Samenvatting

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

Samen sterk
voor elk kind
s
e
i
s
u
l
c
n
o
c
d
Ein

Samenvatting

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Leeswijzer
Dit document werkt als een webpagina: er zijn verschillende componenten waar je, door
erop te klikken, meer over te weten kunt komen. Er verschijnen dan vervolgpagina’s die
meer toelichting geven op het betreffende onderwerp. En, als je nog meer toelichting
behoeft, kun je rechtsboven op iedere plaat doorklikken naar toelichtende teksten die op
aparte pagina’s volgen.
De samenvatting werkt als je “homepage”: vanuit hier kun je met een muisklik verdiepen
op de verschillende onderwerpen. De navigeerbalk aan de linkerkant van dit document
bevat dezelfde pictogrammen als de samenvatting. Met deze navigeerbalk kun je vanaf
ieder punt in dit document verspringen naar andere onderwerpen.
Je kunt ook scrollen door de pagina’s. Je komt dan als eerste een video tegen waarin ik
kort mijn belangrijkste boodschap wil meegeven van het afgelopen jaar als onafhankelijk
aanjager. Daarna volgt de samenvatting van mijn bevindingen en aanbevelingen, zowel
in een praatplaat als uitgeschreven in tekst. De samenvatting wordt gevolgd door een
aantal verdiepende platen. Deze zijn gebaseerd op de praatplaten die ik gebruikte om
mijn verhaal te vertellen tijdens gesprekken en bijeenkomsten. Als je vervolgens wil
verdiepen op deze praatplaten, kun je de toelichtende teksten lezen. Die vormen de
beschrijving van en een verdieping op de praatplaten.

Organisatie

Veel lees- en kijkplezier!
Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

2

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Samenvatting

Voorwoord Merel van Vroonhoven

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

f te
Klik om a

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

3

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

spelen

Samenvatting

Leeswijzer

Samen sterk voor elk kind
	Opdracht
onafhankelijk aanjager
• Aangesteld door Minister voor BVOM

Voorwoord

voor het ­schooljaar ’19-’20.

• Rapporteert aan landelijke tafel
aanpak tekorten.

• Opdracht en scope: inventariseren,
Opdracht
aanjager

a­ nalyseren, aanjagen en aanbevelen
ter versnelling en intensivering van de
aanpak tekorten

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Acties op korte termijn maar
ook structurele aanpassingen
in het stelsel nodig

Aanbevelingen
Regionale samenwerking
Haal vrijblijvendheid eraf en veranker
regionale samenwerking in het stelsel
• Formuleer wettelijke maatschappelijke opdracht
(leerling centraal)
• Bouw aan een landelijk dekkend netwerk
(plek voor aanpak tekorten en “Samen opleiden”)
• Zorg voor structurele bekostiging en kies voor
één landelijk criterium voor “regio”
• Haal ontwerpfouten uit stelsel

Bevindingen

4

Bouwstenen voor succes

Meer informatie leest
u in de toelichting

Input:
>350 mensen gesproken, brede afvaardiging van het veld
Werkbezoeken, kennissessies, desk en field research

Lerarentekort
• Groot maatschappelijk en groeiend probleem. Schadelijke impact op een hele generatie opgroeiende kinderen. Nog eens extra op de meest kwetsbare leerlingen.
• Veelkoppig monster met verschillende oorzaken vraagt om een integrale aanpak gericht op meerdere interventies (geen silver bullet) en structurele samenwerking.
Huidige (regionale) aanpak
• Afgelopen jaar veel in gang gezet en extra middelen (o.a. G5 en (zij-instroom)
• Animo voor onderwijs is groot (zij-instroom)
• Gezien de regionale verschillen en de noodzaak tot samenwerken is een regionale aanpak de goede keuze
MAAR
• Aanpak is te beperkt (euro en capaciteit, scope), te versnipperd (te weinig in samenhang/regie) en te weinig fact-based
• Samenwerking is nog pril en wordt niet door het stelsel gestimuleerd en de beroepsgroep is daarin te weinig betrokken
• Opleidingstrajecten zijn te weinig doelgroep-gericht (teveel aanbod gedreven)

Het lerarentekort effectief en structureel oplossen
vraagt fors meer dan de huidige aanpak

De oplossing vraagt om:
• Duurzame (regionale) samenwerking tussen onderwijspartijen
• Het centraal zetten van de doelgroep in opleidingstrajecten
• Het betrekken van de beroepsgroep en meer aandacht voor onderbelichte onderwerpen
• Taskforce voor regie en slagkracht die aanpak intensiveert vanuit een gezamenlijke visie en aanpak

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte onderwerpen

Zet doelgroep centraal in
opleidingstrajecten

Start taskforce voor regie en slagkracht
die aanpak intensiveert vanuit een
gezamenlijke visie en aanpak

Meer aandacht voor
onderbelichte onderwerpen

• Zorg voor betere aansluiting van opleidingstrajecten op de
doelgroep en op de praktijk (start pilot “volwassenonderwijs”)
• Investeer in extra begeleiding en zorg voor integrale
begeleiding: over opleidingen en scholen heen en van
oriëntatie t/m inductie (start pilot “integrale begeleiding employee journey” en pilot “NowTeach”)
• Intensiveer lopende trajecten ter flexibilisering
opleidingstrajecten
• Ontsnipper opleidingen (sticht lerarenacademie)

Bouwstenen

Geschreven
toelichting



• Focus in onderwijsagenda (maximaal 3 speerpunten,
waaronder aanpak tekorten)

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

• Richt een taskforce en programmabureau in (olv
onafhankelijk voorzitter) + adviesgroep. Met heldere
mandaten en kaders
• Intensiveer de aanpak & neem regie
• Vorm samen een gezamenlijke visie en integrale
meerjarenaanpak
• Breng sturingsinformatie op orde (facts)
• Zorg voor voldoende capaciteit en geld om plannen
te realiseren

• Herstel fundamentele dialoog met ambitie te komen
tot ­gezamenlijke visie op onderwijs

• Betrek beroepsgroep
• Sluipend tekort schoolleiders
• Gerichte aanpak kwetsbare leerlingen
(speciaal onderwijs en kinderen met
lage SES)
• Behoud (tegengaan uitstroom)
• Aanpak tekortvakken in het vo

• Adresseer salariskwestie in po

Toelichting
Samenvatting

Samenvatting [1/2]

Leeswijzer

Samen sterk voor elk kind
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Er is veel in gang gezet afgelopen jaar en het animo voor het leraarschap groeit,
maar om het lerarentekort succesvol aan te pakken is fors meer nodig.
De vrijblijvendheid moet uit de (regionale) samenwerking in het onderwijs. Deze is
nu te versnipperd en te beperkt. Voor duurzaam en effectief samenwerken tussen
schoolbesturen en lerarenopleidingen in een regio is wettelijke verankering in het
onderwijsstelsel nodig. Zo moeten partijen zich inzetten - ook buiten hun eigen
belang – voor het daadwerkelijk gezamenlijk oplossen van het lerarentekort. Omdat
elk kind recht heeft op een leraar, niet alleen de kinderen van één school, één stad of één regio.
Lerarenopleidingen dienen de behoefte en ervaring van (zij-)instromers centraal te
stellen, in plaats van hun eigen aanbod. Extra begeleiding van starters is gewenst,
juist ook op de scholen, die daarvoor meer capaciteit ter beschikking moeten hebben.
Lerarenopleidingen moeten flexibeler worden en meer samen afstemmen. Zonder
deze aanpassingen blijft het gevaar bestaan dat instroom snel weer uitstroom wordt.
Voor meer slagkracht en minder versnippering is een speciale taskforce nodig, die
landelijk regie neemt en het wegwerken van het lerarentekort intensiveert. Dat moet
vanuit een door het onderwijsveld gedragen visie en aanpak. Maar ook op basis
van echte cijfers en feiten, die nu ontbreken. De taskforce zal zich ook richten op de
bestrijding van de uitstroom en het sluipende tekort aan schoolleiders.
Cruciaal is de betrokkenheid van de beroepsgroep zelf, de leraren. Zij worden
onvoldoende meegenomen, terwijl ze dagelijks de pijn ervaren van de tekorten en
juist een grote rol kunnen spelen bij het oplossen ervan. Over de hele linie zal de
beroepsgroep veel intensiever en nadrukkelijker moeten worden betrokken.

Dit zijn de belangrijkste aanbevelingen aan de Landelijke tafel aanpak tekorten,
waarvoor ik als onafhankelijk aanjager ‘Aanpak Lerarentekort’ in september 2019 aan
de slag ben gegaan om te inventariseren, te analyseren en aan te bevelen hoe tot een
intensivering en versnelling van de aanpak kan worden gekomen. Hoewel het afgelopen
jaar veel in gang is gezet en er extra geld is bijgekomen, is duidelijk dat meer nodig is
om het lerarentekort effectief op te lossen, nu en in de toekomst. Zonder structurele
samenwerking van iedereen in het onderwijs en een integrale aanpak, vooral in de
regio’s, zal het lerarentekort verder oplopen.
Mijn inventarisatie laat zien dat er al aardig wat goed nieuws is. Veel mensen zijn
hard aan het werk om dit veelkoppige monster aan te pakken. Het aantal regio’s dat
mee doet aan de regionale aanpak van het tekort groeit. De keuze voor die regionale
aanpak was de juiste; er is een grote noodzaak tot samenwerken van schoolbesturen en
opleidingen binnen regio’s. De grote regionale verschillen in ons land ten aanzien van de
onderwijs-arbeidsmarkt maken een gecentraliseerde landelijke aanpak minder effectief.
Daar komt bij dat dit probleem nooit door een school alleen kan worden opgelost;
samenwerking is noodzakelijk. Misschien wel het belangrijkste goede nieuws is dat er
veel animo van allerlei mensen uit andere beroepen is die het onderwijs in willen, de
zijinstroom.
Ondanks de huidige inzet dreigt het lerarentekort verder op te lopen. Een groot en
groeiend maatschappelijk probleem. Het gebrek aan cijfers zorgt er voor dat we niet
met zekerheid kunnen zeggen hoe groot de tekorten daadwerkelijk zijn. Maar we weten
wel dat met name in grote steden op scholen momenteel serieuze ingrepen nodig
zijn om alle kinderen en jongeren naar school te kunnen laten gaan, variërend van
onbevoegde leraren voor de klas tot 4-daagse schoolweken. Het vraagt enorm veel van
schoolleiders en leraren om goed onderwijs te bieden voor ieder kind. Ook weten we
dat de tekorten zullen stijgen: in 2024 met nog eens 1970 fte boven de huidige tekorten
in het primair onderwijs (po) en 1300 fte in het voortgezet onderwijs (vo). Als we het niet
oplossen heeft het een schadelijke impact op een hele generatie opgroeiende kinderen
en jongeren. Dat geldt nog eens extra voor de kinderen en jongeren die al in kwetsbare
posities zitten.

Geschreven
toelichting

5

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Mijn bevindingen tonen dat de aanpak nu te beperkt is, te versnipperd en te weinig
gebaseerd op de feiten en cijfers, die momenteel niet of nauwelijks boven tafel zijn
te halen. Samenwerking binnen de regio’s, eigenlijk binnen het hele onderwijs, is
pril en eerlijk gezegd veel te vrijblijvend. Het huidige onderwijsstelsel stimuleert die
samenwerking niet. De bekostigingsprikkels in het stelsel werken samenwerking
tussen scholen, besturen en opleidingen eerder tegen dan dat zij die stimuleren. Zodra
de subsidies wegvallen, stopt over het algemeen ook de samenwerking. Misschien
daardoor wijzen betrokkenen ook steevast naar elkaar als het gaat om het doorpakken
en echte maatregelen nemen. Helaas wordt de beroepsgroep zelf (de leraren!) nog te
weinig betrokken. Dit zie ik over de hele linie en is echt een belangrijk punt van aandacht.
De lerarenopleidingen gaan nu te veel van hun eigen aanbod uit en zijn ze te weinig
gericht op de doelgroep die ze moeten bedienen. Niet de doelgroep maar het geijkte
aanbod staat centraal. Met name bij de zij-instroom wordt het effect hiervan zichtbaar:
er bestaat een enorme interesse om in te stromen in het onderwijs, maar het risico op
(directe) uitstroom is groot, want de opleidingstrajecten sluiten onvoldoende aan op
volwassenen met ervaring en op de praktijk. Ook schiet de begeleiding tekort – en dit
geldt niet alleen voor zijinstromers: begeleiding van reguliere instromers wordt vaak
geboden tot aan de inductieperiode, terwijl ook daarna die begeleiding hard nodig is.
Daarnaast blijft een aantal onderwerpen onderbelicht. Ik constateer een sluipend tekort
aan schoolleiders, terwijl die juist zo belangrijk zijn voor de opvang en begeleiding van
nieuwe leraren. Een gerichte aanpak voor tekorten in het onderwijs aan kwetsbare
groepen ontbreekt. En terwijl wij ons druk maken op het aantrekken van nieuwe
leraren, staat het tegengaan van de uitstroom van teleurgestelde en overbelaste leraren
nog in de kinderschoenen.

Toelichting
Samenvatting

Samenvatting [2/2]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Om tot een oplossing te komen doe ik een aanbeveling voor vier interventies.
Omdat het lerarentekort een veelkoppig monster is, is dit geen keuzelijstje. Alleen
een integrale aanpak helpt, met zowel acties op de korte termijn als structurele
aanpassingen in het onderwijsstelsel.
Het volgende is nodig:
• Duurzame (regionale) samenwerking tussen alle onderwijspartijen: haal
vrijblijvendheid eraf en veranker samenwerking via een maatschappelijke
opdracht in het onderwijsstelsel. Bouw aan een landelijk dekkend netwerk van
regionale verbanden voor de onderwijsarbeidsmarkt, waarin de aanpak voor de
tekorten en het traject ‘Samen opleiden en professionaliseren’ gecombineerd en
structureel bekostigd worden. 1
• Het centraal zetten van de doelgroep in opleidingstrajecten: ga van aanbodgedreven naar doelgroepgericht en zorg voor betere begeleiding en aansluiting
op de praktijk; er moeten drie pilots worden gestart die dit in de praktijk brengen.
Ontsnippering en flexibiliseringen van opleidingen is nodig.
• Het betrekken van de beroepsgroep en meer aandacht voor onderbelichte
onderwerpen: betrek de beroepsgroep, de leraren zelf, bij de aanpak, zodat
praktijk, betrokkenheid en duurzaamheid worden vergroot; pak het sluipende
schoolleiderstekort aan en geef hun begeleidende rol handen en voeten; het
extra effect van de tekorten op al kwetsbare kinderen (speciaal onderwijs en lage
sociaaleconomische status), het behoud van onderwijspersoneel en specifieke
aanpak voor de tekortvakken voortgezet onderwijs.
• Taskforce die slagkracht intensiveert vanuit gemeenschappelijke visie:
de taskforce krijgt mandaat, capaciteit en geld voor het nemen van landelijke regie en
een structurele meerjarenaanpak, op basis van de feiten en cijfers, die beschikbaar en
actueel worden gemaakt. Een onafhankelijke voorzitter leidt deze taskforce en een
op te richten programmabureau ondersteunt in de uitvoering van de plannen.

6

Afgelopen periode werden wij allemaal met de gevolgen van het coronavirus
Covid-19 geconfronteerd, zeker ook het onderwijs. Ik denk dat een nadere analyse
nodig is van afstandsonderwijs, gebruik van digitale middelen en de intensieve
en snelle samenwerking. Het onderwijs heeft onwaarschijnlijk veel daad- en
innovatiekracht laten zien. Op basis daarvan kunnen acties om het lerarentekort op
de lossen mogelijk worden geoptimaliseerd.
Ik benoem het oplossen van het lerarentekort als een maatschappelijke opdracht.
Daarmee bedoel ik het belang van beschikbaar onderwijs voor onze huidige en
toekomstige generatie kinderen. Maar ook dat alle partijen het oplossen van het
lerarentekort niet alleen maar doen binnen hun eigen kring van school, stad of regio,
maar een verantwoordelijkheid nemen die veel breder is. Het moet samen. Het
moet sterker. Voor elk kind.
Merel van Vroonhoven
Onafhankelijk Aanjager Aanpak Lerarentekort
Den Haag, 2 juli 2020

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

Er is daarnaast een aantal bouwstenen die buiten de scope van mijn opdracht lagen,
maar die hier worden benoemd omdat ze de aanpak negatief zullen beïnvloeden
wanneer ze niet worden geadresseerd.
• Breng focus aan in de onderwijsagenda: het benoemen van maximaal drie
speerpunten (waaronder aanpak tekorten) zorgt voor overzicht, duidelijkheid
en maakt het mogelijk om energie, tijd en geld te concentreren ten behoeve van
effectiviteit.
• Herstel de fundamentele dialoog in het onderwijsveld met de ambitie te
komen tot een gezamenlijke visie op het onderwijs: vertrouwen is de basis van
iedere samenwerking. Daarvoor is het nodig met elkaar in gesprek te blijven over
wat je verbindt.
• Adresseer de salariskwestie in het primair onderwijs (po): dit is nodig voor de
erkenning van het vak, om leraren te behouden en de aantrekkingskracht van het
beroep te vergroten. Heb daarbij extra oog voor de leraren die werken op scholen
waar de tekorten groot zijn en de opgave zwaarder is.

1 Voor meer informatie over Samen opleiden en professionaliseren zie
https://www.platformsamenopleiden.nl/

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Verantwoording
Als onafhankelijk aanjager “aanpak tekorten” in het schooljaar 2019-2020 heb ik mij verdiept in
de diverse aspecten van het lerarentekort. Hiertoe ben ik door minister voor Basis- en Voortgezet
Onderwijs en Media aangesteld; ik rapporteer aan de landelijke tafel “aanpak tekorten”. Mijn
opdracht was om de huidige regionale aanpak te analyseren en tot concrete voorstellen te komen
ter versnelling en verduurzaming van de aanpak.
De eerste helft van het schooljaar heb ik het onderwijsveld, het probleem en de aanpak verkend;
tussendoor heb ik de landelijke tafel op de hoogte gehouden van de voortgang. In de tweede fase
van mijn opdracht was het doel te komen tot aanbevelingen ter versnelling en verduurzaming van
de regionale aanpak en de zijinstroom en heb ik een aantal onderbelichte onderwerpen onder de
aandacht gebracht.
Ik heb daartoe meer dan 350 mensen binnen en buiten het onderwijsveld gesproken, en middels
werkbezoeken, kennissessies met experts, het analyseren van onderzoeken en het doen van
peilingen onder de beroepsgroep heb ik het probleem en de aanpak beschouwd en bevraagd.
Door andere (regionale) aanpakken binnen en buiten het onderwijs (zoals Passend onderwijs,
maar ook regioaanpak in de zorg) te analyseren kon ik inzichten van buitenaf meenemen in die
beschouwing. Ook heb ik me als onafhankelijk aanjager ingezet om knelpunten te adresseren
en oplossingen te versnellen. In bijgaande rapportage zijn mijn belangrijkste bevindingen en
aanbevelingen opgetekend.
Als aanjager heb ik zelf verbeteringen geïnitieerd door het geven van presentaties aan
leraren, (grote) steden en besturen. Tevens ben ik mede-initiator van de pilot cross-mentoring
schoolleiders en topvrouwen en heb ik een online zijinstroom-community gelanceerd. Samen met
het onderwijs-loket gaf ik webinars voor (potentiele) zijinstromers. Via presentaties, artikelen en
promofilmpjes draag ik bij aan het communiceren van de aantrekkelijkheid van het beroep.
De analyses, aanbevelingen en alle initiatieven konden niet van de grond komen zonder de
vele openhartige gesprekken met bevlogen onderwijsmensen en mijn compacte, maar o zo
daadkrachtige ondersteuningsteam, die ik veel dank ben verschuldigd. Zonder hen had ik deze,
maar ook mijn andere grote klus, mijn opleiding aan de pabo, niet kunnen bolwerken.

Opdracht en aanpak
Samenvatting



Opdracht onafhankelijk aanjager

Meer informatie leest
u in de toelichting

Leeswijzer

De aanstelling tot onafhankelijk aanjager heb ik op verschillende manieren ingevuld met als doel om te komen tot aanbevelingen en verbeteringen aan te jagen. Ik heb me daarbij gericht op de regionale aanpak
en zij-instroom. Ook heb ik me als onafhankelijk aanjager ingezet een aantal onderbelichte onderwerpen meer onder de aandacht te brengen.
Voorwoord

Opdracht onafhankelijk aanjager
Opdracht
aanjager

Bevindingen

• Aangesteld door Minister voor BVOM voor het s­ chooljaar ’19-’20.
• Rapporteer aan landelijke tafel aanpak tekorten.
• Opdracht en scope:

1. inventariseren & analyseren van belemmeringen, bestaande
regionale oplossingen en succesvolle v­ oorbeelden, en aan­­bevelingen
voor de aanpak en het aanjagen van verbeteringen
2. concrete voorstellen voor het stimuleren en versnellen van ­convenant
Aan de slag voor de klas

Maar wel belangrijk!

Organisatie

Buiten scope
• Naar onderwerpen als aanbodverlichting, deeltijdverlaging, anders organiseren/­
innovatie en de salariskwestie heb ik geen onderzoek gedaan maar dat is wel nodig
voor de aanpak tekorten
• Ook de impact van de COVID-19-maatregelen op het onderwijs (afstandsonderwijs
& samenwerking) verdient nadere analyse in het kader van de tekorten

Onderbelichte
onderwerpen

• Spiegelen en aanjagen
• Beschouwen en aanbevelen
• Initiëren

probleem en de aanpak
• 2e fase (januari – juni 2020): verdieping op regionale aanpak en
zij-instroom om te komen tot aanbevelingen + meer onder de
aandacht brengen van o
­ nderbelichte onderwerpen

Verzamelen bevindingen en toetsen aanbevelingen
> 350 mensen in gesprek
• Brede afvaardiging veld (incl beroepsgroep)
• Landelijke tafel
• Vertegenwoordigers goede voorbeelden
(zowel op regioaanpak als zij-instroom)
Organiseren van bijeenkomsten
• >100 zijinstromers (offline & online)
• Brainstormsessies experts

Werkbezoeken
• Op scholen
• Bij opleidingen
• Bij samenwerkingsverbanden
Desk research
• Onderzoeken keten zij-instroom en aanpalende zaken
• Onderzoeken succesfactoren samenwerking(sverbanden) –
meerdere modellen
• Brieven aan de Tweede Kamer
• Peiling schoolleiders & leraren

Aanjagen en initiëren verbeteringen
Presenteren/ toelichten tijdens (bestuurlijke)
bijeenkomsten
• Landelijk Overleg Lerarenopleiding
Basisonderwijs (LOBO)
• Besturen pabo’s
• G5
• Hogescholen
• Congressen / werkbijeenkomsten

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

7

Rollen onafhankelijk aanjager

• 1e fase (september – dec 2019): verkenning van het veld, het

Aanpak onafhankelijk aanjager

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Fases aanpak

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

• Initiëren van verbeteringen
• Pilot cross-mentoring schoolleiders en topvrouwen
• Bijdragen aan aantrekkelijkheid beroep (presentaties,
promofilmpjes, webinar ism onderwijsloket)

• Opzetten van online zij-instroom-community

Samenvatting

Bevindingen onafhankelijk aanjager [1/2]



Meer informatie leest
u in de toelichting

Leeswijzer

Het lerarentekort is een groot en groeiend maatschappelijk probleem en een veelkoppig monster met verschillende oorzaken.
Dit vraagt om een integrale aanpak gericht op meerdere interventies (geen silver bullet) en structurele samenwerking
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Lerarentekort in beeld
Onbekend hoe groot de huidige
tekorten (exact) zijn door het ontbreken
van actuele cijfers, maar in het hele
land gevoeld als groot en groeiend
probleem: Ramingen (dec ‘19): in 2024
een extra tekort van 1970 fte (po) en
1300 fte (vo)

Impact groot en ongelijk: vooral in
grote steden en extra op kwetsbare
kinderen

Veelkoppig: de noemer voor alles

Meer taken en eisen

Geen autonomie

Ouderwets
Slecht betaald

Toenemende
complexiteit vak

Lerarentekort

Meer dan leraren alleen!

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

8

Nullijn

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Gevolg van...

Feminisering

Meer regels

Imago van het beroep

Arbeidsmarkt
krapte (ook buiten
het onderwijs)

“Het is een roeping”
Gebrek aan diversiteit

Werkdruk

Geen toekomstperspectief

Samenvatting

Bevindingen onafhankelijk aanjager [2/2]



Meer informatie leest
u in de toelichting

Leeswijzer

Er is, met name in 2019-2020, veel in gang gezet op de aanpak tekorten. Maar om het lerarentekort effectief en structureel op te lossen is er fors meer nodig dan de huidig aanpak.
Voorwoord

Wat is er al in gang gezet?
Opdracht
aanjager

Explosieve toename
zij-instromers

Groei aantal samenwerkingsverbanden

Noodplannen opgesteld voor G5
Lancering landelijk Onderwijsloket

Groei aantal lerarenopleidingen in experiment ten
aanzien van flexibilisering lerarenopleidingen
Bevindingen

Extra geld via convenant Lerarentekort (+460 miljoen),
voor de G5 (+9 en +21 miljoen) en voor het verbeteren
van de opleidingen (+11 miljoen)

Meer dan 300 onderwijsassistenten als leraar voor de klas

Beweging op aanpak 2019 - 2020

Actieplan verbetering zij-instroom van het Landelijk Overleg
Lerarenopleiding Basisonderwijs (LOBO)
Meer dan 1500 werkhervattingen

Regionale
samenwerking

Wat moet er structureel anders?
(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Organisatie aanpak

Regionale aanpak

(Zij-)instroom

• Regionale aanpak is goede keuze en ­afgelopen jaar veel in gang gezet en
worden resultaten geboekt;
• Maar de aanpak breed is:
- Te versnipperd: gebrek aan regie, s­ amenhang en focus.
Veel ad hoc, weinig lange termijn
- Te weinig factbased: sturingsinformatie (actuele feiten en cijfers) ontbreekt
- Te beperkt: te weinig capaciteit / budget bij OCW en in regio’s / scholen,
scope te beperkt en gebrek aan daadkracht
• Aanpak is niet gebaseerd op een gezamenlijk visie
• Er wordt weinig samengewerkt; prikkels in stelsel stimuleren dit niet
• Beroepsgroep is te weinig betrokken
• Geen rolvastheid in samenwerking
• Gebrek aan vertrouwen in het veld

Deelname & invulling regionale aanpak (RAL/RAP):
• Breed draagvlak, maar prille samenwerking:
Wi­tte vlekken; niet alle besturen doen mee
• Schoolleiders en leraren nauwelijks betrokken
• Weinig samenwerking met gemeenten en
bedrijfsleven
• Focus op instroom
• Subsidieregeling vrijblijvend in eisen en resultaten

Algemeen
• Enorm animo, maar systeem is er niet op ingericht:
goede voorbeelden, maar ook veel frustraties en knelpunten:
- Gebrek aan heldere en eenduidige informatievoorziening
- Veel verschillen per regio/bestuur/pabo
- Opleidingen niet ingericht voor volwassenen, onvoldoende aansluiting op
de praktijk en geen gedeeld beroepsbeeld
- Begeleiding en matching cruciaal, maar nu nog onvoldoende
- Zijinstromers voelen zich onvoldoende gesteund gedurende totale traject
• Opleidingen versnipperd en te weinig doelgroepgericht (aanbod gedreven)
• Onlogische verschillen tussen deeltijd en zij-instroom in beroep

• Betrekken beroepsgroep
• Schoolleiders (rol &tekort)
• Gerichte aanpak kwetsbare leerlingen
• Behoud (tegengaan uitstroom)
• Tekortvakken in het vo

Geschreven
toelichting

9

Onderbelichte onderwerpen

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Convenant Aan de slag voor de klas:
• Groot commitment banken, verzekeraars en VSNU, VO-raad
• Landelijk gesloten convenant komt onvoldoende regionaal tot uitvoering
• Geen echte eigenaar voor uitvoering en nauwelijks sturingsinformatie
(= actuele feiten en cijfers)

Aanbevelingen
Samenvatting



Regionale samenwerking

Meer informatie leest
u in de toelichting

Leeswijzer

Ter versnelling van de regionale aanpak zijn zowel acties op korte termijn als ook structurele aanpassingen in het stelsel nodig.
De belangrijkste aanbeveling is: Haal vrijblijvendheid eraf en veranker regionale samenwerking in stelsel
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Waarom is duurzame regionale
samenwerking belangrijk?

• Goed en voldoende personeel is basis
voor kwaliteit van onderwijs
• Regionale verschillen maken landelijk
beleid minder effectief
• Arbeidsmarktvraagstukken spelen altijd

!!

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Nu nodig:
Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

• Geld & support voor noodplannen steden*
• Verder uitwerken huidige regioplannen
en vergroten dekking*
• Richt regionale loketten in bij
­samen­werkingsverbanden*

nu – eind 2020

Middellange termijn:

Korte termijn:
• Haal vrijblijvendheid eraf: Formuleer samen met veld de
wettelijke maatschappelijke opdracht met de leerling centraal
• Bouw aan een landelijk dekkend netwerk (plek voor aanpak
tekorten en “Samen opleiden en professionaliseren”)
• Zorg voor structurele bekostiging en kies voor één landelijk
criterium voor “regio” (aansluitend bij een bestaande regioindeling in onderwijs) ter voorkoming van lappendeken aan
regiostructuren
• Duidelijke verwachtingen: zorg voor randvoorwaarden,
gedeelde kaders met ruimte voor regionale uitwerking
en richt een verantwoording- en monitorstructuur in
(pdca-cyclus)
Randvoorwaarden:
• Voldoe aan elementen duurzame samenwerking
• Neem de benodigde tijd voor opbouw netwerk
(maar wees wel helder over (tussen)stappen).

nu - zomer 2022

• Haal ‘ontwerpfouten’ uit systeem:
- Eenzijdige bekostigingsprikkels
op instandhouding eigen
organisatie aanvullen met prikkels
gericht op invulling maatschappelijke
opdracht/samenwerken
- Het ontbreken van duurzame regionale
samenwerking (inclusief opleidingen)
aanpakken door structurele bekostiging
- Verken de aanpassingen die nodig
zijn om tot betere checks/balances
besturen te komen
• Faciliteer een structurele rol voor de
beroepsgroep binnen de regionale aanpak
Kenmerken duurzame samenwerking
1) Meerwaarde voor alle partijen;
2) Een heldere opdracht;
3) Duidelijke inrichting en governance;
4) Inspraak;
5) Leiderschap van de projectleider/directie/
bestuurder;
6) Open en lerende cultuur.
nu - zomer 2025

Op de aanbevelingen met een asterisk (*) wordt tijd, energie en/of geld ingezet om ze te realiseren. Ze zijn hier benoemd om het belang ervan te benadrukken en, waar mogelijk, de realisatie te bespoedigen.

10

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Aanbevelingen
Samenvatting



(Zij-)instroom en Convenant Aan de slag voor de klas

Meer informatie leest
u in de toelichting

Leeswijzer

Ter verbetering van de zij-instroom zijn zowel acties op korte termijn als ook structurele aanpassingen in het stelsel benodigd. De belangrijkste aanbeveling is:
Zet doelgroep centraal in de opleidingstrajecten
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Waarom is inzetten op (zij-)instroom
belangrijk?
• Verhogen (zij)instroom is noodzakelijk
om tekorten aan te pakken
• Zij-instroom kan een verrijking zijn van
diversiteit in de teams

!!

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

Nu nodig:
• Snoei onnodige ballast en maak de
­opleidingen qua eisen gelijkvormig
• Intensiveer actieplannen en lopende
trajecten ter flexibilisering opleidingen
(EVC, experiment leeruitkomsten)
• Breng de informatie-voorziening voor
­zijinstromers op orde

nu – eind 2020

Middellange termijn:
Korte termijn:
• Vergroot structureel de begeleidings- en opleidings­
capaciteit op scholen en van (deeltijd)opleidingen*
• Maak een shift van aanbodgericht naar doelgroepgericht:
- Start met een pilot volwassenonderwijs (po)
- Start met een pilot “integrale begeleiding –
employee journey” (po)
- Ontwikkel het Convenant door met pilot “NowTeach” (vo)
• Breng “Zij-instroom in beroep” en verkorte deeltijd samen
in één opleidingsroute*
• Pas het principe van Samen opleiden en
­professionaliseren breder toe*
• Verbind je als scholen en opleidingen onder een
­gezamenlijke lange termijn visie op zij-instroom

• Maak het vak aantrekkelijker door meer
diversiteit in functies en loopbaanpaden
te creëren en verschillende achtergronden
van instromers te faciliteren via modulair
opleiden en aanpassingen in het
bevoegdhedenstelsel
(Commissie Zevenbergen)
• Ontsnippering opleidingen (sticht een
landelijke lerarenacademie met regionale
dependances)
• Faciliteer een structurele rol voor de
beroepsgroep in de vormgeving van
de opleidingen

Convenant Aan de slag voor de klas:
• Breng de uitvoering onder bij programmabureau
(zie “organisatie”)
• Ontwikkel een set aan (sturings)informatie

nu - zomer 2022

nu - zomer 2025

Op de aanbevelingen met een asterisk (*) wordt tijd, energie en/of geld ingezet om ze te realiseren. Ze zijn hier benoemd om het belang ervan te benadrukken en, waar mogelijk, de realisatie te bespoedigen.

11

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Aanbevelingen
Samenvatting



Organisatie aanpak tekorten

Meer informatie leest
u in de toelichting

Leeswijzer

Om het huidige en verwachte tekorten effectief te adresseren is het nodig om een taskforce in te richten voor regie en slagkracht die aanpak intensiveert vanuit een gezamenlijke visie en aanpak
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Waarom is het intensiveren
van de aanpak belangrijk?

• Tekorten lopen kwantitatief en kwalitatief
op: kwetsbare leerlingen zwaarst getroffen
• De huidige aanpak is niet toereikend om
problematiek aan te pakken

!!
Gezamenlijke visie en integrale meerjaren aanpak

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Richt taskforce in
Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Meer slag- en uitvoeringskracht en een
­gezamenlijke visie:
• Richt een (1) taskforce o.l.v. onafhankelijk
­voorzitter en (2) adviesgroep in voor slagen uitvoeringskracht
• Stel zo snel mogelijk een onafhankelijk
voorzitter van taskforce aan
• Stel zo snel mogelijk een kwartiermaker
aan (beoogde start: 1 augustus 2020) voor de
uitwerking en voorbereiding programmabureau
ter ondersteuning van de taskforce

Geschreven
toelichting

12

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

• Stel gezamenlijk visie aanpak tekorten op en een
­integrale meerjarenaanpak (voor vier jaar) met
heldere mandaten en expliciete rolverdeling en kaders
• Scope meerjarenaanpak (uitvoering door
­programmabureau en regie door taskforce):
- Regionale samenwerking verder uitwerken
- Verbeteringen opleidingstrajecten (waaronder pilots)
versterken
- (Innovatieve) projecten initiëren en imple­menteren:
tekortvakken vo, aanpak (v)so, etc.
- Convenant Aan de slag voor de klas uitwerken
en verbinden aan regionale arbeidsmarkt. Uitrollen
van cross-mentoring programma
- Kennis delen, knelpunten in kaart brengen en oplossen,
succesvolle voorbeelden opschalen. Landelijk leren door
regionaal te doen
- Ontwikkelen van dataset om ontwikkelingen te volgen

Nodig:
1) Zorg voor voldoende capaciteit en geld om plannen
te realiseren
2) Breng sturingsinformatie op orde:
zorg dat feiten en cijfers actueel en beschikbaar zijn
3) Benut deze taskforce en het programmabureau ook voor
de uitwerking en implementatie van het advies van
de Commissie Zevenbergen
4) Bouw het onderling vertrouwen op ten behoeve van
rolvaste samenwerking
5) Voorzie in het monitoren van het programma
(externe partij)

Aanbevelingen
Samenvatting



Onderbelichte onderwerpen

Meer informatie leest
u in de toelichting

Leeswijzer

Het is nodig de beroepsgroep veel meer en structureler te betrekken bij de aanpak tekorten en er moet meer aandacht komen voor onderbelichte onderwerpen in de aanpak tekorten
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Waarom is meer aandacht
voor deze onderwerpen belangrijk?

• Wanneer er te weinig aandacht is voor deze onderwerpen,
heeft de totale aanpak onvoldoende effect
• Bijvoorbeeld: inzetten op instroom is goed, maar
wanneer niet ook de uitstroom wordt tegengegaan,
zullen de tekorten blijven oplopen

Regionale
samenwerking

• De leraren en schoolleiders worden onvoldoende
betrokken bij de aanpak, terwijl zij de dagelijkse
realiteit van de tekorten ervaren en een grote rol
kunnen spelen in het oplossen ervan
• Hierdoor mist een belangrijke stem aan tafel, wat
de effectiviteit van de aanpak kan belemmeren

Organisatie

Bouwstenen

Behoud:
• Veel aandacht voor het vergroten van de
(zij-)instroom; behoud van (zittend) personeel
­onderbelicht
• Tekorten blijven een probleem wanneer instroom
gelijk staat of kleiner is dan de uitstroom

Geschreven
toelichting

13

Rol schoolleiders en schoolleiderstekort:

Betrekken beroepsgroep:

(Zij-)instroom

Onderbelichte
onderwerpen

!!

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

• Cruciale rol schoolleiders in bieden onderwijskwaliteit en bijvoorbeeld behoud leraren – nu nog
onvoldoende op toegerust en voor gewaardeerd
• Sluipende tekorten niet alleen kwantitatief
maar ook kwalitatief vraagstuk – beide
weinig in beeld

Tekortvakken vo:
• Veel aandacht voor po want tekorten relatief het
grootst, maar ook in het vo spelen de tekorten
• Vo heeft specifiek probleem: niet overal een
tekort, maar specifieke vakken die vragen om
een specifieke aanpak

Gerichte aanpak kwetsbare leerlingen:
• Tekorten op scholen met veel achterstandsleerlingen en (v)so scholen vragen speciale
aandacht omdat deze scholen zwaarder
worden getroffen
• Landelijk en regionaal wordt hier nog te
weinig rekening mee gehouden

Samenvatting

Bouwstenen voor succes



Meer informatie leest
u in de toelichting

Leeswijzer

Er is een aantal onderwerpen die als bouwstenen onder het succes van de aanpak tekorten liggen. Wanneer deze niet worden geadresseerd, bestaat het risico dat de aanpak ook niet van de grond komt.
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Focus in onderwijsagenda
Bevindingen

Het benoemen van maximaal drie speerpunten (waaronder aanpak
tekorten) zorgt voor overzicht, duidelijkheid en maakt het mogelijk
om energie, tijd en geld te concentreren ten behoeve van effectiviteit.

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Herstel de fundamentele dialoog in het ­onderwijsveld
met de ambitie te komen tot een gezamenlijke visie op
het onderwijs
Vertrouwen is de basis van iedere samenwerking. Daarvoor is het
nodig met elkaar in gesprek te blijven over wat je verbindt.

Onderbelichte
onderwerpen

Adresseer de salariskwestie in het po

Dit is nodig voor de erkenning van het vak, om leraren te behouden
en de aantrekkingskracht van het beroep te vergroten. Heb daarbij
extra oog voor de leraren die werken op scholen waar de tekorten
groot zijn en de opgave zwaarder is.

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

14

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Samenvatting

Leeswijzer

Voorwoord

Samen sterk
voor elk kind
g
n
i
t
h
c
i
l
e
o
T

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

15

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Toelichting
Samenvatting

Opdracht en aanpak [1/4]

Leeswijzer

Aanstelling onafhankelijk aanjager “aanpak tekorten” om
te komen tot aanbevelingen en verbeteringen aan te jagen
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Voor het schooljaar 2019-2020 heeft de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media
(hierna: de minister) mij aangesteld als onafhankelijk aanjager van de aanpak tekorten in het onderwijs.
Over mijn bevindingen in deze rol rapporteer ik aan de Landelijke tafel aanpak tekorten. Dit is een
landelijk overlegorgaan met vertegenwoordigers van sector- en vakorganisaties, het Vervangings- en
Participatiefonds, de G4 en het ministerie van OCW1. De landelijke tafel heeft als doel om gezamenlijk
de aanpak van de tekorten in het onderwijs (zowel regionaal als landelijk) vorm te geven en te stimuleren,
onder voorzitterschap van de minister.

AANPAK TEKORTEN
IN HET ONDERWIJS

PO-TRAJECT

1500 uitkeringsgerechtigden weer
aan de slag

ONAFHANKELIJKE AANJAGER

G5-TRAJECT

LANDELIJKE TAFEL

Aanpak tekorten en scope van de aanstelling
De aanpak tekorten in het onderwijs bestaat uit verschillende trajecten, zoals in bijgaande afbeelding
is weergegeven.

(Zij-)instroom

Het doel van de aanstelling als onafhankelijk aanjager was om bij te dragen aan de versnelling en
intensivering van de aanpak tekorten in het onderwijs, met daarbij de volgende scope:
1. Inventariseren & analyseren van belemmeringen, bestaande regionale oplossingen en succesvolle
voorbeelden, en komen tot aanbevelingen ter intensivering en versnelling van de aanpak
2. Concrete voorstellen voor het stimuleren en versnellen van convenant Aan de slag voor de klas.

1

RAPPORTEERT
AAN DE TAFEL

- REGIONALE AANPAK
- MONITOR
REGISTRATIE & KWANTITATIEVE GEGEVENS

Werkgroepen
Regionale
samenwerking

- Kwantitatief
- Zij-instroom
- Ruimte in regels
- Toeslagen
- Middellange termijn

Noodplannen PO

- PLAN VAN AANPAK
O.A.

- VERHOGEN INSTROOM
(INCL. ZIJ-INSTROOM)
PO-VO-MBO-HBO-WO-TRAJECT

- INNOVATIE

Organisatie

- CAMPAGNE (IMAGO)
PO-VO-MBO- TRAJECT

Subsidieregeling
regionale aanpak
personeelstekorten
- Monitor
- Kennisdeling
- Ondersteuning

Onderbelichte
onderwerpen

CONVENANT

Aan de slag
voor de klas met banken
en verzekeringswezen

VO-TRAJECT

Aanpak
tekortvakken
Procesregisseurs,
informatica

1 DE PARTNERS AAN DE LANDELIJKE TAFEL (PO-Raad, VO raad, MBO Raad, VH, VSNU, AVS, CNV, FvOv, G4, VfPf)
VOEREN ZELF OOK ACTIVITEITEN UIT OM DE TEKORTEN IN HET ONDERWIJS AAN TE PAKKEN

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

16

1 Deelnemers zijn: PO-Raad, VO raad, MBO-raad, VH, VSNU, AVS, CNV, FvOv, wethouder van Amsterdam, het
Vervangings- en participatiefonds en de beide ministers (MOCW en MBVOM)

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Versnellen
flexibilisering
onderwijs
Het onderwijs
-loket en
urgentieteam

(ZES LIJNEN)

- BEHOUDEN PERSONEEL

Onderzoek +
experiment
onderwijstijd

AANGESTELD DOOR
MINISTER SLOB

OCW- VH-VSNU-TRAJECT

PO-TRAJECT

(OCW + BESTUREN +
GEMEENTEN)

Bevindingen

Merel van
Vroonhoven

Commissie
bevoegdheden
(LANGE TERMIJN)

Toelichting
Samenvatting

Opdracht en aanpak [2/4]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Conform de opdracht, lag mijn focus op de regionale aanpak en het Convenant
Aan de slag voor de klas, welke ik verbreedde tot zij-instroom. In dit eindrapport
wordt daar dan ook de meeste aandacht aan besteed. In de gesprekken die zijn
gevoerd, zijn echter veel meer punten opgevallen en aan de orde gebracht. Daarom
belicht ik in dit eindrapport ook wat er nodig is voor de organisatie en ondersteuning
van de aanpak en benoem ik een aantal onderbelichte onderwerpen.
De aanstelling tot onafhankelijk aanjager was voor het schooljaar 2019/2020.
Gezien het brede veld en het probleem van de tekorten als een veelkoppig monster
was het noodzakelijk om te focussen op een aantal specifieke onderwerpen binnen
de aanpak tekorten, conform opdracht. Ik heb me daarbij voornamelijk (maar niet
uitsluitend) gericht op waar de nood het hoogst is, zoals de grote steden en het po.

Fases van opdracht
Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

De opdracht is op te delen in twee fases, passend bij de ontwikkeling van
de aanjagersrollen. De eerste fase liep van september tot en met december;
de tweede fase van januari tot en met juni.
Fase 1: verkenning van het veld, de tekorten en de aanpak
De eerste fase werd gekenmerkt door veldonderzoek ter beter begrip van het veld,
de tekorten en de ingezette aanpak. In deze periode heb ik veel gesprekken gevoerd.
Daarnaast ben ik op een aantal werkbezoeken geweest en heb ik kennissessies
georganiseerd en bezocht. Ook heb ik eerder verschenen publicaties omtrent de
tekorten en aanpalende zaken gebruikt als input2.

Fase 2: verdieping van focusthema’s en uitwerken van aanbevelingen
In de tweede helft van de opdracht heb ik mij gericht op het doen van concrete
aanbevelingen voor versnelling en versterking van (1) de opleiding en begeleiding
van zij-instromers, het stimuleren en versnellen van convenant Aan de slag voor de
klas en (2) het intensiveren en verankeren van de regionale samenwerking. Ook ben
ik de totale aanpak blijven beschouwen, om belemmeringen te signaleren die de
uitvoer van plannen in de weg staan.

Invulling rol onafhankelijk aanjager
De rol van onafhankelijk aanjager heb ik op drie manieren ingevuld. Alle drie
deze manieren zijn gestoeld op een (onafhankelijke) beschouwende positie:
1. Signaleren en adresseren van zaken die opvallen in de aanpak van de tekorten,
maar ook daaraan gerelateerd in de achterliggende context, zoals het
(institutionele) onderwijsstelsel. Het streven: het doorvoeren van verbeteringen
te versnellen door het delen van deze bevindingen met de betrokken partijen en
hen aan te spreken op hun verantwoordelijkheid.
2. Beschouwen en aanbevelen: uitwerken van bevindingen en komen tot
aanbevelingen ter verbetering.
3. Initiëren: in samenwerking met andere betrokken partijen zelf initiëren
van verbeteringen (bijvoorbeeld ten aanzien van de zij-instroom) en het
aantrekkelijker maken van het beroep.

Een analyse op basis van het (veld)onderzoek is in de landelijke tafel besproken.
Deze bevindingen en conclusies werden (h)erkend door de landelijke tafel en
vormden de basis voor tweede fase van de onafhankelijke aanjagersrol.

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

17

2 Een uitgebreide toelichting van welke onderzoeken zijn geraadpleegd staat beschreven
in de bijlage

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Aanpak
Om de aanjagersrollen goed te kunnen uitvoeren heb ik de volgende activiteiten
ondernomen:

Verzamelen van bevindingen en toetsen van aanbevelingen
Voeren van gesprekken: in totaal heb ik met meer dan 350 mensen gesproken uit
het onderwijsveld en daarbuiten. Het was daarbij mijn doel om met een zo’n breed
mogelijke afspiegeling van het veld in gesprek te gaan, zodat ik een goed beeld kon
vormen van het veld, de tekorten en de aanpak. Met de partijen van de landelijke
tafel ben ik doorlopend in gesprek geweest om, met name naarmate mijn opdracht
vorderde, mijn bevindingen en aanbevelingen te toetsen. Er zijn daarnaast ook
gesprekken gevoerd met vertegenwoordigers van andere (regionale) aanpakken
van binnen en buiten het onderwijs. Hierdoor kon ik inzichten van buitenaf
meenemen in die beschouwing.
Organiseren van bijeenkomsten: naast het voeren van gesprekken heb ik ook
een aantal (online) bijeenkomsten bijgewoond en geïnitieerd om bevindingen
en aanbevelingen op zowel de regionale aanpak als de zij-instroom te verdiepen.
Het uitgangspunt was daarbij om mét (en niet alleen over) de doelgroep van
het betreffende onderwerp (bijvoorbeeld vertegenwoordigers in de regio of
zij-instromers) in gesprek te gaan. Zo heb ik input kunnen ophalen van meer
dan 100 zij-instromers. Daarnaast zijn enkele brainstormsessies georganiseerd
ter formulering van de pilots zij-instroom en heeft een werksessie met experts
bijgedragen aan het benoemen van de elementen van goede samenwerking.
Werkbezoeken en het voeren van gesprekken op locatie: ik heb een aantal
werkbezoeken afgelegd op scholen, opleidingen, en samenwerkingsverbanden
in regio’s om inzicht te krijgen in en in gesprek te gaan over hun bijdrage aan de
aanpak tekorten. Deze werkbezoeken hebben mijn aanbevelingen aangescherpt
en ook de complexiteit van het probleem zichtbaar gemaakt.

Toelichting
Samenvatting

Opdracht en aanpak [3/4]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Desk research: naast het bestuderen van (door anderen) gepubliceerde
onderzoeken over de zij-instroom, aanpalende zaken en over succesfactoren
van samenwerkingsverbanden en het lezen van de brieven die gestuurd zijn
aan de Tweede Kamer, heb ik zelf ook een aantal peilingen gedaan om meer
inzicht te krijgen vanuit verschillende perspectieven. Zo is de schoolleiders- en
lerarencommunity van OCW bevraagd over hun ervaringen met zij-instroom, heb
ik via LinkedIn en per mail de oproep gedaan aan zij-instromers hun gedachten
te delen en heb ik een peiling uitgezet onder zij-instromers om hun ervaringen en
verwachtingen op te halen ten aanzien van het effect van de COVID-19 maatregelen
op hun trajecten.

Bevindingen

Aanjagen en initiëren van verbeteringen
Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Presenteren tijdens (bestuurlijke) bijeenkomsten: in (bestuurlijke) bijeenkomsten
heb ik mijn bevindingen en aanbevelingen gepresenteerd en toegelicht met als doel
om verbeteringen aan te jagen. Bijvoorbeeld bijeenkomsten van hogescholen, de
grote steden (G5) en het Landelijk Overleg Lerarenopleiding Basisonderwijs (LOBO).
Daarbij agendeerde ik opvallende zaken in het stelsel en in hoe er wordt omgegaan
met de tekorten en specifiek met de zij-instroom.
Starten van pilot cross-mentoring schoolleiders en topvrouwen: in mijn
bevindingen benoem ik een aantal onderbelichte onderwerpen die meer aandacht
moeten krijgen in de aanpak tekorten. Een daarvan is de cruciale rol van de
schoolleider en het sluipende schoolleiderstekort. Vanuit deze bevinding heb ik in
samenwerking met AVS een pilot cross-mentoring schoolleiders en topvrouwen
geïnitieerd om (1) de verbinding tussen onderwijs en bedrijfsleven te versterken
door te leren van elkaar en (2) het schoolleidersvraagstuk meer onder de aandacht
te brengen.

Bijdragen aan aantrekkelijkheid beroep: door de jaren heen is het imago van
werken in het onderwijs/het beroep van leraar verslechterd. Tijdens mijn rol
als aanjager heb ik door middel van presentaties, artikelen en promofilmpjes
bijgedragen aan het communiceren van de aantrekkelijkheid van het beroep.
Ook gaf ik samen met het Onderwijsloket webinars voor (potentiële) zijinstromers
om hen als ervaringsdeskundige te helpen met hun vragen.

Toelichting subsidieregeling regionale aanpak
tekorten in 2019 en voor 2020/21

Starten van online zij-instroom-community (webinar/survey): via verschillende
manieren ben ik in gesprek gegaan met zij-instromers: één op één via de mail, in
bijeenkomsten die ik bijwoonde of zelf organiseerde bijvoorbeeld via werksessies
met zij-instromers. Het doel hiervan is het delen van ervaringen, het ophalen van
goede voorbeelden en knelpunten, om onderzoek te doen en ideeën te toetsen.
Toen de COVID-19 maatregelen van start gingen en de scholen sloten, ben ik online
verder gegaan met het ontmoeten en spreken van zij-instromers. Hiervoor heb ik
een online community gestart.

In de regeling staat samenwerking in po, vo en mbo in de regio tussen
schoolbesturen, scholen en lerarenopleidingen centraal. Het uitgangspunt is dat
alle besturen van scholen en opleidingen die deel willen nemen dat ook kunnen.
Dit geldt ook voor besturen die op een later moment willen aansluiten en willen
deelnemen aan de activiteiten in het plan van aanpak. Hierdoor ontstaat in de regio
als het ware een onderwijsconsortium van schoolbesturen en opleidingen voor
het oplossen van tekorten. Bij dergelijke consortia zijn ook andere partijen zoals
gemeenten en het regionale bedrijfsleven welkom.

Buiten scope maar wel belangrijk
Er zijn enkele onderwerpen die veelvuldig opkomen in gesprekken over de
tekorten en van belang zijn in de aanpak, maar die niet binnen de scope van
mijn aanstelling lagen. Hier heb ik dan ook geen nader onderzoek naar gedaan.
Het gaat om onderwerpen als deeltijdverlaging, anders organiseren/innovatie
en de salariskwestie. Deze onderwerpen kunnen een belangrijke rol spelen in de
aanpak tekorten en het is daarom van belang dat er aandacht voor is in de aanpak.

In de regeling wordt uitgegaan van een regionale aanpak voor primair onderwijs en
voor voortgezet onderwijs. Het middelbaar beroepsonderwijs kan aansluiten bij de
aanpak voor het voortgezet onderwijs. Hierdoor kan ook worden samengewerkt
om tekorten bij beroepsgerichte vakken aan te pakken. Bij voorkeur doen ook
andere partijen mee, zoals gemeenten, regionale transfercentra, vakbonden en
bedrijven. In totaal was voor de regeling oorspronkelijk € 9 miljoen beschikbaar.
Dit bedrag is meermaals verhoogd omdat er meer aanvragen waren dan voorzien
(in totaal tot ruim € 17 miljoen).

Wat ook nadere analyse verdient is de impact van de COVID-19 maatregelen.
Ik denk dat een nadere analyse nodig is van wat goed en minder goed ging bij
dit afstandsonderwijs, gebruik van digitale middelen en de intensieve en snelle
samenwerking. Het onderwijs heeft onwaarschijnlijk veel daad- en innovatiekracht
laten zien. Op basis daarvan kunnen acties om het lerarentekort op de lossen
mogelijk worden geoptimaliseerd.

De inzet is om zoveel mogelijk aan te sluiten bij de ideeën en bestaande initiatieven
die er in de regio zijn en bij de activiteiten die in gang zijn of worden gezet. Er wordt
geen blauwdruk opgelegd van bovenaf. Partijen in de regio bepalen zelf binnen welk
geografisch gebied de samenwerking vorm krijgt.

Eind november 2018 is de subsidieregeling regionale aanpak lerarentekort 2019
gepubliceerd3. Gekozen is voor een regionale aanpak omdat de onderwijs­
arbeidsmarkt sterk verschilt per regio en deze regionaal functioneert. In de
regio’s worden dan ook kansen gezien om het lerarentekort aan te pakken.

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

18

3 https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2018-68805.html

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Toelichting
Samenvatting

Opdracht en aanpak [4/4]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

De criteria voor toekenning in de regeling bieden dan ook veel ruimte.
Voorwaarden zijn:
• Het moet gaan om een geografisch afgebakende regio, afgebakend op
gemeentegrenzen.
• Ten minste een derde van de besturen in de betreffende regio moet deelnemen
met ten minste een derde van het personeel (met een minimum fte-aantal).
• Naast schoolbesturen nemen ook opleidingen verplicht deel (ten minste één
opleiding per regio).
• De activiteiten die worden ingezet met de subsidie moeten bijdragen aan
de aanpak van de kwantitatieve en kwalitatieve tekorten in de personeels­
voorziening. Ook kon subsidie worden ingezet voor activiteiten die gericht zijn
op de totstandbrenging of versterking van samenwerking in de regio.

Toelichting Convenant ‘Aan de slag voor de klas’
Het convenant Aan de slag voor de klas, is op 11 februari 2019 getekend door
PO-Raad, VO-raad, MBO Raad, VSNU, VH, Nederlandse Vereniging van
Banken, Verbond van Verzekeraars en Ministerie van OCW. Dit convenant is
een inspanningsovereenkomst om personeelsoverschotten en -tekorten in
de financiële sector en onderwijs- sector te beperken, door het van werk naar
werk begeleiden van (potentieel) boventallig en vrijwillig mobiel personeel van
banken en verzekeraars naar het onderwijs. Het doel van het convenant is dat alle
betrokken partijen zich inspannen om deze overstap goed mogelijk te maken en
belemmeringen zo veel mogelijk weg te nemen. Daarmee leveren alle partijen
een bijdrage aan het verminderen van het lerarentekort en het in balans brengen
van de arbeidsmarkt.

De subsidieregeling voor 2020/21 bouwt voor op de regeling voor 20194. Voor deze
regeling is € 30 miljoen (€ 15 miljoen per jaar) beschikbaar (het budgetplafond
van de regeling wordt verhoogd met € 2,8 miljoen omdat meer aanvragen zijn
ingediend dan verwacht). Wel zijn de eisen om in aanmerking te komen voor
subsidie iets aangescherpt. Zowel wat betreft de eisen aan de regio als de eisen aan
de besteding:
• In het po moet ten minste 35% van de besturen deelnemen aan de aanpak en in
het vo 50%. De minimale omvang van het aantal fte personeel is niet gewijzigd.
• De regio’s zijn verplicht om een regionale projectleider aan te stellen.
• De regio’s moeten een informatieloket inrichten voor de matching van
geïnteresseerden in werken in het onderwijs naar de opleiding en naar een school.
• Het gaat om een subsidie voor twee schooljaren. Na het eerste jaar moet een
tussenrapportage worden ingediend waarin wordt terug- en vooruit wordt
gekeken. Op basis hiervan kunnen het activiteitenplan en de begroting worden
aangepast. Op deze manier wordt een lerende aanpak gestimuleerd.

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

19

4 https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2019-68562.html

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Bevindingen [1/2]
Samenvatting

Lerarentekort in beeld

Leeswijzer

Voorwoord

Het lerarentekort is een groot en groeiend maatschappelijk probleem en een
veelkoppig monster met verschillende oorzaken. Dit vraagt om een integrale aanpak
gericht op meerdere interventies (geen silver bullet) en structurele samenwerking.

Veelkoppig monster met verschillende oorzaken
vraagt om een integrale aanpak
Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

20

Uit mijn gesprekken en analyse is gebleken dat het lerarentekort een complex
vraagstuk is – een veelkoppig monster- dat verschillende, uiteenlopende oorzaken
kent. Denk aan de zogenoemde ‘nullijn’: salarissen in het onderwijs zijn tijdens
de crisisjaren van 2010 tot 2014 jarenlang gelijk bleven zonder dat er sprake was
van groei en indexatie. Pas in 2018 zijn de salarissen in het primair onderwijs
verhoogd. Andere oorzaken zijn de steeds homogenere instroom (onder andere
door feminisering (deeltijd) van het beroep en de gestelde hogere eisen voor
de opleidingen), de groeiende complexiteit van het beroep en van veelheid van
eisen die gesteld worden aan het onderwijs, het groeiende aantal regels en de
ervaren administratieve last en werkdruk. Daarnaast heeft het ontbreken van
een aantrekkelijk loopbaanbeleid bij scholen in combinatie met een gunstige
arbeidsmarkt buiten het onderwijs eraan bijgedragen dat andere sectoren
aantrekkelijker waren dan het onderwijs.
Wat ook niet bijdraagt aan het oplossen van de tekorten is het nog altijd negatieve
imago van het beroep. Bij vrijwel iedereen in het onderwijs merk ik een grote
bevlogenheid en passie voor het vak. Ik ondervind het nu zelf aan den lijve.
Professionals in het onderwijs vertellen met trots en betrokkenheid over hun banen.
Maar het beeld van ‘hoge werkdruk, slechte salarissen, het gebrek aan autonomie,
weinig innovatie (ouderwets), weinig professionele ruimte om te differentiëren of te
groeien en het idee dat het leraarschap een “roeping” is (en dus voor weinig mensen
weggelegd) helpt niet in het aantrekken en behouden van leraren.
De veel-koppigheid van het probleem maakt dat er een integrale aanpak nodig
is, die gelijktijdig inzet op die verschillende oorzaken en vraagt om intensieve
samenwerking, zowel op landelijk en regionaal niveau. Het is daarbij essentieel
dat de tekorten feitelijk en cijfermatig in beeld worden gebracht.

Een groot en groeiend probleem, maar actuele feiten
en cijfers ontbreken
De tekorten in het onderwijs worden door alle onderwijspartijen als een urgent
probleem gezien.
Maar het tekort aan leraren blijkt helaas niet eenvoudig te kwantificeren.
Jaarlijks worden ramingen opgesteld gericht op de toekomstige arbeidsmarkt
en wordt onderzoek gedaan naar het aantal openstaande vacatures via internet,
maar beide geven geen actueel beeld van de tekorten. Wel weten we dat veel
scholen wel te maken hebben met tekorten en door kunst- en vliegwerk wordt
voorkomen dat leerlingen naar huis gestuurd moeten worden. Bijvoorbeeld
door klassen samen te voegen of onbevoegden les te laten geven. Het tekort is
daardoor niet direct zichtbaar, het blijft verborgen. Het vaak uitsluitend plannen
op jaarlijkse personeelsbezetting en ontbreken van een meerjarige strategische
personeelsplanning heeft er bovendien toe geleid dat scholen en besturen zich
‘overvallen’ voelden door het snel groeiende tekort aan leraren.
Feit is dat op dit moment niet bekend is hoe groot de huidige tekorten daadwerkelijk
zijn. In de grote steden wordt dit, in het kader van de noodplannen, op verschillende
manieren onderzocht, maar dat is niet eenvoudig. In een door OCW ingerichte
werkgroep met vertegenwoordigers van de G5 worden verschillende methoden
verkend. De resultaten hiervan worden dit najaar verwacht.
Wel zijn er schattingen voor tekorten in de toekomst: in december 2019 heeft het
ministerie van OCW de ramingen voor de arbeidsmarkt voor leraren in het po, vo
en mbo gepubliceerd. Deze arbeidsmarkt ramingen voorspellen voor de komende
jaren dat de tekorten in het primair en voortgezet onderwijs zullen oplopen.
In het primair onderwijs wordt voor het schooljaar 2024/25, bij gelijkblijvende
omstandigheden, een tekort van circa 1.970 fte aan leraren verwacht. Voor het
voortgezet onderwijs is het verwachte tekort 1.300 fte maar dit aantal is niet
gelijk verdeeld over de verschillende vakken: in het vo bestaan zogenaamde
“tekortvakken” waar de tekorten toenemen terwijl er ook vakken zijn waar juist
een overschot kan ontstaan. De omvang van de tekorten in het mbo is lastiger
te voorspellen, omdat een groot deel van de leraren afkomstig is uit de praktijk.
Hierdoor blijkt het moeilijker om kwantitatieve ramingen te doen op basis van
bijvoorbeeld verwachte instroom op lerarenopleidingen.

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Het ontbreken van een gedegen, feitelijk inzicht in de tekorten (kwantitatief en
kwalitatief) heeft mij verbaasd en is een fundamentele lacune, aangezien het
hebben van een gedeeld beeld van de problematiek mijns inziens het startpunt zou
moeten zijn voor elke aanpak. Dus zeker bij de aanpak van een groot en groeiend
maatschappelijk probleem als het tekort van voldoende onderwijspersoneel.
Vanwege de complexiteit van het probleem is het van belang hiervoor een bredere
set aan indicatoren te ontwikkelen om de aanpak en de effecten daarvan te meten.
Het lerarentekort is een probleem met potentieel een grote schadelijke impact op
een hele generatie kinderen en jongeren, en nog eens extra op kinderen die het al
moeilijk hebben. Daar is vrijwel iedereen in het onderwijs - ondanks het ontbreken
van een gedeeld, feitelijk inzicht in de omvang van de tekorten - wel over eens.
Ook groeit het besef dat scholen met veel achterstandsleerlingen en (v)so scholen,
bijvoorbeeld in de grote steden, speciale aandacht vragen omdat deze zwaarder
blijken te worden getroffen door de tekorten. Recent onderzoek ondersteunt
dat scholen in de G4 met de meeste achterstandsleerlingen het zwaarst worden
getroffen.5
Daarnaast is het belangrijk te benoemen dat de tekorten in het onderwijs in het
primair onderwijs het grootst en meest urgent lijkt te zijn, maar ook in het vo
en mbo groeit het tekort, vooral in specifieke vakken. Daar komt bij dat het niet
alleen leraren betreft, maar ook ander onderwijspersoneel, zoals schoolleiders.
Een tekort aan schoolleiders zal gezien de cruciale rol van een schoolleider voor
personeelsbeleid en de aantrekkelijkheid als werkgever ook weer een negatief
effect hebben op het lerarentekort.

Met name in 2019-2020 is er veel in gang gezet op de
aanpak tekorten
Om dit veel-koppig probleem op te lossen is er in 2019-2020 veel in gang gezet op
de aanpak tekorten. Zo is in deze periode het aantal regio’s dat deelneemt aan de
regionale aanpak tekorten gestegen.

5 Onderwijsinspectie (2019), De Staat van het Onderwijs 2019 –
Oplopend lerarentekort bedreiging voor gelijke kansen in het onderwijs.

Bevindingen [2/2]
Samenvatting

Aanpak tekorten

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Er wordt in meer regio’s dan ooit samengewerkt tussen schoolbesturen en
opleidingen en soms ook met gemeenten en het bedrijfsleven om de tekorten aan
te pakken. De aanpak in de grote steden (G5) is daarnaast geïntensiveerd met het
opstellen van de noodplannen, waarbij meer urgentie, daadkracht en solidariteit
onderling wordt gevoeld om gezamenlijk aan de slag te gaan.
Het verbeteren van de zij-instroom staat ook veel meer op de agenda. Zo heeft
het Landelijk Overleg Lerarenopleiding Basisonderwijs (LOBO) bijvoorbeeld in
februari 2020 een agenda opgesteld om de zij-instroom te verbeteren in het
po. In oktober 2020 komt vanuit het LOBO een convenant beschikbaar met
landelijke afspraken ten aanzien van die verbetering. Wat ook kan bijdragen aan
die verbetering is de flexibilisering van de opleidingen. Het is daarom positief dat
er meer lerarenopleidingen meedoen aan flexibiliserings-experimenten, zoals het
experiment Leeruitkomsten. Meer hierover vind je in de aanbevelingen die ik doe
ten aanzien van de zij-instroom.
Gezien de explosieve toename van het aantal zij-instromers is de verbetering van de
zij-instroom broodnodig. Nooit eerder werd er voor zoveel zij-instromers in beroep
een subsidie aangevraagd: in 2019 waren het er voor het po, vo en mbo in totaal
1972 ten opzichte van 918 in 2018. En de instroom in de deeltijd pabo verdubbelde
ten opzichte van 2015-2016 met in het afgelopen jaar een toename van 25%.
Recent werd bekend dat de pabo’s hun aantallen sterk zien stijgen, vermoedelijk
ten gevolge van de corona-crisis: meer mensen hebben ontdekt hoe waardevol het
beroep van leraar is6.

Ook op andere vlakken is vooruitgang geboekt. Het Participatiefonds is met
re-integratiebegeleiding erin geslaagd om meer dan 1500 uitkeringsgerechtigden
naar een baan te begeleiden, met name in het primair onderwijs. Dit betekent ook
daadwerkelijk leraren voor de klas. Hiermee is het doel van 1500 werkhervattingen
voor de zomer 2020 ruimschoots behaald. Ook zijn er in oktober 2019 meer dan 300
opleidingssubsidies aangevraagd voor onderwijsassistenten die als leraar voor de
klas willen staan.
Het ministerie van OCW heeft deze beweging ondersteund, onder meer met
extra geld: zo is in november 2019 een extra 460 miljoen geïnvesteerd in de
aanpak tekorten, wat is vastgelegd in een convenant met de AOb, CNV Onderwijs,
de Federatie van Onderwijsvakorganisaties (FvOv), de Algemene Vereniging
Schoolleiders (AVS), de PO-Raad en VO-raad.7 In januari 2020 maakte de minister
9 miljoen euro extra vrij om de grote steden waar de tekorten heeft grootst zijn
(Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Utrecht en Almere) te ondersteunen in het
verbeteren van de zij-instroom.8 In april werd bekend dat in de Voorjaarsnota
nog 32 miljoen euro extra structureel wordt geïnvesteerd in de landelijke aanpak
van de tekorten.9 Hiervan wordt 21 miljoen gebruikt voor de uitvoering van de
noodplannen en 11 miljoen voor de opleidingen ter verdere flexibilisering van de
opleidingen, het uitbouwen van samen opleiden en professionaliseren en het verder
bevorderen van de zij-instroom.

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

21

6 NOS meldde op 29 juni 2020 dat het aantal aanmeldingen voor de pabo sterk steeg:
https://nos.nl/artikel/2338880-meer-aanmeldingen-voor-de-pabo-mogelijk-doorcoronacrisis.html

7 Meer informatie: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2019/11/01/460-miljoenerbij-voor-de-aanpak-van-het-personeelstekort-in-het-onderwijs
8 Meer informatie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/02/07/
reactie-vragen-op-het-artikel-minister-slob-maakt-9-miljoen-euro-extra-vrij-voor-zijinstromers
9 Meer informatie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/06/16/
intensivering-aanpak-tekorten-in-het-onderwijs-en-de-lerarenopleidingen

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Om het lerarentekort effectief en structureel op te lossen is er
fors meer nodig dan de huidige aanpak.
Deze resultaten bieden perspectief. Tegelijkertijd tonen mijn bevindingen aan dat
veel van de acties nog in de planfase zitten of slechts recent zijn gestart. Daarnaast
blijkt de aanpak nog beperkt, te versnipperd en te vrijblijvend. Lerarenopleidingen
sluiten te weinig aan op de nieuwe doelgroep van zij-instromers en de praktijk.
Ook is een aantal belangrijke onderwerpen onderbelicht. En intussen blijven de
tekorten oplopen, niet alleen in het po en de grote steden, waar de aandacht voor is
gezien het feit dat de tekorten daar het grootst zijn, maar ook in het vo en het mbo
en andere regio’s in het po. De aandacht en middelen die er nu zijn voor de grote
steden zullen verbreed moeten worden naar andere regio’s, waar de tekorten ook
zullen oplopen. Datzelfde geldt voor het verbreden van de aanpak naar vo en mbo.
Meer over deze bevindingen en mijn concrete aanbevelingen vind je op de volgende
pagina’s.

Toelichting
Samenvatting

Regionale samenwerking [1/4]

Leeswijzer

Voorwoord

Regionale samenwerking10 rond arbeidsmarktvraagstukken is nodig omdat
de aanpak van de tekorten het niveau van de individuele besturen overstijgt,
de regionale verschillen landelijk beleid minder effectief maken en de
onderwijsarbeidsmarkt in hoge mate regionaal functioneert.

Draagvlak voor regionale aanpak
Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Uit de gesprekken in de eerste fase blijkt dat er breed draagvlak is voor een
regionale aanpak, zowel bij de partijen aan de landelijke tafel, bij besturen en
samenwerkingsverbanden waarmee is gesproken als bij vertegenwoordigers
van de opleidingen. Dat blijkt ook uit het groeiende aantal deelnemers aan de
subsidieregeling voor de regionale aanpak en mooie voorbeelden van regionale
samenwerking die ik heb gezien11. Zeker daar waar al langer regionaal wordt
samengewerkt, bijvoorbeeld vanuit een regionaal transfercentrum (rtc) in het
primair onderwijs of vanuit de periode van de subsidie voor knelpuntregio’s in het
vo zie je dat partners in de regio elkaar snel weten te vinden en gericht activiteiten
ingezet kunnen worden. Tegelijkertijd zijn er de nodige aandachtspunten die
bepalen of de regionale aanpak daadwerkelijk een succes wordt.

Samenwerken is in onderwijs niet vanzelfsprekend
Samenwerken is in onderwijs niet vanzelfsprekend. In de gesprekken valt op
dat scholen en besturen, maar ook opleidingen elkaar onderling regelmatig als
concurrenten beschouwen. Een diepgeworteld gevoel van autonomie en vrijheid
gebaseerd op artikel 23 van de Grondwet in combinatie met de (bekostigings)
prikkels in het stelsel die gericht zijn op de instandhouding, continuïteit en het
belang van de eigen organisatie lijken zwaarder te wegen dan het belang van
samenwerken.

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

22

10 Tussen schoolbesturen en opleidingen en bij voorkeur ook gemeenten en het bedrijfsleven
11 Zie bijlage voor meer informatie over de regionale aanpak.
Ook op www.aanpaklerarentekort.nl is hierover meer informatie te vinden.

Het aantal deelnemers aan de regionale aanpak groeit,
maar de samenwerking is nog pril
Het aantal regio’s en besturen dat deelneemt aan de subsidieregeling voor
de regionale aanpak van de tekorten is het afgelopen jaar gegroeid. In het po
is het aantal regio’s in 2020 toegenomen van 32 naar 41 en zijn 46% van de
besturen betrokken (was in 2019: 33%). In het vo, waar de regio’s groter zijn,
is er één regio bijgekomen en zijn nu 25 regio’s gevormd. Het aantal besturen
in het vo dat deelneemt is gegroeid van 54% naar 66% van de besturen. Deze
deelnamegegevens zijn exclusief de G4. Deze steden hebben via een decentralisatie
uitkering middelen geld voor de aanpak van de tekorten in het po, vo en mbo
(€1 miljoen per stad per jaar). Het percentage leerlingen dat wordt bereikt via de
regionale aanpak is 65% in het po en 68% in het vo.
Zeker gezien de korte looptijd van de subsidieregeling, pas vanaf begin 2019 kan
subsidie worden aangevraagd, is het toenemende aantal regio’s en deelnemers
positief. Tegelijk kan ook worden geconstateerd dat nog lang niet alle besturen
meedoen en er nog witte vlekken zijn (regio’s waar nog geen regionaal verband is
ingericht). De samenwerking is in veel regio’s nog pril, veelal net van start gegaan en
nog in de planfase. Net als in de bredere aanpak van de tekorten, valt op dat de rol
van schoolleiders onderbelicht is en zij nauwelijks betrokken zijn in de aanpak. Dat
geldt zowel voor de aanpak van het (oplopende) tekort aan schoolleiders als dat zij
nauwelijks betrokken zijn in de aanpak van het lerarentekort. Terwijl zij een cruciale
rol hebben, zowel in de verbinding tussen besturen en scholen als voor de kwaliteit
van het onderwijs.

De subsidieregeling is vrijblijvend in eisen en resultaten
Verder valt op dat de subsidieregeling regionale aanpak, en breder de aanpak
tekorten vrijblijvend, versnipperd en niet duurzaam van aard zijn:
• Vrijblijvend: er zijn weinig eisen gesteld aan de aan de regio, aan de uit te
voeren activiteiten en aan de resultaten en de verantwoording.
• Versnipperd: naast de regionale aanpak tekorten is er nog een (subsidie)
traject gericht op regionale samenwerking tussen besturen en opleidingen op
de onder­wijsarbeidsmarkt: Samen opleiden en professionaliseren. Voor de
verschillende trajecten zijn ook verschillende ondersteuningsstructuren ingericht:
de regionale aanpak tekorten wordt ondersteund door de arbeidsmarktfondsen

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

voor het primair en voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs,
het Platform Samen opleiden en professionaliseren van de sectororganisaties
(PO-Raad, VO raad, MBO Raad, VH en VSNU) ondersteunt bij de Samen opleiden
en professionaliseren.
• Niet duurzaam: door de jaren heen zijn er meerdere tijdelijke subsidieregelingen
op het gebied van onderwijsarbeidsmarkt geweest. Er is geen duurzame structuur
opgebouwd. Het steeds op- en afbouwen van samenwerkingsrelaties leidt tot
energieverlies.

Veel inzet op werven, minder op behouden,
anders werken en meer uren werken
Inhoudelijk richten veel regionale verbanden zich op het werven van nieuw
personeel, zowel van schoolverlaters in het voortgezet onderwijs als zijinstromers.
Positief is dat in de subsidieregeling voor 2020/21 als voorwaarde is gesteld dat
regionale loketten ingericht moeten worden. Doel hiervan is dat regionaal de
matching tot stand komt van geïnteresseerden in werken in het onderwijs naar een
opleiding en school in de regio. Zoals in de aanbevelingen voor de (zij-)instromers
staat, is verbetering van de regionale informatievoorziening en matching naar
scholen nodig.
Minder aandacht is er in veel regio’s nog voor het behouden van personeel en
anders werken, de twee andere pijlers van de aanpak van de tekorten, naast
verhogen (zij)instroom. Wel zie ik ook hier een positieve ontwikkeling in de
subsidieaanvragen voor 2020/21, waarin meer activiteiten staan gericht op het
behouden van personeel. Ook in de noodplannen van de G5 vormt behoud één van
de pijlers waarop wordt ingezet. Relatief weinig aandacht is er voor uitbreiding van
het aantal uren dat leraren werken. Een belangrijk onderwerp waar nog winst te
behalen. In dit rapport ga ik daar verder niet op in omdat dit onderwerp buiten de
scope van mijn opdracht ligt.

Lange termijnvisie, doelen en sturingsinformatie ontbreken
Tot slot missen een lange termijnvisie, doelstellingen en cijfers en sturingsinformatie
om de ontwikkelingen te volgen. Er zijn wel wat algemene cijfers maar deze zijn
versnipperd en niet verbonden aan de aanpak en/ of gestelde doelen.

Toelichting
Samenvatting

Regionale samenwerking [2/4]

Leeswijzer

Waarom is een regionale aanpak voor arbeidsmarkt­
vraagstukken nodig?
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Goed onderwijspersoneel basis voor kwaliteit
Goed en voldoende onderwijspersoneel is de basis voor kwaliteit van onderwijs.
Om hiervoor te zorgen ligt er zowel een opdracht bij het ministerie van OCW als
stelselverantwoordelijke, bij de schoolbesturen als werkgever, bij de opleidingen
als bij de scholen die toegerust moeten zijn en ruimte moeten krijgen voor de
uitvoering.
De problematiek overstijgt het niveau van de individuele scholen en besturen
Uit de gesprekken komt het gedeelde beeld naar voren dat de problematiek het
niveau van individuele scholen en besturen overstijgt. De tekorten verschillen
tussen regio’s, wijken en scholen. Samenwerken is nodig omdat alle leerlingen recht
hebben op goede en voldoende leraren. Het kan en mag niet zo zijn dat leerlingen
de dupe worden van waar zij toevallig naar school gaan.
Regionale verschillen maken landelijk beleid minder effectief
Regionale verschillen maken landelijk beleid minder effectief. Verstedelijkte
gebieden waar de bevolking groeit vragen andere oplossingen dan regio’s die sterk
vergrijzen en waar de bevolking buiten de kerngemeente (sterk) daalt. Ook cultuur
en voorkeuren van de lokale besturen en opleidingen leiden tot verschillen van wat
effectieve maatregelen zijn. Bovendien functioneert de onderwijsarbeidsmarkt in
hoge mate regionaal. Voor een effectieve aanpak is ruimte voor maatwerk dan ook
essentieel.
Meer eisen gesteld aan onderwijs
Samenwerken is ook nodig omdat de samenleving complexer is geworden en meer
eisen worden gesteld aan het onderwijs. Om goed in te kunnen spelen op deze
veranderingen en om maatschappelijke vraagstukken aan te kunnen pakken is
samenwerking nodig tussen schoolbesturen, met lerarenopleidingen en vaak ook
met andere partijen.

Er zijn altijd vraagstukken op de onderwijsarbeidsmarkt
Er spelen altijd vraagstukken op het gebied van de onderwijsarbeidsmarkt. Of het nu
gaat om een tekort aan personeel of juist een te veel bij een krimpend leerlingenaantal
of om het gezamenlijke belang van goed opgeleid personeel en professionalisering,
samenwerking rond vraagstukken op de onderwijsarbeidsmarkt is altijd nodig.
Het steeds opbouwen (en weer loslaten) van samenwerking rond een tijdelijke
subsidieregeling, wat de huidige aanpak door de jaren heen kenmerkt kost veel tijd en
energie bij het opbouwen en energieverlies wanneer de subsidie stopt.

Aanbevelingen: Haal vrijblijvendheid eraf en veranker
samenwerking in het stelsel
Om tot aanbevelingen te komen over wat er nodig is om de regionale samen­
werking in onderwijs duurzaam te verankeren, is verkend hoe samenwerking
binnen het onderwijs (met name passend onderwijs en voortijdig schoolverlaten)
en buiten onderwijs (zorg en samenwerking tussen gemeenten) is vormgeven en
wat we daarvan kunnen leren. Ook is gekeken naar wat er nodig is om tot effectieve
samenwerking te komen.

Nu nodig: doorgaan met ondersteunen van regionale
samenwerking en leren van elkaar
Doorgaan met ondersteunen en stimuleren in gang gezette regionale samenwerking
Veel regio’s zijn gezamenlijk gestart met de aanpak van de tekorten of werken al
samen via Samen opleiden en professionaliseren en soms beiden. Stimuleer dat dit
proces doorgaat, dat regionale loketten worden ingericht en dat de ketenaanpak
bij Samen opleiden en professionaliseren wordt verbreed aan de voorkant (met de
begeleiding bij de oriëntatie) en aan de achterkant met de inductie. Deze activiteiten
hoeven niet te wachten op de uitwerking en veranderingen die gevraagd worden.
Zorg er ook voor dat de huidige aanpak wordt gemonitord zodat geleerd en gedeeld
kan worden wat effectief is.
Leer van intensivering aanpak primair onderwijs in de G5
In de G5 (G4 plus Almere) zijn noodplannen opgesteld om de aanpak van de
tekorten in het primair onderwijs te intensiveren. Voor de uitvoering is de komende
vier jaar in totaal € 116 miljoen beschikbaar. Van de (solidariteits)afspraken die

Geschreven
toelichting

23

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

gemaakt zijn tussen de besturen en van de ervaringen en resultaten die worden
bereikt kan de rest van het land veel leren. Zorg er actief voor dat ervaringen (wat
er goed gaat maar ook wat er minder goed gaat en waarom) worden opgehaald en
gedeeld met de rest van het land.

Korte termijn: haal vrijblijvendheid huidige aanpak eraf
1. Formuleer een maatschappelijke opdracht voor de regio
	Aanpassingen in het stelsel zijn nodig om veranderingen te realiseren. Dat
begint met het formuleren van een wettelijke maatschappelijke opdracht: een
gezamenlijke verantwoordelijkheid voor besturen en opleidingen in een regio
voor voldoende en goed opgeleid onderwijspersoneel. Hiermee bedoelen we
een opdracht voor de gezamenlijke besturen in een regio. Hiermee is bij passend
onderwijs al ervaring opgedaan. Besturen in de regio hebben in dat kader de
maatschappelijke opdracht gekregen om een passend onderwijsaanbod te
bieden voor alle leerlingen met een ondersteuningsvraag.
	Formuleer de maatschappelijke opdracht samen met het veld, inclusief
schoolleiders en leraren. De formulering moet op landelijk niveau helder en
eenduidig zijn, moet ruimte bieden voor regionale invulling en robuust zijn
zodat er door de tijd heen kan worden ingespeeld op actuele ontwikkelingen.
	Leg niet alleen de maatschappelijke opdracht in de wet vast, maar ook het
toezicht daarop. Partijen in de regio worden dan door de wettelijke opdracht
en door hun toezichthouders gestimuleerd en bevraagd op de activiteiten en
resultaten van de regionale maatschappelijke opdracht (checks& balances).
	Heroverweeg ook de huidige bestuursstructuur. Bijzonder aan de structuur
binnen het onderwijs is dat de toezichthouders van de besturen (maar ook de
inspectie) nauwelijks instrumenten hebben om in te grijpen als bestuurders
niet goed functioneren. Er zijn wel codes voor goed bestuur en toezichthouders
kunnen hun besturen aanspreken op hun functioneren maar er zijn nauwelijks
mogelijkheden om bestuurders die niet goed functioneren te sanctioneren of
weg te sturen. Verken welke aanpassingen nodig en wenselijk zijn om tot een
betere sanctieladder te komen.

Toelichting
Samenvatting

Regionale samenwerking [3/4]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

2.	Bouw aan een structureel netwerk van regionale verbanden met structurele
bekostiging
	Het structurele karakter van vraagstukken op de arbeidsmarkt die het niveau van
de individuele besturen en instellingen overstijgt, noodzaken tot het bouwen
van een landelijk dekkend netwerk met een structurele bekostiging. Het tijdelijke
karakter van de huidige aanpak van vraagstukken op de onderwijsarbeidsmarkt
leiden tot energieverlies, korte termijn aanpak (en denken), gebrek aan borging
van resultaten en onzekerheid over vervolg.
	Op basis van de verkenning naar regionale samenwerking binnen onderwijs
(onder meer in het kader van passend onderwijs en voortijdig schoolverlaten) en
buiten onderwijs (regionale samenwerking werkgevers in de zorg), kom ik tot de
volgende uitgangspunten. De aanbeveling is deze samen met het veld verder uit
te werken.
a. Eén landelijk netwerk voor de arbeidsmarkt per sector:
aanpak tekorten en Samen opleiden
Zorg voor samenhang in de aanpak voor vraagstukken op de
onderwijsarbeidsmarkt per sector (po en vo/mbo) en richt één landelijk netwerk
in waarin de aanpak tekorten en Samen opleiden en professionaliseren
samenkomen. Stimuleer om (op onderdelen) samen te werken over de
sectoren heen voor bijvoorbeeld wervingsbijeenkomsten en/ of inrichten van
één informatieloket in de regio. Stimuleer ook samenwerking met gemeenten
en het regionale bedrijfsleven.
b.	Voorkom een lappendeken aan regiostructuren en sluit aan bij een bestaande
regio-indeling (arbeidsmarktregio of regio’s passend onderwijs)
	Aansluiten bij een bestaande structuur heeft het voordeel dat partijen elkaar
al kennen waardoor de vorming over het algemeen sneller gaat en voorkomt
een veelheid aan regio-indelingen. Omdat al is gestart met het bouwen aan een
regio-indeling bij zowel de aanpak van de tekorten als bij Samen opleiden en
professionaliseren betekent dit dat de indeling van beide hoe dan ook verandert.
Dat gebeurt overigens sowieso omdat het al om een samenvoeging gaat van
twee regio-indelingen (aanpak tekorten en Samen opleiden).

Dit als uitgangspunt nemend zijn er grofweg twee opties:
• Aansluiten bij de 35 arbeidsmarktregio’s. Het voordeel van deze indeling is dat
deze aansluit bij de netwerken van gemeenten en UWV en breder van partijen die
actief zijn op de regionale arbeidsmarkt. Belangrijk voor het werven en opleiden
van onderwijspersoneel. Bovendien zijn dan de regio’s over de sectoren (po en
vo/mbo) heen gelijk wat de samenwerking over vergemakkelijkt. Het gaat echter
om een indeling die in onderwijs minder bekend is en nog niet wordt gebruikt.
Verder is de schaal van deze verbanden voor het primair onderwijs relatief groot.
Dit is wel op te lossen door buitengrenzen aan te houden en daarbinnen kleinere
verbanden te vormen.
• Aansluiten bij de samenwerkingsverbanden passend onderwijs. Voordeel hiervan
is dat dit een in onderwijs wettelijk vastgelegde indeling is: geen nieuw netwerk in
onderwijs en dat partijen elkaar al kennen. Het lijkt echter te vroeg om nu nieuwe
taken bij de samenwerkingsverbanden passend onderwijs neer te leggen. Optie
is om wel de regio-indeling van passend onderwijs te gebruiken maar aparte
netwerken in te richten die op termijn (over bijvoorbeeld vier jaar) samengevoegd
kunnen worden.
c.	Stimuleer samenwerking door kenmerken goede samenwerking uit te werken
	Goede samenwerking staat of valt bij de mensen die willen samenwerken en
kan verder bevorderd worden door met het veld de randvoorwaarden uit te
werken die samenwerken bevorderen. Verkend is welke het meest essentieel
zijn voor samenwerking binnen onderwijs. Daarbij is gebruik gemaakt van
zowel onderzoeks- en evaluatierapporten, als gesprekken en werksessies met
betrokkenen van bestaande en voormalige samenwerkingsverbanden in het
onderwijs.
	De belangrijkste elementen voor goede samenwerking binnen onderwijs zijn:
1) meerwaarde realiseren voor alle partijen; 2) een heldere opdracht; 3) duidelijke
inrichting en governance; 4) inspraak; 5) leiderschap van de projectleider/ directie/
bestuurder; 6) een open en lerende cultuur. In de bijlage zijn deze toegelicht.

Geschreven
toelichting

24

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

 e huidige subsidieregeling voor de regionale aanpak voldoet op dit moment
D
niet aan deze kenmerken. Zowel de opdracht als de bestuurlijke inrichting en de
inspraak zijn nog onvoldoende duidelijk. Een goed voorbeeld van een duidelijke
opdracht is de aanpak voor voortijdig schoolverlaten, waar de heldere landelijk
gestelde doelen als belangrijke succesfactor van de aanpak worden gezien. De
evaluatie passend onderwijs bevestigt het belang van duidelijkheid. De wetgeving
passend onderwijs biedt veel ruimte wat betreft de opdracht en de inrichting van de
samenwerkingsverbanden. Geconcludeerd wordt dat er voor een goede uitvoering
meer richting en duidelijkheid gegeven moet worden.
d. Betrek schoolleiders en leraren bij de uitwerking op regionaal niveau
	Geef schoolleiders en leraren een plek in de regionale netwerken. De afspraken
op regionaal niveau zijn voor een groot deel gericht op onderwijspersoneel
en worden voor een groot deel uitgevoerd op de scholen. Door schoolleiders
en leraren te betrekken kan de effectiviteit, betrokkenheid en draagvlak bij de
scholen worden vergroot.
e.	Neem tijd om tot een goed functionerend landelijk dekkend netwerk te komen
	Het komen tot een landelijk dekkend netwerk waarin partijen samen werken
aan arbeidsmarktvraagstukken kost tijd. Wees daar ook realistisch in. Er moet
bovendien een dubbele slag worden gemaakt: het samenvoegen van de
regionale aanpakken van de tekorten en Samen opleiden en professionaliseren
en tot effectieve samenwerking komen. Neem bijvoorbeeld vier jaar en benoem
tussendoelen/ mijlpalen wat er per jaar van de regio’s wordt verwacht.
3. Wees duidelijk over wat er van besturen en regionale netwerken wordt
verwacht, zorg voor randvoorwaarden en richt een verantwoording- en
monitorstructuur in (pdca-cyclus)
	Het vrijblijvende karakter van de subsidieregeling van vooral 2019 was goed om
partijen snel aan de slag te laten gaan maar intensivering en duidelijkheid over
de richting is nodig om tot een effectieve aanpak te komen. Formuleer wat er
wordt verwacht van de regio’s, zorg ervoor dat aan voorwaarden voor effectieve
samenwerking wordt voldaan en richt een verantwoording- en monitorstructuur
in (pdca-cyclus).

Toelichting
Samenvatting

Regionale samenwerking [4/4]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

4.	Formuleer doelen en zorg voor sturingsinformatie
	Benoem de doelen waar naartoe wordt gewerkt en zorg voor de juiste
sturingsinformatie om ontwikkelingen in de regio’s te kunnen volgen. Ga
daarbij van de bestaande focuspunten voor de aanpak van tekorten en Samen
opleiden en professionaliseren: 1) (zij-)instroom en goed opleiden van personeel,
2) het behouden en professionaliseren van personeel en 3) innovatieve
organisatievormen.

Middellange termijn: haal ‘ontwerpfouten’ uit stelsel:
Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Wil je de regionale samenwerking maximaal ondersteunen, dan moeten ook de
(bekostigings)prikkels in het stelsel worden aangepast. Naast de eerder genoemde
wettelijke maatschappelijke opdracht voor de partners in de regio, zou regionale
samenwerking moeten lonen. Zolang de bekostiging primair is gebaseerd op het
aantal leerlingen/ studenten en instandhouding van de eigen organisatie, dan blijft
de samenwerking, ook met een maatschappelijke opdracht suboptimaal.
Aanpassing van het stelsel is complex, zeker als het gaat om aanpassingen in de
bekostiging. Deze leiden al snel tot (grote) herverdeeleffecten. Start daarom snel
met de uitwerking en schuif dit niet naar voren zodat het perspectief helder is.

Bijlage: kenmerken goede samenwerking12
Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

1.	Meerwaarde van regionaal samenwerken onderwijsarbeidsmarkt
	Samenwerking verloopt soepeler als de opbrengsten voordeel creëren voor
alle betrokkenen. Dat is niet eenvoudig. De meerwaarde kan verschillen tussen
kleine en grote besturen, tussen schoolbesturen en opleidingen en deze kan ook
verschillen door de tijd heen. De meerwaarde van samenwerking, het gesprek
daarover en het aantoonbaar maken vragen dan ook blijvend aandacht.

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

25

12 De kenmerken voor goede samenwerking zijn tot stand gekomen op basis van deskresearch,
analyse van bestaande samenwerkingsverbanden, met gesprekken met vertegenwoordigers
van betrokkenen (zowel vanuit de regio als bij landelijke organisaties) bij regionale
samenwerking in onderwijs (Samen opleiden en professionaliseren, passend onderwijs,
voortijdig schoolverlaten) en in een werksessie met betrokken bij samenwerking in de regio
in onderwijs.

Werk de meerwaarde van de samenwerking uit samen met besturen en
andere betrokkenen bij de aanpak (rtc, opleidingen, projectleiders van
samenwerkingsverbanden die deelnemen aan de subsidieregeling regionale
aanpak, schoolleider en besturen) in een aantal dialoog- en werksessie. Doel
is te komen tot een (gedeeld) beeld en beschrijving van de meerwaarde van
samenwerking op landelijk niveau, met ruimte voor regionale invulling en voor
voldoende ruimte om door de tijd heen in te spelen op actuele ontwikkelingen.
2. Heldere opdracht
	Op basis van de geformuleerde meerwaarde van samenwerking kan vervolgens
het doel en de (maatschappelijke) opdracht helder beschreven worden,
zodanig dat deze ruimte laat voor regionale uitwerking. Zoals één van de
deelnemers aan een bijeenkomst het verwoordde, zou de maatschappelijke
opdracht zo geformuleerd moeten zijn dat deze leidt tot een intrinsiek voelen dat
samenwerking essentieel is om dat doel te bereiken. De formulering moet ruimte
laten om door de tijd heen flexibel in te spelen op veranderingen in de omgeving.
3. Duidelijke inrichting en governance
	Aan de basis hiervoor staat een heldere opdracht. Op basis daarvan
dient duidelijk te zijn wie verantwoordelijk is en voor wat? In het
samenwerkingsverband, maar ook in de gehele governance van de landelijke
structuur. Wat is de rol van de individuele toezichthouders van besturen en wat is
de relatie met het toezicht op de samenwerkingsverbanden? De rol van Inspectie?
Bij onduidelijkheid bestaat het risico van rolvermenging, dubbele petten, etc.
Gesuggereerd is om te kijken naar (kenmerken van) succesvolle samenwerkingen
die al zijn ontwikkeld rond onderwijsarbeidsmarkt vraagstukken en of deze
vertaald kunnen worden naar landelijk niveau.
4. Inspraak
	Zowel de uitvoering van activiteiten die regionaal afgesproken worden als
de resultaten daarvan moeten landen op de scholen: daar is voldoende en
goed onderwijspersoneel nodig. Om te komen tot succesvolle maatregelen
en draagvlak zijn betrokkenheid en inspraak van scholen (ook wel genoemd
zeggenschap), bijvoorbeeld via schoolleiders essentieel.

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

5. Leiderschap van projectleider/ directie/ bestuurder
	Goed voorbeeld, doet goed volgen. Het succes van een samenwerking wordt
voor een groot deel door de betrokkenen, en met name het leiderschap van de
projectleider/ directie/ bestuurder van samenwerkende partijen. Openheid en
netwerken zijn hierbij kwaliteiten die naar voren komen als bepalend voor goed
leiderschap binnen een samenwerkingsverband. Vertrouwen en mandaat van
de bestuurders zijn daarnaast genoemd als essentiële voorwaarden voor het
goed leiden van een samenwerkingsverband.
6. Open en lerende cultuur
Transparant werken: duidelijk zijn over welke belangen er spelen en hoe die
worden meegenomen in het grotere geheel, welke ‘pet’ heeft iemand op, etc.
staan aan de basis van goede samenwerking en een open cultuur. Het creëren
van een open cultuur, met ruimte om te leren kost tijd en vraagt ruimte om
fouten te maken. Geef samenwerkingsverbanden dus ook de tijd om elkaar
te leren kennen en vertrouwen op te bouwen. Verondersteld wordt dat bij
voortborduren op bestaande samenwerkingen de vertrouwensrelatie sneller
gerealiseerd wordt en daarmee een open cultuur sneller tot stand komt.
Om deze rol goed vorm te geven en het samenwerkingsverband ook een
spiegel te kunnen bieden (tegenspraak te geven) zijn deskundigheid,
informatievoorziening vanuit het samenwerkingsverband en het beschikbaar
stellen van tijd voor inspraak essentieel. De rol van de schoolleider is hierin
cruciaal: schoolleiders zijn de schakel tussen besturen (werkgevers) en het
onderwijspersoneel (werknemers) en zijn de schakel tussen missie (waar staat
de school voor) en uitvoering (en dus wat is er nodig aan personeel om missie te
realiseren).

Toelichting

Zij-instroom [1/9]

Samenvatting

Leeswijzer

Bevindingen
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Zij-instroom is met name in het po explosief toegenomen
Met zij-instroom in het onderwijs wordt hier bedoeld de instroom van professionals
van buiten het onderwijs, die met behulp van de Regeling subsidie zij-instroom of
een (verkort) deeltijdtraject de overstap maken naar het po, vo of het mbo. Aan het
aantal subsidieaanvragen voor zij-instroom in beroep en aanmeldingen voor de
(verkorte) deeltijd pabo is af te lezen dat de laatste drie jaar het aantal zij-instromers
in het primair onderwijs explosief is toegenomen. Van 19 zij-instromers in beroep
in het po in 2016 naar 853 zij-instromers in beroep in het po in 2019 en van 981
studenten in de deeltijd pabo in 2016 naar 1861 in 2019.
930

1000
Figuur
1: Subsidieaanvragen “Zij-instroom in beroep”*

853
930

1000
800

Deze stijging toont dat het animo om vanuit een andere professie e/o sector het
onderwijs in te stromen de afgelopen jaren enorm is gegroeid. Dat is goed nieuws, want
in potentie kan de zij-instroom een belangrijke bijdrage leveren aan het oplossen van
het lerarentekort. De reguliere instroom is niet toereikend om alle vacatures te vullen.
Teveel (potentiële) zij-instromers haken voortijdig af
De explosieve toename van zij-instroom betekent echter niet automatisch een
even zo grote toename van het aantal werkzame leraren: teveel zij-instromers
haken voortijdig af doordat ze kampen met knelpunten voorafgaand aan en tijdens
hun opleidingstrajecten. Amsterdam heeft onderzocht dat meer dan 30% van de
zij-instromers in beroep in hun stad overweegt te stoppen13. In 2018 en 2019 viel bijna
30% van de deeltijd pabo-studenten uit in het eerste jaar en ruim 20% van het aantal
bachelor deeltijd studenten aan de 2e-graads lerarenopleiding. (zie figuur 3).

(Zij-)instroom

800
600
600
400
400
200

364

325

364

325
71 99

120
19

200
0
0

Organisatie

120
2016
19
po en so
2016

99
71 2017

po en so

vo

vo

2017

427

355
355 136

427

189
189

136
2018
mbo

2018

mbo

3000

Gegevens DUO juni 2020

2500

2000
2500
1500
2000

Geschreven
toelichting

26

aantal studenten
aantal studenten

Bouwstenen

1000
1500
500
1000
0
500
0

2491

2403

2491

2403

2286
2286

1263

2491

2091

2286

1486

1500

1861

2403

2000

Gegevens DUO juni 2020

1486
981

2558

2019

3000
2500
3000

Figuur 3: Uitval studenten bachelor deeltijd pabo en 2e graads lerarenopleidingen*

2019

Figuur 2: Instroom in bachelor deeltijd 2e graads lerarenopleidingen*
Onderbelichte
onderwerpen

Van een groot aantal (inmiddels voormalig) zij-instromers ontving ik het bericht dat ze
hun trajecten, tot hun spijt, hebben gestaakt. Dit terwijl het gaat om mensen die hun
keuze voor een overstap naar het leraarschap - vaak na langere tijd werkervaring elders

aantal studenten

Regionale
samenwerking

aantal subsidieaanvragen
aantal subsidieaanvragen

853

1000
500

2091
1861

1486
1263

981

0

1263
981

891
528

506

247

292

2016

2017

391

2018

546

410

499

2017

2018

Uitval 1e jaars studenten
deeltijd pabo

Instroom 1e jaars studenten
deeltijd 2e graads
lerarenopleiding bachelor

Uitval 1e jaars studenten deeltijd
2e graads lerarenopleidingen
bachelor

2019

pabo
2016

Bachelor deeltijd
2e graads
lerarenopleiding2018
2017

Gegevens DUO juni 2020

pabo

Bachelor deeltijd

Gegevens DUO juni 2020

2019

13 Oberon (2020), Hoe werkt de keten? Onderzoek naar de Amsterdamse keten
zij-instroom in het beroep, p. 41.

2e graads lerarenopleiding
EINDCONCLUSIES OVER
AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

De informatievoorziening, begeleiding en opleiding
kunnen en moeten beter
Er zijn enkele belangrijke oorzaken te benoemen voor dit voortijdige uitval. Uiteraard
bestaan er talloze verschillende ervaringen van zij-instromers en zijn er ook positieve
ervaringen. Uit de gesprekken en werksessies en onderzoeks- en evaluatierapporten
(waaronder Oberon 2020) zijn echter een aantal rode draden te benoemen van
knelpunten waar vrijwel alle zij-instromers tegenaan lopen.
Gebrek aan heldere en eenduidige informatievoorziening
De onderwijsinspectie heeft laatst het aantal routes naar het leraarschap geïnven­
tariseerd. De inspectie kwam uit op 384 varianten die leiden tot een lesbevoegdheid16.
Deze versnippering maakt dat potentiële leraren door de bomen het bos niet meer
zien noch kunnen bepalen welke variant het beste past bij de eigen opleidingsbehoefte.
Daarbij is de kennis over deze verschillende varianten ook niet altijd op scholen en
opleidingen aanwezig of via andere informatiebronnen (eenduidig) te vinden. Er is
een woud aan loketten. Ook wordt niet iedereen voldoende begeleid in het maken
van de juiste keuze voor hun specifieke situatie. Door het instellen van het landelijke
Onderwijsloket wordt beoogd deze informatievoorziening op peil te brengen. Hoewel
pas dit jaar gestart, lijken de eerste ervaringen met dit loket positief. De koppeling
van het nationale loket met regionale loketten is een belangrijke en noodzakelijke
vervolgstap om de matching met scholen en opleidingen in de regio te bespoedigen.

2019

Instroom 1e jaars
studenten deeltijd pabo

Gegevens DUO juni 2020

2016

- weloverwogen maakten. Hier komt bovenop dat er ook potentiële zij-instromers
zijn die zich melden, maar niet kunnen starten. Sommige scholen, schoolbesturen
en opleidingen lopen tegen de grenzen van hun absorptievermogen aan, zoals in
Amsterdam werd geadresseerd14 en in Den Haag het geval blijkt15. Dit is wellicht enigszins
te begrijpen vanuit de snelle groei van het aantal zij-instromers, maar moeilijk te
aanvaarden in de context van het lerarentekort.

14 O
 beron (2020), Hoe werkt de keten? Onderzoek naar de Amsterdamse keten
zij-instroom in het beroep, p. 5.
15 Op 16 mei jongstleden publiceerde het FD hierover in het kader van het convenant
Aan de slag voor de klas: er werd ingeschat dat alleen al in Den Haag 40 zij-instromers
“op de plank liggen”, wachtend op een opleidingsplek.
16 Onderwijsinspectie (2020), Routes naar het Leraarschap, p. 7.
De variatie geldt met name in de opleidingen voor het vo.
*Bron: Dienst Uitvoering Onderwijs, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap gegevens

Toelichting
Samenvatting

Zij-instroom [2/9]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Veel verschillen per regio/bestuur/opleiding:
Een van de veelgehoorde frustraties is het gebrek aan eenduidigheid ten aanzien van
toelatings- en toetsingseisen bij de opleidingen. Het kan soms maanden studietijd
schelen wanneer eenzelfde persoon zich bij een andere opleiding (voor dezelfde
bevoegdheid) meldt17. Ook de geboden begeleiding en eventuele extra hulp in de
vorm van coaching of financiële voordelen is afhankelijk van de regio of het bestuur
waar je als zij-instromer bij betrokken bent. Daarbij zijn er grote verschillen tussen de
mogelijkheden van online lessen en digitale leermogelijkheden.
Opleidingen niet ingericht voor volwassenen en onvoldoende aansluiting op de praktijk
Enkele goede voorbeelden daargelaten, kan worden gesteld dat de opleidingen niet zijn
ingericht op volwassenen met ervaring en onvoldoende aansluiten op de praktijk. Dat
leidt tot enorme frustraties bij zij-instromers. Eerder verworven competenties (EVCs)
worden schaars gevalideerd, waardoor onbegrijpelijke situaties kunnen ontstaan. Zoals
bijvoorbeeld docenten die al jaren werken in het voortgezet onderwijs, in een ander vak
willen lesgeven en nog steeds meer dan 80% van de opleiding tot leraar moeten volgen.
Of zij-instromers met een reeds eerder behaald WO of HBO diploma’s die alsnog een
scriptie moeten schrijven en meerdere onderzoeken moeten doen om aan te tonen dat
zij over onderzoeksvaardigheden beschikken, terwijl zij dat al in vorige studies hebben
bewezen.
Daarnaast zijn het curriculum en de didactiek gericht op de adolescente schoolverlater.
Dit zit onder andere verweven in de studieopbouw, de manier van toetsing, de werken leervormen en bejegening van de studenten. Daar komt bij dat er onvoldoende
aandacht wordt besteed aan wat volwassenen met eerder opgedane ervaring wél
nodig hebben, zoals aandacht voor hoe ze leren weer “beginners” te zijn in een vak en
hoe om te gaan met klassenmanagement (leidinggeven aan kinderen in plaats van aan
volwassenen). Ook de aansluiting met de praktijk van alle dag kan beter.

Begeleiding en matching cruciaal, maar nu nog onvoldoende
Een van de meest genoemde succesfactoren van zij-instromers is goede begeleiding.
Zij-instromers (in beroep) die (een deel van de week) boven-formatief worden
ingezet en daarmee dagelijks kunnen meekijken met ervaren collega’s, regelmatige
coaching ontvangen van schoolopleiders en een goede afstemming ervaren tussen de
begeleiders op (stage)scholen en hun opleidingen lijken sneller geneigd hun trajecten
succesvol te volbrengen18. Dit wordt - in het algemeen en voor 30+’ers specifiek onderstreept door een recent uitgekomen meerjarig onderzoek naar het belang
van goede begeleiding van startende leraren tijdens hun inductie-periode19. Op dit
moment is die begeleiding bij lang niet iedere zij-instromer afdoende, en wordt de
begeleiding ook niet “over de keten heen” (van oriëntatiefase tot en met inductiefase)
georganiseerd: de scholen, de besturen en de opleidingen bieden ieder hun deel van de
begeleiding en stemmen daarbij niet altijd goed af ten bate van de zij-instromer. Daarbij
is de beroepsgroep nauwelijks betrokken.
Er zijn grote verschillen zichtbaar tussen scholen. Sommige zij-instromers gaan direct
voor de klas zonder begeleiding, andere zij-instromers krijgen wel een coach of worden
boven-formatief ingezet. De subsidie zij-instroom dekt niet alle kosten. Scholen zullen
zelf ook moeten investeren in de begeleiding. In de G5 is onlangs een subsidieregeling
zij-instroom po G5 beschikbaar gekomen om tot verbetering te komen in de opleiding
en begeleiding van zij-instromers. Buiten de G5 is dat dus nog een probleem . Voor
zij-instromers zal tevens ingezet moeten worden op de matching. De infrastructuur voor
het matchen van zij-instromers op scholen mist nog. De regionale loketten zullen hierin
een belangrijke rol gaan spelen. Deze staan echter nog in de kinderschoenen.

Een mogelijke oorzaak hiervan is dat (op landelijk niveau) een gedeeld beroepsbeeld
mist en de beroepsgroep zelf onvoldoende wordt betrokken bij de ontwikkeling van de
opleidingen. Hierdoor zijn de opleidingstrajecten teveel gericht op het geijkte aanbod
en is er te weinig afstemming tussen de opleiding en de praktijk. Ook zou het feit dat de
groei van het aantal zij-instromers zo recent een reden kunnen zijn dat de bestaande

Geschreven
toelichting

17 DNA van de leraar (2019), Maatwerk – Wie neemt de regie?, p. 11

27

opleidingen voor schoolverlaters grotendeels worden hergebruikt of tenminste als basis
zijn gebruikt voor de opleidingen voor zij-instromers. En dat is, zeker in het geval van de
zij-instroom, een gemiste kans.

18 Dit is vaak het geval bij opleidingscholen (“Samen opleiden en professionaliseren”).
19 Rijksuniversiteit Groningen, Eindrapportage Begeleiding startende leraren 2014-2019,
p. 11 & 81.

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Zij-instromers voelen zich onvoldoende gesteund gedurende totale traject
Zij-instroom wordt door velen gezien als een eenzaam traject – omdat het
zij-instroomsysteem geen regisseur kent, moet een zij-instromer die rol zelf vervullen.
Het is niet zo dat het aan initiatieven ontbreekt: Zo heb je Zin in Lesgeven (Windesheim),
een driedaags traject waarin je antwoord krijgt op de vraag of het docentschap bij je
past, waardoor je met heldere verwachtingen en een getoetste motivatie aan je traject
begint (of niet). Of de CrashCourses (Schoolbureau Amsterdam) die je in 11 dagen tijd
kennis laten maken met het (voortgezet) onderwijs zodat je een afgewogen beslissing
kunt maken. Ook maken sommige steden, zoals Den Haag, gebruik van poules met
(bovenschoolse) begeleiders, die een zij-instromer tijdens (een stukje van) zijn of haar
traject kan helpen wanneer bijvoorbeeld de school zelf onvoldoende ondersteuning kan
bieden. Wat echter in het algemeen ontbreekt is een overkoepelend aanspreekpunt die
van begin tot eind meekijkt20.
Lerarenopleidingen zijn gericht op opleiden tot startbekwaamheid. Opleiding en
begeleiding zijn echter ook cruciaal in de inductiefase, maar dan is de opleiding voor
reguliere studenten en (verkorte) deeltijders al gestopt (bij zij-instromers-in-beroep is
de inductiefase al vanaf dag 1 gaande). Ook het gebrek aan verbinding met peers voor
het uitwisselen van ervaringen wordt gevoeld. Een initiatief in het Verenigd Koninkrijk
biedt beide aspecten voor zij-instromers die de overstap in een latere fase van hun
carrières overwegen; volgens NowTeach21. draagt dit bij aan hun twee keer zo lage
uitvalpercentage dan het landelijke gemiddelde. Hier zouden we in Nederland van
kunnen leren.

Het aanbod-gedreven systeem kraakt
Bovenstaande knelpunten lijken voor een groot deel te ontstaan door de aanbodgedreven insteek van de opleidingstrajecten. Gezien de voorheen geringe aantallen is
het begrijpelijk dat de opleidingstrajecten niet waren ingericht op deze relatief nieuwe
doelgroep van zij-instromers, wiens behoeften en leervragen op sommige vlakken
wezenlijk verschillen met die van schoolverlaters. Wat het benodigde aanpassen
van de trajecten echter in de weg lijkt te zijn is de aanbod-gedreven insteek. De te

20 De uitzondering hierop is de organisatie ECHT onderwijs; zij proberen die brug te slaan in
samenwerking met de Thomas More Hogeschool. Ze richten zich daarbij specifiek, maar niet
uitsluitend, op millennials.
21 Voor meer informatie over NowTeach

Toelichting
Samenvatting

Zij-instroom [3/9]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

28

realiseren bekwaamheidseisen en de vastgestelde kennisbases en bijbehorende
toetsingsmechanismes vormen met name het uitgangspunt van de opleidingen.
Door deze kennisbases als uitgangspunt te nemen, staat niet de doelgroep, de leraar
(-in wording), maar het geijkte aanbod centraal. Zij-instromers missen daardoor
maatwerk en lerarenopleidingen hebben nog te weinig oog voor de specifieke
kenmerken van de verschillende groepen studenten.
Daarbij lijkt de beroepsgroep nauwelijks betrokken bij de ontwikkeling van de
opleidingen. Een deeltijdopleiding voelt zo als een afgeleide van de voltijdsopleiding;
een Zij-instroom in Beroep traject (ZIB-traject) als een afgeleide van de deeltijdopleiding.
Zo ondergaat de facto iedereen hetzelfde aanbod, terwijl de doelgroepen die gaan
voor deze verschillende routes ieder wezenlijk andere behoeftes en leervragen kennen.
Alleen al de ervaring die zij-instromers meebrengen maakt het onlogisch en onwenselijk
een vergelijkbaar traject te volgen als schoolverlaters. Een aantal lerarenopleidingen
doen nu (5 van de 24 pabo’s) mee met het experiment leeruitkomsten. Dit experiment
is erop gericht de opleidingen flexibeler in te richten en de omslag te maken van
aanbodgericht naar vraaggericht opleiden en begeleiden. Tussen lerarenopleidingen zijn
grote verschillen in de mate van flexibiliteit van de opleiding. De (nu nog) overheersende
aanbod-gedreven insteek maakt ook dat ze onvoldoende aansluiten op de praktijk.
Opleidingen zijn versnipperd
Net als dat er vele routes naar het leraarschap bestaan, zijn er ook vele aanbieders:
alleen al voor het po zijn er 24 pabo’s (gegevens DUO). Het is een uiting van onze vrijheid
van onderwijs – we hebben zo de keuze om te gaan voor een opleider die bij ons past.
Tegelijkertijd kiezen studenten vaak voor de opleiding in hun regio. De versnippering kan
het verbeteren van de opleidingen bemoeilijken; een verbetering binnen de één wordt
niet per se doorgevoerd binnen de ander.
Daar komt bij dat de opleidingen vaak onderdeel zijn van grote hogescholen die
opleiden tot vele beroepen. De brede focus van grote hogescholen en de bekostiging
per student werkt concurrentie in de hand, zowel tussen opleidingen binnen een
hogeschool als tussen de hogescholen onderling. De versnippering in opleidingen leidt
tot een grote verscheidenheid aan eisen en oplossingen en heeft bovendien het gevolg
dat het wiel op vele plaatsen tegelijk uitgevonden wordt.

Onlogische verschillen tussen verkorte deeltijd en zij-instroom in beroep
Ik gebruik het woord “zij-instromer” voor zowel zij-instromers in beroep als
(verkorte) deeltijders: volwassenen met eerder opgedane ervaringen die de
overstap maken naar het onderwijs. De routes die zij (kunnen) volgen zijn echter nu
nog wezenlijk verschillend: zij-instromers in beroep volgen geen lerarenopleiding
maar een scholingstraject (ZiB). Zij-instromers in de opleiding volgen als student
een (verkorte) deeltijdopleiding. Het ene leidt tot een zij-instroom getuigschrift,
het andere tot een bachelordiploma. Bij ZiB treed je in dienst bij een schoolbestuur
en sta je direct voor de klas; een (verkorte) deeltijder loopt een aantal stages op
verschillende plekken. Als zij-instromer in beroep verdien je dan ook direct geld
als leraar, als deeltijder niet. Bij zij-instroom in beroep kan een bestuur gebruik
maken van de subsidie voor zij-instroom. Bij een deeltijdopleiding kan dit niet.
Soms is de keuze voor ZiB of deeltijd gedreven door financiële redenen in plaats van
inhoudelijke: het ene traject kan wellicht beter bij de leer- en ontwikkelbehoeften
van een (potentiele) zij-instromer passen maar onmogelijk zijn door het gebrek aan
financiële compensatie bijvoorbeeld.
Het niet bewust maken van deze keuze of het kiezen vanuit niet-inhoudelijke
redenen kan de kans op uitval vergroten.
Daarnaast bestaat er omtrent deze routes een aantal belemmerende regels die het
de zij-instromer kunnen bemoeilijken de overstap naar het onderwijs te volbrengen.
De maximum duur van 2 jaar geldt voor een ZiB-traject, niet voor een (verkorte)
deeltijdopleiding. Deze regels maken dat sommige (potentiële) zij-instromers in de
knel komen en het traject voortijdig afbreken.
Beperkt resultaat convenant Aan de slag voor de klas
In februari 2019 tekende de PO-Raad, VO-raad, MBO-raad, VH, VSNU, OCW,
banken en verzekeraars het convenant Aan de slag voor de klas22.Het doel van het
convenant is om de overstap naar het onderwijs vanuit de financiële sector meer
onder de aandacht te brengen en te vergemakkelijken. Zo kan worden bijgedragen
aan het indammen van het lerarentekort en aan het bieden van alternatieven aan

22 Het convenant zelf kun je hier lezen

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

degenen in de financiële sector wiens banen mede door digitalisering komen te
vervallen. Deze samenwerking bouwt voort op eerdere regionale initiatieven.
Ondanks dat het commitment bij de banken en verzekeraars en bij de VSNU en
de VO-raad in het bijzonder vanaf het begin groot is geweest, staat het realiseren
van daadwerkelijke overstappen nog in de kinderschoenen. Er is veel animo en
oriënterende bijeenkomsten worden drukbezocht, maar het aantal zij-instromers
blijft nog op enkele tientallen steken23. Dit lijkt deels te komen doordat het
convenant landelijk is gesloten terwijl de uitvoering regionaal vorm moet
krijgen. Deze regionale verbinding is onvoldoende gemaakt waardoor banken en
verzekeraars soms tegen muren aanlopen als het gaat om het samen optrekken
met het regionale onderwijsveld, bijvoorbeeld om oriënterende meeloop-dagen
of matching tussen een potentiële zij-instromer en een school(bestuur) mogelijk te
maken.
Daarnaast is voor de uitvoering van het convenant geen echte eigenaar. Er is een
werkgroep met ondersteuning van het CAOP en er is een stuurgroep, maar er is niet
één partij die regie voert op de uitvoering. Ook is er nauwelijks (sturings)informatie
(actuele feiten en cijfers) beschikbaar waarmee ontwikkelingen gevolgd kunnen
worden.

Waarom is inzetten op zij-instroom belangrijk?
Inzetten op zij-instroom is om twee redenen belangrijk. Ten eerste kan het een
belangrijke bijdrage leveren aan het oplossen van het lerarentekort. De reguliere
instroom is (nu en op termijn) niet toereikend om het aantal vacatures te vervullen;
andere doelgroepen zullen moeten worden bewogen om de overstap te maken
naar het onderwijs.
Ten tweede kan zij-instroom bijdragen aan de diversiteit binnen lerarenteams, wat
een impuls kan geven aan innovatie en vernieuwing. Onderwijs dat zich beweegt in
en richting geeft aan een steeds complexere samenleving kan daarbij gebaat zijn.

23 Meer hierover kun je onder meer lezen in het artikel dat het FD hierover publiceerde
op 16 mei 2020.

Toelichting
Samenvatting

Zij-instroom [4/9]

Leeswijzer

Aanbevelingen
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Zet doelgroep centraal in opleidingstrajecten en begeleiding: van aanbodgedreven naar
vraaggericht
Het onderwijs op de opleidingen moet een stap maken van aanbod-gedreven
naar vraaggericht om beter te kunnen aansluiten op de behoeften en leervragen
van de zij-instromers en de noodzakelijke aansluiting te maken op de praktijk. Dit
vraagt van opleidingen, besturen en scholen om een omslag in denken en doen.
Daartoe zijn verschillende acties nodig die ieder een eigen tijdspad kennen. Hierbij
wordt het onderscheid gemaakt tussen (1) Nu nodig: wat is er nu nodig waar snel
verbeteringen kunnen worden doorgevoerd, (2) Korte termijn: waar nu mee moet
worden gestart en wat binnen 3 jaar kan worden gerealiseerd en (3) Middellange
termijn: waar nu mee moet worden gestart maar wat een langere doorlooptijd kent.

Intensiveer actieplannen en lopende trajecten voor flexibilisering van
lerarenopleidingen en bevordering van maatwerk
Lerarenopleidingen hebben te maken met een gedifferentieerde instroom.
Instromers brengen verschillende ervaringen mee en dat vraagt om aangepaste,
persoonlijke en passende leertrajecten. Ter flexibilisering en om meer maatwerk
te kunnen bieden in de opleidingen zijn verschillende plannen en experimenten
gaande. Zo heeft de Vereniging Hogescholen in afstemming met het Algemeen
Directeurenoverleg van Educatieve Faculteiten (ADEF), het LOBO en het landelijk
overleg van examencommissies (LOEx) de opdracht uitgezet om het beleid ten
aanzien van vrijstellingen en erkennen van eerder verworven competenties
(EVC’s) te harmoniseren. Een andere mogelijkheid om lerarenopleidingen verder
te flexibiliseren, is door binnen opleidingen volgens de uitgangspunten van
leeruitkomsten te werken.

Nu nodig:
Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

29

Snoei onnodige ballast en zorg voor gelijke eisen
De arbitraire verschillen tussen opleidingen in bijvoorbeeld toelatings- en
toetsingseisen wekken verwarring en frustratie en leiden soms zelfs tot onnodige
tussentijdse uitval. Ook worden sommige vakken, toetsen of verslagen als
onnodige ballast ervaren door zij-instromers door hun gebrek aan aansluiting
op de praktijk en/of hun eerder opgedane ervaring. Ter illustratie: opleidingen
hanteren verschillende normen voor de wiscat en het aantal verplichte landelijke
kennistoetsen wisselt tussen opleidingen onderling. Bij de ene pabo is een
afstudeerscriptie verplicht en bij een andere pabo niet. Het is nodig die onnodige
ballast weg te snoeien uit de opleidingen en ze qua eisen landelijk gelijkvormig te
maken.
Mede dankzij het aangewakkerde urgentiebesef om dit aan te pakken, heeft het
zij-instroom-netwerk van het Landelijk Overleg Lerarenopleiding Basisonderwijs
(LOBO) in februari 2020 een (versneld) actieplan opgesteld om stroomlijning in
zij-instroom-trajecten tussen verschillende opleidingen te borgen. Die stroomlijning
is bijvoorbeeld nodig op de toelatingseisen en de ondergrens van scores die
gehanteerd worden. LOBO heeft per oktober 2020 een convenant beschikbaar,
waarin de landelijke afspraken zijn vastgelegd. In het studiejaar 2020/2021 zullen
de afspraken geïmplementeerd worden. Om successen zichtbaar te maken zal
de implementatie van de afspraken in het convenant gevolgd moeten worden,
versneld en waar nodig (opnieuw) aangejaagd.

In de Voorjaarsnota werd bekend dat voor de lerarenopleidingen structureel
11 miljoen beschikbaar wordt gesteld voor onder meer meer flexibilisering van
de opleidingen.24 Dit biedt kansen om de ingezette verbeteringen (versneld) te
realiseren. Het is belangrijk deze ontwikkelingen te volgen, aan te jagen en te
intensiveren waar nodig en de opgedane lessen breder te delen, zodat van elkaar
geleerd kan worden.
Breng de informatievoorziening op orde
Voor oriënterende potentiële onderwijsprofessionals (waaronder leraren) is het
moeilijk om door de bomen het bos te blijven zien. Het dit jaar gestarte landelijke
Onderwijsloket moet dit oplossen en de verplichtstelling binnen de subsidieregeling
Regionale Aanpak Personeelstekort om regionale loketten te organiseren is een
goede vervolgstap. Daarbij is het nodig om de dekking van de regionale loketten
uit te breiden. Zo kunnen potentieel geïnteresseerden die zich bij het landelijke
Onderwijsloket melden sneller worden gekoppeld aan de regio waar ze graag willen
werken. Ook zal de bekendheid van het landelijke Onderwijsloket moeten worden
vergroot; het organiseren van webinars met ervaringsdeskundigen waar in juni mee
is gestart kan daaraan bijdragen.

24 Meer informatie: www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/06/16/
intensivering-aanpak-tekorten-in-het-onderwijs-en-de-lerarenopleidingen

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Korte termijn
Vergroot structureel de begeleidings- en opleidingscapaciteit
Waar zij-instroom eerder een beperkte vorm van instroom was in het onderwijs,
is het inmiddels explosief gegroeid. Het is daarom belangrijk dat opleidingen en
besturen anticiperen op een ander tijdperk: vergroot structureel de capaciteit
van zij-instroomtrajecten, deeltijdopleidingen (in management, opleiders en
begeleiders) en de begeleidingscapaciteit op scholen.
Maak een shift van aanbodgericht naar doelgroepgericht
Om de doelgroep op korte termijn meer centraal te zetten is het van belang dat zowel
op de opleidingen als de scholen actie wordt ondernomen. Een drietal pilots kan
hiertoe de aanzet geven:
• Start met een pilot volwassenonderwijs (po): ontwikkel een didactiek om de werk/
leercontext beter te laten aansluiten op volwassenen met ervaring en op de praktijk.
• Start met een pilot “integrale begeleiding – employee journey” (po): richt
een infrastructuur in voor de begeleiding van de verschillende doelgroepen
(schoolverlaters, zij-instromers, reguliere deeltijders) naar het leraarschap van oriëntatiefase tot en met de inductiefase.
• Ontwikkel het convenant door met pilot “NowTeach” (vo): specifieke werving,
matching en begeleiding voor zij-instromer die de overstap maken in een van
de laatste fases van hun carrière.
Breng “Zij-instroom in beroep” en verkorte deeltijd samen in één opleiding:
Het wezenlijke verschil tussen de ZiB en (verkorte) deeltijd is niet (meer) goed uit te
leggen. De keuze tussen beide routes wordt niet altijd bewust en soms om met name
financiële redenen gemaakt. Daarnaast bestaat er op dit moment een tussenvariant
waarbij je na het eerste jaar van de deeltijdopleiding in dienst kan worden genomen
door een schoolbestuur, maar wel ingeschreven blijft bij de opleiding (aanpak
“Versneld voor de klas”). Het is een variant die onbekend is en ook niet door alle
opleidingen wordt aangeboden. Een gecombineerde route die de voordelen van
beide routes en die de nauwelijks gebruikte tussenvariant samenbrengt in één
(zij-instroom)opleiding kan uitkomst bieden. Het ministerie van OCW verkent op
dit moment de mogelijkheden tot het verankeren van “zij-instroom in beroep”
binnen de lerarenopleidingen. Combineer de voordelen van de verschillende routes,
met als toekomstscenario dat er geen verschil meer is in het diploma (zij-instroom
getuigschrift versus bachelordiploma).

Toelichting
Samenvatting

Zij-instroom [5/9]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Pas het principe van “Samen opleiden en professionaliseren” breder toe:
“Samen opleiden en professionaliseren” noopt tot een hechte samenwerking
tussen de scholen en de opleidingen; het doel van deze partnerschappen is om zorg
te dragen voor een goede kwaliteit van de opleiding en begeleiding van lerarenin-opleiding. Dit komt de zij-instromer (ook) ten goede. Door regionale verbanden
te vormen waarin “Samen opleiden en professionaliseren” en de aanpak tekorten
samenkomen kan dit principe breder worden toegepast. Dit zal bijdragen aan de
uitgesproken ambitie van het ministerie van OCW en de vijf sectorraden dat op
de langere termijn 100% van de leraren-in-opleiding profiteert van een samenopleiden traject25.

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Verbind je als OCW, scholen en opleidingen onder een gezamenlijke
lange termijn visie op zij-instroom
Zij-instroom kan structureel bijdragen aan een gedifferentieerde mix van leraren en
diversiteit binnen de scholen en het (kwantitatief en kwalitatief) op peil houden van
de lerarenpopulatie. Het is begrijpelijk dat in de context van de tekorten de focus
ligt op korte termijn. Maar om de knelpunten van de zij-instroom duurzaam weg te
nemen en de zij-instroom als reguliere route naar het leraarschap in te bedden in
het onderwijs is het nodig dat OCW, scholen en opleidingen gezamenlijk hun lange
termijn visie ontwikkelen op zij-instroom.
Convenant Aan de slag voor de klas
Voor het convenant Aan de slag voor de klas geldt dat het nodig is om de
uitvoering van het convenant op orde te brengen. Nu zijn de resultaten (te)
beperkt. De slagkracht van het convenant Aan de slag voor de klas kan toenemen
door de uitvoering onder te brengen bij de voorgestelde taskforce en het
programmabureau. Het is daarbij essentieel een set aan (sturings)informatie
te ontwikkelen om het effect van het convenant te kunnen volgen en bijsturen.
Wanneer de uitvoering van het convenant op orde komt, kan er ook worden
uitgebreid naar andere sectoren.

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

30

25 Kohnstamm Instituut (2020), Uitbreiding van samen opleiden en professionaliseren.
In gesprek met opleidingsscholen, p. 25.

Middellange termijn
Voor de middellange termijn is er een aantal aanbevelingen die nu moeten worden
gestart maar een langere doorlooptijd kennen dan een paar jaar:
Maak het vak aantrekkelijker door meer diversiteit in functies en loopbaanpaden
te creëren en verschillende achtergronden van instromers te faciliteren via modulair
opleiden en aanpassingen in het bevoegdhedenstelsel (Commissie Zevenbergen)
Een duidelijke conclusie uit het door de Onderwijsraad gepubliceerde advies
“Ruim baan voor de leraar” is dat het vak aantrekkelijker kan worden gemaakt
door het bevoegdhedenstelsel anders in te richten.26 De Commissie Bevoegdheden
(Zevenbergen) is gevraagd om zowel nieuwe bekwaamheidseisen voor het
leraarschap te formuleren als uitgangspunten te benoemen voor hoe verschillende
studenten een bevoegdheid kunnen behalen. Ik ondersteun van harte dat hierbij
goed wordt gekeken naar meer gespecialiseerde of juist breder georiënteerde
bevoegdheden om die diversiteit in functies, in achtergronden van instromers en
verschillende loopbaanpaden te creëren.
Ontsnippering opleidingen (sticht een landelijke lerarenacademie met regionale
dependances):
De grote en versnipperde hoeveelheid lerarenopleidingen staat vernieuwing en
slagkracht in de weg. De onderlinge concurrentie en de vaak beperkte schaal per
opleiding zorgen dat het opbouwen van echt vernieuwende expertise waar heel
Nederland profijt van heeft (bijvoorbeeld ten aanzien van volwassenonderwijs)
beperkt blijft of traag op gang komt. Daar komt bij dat het onderwijsveld (de scholen
en leraren) nu weinig betrokken worden bij de ontwikkeling van de opleidingen.
Een landelijke lerarenacademie met regionale dependances (om de regionale
focus te behouden) kan een oplossing zijn van ontsnippering. Een voorbeeld van
een nationale lerarenacademie vind je in Singapore met het National Institute of
Education27. Dit instituut werkt nauw samen met de beroepsgroep en het ministerie,
en biedt scholing voor een leven-lang leren met een sterke focus op de praktijk en
differentiatie in carrière-paden.

26 Het rapport kun je hier lezen
27 Meer over dit instituut kun je hier lezen

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Faciliteer een structurele rol voor de beroepsgroep in de vormgeving van de opleidingen
De beroepsgroep (-in-wording) wordt nu amper betrokken bij het vormgeven van
de opleidingen. Terwijl zij bij uitstek weten wat er in de praktijk nodig is om een
goede leraar te worden. Dit gebrek aan betrokkenheid houdt het aanbod-gedreven
perspectief in stand; om meer aansluiting te krijgen bij de praktijk is het nodig dat de
beroepsgroep structureel deelneemt aan de vormgeving van de opleidingen.

Toelichting
Samenvatting

Zij-instroom [6/9]

Leeswijzer

Toelichting Pilot Volwassenonderwijs
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Kernboodschap: Om te voorkomen dat zij-instroom “zij-uitstroom” wordt moeten
de opleidingstrajecten beter worden ingericht voor volwassenen met ervaring
Probleem:
• Opleidingen zijn onvoldoende ingericht op volwassenen met ervaring, want ze
zijn ingericht vanuit het aanbod (dit is wat leraren moeten kennen en kunnen) ipv
de vraag (dit is wat deze doelgroep al kan en dit zijn hun behoeften). Daardoor
wordt onvoldoende ingespeeld op (1) de behoeften en (leer)kenmerken van de
volwassenen met ervaring en (2) de praktijk
• Gelukkig gebeurt er al veel om tot meer maatwerk te komen en andere frustraties
weg te nemen, zoals:
- stroomlijnen toetsing, assessments en gelijktrekken landelijke afspraken
omtrent zij-instroom (LOBO)
- Landelijk harmoniseren EVC-beleid (LOBO en ADEF)
- Landelijk verbreden van het werken volgens de uitgangspunten van het
Experiment Leeruitkomsten (lerarenopleidingen)
• Bovenstaande initiatieven zijn noodzakelijk om het onderwijs beter aan te sluiten
op volwassenen met ervaring, maar ze zijn op zichzelf onvoldoende. Zolang de
opleiding voor zij-instromers wordt gebaseerd op de bestaande opleidingen gericht op de adolescent en de benodigde kennisbasis - blijft het risico groot dat
volwassenen met ervaring gefrustreerd afhaken.
• Wat mist is een didactiek ontworpen voor volwassenen met ervaring
(andragogie). Hier wordt onder verstaan: hoe onderwijs wordt gegeven, en het gaat
daarmee over interactie en communicatie, leer-en werkvormen, leerdoelen en
lesstof en toetsing

Voorgestelde oplossing - pilot:
• Doel:
- Gedeelde expertise opbouwen t.a.v. volwassenonderwijs
- Komen tot een didactisch referentiekader voor de leer- en werkcontext
waar alle pabo’s, opleidingsscholen en toegepaste en toekomstige
onderwijsontwikkelingen aan kunnen worden getoetst
- Dit referentiekader gebruiken om aanbevelingen te doen voor benodigde
verbeteringen in betrokken opleidingstrajecten
• Opzet:
- Samenstellen ontwikkelgroep: beroepsgroep (leraren,
zij-instromers), deeltijdcoordinatoren, begeleiders opleidingsscholen,
volwassenonderwijsexperts
- Maandelijkse bijeenkomsten + ontwikkelen in de praktijk
- Per kwartaal toetsing / evaluatie klankbordgroep
• Scope: po (leer-werk context, dus zowel opleidingen als opleidingsscholen);
looptijd: 3 jaar
• Uitgangspunten:
- Voor en door zij-instromers
- Iteratieve ontwikkeling kader / verbeteringen; agile opzet (sprints, continue
feedback, combineren verschillende expertise, directe toepassing praktijk ter
ontwikkeling “product’)
- Kennisdeling: ook niet betrokken trajecten moeten gebruik kunnen maken van
de opgedane lessen / het kader wordt bij alle po-opleidingen / scholen ingezet

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

31

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Toelichting
Samenvatting

Zij-instroom [7/9]

Leeswijzer

Toelichting Pilot Integrale begeleiding - employee journey28
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Kernboodschap: Om bij te dragen aan het behoud van leraren binnen de
verschillende ontwikkelingsfases is het cruciaal een infrastructuur in te richten
voor de begeleiding over de keten heen van de verschillende doelgroepen (zowel
potentials als voltijd studenten (havisten, vwo’ers, mbo’ers), deeltijd studenten,
zij-instromers -volwassenen met ervaring en startbekwame leraren).
Probleem:
• Leraren (-in-wording) haken nu soms voortijdig af, mede omdat hun
begeleiding tekortschiet.
• Deze begeleiding is op dit moment versnipperd en zonder regisseur
georganiseerd: per route/ traject krijgen deelnemers te maken met verschillende
partijen die ieder een eigen rol spelen in de begeleiding en opleiding, van
oriëntatiefase tot en met de inductiefase als leraar. Er is geen partij die de
begeleiding “over de keten heen” (van oriëntatiefase naar startbekwaam naar
vakbekwaam) regisseert. Dit wordt gemist. Als leraar(-in-wording) ben je
zelf degene die die regisseursrol moet vervullen. Er moet met alle betrokken
partijen nagedacht worden over hoe een doorlopende lijn kan ontstaan,
vanuit een gezamenlijk verantwoordelijkheidsgevoel, en vanuit een gedeelde
verantwoordelijkheid.
• De beroepsgroep is nauwelijks betrokken bij de inrichting van de begeleidings­
systematiek
• De huidige infrastructuur van Samen Opleiden & Professionaliseren (SO&P)
heeft een sterke focus op de initiële opleiding. Al langer bestaat de wens om een
doorlopende lijn te creëren, waar ook de professionalisering van startende leraren
onderdeel van uitmaakt.

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

32

Voorgestelde oplossing - pilot:
Doel:
• Beperken van uitval binnen de verschillende ontwikkelingsfases, door
gestructureerd in te zetten op instroom én behoud van leraren(-in-wording)
• Ontkokering van de begeleidingsketen
• Resultaat: een infrastructuur voor begeleiding over de verschillende fases (van
oriëntatie tot startbekwaam tot vakbekwaam) heen, gedifferentieerd naar
de behoeften van de verschillende doelgroepen (zowel potentials als voltijd
studenten (havisten, vwo’ers, mbo’ers), deeltijd studenten, zij-instromers en
startbekwame leraren) en geregisseerd over de betrokken partijen (scholen,
opleidingen, beroepsgroep) heen.
Opzet:
• Richt een infrastructuur voor begeleiding in, geregisseerd en opererend over de
betrokken partijen (scholen, opleidingen, beroepsgroep) heen
• Deze infrastructuur faciliteert een succesvolle “Employee Journey”: de doelgroep/
het individu staat centraal en de begeleiding sluit naadloos aan bij de stappen
die de leraar(-in wording) onderneemt tijdens zijn route/ traject tot en met de
inductiefase.
• Onderdeel van deze infrastructuur wordt persoonlijke begeleiding en coaching
van potentiele leraren van oriëntatie tot en met vakbekwaam en het bieden van
een peer-netwerk.
• De begeleiding wordt gedifferentieerd naar de verschillende doelgroepen in
de verschillende fases. Elke doelgroep vraagt om een andere invulling van de
begeleidingssystematiek (zowel potentials als voltijd studenten (havisten,
vwo’ers, mbo’ers), deeltijd studenten, zij-instromers, en startbekwame leraren)
kennen andere begeleidingsbehoeften en ondernemen andere stappen
om van oriëntatie naar startbekwaam naar vakbekwaam te komen. Deze
begeleidingssystematiek moet zo ingericht worden dat de leraar(-in wording) in
de verschillende ontwikkelingsfases centraal staat en de begeleiding naadloos
aansluit bij de stappen die de leraar(-in wording) onderneemt gedurende zijn
gehele ontwikkeling.

28 D
 it voorstel voor de pilot “integrale begeleiding - employee journey” is deels ontstaan
en besproken in een gesprek met de minister van OCW, het Lerarencollectief en het LOBO
in juni 2020.

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Scope:
• Primair onderwijs
• Aansluiting op de partnerschappen uit Samen Opleiden & professionaliseren
(SO&P).
• Start in beperkt aantal regio’s (waarin bijvoorbeeld een dergelijke
infrastructuur al reeds (deels) is aangelegd, vanuit het construct Samen opleiden
en professionaliseren)
• Doelgroepen: zowel potentials als voltijd studenten (havisten, vwo’ers, mbo’ers),
deeltijd studenten, zij-instromers en startbekwame leraren

Uitgangspunten:
• Individu staat centraal; de systematiek wordt ingericht op basis van hun
“employee journey”
• De beroepsgroep wordt expliciet betrokken in de inrichting van de infrastructuur;
zo wordt deze infrastructuur gebaseerd op een gedeelde visie vanuit de
beroepsgroep, de opleidingen en de scholen.
• De regionale structuur moet faciliterend zijn aan begeleidingsstructuur
(bijvoorbeeld koppeling met programmabureau/regionaal loket)
• Om goed te kunnen leren van de succesfactoren is het belangrijk om vanuit een
evidence-based aanpak te werken: parallel aan het inrichten van de infrastructuur
wordt onderzoek verricht naar de werking van de infrastructuur en het
inrichtingsproces.
• Neem de lessen van het Engelse initiatief NowTeach (meer hierover in pilot
“NowTeach”) t.a.v. een goede begeleiding en het bieden van een peer-netwerk
mee in de inrichting van de begeleiding

Toelichting
Samenvatting

Zij-instroom [8/9]

Leeswijzer

Toelichting Pilot “NowTeach”
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Kernboodschap: Om een potentieel verrijkende en nu onderbenutte doelgroep van
zij-instromers die de overstap maken in een van de laatste fases van hun carrières
beter te werven, begeleiden en behouden, moet een initiatief worden opgericht die
de succesfactoren van het Engelse initiatief “Now Teach” in Nederland in de praktijk
brengt.
Probleem:
- Volwassenen met (veel) ervaring die overwegen om de overstap naar het
onderwijs te maken, haken af / doen het niet omdat:
- ze niet weten waar te beginnen (geen bos meer door de bomen, te veel
obstakels);
- in het traject onvoldoende begeleid worden op hun specifieke vragen
(bijv: financiële overwegingen, het maken van een overstap op 50+ leeftijd
(transformatie van professionele identiteit), balanceren van werk-privé
verantwoordelijkheden);
- zich alleen voelen komen te staan – groot contrast met voorgaande ervaring
- Deze doelgroep blijft zo onderbenut voor het onderwijs, terwijl het een
doelgroep is die een verrijking van het onderwijs kan betekenen.

NowTeach in een notendop:
• Onafhankelijke organisatie: NowTeach is een charity in Engeland die mensen
met een succesvolle carrière werven, selecteren en begeleiden als zijinstromer
in het voortgezet onderwijs. Ze ontvangen daartoe gemixte financiering: een
deel wordt bijgedragen door de Ministry of Education, een deel van hun fondsen
ontvangen ze via particuliere en private donateurs en ook de scholen waar de
zij-instromers werkzaam zijn betalen een klein aandeel. Hun doel is om deze
doelgroep zo te begeleiden dat ze behouden blijven voor het onderwijs, die met
hun ervaring zowel de kinderen als de scholen kunnen verrijken. Ze treden daarbij
op (1) als (onafhankelijke) mediator tussen de zij-instromer, de school en de
opleiding, (2) dienen de zij-instromer als persoonlijke gids gedurende hun totale
traject (van oriëntatie tot en met inductie) en (3) faciliteren een peer-netwerk voor
de zij-instromers, zodat ze als onderdeel van een groep gelijkgestemden hun
ervaringen kunnen uitwisselen ten behoeve van hun ontwikkeling.
• Specifieke doelgroep: de gemiddelde leeftijd van “hun” zij-instromers is 50 jaar;
sinds 2016 hebben ze meer dan 200 zij-instromers begeleid, startend in omgeving
Londen en uitbreidend naar de rest van Engeland.
• Partnerschappen: ze zijn gepartnerd met ±50 middelbare scholen en ±8 opleiders.
Een deel hiervan staan in achterstandswijken, waar deze specifieke doelgroep
potentieel enorm kan bijdragen aan de kwaliteit van het onderwijs door hun
elders opgedane ervaring
• Succesfactoren: hun uitval-percentage is twee keer zo laag als het landelijke
gemiddelde omdat ze:
- Een programme manager bieden die de zij-instromer bij iedere stap begeleidt
- Sterke partnerschappen met scholen en opleidingen hebben opgebouwd die
deze specifieke doelgroep goed kunnen verwelkomen
- Een peer-netwerk faciliteren waardoor de zij-instromers structureel van
elkaar en andere cohorten kunnen leren en zij zich minder alleen voelen in
hun trajecten

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

33

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Voorgestelde oplossing - pilot:
• Doel: start een initiatief gebaseerd op het Engelse “NowTeach” om volwassenen
met veel ervaring te werven, begeleiden en behouden voor het (voortgezet)
onderwijs
• Doelgroep: professionals die in een van de laatste fases van hun carrières de
overstap naar het onderwijs overwegen en daarin begeleiding zoeken
• Opzet pilot:
- Richt een organisatie / begeleidingsteam op dat zich specifiek richt op het
werven en begeleiden van deze doelgroep. Start met een pilot in een stad
(bijvoorbeeld Amsterdam).
- Aanbod organisatie / aanpak:
 Ketenoverstijgend: deze (onafhankelijke) organisatie ontzorgt de
ketenpartners door de regie te nemen en de zij-instromers door hun
trajecten heen te loodsen
 Doelgroep centraal, van begin tot eind: de (potentiele) zij-instromer heeft
één aanspreekpunt, een gids die haar/hem helpt bij het maken van keuzes,
voorbereidt op en begeleidt in hun overstap
 Bieden van netwerk: faciliteer een netwerk voor deze specifieke doelgroep;
een groep om bij te horen en je zorgen / goede voorbeelden mee te delen ten
behoeve van je ontwikkeling tot leraar
• Scope: start in het voortgezet onderwijs
• Aansluiting bij: Deze pilot kan worden gezien als een doorontwikkeling van het
Convenant Aan de slag voor de klas
• Uitgangspunten:
- Benut de inzichten van NowTeach
- Doe klein, denk groot: parellel aan ontwikkeling pilot in bijvoorbeeld
Amsterdam kijken hoe dit kan worden uitgebreid / ingezet in en naar het
primair onderwijs. We werken toe naar zij-instroom als structurele instroom.
Daar hoort ook een structurele transitiefase bij en organisaties die dat
ondersteunen.

Toelichting
Samenvatting

Zij-instroom [9/9]

Leeswijzer

Definitie zij-instroom
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Zij-instroom is een breed omvattend begrip. We kennen namelijk verschillende
soorten zij-instromers: zij-instromers in beroep en zij-instromers in brede zin.
Elk type zij-instromers heeft een specifieke route.
Zij-instromers in beroep:
Zij-instroom in beroep (ZiB) is één van de mogelijke routes voor mensen die al een
andere ho-opleiding hebben afgerond, om in het onderwijs als bevoegd leraar aan
de slag te mogen. Zij-instroom in beroep is vastgelegd in het Besluit zij-instroom
leraren primair en voortgezet onderwijs en in de Wet (WPO, WEC, WVO, WEB en
WHW). Zij-instromers in beroep volgen geen reguliere lerarenopleiding, maar een
scholingstraject op maat, dat past bij de kennis en ervaring die zij al hebben. Zij
volgen daarmee ook geen formele ho-opleiding, maar contractonderwijs. Voor deze
groep is geen studiefinanciering beschikbaar, maar wel de subsidieregeling. Dit
traject duurt maximaal twee jaar. Zij-instromers in beroep hebben vanaf de start
een baan in het onderwijs als leraar.
De route zij-instroom in het beroep staat los van andere routes naar het leraarschap.
Deze route heeft een eigen financiering en een eigen status. Zij-instromers in beroep
krijgen een zij-instroom getuigschrift in plaats van een bachelordiploma.
Zij-instromers in brede zin:
Een zij-instromer in brede zin is een persoon, vaak met opleiding en werkervaring in
een andere sector dan de onderwijssector, zonder relevante lesbevoegdheid, die
leraar wil worden in het po, vo of het mbo. Deze zij-instromer kan zelf kiezen om zijn
bevoegdheid te behalen middels het volgen van een (verkorte maatwerk) deeltijd
lerarenopleiding of een duale lerarenopleiding, die opleidt tot het verkrijgen van een
bevoegdheid om les te geven in een school of instelling. Zij-instromers in brede zin
zijn studenten binnen de lerarenopleiding. Zij-instromers in brede zin lopen stage
binnen het onderwijs. Ook betalen zij collegegeld. Zij-instromers in brede zin
kunnen geen aanspraak doen op de Regeling subsidie zij-instroom..

Geschreven
toelichting

34

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Toelichting
Samenvatting

Organisatie aanpak tekorten [1/2]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Richt een taskforce in voor regie en slagkracht en intensiveer
de aanpak vanuit een gezamenlijke visie en meerjarenaanpak

Er wordt hard gewerkt maar regie op de aanpak en
onderling vertrouwen ontbreken

Er is afgelopen jaar veel in gang gezet, het animo om leraar te worden groeit
en er is draagvlak voor de keuze voor een regionale aanpak. De tekorten lopen
echter verder op zowel kwantitatief als kwalitatief. De huidige aanpak is nog te
versnipperd, te vrijblijvend en te beperkt. Daardoor gaat implementatie te langzaam
en is de aanpak nog niet voldoende effectief. Er is dan ook fors meer nodig om de
problematiek effectief en structureel aan te pakken. Het vraagt intensivering van de
aanpak op basis van een gezamenlijke visie en meer daadkracht en regie.

Door veel partijen landelijk en in de regio’s wordt er hard gewerkt maar er is
weinig sturing en regie op de aanpak. In de bouwstenen voor succes geef ik aan
dat vertrouwen het fundament is van iedere samenwerking maar dat ik in de
gesprekken heb gemerkt dat er op dit moment weinig vertrouwen bestaat tussen de
verschillende onderwijspartijen als het gaat om ieders intenties en de inhoud van de
onderwijsagenda. Het gevolg is dat er onvoldoende daad- en slagkracht is voor een
effectieve aanpak.

De aanpak wordt ondersteund maar is niet gebaseerd
op een gezamenlijke visie en meerjarenplan

De aanpak is versnipperd

De huidige aanpak met de zes lijnen en uitvoering in de regio wordt ondersteund
door de landelijke en regionale partijen maar er ontbreekt een gezamenlijk beeld
van waar naartoe wordt gewerkt, welke stappen gezet worden om daar te komen
en wie daarbij welke rol heeft. Hierdoor hebben de partijen aan de landelijke tafel,
waar de aanpak van de tekorten op landelijk niveau wordt afgestemd, onvoldoende
basis om effectief en slagvaardig te kunnen zijn.29
Door het ontbreken van een gezamenlijke visie en meerjarenplan worden er
weliswaar vele verschillende initiatieven in gang gezet, maar zonder samenhang
en duidelijke gemeenschappelijke richting. Hierdoor gaat te veel tijd verloren met
praten en te weinig met doen. Ook wordt er te weinig structureel op landelijk niveau
geleerd (van wat wel en niet werkt in de (regionale) aanpakken). Met als gevolg te
weinig tempo en uiteindelijk het risico dat de gewenste resultaten (het oplossen van
tekorten) onvoldoende worden bereikt.

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

35

29 Aan de landelijke tafel nemen deel: de PO-Raad, de VO-raad, de MBO Raad, de VH,
de VSNU, de AVS, het CNV, de FvOv, het Vervangings- en participatiefonds, de G4, MOCW
en MBVOM (vz)

Dat er te weinig slagkracht is en rollen door elkaar heenlopen wordt versterkt
door de versnipperde aanpak van de tekorten. Verschillende partijen stimuleren
en ondersteunen min of meer los van elkaar de (regionale) aanpak: de arbeids­
marktfondsen voor het po, vo en het mbo, de sectororganisatie en het ministerie
van OCW.
De arbeidsmarktfondsen in het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en sinds dit
jaar ook het middelbaar beroepsonderwijs ontvangen subsidie van het ministerie
van OCW om de regionale aanpak te stimuleren en ondersteunen. Daarmee
stuurt OCW ook op de uitvoering. De fondsen worden daarnaast ook aangestuurd
en bekostigd door de sociale partners. Dit zijn immers de expertisecentra van
de werkgevers en werknemers in het onderwijs. Buiten de complexiteit in de
aansturing betekent dit ook dat er verschillen in activiteiten tussen de sectoren
zijn die onderling afgestemd moeten worden. In het onderwijsveld blijken de
fondsen bovendien lang niet bij alle besturen goed bekend te zijn. Zij zijn geneigd
in eerste instantie naar de raden te kijken. Hierdoor missen zij soms waardevolle
instrumenten die ingezet kunnen worden bij de regionale aanpak van de tekorten.
De uitvoering van het convenant Aan de slag voor de klas, gericht op het stimuleren
en begeleiden van medewerkers van banken en verzekeraars om over te stappen
naar een baan in het onderwijs, wordt gestimuleerd en ondersteund door een
werk- en stuurgroep bestaande uit de raden en vertegenwoordigers van banken
en verzekeraars. Het CAOP, dat ook de uitvoering van de arbeidsmarktfondsen
verloopt, ondersteunen de werk- en stuurgroep. Vanuit deze opzet is er echter
onvoldoende verbinding met de regio’s waar de matching en begeleiding naar de

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

scholen moet plaatsvinden. Ondersteuning door het CAOP, van waaruit ook de
regionale ondersteuning geboden wordt, helpt wel maar is niet voldoende voor een
effectieve en slagvaardige aanpak.
Naast deze versnippering in de aanpak van de tekorten is er ook een aparte
structuur voor het beleid, de afstemming en ondersteuning van het traject Samen
opleiden en professionaliseren. Via dit traject worden, net als bij de aanpak van de
tekorten schoolbesturen en opleidingen gestimuleerd regionaal samen te werken
op het gebied van de arbeidsmarkt, in dit geval rond de opleiding. Op landelijk
niveau bestaat voor dit traject ook een aparte overlegstructuur, naast de landelijke
tafel.
De versnippering van de aanpak geldt ook voor de interne organisatie bij OCW.
Het lerarenbeleid en de aanpak van tekorten is verspreid over een groot aantal
directies, deels georganiseerd naar sector (primair- en voortgezet onderwijs, middel
beroepsonderwijs en hoger- en wetenschappelijk onderwijs) en deels naar functie
(Kennis, Communicatie, Financieel economische zaken en Emancipatie), die worden
aangestuurd vanuit twee directeuren-generaal (één voor primair- en voortgezet
onderwijs (DGPV en is coördinerend voor lerarenbeleid) en één voor Hoger
onderwijs, Beroepsonderwijs, Wetenschap en Emancipatie (DGHBWE)).

De aanpak is onvoldoende fact-based
Voor de aanpak is geen sturingsinformatie geformuleerd: de verschillende
maatregelen en initiatieven die vallen onder aanpak worden niet (overkoepelend)
gemonitord en/of voldoende gekoppeld aan de beweging op de tekorten. Het is
daarom lastig om de aanpak en de resultaten te volgen en eventueel bij te sturen.

De aanpak is te beperkt in geld, capaciteit en scope
Zowel op landelijk niveau, bij de ondersteuning en op regionaal niveau is er (te)
weinig capaciteit en geld voor een effectieve aanpak. Ook is de scope te beperkt;
een aantal onderwerpen wordt teveel onderbelicht. Voor een deel komt dit door de
inefficiëntie van de versnipperde aanpak. Het oplossen daarvan helpt maar is naar
verwachting niet voldoende om tot een effectieve aanpak te komen.

Toelichting
Samenvatting

Organisatie aanpak tekorten [2/2]

Leeswijzer

Waarom is intensivering van de aanpak nodig?
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Tekorten lopen kwantitatief en kwalitatief op: kwetsbare leerlingen zwaarst getroffen
Intensivering van de aanpak is nodig omdat uit de ramingen van OCW en uit de
analyses van de grote steden in het primair onderwijs (G4 plus Almere) blijkt dat de
tekorten toenemen30. Bovendien raken de tekorten vooral kwetsbare leerlingen in
achterstandswijken, op scholen voor speciaal basisonderwijs en het (voortgezet)
speciaal onderwijs. Als we niet willen dat de kwaliteit van onderwijs afhankelijk
is van waar een kind naar school gaat, is intensivering van de landelijke (en de
regionale) aanpak nodig.
De huidige aanpak is niet toereikend om problematiek aan te pakken
De huidige aanpak is niet toereikend om de huidige problematiek aan te pakken
omdat er onderwerpen onderbelicht zijn (scope te beperkt), de aanpak versnipperd
is en er onvoldoende geld en capaciteit beschikbaar is.

Richt een taskforce in voor regie en slagkracht die aanpak
intensiveert vanuit een gezamenlijke visie en aanpak
Om tot een effectieve aanpak te komen is meer slag- en uitvoeringskracht nodig,
een gezamenlijke visie van waaruit gewerkt wordt, op basis van actuele feiten
en cijfers uitgewerkt in een integrale meerjarenaanpak met duidelijke doelen,
tijdslijnen ondersteund door sturingsinformatie, heldere mandaten, expliciete
rolverdeling en rolvastheid van betrokken partijen. Dat alles vanuit het gezamenlijke
belang van voldoende en goed personeel om aan alle leerlingen goed onderwijs te
bieden.
Er zijn verschillende voorbeelden verkend om tot een voorstel voor de intensivering
van de aanpak te komen. Er is gekeken naar programma’s binnen onderwijs (aanpak
vsv, passend onderwijs en curriculum) en buiten onderwijs (tekorten zorg, nationaal
programma regionale energiestrategie en het nationaal programma Groningen).
Op basis daarvan kom ik tot het volgende voorstel.

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

36

30 Tekorten in po lopen bij ongewijzigde omstandigheden op naar 1970 fte in 2024
­bovenop huidige tekort en in vo naar 1300 fte (zie ook Kamerstukken 2019-2020, 27 923,
nr. 387. De analyses van de G4 plus Almere zijn te vinden in de noodplannen,
zie www.aanpaklerarentekort.nl.

Kom tot een gezamenlijke aanpak: taskforce en een programmabureau
Richt een taskforce in, een kleine, slagvaardige kerngroep die fungeert als
opdrachtgever en die de kaders voor de aanpak vaststelt, en een bredere
adviesgroep. In deze adviesgroep zitten in ieder geval vertegenwoordigers
vanuit de beroepsgroep en van regionale verbanden.
De taskforce benoemt een onafhankelijk voorzitter en stelt een kwartiermaker
(en beoogd programmadirecteur) aan om tot een geïntensiveerde aanpak te
komen voor vier jaar. Deze periode is naar verwachting nodig om tot een landelijke
dekkende structuur te komen voor samenwerking op de onderwijsarbeidsmarkt,
om (innovatieve) projecten te initiëren en implementeren gericht op bijvoorbeeld
de ‘ketenaanpak’ (zij-)instroom.
Zorg ervoor dat het programmabureau per januari 2021 van start kan gaan. Op dat
moment loopt de huidige ondersteuning door arbeidsmarktfondsen af. Een eerste
schatting van de kosten voor het programmabureau zijn € 1,5 miljoen op jaarbasis.
Dit is exclusief de kosten voor de projecten / pilots die onder het programmabureau
komen.
Stel een gezamenlijke visie op en een meerjarenplan
De onafhankelijk voorzitter krijgt de opdracht om samen met de landelijke partijen een
visie op te stellen, een meerjarenplan op te stellen, inclusief programmastructuur,
procesinrichting en besluitvorming en om een programmabureau in te richten.
Daarbij moet in het bijzonder aandacht zijn voor de betrokkenheid en deelname
vertegenwoordigers uit het veld, die dagelijks actief zijn in de onderwijspraktijk.
Wat betreft het doel en de opdracht van het meerjarenprogramma (onder regie
van de taskforce en uitgevoerd door het programmabureau) wordt het volgende
voorgesteld:
• Werk de regionale samenwerking verder uit (zie ook de regionale aanpak) en kom
tot een landelijk dekkend netwerk onderwijsarbeidsmarkt waarin de regionale
aanpak tekorten en Samen opleiden en professionaliseren samen komen. Betrek
hier ook de aanpak tekorten in de G4 en de geïntensiveerde aanpak in het primair
onderwijs voor de G4 en Almere bij.

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

• Laat het programmabureau de uitvoering van het convenant Aan de slag
overnemen en werk dit verder uit. Zorg voor verbinding van het landelijk
opgestelde convenant naar de uitvoering in de regio’s en verbreed de aanpak
naar het (regionale) bedrijfsleven.
• Initieer en implementeer (innovatieve) projecten, zoals de flexibiliseringstrajecten
bij de lerarenopleidingen (rond onder meer de eerder verworven competenties
en het werken met leeruitkomsten), de pilots benoemd in het onderdeel
(zij-)instroom: 1) volwassenenonderwijs, 2) ‘employee journey’ en 3) Now Teach.
Maar ook projecten gericht op de aanpak van de tekorten in het sbo en (v)so, de
tekortvakken in het vo, en het uitrollen van cross-mentoring programma voor
schoolleiders..
• Kennis delen, knelpunten in kaart brengen en oplossen, succesvolle
voorbeelden opschalen.
• Het ontwikkelen van dataset/ sturingsinformatie om ontwikkelingen te
kunnen volgen.
De commissie Zevenbergen komt in het voorjaar van 2021 met een advies over
de bevoegdheden en opleiding van leraren. Onderdeel van het advies zijn naar
verwachting ook pilots gericht op het anders opleiden. Benut de structuur die wordt
ingericht voor de onderwijsarbeidsmarkt (inclusief aanpak tekorten) ook voor de
uitwerking en implementatie van het advies van deze commissie.
Laat het landelijke programma monitoren
Via het programmabureau kan onderzoek worden uitgezet om ontwikkelingen
in de regio’s te onderzoeken. Vraag een externe partij om de aanpak op landelijk
niveau, met het programmabureau te monitoren en evalueren.
Stroomlijn lerarenbeleid en aanpak tekorten ook binnen OCW
Pak ook de huidige versnippering binnen het ministerie van OCW aan nadat de
taskforce en het programmabureau zijn ingericht.

Toelichting
Samenvatting

Onderbelichte onderwerpen

Leeswijzer

Waarom is meer aandacht voor deze onderwerpen belangrijk?
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

De veel-koppigheid van de tekorten maakt het een complex probleem dat
verschillende onderwerpen op verschillende manieren raakt. Een aantal
onderwerpen wordt onderbelicht in de aanpak terwijl er wel breed gedragen
erkenning is van deze onderwerpen en de urgentie. Wanneer er onvoldoende
aandacht aan deze onderwerpen wordt besteed, zal de aanpak als totaal naar
verwachting onvoldoende effect hebben, ofwel het probleem van het ‘lerarentekort’
niet worden opgelost. Dat wordt duidelijk met een onderwerp als behoud van
zittende leraren. Inzetten op instroom van nieuwe leraren is goed en nodig, maar
wanneer niet ook wordt gewerkt aan het verlagen van uitstroom door bijvoorbeeld
gericht te werken aan de aanpak van de werkdruk, aantrekkelijke loopbaanpaden en
(strategisch) personeelsbeleid zal het verhogen van de instroom uiteindelijk dweilen
met de kraan open zijn en de tekorten niet oplossen.

Betrekken beroepsgroep
De beroepsgroep, de leraren, maar ook schoolleiders worden weinig tot niet
(structureel) betrokken bij de gehele aanpak (zowel landelijk als in de regio’s). Ook is
bij de ontwikkeling en vormgeving van de opleidingen voor nieuwe leraren geen
structurele rol voor de beroepsgroep ingericht. Dat terwijl zij de experts zijn in hun
vak en bovendien de dagelijkse realiteit ervaren. Hun betrokkenheid bij de aanpak
van de tekorten (in de regio) en bij het inrichten en (door)ontwikkelen van de
opleidingstrajecten moet structureler en groter. Zodat er oplossingen worden
bedacht die daadwerkelijk aansluiten en draagvlak vinden bij de praktijk.

Rol schoolleiders en schoolleiderstekort
Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Onderbelicht is het sluipende tekort aan schoolleiders. Cijfers zijn niet bekend maar
naar verwachting zal de komende jaren (o.a. door pensionering) het tekort aan
schoolleiders fors groeien31. Een schoolleiderstekort zal op zijn beurt weer grote
impact hebben op het verder oplopen van het lerarentekort en de kwaliteit van het
onderwijs. De schoolleider speelt immers een cruciale rol in de school: voor de
leerlingen, het personeel en de onderwijskwaliteit. Scholen waar veel wisselingen
zijn van schoolleiders, of waar geen schoolleider is hebben vaak nog meer te
kampen met tekorten en hoog personeelsverloop. Uit een recente verkenning naar
de vertrekredenen van leraren in het primair onderwijs blijkt tevens dat de wijze

Geschreven
toelichting

31 Ecorys (2020) In-, door- en uitstroom van schoolleiders.

37

waarop leiding wordt gegeven op school een van de belangrijkste pushfactoren is
voor leraren om van baan te veranderen32. Het vak van schoolleider moet derhalve
aantrekkelijk zijn en schoolleiders moeten goed worden toegerust op hun brede en
complexe taak, inhoudelijk, qua waardering en ondersteuning. Op dit moment heeft
een gerichte aanpak voor het werven (ook vanuit buiten het onderwijs via
zij-instroom) en behouden van schoolleiders in de vele plannen weinig tot geen
plek.

Tekortvakken vo
In het vo is problematiek anders (vakspecifiek) en minder zichtbaar. Toch heb je
in het vo ook nu al te maken met tekortvakken die naar verwachting de komende
jaren alleen maar toenemen. Dit tekort concentreert zich voor het grootste deel
bij de vakken wiskunde, natuurkunde, Duits, Frans, scheikunde, klassieke talen en
informatica33. De meeste aanbevelingen en bevindingen uit dit rapport zijn ook
direct toepasbaar voor het vo, maar het is tot nu toe een onderbelicht onderwerp in
de aanpak tekorten in het onderwijs.

Gerichte aanpak kwetsbare groepen
Specifieke problemen vragen specifieke aandacht: tekorten op scholen met veel
kwetsbare leerlingen, het speciaal basisonderwijs en het (voortgezet) speciaal
onderwijs vragen speciale aandacht omdat deze zwaarder worden getroffen door
de tekorten. Recent onderzoek ondersteunt de geluiden dat scholen in de G4 met
de meeste achterstandsleerlingen het zwaarst worden getroffen. Regio’s hebben
binnen de subsidieregeling de ruimte om (extra) aandacht te besteden aan
specifieke scholen. Er worden echter (nog) weinig specifieke activiteiten ingezet om
de tekorten op deze scholen aan te pakken. Zowel landelijk als regionaal zijn
afspraken nodig over specifieke activiteiten voor de aanpak van de tekorten in het
(v)so en op scholen met veel achterstandsleerlingen. Dit geldt met name voor grote
steden als Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Utrecht en Almere.

Behoud
Binnen de regionale aanpak richten de regio’s zich in eerste instantie vooral op het
vergroten van de instroom, zowel via de reguliere opleiding als via zij-instroom. In
mindere mate worden activiteiten in gang gezet om personeel te behouden van
personeel. Inzetten op instroom van nieuwe leraren is goed en nodig, maar wanneer
niet ook wordt gewerkt aan het verlagen van uitstroom door bijvoorbeeld gericht te
werken aan de aanpak van de werkdruk, aantrekkelijke loopbaanpaden en
(strategisch) personeelsbeleid zal het verhogen van de instroom uiteindelijk dweilen
met de kraan open zijn en de tekorten niet oplossen.

32 Arbeidsmarktplatform Primair Onderwijs (2020), Wat drijft de mobiele leraar?
Verkenning naar de vertrekredenen van leraren in het primair onderwijs, p. 5

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

33 Kamerstukken 2019/20, 27 923, nr. 388

Toelichting
Samenvatting

Bouwstenen voor succes

Leeswijzer

Er is een aantal onderwerpen dat als bouwstenen onder de aanpak tekorten ligt. De
mate waarin deze worden geadresseerd beïnvloedt mede het succes van de aanpak.
Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Focus in onderwijsagenda
Voor succes is het noodzaak dat de aanpak tekorten (top)prioriteit krijgt. Te veel
prioriteiten op de onderwijsagenda leidt tot een gebrek aan focus en gaat ten koste
van de effectiviteit. Er gebeurt zo enorm veel in het onderwijs en er zijn veel parallelle
projecten, werkstromen en initiatieven, waar vaak dezelfde partijen met elkaar aan
tafel zitten. Te veel prioriteiten maakt het soms inefficiënt en onoverzichtelijk. Ook
voor scholen is het van belang dat ze niet overladen worden. Te veel prioriteiten
leidt er vaak toe dat nergens echt meters worden gemaakt en onvoldoende
resultaat bereikt wordt. Voor urgente vraagstukken als het lerarentekort maar
ook bijvoorbeeld kansengelijkheid is dat zeer onwenselijk. Mijn aanbeveling is
om meer focus aan te brengen en de gezamenlijke onderwijsagenda te richten op
maximaal drie prioriteiten tegelijkertijd, waar de aanpak tekorten er een van is.
Andere prioriteiten zouden bijvoorbeeld de verbetering van de onderwijskwaliteit
en het vergroten van de kansengelijkheid kunnen zijn. Een heldere focus en een
gezamenlijke visie zorgt bovendien voor verbinding tussen alle partijen.

Adresseer salariskwestie po
Door veel partijen waarmee ik heb gesproken wordt gedeeld dat de kwestie rondom
de salariskloof tussen po en vo een issue is dat partijen momenteel verdeelt. Ook
wordt erkend dat het oplossen van de salariskloof – door de veel-koppigheid
van het probleem van het lerarentekort - niet de panacee is voor alles. Voor het
oplossen van het hele lerarentekort is meer nodig. Echter het speelt wel degelijk
een rol doordat het van invloed is op het gevoel van waardering voor en erkenning
van de onderwijsprofessional en op de aantrekkelijkheid van het vak. Ook blijkt dat
in sommige regio’s/grote steden, waar tekorten groter zijn en het leven duurder –
gezien de schaarste aan personeel en de vele mogelijkheden op een baan - salaris
een steeds grotere rol speelt in het kunnen aantrekken en behouden van personeel.
Naar hoe de salariskwestie moet worden opgelost heb ik geen onderzoek gedaan,
maar het niet adresseren ervan herbergt een reëel risico dat het een negatieve
impact zal hebben op de aanpak van het lerarentekort.

Herstel fundamentele dialoog
Het voeren van een fundamentele dialoog tussen alle partijen in het onderwijsveld
(inclusief de beroepsgroep) is essentieel om met elkaar samen te werken.
Vertrouwen is het fundament van iedere samenwerking. In mijn gesprekken
heb ik gemerkt dat er op dit moment weinig vertrouwen bestaat tussen de
verschillende onderwijspartijen als het gaat om ieders intenties en de inhoud van
de onderwijsagenda. Het gezamenlijk ontwikkelen van een onderwijsagenda, voor
de komende jaren, met betrokkenheid van alle partijen, oog voor en erkenning
van eigen rol én onderlinge afhankelijkheid en bovenal gericht op het gedeelde
belang van goed onderwijs voor elk kind kan bijdragen aan een groter onderling
vertrouwen. Die dialoog kan zo ook bijdragen aan de aanpak van de tekorten,
waarvoor samenwerking onontbeerlijk is.

Geschreven
toelichting

38

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Samenvatting

Bronnenoverzicht [1/2]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Aa, R. Van Der., Cörvers, F. & Schoon, R. (2017). Met een blik op het verleden.
Een inventarisatie van eerdere projecten en maatregelen ter vermindering van
lerarentekorten in het po, vo en mbo. Den Haag: CAOP

Chin-A-Fat, N., Frankowski, A., Römer, T. & Steen, M. van der. (2019). De leraar
aan tafel. Hoe het ministerie van OCW kan bijdragen aan lerarenbetrokkenheid in beleid.
Den Haag: NSOB

Inspectie van het Onderwijs. (2019, 10 april). De staat van het onderwijs.
Geraadpleegd van https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/
rapporten/2019/04/10/rapport-de-staat-van-het-onderwijs-2019

Aanpak Lerarentekort. (2019, 11 december). Zij-instromers en deeltijdstudenten
delen hun ervaringen.
Geraadpleegd van https://www.aanpaklerarentekort.nl/actueel/nieuws/2019/12/11/
zijinstromers-delen-ervaringen-in-utrecht

Commissie Dijsselbloem.(2008). Tijd voor onderwijs. Geraadpleegd van
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31007-6.html

Inspectie van het Onderwijs. (2020, 22 april). De staat van het onderwijs.
Geraadpleegd van https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/
rapporten/2020/04/22/staat-van-het-onderwijs-2020

Actie Leer Netwerk. (z.d.). Geraadpleegd van https://www.actieleernetwerk.nl/

Commissie Rinnooy Kan (2007). Leerkracht! Geraadpleegd van
https://www.actisadvies.nl/files/media/Rapport_LeerKracht_Advies_van_de_
commissie_leraren.pdf

Arbeidsmarktplatform primair onderwijs. (z.d.). Het onderwijs instromen.
Geraadpleegd van https://arbeidsmarktplatformpo.nl/zij-instroom

Dekkers, M. & Teeuwen, N. (2019). Kloof tussen mens en systeem? Vijf jaar passend
onderwijs en nu verder. Amsterdam: B&T

Arbeidsmarktplatform primair onderwijs. (z.d.). Regionale aanpak tekorten in het PO.
Geraadpleegd van https://arbeidsmarktplatformpo.nl/lerarentekort/subsidieregionale-aanpak-lerarentekort

DNA van de Leraar. (2019, december). Eindrapportage project: ‘Van vakbekwaam naar
bevoegd’. Geraadpleegd van
https://dnavandeleraar.nl/wp-content/uploads/2020/02/Finale-versie-060220-2.pdf

Bekkers, H., Geus, W. de. & Heijsters, L. (2019). Onderzoek naar Amsterdamse keten
zijinstroom. Utrecht: Oberon

DNA van de Leraar. (2020). Adviesrapport: communicatie over zij-instroom – Overheid.
Geraadpleegd van https://dnavandeleraar.nl/wp-content/uploads/2020/02/
Management-Samenvatting-Adviesrapport-Overheid.pdf

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Broecheler, M. & Waelen, J. (2017, november). Een deeltijdopleiding die
aansluit op het leren van (hoogopgeleide) volwassenen. Geraadpleegd van
https://www.marnixacademie.nl/Portals/0/OpenContent/Marnix%20
Whitepaper%20A4_v3.pdf
Casteren, W. van., Essen, M. van., Jansen, B. & Warps, J. (2019, 4 maart).
Tussenevaluatie experimenten vraagfinanciering en flexibilisering deeltijd en duaal
hoger onderwijs. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2019/03/04/tussenevaluatie-experimenten-vraagfinanciering-enflexibilisering-deeltijd-en-duaal-hoger-onderwijs

Evaluatie Passend Onderwijs. (2020). Meerjarig NRO-onderzoeksprogramma Evaluatie
Passend Onderwijs. Geraadpleegd van https://evaluatiepassendonderwijs.nl/
Helms-Lorenz, M., Lans, R. van der., Lugthart, E., Pers, M. van der., Maulana,
R. & Moorer, P. (2020, 21 februari). Eindrapportage begeleiding startende leraren
2014 – 2019. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2020/02/21/begeleiding-startende-leraren-2014-2019
Ingrado (z.d.). Geraadpleegd van https://ingrado.nl

Inspectie van het Onderwijs. (2020, 3 maart). Routes naar het Leraarschap.
Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2020/03/31/routes-naar-het-leraarschap
Kaats, E. & Opheij, W. (2011). Leren Samenwerken tussen organisaties.
Amsterdam: Boom uitgevers Amsterdam
Kneyber, R. & Evers, J. (2013). Het Alternatief. Weg met de afrekencultuur in het onderwijs!
Amsterdam: Boom uitgevers Amsterdam
Kneyber, R. & Evers, J. (2015). Het Alternatief II. De ladder naar autonomie.
Culemborg: Uitgeverij Phronese
Ledoux, G., Kuiper, E., Oomens, M., Bomhof, M. & Wijs, F. de. (2017). Governance in
de samenwerkingsverbanden passend onderwijs. Amsterdam: Kohnstamm Instituut
McKinsey& Company (2020, 22 april) Een verstevigd fundament voor iedereen.
Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2020/04/22/een-verstevigd-fundament-voor-iedereen
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (2013). Lerarenagenda 2013-2020:
de leraar maakt het verschil. Geraadpleegd van https://www.delerarenagenda.nl/
documenten/publicaties/2015/01/01/lerarenagenda-oktober-2013
Nationaal Programma Groningen (2020). Samenwerkingsverband van Rijk, provincie en
gemeenten. Geraadpleegd van https://www.nationaalprogrammagroningen.nl/

Geschreven
toelichting

39

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Samenvatting

Bronnenoverzicht [2/2]

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

NowTeach (z.d.). Our Thinking. Geraadpleegd van https://blog.nowteach.org.uk/

Regioplus (z.d.). Geraadpleegd van https://www.regioplus.nl/home

Onderwijsraad. (2018, 25 mei). Brief lerarentekorten. Geraadpleegd van
https://www.onderwijsraad.nl/publicaties/adviezen/2018/05/28/lerarentekorten

Rijksoverheid. (2018, 14 maart). Actieprogramma werken in de zorg. Geraadpleegd
van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/jaarplannen/2018/03/14/
actieprogramma-werken-in-de-zorg

Onderwijsraad. (2018, 7 juli). Ruim baan voor de leraar. Geraadpleegd van
https://www.onderwijsraad.nl/publicaties/adviezen/2018/11/07/ruim-baan
Onderwijsraad. (2020, 16 april). Advies inzake de gevolgen van de coronacrisis voor
het onderwijs. Geraadpleegd van https://www.onderwijsraad.nl/publicaties/
adviezen/2020/04/16/gevolgen-coronamaatregelen
Onderwijsraad. (2020, 9 juni). Vooruit zien voor jonge generaties. Geraadpleegd
van https://www.onderwijsraad.nl/publicaties/adviezen/2020/06/09/adviesvooruitzien-voor-jonge-generaties

(Zij-)instroom

Overlegraad PO-VO. (2019). Overlegraad PO-VO pleit voor intensiever samenwerken.
Geraadpleegd van https://www.vo-raad.nl/nieuws/overlegraad-po-vo-pleit-voorintensiever-samenwerken

Organisatie

Platform Samen Opleiden & Professionaliseren. (z.d.). VSLS-reflectietool samenwerken.
Geraadpleegd van https://www.platformsamenopleiden.nl/knowledge-item/
reflectietool-samenwerken/

Onderbelichte
onderwerpen

Ploeg, S. Van Der. & Verkennis, N. (2018, 23 januari). Effectmeting Regionale
Transfercentra. Geraadpleegd van https://cms.vfpf.nl/sites/default/files/2019-09/
Effectmeting-2017-Regionale-Transfercentra-in-primair-onderwijs.pdf

Bouwstenen

Raad voor het Openbaar. (2019, 1 april). Essaybundel Regionaal samenwerken! Wie
bepaalt en wie betaalt? Geraadpleegd van https://www.raadopenbaarbestuur.nl/
documenten/publicaties/2019/03/28/essaybundel-regionaal-samenwerken
Regionale Energie Strategie. (2019, juni). Nationaal Programma Regionale
Energiestrategie. Geraadpleegd van https://regionale-energiestrategie.nl/default.aspx

Rijksoverheid. (2019). Commissie Werken in de zorg. Geraadpleegd van
https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-volksgezondheid-welzijnen-sport/organisatie/organogram/diensten-en-instellingen/commissie-werken-inde-zorg
Rijksoverheid. (z.d.). Dossier Voortijdig Schoolverlaten (vsv). Geraadpleegd van
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/vsv
Rinnooy Kan, A. (2018). Verkenning Leraren. Geraadpleegd van
https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-onderwijs-cultuur-enwetenschap/documenten/rapporten/2018/11/13/verkenning-leraren
Sapulete, S. & Vrielink, S. (2020, 24 maart). Onderzoek in-, door- en uitstroom
schoolleiders in het primair onderwijs. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.
nl/documenten/rapporten/2020/03/24/onderzoek-in--door--en-uitstroomschoolleiders-in-het-primair-onderwijs
Schenke, W., Heemskerk, I.M.C.C., Pater, C.J. & Stronkhorst, E. (2020). Uitbreiding van
samen opleiden en professionaliseren. Amsterdam: Kohnstamm Instituut
Schleicher, A. (2018). World Class: How to Build a 21st-Century School System, Strong
Performers and Successful Reformers in Education. Geraadpleegd van
https://doi.org/10.1787/9789264300002-en
Sociaal-Economische Raad. (2017, 17 februari). Advies Regionaal samenwerken:
leren van praktijken. Geraadpleegd van
https://www.ser.nl/nl/Publicaties/regionaal-samenwerken

Geschreven
toelichting

40

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN

Tjipcast045. (2019). Podcast met Christine de Heer en Fred Ruijling over de centrale vraag:
“wat doen basisscholen en hogescholen samen aan het oplossen van het lerarentekort?”
Geraadpleegd van https://tjipcast.nl/
Tweede Kamer der Staten-Generaal. (z.d.). Kamerstukken over lerarenbeleid en aanpak
lerarentekort [dossiernummer 27923]. Geraadpleegd van
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27923
Vereniging Lerarenopleiders Nederland. (2017). Hoofdstuk 2: Samen in de school
opleiden. Kennisbasis Lerarenopleiders, Katern 4.
Geraadpleegd van https://velon.nl/professionalisering/kennisbasis/
Zijlstra, S. (2019). Het kind en de rekening. Een pleidooi tegen liberalisme in het onderwijs.
Amsterdam: Querido

Samenvatting

Leeswijzer

Voorwoord

Opdracht
aanjager

Bevindingen

Regionale
samenwerking

(Zij-)instroom

Samen sterk voor elk kind
is een rapport van Onafhankelijk Aanjager Merel van Vroonhoven
en is gepubliceerd in juli 2020.

Organisatie

Onderbelichte
onderwerpen

Bouwstenen

Geschreven
toelichting

41

EINDCONCLUSIES OVER AANPAK LERARENTEKORT | MEREL VAN VROONHOVEN