Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

33 661

Wijziging van de Wet op het voortgezet
onderwijs, de Wet voortgezet onderwijs BES, de
Wet college voor toetsen en examens alsmede
de Wet op de expertisecentra in verband met
onder meer de invoering in het voortgezet
onderwijs van een leerlingvolgsysteem, een
diagnostische tussentijdse toets en verplichte
deelname aan internationaal vergelijkend
onderzoek (leerlingvolgsysteem en
diagnostische tussentijdse toets voortgezet
onderwijs)

Nr. 7

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 juni 2016
Op 20 april jongstleden ontving u een brief van de Groep Educatieve
Uitgeverijen (GEU) met haar standpunt over de pilot diagnostische
tussentijdse toets (DTT), naar aanleiding van de Kamerbrief Stand van
zaken pilot DTT.1 Aan de brief was een juridisch advies van Stibbe
toegevoegd. Met deze brief reageer ik op uw verzoek van 25 mei
jongstleden om een schriftelijke reactie op de brief van de GEU.
In deze brief bespreek ik de volgende punten:
1. Waarom de overheid investeert in de pilot DTT;
2. Afspraken met de GEU;
3. Wettelijke grondslag voor subsidieverlening aan Stichting Cito.
1. Waarom de overheid investeert in de pilot DTT
In aanloop naar de pilot DTT
Internationaal vergelijkend onderzoek laat zien dat het Nederlandse
onderwijs van hoge kwaliteit is, maar ook op welke punten verdere
verbetering mogelijk is.2 Ten eerste is dit met meer onderwijs op maat.
Daarom is in het sectorakkoord met de VO-raad de ambitie geformuleerd

1
2

kst-33661-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Kamerstuk 31 293, nr. 272.
Zie onder andere OECD (2014). PISA 2012 results in focus; Inspectie van het Onderwijs (2016).
Staat van het onderwijs 2014/2015; OECD (2016). Netherlands 2016: Foundations for the future.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 661, nr. 7

1

om meer maatwerk te realiseren.3 Als leraren hun lessen beter afstemmen
op (groepen) leerlingen, ondersteunen ze leerlingen beter in hun
onderwijsleerproces. Ten tweede is het Nederlandse onderwijs gebaat bij
meer inzicht in de precieze leerontwikkeling van kinderen.4 Waar nu nog
veelal de nadruk ligt op summatieve toetsing, die vooral als doel heeft te
bepalen of leerlingen een vooraf gestelde norm wel of niet halen, is het
nuttig als een deel van de toetsing een formatieve doelstelling heeft.
Deze toetsen hebben een didactische functie, wat inhoudt dat ze inzicht
geven in het onderwijsleerproces. Op basis hiervan kan de leraar zijn les
aanpassen aan de behoeften van de leerling. Het gaat hierbij nadrukkelijk
niet om meer toetsing, maar om andere toetsing die gericht is op een
versterking van en het bieden van meer houvast bij het leerproces, omdat
meer informatie over de leerling beschikbaar komt. Ten derde, zo laat het
recente advies van de OECD ook zien, zijn Nederlandse leerlingen – zeker
internationaal vergeleken – weinig gemotiveerd. Meer inzicht per leerling
geeft een basis voor differentiatie en feedback. Uit onderzoek blijkt dat dit
bijdraagt aan de motivatie van leerlingen.
De DTT is een hulpmiddel voor leraren om meer onderwijs op maat te
geven en heeft een formatieve doelstelling: de DTT biedt informatie over
de individuele leerbehoeftes van leerlingen, zodat het onderwijsleerproces
kan worden bijgestuurd. Dit biedt leraren concrete handvatten om meer
onderwijs op maat te geven en draagt bij aan de motivatie van leerlingen,
doordat ze meer inzicht krijgen in hun eigen leerproces en directe
feedback ontvangen. De DTT biedt dus een impuls aan verdere onderwijsverbetering. Ik reken het mede tot de taak van de overheid om onderwijsverbetering te stimuleren.
Het idee voor een DTT is ontstaan in 2011 toen de Onderwijsraad een
landelijke, diagnostische tussentijdse toets adviseerde – idealiter adaptief
– om de vorderingen van leerlingen «op weg naar het eindexamen» te
monitoren. Niet om leerlingen of scholen af te rekenen, maar om inzicht te
bieden in hun sterke punten en in hun verbeterpunten. Aangezien zo’n
toets er nog niet was én de voorbereiding voor een wettelijke verplichting
werd gestart, is door de toenmalige Minister van Bijsterveldt opdracht
gegeven aan Stichting Cito om een DTT te ontwikkelen. Ik wilde in 2014
voorkomen dat een verplichting de discussie en de ontwikkeling van de
diagnostische tussentijdse toets onnodig zou domineren. Daarom is met
de VO-raad in het sectorakkoord afgesproken om het instrument eerst in
een driejarige pilot te ontwikkelen en om daarmee de toegevoegde
waarde van het instrument te onderzoeken. U bent hierover ook geïnformeerd in de Kamerbrief Nut en waarde van toetsen.5
Marktwerking
In tegenstelling tot de GEU, constateer ik dat de pilot DTT de markt niet
verstoort, maar juist een markt creëert voor toetsaanbieders en leermiddelontwikkelaars. Ik constateer namelijk dat scholen zich, mede dankzij de
pilot DTT en het doorbraakproject Onderwijs en ICT, steeds kritischer
opstellen naar toetsaanbieders: ze willen vaker gebruik maken van toetsen
die laten zien waar verbetering mogelijk is in plaats van toetsen die
uitsluitend laten zien of een leerling een vooraf vastgestelde norm wel of
niet beheerst. Bovendien vragen scholen de markt vaker om (nieuwe)
leermiddelen die gepersonaliseerd leren en maatwerk mogelijk maken. Dit
zou zijn uitwerking moeten hebben op ontwikkelingen in de markt. Zoals
3

Sectorakkoord VO 2014–2017. Klaar voor de toekomst.
Epstein, B.B. et al. (2002). Immediate feedback technique promotes learning and corrects
inaccurate first responses; Shute (2008). Focus on formative feedback.
5
Kamerstuk 31 293, nr. 204.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 661, nr. 7

2

toegezegd in de brief Stand van zaken pilot DTT heb ik een onafhankelijke
marktscan laten uitvoeren6.
Allereerst wil ik benadrukken dat de marktscan is ingericht als «quick
scan», gebaseerd op wat aanbieders zélf vertellen over hun producten.
Deze biedt nog geen objectieve vergelijking op het diepgaande niveau van
de producten, hoe ze werken, hoe de rapportages eruit zien en hoe de
rapportages onderwijskundig kunnen worden toegepast. Hieruit blijkt dan
ook nog niet gedetailleerd wat de DTT anders kan dan andere producten.
Daarvoor is aanvullend onderzoek nodig.
De marktscan laat zien dat steeds meer toetsaanbieders stappen zetten
richting formatieve, diagnostische en in sommige gevallen ook adaptieve
toetsing. Dit zie ik als een positieve ontwikkeling omdat ik het wenselijk
vind dat de markt reageert op de vraag van scholen.
Ontwikkelpartners van de DTT én pilotscholen geven aan dat de
bestaande producten van commerciële aanbieders nog niet aan dezelfde
betrouwbaarheids- en robuustheidseisen voldoen als de DTT en niet
dezelfde mogelijkheden tot onderwijskundige interventies bieden. De
mate van adaptiviteit van de DTT is bijvoorbeeld veel groter dan bij
andere toetsen. Dit houdt in dat de leerling op gedetailleerder niveau
inzicht krijgt in welke deelvaardigheid hij voor een vak nog beter kan
ontwikkelen. De leraar kan hierop zijn ondersteuning aanpassen. De
investering die nodig is om deze mate van adaptiviteit te realiseren, is te
groot voor marktpartijen.
Mijn conclusie is dat toen de pilot startte de markt nog niet in staat was
een toets met alle kenmerken van de DTT te ontwikkelen en ook nu biedt
de markt nog geen toets die zo nauwgezet en gevalideerd informatie geeft
over het leerproces van individuele leerlingen.
Als vervolg op de snelle marktscan laat ik daarom een verdiepend
onderzoek uitvoeren door een onafhankelijke partij die de producten van
commerciële partijen en de DTT diepgaander met elkaar vergelijkt én
onderzoekt wat hun onderlinge toegevoegde waarde is om onderwijskundige ambities te stimuleren.
Een derde jaar is nodig om de pilot af te ronden
Door hun ervaring met de pilot DTT lukt het scholen steeds beter om hun
behoeften kenbaar te maken. Ik vind het belangrijk om hier gehoor aan te
geven.
Projecten als de pilot DTT en het Doorbraakproject Onderwijs en ICT
stimuleren de vraagarticulatie van scholen en verstoren de markt niet,
maar geven juist een impuls voor toets- en leermiddelenontwikkeling.
Omdat aansluiten bij de behoeften van scholen voor marktpartijen
essentieel is, moeten pilotscholen en marktpartijen bij elkaar worden
gebracht. Ook moeten marktpartijen nog meer kunnen profiteren van
DTT-kennis en -ervaringen.
In het derde jaar van de pilot DTT komt dit samen. De pilot is namelijk zo
ingericht dat de toegevoegde waarde van de DTT pas écht goed kan
worden beoordeeld in het laatste jaar van de driejarige pilot.
De DTT wordt namelijk gefaseerd ontwikkeld. Dat betekent dat de
leerlingen in het afgelopen jaar (tweede pilotjaar) inzicht kregen in hoe ze
een vak op het niveau van hoofdvaardigheden beheersen. Pas vanaf
volgend jaar (derde pilotjaar) is het mogelijk om ook op deelniveau inzicht
6

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 661, nr. 7

3

te geven in de beheersing van een vak. Juist naar deze gedetailleerde
rapportage kijken scholen uit, omdat ze hiermee concrete stappen kunnen
zetten naar maatwerk en differentiatie. De steunbetuiging van de scholen
die uw Kamer vandaag per brief ontving, geeft hier ook uiting aan. Ook
dan is het mogelijk om, samen met de markt, te onderzoeken welke kennis
en ervaring uit de pilot kunnen worden overgedragen en op welke manier.
2. Afspraken met de GEU
De professionalisering van scholen en leraren tot steeds kritischere
consumenten en de beweging – ook in de markt – naar meer formatieve
evaluatie maken dat het derde en laatste pilotjaar het aangewezen
moment is om nóg sterker in te zetten op kennisdeling. Na ontvangst van
de brief van de GEU heeft er op mijn verzoek een gesprek met deze
brancheorganisatie plaatsgevonden. In aanvulling op eerdere gesprekken
die al met de GEU waren gevoerd, vond ik het wenselijk expliciet met
elkaar te spreken over kennisdeling tijdens het derde pilotjaar.
Ik informeer u graag over de gemaakte afspraken:
1. GEU en OCW laten in het derde pilotjaar onafhankelijk onderzoek
uitvoeren naar de meerwaarde en functionaliteit van de DTT ten
opzichte van andere marktproducten voor maatwerk in het onderwijs
en formatieve evaluatie;
2. OCW onderzoekt welke DTT-kennis als open source beschikbaar kan
worden gesteld en wanneer deze kennis voor (markt)partijen beschikbaar komt;
3. OCW communiceert duidelijk naar scholen en andere onderwijsorganisaties over de status van de DTT om verwarring en onterechte
beeldvorming te voorkomen.
Als de pilot eind 2017 conform planning is afgerond, spreek ik – of mijn
opvolger – op basis van de evaluatie van de pilot graag met uw Kamer
over de inhoudelijke resultaten en leerpunten van de pilot en de eventuele
toekomst van een diagnostische tussentijdse toets. Wanneer uit de
evaluatie blijkt dat de markt ook een DTT kan aanbieden, met een zelfde
(onderwijskundige) meerwaarde, is overdragen aan de markt wat mij
betreft een reële optie.
3. Wettelijke grondslag voor subsidieverlening aan Stichting Cito
De subsidieverlening aan Stichting Cito voor de DTT is begonnen in 2011.
Artikel 2, eerste lid, aanhef en onder b, van de toenmalige Wet
subsidiëring landelijke onderwijsondersteunende activiteiten (Wet SLOA)
uit 1997 bood een heldere en solide juridische grondslag voor subsidieverlening voor de jaren 2011 tot en met 2013. Op basis van dat artikel kon
de Minister onder meer subsidie verlenen voor de ontwikkeling van
toetsen.
Op 1 januari 2014 is de Wet SLOA 2013 in werking getreden. De subsidiebesluiten die op grond van deze wet zijn genomen, trekken de lijn door
van de eerdere besluiten tot subsidiëring van de ontwikkeling van de DTT.
Destijds is voor artikel 3, eerste lid, onder f, van de Wet SLOA 2013
gekozen als wettelijke grondslag voor de verdere subsidieverlening aan
Stichting Cito. In het nog niet in werking getreden artikel 3, eerste lid,
onder b, wordt Stichting Cito belast met de wettelijke taak om de DTT te
ontwikkelen.
Met de GEU is een verschil van inzicht ontstaan over de juistheid van de
grondslag, getuige het advies van Stibbe dat als bijlage aan de brief van
de GEU toegevoegd is. In het advies van Stibbe wordt de opvatting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 661, nr. 7

4

verdedigd dat er geen wettelijke grondslag voor subsidieverstrekking aan
Stichting CITO was, omdat het ontwikkelen van de DTT niet expliciet als
wettelijke taak in artikel 3 van de Wet SLOA 2013 is opgenomen. De
ontwikkeling van de DTT is volgens de GEU geen samenhangende
activiteit als bedoeld in artikel 3, eerste lid, onder f.
De subsidieverlening voor het ontwikkelen van de DTT was echter wel
degelijk bedoeld voor het uitvoeren van aanvullende activiteiten die
samenhangen met de wettelijke taken van Stichting Cito. In de memorie
van toelichting bij de Wet SLOA is hierover opgemerkt:
«Het gaat uitdrukkelijk om projecten die zo in het verlengde liggen van de
taken van SLO en Cito – die onder andere geïntroduceerd zijn of worden
door het wetsvoorstel centrale eindtoets en leerling- en onderwijsvolgsysteem primair onderwijs, het wetsvoorstel leerlingvolgsysteem en
diagnostische tussentijdse toets voortgezet onderwijs en de Wet referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen – dat het niet doeltreffend zou zijn
om een andere partij te subsidiëren voor dergelijke activiteiten.»7
De GEU noch andere (markt)partijen hebben tegen de subsidieverlening
aan Stichting Cito bezwaar en beroep ingediend. Dit betekent dat de
subsidiebeschikkingen voor pilotjaar 1 en 2 in rechte vast staan.
Tot slot
Publiek geld investeren ten behoeve van onderwijsverbetering vereist
zorgvuldigheid, transparantie en proactieve kennisdeling. Nog voor het
zomerreces wordt daarom met de GEU, CvTE en Cito verkend aan welke
kennis en ervaring marktpartijen behoefte hebben en hoe we deze
kennisdeling tot stand kunnen brengen. Over de precieze wijze van
kennisdeling en betrokkenheid van marktpartijen en de bevindingen van
onderzoeksbureau Regioplan over het tweede pilotjaar, zal ik uw Kamer
dit najaar nader informeren.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

7

Kamerstuk 33 558, nr. 3, p. 19.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 661, nr. 7

5