Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 350 X

Wijziging van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2019
(wijziging samenhangende met de Najaarsnota)

Nr. 3

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 18 december 2019
De vaste commissie voor Defensie, belast met het voorbereidend
onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer verslag uit te brengen in
de vorm van een lijst van vragen met de daarop gegeven antwoorden.
De vragen zijn op 5 december 2019 voorgelegd aan de Minister van
Defensie. Bij brief van 12 december 2019 zijn ze door de Minister van
Defensie beantwoord.
Met de vaststelling van het verslag acht de commissie de openbare
behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid.
De voorzitter van de commissie,
Aukje de Vries
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-35350-X-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 350 X, nr. 3

1

1
Hoe verhoudt de begrotingswijzing zich met het feit dat steeds
meer Nederlanders slachtoffer worden van islamitisch geweld,
zoals o.a. de gruwelijke aanvallen op Nederlandse kinderen door
barbaren met een islamitische achtergrond? Bewijst deze
toename dat uw beleid faliekant faalt en er sprake is van grove
taakverwaarlozing? Zo nee, waarom niet?
2
Hoe verhoudt de begrotingswijziging zich met het feit dat steeds
meer Nederlanders slachtoffer worden van drugscriminelen, zoals
o.a. de verschrikkelijke vergismoorden? Bewijst deze toename
dat uw beleid faliekant faalt en er sprake is van grove taakverwaarlozing? Zo nee, waarom niet?
3
Hoe verhoudt de begrotingswijziging zich met het feit dat niet de
politie, maar criminelen steeds vaker de dienst uitmaken op
straat? Bewijst deze ontwikkeling dat uw beleid faliekant faalt en
er sprake is van grove taakverwaarlozing? Zo nee, waarom niet?
Ik zie geen relatie tussen de begrotingswijziging en de door u geschetste
zaken.
4
Hoe verhoudt de begrotingswijziging zich met het feit dat
Defensie wekelijks – de afgelopen tijd welhaast dagelijks –
negatief in het nieuws komt vanwege verschrikkelijke wanordelijkheden, zoals o.a. chroom-6, CARC, PX10, burnpits, hitteletsels, bliksemletsel, sabotage, onveilig munitiebeheer, kledingtekort en vreselijke gewelds- en misbruikincidenten? Bewijzen
deze wanordelijkheden dat uw beleid faliekant faalt en er sprake
is van grove taakverwaarlozing? Zo nee, waarom niet?
Defensie geeft de komende jaren prioriteit aan zaken die te maken hebben
met het verder realiseren van een veilige werkomgeving voor ons
personeel. De focus ligt hierbij op het creëren van de randvoorwaarden
om een professionele taakuitvoering voor iedereen mogelijk te maken.
5
Kunt u aangeven of, en zo ja in welke mate, mutaties verband
houden met Europese defensiesamenwerkingsverbanden? Kunt u
daarbij ook aangeven waaruit deze Europese defensiesamenwerkingsverbanden bestaan, welke budgettaire en beleidsmatige
gevolgen deze teweegbrengen en welke redenen hieraan ten
grondslag lagen? Zo nee, waarom niet?
De mutaties in de tweede suppletoire begroting houden geen verband
met Europese defensiesamenwerkingsverbanden. Er bestaan veel
verschillende Europese en bilaterale defensiesamenwerkingsverbanden.
Zo zijn er samenwerkingsverbanden in Europees verband zoals de
Northern Group, het European Intervention Initiative (EI2) en de Joint
Expeditionary Force (JEF), en in EU-verband, zoals het Europees Defensie
Agentschap (EDA), Permanent gestructureerde samenwerking (PESCO) en
de EU Battlegroup. Bilateraal werkt het Ministerie van Defensie nauw
samen met tal van strategische partners en landen op talloze gebieden.
Daarnaast bestaan er veel internationale materieelsamenwerkingsprojecten en oefeningen. Het gaat om een groot aantal verschillende soorten
samenwerkingsverbanden, die niet allemaal apart in de administratie
worden bijgehouden. Het is daarom niet mogelijk te specificeren hoeveel
deze in totaal of per verband kosten.
6
Kunt u aangeven of, en zo ja in welke mate, mutaties verband
houden met buitenlandse missies, zoals o.a. de zandbakmissie in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 350 X, nr. 3

2

schurkenstaat Tsjaad? Kunt u daarbij ook aangeven waaruit deze
buitenlandse missies bestaan, welke budgettaire en beleidsmatige gevolgen deze teweegbrengen en welke redenen hieraan
ten grondslag lagen? Zo nee, waarom niet?
37
Kunt u uiteenzetten waarom de post geheime uitgaven die aan
missies zijn gerelateerd zo plotseling € 8 miljoen euro hoger
uitviel dan vorig jaar begroot? Waaraan is dat precies besteed?
Waarom is daarvan € 7,9 miljoen euro gebruikt uit de post
crisisbeheersingsoperaties? Waaruit is het overige geld gebruikt?
In artikel 1 van de Defensiebegroting wordt onder andere het Budget
Internationale Veiligheid (BIV) voor internationale inzet verantwoord. De
2e suppletoire begrotingsmutaties zijn niet-beleidsmatig en betreffen
voornamelijk de stijging van het budget met € 5,0 miljoen als gevolg van
de doorwerking van meer ontvangsten van de Verenigde Naties (VN) die
Nederland door deelname aan VN-missies ontvangt en een daling van
€ 7,9 miljoen als gevolg van een overheveling naar artikel 11 in verband
met de aan missies gerelateerde geheime uitgaven van de MIVD. Op de
besteding van middelen van de MIVD kan ik niet ingaan.
7
Kunt u aangeven of, en zo ja in welke mate, mutaties verband
houden met de aanschaf en instandhouding van materiaal met
(mogelijke) gezondheidsgevaren? Kunt u ook aangeven waaruit
dit materiaal bestaat, welke (mogelijke) gezondheidsgevaren dit
zijn en welke redenen ten grondslag lagen aan de aanschaf en
instandhouding van dit materiaal? Zo nee, waarom niet?
Bij de aanschaf van materieel speelt de veiligheid van ons personeel een
essentiële rol. Defensie maakt in financiële zin geen onderscheid tussen
materiaal met mogelijke gezondheidsgevaren en materiaal zonder
gezondheidsgevaren, zodat niet is aan te geven of en in welke mate dit
deel uitmaakt van de mutaties.
8
Kunt u aangeven of, en zo ja in welke mate, mutaties verband
houden met diversiteitsmaatregelen? Kunt u daarbij ook
aangeven waaruit deze diversiteitsmaatregelen bestaan, welke
budgettaire en beleidsmatige gevlogen deze teweegbrengen en
welke redenen hieraan ten grondslag lagen? Zo nee, waarom
niet?
9
Kunt u aangeven of, en zo ja in welke mate, mutaties verband
houden met milieu en klimaatmaatregelen, zoals o.a. Urgenda en
de stikstofuitspraak? Kunt u daarbij ook aangeven waaruit deze
milieu en klimaatmaatregelen bestaan, welke budgettaire en
beleidsmatige gevlogen deze teweegbrengen en welke redenen
hieraan ten grondslag lagen? Zo nee, waarom niet?
Er zijn geen mutaties die specifiek betrekking hebben op diversiteits-,
milieu of klimaatmaatregelen.
10
Kunt u, naar aanleiding van de vermelding in de memorie van
toelichting «De belangrijkste mutaties worden in onderstaande
tabellen weergegeven en daarna toegelicht. Voor een gedetailleerdere toelichting wordt verwezen naar de toelichting», een
gedetailleerdere toelichting en cijfermatige onderbouwing geven
van elke mutatie, nu Defensie uitpuilt in wanordelijkheden en een
doofpotcultuur? Kunt u daarbij ook aangeven waaruit elke
mutatie bestaat, welke budgettaire en beleidsmatige gevolgen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 350 X, nr. 3

3

deze teweegbrengen en welke redenen hieraan ten grondslag
liggen? Zo nee, waarom niet?
Voor de verantwoording in begrotingen, suppletoire wetten, de Slotwet en
het jaarverslag hanteert Defensie de Rijksbegrotingsvoorschriften.
Defensie licht alle mutaties op alle beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen
toe, als deze onder de toelichtingsverplichting van de Rijksbegrotingsvoorschriften vallen.
11
Kunt u uiteenzetten of er sprake is van onderrealisatie en
hoeveel?
Defensie verwachtte ten tijde van de opstelling van de 2e suppletoire
begroting geen onderrealisatie bij de artikelen 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10 en 11.
Het is echter altijd mogelijk dat na de 2e suppletoire begroting blijkt dat
per artikel iets meer of minder zal worden uitgegeven. Als Defensie
verwacht meer uit te geven, zult u daarover worden geïnformeerd in de
veegbrief die voor het kerstreces aan uw Kamer wordt aangeboden.
Bij artikel 1 was de verwachting dat de vrije ruimte binnen het budget
voor Crisisbeheersingsoperaties uitkomt op ongeveer € 60 miljoen. Dit zal
bij de Slotwet worden verwerkt ten behoeve van de besluitvorming in het
voorjaar over de eindejaarsmarge binnen de Homogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS). Bij artikel 6 is het budget gelijkgetrokken
aan de verwachte realisatie met een kasschuif van € 300 miljoen en de
toevoeging van € 100 miljoen aan de andere beleidsartikelen. Als gevolg
van onder meer latere facturatie dan ten tijde van de 2e suppletoire
begroting werd verwacht is het mogelijk dat zich enige verdere onderrealisatie voordoet. Als dat het geval is, zal het niet gerealiseerde budget via
de ongelimiteerde eindejaarsmarge worden toegevoegd aan het budget
voor 2020.
12
Waarom is gekozen voor een incidentele oplossing voor het
dekken van de toegenomen exploitatiekosten, gelet op het
structurele karakter van de problematiek?
13
Wat zijn de oorzaken en gevolgen van de € 100 miljoen extra
onderuitputting op de materieelinvesteringen ten opzichte van de
begroting 2020?
14
Is het mogelijk dat later besloten wordt deze onttrokken
€ 100 miljoen niet of niet volledig terug te brengen naar het
investeringsbudget? Of is al besloten dat het teruggaat?
15
Wat is uw plan om om te gaan met de oplopende kosten instandhouding en achterstanden bij het aanvullen van voorraden? Hebt
u daarvoor een structurele bijdrage voorzien? Zo ja, waar is die
ondergebracht?
16
Hoe beoordeelt u de € 100 miljoen aan onderrealisatie bij de
investeringen, in relatie tot de € 300 miljoen, die bij de begroting
voor 2020 al van 2019 doorgeschoven is naar latere jaren?
Waarom gaat u niet in op oorzaken en gevolgen en of er bovenop
de € 400 miljoen tot nu toe nog meer onderrealisatie wordt
verwacht?
17
Is het mogelijk dat bij 1e suppletoire begroting 2020 besloten
wordt dat de nu aan het investeringsbudget onttrokken
€ 100 miljoen niet of niet volledig zal teruggaan naar het
investeringsbudget, of is reeds besloten dat het teruggaat?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 350 X, nr. 3

4

18
Uit welke budgetten zal de onttrokken € 100 miljoen de komende
jaren weer worden toegevoegd aan de investeringsmiddelen,
aangezien de problematiek van oplopende instandhoudingskosten en het aanvullen van voorraden mogelijk ook de komende
jaren nog zal bestaan?
19
Hoe denkt u de komende jaren om te gaan met de oplopende
kosten voor instandhouding en de achterstanden bij het
aanvullen van voorraden, aangezien hiervoor in de 2e suppletoire
begroting alleen incidenteel geld wordt vrijgemaakt?
Nu de logistieke keten blijk geeft van herstel, stijgen de uitgaven voor
instandhouding en gereedstelling. Daarom is € 100 miljoen in 2019
onttrokken aan de beperkte onderrealisatie bij het investeringsartikel en
toegevoegd aan de artikelen 2, 3, 4, 7, 8. Dit heeft geen directe consequenties voor de uitvoering van het investeringsprogramma in 2019. Om
de uitvoering van het investeringsprogramma op de lange termijn niet in
gevaar te brengen zullen deze middelen in principe de komende jaren
weer worden toegevoegd aan de investeringsmiddelen, in beginsel uit
dezelfde artikelen als waaraan het is toegevoegd. Over de precieze
invulling hiervan zal bij de 1e suppletoire begroting 2020 worden
besloten. Het gaat hierbij dan ook niet om een kasschuif zoals bedoeld in
vraag 16.
In hoeverre het tekort bij de instandhouding en gereedstelling structureel
is wordt op dit moment onderzocht. Het volledige investeringsbudget is
belegd met concrete projecten en de verplichtingenstand stijgt nog steeds
waardoor er geen sprake is van een structurele ruimte binnen de
investeringen. Daarom is niet gekozen voor een structurele overheveling
van investerings- naar instandhoudings- en gereedstellingsbudget.
Defensie dimensioneert haar inzetvoorraden conform het huidige
Beleidskader Inzetvoorraden op de Tweede Hoofdtaak. Voor aanvulling
van de inzetvoorraden (inclusief achterstanden vanuit het verleden) is,
onder het paraplubegrip «Aanvulling Inzetvoorraden», sinds 2016 een
bedrag tussen M€ 1.000 – M€ 2.500 vrijgemaakt. Munitie en de overige
operationele assortimenten worden hiermee de komende jaren op norm
gebracht voor de Tweede Hoofdtaak.
20
In hoeverre is het investeringsprogramma al in gevaar nu er, na
de € 700 miljoen die weggehaald is voor het vastgoed, nog eens
€ 100 miljoen weggehaald wordt en er bovendien sprake lijkt van
een structureel probleem van grote achterstanden in onderhoud
bij materieel en infrastructuur, die tijd en geld kosten om op te
lossen? Hoe anders is dit op te lossen dan met méér geld voor
Defensie?
In de 2e suppletoire begroting is € 100 miljoen overgeheveld van het
investeringsprogramma naar de exploitatie. Om het investeringsprogramma niet in gevaar te brengen zullen deze middelen in principe de
komende jaren weer worden toegevoegd aan de investeringsmiddelen.
Hierover zal bij de 1e suppletoire begroting 2020 worden besloten.
In hoeverre het tekort bij de instandhouding en gereedstelling structureel
is, is op dit moment nog niet bekend en wordt onderzocht. Zie hiervoor
ook het antwoord op vraag 12.
21
Wat is de reden dat € 75,5 aan de Defensiebegroting wordt
toegevoegd om «de betrouwbaarheid en continuïteit van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 350 X, nr. 3

5

digitale veiligheid te waarborgen»? Welke analyse ligt hieraan ten
grondslag? Waar zal dit geld concreet aan worden uitgegeven?
22
Worden (delen van) de € 75,5 miljoen ten behoeve van digitale
veiligheid toegevoegd aan de budgetten van het Defensie Cyber
Commando en/of de MIVD? Zo ja, hoeveel extra budget betekent
dit per organisatie?
23
Is de € 75,5 miljoen die aan de Defensiebegroting wordt toegevoegd structureel of incidenteel?
24
Is (een deel van) de € 75,5 miljoen die aan de Defensiebegroting
wordt toegevoegd bedoeld voor het (doorzetten of stopzetten
van) het programma Grensverleggende IT (GrIT)? Zo ja, welk deel?
25
Indien de toegevoegde € 75,5 miljoen voor digitale veiligheid
structureel geld betreft, waarom heeft u er dan voor gekozen dit
niet per begroting van 2020 te regelen? Verwacht u dit bedrag
nog in 2019 te kunnen besteden?
29
Wat zijn de onvoorziene kosten op het terrein van digitale
veiligheid waar in de Najaarsnota € 75,5 miljoen voor
beschikbaar wordt gesteld?
30
Zal Defensie de € 75,5 miljoen voor digitale veiligheid nog in
2019 uitgeven? Voor welke defensieprojecten is het geld voor
digitale veiligheid bestemd?
36
Voor welk doel is de toevoeging van de € 75,5 miljoen voor
digitale veiligheid precies bedoeld? Waar kan bij de verantwoording in mei worden teruggezien welke problemen zijn
opgelost?
45
Wat behelzen de onvoorziene kosten ten bate van «betrouwbaarheid en continuïteit van de digitale veiligheid», waarvoor
75,5 miljoen euro beschikbaar moest worden gesteld in de
najaarsnota 2019?
Om de betrouwbaarheid van de digitale samenleving te waarborgen zijn
bij de Najaarsnota extra middelen toegevoegd aan de defensiebegroting
en de begroting van Binnenlandse zaken. De € 75,5 miljoen wordt
toegevoegd aan het investeringsbudget van Defensie. Gezien het geheime
karakter van deze uitgaven, kan ik in het openbaar niet nader ingaan op de
wijze van besteding van deze middelen. Ditzelfde geldt voor de besteding
van de WIV gerelateerde middelen die voor operationele doeleinden aan
beide diensten beschikbaar zijn gesteld. Voor wat betreft het bestedingsmoment wordt ernaar gestreefd de middelen in 2019 tot besteding te
laten komen, maar het is aannemelijk dat dit niet gerealiseerd zal worden.
In aanvulling op hetgeen in de Najaarsnota staat vermeld zijn de aan de
begroting van de diensten toegevoegde middelen van € 5 miljoen
bestemd voor operationele doeleinden.
26
Voor welke concrete zaken wordt de € 12,6 miljoen, die is
toegevoegd aan de Defensiebegroting, in het kader van crisisbeheersing en versterking maritieme grenzen van het Caribisch
gebied ingezet? Wordt een deel van dit geld gebruikt om de
search en rescue capaciteit in de wateren rond de ABC-eilanden
te vergroten? Zo ja, welk deel? Zo nee, waarom niet?
Zie ook beantwoording vraag 34 en 35. Deze middelen worden niet
ingezet om de Search and Rescue (SAR) capaciteit te vergroten. In het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 350 X, nr. 3

6

Jaarplan 2020 Kustwacht voor het Koninkrijk der Nederlanden in het
Caribisch gebied wordt aangegeven hoe de Kustwacht werkt aan het
optimaliseren van de taakuitvoering. Dit betreft onder meer het versterken
van de samenwerking met lokale en internationale ketenpartners, het in
stand houden en vernieuwen van varend en vliegend materieel (binnen
financiële kaders) en het inrichten van een adequate informatiehuishouding. Het jaarplan ontvangt uw Kamer in het eerste kwartaal van 2020.
27
Waarom is het internationale samenwerkingsverband voor het
onderhoud van de M-fregatten gestopt? Waarom levert dit
Nederland geld op?
28
Zijn er consequenties van het stopzetten van de internationale
samenwerking bij het onderhoud van de M-fregatten, bijvoorbeeld voor de kosten van het onderhoud of voor de verwerving
van de nieuwe M-fregatten? Zo ja, welke?
31
Welk internationaal samenwerkingsverband voor onderhoud aan
M-fregatten is beëindigd en met welk(e) land(en)?
32
Wat zijn de consequenties van het beëindigen van het internationaal samenwerkingsverband voor het toekomstige onderhoud en
de kosten daarvan?
33
Heeft het beëindigen van het internationaal samenwerkingsverband voor onderhoud aan M-fregatten consequenties voor het
project Vervanging M-fregatten? Zo ja, welke?
38
Is er iets veranderd in de tijdsplanning voor de vervanging van de
M-fregatten? Zo ja, wat?
39
Wat zijn de praktische en politieke gevolgen van het beëindigen
van het internationaal samenwerkingsverband voor de
M-fregatten?
Het betreft hier een samenwerkingsovereenkomst voor de gezamenlijke
aankoop van reservedelen «common pool» voor M-fregatten tussen Chili,
België, Portugal en Nederland dat is beëindigd omdat de verwerving van
de reservedelen is afgerond. Na de beëindiging van deze samenwerkingsovereenkomst resteerde een batig saldo dat ten gunste van de begroting
is gebracht. De samenwerking wordt gecontinueerd vanuit die gezamenlijke voorraadpool. Dit is niet het enige samenwerkingsverband op het
gebied van de M-fregatten, zo is er bijvoorbeeld een nog steeds lopende
overeenkomst met België voor het gezamenlijke onderhoud aan de
M-fregatten. Deze mutatie heeft geen gevolgen voor het project ter
vervanging van de M-fregatten.
29
Wat zijn de onvoorziene kosten op het terrein van digitale
veiligheid waar in de Najaarsnota € 75,5 miljoen voor
beschikbaar wordt gesteld?
Zie antwoord bij vraag 21.
30
Zal Defensie de € 75,5 miljoen voor digitale veiligheid nog in
2019 uitgeven? Voor welke defensieprojecten is het geld voor
digitale veiligheid bestemd?
Zie antwoord bij vraag 21.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 350 X, nr. 3

7

31
Welk internationaal samenwerkingsverband voor onderhoud aan
M-fregatten is beëindigd en met welk(e) land(en)?
Zie antwoord bij vraag 27.
32
Wat zijn de consequenties van het beëindigen van het internationaal samenwerkingsverband voor het toekomstige onderhoud en
de kosten daarvan?
Zie antwoord bij vraag 27.
33
Heeft het beëindigen van het internationaal samenwerkingsverband voor onderhoud aan M-fregatten consequenties voor het
project Vervanging M-fregatten? Zo ja, welke?
Zie antwoord bij vraag 27.
34
Kunt u toelichten waaruit de versterking van de maritieme
grenzen van Aruba, Bonaire en Curaçao ter waarde van
€ 2,2 miljoen precies bestaat? Hoe lang duurt de uitvoering van
deze werkzaamheden?
De maatregelen voor versterking van de maritieme grenzen van Aruba,
Bonaire en Curaçao betreffen de (versnelde) aanschaf van mobiele radars,
geïntegreerd met een camerasysteem, de aanschaf van drones en het
aanleggen van een botensteiger op Bonaire zodat ook daar een
kustwachtvaartuig kan aanmeren. Deze maatregelen zijn er primair op
gericht om de Kustwacht in het Caribisch gebied meer zicht te laten
krijgen op aanlandplekken op de eilanden.
35
Wat houden de maatregelen in het kader van crisisbeheersing
binnen het Koninkrijk, ter waarde van € 10,4 miljoen, precies in?
De ramp die zich na de orkanen Irma en Maria heeft voltrokken in het
Caribisch gebied, heeft laten zien dat het van belang is dat het Koninkrijk
voorbereid is op diverse crisisscenario’s. Het kabinet trekt daarom extra
middelen uit voor maatregelen met het oog op crisisbeheersing binnen
het Koninkrijk. Over specifieke maatregelen in het kader van crisisbeheersing worden in het openbaar geen mededelingen gedaan.
36
Voor welk doel is de toevoeging van de € 75,5 miljoen voor
digitale veiligheid precies bedoeld? Waar kan bij de verantwoording in mei worden teruggezien welke problemen zijn
opgelost?
Zie antwoord bij vraag 21.
37
Kunt u uiteenzetten waarom de post geheime uitgaven die aan
missies zijn gerelateerd zo plotseling € 8 miljoen euro hoger
uitviel dan vorig jaar begroot? Waaraan is dat precies besteed?
Waarom is daarvan € 7,9 miljoen euro gebruikt uit de post
crisisbeheersingsoperaties? Waaruit is het overige geld gebruikt?
Zie antwoord bij vraag 6.
38
Is er iets veranderd in de tijdsplanning voor de vervanging van de
M-fregatten? Zo ja, wat?
Zie antwoord bij vraag 27.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 350 X, nr. 3

8

39
Wat zijn de praktische en politieke gevolgen van het beëindigen
van het internationaal samenwerkingsverband voor de
M-fregatten?
Zie antwoord bij vraag 27.
40
Waarom is het project Defensie Operationeel Kledingsysteem
vertraagd en wat zijn de gevolgen daarvan? Hoe draagt dit bij aan
de voortdurende problemen op het gebied van kleding en
uitrusting, zoals deze door het personeel ervaren worden?
Het project DOKS zorgt voor een nieuw gevechtskledingsysteem en
helmen en draagt bij aan het verder verbeteren van de kwaliteit van de
kleding voor Nederlandse militairen. Om dit doel te bereiken wordt het
project uitgevoerd met de kortst mogelijke doorlooptijd zonder afbreuk te
doen aan de zorgvuldigheid. Daarbij kunnen echter altijd verstoringen
optreden. Het project DOKS is vertraagd vanwege een kort geding dat is
aangespannen naar aanleiding van de leveranciersselectie en omdat de
offertetermijn met vier weken moest worden verlengd (zie Kamerstuk
27 830, nr. 292). Als gevolg van de vertraging is het aangaan van de
financiële verplichting van 2019 naar 2020 verschoven. Door de vertraging
zal de interim--periode langer duren. Uiteraard wordt aan al het personeel
dat op uitzending gaat adequate kleding geleverd.
41
Heeft de toekenning van valutacompensatie consequenties gehad
voor de investeringsplanning? Zo ja, welke consequenties voor
welke projecten?
43
Uit welke middelen is de valutacompensatie van € 158,5 miljoen
voor het project F-35 en de valutacompensatie voor andere
projecten gefinancierd, aangezien dit hoger is dan wat in de
valutareserve beschikbaar was, te weten € 46,4 miljoen?
44
Hoeveel valutacompensatie is in 2019 in totaal toegevoegd aan
de budgetten voor andere projecten dan het project Verwerving
F-35? Heeft de toekenning van valutacompensatie consequenties
gehad voor de investeringsplanning? Zo ja, welke consequenties
voor welke projecten?
De Defensiebegroting kent een geraamde valutategenvaller voor de
planperiode van 15 jaar van in totaal € 250 miljoen door een ongunstige
ontwikkeling van de dollarkoers. Van deze totale valutategenvaller gaat
€ 158,5 miljoen zich voordoen bij het project Verwerving F-35. De reserve
voor valutaschommelingen, die voor alle investeringsprojecten op de
Defensiebegroting beschikbaar is, bedroeg € 138 miljoen. De reserve was
niet voldoende om alle valutaschommelingen op de Defensiebegroting,
met een totaal van € 250 miljoen, te compenseren en is volledig uitgeput.
Onder meer een deel van de prijsbijstelling en herschikkingen binnen het
investeringsplan zijn gebruikt om de valutategenvaller op te vangen. Het
kabinet onderzoekt op welke manier de schokbestendigheid van de
Defensiebegroting tegen valutaschommelingen kan worden vergroot.
42
Kunt u schematisch aangeven voor welke materieelprojecten de
compensatie voor valutaschommelingen is verhoogd en met
hoeveel geld? Hoe worden deze additionele kosten gedekt?
De projecten die afhankelijk zijn van de dollarkoers en waarvan het risico
op valutaschommelingen nog niet is afgedekt met valutatermijncontracten zijn aangepast aan de nieuwe dollarkoersen. De projecten met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 350 X, nr. 3

9

grootste valutacorrecties zijn de F-35 (€ 158,5 miljoen), ESSM block 2
(€ 19,5 miljoen) en Male UAV (€ 8,5 miljoen). Zie verder antwoord 41.
43
Uit welke middelen is de valutacompensatie van € 158,5 miljoen
voor het project F-35 en de valutacompensatie voor andere
projecten gefinancierd, aangezien dit hoger is dan wat in de
valutareserve beschikbaar was, te weten € 46,4 miljoen?
44
Hoeveel valutacompensatie is in 2019 in totaal toegevoegd aan
de budgetten voor andere projecten dan het project Verwerving
F-35? Heeft de toekenning van valutacompensatie consequenties
gehad voor de investeringsplanning? Zo ja, welke consequenties
voor welke projecten?
Zie antwoord bij vraag 41.
45
Wat behelzen de onvoorziene kosten ten bate van «betrouwbaarheid en continuïteit van de digitale veiligheid», waarvoor
75,5 miljoen euro beschikbaar moest worden gesteld in de
najaarsnota 2019?
Zie antwoord bij vraag 21.
46
Wanneer wordt de valutareserve, die nu uitgeput is, weer
aangevuld? Indien dit nog niet voorzien is, hoe verhoudt zich dit
tot de ambitie uit het regeerakkoord om de voorspelbaarheid en
schokbestendigheid van de Defensiematerieelbegroting te
vergroten, zoals een specifieke prijsindex of een structurele
oplossing voor valutaschommelingen?
Het kabinet heeft in 2016 eenmalig € 40 miljoen vrijgemaakt om een
reservering voor valutaschommelingen binnen de Defensiebegroting aan
te leggen. Wisselkoerstegenvallers worden vanuit deze reservering
gedekt, wisselkoersmeevallers komen ten gunste van deze reservering. De
valutareserve wordt dus aangevuld als de dollarkoers zich positief
ontwikkelt (zoals in 2018). Het kabinet onderzoekt op welke manier de
schokbestendigheid van de Defensiebegroting tegen valutaschommelingen verder kan worden vergroot. Zie ook de antwoorden op de vragen
41, 43 en 44.
47
Kunt u nader ingaan op de overheveling van budget bij CLAS als
gevolg van de lage vullingsgraad naar uitgaven voor instandhouding en materieel? Waarom gaat dit geld niet naar inzet van
reservisten? Waar elders is sprake van onderuitputting bij
personeelsuitgaven en hoe wordt dit ingezet?
De overheveling van budget bij CLAS naar uitgaven voor instandhouding
en materieel is het gevolg van het hogere verbruik dan gepland in 2019
voor instandhouding van landgebonden systemen door het Materieel
Logistiek Commando. De lage vullingsgraad heeft daarnaast ook geleid
tot herallocatie binnen het formatiebudget CLAS naar extra uitgaven voor
inhuur, binding- en wervingsmaatregelen en reservisten in 2019.
48
Welke gevolgen heeft het te laag inschatten van het initiële
budget voor munitie – en het feit dat het niet langer mogelijk is
om de levensduur van een deel van de oude voorraad te
verlengen – voor oefeningen en trainingen de komende tijd, gelet
ook op bestel- en levertijden voor munitie? Hoeveel oefeningen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 350 X, nr. 3

10

kunnen er niet doorgaan en welke gevolgen heeft dit voor het
herstel van de basisgereedheid?
Door de aangescherpte veiligheidseisen worden meer artikelen in de
munitievoorraad afgekeurd, hierdoor wordt ingeteerd op de voorraden.
Het tekort kan niet volledig met Levensduur Verlengend Onderzoek (LVO)
worden gecompenseerd. De gevolgen van de verminderde beschikbaarheid van munitie voor Opleiden & Trainen (O&T), inclusief de
vervangingsnoodzaak voor afgekeurde munitie, worden nog in beeld
gebracht. Hoewel de tekorten afgelopen jaar hebben geleid tot minder
beschikbare munitie voor O&T heeft dit vooralsnog niet geleid tot het
schrappen van oefeningen, mede omdat voor de realisatie van de
oefendoelstellingen alternatieven zijn gebruikt, zoals gebruik van types
munitie die wel beschikbaar waren. Ook in de nabije toekomst wordt
mede op basis van actuele ontwikkelingen in de munitievoorraad telkens
een besluit genomen over de invulling van oefeningen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 350 X, nr. 3

11