Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 670

Voortgang Natura 2000

Nr. 199

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 oktober 2020
Om van kringlooplandbouw een succes te maken, vind ik het van het
grootste belang dat de boer er een goed inkomen mee kan verdienen. De
versterking van het verdienvermogen van de boer is voor de omschakeling naar kringlooplandbouw in 2030 daarom zowel een voorwaarde als
een doel. Het is een voorwaarde, omdat een goed verdienvermogen
boeren de financiële ruimte geeft om de nodige investeringen in
verduurzaming te doen en die daarna ook terug te verdienen. Het is een
doel, omdat we met kringlooplandbouw willen wegbewegen van de
huidige nadruk op steeds hogere productie tegen een steeds lagere prijs.
Die nadruk op een steeds grotere productie heeft de laatste decennia een
nadelige invloed gehad, niet alleen op het verdienvermogen van de
agrarische ondernemer, maar ook op de natuur. Met kringlooplandbouw
streef ik naar eerlijke prijzen voor voedselproducten, waarbij de productie
ook de natuur ten goede komt, en de prijzen rechtvaardig zijn voor de
producent ervan.
Ik stuur hierbij uw Kamer mijn nadere uitwerking van hoe ik het verdienvermogen van de boer verder wil versterken, zoals ik eerder aan uw
Kamer heb toegezegd (Kamerstuk 32 670, nr. 196). Deze uitwerking is
mede gebaseerd op het rapport van de Taskforce verdienvermogen
kringlooplandbouw. Mijn uitwerking krijgt vorm in de hier voorliggende
agrarische ondernemerschapsagenda. Met deze agenda wil ik de positie
van de agrarische ondernemer verder versterken, om zo zijn verdienvermogen te verbeteren.
Op dit moment hebben veel agrarische ondernemers door de coronacrisis
grote zorgen over hun inkomen. Hele afzetmarkten vielen plotseling stil en
zijn nog niet overal weer op gang gekomen. Het kabinet ondersteunt
ondernemers waar mogelijk om deze crisisperiode door te komen. Om
ervoor te zorgen dat boeren na de crisis perspectief blijven zien voor hun
bedrijf, is uitzicht op een goed verdienvermogen van groot belang.

kst-32670-199
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 670, nr. 199

1

Ruimte voor ondernemerschap
Ik vind het belangrijk dat boeren meer ruimte krijgen voor ondernemerschap. Niemand weet zoveel over zijn bedrijf als de agrarische ondernemer zelf. Daarom is mijn uitgangspunt dat agrarische ondernemers zo
veel mogelijk in staat worden gesteld om zelf duurzame verdienmodellen
te ontwikkelen. Hierbij moeten ze natuurlijk ondersteund worden door de
keten, de consumenten en de overheid. Hoewel ze zelf een belangrijke rol
hebben, kunnen ze het namelijk niet alleen. De overheid is nodig om de
juiste randvoorwaarden te stellen zodat agrarische ondernemers zelf hun
verdienmodel vorm kunnen geven. Dit wordt ook onderstreept door de
Taskforce verdienvermogen kringlooplandbouw.
Ondernemers moeten in staat zijn om op basis van een gezond ondernemersplan een goed inkomen te verdienen met duurzame landbouw. Zoals
de taskforce het verwoordt: «Je kunt niet groen doen en rood staan». Ook
moeten ondernemers het vooruitzicht hebben dat zij hun bedrijf aan een
volgende generatie kunnen overdragen. Een duurzaam verdienvermogen
is daarom een onmisbare pijler onder mijn visie «Landbouw, Natuur en
Voedsel: Waardevol en Verbonden» (Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 5).
Naar een duurzaam verdienvermogen
Bij een duurzaam verdienvermogen verschuift de nadruk van productiegroei naar het creëren van duurzame toegevoegde waarde. De boer krijgt
een betere marge doordat hij zich onderscheidt op bijvoorbeeld
duurzaamheid, kwaliteit, afstand tot de afnemer, productkeuze,
gezondheid, etc. Verder heeft een agrarische ondernemer die volgens
kringloopprincipes werkt minder kosten aan productiemiddelen zoals
kunstmest en krachtvoer.
Een duurzaam verdienmodel leidt vaak tot een verbeterde samenwerking
tussen ondernemers. Dat versterkt de marktpositie van de individuele
agrarische ondernemer en zorgt voor betere afspraken met leveranciers
en afnemers. In andere gevallen zal bij een duurzaam verdienmodel
blijken dat het aandeel niet-agrarische inkomsten hoger ligt, bijvoorbeeld
door het uitbaten van een boerenwinkel. Ten slotte zal het duurzame
verdienvermogen versterkt kunnen worden met maatschappelijke
inkomsten voor publieke diensten, zoals het in stand houden van
cultuurlandschappen en van boerennatuur.
Agrarische ondernemerschapsagenda
Ik wil de ontwikkeling van duurzame verdienmodellen ondersteunen met
een agrarische ondernemerschapsagenda, die ik hieronder beschrijf en
toelicht.
Deze agenda is opgebouwd uit de volgende vier pijlers: (i) het stimuleren
van (nieuw) ondernemerschap, (ii) het belonen van publieke diensten,
(iii) het versterken van de marktmacht van agrariërs en (iv) het bevorderen
van een gelijker speelveld. Onder deze pijlers vallen veel activiteiten
waaraan ik nu al werk om mijn LNV-visie te realiseren. De ondernemerschapsagenda brengt deze diverse activiteiten samen in een solide,
samenhangende agenda.
i) Stimuleren (nieuw) ondernemerschap
Een transitie naar verdere verduurzaming van de landbouw vraagt vaak
om andere werkwijzen. Duurzame producten worden beter vermarkt,
bijvoorbeeld door gebruik te maken van onderscheidende keurmerken
waarmee consumenten de meerwaarde van producten op waarde kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 670, nr. 199

2

schatten. Ook kunnen andere afzetkanalen worden gevonden, zoals
bijvoorbeeld de boerderijwinkel waarmee een groter gedeelte van de
marge bij de boer blijft. Door andere markten te bedienen, kan het
verdienmodel verbeterd worden. Bijvoorbeeld bij de verkoop aan
consumenten die duurzaamheid waarderen. Ook restproducten kunnen
nog beter worden verwaard, zoals bij het hergebruik van resten uit de
voedingsindustrie voor het voeren van kippen.
De veranderingen die noodzakelijk zijn voor deze transitie zijn niet van de
ene op de andere dag doorgevoerd. Agrarische ondernemers zullen
nieuwe werkwijzen ontdekken en daarmee nieuwe bedrijfsmodellen
ontwikkelen. Hiervoor is kennis nodig, inzicht in de effecten van eigen
handelen en ruimte om nieuwe werkwijzen in praktijk te brengen.
Ondernemers nemen hiervoor zelf het initiatief en ik wil ze graag daarbij
ondersteunen. Daarom ben ik onder deze pijler met de volgende stappen
bezig:
Nieuwe werkwijzen voor boeren
–

–

–

–

Boeren kunnen gebruik maken van kortere ketens. Kortere ketens
beteken namelijk minder tussenschakels en daarmee een betere marge
van de producenten te garanderen. Ik ben al enige tijd bezig om deze
kortere ketens te stimuleren. Naast het ondersteunen van de Taskforce
korte keten, doe ik dit ook door een online binnenlandse handelsmissie
te organiseren. Onderdeel van de Nationale Handelsmissie is een
green deal catering die provincie en Rijk afsluiten met hun cateraars.
Daarnaast werk ik samen met de Europese Commissie aan een
congres voor producenten van streekproducten in Nederland.
Het betrekken van de consument bij de verdere verduurzaming van de
landbouw kan een bijdrage leveren bij het verkrijgen van een hogere
prijs. Een consument die een boer kent en zijn bijdrage waardeert, zal
eerder bereidt zijn om te betalen voor de meerwaarde die deze boer
levert. Vanuit de sector lopen meerdere initiatieven om consumenten
in contact te brengen met het boerenbestaan en zo hun waardering
voor voedsel en de manier waarop dit wordt geproduceerd te
verhogen. Ik ontwikkel een consumentenstrategie voedsel om
consumenten sterker te betrekken bij de transitie naar kringlooplandbouw. In deze strategie onderzoek ik de factoren en knelpunten die een
rol spelen bij het aankoop- en consumptiegedrag van consumenten.
Vervolgens kijk ik naar welke beleidsroutes er nodig zijn om consumenten te bewegen naar het vaker kopen van versproducten uit de
Nederlandse kringlooplandbouw, wat uiteindelijk zorgt voor grotere
opbrengsten voor de boer.
Het uitvoeren van meerdere functies is een manier waarop landbouwers hun verdienmodel kunnen verbeteren. Multifunctionele landbouw is de verzameling bedrijven die hun agrarische productie en
omgeving combineren met het leveren van diensten aan de samenleving: zorglandbouw, boerderijeducatie, boerderijwinkels/korte ketens,
agrarische kinderopvang, agrarisch natuurbeheer en agrotoerisme.
Om de ontwikkeling van multifunctionele landbouw verder te
stimuleren, heb ik het Platform Multifunctionele Landbouw ingesteld.
Hierin werk ik samen met partijen aan het inventariseren en het
wegnemen van knelpunten voor de multifunctionele landbouw in weten regelgeving en via uitwisseling van ervaringen en kennis.
Goede samenwerking in de Keten kan het verdienvermogen versterken. Denk hierbij aan de nieuwe melkconcepten die Friesland Campina
heeft ontwikkeld samen met hun boeren. Aan CONO Kaasmakers die
een premie geven voor biodiversiteitprojecten van melkveebedrijven.
Of HAK die een 10% meer betaalt voor planet proof producten. Maar
ook de vele bedrijven die dagelijks meedenken met boeren over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 670, nr. 199

3

nieuwe concepten, over hoe duurzamer geboert kan worden en over
hoe dit allemaal betaalbaar kan worden gemaakt. Ik moedig dit soort
initiatieven aan en ben in overleg met de CEO’s van meerdere
bedrijven om te kijken hoe ik meer van dit soort initiatieven kan
krijgen.
Agrofinanciering
Bij nieuw ondernemerschap zullen vaak nieuwe investeringen
gedaan worden waarvoor financiering nodig is. Zonder zekerheid
van toegang tot financiering om de benodigde investeringen te
kunnen doen, komt een transitie naar verdere verduurzaming van de
landbouw moeilijk van de grond. Daarom werk ik een aanpak
duurzame agrofinanciering uit, waarover ik u later dit jaar wil
informeren.
Parallel hieraan werk ik de invulling uit van het omschakelfonds dat
ik heb aangekondigd in de brief van 7 februari 2020 (voortgang
stikstofproblematiek: maatregelen landbouw en verdere impuls
gebiedsgerichte aanpak (Kamerstuk 35 334, nr. 44). Conform de
motie van de leden Voordewind en Amhaouch (Kamerstuk 35 154,
nr. 21) zal ik u in het najaar nader informeren over de uitwerking van
het omschakelfonds.
Inzicht in en kennis over nieuwe mogelijkheden
Kennis en innovatie op het boerenerf zijn van cruciaal belang voor het
ontwikkelen van nieuwe werkwijzen. Hierover heeft uw Kamer op
11 augustus 2020 een brief ontvangen met een schets van de voortgang
van mijn beleidsinzet op dit gebied (Kamerstukken 35 300 XIV en 35 334,
nr. 76). De benutting van kennis en toepassen van innovatie wil ik
versnellen op verschillende manieren:
– Om ervoor te zorgen dat wetenschappelijke kennis en nieuwe inzichten
uit de praktijk het boerenerf bereikt en toegepast kan worden, is de
registratie van onafhankelijke en deskundige bedrijfsadviseurs en
bedrijfscoaches noodzakelijk. Verder werk ik aan een regeling waarmee
de agrarische ondernemers deze bedrijfsadviseurs laagdrempelig
kunnen inschakelen, de Subsidiemodule Agrarische Bedrijfsadvisering
en Educatie (Sabe). Hiermee werken we in één systematiek, of dat nu
is in het kader van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, de
versnelling richting kringlooplandbouw, het Jongeboerenfonds of
andere programma’s is (zie Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 98). De Sabe zal
het gemakkelijk maken om individueel of in groepsverband onafhankelijke expertise in te kopen en kennis te delen.
– Daarnaast speelt het groene onderwijs een belangrijke rol bij het
toepassen van kennis. In het kader van de Green Deal Natuurinclusieve
landbouw in het groene onderwijs werk ik eraan kringloop- en
natuurinclusief denken tot integraal onderdeel van de groene
opleidingen te maken. Hiermee stimuleer ik huidige en toekomstige
boeren om duurzaamheid (zwaarder) mee te wegen in hun
bedrijfsbeslissingen.
– In het groene onderwijs is reeds veel aandacht voor het aanleren van
ondernemerschapsvaardigheden. Met de groene onderwijsinstellingen
zal ik bezien op welke wijze de aandacht voor ondernemerschap in het
onderwijs nog verder versterkt zou moeten worden, gelet op de
maatschappelijke opgaven waar de sector voor staat.
– Een praktisch voorbeeld van kennisverspreiding zijn de gratis
masterclasses over stikstof die door de groene hogeronderwijsinstellingen worden aangeboden. Het gratis delen en inzichtelijk maken van
dit soort informatie helpt producenten op een praktische wijze om te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 670, nr. 199

4

verduurzamen. Een zelfde soort praktische inslag zie je bij het online
platform kringlooplandbouw waarmee ik gestart ben en waarin
informatie kan worden uitgewisseld.
Benchmarking en dashboards
Door benchmarking wordt het voor de agrarische ondernemer
inzichtelijk wat zijn absolute prestaties zijn en hoe die zich verhouden
tot die van andere agrarisch ondernemers. Een helder dashboard
helpt de ondernemer ook doordat hij ziet waar zijn verbetermogelijkheden zitten. Daarom ben ik op meerdere terreinen bezig om meer
inzicht te bieden aan de agrarische ondernemer, bijvoorbeeld samen
met de initiatiefnemers van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, met
het bodemprogramma, bij het uitvoeringsprogramma van de
toekomstvisie gewasbescherming en in het kader van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid.
Benchmarks hebben in het verleden hun nut bewezen. Benchmarks
worden nu ook al veelvuldig opgesteld door de sectoren zelf. Zoals ik
uw Kamer eerder in het Realisatieplan voor de LNV-visie heb
gemeld, onderzoek ik of het mogelijk is om te komen tot een
overzichtelijke algemeen geldende set kritische prestatie-indicatoren
(kpi’s) voor kringlooplandbouw, die sector-overstijgend is.
Momenteel worden met de zogeheten experimenteergebieden voor
de LNV-visie gesprekken gevoerd om in de vorm van pilots praktijkervaring te gaan opdoen met het werken met kpi’s en de kpi’s voor
kringlooplandbouw zo verder inhoud en uitwerking te geven. Daarna
moet bekeken worden hoe data voor deze kpi’s het efficiëntst kan
worden verzameld. Dit alles is een proces dat enkele jaren in beslag
zal nemen.
Een helder dashboard is uiteindelijk zeer nuttig voor zowel
agrarische ondernemers als andere partijen. Mijn doel hierbij is om
op termijn het dashboard de basis te maken voor aanvullende
beloningen voor maatschappelijke prestaties, dit in lijn met de
aanbevelingen van de taskforce. Echter om een helder dashboard
goed te kunnen inrichten zullen ook de lange termijn doelen van de
overheid duidelijk moeten zijn. Deze duidelijkheid is ook nodig voor
de boeren zelf. Waar de doelen nog niet voldoende duidelijk zijn, zal
een nieuwe kabinet deze duidelijkheid alsnog moeten geven.
Ruimte voor nieuwe werkwijzen
–

–

Om nieuw ondernemerschap te stimuleren is het noodzakelijk om de
regeldruk te verminderen en toe te werken naar doelregelgeving. Bij
doelregelgeving wordt niet vastgelegd wat een ondernemer moet
doen, maar wat hij moet bereiken. Ik ben bezig om concrete belemmeringen in bestaande wet- en regelgeving te bekijken en waar mogelijk
weg te nemen zonder te tornen aan de kritische standaarden, met
name op het gebied van voedselveiligheid, gezondheid en milieu
(Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 76). Belemmeringen in wet- en regelgeving
spelen bijvoorbeeld bij het hergebruik van restproducten.
Veel innovaties komen tot stand door experimenten. Ook daarvoor
moet belemmerende regelgeving teruggedrongen worden. Zoals uw
Kamer is gemeld in het Realisatieplan voor de LNV-visie, worden in
een aantal regio’s nu concrete agenda’s voor experimenteerruimte
opgesteld en uitgevoerd. Hierbij wordt maximaal gebruikgemaakt van
de ruimte die bestaande wet- en regelgeving hiervoor biedt. Voorbeelden hiervan zijn te vinden in mijn overzicht van de resultaten van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 670, nr. 199

5

–

visie die ik op 3 september jl. naar uw Kamer heb gestuurd (Kamerstuk
35 300 XIV, nr. 77).
Waar mogelijk wil ik ervoor zorgen dat agrarische ondernemers
zekerheid voor de lange termijn krijgen. Dit doe ik bijvoorbeeld met
mijn herziening van de pachtwetgeving, die het recht om land te
gebruiken zekerder maakt door de loop van pachtcontracten te
verlengen. Maar hier heeft de keten ook een rol te spelen. Meerdere
afnemers werken nu al met langetermijncontracten en eerlijke
risicoverdelingen. Ik wil deze goede voorbeelden graag voorhouden
aan de rest van de sector.

ii) Beloningen voor publieke diensten
De werkzaamheden van agrarische ondernemers hebben vaak grote
maatschappelijke meerwaarde. Denk bijvoorbeeld aan het in stand
houden van cultuurhistorisch waardevolle landschappen, het onderhoud
van het waternetwerk, de bijdragen aan de waterbergingscapaciteit en
aan een robuust natuurnetwerk en het vastleggen van CO2. De
maatschappij betaalt de boer nog onvoldoende voor deze publieke
diensten, al zijn er enige voorbeelden van concepten waarbij dat wel
gebeurt, zoals het agrarisch natuur- en landschapsbeheer, en zoals in
Friesland waar de eerste boer betaald gaat krijgen voor het vastleggen
van CO2 in veen.
Alle partijen in de keten – de producent, de verwerker, het afzetkanaal, de
consument en ook de overheid – hebben hier een rol te vervullen. Zelf zet
ik mij ervoor in om de betalingen van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) meer doelgericht te maken. Hiertoe ga ik het Nationaal
Strategisch Plan (NSP) zo vormgeven dat de betalingen van het GLB meer
worden gericht op publieke diensten en agrarisch natuurbeheer. Hierbij
zet ik mij onder meer in voor een zo breed mogelijk gebruik van
ecoregelingen.
Ik wil verder streven naar stelsels waarbij meerdere belanghebbende
partijen, zowel uit de markt als de overheid, betalen voor maatschappelijke diensten. Hierbij is het zeer behulpzaam als deze beloningen kunnen
worden gestapeld, waarbij dezelfde voorwaarden worden gebruikt voor
meerdere vormen van beloning. De al eerder genoemde kpi’s zullen
hierbij behulpzaam zijn. Deze aanpak wordt onder meer verder verkend in
het Deltaplan Biodiversiteitsherstel en binnen de genoemde experimenteergebieden. Ook hier geldt dat ik ondernemers die willen veranderen zo
veel mogelijk wil helpen. Specifiek voor de maatschappelijke diensten,
waarvan het meest wordt gemerkt in de regio en ook in de regio over
wordt meegesproken, spelen de Regio Deals een grote rol.
iii) Versterken marktmacht agrarische ondernemers
Deze pijler bevat de onderstaande onderdelen:
• Al sinds het begin van dit kabinet ben ik, in goede samenwerking met
de Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat, bezig met het
versterken van de marktmacht van de agrarische ondernemer. Dit was
ook in het regeerakkoord aangekondigd. Het doel is om ongelijke
machtsverhoudingen in de keten tegen te gaan, onder andere door
vormen van samenwerking in de land- en tuinbouw mogelijk te maken.
Op 29 juni 2018 heb ik uw Kamer, mede namens de Staatssecretaris
van Economische Zaken en Klimaat, geïnformeerd over een pakket
maatregelen die bijdragen aan het versterken van de positie van de
boer in de keten (Kamerstuk 28 625, nr. 257). Onder deze pijler van de
agrarische ondernemerschapsagenda vallen meerdere zaken die
hieronder worden uitgezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 670, nr. 199

6

•

•

•

•

Het wetsvoorstel oneerlijke handelspraktijken en de daarbij horende
mogelijkheid tot geschillenbeslechting: ongelijkheid in onderhandelingsmacht van de verschillende partijen in de voedselketen kan ervoor
zorgen dat bepaalde handelspraktijken ontstaan die in strijd zijn met de
beginselen van goede trouw en eerlijk handelen. Denk bijvoorbeeld
aan het eenzijdig wijzigen van de leveringsvoorwaarden door de
afnemer van landbouwproducten. Dit vergroot voor de zwakkere partij
in de keten – veelal de boer – de onzekerheid en risico’s, kan een
negatieve invloed hebben op innovatie en investeringen en leiden tot
inefficiënte productiebeslissingen. Boeren die vrezen dat ze onder druk
hun producten zullen moeten verkopen, zullen namelijk minder risico’s
durven nemen. Oneerlijke handelspraktijken belemmeren daarmee het
ondernemerschap en de ontwikkeling van economisch vitale bedrijven.
Dit wetsvoorstel ligt bij de Raad van State voor advisering. Zo spoedig
mogelijk nadat ik dit advies heb ontvangen, zal ik het wetsvoorstel bij
uw Kamer indienen.
De agro-nutrimonitor van de Autoriteit Consument en Markt (ACM) die
inzicht zal geven in de prijzen in de diverse schakels van de voedselketen en de verschillen tussen reguliere producten en de duurzame
varianten. Veel boeren en tuinders zijn prijsnemers en moeten
genoegen nemen met een beloning onder marktconform. Ze hebben
weinig invloed op de prijs die ze kunnen vragen voor hun producten.
Daar komt bij dat boeren het gevoel hebben dat de eisen op het gebied
van dierenwelzijn en duurzaamheid worden verhoogd zonder dat daar
passende opbrengsten tegenover staan. Ook wordt met de agronutrimonitor gekeken naar mechanismen achter de prijsvorming, zodat
de verschillen tussen bijvoorbeeld ondernemingen, productvarianten
en seizoenen beter verklaard zullen kunnen worden. De agronutrimonitor vergroot de transparantie in de keten en helpt daarmee
de boer in het nemen van verantwoorde beslissingen in zijn of haar
bedrijfsvoering. De ACM zal zeer binnenkort haar eerste analyses
publiceren.
De samenwerkingsambassadeur die wordt ingesteld naar aanleiding
van de motie van het lid Geurts (Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 81).
Onderlinge samenwerking is een manier voor boeren en tuinders om
hun positie in de keten te versterken. Dat kan namelijk de onderhandelingspositie van de ondernemer in de keten verbeteren en het inkomen
van boeren en tuinders positief beïnvloeden, bijvoorbeeld via lagere
transactiekosten, efficiëntieverbeteringen, afzetzekerheid, toegang tot
markten en het delen van kennis en innovatie. Boeren kunnen via
producentenorganisaties hun krachten bundelen, beroepsgroepen in
de verschillende schakels van de voedselketen kunnen dat via
brancheorganisaties. De samenwerkingsambassadeur bevordert en
ondersteunt de samenwerking tussen, en de totstandkoming van deze
producenten- en brancheorganisaties. Daarmee draagt deze persoon
op een actieve, heel gerichte manier bij aan het verbeteren van de
positie van de boer in de keten. Momenteel ben ik aan het nagaan hoe
we invulling kunnen geven aan dit ambassadeurschap.
Het wetsvoorstel «Aanpassing mededingingswet» en de daarbij
horende voorlichtingscampagne. De landbouw- en visserijsector
kennen specifieke uitzonderingen op de verboden uit de Mededingingswet. Als gevolg hiervan is in de landbouw- en visserijsector meer
samenwerking toegestaan dan in andere sectoren. Desondanks
worden niet alle mogelijkheden tot samenwerking benut. Dat komt
omdat boeren juridische belemmeringen en onduidelijkheden ervaren
bij het vormgeven van hun samenwerking, waarbij met name de
mededingingsregelgeving vaak wordt genoemd. De voorgestelde
wetswijziging legt daarom expliciet vast wát de specifieke uitzonderingen op de verboden uit de Mededingingswet zijn. Tegelijkertijd met de
wetswijziging zal ik via een mededeling in de Staatscourant en een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 670, nr. 199

7

•

•

gebruikersvriendelijke handreiking de mogelijkheden tot samenwerking toelichten. De inwerkingtreding van het wetsvoorstel en de
publicatie van de mededeling en de handreiking zal ik ondersteunen
met een voorlichtingscampagne. Dit helpt het ondernemerschap – dat
immers bij duidelijkheid is gebaat –, en vertaalt zich onder meer in een
beter verdienvermogen. De Staatssecretaris van Economische Zaken
en Klimaat zal het wetsvoorstel binnenkort naar de Raad van State
sturen voor advies.
Het wetsvoorstel ruimte voor duurzaamheidsinitiatieven (Kamerstuk
35 247, nrs. 1, 2 en 3). Dit wetsvoorstel heeft als doel partijen te helpen
duurzaamheidsinitiatieven te realiseren door de mogelijkheid te
creëren hun initiatieven om te laten zetten in algemeen verbindende
voorschriften. Het wetsvoorstel regelt daartoe hoe partijen aan de
Minister die het aangaat, kunnen verzoeken hun duurzaamheidsinitiatief, of een onderdeel daarvan, in regelgeving te vertalen. Door een
duurzaamheidsinitiatief in regelgeving te vertalen, wordt een aantal
belemmeringen voor de totstandkoming of voor het succes van
dergelijke initiatieven weggenomen. Op die manier geeft dit wetsvoorstel ruimte aan, bijvoorbeeld, bedrijven en boeren die samen willen
werken aan oplossingen die ons milieu minder belasten of klimaatverandering tegengaan. Het wetsvoorstel bevordert daarmee duurzaam
agrarisch ondernemerschap en is in juli 2019 door de Staatssecretaris
voor Economische Zaken en Klimaat naar uw Kamer gestuurd.
Daarnaast werk ik in EU-verband aan de mogelijkheden om met
markttransparantie-initiatieven de ketentransparantie te vergroten.
Vanaf 1 januari 2021 zullen alle lidstaten, dus ook Nederland, aan de
Europese Commissie extra marktinformatie over een aantal landbouwproducten (onder meer suiker, tarwemeel, consumptiemelk, boter,
gehakt, kipfilet, tomaten en appelen) moeten verstrekken. Hierbij gaat
het niet alleen om de marktinformatie van primaire producenten, maar
ook van aankoopprijzen door retail en voedselverwerkende industrie.
Hiermee zal meer zicht ontstaan op de verdeling van opbrengsten in
de keten – meer markttransparantie dus. Dit moet bijdragen aan een
sterkere positie van de boer in de keten, en oneerlijke handelspraktijken voorkomen.

iv) Gelijk speelveld bevorderen en prikkels creëren
Een boer die investeringen doet om zijn emissies terug te dringen, is vaak
duurder uit dan beroepsgenoten die dit niet doen. Het is vaak niet
mogelijk om die hoge uitgaven te compenseren met hogere verkoopprijzen. Dit concurrentienadeel levert een verkeerde prikkel op: het is
lonender om uitstoot niet terug te dringen. Deze prikkel speelt niet alleen
nationaal maar ook internationaal. Gelukkig zien we internationaal
dezelfde discussies spelen en zet de Europese Commissie met de Green
Deal stevig in op verduurzaming.
Ik wil bezien hoe ik het concurrentievoordeel van het niet-reduceren van
uitstoot kan weghalen. Dit kan op verschillende manieren, bijvoorbeeld
met vergoedingen voor CO2-opslag of met een true cost-benadering.
Daarom neem ik beprijzing mee als optie in de verkenning van instrumenten voor de klimaatopgave. Hierbij geldt wel altijd dat het meten van
specifieke uitstoot vaak complex is, waardoor het lastig is om te komen
tot een systeem dat controleerbaar en handhaafbaar is.
True cost
Omdat de externe kosten van voedselproductie en -consumptie
(zoals vervuiling, biodiversiteitsverlies en schade aan de gezondheid)
niet worden meegenomen in de marktprijzen van een product,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 670, nr. 199

8

beïnvloeden ze niet (of nauwelijks) het individuele consumptiepatroon of de manier van produceren. De veroorzaker merkt zelf amper
iets van het externe effect en ervaart dus ook geen individuele
prikkel om zijn gedrag te veranderen. Met het principe van true costs
accounting – ook wel true pricing genoemd – worden de externe
effecten van producten in kaart gebracht. Er zijn tal van theoretische
onderzoeken uitgevoerd die laten zien wat de «echte prijs» van een
product is, door bij de marktprijs van een product de verborgen
kosten van milieu en sociale schade op te tellen.
Ik wil een stap verder gaan door inzicht te krijgen in wat in de
alledaagse praktijk de meerwaarde is van het concept true pricing.
Hoe verandert dit concept het gedrag van mensen richting
duurzamere keuzes? Daartoe is het LNV-meerjarenprogramma True
Cost Accounting in Agri&Food opgestart. Daarnaast ga ik na of er in
de experimenteergebieden begonnen kan worden met pilots voor
true pricing. In enkele gebieden en enkele ketens vinden daarover
gesprekken plaats. In deze pilots kunnen bijvoorbeeld positieve
externe effecten, zoals een aantrekkelijk landschap of lagere
milieubelasting, worden verdisconteerd in een marktprijs van een
product. Los hiervan volg ik met grote aandacht reeds lopende
experimenten in binnen- en buitenland, bijvoorbeeld naar hoe true
pricing in supermarkten het koopgedrag van consumenten
beïnvloedt, en wil ik nagaan hoe we de resultaten en verkregen
inzichten kunnen gebruiken voor het stimuleren van duurzaam
keuzegedrag.
Daarnaast ben ik aan het bekijken hoe ik de mogelijkheden van doelregelgeving zo veel mogelijk kan benutten. Dit stelt agrarische ondernemers in
staat om zelf keuzes te maken over hun bedrijfsvoering, zolang aan de
verschillende doelen en randvoorwaarden wordt voldaan. Ook hier geldt
dat de eerder genoemde kpi’s behulpzaam kunnen zijn. In het Realisatieplan voor de LNV-visie is daarom ook gemeld dat ik onderzoek of het
mogelijk is om wettelijke eisen te formuleren in de vorm van doelvoorschriften (Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 76). Hierbij geldt dat administratieve
lasten, overheidslasten, controleerbaarheid en handhaafbaarheid
belangrijke aandachtspunten zijn. Mede om te testen hoe doelwetgeving
in de praktijk uitwerkt, krijgen agrariërs in meerdere experimenteergebieden ruimte om tijdelijk af te wijken van bepalingen in wet- en
regelgeving.
Gelijker internationaal speelveld
Naast een gelijker nationaal speelveld tussen ondernemers is ook een
gelijker speelveld met het buitenland van groot belang. Duurzaamheidseisen worden ook in het buitenland steeds vaker gesteld. De nieuwe
Europese Commissie heeft ook al meerdere initiatieven aangekondigd om
te verduurzamen. Denk bijvoorbeeld aan de inzet voor het GLB, de Green
Deal, Carbon Border Adjustment Mechanism en de Farm to Fork-aanpak.
Zoals in het Realisatieplan voor de LNV-visie is aangekondigd, spreek ik
indringend met andere lidstaten over oplossingen voor het verminderen
van verlies van nutriënten van restproducten en is mijn inzet in de EU
erop gericht om kringlooplandbouw verder mogelijk te maken. Ik zal mij
naast deze EU-inzet ook bilateraal richten op onze belangrijkste handelspartners Duitsland, België en, buiten de EU, het Verenigd Koninkrijk.
In Europees verband bekijk ik ook hoe we kringloopproducten beter
kunnen vermarkten en verwaarden. Het buitenland is van groot belang
voor de Nederlandse landbouw. Duitsland consumeert meer Nederlandse
landbouwproducten dan Nederland zelf. Dit betekent onder meer dat ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 670, nr. 199

9

wil streven naar keurmerken voor duurzaamheid en dierenwelzijn die in
de gehele EU gelden, of tenminste bij onze belangrijkste handelspartners.
Ook bij eventuele nieuwe handelsverdragen, en zo mogelijk bij nog
lopende onderhandelingen, zet ik me in om productiestandaarden daarin
een grotere rol te geven. In mijn voortgangsbrief dierenwelzijn landbouwhuisdieren staat aangegeven welke inzet ik pleeg op het gebied van
dierenwelzijnsstandaarden (Kamerstuk 28 286, nr. 1063). Ik wil de export
van kringloop-landbouwproducten bevorderen door het exportgerichte
gedeelte van het RVO-instrumentarium primair in te zetten op duurzame
producten. Ik wil dat de landbouwraden zich hiervoor inspannen en wil
ook bekijken we hoe we de agrarische beurzen beter kunnen richten op
kringlooplandbouw.
Ondersteuning van de dierlijke keten
Een van de programma’s waarmee ik al veel van de agrarische
ondernemerschapsagenda in de praktijk breng, is het programma
Duurzame Veehouderij. Dit programma geeft koplopers in de
dierlijke ketens een voorbeeldrol en ondersteunt hen waar mogelijk.
Daarnaast probeer ik de bedrijven die ambitieuze doelen stellen op
het gebied van duurzaamheid, te verbinden met netwerken en
andere ketenpartijen die de transitie kunnen vergemakkelijken. Ik
werk in dit programma ook aan het verbeteren van de condities om
te verduurzamen. Concreet gaat het dan om het vergroten en breder
verspreiden van kennis over verduurzaming, het coherent maken
van de regelgeving om te verduurzamen, het vergroten van de
financiële slagkracht voor ondernemers om te verduurzamen en het
stimuleren van de markt voor duurzame dierlijke producten.
Daarnaast steun ik technologische vernieuwingen en kijk ik naar hoe
ik kan helpen nieuwe markten te ontwikkelen. In september 2019 zijn
afspraken gemaakt met de vijf grote dierlijke sectoren over verduurzaming van hun sector. Ik ben momenteel in gesprek met afzetkanalen over hoe zij het aandeel duurzame dierlijke producten kunnen
vergroten. Daarnaast organiseer ik 2 december 2020 een conferentie
met lidstaten, marktpartijen en ngo’s uit Noordwest-Europa om de
markt voor duurzame dierlijke producten te vergroten.
Verdienen met kringlooplandbouw
De maatregelen in de agrarische ondernemerschapsagenda zullen
ondernemers helpen bij het ontwikkelen van betere verdienmodellen.
Deze bouwen voort op de al aanwezige kracht van de Nederlandse
landbouw, maar worden gecombineerd met de maatschappelijke opgaven
waarvoor we staan, zoals het tegengaan van bodemuitputting, het
verminderen van uitstoot en het vergroten van de biodiversiteit. Zodat
ook toekomstige generaties kunnen blijven boeren.
De maatregelen in de agrarische ondernemerschapsagenda geven
agrarische ondernemers meer ruimte om hun inkomstenbronnen diverser
te maken en hun productie sneller aan te passen aan nieuwe marktomstandigheden. Dit heeft als resultaat dat individuele bedrijven, maar ook
de landbouwsector als geheel, veelzijdiger en robuuster zullen worden.
Hierbij is mijn verwachting dat zal blijken dat succesvolle duurzame
bedrijfsmodellen structureel minder productiemiddelen of goedkopere
productiemiddelen gebruiken en daarmee lagere kosten kennen.
De import- en exportpatronen zullen veranderen, doordat de aard van de
Nederlandse landbouwproductie wijzigt. Deze zal diverser en duurzamer
zijn en hoger gewaardeerd worden. Het belang van de Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 670, nr. 199

10

voedselconsumptie in het verdienmodel van de agrarische ondernemer
zal toenemen. Hierdoor kan de huidige import- en exportafhankelijkheid
kleiner worden. Dit is een ontwikkeling waar we nu al het begin van zien.
De export groeide vorig jaar voornamelijk doordat de ontvangen prijs
steeg.1 Mijn verwachting is dat deze ontwikkeling verder versterkt wordt
doordat we tijdens de coronacrisis zagen dat een sterke afhankelijkheid
van de export ook een risico kan opleveren.
Om deze omslag te maken, is ondernemerschap van groot belang. Ook
samenwerking in de sector en de ketens kan bijdragen aan het succes. Dit
zal ik vanuit de overheid blijven faciliteren. Hierbij zie ik het niet als mijn
taak om op de stoel van de ondernemers te gaan zitten. Dit willen zij niet,
is niet nodig en zou ook de Nederlandse landbouwers tekort doen. Ik wil
dat vanuit de overheid de juiste randvoorwaarden worden gecreëerd.
De Nederlandse landbouw heeft in het verleden vaak bewezen om bij de
juiste randvoorwaarden transities met grote voortvarendheid vorm te
geven. Zij zijn hierbij ook altijd gesteund vanuit de maatschappij en vanuit
de overheid. Ik ben er dan ook van overtuigd dat de Nederlandse
agrarische ondernemers ook van deze transitie een succes zullen maken
en dat de maatschappij bereid zal blijken om ze daarbij te blijven steunen.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
C.J. Schouten

1

Zie nieuwsbericht «Nederlandse export landbouwproducten in 2019 € 94,5 miljard» van
17-01-2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 670, nr. 199

11