Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

29 893

Veiligheid van het railvervoer

Nr. 201

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 december 2015
In aansluiting op de brief aan uw Kamer van 10 juni 2015 (Kamerstuk
29 893, nr. 190) en conform de toezegging van mijn voorgangster in het
AO Spoorveiligheid met uw kamer op 17 juni 2015 (Kamerstukken 33 652
en 29 893, nr. 35) en mijn recente toezegging in het AO Spoor van
19 november 2015 informeer ik u hierbij over de voortgang van het
Landelijk Verbeterprogramma Overwegen (hierna het LVO) en het
programma Niet Actief Beveiligde Overwegen (hierna het programma
NABO). Hiermee geef ik tevens uitvoering aan de aangenomen motie
Hoogland/ De Boer (Kamerstuk 29 893, nr. 195) t.a.v. de overweg Vierpaardjes in Venlo.
Voortgang van het LVO
Het LVO heeft als doel om het aantal incidenten op overwegen te
verminderen door het samen met betrokken partijen bevorderen van
veilige en vlotte doorstroming van weg- en spoorverkeer op overwegen
met slimme, innovatieve en kosteneffectieve maatregelen. Daarbij streeft
het LVO naar een reductie van risico’s op zoveel mogelijk overwegen met
het meeste verbeterpotentieel, de zogenaamde prioritaire overwegen.
Primair kijkt het LVO naar generieke, op meerdere overwegen te realiseren
maatregelen. Daarnaast zijn ook specifieke maatregelen mogelijk. Daarbij
hanteert het LVO een tranchegewijze aanpak. Om voor een LVO-bijdrage
in aanmerking te komen gelden strikte voorwaarden, zoals genoemd in
het LVO programmaplan (maart 2014). Belangrijke voorwaarden zijn: de
bereidheid tot 50% cofinanciering en de bereidheid om vanuit een brede
probleemanalyse samen te zoeken naar meerdere kosteneffectieve en zo
mogelijk innovatieve oplossingen. Het LVO beoogt daarmee een andere
meer integrale aanpak van de overwegenproblematiek.
Het LVO is inmiddels goed op stoom. Recent heb ik een eerste pakket
vastgesteld met generieke maatregelen. Deze maatregelen bevorderen
zowel de doorstroming van het verkeer als de veiligheid. Daarnaast lopen

kst-29893-201
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 893, nr. 201

1

inmiddels drie tranches met specifieke projecten. De LVO-aanpak begint
steeds meer te verankeren binnen IenM, bij ProRail en bij de regio’s.
Partijen zijn erin geslaagd een stevige stap voorwaarts te zetten met de
vernieuwende aanpak. Dat is niet alleen terug te zien in de werkwijze van
het LVO bij het behandelen van de aanvragen in de derde tranche voor
specifieke maatregelen, maar ook in de kwaliteit van de aanvragen uit de
regio in die tranche. Op dit moment loopt een procesonderzoek naar de
ervaringen met het programma om lessen uit de praktijk zo veel mogelijk
binnen het LVO mee te nemen.
Generieke maatregelen
Het LVO werkt aan de ontwikkeling van generieke maatregelen op het
gebied van onder andere dichtligtijden en gedrag. Voor de uitvoering van
alle generieke maatregelen vanuit het LVO is naar schatting een totaalbedrag binnen de bandbreedte van € 40 tot € 60 mln inclusief BTW nodig.
De uitvoering zal plaatsvinden op minimaal 140 overwegen, waarvan circa
80 overwegen op de prioritaire lijst van het LVO staan.
Verkorten dichtligtijden
Maatregelen voor het verkorten van dichtligtijden zijn maatregelen
waarmee de tijd dat spoorbomen bij een overweg gesloten zijn, worden
verkort. Een kortere sluiting van de overwegbomen heeft positieve
effecten op zowel de doorstroming van het verkeer op de overweg als op
de veiligheid, omdat een kortere wachttijd de kans op risicogedrag
verkleint. Ik heb een maatregelenpakket vastgesteld voor het verkorten
van dichtligtijden op circa 90 overwegen. Dit zijn zowel overwegen op de
prioritaire lijst van het LVO als overwegen die niet op deze lijst staan,
maar waar dichtligtijden wel een probleem zijn. De dichtligtijd kan met
deze maatregelen gemiddeld circa 15 seconden per sluiting van de
overweg afnemen. Dit maatregelenpakket wordt geheel door het LVO
gefinancierd en komt dus niet voor rekening van de betreffende
gemeenten. Komend jaar start de voorbereiding van de uitvoering van dit
maatregelenpakket.
Een andere maatregel waarmee aanzienlijke reductie van dichtligtijden
(tot wel 20 seconden per overwegsluiting) kan worden gerealiseerd is de
«Afteller voor vertrek». Deze maatregel is een hulpmiddel voor de
machinist en conducteur in het vertrekproces op stations met een
nabijgelegen overweg en zorgt dat de trein eerder gereed kan zijn voor
vertrek. De Afteller bevordert een meer punctueel vertrekproces en draagt
daarmee bij aan een kortere dichtligtijd van een overweg. Daarnaast heeft
de Afteller ook positieve uitwerking op reductie van spreiding in de
uitvoering van de dienstregeling en biedt mogelijkheden voor kortere
opvolgtijden. Het LVO wil op eveneens circa 90 overwegen een Afteller
realiseren. Waar dit technisch mogelijk is wordt de Afteller uitgevoerd in
combinatie met de overige dichtligtijdenmaatregelen. De positieve
effecten van deze maatregelen versterken elkaar op deze locaties. De
realisatie van de Afteller wordt opgepakt door ProRail in nauwe samenwerking met de vervoerders. Vanuit het LVO ben ik met ProRail en NS in
gesprek om nadere afspraken te maken over de daadwerkelijke uitvoering
van de Afteller voor vertrek. Daarbij ben ik bereid vanuit het LVO-belang
een substantiële financiële bijdrage te leveren.
De dichtligtijdenmaatregelen worden ook betrokken bij de mogelijke
oplossingsrichtingen voor specifieke maatregelen in een LVO-tranche.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 893, nr. 201

2

Gedragsonderzoek
Naast de meer technische maatregelen is er specifiek gedragsonderzoek
gedaan. Dit onderzoek is inmiddels afgerond. De volgende stap is het
verder ontwikkelen van concrete maatregelen. De volgende acties worden
de komende tijd uitgevoerd:
• het ontwikkelen van een simulatiesysteem om mogelijke verbetermaatregelen te testen;
• het starten van een pilot ter verbetering van de herkenbaarheid van de
overweg (bevloering, verlichting, etc.) en het opschonen van de
omgeving van de overweg (bijvoorbeeld het weghalen van overbodige
bebording);
• het ontwikkelen van maatregelen gericht op kwetsbare groepen in het
verkeer, zoals ouderen of personen die slecht ter been zijn. Het gaat
dan onder andere om het ontwikkelen van een duidelijk zichtbare
opstelruimte ten behoeve van kwetsbare groepen;
• het inzetten van handhavingsmogelijkheden, zoals het doen van
aangifte bij het creëren van gevaarlijke situaties bij overwegen en
• het uitwerken van een maatregel om te voorkomen dat weggebruikers
naast de overwegbevloering raken.
Specifieke maatregelen
Eerste en tweede tranche specifieke projecten
De eerste tranche heeft een bijzonder karakter en is aangeduid als
overgangstranche met een overgang van de meer klassieke aanpak naar
de beoogde vernieuwende LVO-aanpak. In deze tranche zijn al langer
lopende projecten opgepakt die zich al voor de start van het LVO in een
vergevorderd stadium van planuitwerking bevonden. De aanvragen zijn
dan ook alleen achteraf beoordeeld en niet conform de LVO-werkwijze tot
stand gekomen. Van precedentwerking vanuit deze tranche is dus geen
sprake. De eerste tranche omvat drie projecten in de volgende
gemeenten: Groningen, Ermelo en Diemen. Komend jaar start in Ermelo
de uitvoering en in 2018 de uitvoering van Groningen. Voor Diemen, waar
een tunnel de enige oplossing is, is de vereiste harding van de risico’s en
de kosten vrijwel afgerond. Ik ben bereid de realisatie van dit project te
cofinancieren, mits de kosten binnen de nu bekende kostenraming blijven.
De regio dient de overige 50% van de beoogde maatregel te financieren
uit regionale middelen. Regionale besluitvorming hierover is in februari
2016 voorzien. Aansluitend kan ondertekening van de bestuursovereenkomst naar verwachting in maart 2016 plaatsvinden. De tweede tranche
omvat twee projecten: Putten en Hurdegaryp. Voor zowel Putten als
Hurdegaryp heeft in de verkenningsfase recent een verdieping van de
probleemanalyse en een analyse van mogelijke oplossingsrichtingen
plaatsgevonden. Voor Putten zal naar verwachting begin 2016 besluitvorming over vervolgstappen plaatsvinden. Voor Hurdegaryp ben ik
bereid een vaste financiële bijdrage te leveren op basis van de in de
integrale probleemanalyse geïdentificeerde kosteneffectieve maatregelen.
Derde tranche specifieke projecten
De plannen van aanpak van de derde tranche bevatten in de meeste
gevallen een goede probleemanalyse van de wegkant en men toont
duidelijke bereidheid om in cofinanciering samen te zoeken naar
kosteneffectieve oplossingen. Daarbij opteert de regio weliswaar in
sommige gevallen primair voor een tunneloplossing, maar ik constateer
dat het besef toeneemt dat dergelijke oplossingen veelal niet kosteneffectief zijn en daarmee niet passen binnen de kaders van het LVO. Voor
deze tranche zijn in totaal elf aanvragen ontvangen. Voor de aanvragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 893, nr. 201

3

Horst aan de Maas, Deurne, Halderberge en Apeldoorn wordt momenteel
(of zal binnenkort) een integrale probleemanalyse opgesteld (worden) met
mogelijke oplossingsrichtingen. Na deze fase volgt besluitvorming tot
opname in de derde tranche.
Voor Venlo is de integrale probleemanalyse afgerond. Hierover heeft op
2 december jl. ambtelijke afstemming plaatsgevonden. In dit overleg is
door IenM aangegeven dat de tunneloplossing in het kader van het LVO
niet kosteneffectief is en daarom niet binnen het LVO verder wordt
onderzocht. De regio deelt deze conclusie niet. De regio en IenM zijn het
er wel over eens dat een alternatieve oplossing kansrijk lijkt. Deze zal in
gezamenlijkheid worden onderzocht en daarmee kan de overweg in de
derde tranche worden opgenomen.
De aanvragen van de gemeenten Oisterwijk, Dordrecht, Helmond en
Borne vereisen nog enige aanvulling. De aanvraag van de gemeente
Teylingen voldoet in de huidige vorm niet aan de randvoorwaarden van
het LVO. Wel is hier een generieke maatregel mogelijk en lijken er
mogelijkheden om de spoorwegovergang te verbeteren. Het is aan de
gemeente of zij dit in cofinanciering nader willen onderzoeken. De scope
van de aanvraag van de gemeente Gilze en Rijen lijkt op dit moment ook
buiten de kaders en randvoorwaarden van het LVO te vallen, omdat de
regio bij de aanvraag diverse andere lopende projecten en toekomstige
nog onzekere zaken betrekt. Hierover vindt nog afstemming plaats met
IenM.
Meerjarenplanning en financiering LVO
Op dit moment is er nog € 175 mln inclusief BTW voor het LVO
beschikbaar. Met de kosten voor het generieke maatregelenpakket, de
geraamde verplichtingen uit de eerste en tweede tranche en de verwachtingen voor de derde tranche verwacht ik dat het LVO-budget met de
projecten uit de nog komende vierde en vijfde tranche volledig zal zijn
belegd in 2020. Het is daarom belangrijk om op de Landsdelige en
Landelijke OV en Spoortafel(s) in het voorjaar 2016 de meerjarenplanning
van regionale projecten binnen het LVO in relatie tot het beschikbare
budget te bespreken.
Voortgang van het programma NABO
In de brief van 10 juni 2015 is uw Kamer geïnformeerd over de aanpak van
de niet actief beveiligde overwegen (NABO). Dit programma NABO bevat
twee sporen:
1. Een gebiedsgerichte integrale benadering op basis van cofinanciering
van 50% door IenM en de regio daar waar in de regio energie zit om
op korte termijn oplossingen te realiseren.
2. De ontwikkeling van innovatieve oplossingen voor overwegen. Met
deze lijn wordt ingezet op onderzoek naar kosteneffectieve alternatieve mogelijkheden voor NABO’s, zoals innovaties op gebied van
beveiligingssystemen, waarschuwingsinstallaties (geluid, licht, app’s
en in car-based systems) of innovatie op het gebied van ongelijkvloers kruisen.
Voor het programma NABO is een budget van € 10 mln. beschikbaar. Dit
budget is gelijk verdeeld over beide sporen. In de afgelopen periode zijn
beide sporen opgestart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 893, nr. 201

4

Spoor 1
ProRail werkt samen met de gemeente Winsum en de provincie
Groningen aan een gebiedsgerichte aanpak voor de overwegen in
Winsum. Op dit moment wordt het definitieve maatregelenpakket
uitgewerkt. De gemeenteraad van Winsum is reeds akkoord gegaan met
het beschikbaar stellen van de gemeentelijke bijdrage. Eind 2015 wordt
duidelijk of ook door de provinciale staten een positief besluit genomen
wordt over het pakket, waarmee dan het regionale deel (50%) van de
kosten gedekt is. Begin 2016 wordt toegewerkt naar een bestuursovereenkomst, waarna de uitvoering kan starten. Op dit moment wordt er
vooruitlopend op het totale pakket al wel gewerkt aan de meest urgente
overgang op de Voslaan, waar in 2014 twee dodelijke slachtoffers te
betreuren zijn geweest. Hier zetten ProRail en IenM in op de aanleg van
een alternatieve ontsluitingsweg, zodat de bewuste overweg kan worden
gesloten.
Spoor 2
De eerste stappen in dit innovatieve spoor zijn gezet. IenM en ProRail
hebben gezamenlijk criteria voor innovatieve oplossingen geïnventariseerd. Deze criteria gebruikt ProRail voor een marktconsultatie in 2016,
waarna een verdere aanbesteding zal volgen. ProRail werkt dit aanbestedingsproces momenteel nader uit.
Ik informeer uw Kamer in het tweede kwartaal van 2016 opnieuw over de
voortgang van het LVO en het programma NABO.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
S.A.M. Dijksma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 893, nr. 201

5