraagt aan de verduurzaming van de landbouw. In 2019 is vooruitgang
geboekt in het besluitvormingsproces over de hervorming van het nieuwe
GLB. Er zijn stappen gezet om te komen tot een duurzaam, innovatief,
doelgericht en voor boeren werkbaar GLB. In de aankondiging van een
Green Deal en de Farm to Fork Strategy zet de Europese Commissie deze
koers voort. In februari 2019 organiseerde LNV een internationale
conferentie over hoe eco-regelingen in de aankomende GLB-periode een
impuls kunnen geven aan verduurzaming van de landbouwpraktijk. LNV
heeft zich in Europa ingespannen voor aansluiting van het nieuwe Kader­
programma Horizon Europa (2021–2027) op verduurzaming van de
landbouw.
In 2019 had de Nederlandse agrarische export een omvang van € 94,5 mrd.
LNV heeft zich ingezet voor de markttoegang voor agrarische producten.
Verduurzaming speelt daarbij een steeds grotere rol. Via de export van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

17

verbeterde plantenrassen en biologische bestrijders levert Nederland een
bijdrage aan verduurzaming van de landbouw en verhoging van de voedsel­
zekerheid in derde landen. LNV heeft een nieuw afwegingskader vastgesteld
voor veterinaire markttoegang in derde landen waarbij de uitgangspunten
van kringlooplandbouw centraal staan.
In het jaar waarin het Landbouwradennetwerk het 100-jarig bestaan
feestelijk vierde, is in het buitenland bekendheid gegeven aan de LNV visie
Waardevol en verbonden. Ook in economische missies is de verduurzaming
van de landbouw centraal gesteld, met veel aandacht voor het belang van
innovatie en kennisuitwisseling. De Nederlandse Permanente Vertegen­
woordiging bij de Food and Agriculture Organisation (FAO) in Rome is cochair geworden van de Global Alliance for Climate Smart Agriculture. Op
World Food Day kondigde de Nederlandse regering het Netherlands Food
Partnership aan en samen met de Nederlandse sector voor uitgangsmate­
rialen is het platform SeedNL opgericht.
7 Handhaving en uitvoering
Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA)
In 2019 is het eerste deel van de in het regeerakkoord beschikbaar gestelde
middelen ingezet voor de aanscherping van de handhaving op dierenwelzijn
en voedselveiligheid. Hiermee is het cameratoezicht in slachthuizen
versterkt en worden de mogelijkheden voor betere data-analyse verkend.
Het toezicht is risicogericht en kennisgedreven vormgegeven. De
investering in de nieuwe ICT-ondersteuning is stopgezet. Momenteel wordt
bepaald hoe de NVWA de volgende stappen in haar (ICT-) ontwikkeling kan
maken.
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)
De RVO stimuleert ondernemend Nederland bij duurzaam, agrarisch
innovatief en internationaal ondernemen. In 2019 heeft LNV met RVO
intensief samengewerkt aan de hervormingen van het Gemeenschappelijk
Landbouw- en Visserijbeleid. Ook is verder gewerkt aan de implementatie
van het landbouwperceelsregister in de Basisregistratie Grootschalige
Topografie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

18

Realisatie beleidsdoorlichtingen
Art.

Naam artikel

11

Concurrerende, duurzame en veilige
agro-, visserij- en voedselketens

2013

2014

2015
x

12

Natuur en biodiversiteit

x

2016

2017

2018

2019

Geheel artikel?

x1

Ja
Ja

2

1 Artikel 11: In 2019 is deze beleidsdoorlichting aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 31 104, nr. 6).
2 Artikel 12: De beleidsdoorlichting van voormalig artikel 18 is in december 2015 aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 29).

Overzicht verstrekte garanties (bedragen x € 1.000)
Uitstaande
garanties
2018

Verleend
2019

Vervallen
2019

Uitstaande
garanties
2019

Garantie­
plafond

Garantie voor
Artikel 11 Concurrerende,
investeringen &
duurzame, veilige agro-,
werkkapitaal
visserij en voedselketens
landbouwbedrijven

333.008

36.776

39.931

329.853

120.000

Garantie voor
natuurgebieden en
landschappen

346.540

0

19.038

327.502

679.548

36.776

58.969

657.355

120.000

327.502

20.908

Saldo 2018

Uitgaven
2019

Inkomsten
2019

Saldo 2019

Totaalstand
mutatie volume
risicovoor­
ziening 2019 en
2018

Artikel

Artikel 12 Natuur en
Biodiversiteit

Omschrijving

Totaal

Totaal
plafond

Totaalstand
risicovoor­
ziening
20.908

327.502

Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Uitgaven Ontvangsten
2018
2018

Garantie voor
Artikel 11 Concurrerende,
investeringen &
duurzame, veilige agro-,
werkkapitaal
visserij en voedselketens
landbouwbedrijven

0

0

0

2.332

0

‒ 2.332

Garantie voor
natuurgebieden en
landschappen

0

0

0

0

0

0

0

0

0

2.332

0

‒ 2.332

Artikel 12 Natuur en
Biodiversiteit
Totaal

Overzicht verstrekte leningen (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Uitstaande lening

Looptijd lening

Totaalstand risicovoor­
ziening 2018

Totaalstand mutatie
volume risicovoor­
ziening 2019 en 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

19

Artikel11 Concurrerende, duurzame,
Wageningen
veilige agro-, visserij- en
Research
voedselketens

25.153 tot en met 2027

Artikel 11 Concurrerende, duurzame,
Wageningen
veilige agro-, visserij- en
Research
voedselketens

7.082 tot en met 2022

Artikel 11 Concurrerende, duurzame,
Wageningen
veilige agro-, visserij- en
Research
voedselketens

10.285 tot en met 2029

Artikel 11 Concurrerende, duurzame,
Wageningen
veilige agro-, visserij- en
Research
voedselketens

2.204 tot en met 2030

4. Beleidsartikelen
Artikel 11 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en
voedselketens
A. Algemene doelstelling
LNV streeft naar internationaal toonaangevende, concurrerende, sociaal
verantwoorde, veilige, en dier- en milieuvriendelijke agro-, visserij- en
voedselketens.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van LNV is verantwoordelijk voor:
Stimuleren
• Het versterken van de positie van de Nederlandse agro-, visserij- en
voedselketens, het stimuleren van groene economische groei en het
bevorderen van transparantie en ketenverantwoordelijkheid in de
Nederlandse agro- visserij- en voedselketens.
• Het stimuleren van een adequate en duurzame voedselvoorziening/
voedselzekerheid, voedselkwaliteit op Europees en mondiaal niveau
evenals het bijdragen aan het Europese en internationale landbouw- en
visserijbeleid.
• Het stimuleren van kennisontwikkeling en -doorwerking (ook via
onderwijs), innovatie en nieuwe technologieën voor de maatschappe­
lijke opgaven op het terrein van agro en natuur.
• Het stimuleren van verduurzaming van de productie en de consumptie
van dierlijke en plantaardige producten door middel van nieuwe vormen
van ketensamenwerking en nieuwe marktstrategieën.
• Het breder toepassen van geïntegreerde gewasbescherming door
agrarische ondernemers, evenals het borgen en verbeteren van planten diergezondheid en dierenwelzijn.
Regisseren
• Het borgen van voedselveiligheid. Producenten en partijen uit de
voedselketen zijn primair verantwoordelijk voor de veiligheid van hun
producten en productiewijze. Voedselveiligheid is een gedeelde verant­
woordelijkheid van LNV en VWS/MZS. De Minister voor MZS is verant­
woordelijk voor wetgeving voor voedselveiligheid, waarbinnen de
Minister van LNV verantwoordelijk is voor de wetgeving voor het
houden en slachten van dieren en het keuren en uitsnijden van vlees.
Uitvoeren
• Het doen uitvoeren van een effectief beleid ter realisatie van de doelstel­
lingen uit de Europese regelgeving.
• Het uitvoeren van adequaat veterinair en fytosanitair beleid.
• Het uitoefenen van toezicht en het handhaven van de regelgeving op
het gebied van dier- en plantgezondheid, dierenwelzijn, mest, natuur en
voedselveiligheid (primaire productie en slachterijfase).
• Het uitvoeren van het gemeenschappelijk landbouw- en visserijbeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

20

Beleidsconclusies
Onderstaand wordt ingegaan op de belangrijkste gerealiseerde beleidsre­
sultaten in 2019.
(Glas)tuinbouw
In het voorjaar van 2019 is het tuinbouwakkoord (Kamerstuk 32 627, nr. 30)
getekend, waarbij provincies, greenports, brancheorganisaties, onderwijsen onderzoeksinstellingen en de Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen
met de minister van LNV de krachten hebben gebundeld voor een tuinbouw­
agenda voor de komende jaren.
Mestbeleid
In kader van het Zesde Actieprogramma Nitraatrichtlijn zijn de fosfaat- en
stikstofexcretieplafonds op sector en nationaal niveau vastgelegd.
Daarnaast is de indeling in fosfaatklassen nader verfijnd. In het kader van
het fosfaatrechtenstelsel is de afroming bij overdracht verhoogd van 10%
naar 20% om het aantal uitgegeven rechten versneld in overeenstemming
te brengen met het productieplafond.
In juni 2019 zijn tevens gesprekken met de Europese Commissie gevoerd en
is nadere informatie aangeleverd (Kamerstuk 33 037, nr. 366) in kader van
de onderhandelingen over een verlenging van de huidige derogatie voor
de periode 2020-2021. Het streven is in het voorjaar van 2020 uitsluitsel te
kunnen geven.
Plantaardige productie en plantgezondheid
Gestart is met het bijscholen van erfbetreders met als doel hun kennis op
het gebied van bodem te verbreden. Eveneens zijn de eerste stappen gezet
om binnen het Deltaprogramma Agrarisch Waterbeheer de regionale
kennisverspreiding en toepassing van duurzaam bodembeheer te
versterken. Per 1-1-2020 is de Borgstelling MKB-Landbouwkredieten
uitgebreid met borgstelling voor achtergestelde leningen (Vermogen
Versterkend Krediet) voor jonge agrarische ondernemers, die na de bedrijfs­
overname het bedrijf willen verduurzamen en zo het toekomstperspectief
versterken.
In 2019 is de Toekomstvisie Gewasbescherming 2030 ‘Naar weerbare plant
en teeltsystemen’ aangeboden aan de Tweede Kamer (Kamerstuk 27 858,
nr. 449).
Dierlijke productie en diergezondheid
In 2019 is de aanpak voor transitie naar duurzame veehouderij aan de
Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 28 973, nr. 218). De activiteiten zijn
gebundeld in het Programma duurzame veehouderij, wat valt binnen het
kader van de kringlooplandbouw. Binnen het programma zijn drie sporen
opgestart om de noodzakelijke transitie van de veehouderij te stimuleren
en ondersteunen. Een centraal uitgangspunt van het programma is het in
samenhang benaderen van de verschillende verduurzamingsopgaven. In
2019 is de Regeling sanering varkenshouderij opgesteld en opengesteld.
Doel van de regeling is om geuroverlast in veedichte gebieden te reduceren
door varkenshouders die dat willen, te helpen bij het definitief beëindigen
van hun varkenshouderijlocatie. Ook is een innovatie- en investeringsre­
geling gericht op ontwikkeling en toepassing van integrale brongerichte
emissiereductie uit stallen opgesteld. Deze wordt begin 2020 ook
opengesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

21

Het sectorspecifieke antibioticumbeleid is gecontinueerd in 2019 en de
Stichting Diergeneesmiddelenautoriteit (SDa) concludeert dat het gebruik
van antibiotica in 2018 gemiddeld genomen licht is gedaald maar over de
lange termijn lijkt te stabiliseren. In de periode 2009–2018 is het antibioti­
cumgebruik op basis van verkoopgegevens gedaald met 63,8%. Bij een
sectorspecifiek antibioticumbeleid horen sectorspecifieke reductiedoelstel­
lingen; deze doelstellingen vervangen de generieke huidige 70% reductie­
doelstelling voor de gehele dierhouderij. De sectorspecifieke
reductiedoelstellingen zijn vastgesteld in de zomer van 2019 (Kamerstuk 29
683, nr. 249) en zien op het behalen van een reductiepercentage van
hooggebruikende bedrijven per 2024 en de implementatie van de nieuwe
benchmarkwaarden(-systematiek) van de SDa.
Het actieplan brandveilige stallen 2018-2022 is in gang gezet en er is gekeken
naar aanvullende maatregelen. Daarnaast is nader uitvoering gegeven aan
de beleidsbrief dierenwelzijn (Kamerstuk 28 286, nr. 991), waaronder aan
het toetsingskader voor de positieflijst, criteria voor fokken met bepaalde
hondenrassen, de dialoogtafels Dierenwelzijn en een internationale
conferentie over transport .
Voedsel en Kennis
Het kabinet heeft in 2019 in het kader van het missiegedreven topsectorenen innovatiebeleid de vijf missies binnen het maatschappelijke thema
Landbouw, Water en Voedsel vastgesteld (Kamerstuk 33 009, nr. 70). Op
basis van deze missies hebben de topsectoren samen met kennisinstel­
lingen, regio’s, ngo’s en overheden de Kennis- en Innovatieagenda
2020-2023 (KIA) Landbouw, Water en Voedsel (Kamerstuk 33 009, nr. 81)
opgesteld.
Voedselveiligheid
In 2019 zijn, samen met VWS, de verbeterpunten uit het Actieplan Voedsel­
veiligheid verder doorgevoerd, dit is beschreven in de voortgangsrappor­
tages aan de Kamer (Kamerstuk 26 991, nrs. 549 en 561). Beide
voortgangsrapportages geven aan dat de uitvoering van het Actieplan
Voedselveiligheid grotendeels volgens schema wordt uitgevoerd.
Skal
De uitvoering van het beleid door Skal is nagenoeg geheel tariefgefinancierd. Bij de Najaarsnota 2019 heeft Skal een bijdrage van € 0,7 mln.
ontvangen om daarmee het eigen vermogen te versterken. Skal bevindt zich
in een transitiefase naar een meer risico- en datagericht toezicht op naleving
en daadkrachtige handhaving in combinatie met een gezond financieel
beheer. Dit vraagt de nodige kosten (bijvoorbeeld personeel- en opleidings­
kosten) en investeringen op korte termijn met behoud van voldoende
weerstandsvermogen en een gematigd tarievenbeleid. In 2019 heeft Skal
enige efficiencywinst gerealiseerd door een aantal verbeteringen in de
bedrijfsvoering. Het voorgaande heeft ook een positieve invloed gehad op
de kwaliteit van de taakuitvoering (bijvoorbeeld het minimaal uit te voeren
aantal inspecties). Het noodzakelijke evenwicht tussen ondersteunende en
primaire processen blijft niettemin een aandachtspunt. Meer beleidsinfor­
matie is te vinden in het jaarverslag 2019 van Skal die beschikbaar is op hun
website.
Klimaat
Het Actieprogramma Klimaatadaptatie Landbouw is in samenwerking met
medeoverheden en ketenpartijen tot stand gekomen en vastgesteld
(Kamerstuk 35000-XIV, nr. 95). In 2019 is het klimaatakkoord nader

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

22

uitgewerkt en zijn middelen onder andere ingezet voor subsidies energie­
besparende schermen in kassen, het realiseren van een aantal duurzame
demokassen, methaan pilots, demo’s en onderzoek, bodemonderzoek en
maatregelen en pilots op het terrein bos en klimaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

23

Beleidsinformatie
Kengetal
2014

2015

2016

2017

2018

1. Maatschappelijke appreciatiescore1

Geen meting 7,6

Geen meting 7,7

2. Mate van vertrouwen consumenten in voedsel2

Geen meting 3,2

Geen meting Geen meting 3,2

Export van agrarische producten uit Nederland3
(bedragen x € mln.)

Totaal

2019

Geen meting Geen meting
3,2

- Duitsland

20.820

20.711 22.229

23.365

22.688

23.566

- België

8.652

8.581 9.317

10.373

10.254

10.755

- Ver. Koninkrijk 8.067

8.269 8.461

8.621

8.591

8.696

- Frankrijk

7.122

3.183 7.129

8.048

7.665

7.736

- Italië

3.480

6.714 3.409

3.701

3.427

3.569

- Overige landen 33.561

33.926 34.973

37.594

37.771

40.199

81.702

81.384 85.517

91.703

90.396

94.541

1 Indicator betreft de maatschappelijke waardering onder de Nederlandse bevolking van de landbouw vastgelegd in een rapportcijfer. Bron: Kantar Public. De volgende
waardering komt in 2020 beschikbaar.
2 De NVWA meet op een schaal van 1–5 het vertrouwen van de consument in de veiligheid van voedsel. Meting vindt om de 2 jaar plaats. De NVWA heeft in 2017 geen
onderzoek uitgevoerd naar de mate van vertrouwen van consumenten in voedsel. Dat onderzoek is in 2018 uitgevoerd. De realisatie 2018 is bijgesteld van 3,3 naar 3,2 op
basis van herberekening. Bron: NVWA monitor.
3 Het betreft hier de export van primaire en secundaire agrarische producten. Uitgesloten zijn dus de tertiaire goederen of ook wel de landbouw gerelateerde goederen, zoals
bijvoorbeeld kasmaterialen. De exportcijfers aangaande het afgelopen jaar, in dit geval 2019, zijn voorlopig en nog niet helemaal stabiel. Daarnaast worden bij berekeningen
van exportcijfers door de statische bureaus soms lichte correcties in eerdere jaren doorgevoerd. Bron: Wageningen Economic research en het CBS.

Indicator

Verhouding duurzame/ totale
investeringen1

Referentiewaarde

Peildatum Realisatie 2017 Realisatie

28%

2014

25%

Raming 2019 Realisatie

Bron

2018

2019

Volgt in jaarverslag 2020 35%

Volgt in jaarverslag 2020 WEcR

1 Bovenstaande indicator betreft de verhouding tussen de bedragen in duurzame investeringen en de totale investeringen in de landbouw, tuinbouw en visserij. Voorbeelden
van duurzame investeringen in de land- en tuinbouw zijn Groen Label Kassen en Maatlat Duurzame Veehouderij stallen. Naar verwachting zorgt de uitspraak van de RvS
over de PAS dat het percentage duurzame investeringen fors naar beneden gaat. Wageningen Economic Research raamt dit op 15% voor 2019.

Indicator
Referentiewaarde

Peildatum Raming
2018

Realisatie
2018

Raming
2019

Realisatie 2019

Streefwaarde Planning

Totale CO2-emissie
glastuinbouw1

Circa 7,5 Mton

2013

6,6 Mton

5,7 Mton2

5,2 Mton

Volgt in jaarverslag
2020

4,6 Mton

2020

Energie-efficiency index
voedings- en genotmiddelenindustrie (VGI)3

100%

2005

78%

78,3%

76%

Volgt in jaarverslag
2020

70%

2020

1 De ramingen voor 2018 en 2019 in bovenstaande tabel zijn gebaseerd op de ramingen zoals die waren opgenomen in het jaarverslag 2018 en de begroting 2019. Omdat
convenantspartijen tussentijds op basis van resultaten van de evaluatie van de CO2 sturing (zie Kamerstuk 32 813, nr. 149) afgesproken hebben het CO2 doel voor 2020
technisch aan te scherpen van 6,2 Mton naar 4,6 Mton, zijn hiermee ook de ramingen voor 2018 en 2019 lineair bijgesteld naar respectievelijk 5,3 Mton in 2018 en 4,9 Mton
in 2019 . Daarnaast loopt er op dit moment nog een studie naar rekenmethodiek CO2-emissies en wijzigingsgronden CO2 convenant dat uiteindelijk weer van invloed kan
zijn op de doelstelling. Doordat het jaarverslag , conform de Rijksbegrotingsvoorschriften, het spiegelbeeld is van de begroting worden aanpassingen pas zichtbaar in
de volgende ontwerpbegroting.
2 Bron: Wageningen Economic Research
3 Hoe lager het percentage, hoe efficiënter. Bron: RVO.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

24

Indicator

Mate van afname van
antibiotica- in de
dierhouderij1

Referentie-waarde Peildatum Realisatie
2018

Raming 2019

Realisatie 2019

Antibioticaverkoop in 2009

Was niet
bepaald

Volgt in jaarverslag 70% reductie (ten
2020
opzichte van 2009)

2009

63,8%

Streefwaarde

Planning
Is nog niet
bepaald

1 Bron: Stichting Diergeneesmiddelenautoriteit (SDa).

Referentie-waarde

Peil datum Realisatie 2018

Raming 2019 Realisatie 2019 Streefwaarde Planning

80%

April 2009

90%

Indicator
Nalevingsniveau HACCP-verplichting1

90,6%

91,1%

90%

2019

1 Het betreft het percentage van het totale aantal gecontroleerde bedrijven met een wettelijk verplicht Hazard Analysis and Critical Control Points (HACCP)-systeem uit het
eerste deel van de vleesketen (slachthuizen, uitsnijderijen en koel- en vrieshuizen) dat aan alle controle-items voor HACCP voldoet. Bron: NVWA.

Indicator
Referentiewaarde

Peil

Realisatie 2018 Raming 2019 Realisatie 2019

Streefwaarde

Planning

datum
1 Klanttevredenheid1

8,3

2017

8,6

8,4

8,7

8

2020

2 Kennisbenutting door beleid, bedrijfsleven en 97%
maatschappelijke organisaties

2017

97%

> 90%

93%

>80%

2020

3 Percentage innoverende agrarische bedrijven 10,8%

2015

8%

10%

Volgt in jaarverslag
2020

10%

2020

2

1 Ad. 1. en 2. De scores in bovenstaande tabel geven de gerealiseerde waarden van klanttevredenheid en kennisbenutting voor het onderzoek waarvoor WR subsidie
aanvraagt.
2 Dit geeft het percentage van de bedrijven weer dat product- of procesinnovaties heeft doorgevoerd. Het gaat hierbij zowel om bedrijven die als eerste bedrijf iets nieuws
hebben doorgevoerd als om innovatieve volgers (vroege volgers). De realisatie over 2019 wordt in de loop van 2020 bekend. Bron: WEcR.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

25

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid Artikel 11 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Verplichtingen

Vastgestelde
begroting

Verschil

2015

2016

2017

2018

2019

2019

2.019

623.541

673.900

662.357

733.422

810.906

745.594

65.312

Waarvan garantieverplichtingen

28.430

37.690

49.379

44.715

36.776

124.627

‒ 87.851

Waarvan overige verplichtingen

595.111

636.210

612.978

688.707

774.130

620.967

153.163

Uitgaven

667.686

642.217

614.513

661.414

745.627

646.620

99.007

Waarvan juridisch verplicht
(percentage)

97%

Subsidies

90.430

103.230

47.117

134.104

147.880

102.869

45.011

Agrarisch ondernemerschap

9.496

4.972

5.695

5.821

6.138

5.318

820

Duurzame veehouderij

14.088

10.702

16.464

2.883

574

110

464

Plantaardige productie

9.562

9.917

7.496

8.927

11.758

12.647

‒ 889

Diergezondheid en dierenwelzijn

3.368

Kennisontwikkeling en (agrarische)
innovatie

3.416

586

34

100.749

108.075

79.439

28.636

Visserij

1.212

1.425

225

0

3.990

0

3.990

Europees Fonds voor Maritieme
Zaken en Visserij

5.017

2.304

6.970

1.728

1.780

5.355

‒ 3.575

Regeling apurement

11.799

65.329

8.312

8.881

2.593

0

2.593

Storting begrotingsreserve
landbouw

3.525

1.812

0

0

0

Storting begrotingsreserve
apurement

28.947

8.003

108

1.782

0

9.184

3.333

3.788

Garanties

33.862

6.652

2.682

3.904

52.481

6.752

45.729

Storting bijdrage
begrotingsreserve

3.008

3.008

632

2.592

4.149

3.627

522

0

Storting begrotingsreserve visserij

Bijdrage borgstelling
vermogensversterkende kredieten

3.788

46.000

Verliesdeclaraties
Borgstellingsfaciliteit

28.347

Garantstelling Marktintroductie
Innovaties

2.507

Opdrachten

9.184

46.000

3.644

2.050

1.312

2.332

3.125

‒ 794

‒ 46.020

136.504

121.118

117.395

42.121

45.473

91.493

Agrarisch ondernemerschap

2.849

1.728

2.114

1.227

2.796

3.682

‒ 886

Duurzame veehouderij

4.282

4.044

2.896

2.333

1.824

14.322

‒ 12.498

Plantaardige productie

1.057

1.462

1.416

3.275

6.384

8.767

‒ 2.383

Mestbeleid

9.161

3.411

2.950

2.744

3.187

13.081

‒ 9.894

Visserij

3.398

1.683

1.243

271

676

70

606

Integraal voedselbeleid

3.820

5.562

4.412

7.417

7.534

21.950

‒ 14.416

Plantgezondheid

1.758

1.666

1.360

4.103

3.014

5.138

‒ 2.124

Diergezondheid, dierenwelzijn en
antibiotica

8.044

9.301

6.680

7.482

7.195

10.128

‒ 2.933

Kennisontwikkeling en (agrarische)
innovatie

100.394

87.566

83.189

10.817

10.033

11.401

‒ 1.368

Voedselzekerheid en internationaal
en Europees landbouwbeleid

1.741

4.695

11.138

2.452

2.831

2.954

‒ 123

299.561

310.202

336.754

373.004

389.811

329.100

60.711

7.733

7.869

7.513

7.570

9.226

7.686

1.540

0

897

6.827

7.232

8.068

5.760

2.308

141.829

152.451

157.072

177.446

200.997

168.767

Bijdragen aan agentschappen
Rijksrederij
Rijksdienst voor Volksgezondheid
en Milieu
Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

32.230

26

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

Rijksdienst Voor Ondernemend
Nederland

149.999

148.985

165.342

180.756

171.520

146.887

Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s

82.746

78.720

79.327

95.562

94.737

101.755

‒ 7.017

College toelating
gewasbeschermingsmiddelen en
biociden

2.751

1.953

3.740

2.856

2.573

1.291

1.282

0

0

0

750

‒ 750

75.221

75.232

74.443

91.502

91.048

92.660

‒ 1.612

0

0

1.876

‒ 1.876

1.535

1.144

1.204

5.178

‒ 4.062

Centrale Commissie Dierproeven
Wageningen Research
ZonMw (dierproeven)

24.633

Medebewind/voormalige
productschappen

4.774

Bijdragen aan (inter)nationale
organisaties

10.519

10.042

9.975

8.333

10.958

10.264

694

FAO en overige contributies

10.519

10.042

9.975

8.333

10.958

10.264

694

Bijdragen aan (andere)
begrotingshoofdstukken

14.064

12.253

21.263

4.387

4.287

4.387

‒ 100

1.116

Diergezondheidsfonds

14.064

12.253

21.263

4.387

4.287

4.387

‒ 100

Ontvangsten

123.539

136.431

110.457

67.271

78.112

39.950

38.162

Agrarisch ondernemerschap
Agroketens
Agrarische innovatie en overig

0

0

11.331

1.463

478

245

233

267

1.015

10.222

10.563

7.635

0

7.635

0

754

268

297

61

0

61

Mestbeleid

3.324

10.724

6.917

4.248

7.975

7.209

766

Visserij

9.154

7.496

5.688

4.362

14.331

6.993

7.338

Garanties (provisies
borgstellingsfaciliteit)

1.696

2.008

2.682

1.885

1.824

2.925

‒ 1.101

Plant- en diergezondheid
Diergezondheid en dierenwelzijn
Voedselveiligheid en kwaliteit

328

679

253

177

5.035

0

5.035

2.399

3.165

6.580

5.897

7.880

1.000

6.880

46

3

0

Kennisontwikkeling en (agrarische)
innovatie

15.449

13.307

23.326

13.858

14.763

12.157

2.606

Voedselzekerheid en internationaal
en Europees landbouwbeleid

40.697

20.411

14.428

6.377

4.561

5.926

‒ 1.365

Agentschappen

5.689

3.089

471

5.520

7.652

0

Zbo’s en RWT’s
Onttrekkingen begrotingsreserve

2.113
44.490

73.765

28.290

12.621

3.804

7.652
2.113

3.495

309

E. Toelichting op de instrumenten
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2019, zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de
staffel die te vinden is in de leeswijzer van dit jaarverslag.
Verplichtingen
De hogere verplichtingen van € 65,3 mln. worden met name veroorzaakt
(€ 46 mln.) als gevolg van de verwerking van het in het regeerakkoord
afgesproken bedrijfsovernamefonds voor startende jonge boeren en
tuinders (het Jonge Boeren Fonds). Hiervoor werd in 2019 € 50 mln.
toegevoegd. Hiervan is € 4 mln. overgeboekt naar NWO/Regieorgaan SIA
voor het opleidings- en coachingstraject van het bedrijfsovernamefonds.
Een budget van € 46 mln. is gestort in de risicovoorziening vermogensver­
sterkende kredieten. De resterende verhoging van het verplichtingenbudget
(€ 19,3 mln.) is een saldo van verschillende verplichtingenbijstellingen
gedurende 2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

27

Uitgaven
Subsidies
Kennisontwikkeling en agrarische innovatie.
De € 28,6 mln. hogere uitgaven hangen voor € 14,7 mln. samen met de
overheveling vanuit het opdrachtenbudget voor de Voedselagenda naar
subsidiebudgetten voor onder andere Wageningen Research. Verder is voor
€ 13,9 mln. extra subsidie beschikbaar gesteld aan Wageningen Research
vanuit andere begrotingsonderdelen vanwege toegevoegde middelen uit
de enveloppes van het regeerakkoord voor klimaat (energiebeleid, bodem­
vruchtbaarheid), natuur en waterkwaliteit (6e actieprogramma nitraat­
richtlijn) en voor voedselzekerheid en visserijbeleid.
Storting reserve apurement
De storting in de reserve apurement valt € 9,1 mln. hoger uit dan begroot.
De reserve apurement is bestemd voor het betalen van financiële correcties
die door de Europese Commissie worden opgelegd- als de uitvoering van
het EU-beleid niet conform de gestelde voorschriften is. Er wordt € 8 mln.
gestort ter compensatie van eerdere uitnames. Daarnaast wordt de
ontvangen provinciale bijdrage (€ 1,1 mln.) als risicoreservering voor
provinciale POP3 maatregelen gestort.
Garanties
De uitgaven ten opzichte van de vastgestelde begroting 2019 vallen € 43,
4 mln. hoger uit dan begroot. Dit wordt met name veroorzaakt door het voor
garanties bestemde deel van € 46 mln. voor een bedrijfsovernamefonds
voor startende jonge boeren en tuinders (het Jonge Boeren Fonds). In het
regeerakkoord is afgesproken dat er hiervoor € 75 mln. beschikbaar komt.
Deze middelen waren reeds toegevoegd aan de begroting van LNV. Van
de € 75 mln. is € 11 mln. bestemd voor opleiding en coaching en € 64 mln.
voor garanties. Er is een verdeling gemaakt over de jaren 2019 en 2020 van
€ 50 mln. voor 2019 en € 25 mln. voor 2020. In 2019 is via OCW € 4 mln.
overgemaakt aan NWO/Regieorgaan SIA voor de regeling ’Praktijkkennis
Voedsel en Groen: Living Labs voor Duurzame Bedrijfsovername’, waarmee
invulling wordt gegeven aan het opleidings- en coachingstraject van het
bedrijfsovernamefonds. Het voor garanties bestemde deel van € 46 mln.
voor 2019 is gestort in de risicovoorziening vermogensversterkende
kredieten. Het saldo van 43 mln. wordt verklaard doordat de gerealiseerde
uitgaven aan verliesdeclaraties lager uitvallen (€ 2,3 mln.).
Opdrachten
Duurzame veehouderij
De uitgaven ten opzichte van de vastgestelde begroting 2019 vallen € 12,5
mln. lager uit. De lagere realisatie wordt grotendeels verklaard door
enerzijds overboekingen naar het instrument waar onderzoeksgelden voor
Wageningen Research worden verantwoord (€ 5,3 mln.), in dit geval voor
onderzoeken in het kader van het Klimaatakkoord (methaanemissie en
bodemkoolstof), en anderzijds door het doorschuiven van klimaatgelden
naar 2020 of later (€ 4,7 mln.) vanwege een gewijzigde planning. Daarnaast
wordt saldo het budget verlaagd met € 2,5 mln., onder andere vanwege
vertraging bij projecten en een bijdrage aan het eigen vermogen van Skal.
Mestbeleid
De realisatie op deze post is € 9,9 mln. lager dan geraamd. Dat komt onder
andere door overhevelingen van middelen naar andere onderdelen van
de begroting. Concreet gaat het om een opdracht aan Wageningen Research
ten behoeve van kennisontwikkeling op basis van 6e actieprogramma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

28

Nitraatrichtlijn (circa € 3 mln.), opdrachten aan RVO voor 6e Actiepro­
gramma en meerwerk fosfaatrechtenstelsel (circa € 5,5 mln. en een opdracht
aan de NVWA in het kader van het 6e actieprogramma (circa € 2 mln.))
Daarnaast is ook budget toegevoegd, onder andere ten behoeve van imple­
mentatie EU meststoffenverordening en de Versterkte Handhavingsstra­
tegie (VHS).
Integraal voedselbeleid
De realisatie op deze post is € 14,4 mln. lager dan geraamd. Dit wordt voor
een groot deel veroorzaakt doordat een deel (€ 9,9 mln.) van het budget
overgeheveld naar het subsidiesbudget Kennsontwikkeling en innovatie
van waaruit de Wageningen Research wordt betaald. Het gaat hierbij onder
andere om onderzoeksactiviteiten op het gebied van een duurzaam, gezond,
veilig en verantwoord voedselsysteem. Ook voor de topsectoren is hieruit
de publieke bijdrage bekostigd, die naast de private bijdrage wordt gezet.
Tevens is bij de Voedselagenda € 4,8 mln. overgeheveld naar het subsidie­
budget Kennisontwikkeling en innovatie ten behoeve van het programma
Duurzaam Door en Jong Leren eten.
Bijdragen aan agentschappen
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
De uitgaven ten opzichte van de vastgestelde begroting 2019 vallen € 32,2
mln. hoger uit. Een deel van de verhoging betreft de bijdrage aan de proble­
matiek reistijd=werktijd (€ 7,6 mln.). Daarnaast gaat het om een bijdrage
voor het afdekken van de problematiek voor de derving van inkomsten,
omdat de initiële opleidingskosten dierenartsen van NVWA en KDS niet
meer mogen worden geretribueerd volgens een uitspraak van het College
voor Beroep van het Bedrijfsleven (€ 4,4 mln.). Dit leidt eveneens tot een
terugbetaling over vorige jaren als gevolg van dezelfde uitspraak (€ 6,5
mln.). Andere oorzaken zijn het dempen van de jaarlijkse verhoging van
retributietarieven (€ 1,3 mln.), het verlagen van retributietarieven door het
compenseren van de btw op de productie door het nieuwe lab Wageningen
Food Safety Research (WFSR) (€ 1 mln.) en een bijdrage voor de kosten van
vervoersdocumenten export dierlijke mest uit e-CertNL (€ 0,7 mln.).
Ook heeft de NVWA extra bijdragen ontvangen voor het uitvoeren van
een herbezinning als gevolg van het stopzetten van Inspect (€ 3 mln.), voor
juridische taken overgedragen door de Rijksdienst Voor Ondernemend
Nederland (€ 2,1 mln. ), voor de uitvoering van de 6e actieprogramma
nitraatrichtlijn (€ 2,1 mln. ), voor verbeteringen na aanleiding van het
2Solve-rapport (€ 1,6 mln.), voor de nieuwe Controleverordening (€ 1,0
mln), voor controles in het kader van de Basis Betalingsregelingen (€ 0,6
mln.) en bijdragen voor diverse andere activiteiten (€ 1,7 mln.). Vanwege
de vertraging van de Brexit is een gedeelte van het daarvoor geoormerkt
budget teruggegeven aan de generale middelen (-€ 6 mln.). Daarnaast
waren er overige verschuivingen op het budget (€ 4,6 mln.).
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland
De hogere uitgaven voor RVO.nl van € 24,6 mln. hebben voor € 21,4 mln.
betrekking op aanvullende opdrachten aan RVO en voor € 3,2 mln. op loonen prijsbijstelling. De aanvullende opdrachten hebben betrekking op de
uitvoering van het fosfaatrechtenstelsel en het fosfaatreductieplan (€ 9,3
mln.), voorbereidingen op de implementatie van het Gemeenschappelijk
Landbouw Beleid 2021-2027 en het opnemen van de perceelsregistratie in
de Basisregistratie Geografische Topografie (€ 5 mln.) het 6e actiepro­
gramma nitraatrichtlijn (€ 3,7 mln.) en de sanering varkenshouderij (€ 1,1
mln.) en overige aanvullende opdrachten (€ 2,3 mln.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

29

Ontvangsten
Agroketens
De ontvangsten ten opzichte van de vastgestelde begroting 2019 vallen € 7,
6 mln. hoger uit. Dat komt met name omdat ZuivelNL een bijdrage (circa
€ 6,8 mln.) heeft geleverd aan de uitvoeringskosten die RVO maakt in het
kader van het fosfaatreductieplan.
Visserij
De ontvangsten vallen € 7,3 mln. hoger uit ten opzichte van de vastgestelde
begroting 2019. Deze hogere ontvangsten hebben betrekking op een niet
geraamde ontvangst met betrekking tot de EU bijdrage in het kader van
het EFMZV.
Plant- en diergezondheid
De ontvangsten vallen € 5 mln. hoger uit ten opzichte van de vastgestelde
begroting 2019. Dit als gevolg van een technisch-administratieve wijziging
die in 2019 heeft plaatsgevonden met betrekking tot de opdracht aan RVO
voor de uitvoering van identificatie en registratie van dieren, waarvoor leges
in rekening worden gebracht. De uitvoeringskosten van RVO en de
ontvangsten van de sector werden tot 2019 gesaldeerd en vanaf dit jaar
gescheiden verantwoord. Dit is in de begroting verwerkt door de uitvoe­
ringskosten van RVO te verhogen en tegelijkertijd voor hetzelfde bedrag
leges-ontvangsten te ramen.
Diergezondheid en dierenwelzijn
De ontvangsten vallen € 6,9 mln. hoger uit dan geraamd en hangen samen
met een toename van de opbrengsten uit bestuurlijke boetes in het kader
van de Wet Dieren.
Agentschappen
De ontvangsten vallen € 7, 6 mln. hoger uit door een verrekening van de LNV
opdracht 2018 aan RVO. Dit is met name ontstaan door efficiencyvoordelen
en het uitvoeren van minder werk dan aanvankelijk geraamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

30

Toelichting op de begrotingsreserves
Begrotingsreserve landbouw (bedragen x € 1.000)
Stand 1/1/2019

25.367

+ Storting

0

– Onttrekking

1.211

Stand per 31/12/2019

24.156

Toelichting:
De reserve landbouw wordt gebruikt om fluctuaties op enkele
(subsidie)regelingen op te vangen. Op grond van de uitgaven in 2019 is
€ 0,71 mln. onttrokken voor cacao-uitgaven. Ten behoeve van flankerend
beleid pelsdierhouderij is € 0,5 mln. uitgegeven. Het resterende bedrag in
de reserve is met name gereserveerd voor flankerend beleid (slopen en/of
ombouwen van stallen of gebouwen) voor de pelsdierhouderij in verband
met het ingaan van het verbod op het houden van pelsdieren vanaf 1 januari
2024.
Begrotingsreserve apurement (bedragen x € 1.000)
Stand 1/1/2019

92.307

+ Storting

9.184

- Onttrekking

12.754

Stand per 31/12/2019

88.737

Toelichting:
De storting van € 9,2 mln. in de begrotingsreserve apurement heeft te
maken met de bijdrage van de provincies aan de risicoreserve om correcties
van de Europese Commissie (EC) die verband houden met maatregelen van
het Plattelandsontwikkelingsprogramma waarvoor zij verantwoordelijk zijn,
af te dekken. Daarnaast is er een bijdrage gedaan vanuit de LNV begroting.
De onttrekkingen hebben betrekking op correcties van de EU vanwege een
niet EU-conforme uitvoering van EU-(subsidie)regelingen.
Begrotingsreserve visserij (bedragen x € 1.000)
Stand 1/1/2019

20.777

+ Storting

3.788

– Onttrekking

0

Stand per 31/12/2019

24.564

Toelichting:
De storting is het niet bestede deel van de nationale cofinanciering voor
de regelingen van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
2014–2020 waaraan Nederland zich in het Operationeel programma voor
het EFMZV gecommitteerd heeft. Het budget blijft zo behouden voor
toekomstige uitgaven van dit programma waarvoor nog verplichtingen
kunnen worden aangegaan en uitgaven kunnen volgen tot en met 2023.
Een bedrag van € 13,7 mln. is juridisch verplicht, het resterende bedrag is
op grond van het operationeel programma volledig bestuurlijk gebonden.
Begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit (bedragen x € 1.000)
Stand 1/1/2019

16.759

+ Storting

4.149

- Onttrekking

0

Stand per 31/12/2019

20.908

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

31

Toelichting:
De begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit is bedoeld om de verliesdecla­
raties te betalen die voortvloeien uit garantstellingen aan banken waarmee
innovatieve en duurzame investeringen worden gefaciliteerd. De in 2019
ontvangen provisies en de reguliere LNV begrotingsbijdrage zijn tezamen
hoger dan nodig is ter dekking van betaalde verliesdeclaraties. Het verschil
is in de begrotingsreserve gestort ten behoeve van toekomstige verliesde­
claraties. Hieronder ligt een veelvoud aan verleende garantstellingen.
Daarmee is de begrotingsreserve 100% juridisch verplicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

32

Artikel 12 Natuur en biodiversiteit
A. Algemene doelstelling
LNV streeft naar een sterke en veerkrachtige natuur, verweven met de
economie en optimaal bijdragend aan duurzaam maatschappelijk welzijn.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van LNV is verantwoordelijk voor het in nationaal, EU- en
mondiaal verband beschermen en versterken, alsmede duurzaam benutten
van natuur en biodiversiteit. Het Rijk werkt hieraan, in lijn met de Rijksna­
tuurvisie Natuurlijk verder (2014), in verschillende rollen op uiteenlopende
werkterreinen. Voor natuur op land is binnen de overheid de samenwerking
met de provincies cruciaal: binnen de kaders van de Wet natuurbe­
scherming zijn de provincies verantwoordelijk voor het realiseren van
natuurdoelen. De Minister van LNV is verantwoordelijk voor de kaders van
behoud, versterken en duurzaam benutten van de nationale natuur en
biodiversiteit. Voor de natuurkwaliteit van de Rijkswateren en voor de inter­
nationale samenwerking op natuurgebied, treedt de Minister als eerstver­
antwoordelijke op. De Minister is mede verantwoordelijk voor het
stimuleren en anderszins versterken van de maatschappelijke betrok­
kenheid bij het beschermen, versterken en duurzaam benutten van natuur
en biodiversiteit.
Stimuleren en faciliteren
• Ondersteunen van de positieversterking nationale parken.
• Helpen realiseren van innovatieve combinaties tussen natuur en
maatschappelijke en economische activiteiten.
• Bevorderen van behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit in het
agrarisch gebied en agroketens.
• Versterken van internationale aandacht voor regulering van handel in
bedreigde soorten en tegengaan van illegale handel.
• Ontwikkeling en toepassing van natuurlijk-kapitaal-rekening in zowel
publiek domein als bedrijfsleven en bevorderen dat bedrijven, financiële
instellingen en de overheid transparant zijn over hun impact op en
afhankelijkheid van natuurlijk kapitaal.
• Stimuleren van de inzet van de Nederlandse bos-, natuur- en houtsector
in het energie- en klimaatbeleid en het bevorderen van de duurzame
bijdrage van bos en natuur aan de groene grondstoffenvoorziening.
• Maatschappelijke initiatieven in lijn met de natuurvisie van het Rijk.
Regisseren
• Samen met andere overheden en bedrijfsleven inzetten op het bereiken
van beleidsdoelen voor 2020 van het mondiale biodiversiteitsverdrag
(Convention on Biological Diversity, CBD), de Europese Biodiversiteits­
strategie en de Agenda 2030 voor Duurzame Ontwikkeling (Sustainable
Development Goals) op het terrein van natuur en biodiversiteit.
• Ten behoeve van het ontwikkelen van een nieuw CBD raamwerk van
beleidsdoelen voor de periode 2020-2030 , de Nederlandse inzet in inter­
nationaal overleg over natuur en biodiversiteit zó organiseren, dat
publieke en private sectoren hun rol en verantwoordelijkheid kunnen
nemen in de keten voor behoud en versterking van natuur en biodiver­
siteit.
• Versterken van natuurkwaliteit in de Grote Wateren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

33

Uitvoeren
• Met provincies nakomen van afspraken die gemaakt zijn in het
Natuurpact en samen met provincies en IenW/RWS monitoren van de
toestand van de natuur en biodiversiteit en benutting van natuur op land
en in het water.
• Onderhouden en handhaven Wet natuurbescherming en Wet
grondslagen natuurbeheer- en bescherming Caribisch Nederland.
• Voorbereiding en uitvoering van internationale en in EU-verband
gemaakte afspraken over de internationale handel in bedreigde dieren
en planten.
• Implementatie van het Europese exotenbeleid. De provincies zijn verant­
woordelijk voor het beheer van invasieve exoten.
• Het doen uitvoeren - onder andere door de diensten (RVO.nl, NVWA) van de in de Wet natuurbescherming vastgelegde rijkstaken.
• Het doen uitvoeren van regelingen en programma’s (zoals met
provincies, en ministeries IenW en Defensie, Aanpak Stikstof,
Programma naar een Rijke Waddenzee, de natuuronderdelen van de
Mariene Strategie en het beheer van Kroondomeinen).
• Staatsbosbeheer, in samenhang met zijn maatschappelijke omgeving,
in staat stellen uitvoering te geven aan zijn kerntaken en overige
opgedragen taken, zoals bedoeld in de Wet verzelfstandiging Staatsbos­
beheer.
C. Beleidsconclusies
Uit onderzoek van onder meer het Planbureau van de Leefomgeving en
het Centraal Bureau van de Statistiek en uit de rapportages die het Rijk in
2019 aan de EU en de VN heeft moeten aanleveren, is gebleken dat de natuur
in natuurgebieden in Nederland gemiddeld genomen niet meer achteruit
gaat, maar ook dat het herstel kwetsbaar is en dat de biodiversiteit in
agrarisch gebied nog steeds een dalende lijn kent . De natuur staat nog
onveranderd onder druk als gevolg van klimaatverandering en habitat
verlies.
In 2019 is uit de klimaatenveloppe € 2,5 mln. toegevoegd aan de begroting
voor het uitvoeren voor onderzoekprojecten op het gebied van klimaatslim
bos- en natuurbeheer.
Verder is in 2019 uit deze enveloppe € 6 mln. toegevoegd aan de begroting
voor pilots en onderzoek voor landgebruik op veenweiden, met als doel om
te komen tot reductie van CO2-uitstoot en bodemdaling door het tegengaan
van oxidatie van veen.
In 2019 zijn diverse evaluaties uitgevoerd en aangeboden aan de Tweede
Kamer. Onder andere het Programma natuurlijk ondernemen (waaronder
de Subsidieregeling innovatieve projecten biodiversiteit) (Kamerstuk 33
576, nr. 166 )), en de vijfde voortgangrapportage natuur (Kamerstuk 33 576,
nr. 168 ). Een toelichting op deze evaluaties kunt u vinden in de evaluatie­
bijlage van dit jaarverslag.
Staatsbosbeheer
In 2019 bestaat circa 13% van de omzet van Staatsbosbeheer uit een bijdrage
ten laste van de LNV begroting en is bedoeld voor de organisatiekosten en
specifieke taken. Bij de uitvoering van het beleid door Staatsbosbeheer is
de uitvoeringsagenda van het in 2014 met EZ afgesloten convenant een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

34

belangrijk uitgangspunt (zie: https://www.staatsbosbeheer.nl/~/media/07over-staatsbosbeheer/convenant-staatsbosbeheer-maatschappelijkeonderneming-2014 ). De uitvoeringsagenda in 2019 bestond bijvoorbeeld
onder andere uit Deltanatuur (uitvoering van het programma Nadere
Uitwerking Rivieren Gebied (NURG), Natuurinclusieve landbouw en het
Nationale Parken Bureau. Tot en met 2019 zijn 44 van de 55 NURG-projecten
gereed gekomen waarmee ca 5.000 ha aan natuur- en hoogwaterbescher­
mingsgebieden is gerealiseerd. Op 15 mei 2019 is door het Nationale
Parkenbureau in samenwerking met een externe partij een campagne
gestart om drie natuurgebieden met internationale potentie in het
buitenland onder de aandacht te brengen. Ook zijn er in 2019 diverse pilots
gestart waarbij boeren extensiveren op eigen grond en daarbij tegen een
lagere vergoeding bij Staatsbosbeheer grond kunnen pachten. Meer
beleidsinformatie is te vinden in het jaarverslag 2019 van Staatsbosbeheer,
dat beschikbaar is op hun website.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

35

Beleidsinformatie
Percentage niet bedreigde soorten
1995

2005

2017

2018

2019

61,4%

61,2%

60,8%

60,8%

Nog niet bekend

Bron: CBS
Deze indicator geeft het percentage soorten dat niet op de rode lijst van
bedreigde soorten staat. Bij een waarde van 100% staan er geen zoogdieren,
vogels, reptielen, amfibieën, libellen of vaatplanten meer op de rode lijst.
Het percentage niet-bedreigde soorten is tot en met 2018 met 60,8% iets
lager dan is gepresenteerd over de periode tot en met 2006 (was 61,2%). Dit
komt voornamelijk door de berekening van de achteruitgang van hogere
planten. Deze achteruitgang is niet in één keer in het afgelopen jaar gerea­
liseerd, maar heeft geleidelijk over de afgelopen jaren plaatsgevonden. De
tijdreeks van de metingen aan hogere planten, sinds het verschijnen van
de officiële Rode Lijst van planten (2012), was echter tot nu toe niet lang
genoeg om veranderingen met statistische zekerheid vast te stellen. De
cijfers voor 2019 zijn nog niet bekend en volgen in het jaarverslag 2020.
Aantal leden natuurbeschermingsorganisaties (x 1.000)
2005

2010

2015

2016

2017

2018

2019

2.221

2.130

1.962

1.938

1.884

1.826

Nog niet bekend

Bron: Vroege Vogels Parade 1999, 2003, 2004, 2005 tot en met 2015; Tot
2003: Natuurmonumenten, de Landschappen, Wereld Natuur Fonds (WNF),
Vogelbescherming. Gegevens ontleend aan Compendium voor de
leefomgeving.
In 2018 is de totale aanhang van de vier grootste natuurorganisaties verder
gedaald (1.826.391). Wereld Natuur Fonds (WNF) verloor 8% van haar leden.
Bij Natuurmonumenten was sprake van een lichte stijging van het
ledenaantal met 3%. WNF en Natuurmonumenten hebben de steun van
circa 9% van de Nederlandse huishoudens. Particuliere natuurbescher­
mingsorganisaties spelen in Nederland een grote rol bij het beheer van
natuurgebieden en het vormen van maatschappelijk draagvlak voor natuur
en landschap. Natuurmonumenten en de gezamenlijke Provinciale
Landschappen richten zich op beheer en aankoop van Nederlandse natuur.
Het WNF richt zich op bescherming van wereldwijde natuur. Het aantal leden
in 2019 is nog niet bekend en wordt opgenomen in het jaarverslag van 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

36

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid Artikel 12 (bedragen x €1.000)
Realisatie
2015

Verschil

2017

2018

2019

2019

2019

111.508

110.568

697.136

113.864

583.272

Waarvan overige verplichtingen

111.508

110.568

679.136

113.864

583.272

Uitgaven

115.829

117.313

649.716

128.010

521.706

Verplichtingen

2016

Vastgestelde
begroting

Waarvan garantieverplichtingen

0

Waarvan juridisch verplicht (percentage)

0

90%

Subsidies

8.225

2.594

36.211

2.515

33.696

Vermaatschappelijking Natuur en
Biodiversiteit

6.106

1.037

1.000

1.037

‒ 37

Natuur en biodiversiteit op land

1.329

772

1.143

693

450

790

785

790

785

5

33.278

0

33.278

Beheer Kroondomein
Regio Deal
Leningen

26.731

27.345

25.297

27.345

‒ 2.048

Rente en aflossingen voor bestaande
leningen

26.731

27.345

25.297

27.345

‒ 2.048

Opdrachten

17.483

30.898

32.457

42.364

‒ 9.907

Natuur en Biodiversiteit Grote wateren

5.547

7.412

9.336

11.311

‒ 1.975

Vermaatschappelijking Natuur en
Biodiversiteit

6.099

3.371

4.256

5.859

‒ 1.603

Overige stelsel activiteiten

1.543

1.569

4.068

1.599

2.469

Internationale Samenwerking

3.479

3.341

2.495

3.715

‒ 1.220

Natuur en Biodiversiteit op land

371

9.457

9.518

10.961

‒ 1.443

Caribisch Nederland

443

423

2.572

419

2.153

0

5.325

119

8.500

‒ 8.381

93

0

93

1.459

600

983

200

783

Klimaatimpuls natuur en biodiversiteit
Regio deals
Bijdragen aan medeoverheden
Caribisch Nederland

1.459

600

983

200

783

Bijdragen aan agentschappen

34.140

27.892

25.597

27.893

‒ 2.296

Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland

24.311

18.338

18.512

18.336

176

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

9.829

9.554

7.085

9.557

‒ 2.472

Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s

26.688

26.646

27.814

26.505

1.309

Staatsbosbeheer

26.688

26.646

27.814

26.505

1.309

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties

1.103

1.338

1.357

1.188

169

Contributies

1.103

1.338

1.357

1.188

169

500.000

0

500.000

Storting begrotingsreserve
Storting begrotingsreserve stikstof

500.000

0

500.000

Ontvangsten

65.691

57.180

44.249

45.861

‒ 1.612

Landinrichtingsrente

40.581

37.259

36.712

34.940

1.772

Verkoop gronden

20.000

15.000

5.000

5.000

0

5.110

4.921

2.537

5.921

‒ 3384

Overige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

37

E. Toelichting op de instrumenten
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2019, zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de
staffel die te vinden is in de leeswijzer van dit jaarverslag.
Verplichtingen
De € 583 mln. aan hogere verplichtingen zijn voor € 500 mln. het gevolg van
de storting in de begrotingsreserve voor stikstof naar aanleiding van de
Kamerbrief Stikstof van 1 november 2019. Van de overgebleven € 83 mln.
zijn onder meer meerjarig vastgestelde afspraken aangegaan in het kader
van Regiodeal Rotterdam Zuid (€ 72 mln.). Daarnaast zijn extra verplich­
tingen aangegaan voor de meerjarige afspraken van het Netwerk
Ecologische Monitoring (NEM) (€ 11,3 mln.).
Uitgaven
Subsidies
Regiodeals
Naar aanleiding van het verantwoordingsonderzoek 2018 van de Algemene
Rekenkamer over het gebruik van het uitkeringinstrument «decentralisatieuitkering» is voor de tweede en volgende termijnen van de Regio Deal
Rotterdam Zuid (totaal € 106 mln.) besloten om deze om te zetten van een
decentralisatie uitkering via het Gemeentefonds naar een specifieke
uitkering via de LNV begroting. Hierdoor vallen de uitgaven € 33,2 mln.
hoger uit dan geraamd.
Leningen
Rente en aflossingen voor bestaande leningen
De uitgaven vallen € 2 mln. lager uit. Dit komt door de lage rentestand. Voor
lopende leningen die voor een nieuwe rentevaste periode zijn overgesloten
is minder rente betaald.
Opdrachten
Overige stelsel activiteiten
De uitgaven vallen € 2,5 mln. hoger uit. De hogere uitgaven ontstaan met
name als gevolg van nieuwe meerjarige afspraken in het kader van het
«Netwerk Ecologische Monitoring» (NEM) en een betaling aan de Nationale
Databank Flora en Fauna, die om technische redenen eerder was uitgesteld.
Caribisch Nederland
De uitgaven vallen € 2,1 mln. hoger uit. Dit wordt met name veroorzaakt
door inzet uit de regio enveloppes voor Bonaire en Saba.
Klimaatimpuls natuur en biodiversiteit
De uitgaven vallen € 8,3 mln. lager uit. Dit hangt met name samen met het
overhevelen van € 6 mln. naar het provinciefonds, specifiek ten behoeve
van het uitvoeren van de pilots klimaatslimme landbouw in veenweide
gebieden in de in de provincies Friesland, Noord Holland en Utrecht.
Daarnaast is er € 2,3 mln. overgeheveld naar Artikel 11 voor onderzoek met
betrekking tot klimaatslim bos- en natuurbeheer door Wageningen
Research.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

38

Bijdragen aan agentschappen
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
De lagere uitgaven op de post Bijdrage aan de NVWA (€ 2,5 mln.) moeten
in samenhang worden gezien met de hogere uitgaven bij Artikel 11 voor
de bijdrage aan de NVWA. Het betreft één totaal opdracht voor de NVWA
voor artikel 11 en 12 samen. De verdeling van de budgetten voor de NVWA
over de beleidsartikelen 11 en 12 sluit nog niet precies aan bij de verdeling
volgens de opdracht aan NVWA. Dit zal voor toekomstige begrotingen
worden rechtgezet.
Storting begrotingsreserves
Storting begrotingsreserve stikstof
In het najaar van 2019 is een begrotingsreserve ingesteld waarin middelen
worden gereserveerd ten behoeve van bron- en natuurherstelmaatregelen,
samenhangend met de stikstofproblematiek. De reserve is gevuld met € 500
mln. die is gevonden in op dat moment voorziene onderuitputting op de
Rijksbegroting. De middelen zijn bij tweede suppletoire begroting
toegevoegd aan de LNV begroting en vervolgens in de begrotingsreserve
gestort.
Ontvangsten
Overige
De ontvangsten vallen € 3,4 mln. lager uit. Dit komt met name door het
vervallen van opbrengsten van taken die gedecentraliseerd zijn naar de
provincies, zoals jachtakten (€ 1,0 mln.) en het Plattelands ontwikkelings­
programma (POP2, € 2,8 mln.)
Toelichting op de begrotingsreserves
Begrotingsreserve stikstof
Stand 1/1/2019 (bedragen x € 1.000)

0

+ Storting

500.000

– Onttrekking

0

Stand per 31/12/2019

500.000

Het kabinet zal mogelijk bron- en natuurherstelmaatregelen nemen om
reductie van stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden te realiseren. Omdat
de aard en timing van de eventuele aanvullende maatregelen nog onzeker
is, heeft het kabinet besloten om voor deze eventuele maatregelen een
tijdelijke begrotingsreserve in te stellen. De reserve loopt tot en met 2021.
De reserve wordt in 2019 eenmalig gevuld met € 500 mln. Het Ministerie van
LNV coördineert de ontwikkeling van de set aan maatregelen om stikstof te
reduceren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

39

5. Niet-beleidsartikelen
Artikel 50 Apparaat Kerndepartement
Apparaatsuitgaven Kerndepartement Budgettaire gevolgen (bedragen x € 1.000)
Realisatie
2015 *1

2016 *

2017 *

Vastgestelde
begroting

Verschil

2018

2019

2019

2019

Verplichtingen

126.989

138.841

108.907

29.934

Uitgaven

126.989

138.841

108.907

29.934

Personele uitgaven

69.108

92.212

73.513

18.699

waarvan eigen personeel

60.152

71.823

65.197

6.626

waarvan inhuur externen

2.426

10.103

2.150

7.953

waarvan overige personele uitgaven

6.530

10.286

6.166

4.120

Materiele uitgaven

57.881

46.629

35.394

11.235

waarvan ICT

4.444

470

520

‒ 50

waarvan bijdrage aan SSO's

14.825

8.458

11.873

‒ 3.415

waarvan SSO DICTU

24.856

22.149

11.772

10.377

waarvan overige materiele uitgaven

13.756

15.552

11.229

4.323

Ontvangsten

5.550

1.703

2.786

‒ 1.083

1 Naar aanleiding van het Regeerakkoord is het voormalig Ministerie van Economische Zaken opgedeeld in het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV)
en het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). Daarom worden er geen realisatiecijfers getoond uit de jaren 2015 ‒ 2017.

Toelichting op de verplichtingen en uitgaven
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2019 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de
staffel die te vinden is in de leeswijzer van dit jaarverslag.
Personele uitgaven
De hogere personele uitgaven op artikel 50 worden deels verklaard door
de herinrichting van LNV. Gereserveerde budgetten voor LNV zijn
gedurende het jaar over de dienstonderdelen binnen de nieuwe organisa­
tiestructuur verdeeld. Daarnaast heeft er gedurende het jaar een overhe­
veling plaatsgevonden van artikel 11 voor de salarissen van
Landbouwraden. Als laatste zijn de uitgaven voor inhuur gestegen in
verband met inhuur voor ICT wat samenhangt met de herinrichting van LNV
en inhuur die plaats heeft gevonden binnen EZK. Afgesproken is dat kosten
voor onder andere inhuur worden verdeeld over de begrotingen van EZK
en LNV.
Materiële uitgaven
De hogere materiële uitgaven op artikel 50 worden deels verklaard doordat
het Inkoop Uitvoering Centrum (IUC) meer opdrachten heeft dan voorheen
verwacht en door strengere wet- en regelgeving voor inkoop is er meer werk
ontstaan. Daarnaast zijn de hogere uitgaven veroorzaakt door de bijdrage
aan DICTU. Het betreffen uitgaven voor ICT voortkomende uit de herin­
richting van LNV (afsplitsing van EZK) en specifiek extra structurele kosten
voor beheer en onderhoud van de (Cloud) werkplek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

40

Totaaloverzicht apparaatsuitgaven/kosten inclusief agentschappen en Zelfstandige Bestuursorganen/
Rechtspersonen met een wettelijke taak
Realisatie
2015
Totaal apparaatsuitgaven Ministerie

*1

Kerndepartement

*1

2016
*1

2017
*1
*1

Verschil

2018

2019

2019

2019

126.989

138.841

108.907

29.934

126.989

138.841

108.907

29.934

Totaal apparaatskosten agentschappen

313.182

312.680

326.721

345.312

377.218

345.581

31.637

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
(NVWA)

313.182

312.680

326.721

345.312

377.218

345.581

31.637

Totaal apparaatskosten zbo’s en rwt's

302.069

300.476

323.937

403.417

Staatsbosbeheer

65.568

67.227

88.865

81.053

*2

90.269

835

681

778

734

900

654

246

Ctgb (College voor de toelating van
gewasbeschermingsmiddelen en
biociden)

13.566

14.120

15.094

15.816

16.365

17.684

‒ 1.319

Wageningen Research

222.100

218.448

219.200

305.814

*2

Raad voor Plantenrassen

*1

Vastgestelde
begroting

1 Naar aanleiding van het Regeerakkoord is het voormalig Ministerie van Economische Zaken opgedeeld in het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV)
en het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). Daarom worden er geen realisatiecijfers getoond uit de jaren 2015 ‒ 2017.
2 De realisatiecijfers 2019 zijn nog niet bekend. Deze volgen in het jaarverslag 2020.

Extracomptabele tabel invulling taakstelling (bedragen x € 1.000)
2016

2017

Departementale taakstelling (totaal)

21.448

34.387

46.967

2018 Structureel
46.967

Kerndepartement en diensten (EZK en LNV)1

17.206

24.631

35.089

35.089

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
(NVWA)

503

1.227

1.480

1.480

Totaal agentschappen

503

1.227

1.480

1.480

2.912

6.643

8.099

8.099

827

1.886

2.299

2.299

3.739

8.529

10.398

10.398

Agentschappen

zbo's
WR (Voorheen DLO)
Staatsbosbeheer
Totaal zbo's

1 De departementale taakstelling van het kerndepartement en diensten is zowel van toepassing op EZK als LNV.
Deze taakstelling is verder niet uitgesplitst. De taakstelling voor het kerndepartement is ook opgenomen in
het jaarverslag van LNV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

41

Artikel 51 Nog onverdeeld
Nominaal en onvoorzien: opbouw verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van de vastgestelde begroting 2019,
realisatie en het verschil (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2015

2016

2017

2018

2019

2019

2019

Verplichtingen

0

0

0

0

0

31.204

‒ 31.204

Uitgaven

0

0

0

0

0

31.204

‒ 31.204

Loonbijstelling

0

0

0

0

0

0

0

waarvan programma

0

0

0

0

0

0

0

waarvan apparaat

0

0

0

0

0

0

0

Prijsbijstelling

0

0

0

0

0

0

0

waarvan programma

0

0

0

0

0

0

0

waarvan apparaat

0

0

0

0

0

0

0

Onvoorzien

0

0

0

0

0

0

0

Nog te verdelen

0

0

0

0

0

31.204

‒ 31.204

Ontvangsten

0

0

0

0

0

0

0

Toelichting
Dit artikel is een administratief begrotingstechnisch artikel van waaruit
overheveling naar andere onderdelen hebben plaatsgevonden. Zo heeft in
2019 de administratieve verwerking van de nog niet-overgehevelde
middelen voor de herinrichting LNV/EZK op dit artikel plaatsgevonden. Bij
de 1e suppletoire begroting 2019 is de loon- en prijsbijstellingstranche 2019
uitgekeerd. Ook zijn de generaal verkregen middelen voor de implementatie
van het nieuwe GLB en het EMVAF uitgekeerd op dit artikel. Bij de 2e
suppletoire begroting 2019 zijn deze middelen vervolgens verdeeld over
de relevante onderdelen op de LNV-begroting. Daarnaast zijn de middelen
uit de Regio Envelop via dit artikel naar de betreffende bestemmingen
uitgekeerd. Het gaat bijvoorbeeld om de bijdrage aan Zeehaven Saba,
Rotterdam Zuid en diverse Regiodeals.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

42

6. Bedrijfsvoeringsparagraaf
In de bedrijfsvoeringparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante
aandachtspunten in de bedrijfsvoering. De informatie opgenomen in de BVP
is tot stand gekomen vanuit het departementale management control
systeem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze
bedrijfsvoeringparagraaf omvat drie paragrafen:
1. uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen: (a) rechtmatigheid, (b)
totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie, (c) begro­
tingsbeheer, financieel beheer en de materiële bedrijfsvoering en (d)
overige aspecten van de bedrijfsvoering;
2. rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en
3. belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
1. Uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen
A. Rechtmatigheid
Er hebben zich geen overschrijdingen en/of bijzonderheden voorgedaan.
B. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
Vanuit de bij LNV bekende informatie zijn er geen tekortkomingen in de
totstandkoming van niet-financiële verantwoordingsinformatie die gerap­
porteerd moeten worden.
C. Financieel en materieelbeheer
Opvolging aanbevelingen Algemene Rekenkamer
De Algemene Rekenkamer (AR) heeft voor LNV het subsidiebeheer bij het
kerndepartement in haar rapportage bij het jaarverslag over 2018 gekwali­
ficeerd als een onvolkomenheid. Reden hiervan is dat de AR heeft gecon­
stateerd dat het reviewbeleid te beperkt was ingevuld, afrekeningen niet
conform de subsidievoorwaarden plaatsvonden, middelen werden doorge­
schoven en dossiervorming aandacht nodig had. Het ministerie heeft
daarop acties en maatregelen genomen. Zo is het reviewbeleid herzien wat
geleid heeft tot een uitbreiding van het aantal reviews. Ook zijn acties
genomen om het financieel bewustzijn binnen het ministerie te vergroten.
De acties die in 2019 zijn ingezet zullen in 2020 verder uitgebouwd worden.
Nationale verklaring
Met de Nationale Verklaring geeft de Minister van Financiën, namens het
kabinet, jaarlijks aan de Europese Commissie (EC) en de Tweede Kamer
een verklaring af over het financieel beheer van middelen uit de Europese
fondsen en de rechtmatigheid van financiële transacties en openstaande
vorderingen (tot op het niveau van begunstigden). De deelverklaringen
betreffende het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)
en het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) bevatten geen
beperkingen.
D. Overige aspecten van de bedrijfsvoering
Informatiebeveiliging
LNV heeft, conform de richtlijnen van Binnenlandse Zaken en Koninkrijks­
relaties, op 14 februari 2020 een «Informatiebeveiligingsbeeld» afgegeven
waar de status van de informatiebeveiliging in 2019 is omschreven. Alle
kritieke informatiesystemen zijn beoordeeld op hun conformiteit met de
Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO). Op basis van de eigen
onderzoeksresultaten en het advies van de Algemene Rekenkamer is het
incidentmanagement en de bedrijfscontinuïteit als grootste aandachts­
punten geformuleerd. Daarnaast hebben de systemen van de NVWA die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

43

de import en export van de agrarische sector ondersteunen te maken met
een verhoogd dreigingsprofiel. De beveiliging zal hier op worden
aangepast. Ook voor alle overige opgenomen risico’s zijn maatregelen
geformuleerd, zoals voor rubricering en opleidingen en bewustwordings­
activiteiten voor medewerkers.
2. Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen
Beleid ter voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies
Uit actuele risicoanalyses blijkt dat voor alle subsidieregelingen
opgenomen in de Regeling nationale EZK- en LNV-subsidies het (rest)risico
van misbruik- of oneigenlijk gebruik door begunstigden als laag/
aanvaardbaar is gekwalificeerd. Bestaande maatregelen om subsidiefraude
te bestrijden zijn onder andere: de tijdige opstelling van risicoanalyses ter
bestrijding van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies door begun­
stigden, het in voorkomende gevallen opvragen van controleverklaringen
bij subsidieverantwoordingen, het bijhouden van een register van ernstige
onregelmatigheden en het via de fraudecoördinator van RVO.nl melden van
vermoedens van fraude bij het OM.
In 2019 is het departementale beleid ter voorkoming van misbruik en
oneigenlijk gebruik (M&O) van subsidies door subsidieontvangers in lijn
gebracht met de kabinetsafspraken over het inrichten van een centraal
M&O-register met een interdepartementale verwijsindex bij RVO.nl en met
de AVG.
Grote ICT projecten
Het Ministerie van BZK informeert de Tweede Kamer periodiek over depar­
tementale grote ICT-projecten. Deze projecten worden op het Rijks ICTdashboard openbaargemaakt en minimaal éénmaal per jaar geactualiseerd.
Deze rapportageplicht geldt voor alle ICT-projecten waarvan de kosten
tenminste € 5 mln. bedragen. In 2019 zijn binnen LNV:
1 groot ICT-project gestart:
• Programma Informatiehuishouding van de Toekomst (PIT);
1 groot ICT-project was in uitvoering:
• TRANSVIR2RVO (Visregelingen bij RVO.nl);
2 grote ICT-projecten geëindigd:
• Programma (her)inrichting ICT;
• Programma Procesvernieuwing, Informatie en ICT (PI&I bij NVWA).
Externe inhuur
Het kabinet hanteert een norm voor externe inhuur van 10% van de perso­
neelskosten. Het inhuurpercentage voor LNV komt over 2019 uit op 11,6%.
Deze overschrijding is veroorzaakt door zowel de NVWA als het Kerndepar­
tement en kent een incidenteel karakter. Zo heeft bij de NVWA de ingezette
herbezinning geleid tot tijdelijke inhuur van interim-management, en was
er sprake van een toename van uitzendkrachten om voldoende productie­
capaciteit te borgen. Om reden van administratieve doelmatigheid delen
EZK en LNV functies en taken. Voor 2019 heeft dit tot gevolg gehad dat LNV
(kerndepartement) ook meedeelt in een grote incidentele post voor externe
inhuur door EZK.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

44

Audit Committee
LNV heeft sinds 1 januari 2019 een eigen Audit Committee (AC). Het AC
adviseert het departementaal management over de bedrijfsvoering,
waaronder het auditbeleid. Het AC bestaat uit de secretaris-generaal
(voorzitter), twee directeuren-generaal en twee externe leden, met onder­
steuning van de directeur Financieel Economische Zaken (FEZ) en ADR.
Onderwerpen van overleg waren risicomanagement, de auditplanning en
controle-aanpak 2019 door de ADR, toezichtrapportages van FEZ over het
financieel en materieel beheer, uitkomsten van ADR- en AR-controles en
Europese audits over 2018, voortgangsrapportages van controlebezoeken
door de EC en een aantal strategische onderwerpen: voorkomen en
bestrijden van misbruik en oneigenlijk gebruik , aan LNV verbonden partijen
en governance van EU-fondsen.
3. Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering
Zelfstandig fiscale aangiften
Door de oprichting van LNV als zelfstandig ministerie is LNV voor de Belas­
tingdienst ook zelfstandig belastingplichtige geworden. De fiscale
processen worden op dezelfde wijze uitgevoerd als bij het voormalige
Ministerie van Economische Zaken (EZ). LNV hanteert hierbij het indertijd
voor EZ opgestelde framework.
DG Stikstof
Ultimo november 2019 is het nieuwe DG Stikstof opgericht. Dit DG werkt
aan de rijksbrede aanpak voor het verder reduceren van de totale
hoeveelheid stikstofdepositie in Nederland en daarmee aan het herstel en
versterking van natuur. Het DG zal volgens dezelfde bedrijfsvoeringpro­
cessen werken als de andere organisatieonderdelen van LNV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

45

C. JAARREKENING
7. Departementale verantwoordingsstaat
Departementale verantwoordingsstaat 2019 van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(Bedragen x € 1.000)
Art. Omschrijving

11

12

(1) Vastgestelde begroting (incl. NvW)

(2) Realisatie

(3) = (2) - (1) Verschil realisatie en vastge­
stelde begroting

Verplich­
tingen

Uitgaven Ontvangsten

Verplich­
tingen

Uitgaven Ontvangsten

Verplich­
tingen

Uitgaven Ontvangsten

Totaal

999.569

914.741

88.597

1.646.883

1.534.184

124.064

647.314

619.443

35.467

Beleidsartikelen

859.458

774.630

85.811

1.508.042

1.395.343

122.361

648.584

620.713

36.550

Concurrerende,
duurzame,
veilige agro-,
visserij- en
voedselketens

745.594

646.620

39.950

810.906

745.627

78.112

65.312

99.007

38.162

Natuur en
biodiversiteit

113.864

128.010

45.861

697.136

649.716

44.249

583.272

521.706

‒ 1.612

Nietbeleidsartikelen

140.111

140.111

2.786

138.841

138.841

1.703

‒ 1.270

‒ 1.270

‒ 1.083

50

Apparaat

108.907

108.907

2.786

138.841

138.841

1.703

29.934

29.934

‒ 1.083

51

Nominaal en
Onvoorzien

31.204

31.204

‒

‒

‒

‒

‒ 31.204

‒ 31.204

‒

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

46

8. Samenvattende verantwoordingsstaat agentschap
Samenvattende verantwoordingsstaat 2019 inzake baten-lastenagentschap van het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (bijdragen x € 1.000)
Omschrijving

(1) Vastgestelde begroting

(2) Realisatie 2019

(3)=(2)-(1) Verschil realisatie (4) Realisatie 2018
en vastgestelde begroting

Totale baten

365.932

342.295

‒ 23.637

320.422

Totale lasten

365.932

395.382

29.450

359.193

Saldo van baten en lasten

0

‒ 53.088

‒ 53.088

‒ 38.771

Totale kapitaaluitgaven

31.761

23.871

‒ 7.890

31.025

Totale kapitaalontvangsten

18.723

52.155

33.432

82.860

Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

47

9. Jaarverantwoording agentschap per 31 december 2019
Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap NVWA (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting
2019

Realisatie 2019

Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting

Realisatie 2018

Omzet moederdepartement

171.728

139.444

‒ 32.284

116.794

Omzet overige departementen

90.786

90.841

55

88.382

Omzet derden

103.418

97.320

‒ 6.098

101.362

Omschrijving

Baten

Rentebaten

0

0

0

0

Vrijval voorzieningen

0

137

137

442

Bijzondere baten

0

14.553

14.553

13.442

365.932

342.295

‒ 23.637

320.422

Totaal baten
Lasten
Apparaatskosten

345.581

377.218

31.637

345.312

- Personele kosten

205.270

234.498

29.228

222.927

Waarvan eigen personeel

171.390

195.276

23.886

190.283

Waarvan inhuur externen

20.581

26.991

6.410

24.708

Waarvan overige personele kosten

13.299

12.231

‒ 1.068

7.936

- Materiële kosten

140.311

142.720

2.409

122.385

Waarvan apparaat ICT

0

3.550

3.550

3.701

Waarvan bijdrage aan SSO's

47.166

50.034

2.868

44.720

Waarvan overige materiële kosten

93.145

89.136

‒ 4.009

73.964

98

33

‒ 65

67

Afschrijvingskosten

19.753

15.289

‒ 4.464

13.524

- Materieel

5.489

3.916

‒ 1.573

5.533

0

0

0

0

- Immaterieel

14.264

11.373

‒ 2.891

7.991

Overige kosten

500

2.842

2.342

290

- Dotaties voorzieningen

500

474

‒ 26

290

0

2.368

2.368

0

365.932

395.382

29.450

359.193

0

‒ 53.088

‒ 53.088

‒ 38.771

Rentelasten

Waarvan apparaat ICT

- Bijzondere lasten
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

Stelselwijziging
De Regeling agentschappen en de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften
2020 laten enige ruimte voor interpretatie ten aanzien van de vraag wat als
omzet van een baten-lastenagentschap kan of dient te worden aangemerkt.
In bepaalde gevallen is hieraan daarom via de begrotingswet nadere
invulling gegeven. Bij de herziening van de Regeling agentschappen in 2020
worden verduidelijkingen aangebracht, zodat voortaan alleen bedragen die
een directe relatie hebben met geleverde producten/diensten als omzet
kunnen worden verantwoord en het niet meer nodig is in de begrotingswet
nadere duiding te geven aan het begrip omzet. Om dit over 2020 mogelijk
te maken, zullen door de regering voorstellen worden ingediend om de
inmiddels door de Staten-Generaal goedgekeurde begrotingen bij
suppletoire wet aan te passen in lijn met deze voorgenomen herziening van
de Regeling agentschappen. Om ook over 2019 een transparant beeld te
geven, is in opdracht van de eigenaar en in afstemming met het Ministerie
van Financiën, de jaarrekening 2019 hierop vooruitlopend reeds aangepast.
Dit betreft zowel de beginbalans als de verantwoording van de omzet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

48

Ten eerste zijn de bijdragen in de bedrijfsvoeringskosten en de bijdragen
voor tariefdemping uit het vastgestelde jaarverslag 2018 gecorrigeerd
vanuit de omzet naar respectievelijk het resultaat en de bijzondere baten.
De omzetcorrecties zijn in onderstaande tabellen weergegeven.
Omzetcorrectie 2018 (bedragen x € 1.000)
Omzetmutaties

2018

Correctie

Nieuwe stelsel

Omzet moederdepartement

159.290

‒ 42.496 (1)

116.794

Omzet overige departementen

88.817

‒ 436 (2)

88.381

Bijzondere baten

2.607

10.835 (3)

13.442

Totaal omzet mutaties
Resultaat

‒ 32.096
‒ 6.675

‒ 32.096

‒ 38.771

(1) De volgende bijdragen van het moederdepartement in de bedrijfsvoe­
ringskosten, die in de jaarrekening 2018 als omzet moederdepartement
verantwoord zijn, zijn daaruit verwijderd:
Specificatie omzetcorrectie moederdepartement 2018 (bedragen x
€ 1.000)
Omschrijving

2018

NVWA2020, incl. Procesvernieuwing, Informatie en ICT

‒ 13.788

Bijdrage ICT-kosten

‒ 15.400

Bijdrage demping tarieven

‒ 10.400

Voorbereiding Brexit

‒ 1.468

Overig

‒ 1.440

Totaal

‒ 42.496

(2) De bijdrage van VWS in 2018 voor de demping van de tarieven, is uit
de omzet overige departementen verwijderd en verantwoord onder
bijzondere baten:
Specificatie omzetcorrectie overige departementen 2018 (bedragen x
€1.000)
Omschrijving

2018

Bijdrage demping tarieven

‒ 436

Totaal

‒ 436

(3) De bijdragen demping tarieven zijn toegevoegd aan de bijzondere baten:
Specificatie omzetcorrectie bijzondere baten 2018 (bedragen x €1.000)
Omschrijving
Moederdepartement
Overige departementen (VWS)
Totaal

2018
10.400
436
10.836

Ten tweede zijn de bijdragen van het moederdepartement in de bedrijfs­
voeringskosten, die in de jaarrekening 2018 als schuld aan het moederde­
partement verantwoord zijn, en de resultaatcorrectie 2018 verwerkt in de
balans van 2018. De balanscorrecties zijn in onderstaande tabellen
weergegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

49

Balanscorrectie 2018 (bedragen x € 1.000)
2018

Correctie

Nieuwe stelsel

Balansmutaties
Eigen vermogen beginbalans

21.233

Resultaat

‒ 6.675

‒ 32.096

‒ 38.771

Directe vermogensmutaties

‒ 5.520

67.563

62.043

Eigen vermogen eindbalans

9.038

35.467

44.505

21.233

‒ 35.467 (4)

Mutatie schuld LNV

(4) De volgende bijdragen van het moederdepartement in de bedrijfsvoe­
ringskosten, die in de jaarrekening 2018 als schuld aan het moederdepar­
tement verantwoord zijn, zijn als correctie toegevoegd aan het eigen
vermogen 2018:
Specificatie balanscorrectie 2018 (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

Bedrag

NVWA2020, incl. Procesvernieuwing, Informatie en ICT

30.770

AVG

2.356

EU solidariteitsbijdrage

1.539

Overig

802

Totaal

35.467

De gecorrigeerde balansposten voor 2018 leveren de beginbalans eigen
vermogen 2019 conform het nieuwe stelsel. Vervolgens is het vastgestelde
resultaat 2019 op basis van het oorspronkelijke stelsel gecorrigeerd conform
de uitgangspunten van het nieuwe stelsel. Dit levert de volgende aangepast
balansposten voor 2019 op:
Balanscorrectie 2019 (bedragen x € 1.000)
2019

Correctie

Nieuwe stelsel

Balansmutaties
Eigen vermogen beginbalans

44.505

Resultaat

‒ 11.108

44.505

Directe vermogensmutaties
Eigen vermogen eindbalans

33.397

Mutatie schuld LNV

‒ 41.980

‒ 53.088

42.255

42.255

275

33.672

‒ 275

In 2019 verloopt de correctie van de bedrijfsvoeringskosten primair via de
omzet. De tabel «Omzetcorrectie 2019» geeft de omzetcorrecties ten opzicht
van de omzet vastgestelde conform het oorspronkelijke stelsel weer.
Omzetcorrectie 2019 (bedragen x €1.000)
2019

Correctie

Nieuwe
stelsel

Omzet moederdepartement

196.541

‒ 57.097 (5)

139.444

Omzet overige departementen

90.277

564 (6)

90.841

Bijzondere baten

0

14.553 (7)

14.553

Omzetmutaties

Totaal omzet mutaties
Resultaat

‒ 41.980
‒ 11.108

‒ 41.980

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

‒ 53.088

50

(5) De volgende bijdragen van het moederdepartement in bedrijfsvoerings­
kosten, die onder het oorspronkelijke stelsel als omzet moederdepartement
verantwoord werden zijn uit de omzet verwijderd.
Specificatie omzetcorrectie moederdepartement 2019 (bedragen x €1.000)
Omschrijving

2019

NVWA2020, incl. Procesvernieuwing, Informatie en ICT

‒ 16.970

Bijdrage ICT-kosten

‒ 15.400

Bijdrage demping tarieven

‒ 15.117

Voorbereiding Brexit

‒ 6.929

Overig

‒ 2.681

Totaal

‒ 57.097

(6) De bijdrage van VWS in 2019 in de demping van de tarieven (per saldo
negatief), is uit de omzet overige departementen verwijderd.
Specificatie omzetcorrectie overige departementen 2019 (bedragen x
€1.000)
Omschrijving

2019

Bijdrage demping tarieven

564

Totaal

564

(7) De bijdragen demping tarieven zijn toegevoegd aan de bijzondere baten.
Specificatie omzetcorrectie bijzondere baten 2019 (bedragen x € 1.000)
Omschrijving
Moederdepartement

2019
15.117

Overige departementen (VWS)

‒ 564

Totaal

14.553

Verantwoordingsjaar 2020
Voor verantwoordingsjaar 2020 moeten wijzigingen intracomptabel
worden verwerkt. De ingediende begrotingen zullen hiervoor bij suppletoire
wet moeten worden aangepast.
Verantwoordingsjaar 2021 e.v.
In 2020 wordt een aanvang gemaakt met de evaluatie van de Regeling
agentschappen. Voor het verantwoordingsjaar 2021 en verder zullen de
conclusies uit de evaluaties worden meegewogen bij de uitwerking van
de Regeling agentschappen en de Rijksbegrotingsvoorschriften.
Toelichting op de baten
Omzet moederdepartement
Als gevolg van de stelselwijziging is de omzet (ten opzichte van de
begroting) gedaald naar € 139,4 mln. , ondanks aanvullende opdrachten /
verhoogde bijdragen (totaal € 28,1 mln.) die in de loop van 2019 zijn
afgesproken / toegekend.
Een deel van de verhoogde bijdragen betreft het verder aanvullen op de
niet-kostendekkende retributies aan het bedrijfsleven: (1) bijdrage aan
problematiek reistijd=werktijd (€ 7,6 mln.), (2) bijdrage voor het afdekken
van de problematiek voor de derving van inkomsten, omdat de initiële
opleidingskosten dierenartsen van NVWA en KDS niet meer mogen worden
geretribueerd volgens uitspraak van het College voor Beroep van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

51

Bedrijfsleven (€ 4,4 mln.), (3) dempen van de jaarlijkse verhoging retribu­
tietarieven (€ 1,3 mln.), (4) het verlagen van retributietarieven door het
compenseren van de btw op de productie door het nieuwe lab Wageningen
Food Safety Research (WFSR) (€ 1 mln.), (5) bijdrage voor de kosten van
vervoersdocumenten export dierlijke mest uit e-CertNL (€ 0,7 mln.).
Daarnaast zijn extra bijdragen ontvangen voor het uitvoeren van (1) een
herbezinning als gevolg van het stopzetten van Inspect (€ 3 mln.), (2) voor
juridische taken overgedragen door de Rijksdienst Voor Ondernemend
Nederland (€ 2,1 mln.), (3) voor de uitvoering van de 6e actieprogramma
nitraatrichtlijn (€ 2,1 mln.), (4) voor verbeteringen n.a.v. het 2Solve-rapport
(€ 1,6 mln.), (5) voor aanvullende werkzaamheden voor de Brexit (€ 1 mln.),
(6) voor de nieuwe Controleverordening (€ 1,0 mln.), (7) voor controles in
het kader van de Basis Betalingsregelingen (€ 0,6 mln.) en (8) bijdragen voor
diverse andere activiteiten (€ 1,7 mln.).
Van de aanvullende opdrachten (€ 28,1 mln.) is € 24,8 mln. gerealiseerd.
Het verschil wordt met name verklaard doordat de kosten van de herbe­
zinning en het 6de actieprogramma Nitraat deels doorlopen naar 2020.
Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde begroting 2019

Realisatie 2019

Verschil realisatie en begroting

Realisatie 2018

103.303

120.903

17.600

103.688

580

477

‒ 103

Handhaven
Keuren

8.247

Keuren certificering op afstand
Keuren import
Keuren export, slachthuizen en
overige activiteiten

285

893

608

6.885

10.510

3.625

Overig

60.675

6.661

‒ 54.014

4.859

Omzet moederdepartement

171.728

139.444

‒ 32.284

116.794

De hogere omzet bij Handhaven komt voort uit de aanvullende opdrachten.
De overige omzet is lager dan begroot, doordat bijdragen van het moeder­
departement in de bedrijfsvoeringskosten niet als omzet zijn verantwoord,
maar zijn toegevoegd aan het eigen vermogen.
Omzet overige departementen
De omzet overige departementen is nagenoeg conform begroting.
Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
Handhaven

Vastgestelde begroting 2019

Realisatie 2019

65.973

73.315

Verschil realisatie en begroting

Realisatie 2018

7.342

75.189

Keuren

1.351

Keuren certificering op afstand

73

‒ 73

Keuren import

618

1.004

386

Keuren export, slachthuizen en
overige activiteiten

1.288

371

‒ 917

Overig

22.834

16.151

‒ 6.683

11.842

Omzet overige departementen

90.786

90.841

55

88.382

Vanwege de latere fusiedatum van WSFR is er meer omzet Handhaven (€ 7,3
mln.) gerealiseerd. De overige omzet, waaronder uitbesteed werk aan het
lab WSFR, is een vergelijkbaar bedrag lager dan begroting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

52

Omzet Derden
De omzet derden is met name lager als gevolg van opgelegde tariefverla­
gingen naar aanleiding van de uitspraak van het College van Beroep voor
het bedrijfsleven (CBb) dat de opleidingskosten van dierenartsen en
keuringsassistenten niet in rekening gebracht mogen worden bij het
bedrijfsleven. Daarnaast werden minder werkzaamheden dan verwacht
uitgevoerd voor het bedrijfsleven.
Bijzondere baten
In totaal is € 14,6 mln. ontvangen in verband met tariefdemping.
Toelichting op de lasten
In verband met de aanvullende opdrachten zoals beschreven onder «Omzet
moederdepartement» was extra bezetting noodzakelijk. De uiteindelijke
gemiddelde personeelsbezetting was 2.432 FTE, tegenover een begroot
aantal van 2.159 FTE. Dit heeft geleid tot een toename van de salariskosten,
van de overige personele kosten, maar ook van de materiele kosten, onder
andere van de autokosten en de ICT (cloudwerkplekservices).
De immateriële afschrijvingskosten zijn lager dan begroot als gevolg van
het stopzetten van de ontwikkeling van Inspect. De materiele afschrijvings­
kosten dalen, omdat auto’s nu geleased worden.
De fusie van het laboratorium Voeder en Voedselveiligheid met het Rikilt tot
de nieuwe organisatie Wageningen Food Safety Research brengt
incidentele kosten (verantwoord onder bijzondere lasten) met zich mee, met
name als gevolg van het boekverlies op vaste activa en voorraden en het
overgaan van personeel.
Saldo van baten en lasten
Het negatieve resultaat van € 53,1 mln. wordt voornamelijk veroorzaakt
doordat bijdragen van het moederdepartement in de bedrijfsvoerings­
kosten niet als omzet zijn verantwoord, maar zijn toegevoegd aan het eigen
vermogen (€ 42,0 mln.). Het operationele resultaat van de NVWA, exclusief
stelselwijziging bedraagt € 11,1 mln. negatief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

53

Balans per 31 december 2019 (bedragen x €1.000)
Balans 2019 Balans 2018
Activa
Vaste activa
Immateriële vaste activa

27.948

31.134

- verbouwingen

2.010

2.855

- Installaties en inventarissen

3.195

8.993

- vervoermiddelen

4.586

9.094

299

1.021

Materiële vaste activa

Vlottende activa
Voorraden en onderhanden projecten
Vorderingen
- Debiteuren

14.762

14.016

- Overige vorderingen en overlopende activa

15.314

16.927

- Liquide middelen

48.075

68.479

Totaal activa:

116.189

152.519

Passiva
Eigen Vermogen
- Exploitatiereserve

86.760

83.276

- Onverdeeld resultaat

‒ 53.088

‒ 38.771

399

62

20.638

32.308

3.785

5.277

Voorzieningen
Langlopende schulden
- Leningen bij het Ministerie van Financiën
Kortlopende schulden
- Crediteuren
- Belastingen en premies sociale lasten
- Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën

45

371

13.370

14.719

- Overige schulden en overlopende passiva

44.280

55.277

Totaal passiva

116.189

152.519

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

54

Toelichting op de balans
Immateriële vaste activa (bedragen x € 1.000)
2019

2018

Immateriële vaste activa

27.948

31.134

Totaal immateriële vaste activa

27.948

31.134

Extra toelichting ten aanzien van INSPECT
Per 1 juli 2019 is de verdere ontwikkeling en implementatie van INSPECT
stop gezet (zie Directieverslag en Bedrijfsvoeringparagraaf voor nadere
toelichting). Alle investeringskosten met betrekking tot de ontwikkeling van
INSPECT zijn geactiveerd (activeringen 2019 € 7,5 mln.) volgens de geldende
regels en lopen mee in de afschrijvingskosten. Op het moment van
vaststelling van de jaarrekening geldt dat (1) het gebruik van INSPECT nog
steeds hetzelfde is als op 30 juni 2019 en (2) er nog geen uitkomsten bekend
zijn vanuit het herbezinningstraject over het toekomstige gebruik van
INSPECT. Om deze redenen heeft er voor de jaarrekening 2019 geen
herwaardering plaatsgevonden voor INSPECT. De uitkomsten van het
herbezinningstraject over het toekomstige gebruik van INSPECT kunnen in
de loop van 2020 alsnog aanleiding geven tot een herwaardering van
INSPECT, met de bijbehorende effecten voor het resultaat en eigen
vermogen van de NVWA. De huidige boekwaarde van INSPECT bedraagt
€ 26,3 mln.
Debiteuren (bedragen x € 1.000)
2019

2018

Moederdepartement

17

29

RVO.nl

126

69

RIVM

12

0

Rijkswaterstaat

5

0

Ministerie van EZK

11

0

Ministerie van BZK

37

58

Ministerie van I&W

0

101

Ministerie van J&V

19

2

Ministerie van VWS

0

37

Ministerie van OCW
Derden

27

0

16.433

15.702

Dubieuze debiteuren

1.637

1.626

Totaal debiteuren

18.323

17.625

Voorziening dubieuze debiteuren

‒ 3.561

‒ 3.609

Totaal debiteuren

14.762

14.016

Overige vorderingen en overlopende activa (bedragen x €1.000)
2019

2018

Moederdepartement

5.972

4.786

RVO.nl

0

426

NCG Groningen

5

39

Ministerie van VWS

0

1.722

Ministerie van BZK

0

11

Ministerie van I&W

0

51

RIVM

0

39

Provincies

823

0

Derden

8.513

9.853

Totaal nog te ontvangen

15.314

16.927

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

55

Liquide middelen (bedragen x € 1.000)
2019
Kas

2018

1

1

Rekening-courant ministerie van Financiën

48.074

68.478

Totaal liquide middelen

48.075

68.479

Vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2016

2017

2018

2019

1 Eigen vermogen per 01/01

4.057

15.472

21.233

44.505

2 Saldo van baten en lasten

10.281

6.046

‒ 38.771

‒ 53.088

0

0

‒ 5.520

0

67.563

42.255

3 Directe mutaties in het eigen vermogen:
‒ 3a Uitkering aan moederdepartement
‒ 3b Bijdrage moederdepartement ter
versterking eigen vermogen

1.134

‒ 3c Overige mutaties

0

‒ 285

0

4 Eigen vermogen per 31/12

15.472

21.233

44.505

33.672

Omzet

316.576

322.005

306.538

327.605

Vermogensplafond (5% van gemiddeld 3 jaar)

15.187

15.713

15.752

15.936

Einde boekjaar 2019 heeft de NVWA een eigen vermogen (EV) van € 33,7
mln. Dit is € 17,7 mln. meer dan het maximale eigen vermogen. Uiterlijk bij
de eerstvolgende suppletoire wet zal het surplus aan eigen vermogen
worden afgedragen aan het moederdepartement.
Voorzieningen (bedragen x € 1.000)
Dotaties

Onttrekkingen

Vrijval

Boekwaarde 31-12-2019

Claims, geschillen en 62
rechtsgedingen

474

0

137

399

Totaal

474

0

137

399

Boekwaarde 31-12-2018

62

In het afgelopen jaar is aan de voorziening claims en geschillen € 0,5 mln.
gedoteerd. De vrijval bedroeg € 0,1 mln. Het saldo van deze voorziening van
€ 0,4 mln. is op dit moment voldoende om aan de eventuele betaalver­
plichting van de lopende claims te voldoen. Het totale ingediende bedrag
aan lopende claims is € 12,0 mln. (inclusief één claim van € 10,5 mln., waarbij
een gedegen bewijslast ontbreekt).
Crediteuren
2019

2018

Dictu

680

2.022

RVO.nl

0

4

Ministerie BZK

0

76

Ministerie van AZ

0

6

Ministerie van Fin

11

112

Ministerie van IenW

0

4

Ministerie van OCW

0

26

Ministerie van J&V

13

8

Ministerie van VWS

0

5

Derden

3.081

3.014

Totaal crediteuren

3.785

5.277

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

56

Overige verplichtingen en overlopende passiva (x € 1.000)
2019

2018

Moederdepartement *

3.404

5.675

Ministerie van VWS

2.260

421

Ministerie van Financiën

151

497

Ministerie van J&V

346

295

Ministerie van IenW

107

260

Ministerie BZK

126

123

Ministerie van AZ

38

0

2.853

9.937

Inspectieraad

0

2.698

RVO.nl

2

738

RIVM

5

0

Derden

34.988

34.636

Totaal nog te betalen

44.280

55.277

DICTU

(*) Inclusief een nog te verrekenen bedrag voor de BTW compensatie.
Toelichting: de NVWA ontvangt jaarlijks compensatie ter hoogte van de
geboekte BTW van de facturen van KDS (keuringsassistenten) en de practi­
tioners (zelfstandige dierenartsen), zodat deze BTW niet dubbel in rekening
wordt gebracht bij de klanten. Tot en met verantwoordingsjaar 2019 is de
BTW compensatie ontvangen van het moederdepartement direct wegge­
streept tegen de betreffende geboekte BTW. Met andere woorden de
bijdrage van het moederdepartement is op dezelfde rekening geboekt als
de BTW. De BTW compensatie is ook als negatieve raming gepresenteerd
in de vastgestelde begroting 2019 van het moederdepartement. Vanaf 2020
zal de BTW compensatie verantwoord worden onder bijzondere baten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

57

Kasstroomoverzicht over 2019 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting 2019

Realisatie
2019

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Rekening-courant RHB 1 januari 2019 + stand
depositorekeningen

66.831

68.479

1.648

Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)

365.932

331.678

‒ 34.254

‒ 346.179

‒ 380.366

‒ 34.187

19.753

‒ 48.688

‒ 68.441

‒ 15.315

‒ 9.152

6.163

3.408

8.200

4.792
10.955

Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)
Totaal operationele kasstroom
Totaal investeringen (-/-)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom

‒ 11.907

‒ 952

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)

0

0

0

Eenmalige storting door het moederdepartement (+)

0

42.255

42.255

Aflossingen op leningen (-/-)

‒ 16.446

‒ 14.719

1.727

Beroep op leenfaciliteit (+)

15.315

1.700

‒ 13.615

Totaal financieringskasstroom

‒ 1.131

29.236

30.367

Rekening-courant RHB 31 december 2019 + stand
depositorekeningen

73.546

48.075

‒ 25.471

Toelichting kasstroomoverzicht
Algemene grondslagen
De geldmiddelen in het kasstroomoverzicht worden gevormd door de
rekening-courant met het ministerie van Financiën (Rijkshoofdboek­
houding). Ontvangsten en uitgaven uit hoofde van interest zijn opgenomen
onder de operationele kasstroom.
Toelichting op kasstromen
Algemene grondslagen
De geldmiddelen in het kasstroomoverzicht bestaan uit de rekeningcourantverhouding met het ministerie van Financiën (Rijkshoofdboek­
houding) en uit het kasgeld van de NVWA. Ontvangsten en uitgaven uit
hoofde van interest zijn opgenomen onder de kasstroom uit operationele
activiteiten.
Rekening-courant RHB
Het saldo op de rekening-courant RHB per 1 januari 2019 is € 1,6 mln. hoger
dan begroot.
Operationele kasstroom
De operationele kasstroom is per saldo € 68,4 mln. lager dan begroot. De
ontvangsten in de operationele kasstroom betreffen de door de NVWA
gerealiseerde omzet (moederdepartement, overige departementen en
derden, totaal € 327,6 mln.), de bijzondere baten (€ 14,6 mln.) en mutaties in
de balans (- € 10,5 mln.). De uitgaven in de operationele kasstroom betreffen
de reguliere lasten (apparaatskosten, rentelasten en overige lasten, totaal
€ 380,0 mln.) en mutaties in de balans (€ 0,4 mln.).
Investeringskasstroom
De investeringskasstroom is € 10,9 mln. lager dan begroot. Enerzijds werd
er € 6,1 mln. minder geïnvesteerd, voornamelijk door het stoppen van de
ontwikkeling van INSPECT. Anderzijds waren de desinvesteringen € 4,8 mln.
hoger dan begroot. Dit werd vooral veroorzaakt door de overdracht van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

58

laboratoriumapparatuur aan WFSR en door de inname van in het verleden
aangekochte dienstauto’s. De dienstauto’s worden nu niet meer gekocht
maar geleased.
De investeringen in immateriële vaste activa bedroegen € 8,3 mln. (ICTsystemen) en de investeringen in materiële vaste activa bedroegen € 0,8
mln. (grond en gebouwen € 0,2 mln. en installaties en inventarissen € 0,6
mln.).
Financieringskasstroom
De financieringskasstroom valt € 30,4 mln. hoger uit dan begroot. Dit wordt
voornamelijk veroorzaakt door een directe toevoeging aan het eigen
vermogen van € 42,3 mln. Door onder andere versnelde aflossingen van
leningen in voorgaande jaren is in 2019 € 1,7 mln. minder afgelost op de
leningen dan begroot.
Daarnaast is er € 13,6 mln. minder aan leningen bij het Ministerie van
Financiën afgeroepen dan oorspronkelijk begroot. Naar aanleiding van
het stopzetten van de ontwikkeling van INSPECT is het leenplafond door
het Ministerie omlaag gebracht en mochten er voor de investeringen in
INSPECT geen leningen worden afgeroepen. Voor de overige investeringen
zijn leningen afgeroepen ter waarde van € 1,7 mln.
Liquiditeitspositie
De liquiditeitspositie van de NVWA kan met een saldo van € 48,1 mln. als
voldoende worden geclassificeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

59

Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2019
Omschrijving

Realisatie 2015

Realisatie 2016

Realisatie 2017

Realisatie 2018

Vastgestelde
begroting 2019

Realisatie 2019

Gemiddelde kostprijs (€ /uur)

96,32

98,64

99,16

100,53

104,29

104,29

102,39

104,86

105,41

106,87

110,86

110,86

Handhaven

*

*

*

200,1

188,4

207,6

Keuren

*

*

*

88,7

Keuren certificering op afstand

6,6

7,1

Keuren import

11,8

17

Keuren export, slachthuizen en
overige activiteiten

57,7

67,7

Tarieven
Index 2012 = € 94,07 = 100
Omzet per productgroep (x
mln.)

FTE
Aantal FTE (excl. Externe
inhuur)1

2.438

2.480

2.373

2.407

2.159

2.432

Verhouding FTE direct/indirect
(exclusief externe inhuur)

1.950/488

1.984/496

1.848/525

1.848/559

1.689/470

1834/598

Salariskosten per FTE

72.149

73.382

75.915

77.733

79.399

80.282

Saldo van baten en lasten als %
van de totale baten
‒ 3,40%

3,08%

1,76%

‒ 12,10%

0%

‒ 15,51%

Saldo van baten en lasten

Kwaliteit
Afhandelsnelheid
informatieverzoeken, klachten
en meldingen2

73%

79%

84%

95%

90%

90%

Tijdig betaalde facturen (<
30 dagen)

95%

95%

97%

97%

95%

96%

1 De gerealiseerde gemiddelde bezetting in 2019 is exclusief medewerkers met een bijzondere status, zoals van-werk-naar-werk medewerkers en herplaatsingskandidaten.
2 Deze cijfers hebben betrekking op de afhandelsnelheid van de informatieverzoeken (vragen) en de klachten over de NVWA. Ook over 2019 zijn er geen cijfers beschikbaar
over de afhandelsnelheid van de meldingen. Dit doordat er met 2 systemen gewerkt wordt waarbij de meldingen soms dubbel geregistreerd zijn, bovendien zijn er uit één
systeem nog geen cijfers beschikbaar. Het gerealiseerde percentage in 2019 is gelijk aan het begrote percentage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

60

10. Saldibalans
Saldibalans per 31 december 2019 van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (hoofdstuk XIV)
(bedragen x 1.000)
Activa

31-12-2019

01-01-2019

Passiva

31-12-2019

01-01-2019

124.064

0

Intra-comptabele posten
1

Uitgaven ten laste van de begroting

3

Liquide middelen

4

Rekening-courant RHB1

0

5

Rekening-courant RHB Begrotingsreserve

704.366

6

Vorderingen buiten begrotingsverband

688.863

8

Kas-transverschillen
2.965.985

Subtotaal intra-comptabel

1.534.190

0

38.566

44.132

2

Ontvangsten ten gunste van de begroting

0

4a

Rekening-courant RHB

2.046.020

0

155.210

5a

Begrotingsreserves

704.366

155.210

690.053

7

Schulden buiten begrotingsverband

91.535

734.185

889.395

Subtotaal intra-comptabel

2.965.985

889.395

Extra-comptabele posten
9

Openstaande rechten

10

Vorderingen

11a Tegenrekening schulden

0

0

2.636.456

963.271

9a

Tegenrekening openstaande rechten

10a Tegenrekening vorderingen

0

0

888.419

815.705

12a Tegenrekening voorschotten

13a Tegenrekening garantieverplichtingen

657.355

679.548

13

14a Tegenrekening andere verplichtingen

418.137

343.047

14

0

0

Subtotaal extra-comptabel

4.600.367

2.801.571

Totaal

7.566.352

3.690.966

12

15

Voorschotten

Deelnemingen

11

0

0

2.636.456

963.271

Schulden

0

0

888.419

815.705

Garantieverplichtingen

657.355

679.548

Andere verplichtingen

418.137

343.047

15a Tegenrekening deelnemingen

0

0

Subtotaal extra-comptabel

4.600.367

2.801.571

Totaal

7.566.352

3.690.966

1 Rijkshoofdboekhouding

Toelichting op de saldibalans
Algemeen
De balansposten zijn bepaald en gewaardeerd overeenkomstig de geldende
voorschriften van de Comptabiliteitswet. Indien van de geldende
voorschriften is afgeweken is dit nader toegelicht.
Alle bedragen zijn opgenomen in duizenden euro's tenzij anders vermeld.
In de tabel van de saldibalans zijn de bedragen overeenkomstig de
voorschriften naar boven afgerond. In de tabellen van de toelichting zijn
de bedragen op de standaard wijze afgerond en opgeteld. Door de verschil­
lende wijze van afronden kan de som van de overige tabellen afwijken van
de bedragen van de tabel van de saldibalans.
De vergelijkende cijfers in de saldibalans zijn anders gepresenteerd dan
de rijksbegrotingsvoorschriften voorschrijven. In plaats van de standen per
31 december voorgaand jaar toont de saldibalans de standen per 1 januari
van het lopende jaar. Dit komt voort uit de besluiten genomen in oktober
2017 met betrekking tot het instellen van het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit en de naamswijziging van het Ministerie van
Economische Zaken in het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Het verslagjaar 2019 is het eerste jaar dat beide departementen een eigen
begrotingsadministratie voeren met de daarbij behorende saldibalansposten. Met betrekking tot de vergelijkende cijfers is er voor gekozen om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

61

de beginbalansen van beide departementen te presenteren zodat de infor­
matiewaarde van de saldibalans per departement beter is. De beginba­
lansen van beide departementen sluiten aan op de eindbalans 2018 van
het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Bij het samenstellen van de beginbalansen van beide departementen
ontstaat er een financiële verhouding. Het Ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit verkrijgt immers balansposten uit de balans van het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. De hierdoor ontstane schuld
van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit aan het
Ministerie van Economische Zaken en Kwaliteit is in de loop van 2019
verrekend en bedroeg € 635,5 mln. In de saldibalans is dit bedrag bij het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit opgenomen onder
de schulden buiten begrotingsverband en bij het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat onder de vorderingen buiten begrotings­
verband. De balanspost Rekening-courant Rijkshoofdboekhouding is nihil
in de openingsbalans omdat per 01-01-2019 het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit nog geen mutaties op de schatkistrekening had.
Saldibalanspost 8, kas-transverschillen, is niet van toepassing voor het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Balanspost 1
Uitgaven ten laste van de begroting 2019

1.534.190

De uitgaven over 2019 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van LNV
(hoofdstuk XIV) onderdeel uitgaven, artikelen 11,12 en 50.
Balanspost 2
Ontvangsten ten gunste van de begroting 2019

124.064

De ontvangsten over 2019 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van LNV
(hoofdstuk XIV) onderdeel ontvangsten, artikelen 11,12 en 50.
Balanspost 3
Liquide Middelen

38.566

De post liquide middelen is opgebouwd uit de saldi van banken en contante gelden.

De post liquide middelen bestaat uit:
• De banksaldi van de opgeheven bedrijfslichamen die onder verantwoor­
delijkheid van LNV door de Vereffeningsorganisatie Product- en Bedrijf­
schappen (PBO) worden afgewikkeld (€ 36,2 mln.).
• Aanwezige banksaldi bij Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO.nl) voor de uitvoering van de regeling Borgstelling MKB
Landbouwkredieten (BL) (€ 2,3 mln.).
Balanspost 4
Rekening-Courant Rijkshoofdboekhouding

2.046.020

Op de rekening-courant Rijkshoofdboekhouding is de financiële verhouding tussen LNV en de
Rijksschatkist van het Ministerie van Financiën geadministreerd.

Het bedrag op de saldibalans is overeenkomstig de saldo opgave per
31 december 2019 van het Ministerie van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

62

Balanspost 5
Begrotingsreserves

704.366

Een begrotingsreserve is een meerjarige budgettaire voorziening binnen de begroting
die LNV aanhoudt op een afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van
Financiën. De reserve blijft meerjarig beschikbaar voor het doen van uitgaven in latere
jaren.

LNV maakt gebruik van de mogelijkheid om begrotingsreserves aan te
houden. In het jaarverslag is bij de betreffende begrotingsartikelen
informatie over deze reserves opgenomen eventueel aangevuld met
relevante ontwikkelingen. De toevoegingen en onttrekkingen die respectie­
velijk ten laste of ten gunste van de begroting hebben plaatsgevonden
worden in het jaarverslag toegelicht.
Begrotingsreserves
Specificatie begrotingsreserves:

Saldo 01-01-2019

Landbouw

25.367

Visserij

20.777

Borgstellingsfaciliteit
Apurement

Toevoegingen

Onttrekkingen

Saldo 31-12-2019

Artikel

24.156

11

3.788

24.564

11

16.759

4.149

20.908

11

92.307

9.184

88.737

11

Risicovoorziening jonge boeren

0

46.000

46.000

11

Stikstof

0

500.000

500.000

12

155.210

563.121

Totaal

1.211

12.754

13.965

704.366

Balanspost 6
Vorderingen buiten begrotingsverband

688.863

Onder de vorderingen buiten begrotingsverband zijn bedragen opgenomen die nog
van derden moeten worden ontvangen.

Vorderingen Buiten Begrotingsverband
De vorderingen buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Vordering EU uitgaven ELGF

638.856

Vordering op provincies inzake POP

19.612

Vordering EU uitgaven ELFPO (POP3)

16.123

Superheffing

4.155

Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij

3.749

Opdrachten derden

3.474

Samenwerkingsconvenant Voedselzekerheid LNV en BuZa

1.001

Salarisvorderingen
Te verrekenen met Baten-Lasten dienst
Overige vorderingen
Totaal

429
382
1.082
688.863

Vordering EU uitgaven ELGF
De gelden die LNV voor het Europese fonds ELGF voorfinanciert betreffen
de declaraties van de maanden november (16/10 ‒ 30/11) en december. De
gedeclareerde bedragen van deze maanden zijn in 2020 ontvangen respec­
tievelijk in de maanden januari en februari. De navolgende tabel geeft inzicht
in de totaalbedragen van uitgaven en ontvangsten met betrekking tot het
ELGF van de jaren waarvan de jaaraangiften nog niet door de Europese
Commissie zijn vastgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

63

Vordering EU uitgaven ELGF
De vordering EU uitgaven ELGF is als volgt te specificeren:

Bedrag

Te veel ontvangen ELGF voorgaand dienstjaar

‒6

ELGF boekjaar 2019, in 2018 gerealiseerde uitgaven

626.462

Vordering 31 december 2018

626.456

ELGF boekjaar 2019, in 2019 gerealiseerde uitgaven
Ontvangsten uit ELGF boekjaar 2019

74.686
‒ 701.343

Afrekeningen 2018

‒ 55

Te veel ontvangen ELGF boekjaar 2019

‒ 256

ELGF boekjaar 2020, in 2019 gerealiseerde uitgaven

639.112

Vordering 31 december 2019

638.856

De jaaraangifte is lager vastgesteld dan de maandelijkse gedeclareerde
bedragen. Naar verwachting zal de Europese Commissie de jaaraangifte
2019 in 2020 definitief vaststellen en het te veel ontvangen bedrag
verrekenen.
* Het boekjaar voor het ELGF loopt van 16 oktober tot en met 15 oktober
van het volgende jaar.
Vorderingen op provincies inzake POP
De provincies zijn betrokken bij de uitvoering van de projecten en
regelingen van het Plattelandsontwikkelingsprogramma (POP). Het gaat
hier om uitgaven die door RVO.nl zijn gerealiseerd waarvan de provincies
een deel van de financiering voor hun rekening nemen volgens het
afgesloten convenant voor de uitvoering. De gerealiseerde uitgaven worden
per kwartaal door RVO.nl bij de provincies in rekening gebracht. Het huidige
POP3 loopt van 2014 tot en met 2020.
Vordering EU uitgaven ELFPO (POP3)
De gelden die LNV voor het Europese fonds ELFPO voorfinanciert inzake
het Plattelandsontwikkelingsprogramma 3 betreffen de declaraties van de
maanden november (16/10 ‒ 30/11) en december. De gedeclareerde
bedragen van deze maanden zijn in 2020 ontvangen respectievelijk in de
maanden januari en februari. De navolgende tabel geeft inzicht in de totaal­
bedragen van uitgaven en ontvangsten met betrekking tot het ELFPO van
de jaren waarvan de jaaraangiften nog niet door de Europese Commissie
zijn vastgesteld.
Vordering EU uitgaven ELFPO (POP3)
De vordering EU uitgaven ELFPO is als volgt te specificeren:

Bedrag

Te veel ontvangen ELFPO voorgaand dienstjaar

‒ 417

ELFPO boekjaar 2019, in 2018 gerealiseerde uitgaven

13.721

Vordering 31 december 2018

13.304

ELFPO boekjaar 2019, in 2019 gerealiseerde uitgaven

77.080

Ontvangsten uit ELFPO boekjaar 2019

‒ 88.499

Afrekeningen 2018

‒ 1.898

Te veel ontvangen ELFPO boekjaar 2019

‒ 13

ELFPO boekjaar 2020, in 2019 gerealiseerde uitgaven

16.136

Vordering 31 december 2019

16.123

De jaaraangifte is lager vastgesteld dan de maandelijkse gedeclareerde
bedragen. Naar verwachting zal de Europese Commissie de jaaraangifte
2019 in 2020 definitief vaststellen en het te veel ontvangen bedrag
verrekenen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

64

* Het boekjaar van ELFPO loopt van 16 oktober tot en met 15 oktober van
het volgende jaar.
Superheffing
RVO.nl heeft van 1 januari 2014 tot 1 april 2015 de melkquoteringsregeling
uitgevoerd. Op grond van de Europese regelgeving was bij overschrijding
van het landenquotum superheffing verschuldigd aan Brussel. De verschul­
digde heffing is vervolgens doorberekend aan kopers en veehouders. In
verband met recente uitspraken van het hof in een procedure en een door
RVO gestarte bestuurdersaansprakelijkheidsprocedure zal de afwikkeling
nog enige tijd vergen.
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
Het betreft de door LNV gedane uitgaven voor de uitvoering van projecten
en regelingen van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij.
Opdrachten derden
RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt
door publieke, particuliere en Europese organisaties. Het openstaande
bedrag zal RVO.nl in rekening brengen bij de betreffende opdrachtgevers.
Samenwerkingsconvenant Voedselzekerheid LNV en BuZa
Op 1 april 2014 is het samenwerkingsconvenant voedselzekerheid tussen
het ministerie van Buitenlandse Zaken en het ministerie van Economische
Zaken (nu LNV) afgesloten. In het kader van het beleidsterrein voedselze­
kerheid voert LNV diverse projecten uit. Volgens het afgesloten convenant
zal LNV bij de afloop van het convenant de gerealiseerde uitgaven en
ontvangsten bij BuZa in rekening brengen.
Salarisvorderingen
Dit betreft betalingen aan personeel inzake salarissen en diverse vergoe­
dingen in afwachting van definitieve verrekening.
Te verrekenen met Baten-Lasten dienst
De nog door te berekenen kosten aan het NVWA zijn in 2020 met het dienst­
onderdeel verrekend.
Balanspost 7
Schulden buiten begrotingsverband

91.535

Onder de schulden buiten begrotingsverband zijn de bedragen opgenomen die nog
ten gunste van derden moeten worden gebracht.

Schulden Buiten Begrotingsverband
De schulden buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Vereffeningsorganisatie Product- en Bedrijfschappen

36.236

ELFPO werkkapitaal

24.759

Te verrekenen bedragen inzake ELGF en ELFPO

10.161

Te betalen loonheffingen, pensioenpremies en IPAP premies

10.114

Contante waarborgen RVO.nl

5.031

Nog te betalen aan EZK

3.118

Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij

550

Opdrachten derden

433

Overige schulden

1.133

Totaal

91.535

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

65

Vereffeningsorganisatie Product- en Bedrijfschappen
Per 1 januari 2015 is de vereffening van de Product- en Bedrijfschappen
onder verantwoordelijkheid van EZK gebracht. Als gevolg van het besluit
tot het instellen van LNV is per 1 januari 2019 dit ministerie belast met de
vereffening van de Product- en Bedrijfschappen. Voor de uitvoering van
de vereffeningstaken is de vereffeningsorganisatie PBO opgericht. Deze
organisatie voert de administraties van de voormalige schappen en beheert
daarbij ook de bankrekeningen.
ELFPO werkkapitaal
Het Plattelandsontwikkelingsprogramma 3 van 2014-2020 heeft de
Europese Commissie in 2014 goedgekeurd. Als gevolg van deze
goedkeuring heeft de Europese Commissie aan LNV werkkapitaal voor de
uitvoering van POP3 beschikbaar gesteld overeenkomstig verordening (EU)
Nr. 1306/2013. Bij de afsluiting van POP3 zal deze voorfinanciering door de
commissie worden verrekend.
Te verrekenen bedragen inzake ELGF en ELFPO
In 2019 heeft er in de financiële administratie een foutieve verwerking van
uitgaven plaatsgevonden naar aanleiding van verschuldigde bedragen aan
het ELGF en ELFPO. De besluitvorming met betrekking tot onttrekkingen uit
de begrotingsreserve apurement waren mede gebaseerd op die
verwerking. Uiteindelijk is de fout in de uitgaven vastgesteld maar op dat
moment was een correctie naar de begrotingsreserve apurement niet meer
uitvoerbaar. Voor een juist budgettair beeld is besloten om niet alleen de
uitgaven te corrigeren. Ook de bedragen die voor deze uitgaven zijn
onttrokken uit de begrotingsreserve apurement en op de ontvangsten zijn
verantwoord worden meegenomen in deze correctie. In 2020 zal LNV de
verrekening van bovenstaande bedragen binnen begrotingsverband
verantwoorden.
Te betalen loonheffingen, pensioenpremies en IPAP premies
De verschuldigde loonheffing aan de Belastingdienst en de pensioen­
premies en IPAP premies aan het ABP over de maand december 2019 zijn in
2020 betaald.
Contante waarborgen RVO.nl
RVO.nl ontvangt per bank gelden van het bedrijfsleven als zekerheids­
stelling voor in- en uitvoercertificaten. Als aan de voorwaarden van de
regeling inzake certificaten is voldaan dan betaalt RVO.nl op verzoek van
de belanghebbende de bedragen terug.
Nog te betalen aan EZK
In de loop van 2019 zijn diverse uitgaven en ontvangsten van EZK en LNV
niet op de juiste Rekening-courant Rijkshoofdboekhouding afgewikkeld.
Het saldo van deze bedragen tussen beide ministeries is verrekend in 2020.
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
Dit betreft door RVO.nl van de EU ontvangen bedragen voor de financiering
van projecten en regelingen van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken
en Visserij. Dit zijn met name de regelingen Innovatie Aquacultuur,
Innovatie Aanlandplicht en Samenwerkingsprojecten Wetenschap en
Visserij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

66

Opdrachten derden
RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt
door publieke, particuliere en Europese organisaties. RVO.nl zal de
betreffende gelden overeenkomstig opdracht of overeenkomst aan begun­
stigden verstrekken.
Balanspost 9
Rechten

0

Rechten onstaan doordat op grond van wettelijke regelingen, in de toekomst
aanspraak bestaat op gelden van derden.

Balanspost 10
Vorderingen

2.636.456

De vorderingen hebben betrekking op te ontvangen bedragen voor de begroting van
LNV.

Vorderingen
De vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Direct opeisbare vorderingen

83.831

Op termijn opeisbare vorderingen

53.523

Geconditioneerde vorderingen

2.499.102

Totaal

2.636.456

Direct opeisbare vorderingen
De direct opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Vorderingen inzake beleid

77.535

Vordering agentschapsbijdrage NVWA

3.404

Vorderingen NVWA door CJIB te innen

1.774

Diversen

1.118

Totaal

83.831

Vorderingen inzake uitvoering beleid
LNV heeft vorderingen opgelegd voortkomend uit subsidie vaststellingen
van diverse regelingen.
Vordering agentschapsbijdrage NVWA
LNV financiert de bedrijfsvoering van het agentschap NVWA. Doordat een
deel van de agentschapsbijdrage 2019 niet door de NVWA is gerealiseerd,
bestaat er een vordering van het moederdepartement op het agentschap.
Vorderingen NVWA door CJIB te innen
Het betreft de door het CJIB ten behoeve van de NVWA te innen bedragen
voor de boetebeschikkingen en dwangsommen van de Gezondheids- en
welzijnswet voor dieren/de Wet dieren (LNVGWD) en de Wet gewasbescher­
mingsmiddelen en biociden (LVWGB).
Op termijn opeisbare vorderingen
De op termijn opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Lening Stichting DLO

44.723

Stichting Nationaal Groenfonds

8.800

Totaal

53.523

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

67

Stichting Nationaal Groenfonds
Inzake het versterken van het investeringsvermogen van de Stichting
Nationaal Groenfonds heeft LNV middelen ter beschikking gesteld.
Geconditioneerde vorderingen
De geconditioneerde vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Gestelde zekerheden

2.210.106

Landinrichtingsrente

238.466

Bureau Beheer Landbouwgronden

33.791

Borgstelling MKB Landbouwkredieten (BL)

16.739

Totaal

2.499.102

Gestelde zekerheden
Dit betreffen zekerheden die bij de uitvoering van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid van de EU worden gevraagd. De uitvoering hiervan vindt
plaats bij RVO.nl.
Landinrichtingsrente
Het gaat hier om door grondeigenaren te betalen landinrichtingsrente die
voortkomt uit afgesloten landinrichtingsprojecten. De inning van de
verschuldigde landinrichtingsrente vindt plaats door de Belastingdienst.
Naar verwachting zal in 2043 de laatste afwikkeling van deze regeling
plaatsvinden.
Bureau Beheer Landbouwgronden
Het Bureau Beheer Landbouwgronden beschikt over financiële middelen
die in voorgaande jaren door LNV zijn verstrekt. Een deel van deze middelen
is bestemd voor het afwikkelen door BBL van een tweetal projecten. Het
resterende deel is het aandeel van LNV in het eigen vermogen van BBL.
Overige financiële verplichtingen en/of afwikkelingen zullen onder verant­
woordelijkheid van LNV plaatsvinden.
Borgstelling MKB Landbouwkredieten (BL)
Op basis van de regeling Borgstelling MKB Landbouwkredieten (BL)
verstrekken deelnemende banken krediet aan land- en tuinbouwonder­
nemers onder garantie (borgstelling) van de Staat. De regeling Borgstelling
MKB landbouwkredieten is geharmoniseerd met de regeling Borgstelling
MKB kredieten (BMKB). Op het moment dat de bank de garantie aanspreekt
betaalt RVO.nl de claim uit aan de bank. Hierdoor ontstaat er voor RVO.nl
een vordering op de onderneming die wordt opgenomen in de debiteuren­
administratie. De bank heeft conform de regeling een volgplicht. Wanneer
een ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank indient legt de bank dit
ter beoordeling voor aan RVO.nl. Na instemming van RVO.nl zorgt de bank
voor afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt het aan RVO.nl
toekomende bedrag over.
Balanspost 11
Schulden

0

De schulden hebben betrekking op bedragen die ten gunste van de begroting van LNV
zijn ontvangen.

Balanspost 12
Voorschotten

888.419

Voorschotten zijn bedragen die aan derden zijn betaald vooruitlopend op later
definitief vast te stellen of af te rekenen bedragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

68

Voorschotten ouderdomsoverzicht
Beleidsartikelen

2015 en eerder

2016

2017

2018

2019

Totaal

11. Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserij- en
voedselketens

56.217

9.406

13.446

207.206

249.743

536.017

12. Natuur en biodiversiteit

164.850

12.856

17.119

16.808

116.451

328.083

Buiten begrotingsverband

816

1.456

3.442

11.648

6.956

24.318

221.882

23.718

34.006

235.662

373.150

888.418

Totaal

Verloopstaat voorschotten
Verloop van voorschotten gedurende het dienstjaar 2019

Bedrag

Beginstand 1 januari 2019

815.705

Verstrekte voorschotten

407.720

Eindafgerekende voorschotten

‒ 335.006

Eindstand 31 december 2019

888.418

Balanspost 13
Garantieverplichtingen

657.355

De garantieverplichtingen zijn voorwaardelijke financiële verplichtingen. Deze
verplichtingen komen op een later moment tot uitbetaling als bij de werderpartij die
de garantie heeft ontvangen zich bepaalde omstandigheden voordoen, bijvoorbeeld
een bepaald risico of een onzekere gebeurtenis.

Verloop van de garantieverplichtingen
Beleidsartikelen

Stand per In 2019 aangegaan
01-01-2019
+

Bijstellingen -/-

Uitgaven -/-

Stand per
31-12-2019

11. Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserijen voedselketens

333.008

36.776

37.599

2.332

329.853

12. Natuur en biodiversiteit

346.540

0

19.039

0

327.501

Totaal

679.548

36.776

56.638

2.332

657.354

Balanspost 14
Andere verplichtingen

418.137

Het gaat hier om financiële verplichtingen ten opzichte van een wederpartij die op
een later moment tot betaling zal leiden. Indien de wederpartij alle gestelde
voorwaarden nakomt zal de verplichting volledig tot betaling komen.

Verloop van de andere verplichtingen
Beleidsartikelen

Stand per In 2019 aangegaan
01-01-2019
+

11. Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserijen voedselketens

241.831

12. Natuur en biodiversiteit

69.982

50. Apparaat LNV

Bijstellingen -/-

Uitgaven -/-

Stand per
31-12-2019

774.131

7.924

743.298

264.741
116.911

697.135

487

649.719

138.840

0

138.840

0

Buiten begrotingsverband

31.233

752.496

5.550

741.695

36.484

Totaal

343.046

2.362.602

13.961

2.273.552

418.136

Voor het verantwoorden van de verplichtingen van apparaatsuitgaven op
artikel 50 in bovenstaande tabel wordt het principe verplichtingen is gelijk
aan kas toegepast. Het verplichtingensaldo wordt gelijk gesteld aan het
uitgavensaldo waardoor er per saldo op 31 december geen openstaande
verplichtingen worden verantwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

69

Niet uit de balans blijkende bestuurlijke verplichtingen
Niet uit de saldibalans blijkende bestuurlijke verplichtingen zijn onder meer
bestuursovereenkomsten of bestuursconvenanten die afgesloten worden tussen het Rijk en
derden, bijvoorbeeld decentrale overheden, functionele overheden of belangenorganisaties.
Dergelijke bestuurlijke verplichtingen worden alleen voor het deel waarvoor een juridische
verplichting is aangegaan opgenomen in de saldibalans. Tot het moment waarop een juridische
verplichting wordt aangegaan, zijn deze bestuurlijke verplichtingen nog niet administratief
vastgelegd. Interne procedures borgen dat de financiële gevolgen bekend zijn voordat een
bestuurlijke overeenkomst wordt ondertekend. De uitgaven die het gevolg zijn van deze bestuurlijke
verplichtingen kunnen op dat moment worden geraamd, en afhankelijk van het bedrag, toegelicht
bij het betreffende begrotingsartikel en in kamerbrieven over het betreffende onderwerp. Op deze
wijze wordt geborgd dat de financiële gevolgen van bestuurlijke afspraken niet alleen beleidsmatig,
maar ook budgettair, door de Tweede Kamer kunnen worden geautoriseerd, ook al vindt de
vastlegging van de verplichting pas op een later moment plaats.

Regio Deals, Klimaatakkoord en Noordzee Akkoord
Regio Deals richten zich op een integrale aanpak van meervoudige regionale
opgaven en brede welvaart. Zo zijn door het kabinet verschillende Regio
Deals gesloten en in uitvoering genomen. Daarnaast komen ook verplich­
tingen voor uit het Klimaatakkoord (inclusief Urgenda) en het Noordzeeak­
koord. Deze toezeggingen zullen in de komende jaren, waar relevant, in de
financiële administratie worden vastgelegd.
Convenant financiering bestrijding besmettelijke dierziekten
In dit kader is ook het «Convenant financiering bestrijding besmettelijke
dierziekten 2020–2024» relevant. Hierin zijn plafondbedragen afgesproken
tot waaraan een sector bijdraagt aan de preventie- en bestrijdingskosten
van dierziekten. De bestrijdings- en preventiekosten die uitstijgen boven
deze plafondbedragen worden gedragen door de overheid. Omdat er in
het convenant geen maximale bijdrage voor de overheid is afgesproken,
kan er geen totaalbedrag genoemd worden voor deze niet uit de balans
blijkende verplichtingen.
11. WNT-verantwoording 2019 Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit
De Wet normering topinkomens (WNT) bepaalt dat de bezoldiging en
eventuele ontslaguitkeringen van topfunctionarissen in de publieke en
semi-publieke sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het
financieel jaarverslag. Deze publicatieplicht geldt tevens voor topfunctio­
narissen die bij een WNT-instelling geen - al dan niet fictieve - dienstbe­
trekking hebben of hadden. Daarnaast moeten van niet-topfunctionarissen
de bezoldiging (zonder naamsvermelding) gepubliceerd worden indien
deze het wettelijk maximum te boven gaan. Niet-topfunctionarissen zonder
dienstverband vallen echter buiten de reikwijdte van de wet.
Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op onderstaande
functionarissen. De bezoldigingsgegevens van de leden van de Top
Management Groep zijn opgenomen in het jaarverslag van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het algemeen bezoldigingsmaximum bedraagt in 2019 € 194.000.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

70

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

71

lid

Berg, R.

Burgsteden,
A.G. van

T.K. Hoogslag

Idsardi J

Keurentjes,
F.A.M.

Kraak, D

Panman R.G

Bakker. R

Giesen, S.H.

Jaarsveld, J.M. voorzitter

Knook, N.G.

Reinders
Folmer, P.H.

Schaik, G.M. van lid
**

Wassenaar, N.C. lid

Willemink, J.H.

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer Noord

Grondkamer
Noordwest

Grondkamer
Noordwest

Grondkamer
Noordwest

Grondkamer
Noordwest

Grondkamer
Noordwest

Grondkamer
Noordwest

Grondkamer
Noordwest

Grondkamer
Noordwest

lid

lid

lid

lid

lid

lid

lid

lid

lid

voorzitter

lid

lid

Centrale Commissie Veld, M. ter
Dierproeven

lid

Centrale Commissie Klatter, F.A.
Dierproeven
lid

voorzitter

Centrale Commissie Hellebrekers,
Dierproeven
L.J.

Centrale Commissie Stassen, E.N.
Dierproeven

vice-voorzitter

Centrale Commissie Blaauboer, B.
Dierproeven

Naam topfuncti­ Functie
onaris

Bezoldiging van topfunctionarissen

Naam instelling

1-8-2019

1-1-2019

Datum
aanvang
dienstverband

01-07-2019

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,29 (0,29)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,29 (0,29)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,11 (-)

0,11 (0,11)

0,11 (0,11)

0,22 (0,22)

0,11 (0,11)

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

Datum einde
Dienstverband Op externe
dienst-verband in fte (+ tussen inhuurhaakjes omvang basis
in 2018)

6.359 (3.232)1

7.128 (2.705)2

5.999 (3.857)

9.232 (3.038)

27.877 (27.003)

12.231 (6.241)

7.202 (4.318)

5.359 (5.674)1

4.165 (2.791)

4.979 (1.222)1

4.961 (2.5932)

27.877 (27.003)

3.247 (-)

4.232 (2.040)

12.118 (-)

11.697 (11.385)

11.697 (11.307)

25.508 (24.887)

11.779 (13.586)

Beloning plus
onkostenvergoeding-en
(belast) (+
tussen haakjes
bedrag in 2018)

4.853
(4.480)

4.853
(4.480)

Voorzie­
ningen
t.b.v.
beloningen
betaalbaar
op
termijn(+
tussen
haakjes
bedrag in
2018)

6.359 (3.232)1

7.128 (2.705)2

5.999 (3.857)

9.232 (3.038)

32.730 (31.483)

12.231 (6.241)

7.202 (4.318)

5.359 (5.674)1

4.165 (2.791)

4.979 (1.222)1

4.961 (2.5932)

32.730 (31.483)

3.247 (-)

4.232 (2.040)

12.118 (-)

11.697 (11.385)

11.697 (11.307)

25.508 (24.887)

11.779 (13.586)

Totale
bezoldiging in
2019 (+ tussen
haakjes bedrag
in 2018)

13.580

13.580

6.790

13.580

56.583

13.580

13.580

13.580

13.580

13.580

13.580

56.583

13.580

13.580

21.340

21.340

21.340

43.068

21.340

Individueel
toepasselijk
bezoldigingsmaximum

Motivering
(indien
overschrijding)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

72

Aalberts W.J

Bouman, H.B.

Brongers, P.J.F

Daalen, J.K.B.
van

Doeschot,
B.E.G. ten

Geene, A.G.R.C. lid

Coppens, C.A.A. lid

Drummen,
D.P.M.

Ham, J.P.M. van voorzitter
der

Helvoort, P.J.T.E. lid
van**

Janssen,
H.G.J.M.

Kakkenberg,
M.**

Kreij, J.L. van

Nijpjes, F.

Wersch, H.J.M.
van**

Bassa, D.

Eijk, P.J. van der lid

Habben Jansen, lid
C

Kubber, F. de

Oostdam J.J.H. lid

Witsiers, H.A.

Grondkamer Oost

Grondkamer Oost

Grondkamer Oost

Grondkamer Oost

Grondkamer Oost

Grondkamer Oost

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer Zuid

Grondkamer
Zuidwest

Grondkamer
Zuidwest

Grondkamer
Zuidwest

Grondkamer
Zuidwest

Grondkamer
Zuidwest

Grondkamer
Zuidwest

voorzitter

lid

lid

lid

lid

lid

lid

lid

lid

lid

voorzitter

lid

lid

lid

Naam topfuncti­ Functie
onaris

Naam instelling

1-6-2019

1-6-2019

1-6-2019

Datum
aanvang
dienstverband

01-12-2019

01-03-2019

30-6-2019

0,29 (0,29)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0.07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,29 (0,29)

0,07 (-)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,29 (0,29)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

Datum einde
Dienstverband Op externe
dienst-verband in fte (+ tussen inhuurhaakjes omvang basis
in 2018)

27.877 (27.003)

7.493 (5.387)1

7.607 (6.111)1

9.356 (1.255)

5.380 (3.969)1

6.075 (3.726)

14.277 (6.181)1

4.748 (4.399)

11.390 (2.687)1

27.877 (27.003)

6.723 (-)

11.111 (8.358)1

1.944 (769)

2.106 (2.344)

27.877 (27.003)

2.228 (4.779)1

13.244 (8.823)1

11.421 (7.284)

Beloning plus
onkostenvergoeding-en
(belast) (+
tussen haakjes
bedrag in 2018)

4.853
(4.480)

4.853
(4.480)

4.853
(4.480)

Voorzie­
ningen
t.b.v.
beloningen
betaalbaar
op
termijn(+
tussen
haakjes
bedrag in
2018)

32.730 (31.483)

7.493 (5.387)1

7.607 (6.111)1

9.356 (1.255)

5.380 (3.969)1

6.075 (3.726)

14.277 (6.181)1

4.748 (4.399)

11.390 (2.687)1

32.730 (31.483)

6.723 (-)

11.111 (8.358)1

1.944 (769)

2.106 (2.344)

32.730 (31.483)

2.228 (4.779)1

13.244 (8.823)1

11.421 (7.284)

Totale
bezoldiging in
2019 (+ tussen
haakjes bedrag
in 2018)

56.583

13.580

13.580

13.580

13.580

13.580

12.448

2.263

13.580

56.583

7.922

13.580

13.580

13.580

56.583

6.790

13.580

13.580

Individueel
toepasselijk
bezoldigingsmaximum

Overschrijding
toegestaan.3

Overschrijding
toegestaan3

Motivering
(indien
overschrijding)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

73

Bartelse, L.W.

Gils, W.M.A. van lid

Hoetmer, R.

Holtman, H.J

Kamer voor de
binnenvisserij

Kamer voor de
binnenvisserij

Kamer voor de
binnenvisserij

Kamer voor de
binnenvisserij

Lok, S.

Michielsen,
A.F.M.

Tiesinga, H.L.** lid

Veenman, R.**

Kamer voor de
binnenvisserij

Kamer voor de
binnenvisserij

Kamer voor de
binnenvisserij

Kamer voor de
binnenvisserij

secretaris

Mul, A.

Bartelink, H.H.
**

Cornelissen,
V.B.W.**

Dons, J.J.M.**

Groenewoud,
C.J.A.

Haar, H. van
de**

Kasse, D.**

Kamer voor de
binnenvisserij,
Grondkamer
Noordwest, Oost

Raad voor
Plantenrassen

Raad voor
Plantenrassen

Raad voor
Plantenrassen

Raad voor
Plantenrassen

Raad voor
Plantenrassen

Raad voor
Plantenrassen

lid

lid

secretaris

lid

lid

lid

secretaris

Grondkamer Noord, Lubbers, C.M.
Zuid en Zuidwest,
(plv.) Oost en Kamer
voor de
binnenvisserij

lid

lid

lid

Janssen, J.

Kamer voor de
binnenvisserij

lid

lid

lid

voorzitter

Naam topfuncti­ Functie
onaris

Naam instelling

1-5-2019

Datum
aanvang
dienstverband

30-4-2019

0,975 (0,9)

1,00 (1,00)

1,00 (1,00)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,29 (0,29)

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

Datum einde
Dienstverband Op externe
dienst-verband in fte (+ tussen inhuurhaakjes omvang basis
in 2018)

77.092 (72.422)

62.977 (62.776)

83.687 (81.106)

2.552 (1.580)

2.631 (-)

11.390 (-)

2.511 (2.430)

3.962 (2.673)

2.795 (2.349)

27.877 (27.003)

Beloning plus
onkostenvergoeding-en
(belast) (+
tussen haakjes
bedrag in 2018)

16.920
(15.133)

11.075
(9.281)

14.209
(13.124)

4.853
(4.480)

Voorzie­
ningen
t.b.v.
beloningen
betaalbaar
op
termijn(+
tussen
haakjes
bedrag in
2018)

94.012 (87.555)

74.052 (72.267)

97.896 (94.230)

2.552 (1.580)

2.631 (-)

11.390 (-)

2.511 (2.430)

3.962 (2.673)

2.795 (2.349)

32.730 (31.483)

Totale
bezoldiging in
2019 (+ tussen
haakjes bedrag
in 2018)

189.150

194.000

194.000

13.580

13.580

13.580

13.580

13.580

13.580

56.583

Individueel
toepasselijk
bezoldigingsmaximum

Motivering
(indien
overschrijding)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

74

Lammerts van
Bueren, E.T.**

Meijerink,
G.A.A.M.

Sangers, P.M.** lid

Visser, R.G.F.** lid

Raad voor
Plantenrassen

Raad voor
Plantenrassen

Raad voor
Plantenrassen

Raad voor
Plantenrassen

Willems,
A.J.H.**

Winden, C.M.M. vice-voorzitter
van

Raad voor
Plantenrassen

Raad voor
Plantenrassen

Datum
aanvang
dienstverband

0,10 (0,10)

0,17 (0,10)

0,10 (0,10)

nee

nee

nee

Datum einde
Dienstverband Op externe
dienst-verband in fte (+ tussen inhuurhaakjes omvang basis
in 2018)

3.612 (1.733)

17.723 (17.528)

1.709 (2.076)

Beloning plus
onkostenvergoeding-en
(belast) (+
tussen haakjes
bedrag in 2018)
Voorzie­
ningen
t.b.v.
beloningen
betaalbaar
op
termijn(+
tussen
haakjes
bedrag in
2018)

3.612 (1.733)

17.723 (17.528)

1.709 (2.076)

Totale
bezoldiging in
2019 (+ tussen
haakjes bedrag
in 2018)

19.400

32.980

19.400

Individueel
toepasselijk
bezoldigingsmaximum

Motivering
(indien
overschrijding)

bezoldigingsmaximum van 2018 was na de betalingen in 2018 nog ruimte beschikbaar. De bezoldiging in 2019 die is toe te rekenen aan 2018 overschrijdt deze ruimte niet.

3 Deze overschrijding is conform artikel 3, lid 2 van de Uitvoeringsregeling WNT toegestaan, aangezien een deel van de bezoldiging die is uitbetaald in 2019 is toe te rekenen aan werkzaamheden uit 2018. Van het

2018 bedroeg €2.705. Deze correctie leidt niet tot een onverschuldigde betaling.

2 Dit betreft een administratieve correctie ten opzichte van de WNT-verantwoording 2018. Ten onrechte is dhr. Wassenaar in 2018 niet in de WNT-verantwoording opgenomen. Het totaal van de aan hem uitbetaalde bezoldiging in

topinkomens van het ministerie van BZK wordt in de WNT-verantwoording 2019 het juiste bedrag opgenomen.

1 Dit bedrag sluit niet aan met het bedrag in de WNT-verantwoording 2018, omdat er in 2018 ten onrechte bedragen zijn meegeteld die niet onder de bezoldiging vallen. Conform de foutherstelprocedure op de site Wet normering

lid

Vloten- Doting, voorzitter
L. van

Raad voor
Plantenrassen

lid

lid

Naam topfuncti­ Functie
onaris

Naam instelling

** Betreft topfunctionarissen met een bezoldiging van € 1.700 of minder.
Er zijn geen uitkeringen geweest wegens beëindiging dienstverband aan
topfunctionarissen met of zonder dienstbetrekking alsmede degenen die op
grond van hun voormalige functie nog 4 jaar als topfunctionaris worden
aangemerkt. Er zijn in 2019 geen leidinggevende topfunctionarissen die op
grond van de WNT in verband met de cumulatie van dienstbetrekkingen
dienen te worden gerapporteerd. Naast de hierboven vermelde functiona­
rissen zijn er geen overige functionarissen die in 2019 een bezoldiging boven
het toepasselijke WNT-maximum hebben ontvangen. Er zijn in 2019 geen
ontslaguitkeringen betaald die op grond van de WNT dienen te worden
gerapporteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

75

D. JAARVERSLAG DIERGEZONDHEIDSFONDS (F)
12. Beleidsverslag Diergezondheidsfonds
Beleidsartikel 01 Bewaking en bestrijding van dierziekten en voorkomen en
verminderen van welzijnsproblemen
Algemene doelstelling
Bewaking en bestrijding van bepaalde dierziekten en het voorkomen en
verminderen van welzijnsproblemen.
Het Diergezondheidsfond (DGF) is opgericht in 1998. Aanleiding was een
grote en kostbare uitbraak van de Klassieke varkenspest in 1997. Vanuit dit
begrotingsfonds betalen de landbouwsectoren, het Ministerie van LNV, en
de Europese Unie (EU) mee aan het voorkomen, bewaken en bestrijden van
ernstige infectieuze dierziekten.
Nederland is door de EU officieel vrij verklaard van bepaalde dierziekten.
Deze vrijstatus wordt gehandhaafd door uitvoering van monitoringspro­
gramma’s en wordt bewaakt op basis van meldingen van verdenkingen van
besmettingen. Bij een uitbraak van een aangifteplichtige ziekte worden
maatregelen genomen om verspreiding van de ziekte te voorkomen en de
ziekte uit te roeien. Daarnaast vindt monitoring van opkomende dierziekten
(waaronder zoönosen) plaats (de basismonitoring), met als doel om tijdig
geïnformeerd te zijn over risico’s die de diergezondheid van de Nederlandse
veehouderij kunnen raken,
Rol en verantwoordelijkheid
De bepalingen rond het Diergezondheidsfonds zijn vastgelegd in afdeling
4 van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren.
De Minister van LNV is verantwoordelijk voor:
• Bewaking van dierziekten: het tijdig signaleren en afhandelen van
verdenkingen en besmettingen van bepaalde dierziekten door
monitoring en bewaking.
• Bestrijding van dierziekten die op basis van wetgeving verplicht moeten
worden bestreden en indirect voor welzijnsaspecten bij de bestrijding.
• Crisisparaatheid: effectieve en doelmatige crisisorganisatie bij dierziek­
tenuitbraken.
Telkens na een uitbraak van een besmettelijke dierziekte vindt een evaluatie
plaats op alle onderdelen van bestrijdingsmaatregelen, welzijnsmaatre­
gelen en de crisisorganisatie.
Beleidsconclusies
Beleidsconclusies op het terrein van het diergezondheid worden
opgenomen onder artikel 11 «Concurrerende, duurzame, veilige,
agro-,visserij- en voedselketens». Ook de evaluatie van het beleid dat aan
de basis ligt van het Diergezondheidsfonds (DGF), is weergegeven in de
evaluatiebijlage onder het beleidsartikel 11 Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserij- en voedselketens.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

76

Beleidsevaluatie Diergezondheidsfonds 2000-2017
In deze in 2019 gepubliceerde evaluatie geven de onderzoekers aan dat
het beleid werkt zoals het bedoeld is (zie Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 75).
Het advies om plafondbedragen te splitsen in een bewakingsdeel en een
bestrijdingsdeel is overgenomen in het Convenant Financiering bestrijding
besmettelijke dierziekten (2020-2024) dat op 20 juni 2019 werd afgesloten.
Ontvangsten DGF
In het Convenant Financiering bestrijding besmettelijke dierziekten
(2015-2019) zijn afspraken vastgelegd over het (verplicht) bestrijden van
dierziekten en de manier waarop dit door de betrokken sectoren en de
overheid wordt gefinancierd. De bestrijdings- en preventiekosten van
besmettelijke dierziekten, zoönosen en zoönoseverwekkers worden (mede)
gefinancierd uit de bijdragen van de sectoren. De totale sectorbijdrage is
gemaximaliseerd. Boven deze zogenoemde plafondbedragen draagt de
overheid de resterende kosten.
Plafondbedragen per sector (Convenant 2015 ‒ 2019)
Rundveehouderij

23.540.000

Varkenshouderij

53.447.000
Afrikaanse Varkenspest (AVP) en blaasjesziekte
(Swine vesicular disease, (SDV)

30.000.000

Overige dierziekten

23.447.000

Schapen/geitenhouderij

5.074.000

Pluimveehouderij

Totaal

47.138.000
Newcastle disease (NCD)

2.113.000

Overige dierziekten

45.025.000
129.199.000

De kosten voor de bewaking van dierziekten, zoönosen en zoönosever­
wekkers, en kosten die samenhangen met de voorbereiding van de
bestrijding en door bedrijven te leveren noodzakelijke voorzieningen zoals
dodingsapparatuur, vaccins, voorzieningen en decentraal crisiscentrum
worden 50/50 gefinancierd door overheid en sector. De overheid draagt
100% van bestrijdingskosten, kosten voor dieren in dierentuinen,
huishoudens en in het wild levende dieren, de kosten van toezicht en
opsporing door de NVWA, douane en handhaving van de openbare orde.
In het convenant zijn ook afspraken gemaakt over de financiering
voormalige productschapstaken, zoals de basismonitoring van de Gezond­
heidsdienst voor Dieren (GD), de kosten van de Stichting Diergeneesmid­
delenautoriteit (SDa) en de kosten van preventie en bestrijding van enkele
aanvullende dierziekten.
Waar mogelijk, op basis van Europese verordeningen, zullen de kosten van
dierziektebestrijding bij de EU worden gedeclareerd (ontvangsten van EU).
Om de bestrijdingskosten in geval van crisis direct te kunnen betalen als zij
zijn ontstaan, wordt in het DGF een door de sector op te brengen crisisre­
serve aangelegd. In het convenant is de hoogte van deze reserve per sector
opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

77

Budgettaire gevolgen van beleid Diergezondheidsfonds (Bedragen x € 1.000)
Realisatie

Verplichtingen

Vastgestelde
begroting

Verschil

2015

2016

2017

2018

2019

2019

2019

33.114

31.558

38.600

32.997

63.156

34.585

28.571

63.156

34.585

28.571

Uitgaven

33.114

31.558

38.600

31.584

Beginsaldo

19.064

13.360

11.696

19.396

Programma-uitgaven

33.114

31.558

38.600

31.584

Opdrachten

33.114

31.558

38.600

31.584

1. Bewaking van dierziekten

14.161

19.162

20.255

19.416

19.436

19.686

‒ 250

2. Bestrijding van dierziekten

18.915

11.866

15.088

9.972

8.521

12.139

‒ 3618

38

530

3.257

2.196

2.444

2.760

‒ 316

Correctie beginsaldo

344

3. Voorkomen en verminderen van
welzijnsproblemen
4. Overig
5. DGF-saldo

25.866

25.866

6. Crisisreserve

6.889

6.889

Ontvangsten

27.410

Ontvangsten van LNV (voorheen EZ)

29.894

45.957

35.305

63.156

34.585

12.253

21.263

4.387

4.287

4.387

‒ 100

30.198

‒ 30.198

Overige ontvangsten (zoals EU en sector)

28.571

Ontvangsten van EU

4.134

5.076

566

5.205

5.205

Ontvangsten van sector

8.315

19.618

30.352

23.658

23.658

Ontvangsten van sector

5.192

Bijdrage sector crisisreserve

6.889

6.889

Ontvangsten saldo DGF

23.117

23.117

Eindsaldo

13.360

11.696

19.396

23.117

Toelichting tabel budgettaire gevolgen van beleid diergezondheidsfonds
In 2019 heeft LNV in overleg met Financiën de presentatie van de cijfers van
het DGF aangepast. De nieuwe presentatie is in de ontwerpbegroting 2020
geïntroduceerd en nadien ook voor het begrotingsjaar 2019 opgenomen in
de tweede suppletoire begroting. Het betreft een aantal wijzigingen zoals
de presentatie van het saldo DGF en de nieuw te vormen crisisreserve en
een indeling van ontvangsten die beter aansluit bij de realiteit. Hierdoor zijn
de cijfers voor 2019 niet zonder meer te vergelijken met voorgaande jaren.
Het verschil in totale uitgaven en ontvangsten in 2019 en eerdere jaren wordt
met name veroorzaakt doordat in de nieuwe presentatie het DGF-saldo en
de crisisreserve zijn meegeteld. In overleg met Financiën is voorts besloten
de cijfers over de voorgaande jaren niet aan te passen naar de nieuwe wijze
van presentatie.
Toelichting op de uitgaven
Beginsaldo
Bij eerste suppletoire begroting is het eindsaldo van het fonds van vorig jaar
toegevoegd aan het budget voor het 2019. Dit is in lijn met de afspraken ten
aanzien van de fondssystematiek. Om de presentatie van de cijfers
duidelijker en transparanter te maken is bij ontwerpbegroting 2020 een
nieuwe indeling van de budgettaire tabel geïntroduceerd. Daarin is een
nieuwe post DGF-saldo onder het instrument Opdrachten opgenomen. Bij
tweede suppletoire begroting 2019 is de gewijzigde presentatie nader
toegelicht voor 2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

78

Opdrachten
1. Bewaking van dierziekten
In Nederland komen bepaalde ernstige dierziekten al geruime tijd niet meer
voor. Omdat Nederland voor deze ziekten een dierziektevrijstatus heeft, is
internationale handel (waaronder binnen de EU) mogelijk. Aan het
behouden van deze vrijstatus zijn monitoringsprogramma’s verbonden.
Door monitoring wordt het risico dat een ziekte niet of niet tijdig wordt
opgemerkt kleiner.
Streefwaarden
Behoud van de huidige, officieel door de EU en door de Wereldorganisatie
voor diergezondheid (OIE) verleende, status vrij te zijn van een aantal
dierziekten.
Beleidsinstrumenten
De EU en OIE verlenen onder voorwaarden aan lidstaten officiële
erkenningen voor het vrij zijn van besmettelijke dierziekten. Deze erkende
statussen «vrij van dierziekten» of «verwaarloosbaar risico» worden
bewaakt door laboratoriumonderzoek op basis van verdenkingen en
monitoringsprogramma’s. Naast deze internationale monitoring, heeft
Nederland ook een nationale monitoring zoals op de zoönose Q-koorts.
Deelname aan monitoring is verplicht voor alle professionele dierhouders.
De kosten worden betaald vanuit het DGF.
Voor vogelgriep (aviaire influenza, AI) geldt een ‘early warning-programma’.
Hierbij kan ondanks dat er geen formele verdenking is die gemeld moet
worden aan de NVWA er voor de zekerheid wel onderzoek gedaan worden
om deze ziekten uit te sluiten.
De basismonitoring is op vrijwillige basis en wordt uitgevoerd door de
Gezondheidsdienst voor Dieren. Dit programma omvat naast laboratorium­
onderzoek ook een telefonische helpdesk, bedrijfsbezoek, postmortaal
onderzoek en data uit slachthuizen. Dit programma is bedoeld om nietendemische, nieuwe, onbekende of opkomende ziekten tijdig op te sporen
en trends in de diergezondheid te volgen.
Vanuit het DGF wordt ook onderzoek bij in het wild levende dieren betaald.
Zo kunnen gedode wilde zwijnen worden onderzocht op klassieke
varkenspest (KVP), Afrikaanse varkenspest (AVP) en Ziekte van Aujeszky
(ZvA) en Trichinella. Levende of overleden wilde vogels van de risicosoorten
worden onderzocht op vogelgriep.
Toelichting op realisatie bewaking dierziekten in 2019
In 2019 is er ongeveer € 0,25 mln. minder uitgegeven voor dierziektebe­
waking dan begroot. Meest opvallende post is de zoönotische Salmonella
(s.e./s.t) die met € 1,2 mln. afnam. Dit is veroorzaakt door een afname van
het aantal/de kosten per Salmonella vaccinatie. Dit is het gevolg van lagere
declarabele kosten voor de vaccins zoals door de EU is aangegeven in
controles over voorgaande jaren. Hierdoor is er minder uitgegeven dan
begroot. Andere posten zijn daarentegen hoger uitgevallen zoals BSE (€ 0,4
mln.), KVP (€ 0,2 mln.), Basismonitoring (€ 0,2 mln.) AI-bewaking (€ 0,1
mln.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

79

Realisatie bewaking van dierziekten (bedragen x € 1.000,-)
Begroot
2019
Basismonitoring
Brucella (schaap, geit)
Blauwtong (rund, schaap, geit)

Realisatie
2019

Verschil
2019

8.044

8.272

228

450

377

‒ 73

74

36

‒ 38

2.233

2.651

418

TSE schaap/geit, bij destructor

146

201

55

KVP (varkens)

431

623

192

AI (bewaking WBVR en eenmalige programma’s)

98

178

80

AI (wilde vogels)

80

119

39

Q-koorts (melkmonsters)

540

605

65

Leukose1

316

357

41

5.250

4.079

‒ 1.171

BSE rund, bij destructor en bij noodslachting

Salmonella s.e./ s.t. (pluimvee)2
Monitoring AI, NCD, Mycoplasma en niet-zoönotische
Salmonella

2.024

1.938

‒ 86

Totaal bewaking van dierziekten

19.686

19.436

‒ 250

1 Tankmelk- en slachtlijnonderzoek
2 Salmonella detectie, serotypering en vaccinatie

2. Bestrijding van dierziekten
Bij een serieuze verdenking op een bestrijdingsplichtige ziekte wordt een
bedrijf geblokkeerd. Als de ziekte wordt bevestigd, worden onmiddellijk
bestrijdingsmaatregelen getroffen door de (permanente) crisisorganisatie
van LNV. Vertraging van de bestrijding leidt tot meer besmettingen,
langduriger bestrijdingsmaatregelen en hogere kosten.
Voorzieningen
In de High Containment Unit (HCU) van Wageningen Bioveterinary Research
kunnen monsters direct en op een veilige manier worden onderzocht. Als
een besmetting is aangetoond, worden besmette dieren op het bedrijf
gedood (waakvlamcontracten) en afgevoerd naar de destructie. Dieren op
omliggende bedrijven, in het geval van mond en klauwzeer (MKZ), klassieke
varkenspest (KVP) en ziekte van Aujeszky (ZvA), kunnen worden gevacci­
neerd. Bestrijding vindt plaats volgen Europese bestrijdingsrichtlijnen. De
aanpak is geregeld in diverse draaiboeken van de NVWA en het ministerie.
Verdenkingen
In de Regeling preventie, bestrijding en monitoring van besmettelijke
dierziekten en zoönosen en TSE’s zijn ziekten aangewezen die aangifte­
plichtig zijn. Als een veehouder of dierenarts dieren verdenkt van
besmetting met een dergelijke ziekte, moet hij dit direct melden bij de
NVWA. Ook een positieve test vanuit de monitoring of early warning moet
direct worden gemeld bij de NVWA (zie voor ziekten in detail tabel Toezicht
en opsporing door de NVWA). Onder de post verdenkingen zijn ook gerela­
teerde veterinaire, test- en transportkosten opgenomen.
Bestrijding
Als dieren omwille van de bestrijding van een bestrijdingsplichtige ziekte
moeten worden gedood, ontvangt de houder de houder van de dieren
een vergoeding.
Streefwaarden
Zo snel en effectief mogelijk bestrijden van dierziekten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

80

Beleidsinstrumenten
Voor de bestrijding van dierziekten staan onder andere de volgende instru­
menten ter beschikking:
• Wettelijke meldingsplicht voor houders van dieren en dierenartsen bij
(verdenking op) aangifteplichtige dierziekte.
• Klinische inspectie door een deskundigenteam bij (verdenking op)
aangifteplichtige dierziekte.
• Monsternames door het deskundigenteam.
• Diagnostisch onderzoek van deze monsters.
• Instellen van vervoersverboden.
• Onderzoek van dieren op buurt-/contactbedrijven en andere relevante
bedrijven.
• Tracering van een besmetting.
• Vaccineren van dieren (dit is mogelijk bij ziekte van Aujeszky (ZvA),
mond- en klauwzeer (MKZ) en klassieke varkenspest (KVP).
• Doden van besmette dieren.
• Doden van dieren die een reëel gevaar zijn voor verspreiding van de
besmetting.
• Destructie van gedode (besmette) dieren.
• Reinigen en ontsmetten van bedrijven.
• Schadeloosstellen van houders voor gedode dieren.
Toelichting op realisatie bestrijding van dierziekten in 2019
Aan de bestrijding van dierziekten is in 2019 € 3,6 mln. minder uitgegeven
dan begroot.
Het aantal verdachte dieren en geruimde dieren kan per jaar sterk wisselen.
In 2019 waren de uitgaven voor verdenkingen en bestrijding € 1,35 mln. resp.
€ 2,5 mln. lager dan begroot.
De uitgaven voor voorzieningen zijn bijna € 0,2 mln. hoger uit dan begroot.
De kosten voor de diagnostiek verdenkingen worden met ingang van 2019
direct toegerekend aan de verschillende diersoorten en dierziekten. Omdat
de verdeling van de kosten voor de post Diagnostiek verdenkingen in 2019
is gewijzigd, staan hier geen uitgaven vermeld voor 2019 en is voor een
bedrag ad € 0,354 mln. met betrekking tot de verdeling van de kosten over
2018 verantwoord onder de post Overige onder verdenkingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

81

Realisatie bestrijding van dierziekten 2019 (bedragen x € 1.000,-)
Begroot
2019

Realisatie
2019

Verschil
2019

Voorzieningen
Middelenbeheer
Calamiteitenreserve destructie
Waakvlamcontracten
Voorziening vaccinatie ZvA, MKZ en KVP
Overige voorzieningen (HCU)
Subtotaal Voorzieningen

625

164

‒ 461

1.454

2.043

589

403

613

210

2.408

2.269

‒ 139

600

600

5.490

5.689

199

‒ 381

Verdenkingen
Brucellose (verwerpersonderzoek)1

1.405

1.024

AI (LPAI)

479

444

‒ 35

Diagnostiek verdenkingen

270

0

‒ 270

Ziekte van Aujeszky

38

0

‒ 38

Salmonella verificatieonderzoek leg- en
vermeerderingsbedrijven

450

213

‒ 237

Overige

487

105

‒ 382

3.129

1.786

‒ 1.343

1.270

332

‒ 938

Subtotaal Verdenkingen
Bestrijding
Jaarlijks terugkerende kosten bestrijding:
Salmonella
- ruimingskosten

500

120

‒ 380

- vergoeding waarde dieren

1.500

594

‒ 906

Mycoplasma Gallisepticum

250

0

‒ 250

Subtotaal Bestrijding

3.520

1.046

‒ 2.474

Totaal

12.139

8.521

‒ 3.618

1 Er was voor 11.000 testen begroot. Er zijn 10.435 testen gerealiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

82

Toezicht en opsporing door de NVWA
Onderstaand overzicht geeft het aantal dierziektenverdenkingen weer waar
het Nederlands Veterinair Incident- en Crisiscentrum (NVIC) van de NVWA
nader onderzoek naar heeft ingesteld in veel gevallen met aanvullend
laboratoriumonderzoek. De kosten van dit onderzoek zijn opgenomen als
verdenkingen in de tabel Realisatie bestrijding van dierziekten 2019.
Aantal dierziektenverdenkingen met nader onderzoek
Casussoort

Totaal
Casus

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Afrikaanse / Klassieke Varkens
Pest

81

0

73

0

8

Amerikaans Vuilbroed

1

0

1

0

0

Aujeszky

4

0

2

0

2

Aviaire Influenza

177

2

132

0

43

Bluetongue

42

0

25

0

17

Bovine Spongieuze
Encephalopathie

1

0

0

0

1

Brucellose Abortus Bang

37

0

34

1

2

Brucellose Canis

5

2

1

1

1

Brucellose Melitensis

25

0

24

0

1

Brucellose Ovis

4

0

3

0

1

Brucellose Suis

63

0

62

0

1

Leucose

17

0

17

0

0

Lumpy Skin Disease

1

0

0

0

1

Miltvuur

4

0

4

0

0

Mond- en Klauwzeer

1

0

1

0

0

Mycoplasma Gallisepticum

2

0

2

0

0

New Castle Disease

3

0

3

0

0

Psittacose Dier

32

22

8

0

2

Q-Koorts Dier

2

0

1

0

1

Q-Koorts Tankmelk

2

0

2

0

0

Rabies Zoogdier

11

0

5

0

6

Salmonella Zoönotisch Pluimvee
(Leg)
47

29

8

0

10

Salmonella Zoönotisch Pluimvee
(Opfok/Vermeerdering)
24

10

7

0

7

Salmonella Zoönotisch Pluimvee
(Vlees)
183

32

0

0

151

Scrapie (A-typisch)

1

0

0

0

1

Swine Vesiculair Disease

10

0

7

0

3

Tuberculose

25

1

20

1

3

Tularemie

12

5

5

0

2

Totaal

817

103

447

3

264

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

83

Zoönose/ bronopsporing
Casussoort

Totaal
Casus

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Campylobacter Fetus

4

1

0

0

3

Chlamydia Abortus

2

0

1

0

1

Chlamydia Caviae

1

0

0

0

1

Erysipelothrix rhusiopathiae Suis 2

0

0

0

2

Hantavirus

2

0

1

0

1

Leptospirose

4

1

0

0

3

Listeriose

3

0

0

0

3

MRSA

1

0

0

0

1

Psittacose Humaan

87

13

24

0

50

Q-Koorts Humaan

7

0

1

0

6

Rabies Vleermuis Contact
Humaan

24

5

12

0

7

Rabies Zoogdier Contact Humaan 4

0

2

0

2

Salmonellose

99

97

1

0

1

Totaal

240

117

42

0

81

Totaal
Casus

Paardenziekten
Casussoort

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Eastern Equine Encephalomyelitis 1

0

0

0

1

Equine Infectieuze Anemie

1

0

1

0

0

Equine Virale Arteritis

1

0

0

0

1

Kwade Droes / Malleus / Glanders 11

0

11

0

0

West Nile Virus (Paard)

1

0

0

0

1

Totaal

15

0

12

0

3

Overige gemelde dierziekten
Casussoort

Totaal
Casus

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Botulisme

1

0

0

0

1

Mycobacterium Avium

5

3

1

0

1

Zwoegerziekte

1

1

0

0

0

Totaal

7

4

1

0

2

Casussoort

Totaal
Casus

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Infectieuze Haematopoietïsche
Necrose

1

0

0

0

1

Koi Herpes Virus

2

0

0

0

2

Marteillia Refringens

1

0

1

0

0

Totaal

4

0

1

0

3

Totaal
Casus

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Visziekten
Visziekten

Screening Aviaire Influenza
Casussoort
Totaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

84

Totaal casussen
Totaal Casus

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

1.083

224

503

3

353

In 2019 zijn er 1083 meldingen op het gebied van meldings-/bestrijdings­
plichtige dierziekten en zoönosen door het NVIC afgehandeld.
In het eerste trimester van 2019 kreeg de NVWA te maken met een uitbraak
van Brucella canis in een hondenfokkerij door insleep uit Rusland. De
respons op deze uitbraak is inmiddels afgerond.
Dit jaar zijn er geen uitbraken van vogelgriep op pluimveebedrijven
vastgesteld. Wel is er bij twee wilde watervogels laag pathogene aviaire
influenza vastgesteld. Ook in de andere Europese landen zijn er bijna geen
uitbraken van vogelgriep vastgesteld. In België is wel een uitbraak van H3N1
geweest, die veel schade aan met name de legsector heeft toegebracht. Deze
variant is normaal gesproken niet bestrijdingsplichtig. Gezien de ernstige
gevolgen die deze variant in België heeft veroorzaakt, is door het ministerie
van LNV besloten om deze variant tijdelijk wel bestrijdingsplichtig in
Nederland te maken. Tot op heden is er geen besmetting in Nederland
vastgesteld.
De dreiging van Afrikaanse Varkenspest blijft hoog. In het Oosten van
Europa breidt deze ziekte zich nog steeds uit. In Polen is er een besmetting
bij wilde zwijnen vastgesteld op slechts enkele tientallen kilometers van
de Duitse grens. In België lijken de genomen maatregelen effectief te zijn
geweest, het laatste positieve dier (vers kadaver) is begin augustus van dit
jaar gevonden.
Het blauwtongvirus type 8 heeft zich vorig jaar uitgebreid naar België. In
Nederland is dit virus in 2019 niet vastgesteld.
De import van een met TBC besmet vleeskalf uit Ierland heeft veel werk
opgeleverd. Het betreffende kalf was geplaatst op een vleeskalverbedrijf
met ruim 1800 dieren. Al deze dieren zijn middels een tuberculinatie test
onderzocht. Naast het besmette dier reageerde 5 andere Ierse kalveren in
de test. Deze zijn overgenomen en voor onderzoek naar WBVR afgevoerd.
Deze dieren bleken vals positief.
Het monitoringsonderzoek op zoönotische salmonella bij legpluimvee heeft
tot op heden in 54 legpluimvee stallen en 9 stallen vermeerderingspluimvee
een besmetting aangetoond (de aantallen genoemd in de tabel zijn het
aantal casussen). In 2018 betroffen dit 17 stallen legpluimvee en 2 stallen
opfoklegpluimvee en geen stallen met vermeerderingspluimvee.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

85

3. Voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
Bij uitbraken van wettelijk te bestrijden dierziekten neemt de minister van
LNV maatregelen. Zo kan een vervoersverbod/-beperking worden
ingesteld. Hierdoor kunnen veehouders te maken krijgen met capaciteits­
problemen (te veel of te grote dieren op een te klein oppervlak) die kunnen
leiden tot welzijns- (stress, agressiviteit) en gezondheidsproblemen.
Veehouders dienen voorbereidingen te treffen voor noodopvang. Indien
de uitbraak lang duurt en er ondanks de maatregelen van de veehouder
welzijnsproblemen ontstaan, wordt gekeken of het verantwoord is dieren
op gecontroleerde wijze af te voeren.
Streefwaarden
Beperken van de welzijnsproblemen bij dieren in geval van een dierziekte
uitbraak. Er waren in 2019 geen uitgaven die samenhingen met welzijnsbe­
vorderende maatregelen bij dierziekte uitbraken.
4. Overig
De totale uitgaven op de post overig vallen € 0,3 mln. lager uit dan begroot.
Dit wordt veroorzaakt door minder uitgaven voor de Stichting Diergenees­
middelen Autoriteit (€ 0,2 mln.) en ophaaldienst, opleidingsplan en consig­
natiedienst van de Gezondheidsdienst (€ 0,1 mln.). De uitvoeringskosten
RVO zijn in 2019 nagenoeg gelijk aan de begroting.
5. DGF-saldo
Onder de nieuwe post DGF-saldo worden bij eerste suppletoire begroting
aan het fonds toegevoegde middelen opgenomen met betrekking tot het
eindsaldo van het fonds van vorig jaar (€ 23,1 mln.). Het eindsaldo DGF is
in 2019 uitgekomen op € 25,9 mln. hetgeen vooral veroorzaakt is door lagere
uitgaven voor bestrijding.
6. Crisisreserve
In het convenant met de sector voor de periode 2015-2019 zijn afspraken
gemaakt over de opbouw van een crisisreserve via door de sector betaalde
heffingen ten behoeve van uitbraken van dierziekten. Deze reserve vormt
een aanvulling op het fondssaldo. Het DGF-saldo bestaat uit middelen die
in beginsel eveneens beschikbaar zijn in geval er sprake is van een dierziek­
tecrisis. Indien er in het lopende begrotingsjaar geen aanspraken worden
gedaan op de crisisreserve zullen de gereserveerde middelen jaarlijks bij
eerste suppletoire begroting worden overgeheveld naar het volgende
begrotingsjaar. De opbouw van de nieuwe crisisreserve in 2019 is bij tweede
suppletoire begroting geraamd op € 7,8 mln. en is eind 2019 uitgekomen op
€ 6,9 mln.
Toelichting op de ontvangsten.
Bij tweede suppletoire begroting 2019 zijn de geraamde overige
ontvangsten (zoals EU en sector) uitgesplitst in ontvangsten van EU, sector
en een bijdrage van de sector voor de crisisreserve. Daarnaast is een nieuwe
post ontvangsten saldo DGF toegevoegd. Op deze nieuwe post worden
de ontvangsten geboekt als gevolg van het toevoegen van het eindsaldo
van het vorige jaar aan het volgende begrotingsjaar. De in het voorjaar 2019
ontvangen € 23,1 mln. is naar deze post overgeheveld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

86

Ontvangsten sectoren in 2019 (x € 1.000)
Runderen

Varkens

Schaap/geit Pluimvee

Totaal

Tarief 2018
Ontvangsten m.b.t. uitgaven 2018

0

3.132

1.708

12.781

17.621

Crisisreserve

‒

4.667

57

2.165

6.889

Verrekening voorfinanciering
door LNV

‒

‒

59

5.388

5.447

Subtotaal

0

7.799

1.824

20.334

29.957

Heffingen voorgaande jaren

‒

22

568

590

Totaal in 2019

0

7.799

1.846

20.902

30.547

De heffingen bij de verschillende sectoren worden geïnd voor de uitgaven
over het voorgaande jaar, behalve bij de rundersector die in 2020 een
eindafrekening ontvangt die is te voldoen uit de reserves van het voormalig
productschap Zuivel (in beheer bij ZuivelNL). Met ingang van 2021 gaan
de runder- en kalversector een jaarlijkse DGF heffing betalen voor de
uitgaven in 2020. Voor pluimvee is in de uitgaven voor 2018 al een deel van
de heffing 2019 in dit bedrag opgenomen, omdat in deze sector een
afwijkende heffingssystematiek is afgesproken.
Sinds 1 januari 2018 worden binnen het DGF crisisreserves aangelegd.
Omdat de heffing pas achteraf wordt opgelegd bij houders betekent dit dat
deze inkomsten pas in 2019 voor het eerst in de jaarrekening zijn
opgenomen (schapen-, geiten- en varkenssector). De heffingen over
voorgaande jaren betreffen betalingen die niet in de aangewezen heffingsperiode geïnd konden worden, maar pas in 2019 zijn geïnd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

87

13. Bedrijfsvoeringsparagraaf Diergezondheidsfonds
In de bedrijfsvoeringparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante
aandachtspunten in de bedrijfsvoering. De informatie opgenomen in de BVP
is tot stand gekomen vanuit het departementale management control
systeem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze
bedrijfsvoeringparagraaf omvat drie onderdelen:
1. uitzonderingsrapportage voor: (a) rechtmatigheid, (b) totstandkoming
niet-financiële verantwoordingsinformatie, (c) financieel en materieel
beheer en (d) overige aspecten van de bedrijfsvoering,
2. rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en
3. belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
1. uitzonderingsrapportage voor drie onderdelen
a. Rechtmatigheid
Vanuit de bij LNV bekende informatie zijn er geen fouten in de rechtma­
tigheid van de verantwoordingsinformatie die gerapporteerd moeten
worden.
b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
Vanuit de bij LNV bekende informatie zijn er geen tekortkomingen in de
totstandkoming van niet-financiële verantwoordingsinformatie die gerap­
porteerd moeten worden.
c. Financieel en materieel beheer
In 2019 zijn de eerder ingezette verbeteringen op het gebied van financieel
beheer gecontinueerd.
Bij de maandafsluitingen is extra aandacht besteed aan het opschonen van
de tussenrekeningen. Tevens heeft in oktober een uitgebreide afsluiting tot
en met september plaatsgevonden.
De ontvangsten van het DGF bestaan in belangrijker mate uit heffingen
gebaseerd op het I&R systeem. De gegevens voor de heffingen worden voor
een aantal diersectoren via systemen van derden aangeleverd aan I&R. Hier
zitten in principe voldoende controles op om te borgen, dat de heffingen
juist en volledig zijn. Naar aanleiding van de jaarlijkse audit zal RVO.nl
bezien welke overige verbeteracties moeten worden opgepakt.
2. rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en
3. belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
Voor de andere onderdelen uit paragraaf 1 en de paragrafen 2 en 3 wordt
verwezen naar de bedrijfsvoeringsparagraaf van het moederdepartement.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

88

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

89

34.585

40.039

40.039

Totaal

Voordelig eindsaldo t/m
2019

30.401

‒ 25.866

‒ 6.889

30.401

30.401

30.401

Ontvangsten

Opgebouwde crisisreserve
t/m 2019

30.401

30.401

30.401

Uitgaven

23.117

34.585

34.585

34.585

Verplichtingen

(2) Realisatie

63.156

34.585

34.585

34.585

Ontvangsten

Subtotaal

Uitgaven

Voordelig eindsaldo t/m
2018

34.585

34.585

Subtotaal

Verplichtingen

Art 1. Bewaking en
bestrijding van dierziekten
en voorkomen en
verminderen van
welzijnsproblemen

Omschrijving

(1) Vastgestelde
begroting

Jaarrekening Diergezondheidsfonds (bedragen x € 1.000,-)

14. Jaarrekening Diergezondheidsfonds

‒ 4.184

‒ 4.184

‒ 4.184

Verplichtingen

(3) Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting
Uitgaven

‒ 4.184

‒ 4.184

‒ 4.184

‒ 4.184

‒ 25.866

‒ 6.889

28.571

23.117

5.454

5.454

Ontvangsten

15. Saldibalans Diergezondheidsfonds
Saldibalans Diergezondheidsfonds
Activa

Passiva
Bedragen x € 1.000

31-12-2019

31-12-2018

31-12-2019

31-12-2018

Ontvangsten ten
gunste van de
2) begroting

40.205

35.305

Saldo uitgaven /
middelen
voorgaande
2a. dienstjaren

23.117

19.396

Intra-comptabele
posten

1)

Uitgaven ten laste
van de begroting

30.401

31.584

Correctie saldo
uitgaven /
middelen
voorgaande
2b. dienstjaren
3)

Liquide middelen

4)

Rekening courant
Rijkshoofdboekhouding

5)

Rekening courant
RHB
Begrotingsreserve

5a) Begrotingsreserves

6)

Vorderingen buiten
begrotingsverband

Schulden buiten
7) begrotingsverband

8)

Kastransverschillen
Subtotaal intracomptabel

32.921

63.322

23.981

55.565

Rekening courant
4a) Rijkshoofdboekhouding

Subtotaal intracomptabel

864

63.322

55.565

8.342

11.286

7.496

7.753

80.166

88.064

Extra-comptabele
posten

9)

Openstaande
rechten

10)

Vorderingen

11a)

Tegenrekening
schulden

12)

Voorschotten

13a)

Tegenrekening
garantieverplichtingen

14a)

Tegenrekening
andere
verplichtingen

Tegenrekening
openstaande
9a) rechten

8.342

11.286

Tegenrekening
10a) vorderingen

11) Schulden
Tegenrekening
12a) voorschotten

7.496

7.753

80.166

88.064

13) Garantieverplichtingen

1.413

Andere
14) verplichtingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

1.413

90

Activa

15)

Passiva
Tegenrekening
15a) deelnemingen

Deelnemingen
Subtotaal extracomptabel

96.004

108.516

Subtotaal extracomptabel

96.004

108.516

Overall Totaal

159.326

164.081

Overall Totaal

159.326

164.081

Toelichting op de saldibalans
Balanspost 1. Uitgaven ten laste van de begroting
De op deze post verantwoorde uitgaven komen overeen met de uitgaven
overgenomen in de verantwoordingsstaat, onderdeel uitgaven en verplich­
tingen over het jaar 2019.
Balanspost 2. Ontvangsten ten gunste van de begroting
De op deze post verantwoorde inkomsten bevatten de inkomsten
overgenomen in de verantwoordingsstaat, onderdeel uitgaven en verplich­
tingen over het jaar 2019. Daarnaast is hierin ook een bedrag van € 166.000,opgenomen. Dit betreft een ontvangst vanuit apurement die eerder in 2016
door DGF is betaald aan de Europese Commissie en in dit jaar is terugont­
vangen van het departement, groot € 161.000, en enkele posten die
betrekking hebben op de rekening posten in onderzoek bij elkaar
€ 5.000.Deze post van € 166.000,- is niet in de voorgaande tabellen met
betrekking tot ontvangsten opgenomen om het beeld betreffende de
financiers van het DGF helder te laten.
Balanspost 2a. Saldo uitgaven / middelen voorgaande dienstjaren
Deze post komt overeen met het voordelig eindsaldo 2018.
Balanspost 4. Rekening–courant Rijkshoofdboekhouding
Deze post geeft het tegoed weer dat het DGF heeft bij het Ministerie van
Financiën.
Het saldo RHB sluit aan op de saldobiljet RHB.
Balanspost 10 en 10a. Vorderingen en Tegenrekeningen vorderingen
Deze posten betreffen de openstaande vorderingen die het DGF per
31-12-2019 nog moet innen.
Balanspost 12. Voorschotten
Zie verklarende tabel hieronder:
Afwikkeling voorschotten :
– Openstaande voorschotten per 01-01-2019: € 7,753 mln.
– Opgeboekte voorschotten in 2019 : € 7,496 mln.
– Afgewikkelde voorschotten in 2019 : -/- € 7,753 mln.
– Openstaande voorschotten per 31-12-2019: € 7,496 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

91

Balanspost 12a. Tegenrekening voorschotten
De post tegenrekening voorschotten betreft het saldo van de tegenrekening
van de rekening voorschotten per 31 december 2019.
Balanspost 13. Garantieverplichtingen
– Uitgangsbedragen volgens convenant (2015) : € 129,199 mln.
– Indexatie 2015 t/m 2017: € 2,362 mln.
– Geïndexeerde uitgangsbedragen : € 131,561 mln.
– Ontvangsten van sectoren 2015 t/m 2019 ihkv convenant: -/- € 51,395 mln.
– Garantstelling per 31-12-2019: € 80,166 mln.
Vanaf 31 december 2017 wordt er geen indexatie meer toegepast.
Balanspost 13a. Tegenrekening garantieverplichtingen
De post tegenrekening garantieverplichtingen betreft het saldo van de
tegenrekening van de rekening garantieverplichtingen per 31 december
2019.
Balanspost 14. Andere verplichtingen
De opgenomen andere verplichtingen per 31-12-2018 zijn in 2019 volledig
afgerond. Hierop resteert geen saldo meer. Voor 2019 zijn geen nieuwe
andere verplichtingen opgenomen. Wel zijn er niet uit de balans blijkende
verplichtingen. De belangrijkste worden hieronder toegelicht. Alle bedragen
zijn inclusief BTW, met uitzondering van het subsidieprogramma van de
Universiteit Utrecht.
• Gezondheidsdienst voor dieren:
o Subsidietoezegging Basismonitoring 2020 € 9.525.249
o Coordinate monitoring pluimvee tm april 2021 € 1.450.423
o Vogelgrieptesten 2020 € 918.680
o Monitoringsprogramma tbv runderbrucellose 2020 € 913.715
• Wageningen Bioveterinary Research ten behoeve van de diagnostiek
2020 € 1.036.338
• Universiteit Utrecht; 3 jarig subsidieprogramma tbv promotieonderzoek
naar de effectiviteit van de basismonitoring, ingaande per 1 januari 2020.
€ 328.420

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

92

E. BIJLAGEN
Bijlage 1: Toezichtrelaties rwt's en zbo's
Overzichtstabel inzake RWT’s en ZBO’s van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (Bedragen
x € 1.000).
Naam rwt/zbo

Begrote bijdrage
moederdepartement
aan rwt/zbo

Gerealiseerde bijdrage
moederdepartement
aan rwt/zbo

Begrote bijdrage
Gerealiseerde bijdrage Bijzonderheden
overige departementen overige departementen

nvt

nvt

nvt

nvt

Nee

750

0

nvt

nvt

Ja

1.291

2.573

0

0

Ja

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

0

nvt

nvt

Ja

Nvt

0

nvt

nvt

Ja

Bureau Beheer
Landbouwgronden/
Commissie Beheer
Landbouwgronden
Bedrag
Centrale Commissie
Dierproeven
Bedrag
De bijdrage aan CCD is
onderdeel van de
bijdrage aan RVO. Op
basis van voorlopige
cijfers is de
gerealiseerde bijdrage
€ 1.309.400.
College voor de toelating
van
gewasbeschermingsmiddelen en biociden
Bedrag
Bijzonderheden
Alle bijdragen van
andere departementen
aan Ctgb worden
budgettair overgeboekt
naar LNV en door LNV
toegekend.
AOC Raad (Bureau
Erkenningen)
Grondkamers (5)
Bedrag
De bijdrage aan
Grondkamers is
onderdeel van de
bijdrage aan RVO. Op
basis van voorlopige
cijfers is de
gerealiseerde bijdrage
€ 934.700.
Kamer voor de
Binnenvisserij
Bedrag
Bijzonderheden
De bijdrage aan Kabivi is
onderdeel van de
bijdrage aan RVO. Op
basis van voorlopige
cijfers is de
gerealiseerde bijdrage
€ 237.200.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

93

Naam rwt/zbo

Begrote bijdrage
moederdepartement
aan rwt/zbo

Gerealiseerde bijdrage
moederdepartement
aan rwt/zbo

Begrote bijdrage
Gerealiseerde bijdrage Bijzonderheden
overige departementen overige departementen

866

986

nvt

nvt

Ja

nvt

nvt

nvt

nvt

Ja

26.505

27.814

nvt

nvt

Nee

0

nvt

nvt

Ja

150

87

nvt

nvt

Nee

92.660

91.048

nvt

nvt

Ja

nvt

0

nvt

nvt

Ja

2.419

0

nvt

nvt

Ja

Raad voor Plantenrassen
Bedrag
Bijzonderheden: Zie
onder bijzonderheden
Naktuinbouw
Rendac BV
Bedrag
Bijzonderheden: Rendac
ontvangt vanuit het
Diergezondheidsfonds
een vergoeding voor het
onderhouden van extra
destructiecapaciteit voor
het geval er een
dierziekte uitbreekt.
Staatsbosbeheer
Bedrag

Stichting
Bloembollenkeuringsdienst
Bedrag

Nvt

Bijzonderheden: In
beginsel is het
subsidieregime (titel 4.2
van de Awb) van
toepassing.
Gerealiseerde bijdrage is
€ 18.532
Stichting Centraal
Orgaan
Kwaliteitsaangelegenheden
in de Zuivel (COKZ)
Bedrag
Wageningen Research
Bedrag
Bijzonderheden: Alle
bijdragen van andere
departementen aan WR
worden budgettair
overgeboekt naar LNV
en door LNV toegekend.
Stichting Skal
Bedrag
In beginsel is het
subsidieregime (titel 4.2
van de Awb) van
toepassing.
Gerealiseerde bijdrage is
€ 700.000 voor opbouw
vermogenspositie
Stichting KwaliteitsControle-Bureau
Bedrag
In beginsel is het
subsidieregime (titel 4.2
van de Awb) van
toepassing.
Gerealiseerde bijdrage
€ 999.426.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

94

Naam rwt/zbo

Begrote bijdrage
moederdepartement
aan rwt/zbo

Gerealiseerde bijdrage
moederdepartement
aan rwt/zbo

Begrote bijdrage
Gerealiseerde bijdrage Bijzonderheden
overige departementen overige departementen

1.030

0

nvt

nvt

Ja

Nvt

nvt

nvt

nvt

Nee

Stichting Nederlandse
Algemene
Kwaliteitsdienst
Tuinbouw
Bedrag
In beginsel is het
subsidieregime (titel 4.2
van de Awb) van
toepassing.
Gerealiseerde bijdrage
€ 691.403.
Stichting Nederlandse
Algemene
Keuringsdienst voor
zaaizaad en pootgoed
van landbouwgewassen
Bedrag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

95

Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek
Artikel 11: Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid
van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Concurrerende, duurzame en veilige agro-, visserij- en voedselketens (Kamerstuk
31104, nr. 6)

2019

Voedselagenda

2021

1b. Ander ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid
Garantieregeling Landbouw (GL) (Kamerstuk 35300 XIV, nr. 63 )

2019

Garantieregeling Landbouw/Vermogensversterkende kredieten (tussenevaluatie)

2022

Ondersteuning projecten biologische sector, met name via Bionext

2020

Energiesubsidies glastuinbouw: Marktintroductie energie-innovaties (MEI) en
Energie-efficiëntie en hernieuwbare energie glastuinbouw (EG)

2020

Inbeslaggenomen goederen (IBG) en Landelijke inspectiedienst dierenbescherming
(LID)

2020

Landelijk informatiecentrum Gezelschapsdieren (LICG)

2020

Stichting Zeldzame huisdieren

2020

Wet Dieren

2020

Identificatie en registratie hond

2021

Subsidieregeling Instituten voor toegepast onderzoek (TO2-regeling)1

2022

Landbouwvrijstelling

2022

Verlaagd tarief sierteelt

In de periode 2023-20262

OVB (overdrachtsbelasting) Vrijstelling cultuurgrond

2020

Energiebelasting verlaagd tarief glastuinbouw

2020

Beknopte* evaluatie Meststoffenwet3
Evaluatie Meststoffenwet

2020
Uiterlijk 2027

Voedingscentrum

2020

Voedselzekerheid (Kamerstuk 34952, nr. 81)

2019

Wet gewasbeschermingsmiddelen/ beleidsnota Gezonde Groei, Duurzame Oogst
(Kamerstuk 27858, nr. 461 )

2019

Centrale commissie dierproeven

2020

Nationaal comité advies dierproevenbeleid

2020

Brede weersverzekering

2023

Midterm evaluatie Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)
(2014–2020) (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1190)

2019

Raad voor Plantenrassen

2022

Ctgb

2022

Plantaardige en biologische keurings-diensten (NAK, Naktuinbouw, BKD, KCB,
SKAL)

2022

Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw 2014–2020

2021

Tussenevaluatie Groenpact

2021

Programma DuurzaamDoor (incl. Jong Leren Eten)

2021

Fonds kleine Toepassingen

2020

Kas als Energiebron

20204

Slimmer Landgebruik

20215

Voedselverspilling

20216

Integrale aanpak methaan en ammoniak via het voer- en dierspoor

2025

Warme sanering varkenshouderijen: Subsidieregeling sanering varkenshouderijen
en Subsidiemodules brongerichte verduurzaming van stallen

2022

Envelop Natuur- en Waterkwaliteit

Uiterlijk 20277

Agentschapsdoorlichting NVWA

2023

3. Overig onderzoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

96

Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

Onderzoeksrapporten van de Auditdienst Rijk (ADR) over de Nederlandse Voedselen Warenautoriteit (NVWA) (Kamerstuk 33835, nr. 118 )

2019

KPMG-onderzoek kostentoerekening en doelmatigheid NVWA

2020

WOT genetische bronnen

2020

WOT Visserijonderzoek

2021

WOT Economische informatievoorziening

2021

WOT Voedselveiligheid

2020

WOT Besmettelijke dierziekten

2020

WOT Natuur en milieu

2022

1 Subsidiëring van Wageningen Research loopt mee in de evaluatie subsidieregeling Instituten voor toegepast onderzoek (TO2- regeling). Zie hiervoor de EZK begroting.
2 Is onderdeel van de algehele evaluatie op BTW
3 De kamer is in 2019 hierover geïnformeerd in Kamerstuk 33037, nr: 360.
4 Loopt mee in de bovengenoemde MEI en EG evaluatie
5 O.a. LULUCF (Land Use, Land-Use Change and Forestry) rapportages. Een mid-term evaluatie zal in 2021 plaatsvinden.
6 Loopt mee in evaluatie van de Voedselagenda.
7 Wordt aangesloten bij de evaluatie van de meststoffenwet

Samenvatting afgeronde evaluaties 2019 artikel 11
Beleidsdoorlichting Artikel 11
De doeltreffendheid van het agrobeleid is gemiddeld genomen als redelijk
doeltreffend tot doeltreffend beoordeeld voor vier van de vijf onderzochte
operationele doelen.
De doelmatigheid van het kennis- en innovatiebeleid voor het groene
domein is als voldoende doelmatig beoordeeld. Voor de doelen plant- en
diergezondheid en mondiale voedselzekerheid, internationaal en uitvoeren
Europees landbouwbeleid kan een redelijk niveau van doelmatigheid
worden vastgesteld. Voor de overige doelen kan een oordeel over de
doelmatigheid onvoldoende worden onderbouwd.
Belangrijkste aanbevelingen uit de doorlichting waren het aanpassen van
de set van indicatoren in de begroting, meer aandacht te hebben voor exante evalueren en beleidsdoelen kwantificeerbaar maken bij ontwerpen
nieuw beleid. Met Kamerstuk 31 104, nr. 6 is de Kamer geïnformeerd over
de opvolging van deze aanbevelingen.
Garantieregeling Landbouw (GL)
De landbouwborgstellingsregeling is geëvalueerd over de periode
2010-2016 (Kamerstuk 35300 XIV, nr. 63). De evaluatie door Ecorys/WEcR
oordeelt positief over de borgstellingsregeling voor de landbouw, zowel
qua doeltreffendheid, doelmatigheid als efficiency. De garantieregeling
ondersteunt inderdaad bedrijven met goede ondernemingsplannen, die
t.g.v. zekerhedentekort toch niet normaal bancair te financieren zijn. De
regeling heeft aan bouw van groenlabelkassen bijgedragen alsook jonge
boeren ondersteund. De per 2017 doorgevoerde uitvoeringswijzigingen
komen tegemoet aan de verbeterpunten (administratieve vereenvoudiging,
snellere doorlooptijd) die in de Garantieregeling Landbouw gesignaleerd
zijn.
Voedselzekerheid
De inzet van LNV op wereldwijde voedselzekerheid wordt ondersteund met
een aantal financiële instrumenten. Zij hebben vooral het karakter van
beleidsagendering en -ondersteuning en aanzetten tot en ondersteunen van
experimentele en innovatieve projecten. Zij worden met name ingezet op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

97

multilaterale samenwerking en partnerschappen (w.o. FAO, WBG, OECD),
bilaterale samenwerkingsprojecten en op een aantal thematische actielijnen
die de realisatie van LNV gerelateerde SDG’s ondersteunen.
De evaluatie geeft aanknopingspunten de effectiviteit te versterken door
een beleidstheorie en een toetsingskader te ontwikkelen. De doelmatigheid
zal verder worden versterkt door verbetering van de beschrijving van de
bestaande werkwijzen en verbeterd projectenbeheer.
Wet gewasbeschermingsmiddelen/ beleidsnota Gezonde Groei, Duurzame
Oogst
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft een Tussenevaluatie
opgesteld over de periode 2013-2018 van de Nota gezonde groei, duurzame
oogst (Kamerstuk 27858, nr. 461 en 478). Het PBL constateert dat ondanks
dat op veel terreinen de trend positief is, tussendoelen voor geïntegreerde
gewasbescherming, de waterkwaliteit en de biodiversiteit niet zijn gehaald.
De Minister van LNV heeft mede namens de minister en staatssecretaris van
Infrastructuur en Waterstaat en de staatssecretaris van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid een eerste appreciatie van het rapport opgesteld
(Kamerstuk 27858, nr. 478). De tussenevaluatie onderstreept de noodzaak
voor de beleidswijziging zoals verwoord in de Toekomstvisie Gewasbe­
scherming 2030 (Kamerstuk 27858, nr. 449). In het Uitvoeringsprogramma
voor de uitwerking van die visie, zal ingegaan worden op de conclusies en
aanbevelingen van de tussenevaluatie.
Midterm evaluatie Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
(EFMZV) (2014–2020)
Het EFMZV jaarverslag 2018 is opgesteld door ERAC en omvat ook de
midterm evaluatie. Hierin is gekeken naar de verwezenlijking van de tussen­
tijdse doelstellingen van het operationeel programma. Voor de uniepriori­
teiten gericht op de uitvoering van het gemeenschappelijk visserijbeleid en
het geïntegreerd maritiem beleid zijn de tussentijdse mijlpalen gerealiseerd.
Voor de unieprioriteiten duurzame visserij, aquacultuur en afzet en
verwerking geldt dat de realisatie achterblijft bij de prognose. Het geringe
animo voor innovatieprojecten en de late goedkeuring van het operationele
programma door de Europese Commissie zijn hier debet aan. In het najaar
van 2019 is het operationeel programma op grond van de uitkomst van deze
evaluatie bijgesteld.
Onderzoeksrapporten van de Auditdienst Rijk (ADR) over de Nederlandse
Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
In het regeerakkoord (bijlage bij Kamerstuk 34 700, nr. 34) staat de afspraak
een onderzoek uit te voeren naar de kosteneffectiviteit en efficiëntie van
de NVWA. In overleg met de Tweede Kamer is dit onderzoek uitgebreid met
een onderzoek naar de kostenopbouw van de tarieven van de NVWA. De
beide ADR-rapporten zijn 15 april 2019 aangeboden aan de Tweede Kamer
(Kamerstuk 33858, nr. 118). De aanbevelingen van de Auditdienst Rijk
dragen bij aan het verbeteren van de sturing van de NVWA en het inzichtelijk
maken van de opbouw van de tarieven. De ADR adviseert onder andere om
het resultaatgerichte sturingsmodel met opdrachtgever en eigenaar nader
in te vullen en met de NVWA meerjarige afspraken te maken.
Aangepaste planning
De vrijstellingen overdrachtsbelasting(OVB) cultuurgrond maakt onderdeel
uit van de evaluatie van de overdrachtsbelasting. Deze wordt momenteel
door het ministerie van Financiën uitgevoerd. Deze evaluatie zal worden
afgerond in 2020. De evaluatie van het Voedingscentrum heeft vanwege

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

98

uitgebreider onderzoek meer tijd gekost dan oorspronkelijk gepland.
Daarnaast heeft ook de evaluatie van Bionext een kleine vertraging
opgelopen. Beide onderzoeken worden in het voorjaar van 2020 naar de
Tweede Kamer gestuurd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

99

Artikel 12: Natuur en biodiversiteit
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en
doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Natuur, biodiversiteit en gebiedsgericht werken

2021

Natuurbeleids- en koraal actieplan Caribisch Nederland 2020–2024

2020

Programma natuurlijk ondernemen (waaronder Subsidieregeling innovatieve
projecten biodiversiteit) (Kamerstuk 33576, nr. 166)

2019

Evaluatie Natuurpact/Natuurvisie

2020

Evaluatie collectief stelsel Agrarisch natuur en landschapsbeheer (ANLb)

2020

Regio Envelop

2023

1b. Ander ex-post onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid

Vrijstelling vergoeding bos- en natuurbeheer & Vrijstelling bos- en natuurterreinen
box 3 [1]

In de periode 2023- 20261

Bosbouwvrijstelling

In de periode 2023-2026

Natuurschoonwet

2

Beleidsevaluatie Programma aanpak Stikstof (PAS) en evaluatie Wetstraject PAS

2020

OVB (overdrachtsbelasting) Vrijstelling inrichting landelijk gebied

2020

OVB Vrijstelling Bureau Beheer Landbouwgronden

2020

OVB Vrijstelling natuurgrond

2020

3. Overig onderzoek
Voortgangsrapportage Natuurpact (Jaarlijks) (Kamerstuk 33576, nr. 168)

2019 (vijfde
voortgangsrapportage)

Natura 2000 Doelendocument

2020

1 De drie specifieke vrijstellingen overdrachtsbelasting(OVB) maken onderdeel uit van de evaluatie van de overdrachtsbelasting. Deze wordt momenteel door het ministerie
van Financiën uitgevoerd. Deze evaluatie wordt afgerond in 2020.
2 De volgende evaluatie zal worden gepland bij invoering van de voorgenomen wijzigingen.

Samenvatting afgeronde evaluaties 2019 artikel 12
Vijfde Voortgangsrapportage Natuurpact
De Vijfde Voortgangsrapportage Natuur over 2018 (5e VRN) is op 2 oktober
2019 aangeboden aan de Tweede Kamer (Kamerstuk 33576, nr. 168). De
rapportage laat zien dat de realisatie van het Natuurnetwerk Nederland op
koers ligt om de afgesproken 80.000 ha in 2027 te kunnen halen, maar dat
dit geen eenvoudige opgaven zal zijn. De natuurkwaliteit in de natuurge­
bieden vertoont tekenen van licht herstel, maar in het agrarische en
stedelijke gebied is nog steeds sprake van een afname
Programma natuurlijk ondernemen (waaronder Subsidieregeling
innovatieve projecten biodiversiteit)
In november 2018 heeft Bureau New Foresight het rapport «De Transitie naar
de Verankering van Natuurlijk Kapitaal, Vooruitkijkende Evaluatie van het
Programma Natuurlijk Ondernemen» afgerond. De minister heeft het
rapport op 27 augustus 2019 naar de Tweede Kamer gestuurd, met een
appreciatie en een doorkijk naar de betekenis van de conclusies en aanbe­
velingen voor de inzet van LNV in de sindsdien lopende activiteiten op het
gebied van Natuurlijk Kapitaal. De analyse en aanbevelingen in het rapport
van New Foresight plaatsen het PNO en de lopende natuurlijk kapitaal acties
in het kader van een maatschappelijke transformatie. Ze onderschrijven
enerzijds grotendeels de door LNV (en partners) sinds het PNO ingezette
koers en werkwijze op hoofdlijnen en geven anderzijds ook aangrijpings­
punten voor verbetering van de effectiviteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

100

Aangepaste planning
De evaluaties: Natuurbeleids- en koraal actieplan Caribisch Nederland 2020–
2024, Natura 2000 Doelendocument en de evaluaties naar de overdrachts­
belasting (vrijstelling inrichting landelijk gebied, vrijstelling BBL en
vrijstelling cultuurgrond) worden in 2020 opgeleverd en aan de Kamer
aangeboden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

101

Bijlage 3: Inhuur externen
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Verslagjaar 20189
Programma- en apparaatskosten
1. Interim-management
2. Organisatie- en Formatieadvies
3. Beleidsadvies

5.439
597
1.381

4. Communicatieadvisering

1.822

Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)

9.238

5. Juridisch Advies

3.057

6. Advisering opdrachtgevers automatisering

15.788

7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie

1.834

(Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)

20.678

8. Uitzendkrachten (formatie & piek)

7.728

Ondersteuning bedrijfsvoering

7.728

Totaal uitgaven inhuur externen

37.643

Het kabinet hanteert, naar aanleiding van de motie Roemer, een norm voor
externe inhuur van 10% van de personeelskosten. Het inhuurpercentage
voor LNV (kerndepartement en NVWA) komt over 2019 uit op 11,56 %.
De oorzaak van de overschrijding van de norm bij het kerndepartement ligt
bij de eindejaarsboeking vanuit de centrale budgetten voor inhuur. Hierbij
is vanuit een oogpunt van administratieve doelmatigheid gewerkt met
een verdeelsleutel tussen LNV en EZK (conform het Ontvlechtingsakkoord).
Voor de inzet op het dossier Groningen bij EZK is veel capaciteit ingehuurd.
Daarvan is via de eindejaarsboeking conform afgesproken verdeelsleutel
ook een deel doorberekend aan LNV.
De toename van interimmanagement bij de NVWA is met name het gevolg
van de ingezette herbezinning. Dit is ook zichtbaar bij de post Advisering
opdrachtgevers automatisering. Ondanks het stopzetten van Inspect nemen
deze kosten toe. De toename van uitzendkrachten is een gevolg van het
inregelen van voldoende productiecapaciteit. De formatie is in 2019 met ca
60 fte toegenomen.
Inhuur externen buiten raamovereenkomsten
Er zijn geen gevallen bekend waarvan buiten de raamovereenkomsten om
externe krachten zijn ingehuurd boven het voor de organisaties van het rijk
afgesproken maximumuurtarief van € 225 (exclusief BTW).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

102

Bijlage 4: Europese geldstromen
Inleiding
Deze bijlage biedt inzicht in de Europese geldstromen voor zover relevant
voor de beleidsterreinen van LNV. Er wordt ingegaan op een aantal EUfondsen en EU-programma’s waarbij inzicht wordt gegeven in de EUgeldstromen, de cofinanciering met LNV-middelen en middelen van andere
overheden en private partijen.
Meerjarig Financieel kader 2014-2020
In het Meerjarig Financieel Kader (MFK) worden zowel de maximale
omvang van de jaarbegrotingen als de verdeling van de middelen over de
hoofdthema’s van het beleid vastgelegd. Het MFK is vastgesteld in een
verordening. Parallel hieraan wordt in het Eigen Middelen Besluit de financiering van het EU-beleid geregeld. Deze afspraken worden aangevuld met
een Interinstitutioneel Akkoord over begrotingsaangelegenheden tussen
Europese Commissie, Europees Parlement en Raad. De onderhandelingen
voor het MFK 2021-2027 op de verschillende deelterreinen zijn reeds gestart
en lopen door in 2020. Er is nog geen overeenstemming hierover.
Eigen Middelen EU
De Eigen Middelen van de EU bestaan uit de volgende onderdelen:
1. Traditionele eigen middelen (vooral invoerrechten);
2. BTW-afdracht;
3. Afdracht op basis van het Bruto Nationaal Inkomen (BNI).
De voor LNV relevante afdrachten zijn de zogenaamde douanerechten op
landbouwproducten en productieheffingen (categorie 1: Traditionele eigen
middelen). Deze ontvangsten worden op de LNV begroting verantwoord
(artikel 11) en worden na inhouding van een perceptiekostenvergoeding
afgedragen aan de EU. De afdrachten worden verantwoord in het
jaarverslag van Buitenlandse Zaken.
EU-fondsen
De Europese Commissie stelt voor de realisatie van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid en het Gemeenschappelijk Visserijbeleid middelen uit EUfondsen aan de lidstaten beschikbaar. Voor LNV zijn de volgende EUfondsen relevant:
1. Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB):
1. Pijler 1: Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF);
2. Pijler 2: Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling
(ELFPO);
2. Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB): Europees Fonds voor
Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)
1a. GLB Pijler 1: Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF)
De ontvangen EU-steun voor het GLB pijler 1 bedraagt in 2019 € 704 mln.
voor directe inkomenssteun en markt- en prijsmaatregelen. De steun voor
markt- en prijsmaatregelen fluctueert afhankelijk van de marktomstandig­
heden. Ten aanzien van het GLB is LNV verantwoordelijk voor een recht- en
doelmatige uitvoering van het op EU-niveau vastgestelde beleid binnen
Nederland. De uitvoering van het GLB is aan stringente Europese
voorwaarden gebonden die met name de rechtmatigheid van de uitvoering
moeten waarborgen. Nederland beschikt vanaf 16 oktober 2013 over één
erkend betaalorgaan voor de uitvoering van het GLB (RVO). De Auditdienst
Rijk (ADR) is belast met de controle van de door het betaalorgaan
ingediende rekeningen bij de Europese landbouwfondsen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

103

De maatregelen binnen Pijler 1 van het Gemeenschappelijk landbouwbeleid
zijn als volgt onderverdeeld:
Basisbetalingsregeling
In 2019 zijn de betalingen gedaan op aanvragen ingediend in 2018, het
vierde jaar in de huidige GLB- periode. Voor de basisbetaling is € 459 mln.
gedeclareerd bij de Europese Commissie.
Betaling voor vergroening
Landbouwers die gebruik maken van de basisbetalingsregeling zijn
verplicht om vergroeningsmaatregelen toe te passen op hun bedrijf. Voor
de vergroeningsbetalingen is 30% van het budget voor directe betalingen
bestemd. In 2019 is € 196 mln. voor vergroeningsbetalingen gedeclareerd
bij de Europese Commissie.
Aanvullende betaling voor jonge boeren
Voor de zogenaamde ‘top-up’ betaling voor jonge boeren is 2% van het
budget voor directe betalingen beschikbaar. In 2019 is bij de Europese
Commissie € 13,8 mln. gedeclareerd voor de ‘top-up’ betaling voor jonge
boeren.
Graasdierpremie
In 2019 werd € 1,4 mln. voor steun aan graasdieren (runderen en schapen)
gedeclareerd bij de Europese Commissie.
Teruggave financiële discipline
Op alle directe betalingen wordt een korting toegepast ten behoeve van
de crisisreserve van de Europese Commissie. Indien de crisisreserve niet
(volledig) wordt benut vindt teruggave plaats aan de landbouwers. In 2019
werd € 8,8 mln. terugbetaald aan landbouwers.
Markt- en prijsbeleid
Het markt- en prijsbeleid is afgebouwd met als doel de landbouw marktge­
richter te maken. Bij het markt- en prijsbeleid zijn er aan de ene kant uitgaven
voor reguliere programma’s en aan de andere kant uitgaven in verband met
slechte marktsituaties.
In 2019 bestond de reguliere steun uit operationele programma’s groente
en fruit van € 16,7 mln. Voor afzetbevordering is € 9,8 mln. uitgegeven.
Het betrof hier uitgaven in het kader van schoolfruit en melk en bijbeho­
rende promotieprogramma’s. De uitgaven voor het Bijenprogramma
bedroegen € 0,2 mln.
1b. GLB Pijler 2 (POP): Europees Landbouwfonds voor
Plattelandsontwikkeling (ELFPO)
Op 13 februari 2015 heeft de Europese Commissie het Nederlandse POP3
goedgekeurd.
Conform het akkoord tussen Rijk en provincies zijn de provincies verant­
woordelijk voor het overgrote deel van het plattelandsontwikkelingspro­
gramma 2014-2020 (POP3). De provincies leveren het grootste deel van de
benodigde nationale middelen cofinanciering voor POP3, aangevuld met
cofinanciering door de waterschappen (verbetering waterkwaliteit).
In overleg met de provincies is besloten POP3 concreet te richten op de
volgende thema’s:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

104

1) Versterken van innovatie, verduurzaming en concurrentiekracht;
2) Jonge boeren;
3) Natuur en landschap (zoals afgesproken in het Natuurpact);
4) Verbetering van de waterkwaliteit;
5) LEADER (inclusief projecten onder het programma Duurzaam Door).
Met ingang van 2016 zijn in het POP3 de volgende wijzigingen doorgevoerd:
• In verband met de convergentie naar een gelijke hectare premie in 2019
is besloten tot een herschikking van de beschikbare middelen van de
pijler 1. Hiervan komt € 11,5 mln. per jaar voor de periode 2016-2020
(totaal €57,5 mln.) ten behoeve van enkele sectoren die te maken krijgen
met een substantiële vermindering van directe betalingen (zonder
nationale cofinanciering). Voor de aardappelzetmeelsector (totaal € 5
mln. van de € 57,5 mln.) worden maatregelen uitgevoerd door de
provincies Groningen en Drenthe.
• Daarnaast wordt extra geld aangewend voor watermaatregelen. Voor
de periode 2016 ‒ 2020 wordt jaarlijks € 20 mln. besteed (totaal € 100
mln.). Het gaat hier om EU-middelen waarvoor geen nationale cofinanciering vereist is (100% EU-bijdrage). Wel zijn er met de waterschappen
afspraken gemaakt dat de (EU) beschikbare watermiddelen met een
zelfde bedrag van € 20. mln worden opgehoogd (totaal € 100 mln.).
• Een andere aanpassing betreft de overgang naar een stelsel van
collectief agrarisch natuurbeheer met ingang van 2016 (Kamerstuk, 33
576, nr. 3).
• Vervolgens is in juli 2017 de voorgenomen overheveling van pijler 1 (€ 30
mln. per jaar voor de jaren 2019 en 2020) aan de Europese Commissie
gemeld. Voor de Brede Weersverzekering wordt vanaf 2019 € 10 mln. per
jaar ingezet. Hiermee kunnen voor de jaren 2019 en 2020 in totaal 1.000
tot 1.200 meer deelnemers worden geaccommodeerd (bijna een verdub­
beling van het huidige aantal). Voor de jaren 2019 en 2020 wordt € 20
mln. per jaar voor agrarisch natuurbeheer ingezet om de belangrijkste
stappen te zetten om scenario 2 uit de toekomstscenario’s weide- en
akkervogelbeheer te realiseren (zie Kamerstuk 33 576, nr. 97). De EC heeft
de voorstellen in 2018 goedgekeurd.
Onderstaand volgt een overzicht van de bedragen die gemiddeld per jaar
voor het Plattelandsontwikkelingsprogramma 2014 ‒ 2020 (POP3)
beschikbaar zijn, na toevoeging van bovenstaande middelen (bedragen x
€ 1 mln):
Plattelandsontwikkelingsprogramma 2014- 2020 (bedragen x €1.000)
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

Bijdrage EU

87,0

87,0

118,5

118,4

118,3

148,1

148,1

825,3

Bijdrage andere overheden

87,0

83,6

103,5

103,6

103,3

103,0

103,0

687

5,5

5,5

5,5

5,5

5,5

5,5

33

Bijdrage Rijk

Bijdrage andere overheden en bijdrage Rijk zijn niet gestegen omdat de
toegevoegde pijler 1 middelen 100% financiering vanuit de EU betreffen.
Het LNV aandeel bedraagt circa € 5,5 mln. per jaar en deze uitgaven worden
verantwoord in het jaarverslag van LNV (artikel 6). Het Rijksaandeel heeft
betrekking op de regeling brede weersverzekering. Vanaf 2016 is het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

105

Ministerie eveneens verantwoordelijk voor de uitvoering van de regelingen
voor de kalversector, aardappelzetmeelsector en vleesveesector. Deze
regelingen worden alleen via de EU gefinancierd, de hiervoor benodigde
middelen zijn vanuit GLB pijler 1 overgeheveld naar pijler 2.
Onder POP3 is een ruimer bestedingsregime van kracht. Per jaartranche
dient het geld binnen 4 jaar te zijn uitgegeven (N+3, was N+2).
De realisatie tot en met 2019 ziet er als volgt uit (bedragen x € 1 mln.).
Realisatie POP3 (bedragen x € 1 mln.)
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Realisatie totaal 2014-2019

Bijdrage EU

0

33

41

60

78

93

305

Bijdrage provincies

0

10

18

25

38

38

129

Bijdrage Rijk

0

4

4,6

5,6

5,3

2,4

21,9

2. Gemeenschappelijk Visserij Beleid (GVB): Europees Fonds voor
Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)
Het GVB is in de eerste plaats gericht op de ontwikkeling van een verant­
woorde visserijketen waarmee een evenwichtige en duurzame exploitatie
van de visstand wordt bevorderd. Hiertoe zijn in EU-verband regels
opgesteld, zoals beperkingen voor bepaalde visserijmethoden. Tevens zijn
afspraken gemaakt ter bevordering van de stabiliteit van de vismarkt.
Ontwikkelingen EFMZV 2014-2020
Hoofddoel van het EFMZV is het bijdragen aan de verwezenlijking van de
doelstellingen van het hervormde GVB, dat wil zeggen aan de verdere
verduurzaming en versterking van de concurrentiekracht van de visserij en
aquacultuur. Het EFMZV biedt de sector kansen om initiatieven voor meer
duurzaamheid, kostprijsverlaging en kwaliteitsverbetering te ontwikkelen
en deze te implementeren. Het fonds zal eveneens worden ingezet om
uitdagingen op te pakken en oplossingen aan te dragen voor de invoering
van de aanlandplicht.
Het EFMZV-instrumentarium, zoals opgenomen in het in februari 2015
goedgekeurde Operationeel Programma, is gericht op 3 hoofdthema’s:
1. Invoering van de aanlandplicht;
2. Verdere verduurzaming van de visserij- en aquacultuur;
3. Verbetering van de rendementen in de visserij- en aquacultuurketen.
In 2019 zijn in uitvoering van het Operationeel Programma de navolgende
maatregelen opengesteld voor de visserijsector:
1. Jonge vissers 2019
2. Investeringen voor toegevoegde waarde van visserijproducten
3. Samenwerkingsprojecten wetenschap en visserij
4. Productie- en afzetprogramma's voor producentenorganisaties 2019
5. Innovatieprojecten aquacultuur
6. Afzetbevorderingsprojecten voor visserij en aquacultuur
De maatregelen jonge vissers (budget € 350.000) en productie- en afzetpro­
gramma’s voor producentenorganisaties (budget € 44.250) zijn jaarlijks
terugkerende openstellingen en zijn ook in 2017 en 2018 opengesteld. De
maatregel jonge vissers is bedoeld voor jonge vissers om nieuwe
economische activiteiten op te starten. Vissers jonger dan 40 jaar kunnen
een subsidie ontvangen als zij voor het eerst een vissersvaartuig willen
aanschaffen. De maatregel productie- en afzetprogramma’s is bedoeld voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

106

het ondersteunen van producentenorganisaties bij het realiseren van de
doelstellingen van de gemeenschappelijke marktordening voor visserij- en
aquacultuurproducten.
De maatregel investeringen voor toegevoegde waarde is in 2019
opengesteld met een budget van € 2,8 mln. Deze maatregel is bedoeld om
visserijondernemingen te helpen om de toegevoegde waarde of de kwaliteit
van de gevangen vis te verbeteren. Middels deze maatregel kunnen visse­
rijondernemingen steun krijgen voor een beperkt aantal investeringen
welke leiden tot verbetering van toegevoegde waarde in de bedrijfsvoering.
De maatregel samenwerkingsprojecten wetenschap en visserij is in 2019
opengesteld met een budget van € 6 mln. Het doel van deze maatregel is
om vissers te helpen kennis op te doen die zij kunnen gebruiken voor het
verduurzamen van hun bedrijfsvoering. Deze maatregel is gericht op het
opzetten van netwerken, partnerschapovereenkomsten of verenigingen
(kennissystemen) tussen wetenschappers en vissers of visserijorganisaties
en op het verrichten van activiteiten daarbinnen, zoals kennisontwikkeling
en kennisdeling. Vissers of visserijorganisaties kunnen binnen het kennis­
systeem aan elkaar en aan de onafhankelijke wetenschappelijke organisatie
de vragen stellen die zij hebben met betrekking tot de maatschappelijke
uitdagingen, waar de sector voor staat.
In het Nationaal Strategisch Plan Aquacultuur (2014-2020) is een meerja­
renvisie opgenomen. Deze is gericht op een duurzame ontwikkeling van
de aquacultuur binnen Nederland. Om invulling te geven aan de ontwikkel­
richtingen in het plan wordt door middel van de maatregel innovatiepro­
jecten aquacultuur subsidie verleend om innovaties in de aquacultuur te
bevorderen. Hierbij worden verschillende aspecten van duurzaamheid
meegewogen. Eind 2019 is de maatregel opengesteld met een budget van
€ 3 mln.
De maatregel afzetbevorderingsprojecten voor visserij en aquacultuur
(budget € 2,8 mln.) is gericht op producenten- en brancheorganisatie of
deelnemers in een samenwerkingsverband. Zij kunnen financiële onder­
steuning krijgen bij het vinden van nieuwe afzetmarkten of het verbeteren
van de kwaliteit en de toegevoegde waarde van visserij- en aquacultuur­
producten. Het budget voor deze maatregel in 2019 bedraagt € 2,8 mln.
Naast de reeds in uitvoering zijnde overheidsopdrachten is in 2019 vanuit
het EFMZV ruim € 12 mln. vastgelegd voor de uitvoering van een aantal
nieuwe overheidsopdrachten, waaronder de pilot Fully Documented
Fisheries gericht op de implementatie van een automatisch vangstregistra­
tiemiddel, de uitzet van glas- en pootaal (periode 2017-2020) in het kader
van het nationaal aalbeheerplan en enkele ICT projecten voor de uitvoering
van visserijregelingen.
Financieel overzicht
De toenmalig Minister van EZ heeft voor de uitvoering van het GVB een
Operationeel programma opgesteld voor de periode 2014-2020. De
verdeling van de kosten van dit programma tussen overheid en begun­
stigden bedraagt in de meeste gevallen 50/50. Van het overheidsdeel komt
gemiddeld 75% uit het EFMZV, de resterende 25% is nationale cofinanciering.
De voor Nederland beschikbare EU-budgetten voor het EFMZV (2014-2020)
zijn (x € 1 mln.):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

107

Voor Nederland beschikbare EU-budgetten EFMZV 2014 ‒ 2020 (bedragen x 1 mln.)
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

EFMZV middelen

13,9

14,1

14,2

14,5

14,8

14,9

15,1

101,5

Op de begroting van LNV zijn op beleidsartikel 11 voor de cofinanciering van
het GVB 2014-2020 de volgende nationale middelen beschikbaar (x € 1 mln):
Rijksmiddelen cofinanciering GVB 2014 ‒ 2020 (x 1 mln.)
Kalenderjaar
Rijksmiddelen co-financiering GVB

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

5,0

5,8

7,3

5,3

5,3

1,3

30,0

Tot en met 2019 is er een bedrag van circa € 36,2 ml.n uitgegeven. In deze
periode is circa € 27,7 mln. aan EFMZV middelen bij de Europese Commissie
gedeclareerd. De Rijksmiddelen waarvoor nog geen uitgaven zijn gedaan,
blijven gereserveerd voor de nationale cofinanciering van het EFMZV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

108

Bijlage 5: Rapportage burgerbrieven
1 Inleiding
Het Ministerie van Landbouw, Natuur en voedselkwaliteit (LNV) rapporteert
hierbij over de correspondentie van het kerndepartement, de Nederlandse
Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland1 (RVO.nl) met burgers voor het kalenderjaar 2019. In deze
rapportage wordt een beeld geschetst van de omvang van de correspon­
dentie tussen burgers en LNV en binnen welke termijn deze correspon­
dentie wordt afgehandeld.
Onder de term "burgerbrief' wordt volgens de definitie van de Nationale
ombudsman verstaan: elk schriftelijk stuk dat een overheidsinstantie van
een burger ontvangt. Het medium (brief, fax of e-mail) maakt daarbij niet
uit. Ook het begrip burger is breed. Hieronder worden niet alleen individuele
burgers begrepen, maar ook groepen en organisaties.
2 Aantallen
Categorie:
20181

2019

a. Bezwaarschriften (als bedoeld in de AwB)

15.783

5.819

b. Klaagschriften

277

256

c. Overige brieven en e-mails

2.946

2.186

d. Wob-verzoeken

653

480

1 De cijfers van 2018 waren gezamenlijke cijfers van LNV & EZK omdat het toen nog niet mogelijk was deze te
scheiden. De cijfers van LNV betreffen, naast alle LNV-directies, ook de onderdelen van KD die als ‘gedeelde
dienst’ voor zowel LNV en EZK werken.

A. Bewaarschriften
Het kerndepartement, RVO.nl en NVWA ontvingen in 2019 de volgende
aantallen bezwaarschriften:
Bezwaarschriften:
Aantal bezwaarschriften Afgehandeld binnen verdaagde (wettelijke)
termijn
2019

2018

2019

Kerndepartement LNV 3

Jaar

2018

22

67%

88%

RVO.nl

14.721

3.7701

67,1%

65,2%

NVWA

1.059

2.027

37%

47%

1 Het aantal bezwaren voor de LNV-opdracht in 2019 is lager dan in 2018. Dit wordt veroorzaakt door Fosfaatrechten
en Fosfaatreductieplan (FRP). Het volume in primaire besluiten, dat is genomen, ligt in eerdere jaren (2017, 2018).
In 2019 ligt het aantal bezwaren dus lager, omdat er minder primaire besluiten zijn waartegen bezwaar aan de
orde is.

B. Klaagschriften
Het kerndepartement, RVO.nl en NVWA ontvingen in 2019 de volgende
aantallen klaagschriften:
Klaagschriften
Aantal klaagschriften Afgehandeld binnen de (verdaagde) wettelijke
termijn
Jaar

1

2018

2019

2018

2019

Dit betreft alleen de aantallen die betrekking hebben op LNV

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

109

Kerndepartement LNV 3

10

66%

70%

RVO.nl

134

791

97%

95%

NVWA

140

167

91%

40%

1 Bij verschillende regelingen zijn er in 2019 minder schriftelijke klachten ontvangen dan de jaren ervoor.

C. Overige brieven en e-mails
Het kerndepartement, RVO.nl en NVWA ontvingen in 2019 de volgende
aantallen overige brieven en e-mails:
Overige brieven en e-mails
Aantal ‘overige brieven’ en e-mails

Tijdig afgehandeld

Jaar

2018

2019

2018

2019

Kerndepartement LNV

2.9461

2.186

77%

80%

1 Dit is het totaal aantal overige brieven en e-mails voor zowel EZK als LNV. Brieven en e-mails zijn (nog) niet per
ministerie geregistreerd.

Overige brieven en e-mails worden bij RVO.nl en NVWA niet apart geregi­
streerd.
C. Wob-verzoeken
Het kerndepartement, RVO.nl en NVWA ontvingen in 2019 de volgende
aantallen Wob-verzoeken:
Wob-verzoeken
Aantal Wobverzoeken

Afgehandeld binnen de
(verdaagde) wettelijke
termijn

Ingebrekestellingen

Jaar

2018

2019

2018

2019

2018

2019

Kerndepartement LNV

42

59

81%

79%

3

11

RVO.nl

187

162

97,5%

93%

5

11

NVWA

424

259

44%

32%

22

37

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

110

Lijst van afkortingen
ACM

Autoriteit Consument en Markt

AI

Aviaire Influenza

ANLb

Agrarisch natuur en landschapsbeheer

ATCM

Antarctic Treaty Consultative Meeting

AVP

Afrikaanse Varkenspest

Awb

Algemene wet bestuursrecht

BES

Bonaire, Sint Eustatius, Saba

BL

Borgstelling MKB Landbouwkredieten

BNP

Bruto Nationaal Product

BSE

Bovine Spongiforum Encephalopathy

BT

Blauwtong

BZK

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

CBD

Convention on Biological Diversity

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CCAMLR

Convention for the Conservation of Antarctic Marine Living Resources

CCD

Centrale Commissie Dierproeven

CITES

Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Flora and Fauna

COKZ

Centraal Orgaan voor Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel

Ctgb

College toelating gewasbeschermingsmiddelen en biociden

DG

Directoraat-Generaal

DGF

Diergezondheidsfonds

DICTU

Dienst ICT Uitvoering

EC

Europese Commissie

EFMZV

Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij

EG

Energie-efficiëntie glastuinbouw (voorheen EHG)

EHG

Energie-efficiëntie en hernieuwbare energie glastuinbouw

EHS

Ecologische Hoofdstructuur

ELFPO

Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling

ELGF

Europees Landbouwgarantiefonds

ESTEC

European Space Research and Technology Centre

EU

Europese Unie

EZK

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

FAO

Food and Agriculture Organization of the United Nations

FLEGT

Forest Law Enforcement, Governance and Trade

GD

Gezondheidsdienst voor Dieren

GKN

Groen Kennisnet

GL

Garantieregeling Landbouw

GLB

Gemeenschappelijk Landbouwbeleid

GMI

Garantstelling Marktintroductie Innovaties

GMO

Gemeenschappelijke Marktordening

GVB

Gemeenschappelijk Visserijbeleid

Gwwd

Gezondheids- en welzijnswet voor dieren

HACCP

Hazard Analysis and Critical Control Points

HBO

Hoger Beroeps Onderwijs

HCU

High Containment Unit

HGIS

Homogene Groep Internationale Samenwerking

IBG

Inbeslaggenomen goederen

ICT

Informatie- en communicatietechnologie

IenW

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

ILG

Investeringsbudget Landelijk Gebied

IUC

Inkoop Uitvoering Centrum

IUCN

International Union for Conservation of Nature and Natural Resources

JPI

Joint Programming Initiatives

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

111

KCB

Kwaliteits-Controle-Bureau

KDS

Kwaliteitskeuring Dierlijke Sector

KRM

Kaderrichtlijn Mariene Strategie

KVP

Klassieke Varkenspest

LAN

Landbouwraden Netwerk

LEI

Landbouw-Economisch Instituut

LICG

Landelijk informatiecentrum gezelschapdieren

LID

Landelijke inspectiedienst dierenbescherming

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

MBO

Middelbaar beroepsonderwijs

MEI

Marktintroductie energie-innovaties

MFK

Meerjarig Financieel Kader

MKB

Midden- en Kleinbedrijf

MKZ

Mond-en-klauwzeer

MVO

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

MZS

Minister voor Medische Zorg en Sport

NCD

Newcastle Disease

NDFF

Nationale Databank Flora en Fauna

NEM

Netwerk Ecologische Monitoring

NGO

Niet-gouvernementele organisatie

NIPO

Nederlands Instituut voor Publieke Opinie

NOF

Programma Natuuroffensief

NPPL

Nationale Proeftuin Precisielandbouw

NVWA

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

NWO

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

OBN

Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit

OCR

Official Controls Regulation

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

OIE

Office international des Épizooties

OM

Openbaar Ministerie

OVB

Overdrachtsbelasting

PAS

Programma Aanpak Stikstof

PBL

Planbureau voor de Leefomgeving

PBO

Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie

PIA

Programma Internationale Agroketens

POP

Plattelandsontwikkelingsprogramma

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

RVO.nl

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

RWS

Rijkswaterstaat

RWT

Rechtspersonen met een Wettelijke taak

S.T./S.E.

Salmonella Typhimurium/Salmonella Enteritidis

SDa

Stichting Diergeneesmiddelen Autoriteit

SDG

Sustainable Development Goal

SER

Sociaal-Economische Raad

SSO

Shared Service Organisatie

SVD

Swine Vesicular Disease (Blaasjesziekte)

TO2

Toegepast Onderzoek Organisaties

TSE

Transmissible Spongiform Encephalopathies

UNESCO

United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization

VAMIL

Regeling Vervroegde Afschrijving Milieu-investeringen

VBNE

Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren

VGI

Voedings- en genotmiddelenindustrie

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

WEcR

Wageningen Economic Research

WOT

Wettelijke onderzoekstaken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

112

WR

Wageningen Research

WRR

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

ZBO

Zelfstandig Bestuursorgaan

ZvA

Ziekte van Aujeszky

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIV, nr. 1

113