Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 567

Oprichting Stichting Antonie van
Leeuwenhoek-terrein (Stichting AL-terrein)

Nr. 2

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 juli 2013
Mede namens de Minister voor Wonen en Rijksdienst informeer ik u over
de ontwikkeling van het Antonie van Leeuwenhoekterrein in Bilthoven.
In 2012 heb ik bericht over de verkoop van het Nederlands Vaccin Instituut
(Kamerstuk 32 589, nr. 5) aan SII (Serum Institute of India). Hierin heb ik
ook aangegeven dat op 2 juli 2012 het Utrecht Science Park, de gemeente
de Bilt, de provincie Utrecht en de staat een intentieverklaring hebben
getekend, die een verkenning behelst inzake de toekomstige ontwikkeling
van het Antonie van Leeuwenhoekterrein in Bilthoven als mogelijke
satelliet van het Utrecht Science Park (USP). Daarnaast heb ik aangegeven
u later te informeren over de definitieve besluitvorming over het
gemeenschappelijk proefdierenlaboratorium (GPL) en over de wijze
waarop de R&D-activiteiten op het gebied van vaccinologie en life
sciences, ook in samenwerking met andere maatschappelijke actoren,
zoals wetenschap en bedrijfsleven, na het vertrek van het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) naar Utrecht Science Park op de
Uithof, op het Antonie van Leeuwenhoekterrein in Bilthoven kunnen
worden versterkt. Omdat deze ontwikkeling ook de afstoting van het
Antonie van Leeuwenhoek-terrein inhoudt door het Rijksvastgoedbedrijf
i.o., is deze brief mede namens de Minister voor Wonen en Rijksdienst.
Ontwikkelingen Antonie van Leeuwenhoek-terrein (ALt)
Op het Antonie van Leeuwenhoek-terrein in Bilthoven zijn thans het RIVM
en Bilthoven Biologicals (BBio) gevestigd. BBio is een dochteronderneming van SII. Naast de gebouwen (kantoren, opslag- en productieruimten, laboratoria, ondersteunende ruimten, woningen en een
parkeerterrein) ligt er op het terrein een grootschalige ondergrondse en
bovengrondse infrastructuur, een gesloten circuit van gas, water, elektra,
riolering etc. waaraan de genoemde opstallen zijn gekoppeld. Het
complex heeft deels een eigen energievoorziening en is volledig omheind

kst-33567-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 567, nr. 2

1

en bewaakt. Mede op grond van deze infrastructurele verstrengeling
beschikt het RIVM nu nog voor het gehele terrein over een integrale
milieuvergunning op hoofdzaken. Recent heb ik bericht het betreffende
vergunninghouderschap te zullen doen overdragen aan een stichting
(Kamerstuk 33 567, nr. 1). Daartoe is op 31 mei jl. de stichting Antonie van
Leeuwenhoek-terrein opgericht; mijn voornemen is de overdracht van het
onderhavige vergunninghouderschap dit jaar nog te realiseren.
In 2011 heb ik besloten het RIVM eind 2018 te verplaatsen naar het Utrecht
Science Park op de Uithof in Utrecht. De Rijksgebouwendienst heeft
aangegeven het Alt complex te zullen afstoten. Bij de verkoop van het NVI
is besloten om SII naast een huurovereenkomst tot 2019, ook de
mogelijkheid te bieden op termijn het noordelijk deel van het terrein te
verwerven, dan wel langdurig (25 tot 30 jaar) te huren.
Op 2 juli 2012 heb ik, namens de Staat, een intentieovereenkomst
ondertekend om samen met de Gemeente de Bilt, de provincie Utrecht en
Utrecht Science Park de mogelijkheden te verkennen.
Uit de verkenning, die recent is afgerond, komt naar voren dat er kansen
zijn het ALt te ontwikkelen als een satelliet van het Utrecht Science Park,
in aanvulling op de activiteiten van BBio/SII. De nader uit te werken
satellietrelatie kan een belangrijke versterking met zich mee brengen van
het Life Science Cluster in de regio Utrecht.
Het ALt kent een unieke infrastructuur met alles wat nodig is voor
vaccinproductie en -ontwikkeling. Deze infrastructuur is ook aantrekkelijk
voor bedrijven op gebied van monoclonals en life sciences in het
algemeen. Belangrijk is wel dat op weg naar het vertrek van het RIVM
naar het Utrecht Science Park op de Uithof (voorzien eind 2018) de
vestiging van nieuwe bedrijven nu al mogelijk gemaakt wordt. Hiermee is
inmiddels een aanvang gemaakt en de verwachting is dat nog dit jaar
twee bedrijven zich zullen vestigen op het ALt. Het ALt lijkt met name
aantrekkelijk voor innovatieve bedrijven ná de startersfase.
De komende jaren zullen de uitkomsten van de verkenning worden benut
voor het vorm geven van een ontwikkelingsstrategie voor het ALt en voor
Utrecht Science Park-Bilthoven.
Inmiddels heeft SII de staat laten weten de optie op koop van (delen van)
het ALt te willen uitoefenen. SII heeft daarbij aangegeven ook de koop van
het gehele Alt complex, exclusief de onbebouwde «schapenwei» te
overwegen. Dat heeft ook de voorkeur van de Staat. Bij het opsplitsen van
het eigendom zal er een fysieke en juridische splitsing moeten plaatsvinden van de ondergrondse en bovengrondse infrastructuur. Op het
complex bevinden zich tevens unieke faciliteiten die na een splitsing
gedeeld moeten worden dan wel door één of meerdere partijen opnieuw
moeten worden aangeschaft of aangelegd. Bij splitsing zal mogelijk ook
de basis voor de vigerende integrale milieuvergunning voor het gehele
terrein ontvallen, als gevolg waarvan complexe en afzonderlijke
aanvragen voor verschillende milieuvergunningen onvermijdelijk worden.
Dergelijke processen zijn zeer kostbaar en inefficiënt. Tenslotte kan een
splitsing risico’s met zich meebrengen voor het huidige productieproces
van BBio.
Na verkoop van het ALt huurt de staat de gebouwen die het RIVM gebruikt
terug van de nieuwe eigenaar tot het vertrek naar de het Utrecht Science
Park op de Uithof (voorzien in 2018).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 567, nr. 2

2

BSL-4 laboratorium
Ruim 10 jaar geleden is tot de bouw van een BSL-4 (Bio Safety Level)
laboratorium op het ALt besloten, naar aanleiding van de aanslagen in de
VS in het najaar van 2001 en de internationale dreiging van (bio)terrorisme.
De ontwikkelingen rond het ALt terrein, zoals het vertrek van het RIVM
naar het USP, de verkoop van het terrein en het feit dat het BSL-4 lab nog
niet afgebouwd is waren aanleiding voor een heroverweging van dit
project. Zeker nadat begin dit jaar duidelijk werd dat de afbouw nog een
forse investering vergt.
Bij de start van het project was uitgangspunt dat een dergelijk laboratorium noodzakelijk was voor het verrichten van diagnostiek van zeer
ernstige zeldzame infectieziekten zoals hemorrhagische koortsen (Ebola,
Lassa).
Diagnostiek van deze virale aandoeningen kon volgens de toen geldende
opvattingen alleen plaatsvinden in een laboratorium, waar alle mogelijke
maatregelen getroffen waren om tijdens het werken met deze hoog
pathogene micro-organismen besmetting van medewerkers en buitenwereld te voorkómen. Op dat moment waren er in de wereld nog maar
enkele BSL-4 laboratoria, die aan deze biologische veiligheidseisen
voldeden. Wanneer een dergelijke calamiteit zich zou voordoen wilde
Nederland niet afhankelijk zijn van laboratoria in andere landen die in
voorkomende gevallen wellicht niet bereid zouden zijn diagnostiek voor
Nederland te verrichten.
Door twee ontwikkelingen ben ik tot de conclusie gekomen dat het voor
de infectieziektebestrijding in Nederland anno 2013 niet noodzakelijk is te
beschikken over een laboratorium op BSL-4 niveau. In de afgelopen tien
jaar is de manier waarop diagnostiek van hoog risico pathogenen (zoals
het Ebola- en Lassa-virus) wordt verricht, gewijzigd. Waar het vroeger
gebruikelijk was daarvoor deze pathogene micro-organismen te vermeerderen – met alle risico’s van dien – wordt nu gebruik gemaakt van
moleculaire en serologische testen die minder risicovol zijn voor de
medewerkers die deze testen uitvoeren. Deze diagnostiek mag en kan dan
ook veilig worden uitgevoerd in labs met een «lager» veiligheidsniveau
(BSL-3).
Bovendien waren er tien jaar geleden in de wereld nog slechts enkele
werkende BSL-4 laboratoria die bij een calamiteit overbelast zouden
kunnen raken. Dat is nu anders. Er zijn momenteel in Europa zes operationele BSL-4 laboratoria in vier verschillende landen (Engeland, Duitsland,
Zweden en Frankrijk) en er zijn nog zeven tot acht van dergelijke laboratoria in aanbouw. Deze laboratoria werken samen in een door het
European Center for Disease Control (ECDC) gesponsord netwerk ENIVD
(European Network for Diagnostics of «Imported» Viral Diseases). In een
memorandum of understanding is gewaarborgd dat er altijd snelle
diagnostiek (<24 uur) zal worden gedaan bij acute gevallen van patiënten
met hemorrhagische koorts. Dit blijkt in de praktijk te werken, gezien onze
ervaring in 2008 met een Marburg patiënt in Nederland. De diagnostiek
werd toen zonder enige vertraging gedaan in het BSL-4 lab Hamburg.
De gerealiseerde samenwerkingsvormen bieden naar mijn oordeel
voldoende garanties aangezien snelle diagnostiek van hoog risico
pathogenen een internationaal belang is. Immers, een uitbraak met een
hoog pathogeen micro-organisme is niet alleen een risico voor Nederland
zelf maar – gezien het reisgedrag – ook voor de ons omringende landen
en in feite voor de hele wereld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 567, nr. 2

3

Voor de diagnostiek en de bestrijding van zeldzame doch zeer ernstige
bedreigende infectieziekten en dus voor de nationale veiligheid is het nu
– in tegenstelling tot 10 jaar geleden – niet langer noodzakelijk dat de
Nederlandse overheid beschikt over een eigen BSL-4 faciliteit voor
diagnostiek.
Naast bovenstaande overwegingen spelen ook problemen rond de
afbouw van het lab een rol om de afbouw van het BSL-4 lab te heroverwegen. Het project is 10 jaar geleden gestart en niet zonder vertraging en
problemen verlopen. Ik heb moeten vaststellen dat een dergelijk, voor
Nederland uniek en zeer specifiek, laboratorium ontwikkelen en bouwen
een weerbarstig project is gebleken. Ik heb in overleg met de Minister
voor Wonen en Rijksdienst besloten om de afbouw van het BSL-4 lab stop
te zetten. De beoogde capaciteit is immers niet nodig en de afbouw zou
nog de nodige miljoenen vragen. Het pand waarin het BSL-4 lab gevestigd
zou worden kan als hoogwaardig BSL-3 lab tegen aanzienlijk mindere
kosten afgebouwd worden en zal mee verkocht kunnen worden met het
Alt-terrein. Ik heb samen met de Minister voor Wonen en Rijksdienst de
nodige maatregelen genomen om de afbouw van dit lab tot BSL-3 lab
adequaat te laten verlopen. Vanwege het belang van de Staat kan ik in dit
stadium van de verkoop van het terrein geen financiële cijfers openbaar
maken, omdat dit bedrijfsgevoelige informatie betreft.
Overige ontwikkelingen, NVI, Vaccinologie, Intravacc en Projectdirectie Alt
In mijn brief van 2 juli 2012 heb ik aangegeven u nog nader te informeren
over de positionering van het Gemeenschappelijk Proefdier lab (GPL). Het
GPL was na de verkoop van de productiefaciliteiten van het NVI en het
onderbrengen van de publieke taken van het NVI bij het RIVM het laatste
onderdeel van het NVI.
Per 31 december 2012 heb ik het agentschap NVI opgeheven. Het GPL
vormt sinds 1 januari 2013 samen met een belangrijk deel van de
voormalige R&D activiteiten van het NVI het instituut Intravacc (Instituut
voor Translationele Vaccinologie). Intravacc heeft de kennis en faciliteiten
voor het ontwikkelen van vaccins die perfect passen in het profiel van het
ALt als sublocatie van het USP en waarbij samenwerking met private en
publieke partijen het uitgangspunt is. De specifieke publieke taken van de
voormalige R&D NVI zijn en blijven geïntegreerd binnen het RIVM.
Op 1 januari 2013 heb ik de tijdelijke Projectdirectie Alt opgericht als
onderdeel van VWS. Het Rijksvastgoedbedrijf i.o is namens het Rijk belast
met de verkoop van het terrein. Dit gebeurt in samenwerking met de
projectdirectie namens VWS.
De projectdirectie is verder belast met de voorbereiding en oprichting van
de Stichting Alt (opgericht per 31 mei jl.).
Daarnaast maakt Intravacc, waarvan het GPL onderdeel uitmaakt, tijdelijk
deel uit van de projectdirectie Alt. Doel is om uiterlijk 1 januari 2015
Intravacc te privatiseren of te verzelfstandigen, waarbij er garanties zullen
worden afgesproken ten aanzien van de publieke taken ten behoeve van
WHO, BMGF (Bill en Melinda Gates Foundation) en VWS. Hiermee worden
in een publiek-private samenwerking de kansen op een succesvolle
toekomst aanzienlijk verbeterd ten opzichte van een louter publieke,
staatsgefinancierde instelling. Ook behoud en uitbreiding van personeel
(thans circa 120 fte) worden daarmee beter geborgd.
Tenslotte heb ik, op weg naar de verkoop van het ALt, het facilitair bedrijf
van het RIVM, voor zover betrekking hebbend op onderhoud en beheer
van het ALt en alle werkzaamheden rond het ALt ondergebracht bij de
projectdirectie ALt. Ook deze activiteiten worden uiterlijk 1 januari 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 567, nr. 2

4

geprivatiseerd in nauw overleg met de beoogd eigenaar van het Alt. Het
streven is dat de werkgelegenheid van circa 60 medewerkers, die anders
na het vertrek van het RIVM naar de Uithof overtollig zouden worden,
zoveel mogelijk te borgen. Bovenstaande impliceert dat de tijdelijke
projectdirectie ALt naar verwachting uiterlijk 1 januari 2015 kan worden
opgeheven.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.I. Schippers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 567, nr. 2

5