10
Positie van mantelzorgers
Aan de orde is het debat over de positie van mantelzorgers.
De voorzitter:
Ik heet de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
en de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport van harte welkom. Ik wil even opmerken dat de heer
Krol dit debat heeft aangevraagd, mede namens mevrouw
Agema. Daarom zal mevrouw Agema als tweede spreker
het woord voeren. Ik zie aan de reacties in de zaal dat daar
geen bezwaar tegen is. Dan geef ik het woord aan de heer
Krol, die spreekt namens 50PLUS.

De heer Krol (50PLUS):
Voorzitter. We mogen ons in Nederland gelukkig prijzen
met 4 miljoen mantelzorgers. Fantastisch: 4 miljoen mensen
die naar een ander omkijken of voor anderen zorgen. Maar
één op de tien mantelzorgers voelt zich overbelast, 400.000
mensen dus, en maar liefst 800.000 mensen geven aan, niet
méér te kunnen doen. Laat deze cijfers even op u inwerken.
Onvoorstelbaar hoeveel werk mantelzorgers op hun
schouders nemen. Dat verdient waardering. De samenleving
gaat steeds zwaarder leunen op hun inzet en de vraag is of
de mantelzorgers de verdiende waardering ook echt ontvangen, want het is te zwaar. 10% voelde zich in 2014 al overbelast. Hoe hoog zal dat percentage worden in 2015?
Mantelzorgondersteuning wordt steeds belangrijker. Een
rondje langs de gemeentelijke websites leert dat die
ondersteuning in veel gemeenten al serieus wordt opgepakt.
Ook in de toekomstagenda worden mooie initiatieven
beschreven, maar er is meer nodig. 50PLUS stelt een uniforme registratie voor. Dat kan door gemeenten, die immers
nu al verantwoordelijk zijn voor mantelzorgondersteuning.
Om dat werk te kunnen doen, is het wel belangrijk om in
beeld te hebben wie mantelzorger is. De criteria wie wel en
wie niet mantelzorger is, kunnen in overleg worden vastgesteld. Dat voorstel is tien jaar geleden al door de SGP
ingebracht. Graag hoor ik daarop een reactie van de
staatssecretaris.
Als duidelijk is wie mantelzorger is, kun je ook gaan kijken
of we hier in brede zin iets aan zouden kunnen koppelen.
Een fiscale regeling bijvoorbeeld, die tot dusver steeds
stukliep omdat niet duidelijk was wie mantelzorger is, of
een verklaring dat iemand aantoonbaar mantelzorger is.
50PLUS maakt zich nog steeds zorgen over de oude mantelzorgers. Ze worden in toenemende mate belast en deze
groep zal alleen maar groter worden. Hoe houden we deze
mensen overeind, vraag ik de staatssecretaris. Welke concrete acties worden ondernomen naar aanleiding van de
aanbevelingen in de toekomstagenda? Wmo-voorzieningen
die verlichting kunnen bieden, dagbesteding bijvoorbeeld,
zijn hier en daar zo duur geworden dat sommigen er
noodgedwongen van afzien. Dat kan toch niet de bedoeling
zijn? Hoe denkt de staatssecretaris dit te ondervangen?

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

Ongeveer de helft van de mantelzorgende zzp'ers geeft aan,
in de problemen te komen, veelal door tijdgebrek. Het
combineren van arbeid en zorgtaken is een zaak van werkgever en werknemer, stelt de staatssecretaris op 24 april
vorig jaar, maar voor een zzp'er gaat dat niet op. Steeds
meer mensen worden zzp'er, vaak noodgedwongen, zoals
45-plussers die weinig kans maken op een nieuwe baan.
Deze leeftijdscategorie verleent nu juist de meeste mantelzorg. Hoe kunnen zij ondersteund worden? Kan onze zojuist
voorgestelde registratie daaraan bijdragen? Is de minister
van SZW bereid, dit te agenderen voor de landelijke bijeenkomst zorg en arbeid komend voorjaar?
In het Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken lazen we de
constatering van het Sociaal Cultureel Planbureau dat de
meerderheid van de Nederlanders graag zelf voor de kinderen zorgt, maar de zorg voor de ouders een taak vindt van
de overheid. In het overheidsbeleid is dit echter precies
andersom. Voorzichtig stellen de onderzoekers dat dit elkaar
mogelijk gaat bijten. Een verontrustende gedachte waarop
50PLUS graag de reactie van de staatssecretaris hoort.
Nog één belangrijke vraag. Veel mensen weten niet dat zij
bij hun gemeente terechtkunnen voor mantelzorgondersteuning. Is de staatssecretaris bereid om te bezien hoe voorlichting geoptimaliseerd kan worden? Tussen alle plannen
om mantelzorgers goed te ondersteunen, moet preventie
van overbelasting immers de hoogste prioriteit hebben.
Tot slot wil ik van deze gelegenheid gebruikmaken om al
die mantelzorgers die daar dag en nacht mee bezig zijn,
echt met heel mijn hart te bedanken.

Mevrouw Agema (PVV):
Voorzitter. Bij die laatste woorden sluit ik me van harte aan.
Vóór de ontmanteling van de ouderenzorg telde ons land
al zo'n 3,5 miljoen mantelzorgers, van wie ruim 2,5 miljoen
mensen die iemand langdurig intensief verzorgden. 0,5
miljoen van hen was al overbelast. Ook was er materieel
gezien onder de oude Wmo al sprake van verplichte mantelzorg in de vorm van de aftrekregel. Toch waren het deze
mensen die de zeer omvangrijke ontzorgingsdrift van dit
kabinet maar op zich moesten nemen, met alle gevolgen
van dien.
Ondanks dat het kabinet geen onderzoek deed naar de vraag
of het de ouderenzorg wel in een zo grote omvang extra
op de schouders van mantelzorgers kon leggen, werd het
daarvoor wel breed gewaarschuwd. PGGM&CO constateerde al dat mantelzorgers er steeds vaker alleen voor
kwamen te staan en de combinatie met werk al steeds
moeilijker werd. Motivaction wees er al eens op dat de
grens van inzetbaarheid was bereikt, omdat slechts een
vijfde van de Nederlanders aangaf voor hun buurtgenoten
te willen zorgen. Uit een ANBO-enquête bleek al dat een
kwart van de ouderen helemaal geen netwerk had om op
terug te vallen. Voormalig directeur van het Sociaal en
Cultureel Planbureau, Paul Schnabel, vond al dat overschat
werd wat mensen nog meer voor hun naasten konden doen.
Ouderenombudsman Jan Romme gaf ook al aan dat nog
meer mantelzorg onhaalbaar was. ANBO en NPCF gaven
al aan dat vertrouwde buren ook al op leeftijd waren,
waardoor men elkaar niet lang kon ondersteunen. Platform

14 januari 2016
TK 42

42-10-1

VG vond dat het vervangen van professionele zorg door
mantelzorg gebaseerd was op drijfzand.
Maar de ongecontroleerde bezuinigingsdriften wonnen, en
zonder dat wij breed en diepgaand onderzoek over de
gevolgen hebben, zien wij toch heel veel zorgwekkende
signalen. Ik noem er een paar: een verdrievoudiging van
het aantal meldingen van ouderenmishandeling; een toename van het aantal ouderen dat zich door ongelukken op
de eerste hulp meldt; een toename van het aantal ouderen
met ernstige brandwonden; een toename naar 10% van het
aantal verwarde personen dat van straat geplukt wordt dat
dementerend lijkt te zijn; en een explosieve toename van
het aantal ernstige incidenten met verwarde personen,
gadegeslagen door de woningbouwcorporaties. Maar er is
niks aan de hand hoor, nee, alles wordt er beter op, volgens
de staatssecretaris. Zaken worden alleen ánders georganiseerd.
In zijn brief doet de staatssecretaris het voorkomen alsof
zijn beleid erop gericht is om mantelzorgers goede ondersteuning te bieden. Maar hoe komt het dan dat mantelzorgers zijn beleid niet als zodanig ervaren? Zou het komen
doordat het sluiten van de verzorgingshuizen, met zo'n
100.000 gedupeerden, zorgt voor nog meer druk op mantelzorgers? Zou het komen doordat het halveren van de
thuiszorg, met extrapolerend zo'n 30.000 bezwaarschriften,
zorgt voor nog meer druk op mantelzorgers? Zou het komen
doordat de megabezuiniging op de dagbesteding van 90%
zorgt voor nog meer druk op mantelzorgers? Zou het komen
doordat de gesloten deuren bij gemeenten — een kwart
daarvan stopte met de huishoudelijke hulp — zorgt voor
nog meer druk op mantelzorgers? Zou het komen doordat
het voor mantelzorgers lastig is, zo niet onmogelijk, om er
een paar dagen tussenuit te gaan, omdat zo veel gemeenten
respijtzorg maar helemaal niet meer inkopen? Zou het
kunnen dat het kabinetsbeleid inderdaad niet zorgt voor
een steuntje in de rug bij mantelzorgers maar juist voor
veel minder zorg, en dat mantelzorgers niet anders kunnen
dan dat gat opvullen omdat zij vader of moeder willen verzorgen, van hen houden en hen daarom niet aan hun lot
overlaten, maar daar wel zelf aan onderdoor gaan?
Dan de werkvloer. Steeds meer mantelzorgers melden zich
eerder ziek. Stress, psychische vermoeidheid, overspannenheid en burn-out liggen op de loer. Dat maakt hen ook voor
werkgevers een probleem. Dus naast de toch al overbelaste
mantelzorger en de zorgvrager zijn ook werkgevers de dupe
van het kabinetsbeleid. Zij betalen uiteindelijk de prijs van
de bezuinigingen als hun werknemer zich ziek meldt.
Het verlenen van mantelzorg is iets wat je uit liefde doet,
tenminste, daar zou het om moeten gaan. Helaas is het
materieel een verplichting, die haar tol eist in de vorm van
ontspoorde zorg, maar ook op de werkvloer. Naast de Partij
van de Arbeid zou ook de VVD zich dit moeten aantrekken.

Mevrouw Keijzer (CDA):
Voorzitter. Wie vraagt de mantelzorger eigenlijk hoe het
met hem of haar gaat? Ieder(in) en Per Saldo horen veel
dat de keukentafelgesprekken daarvoor onvoldoende of
niet gebruikt worden. Deze gesprekken gaan veelal over de
vraag hoe iemand met minder formele zorg uit kan komen.
De bedoeling was toch echt een andere! Wij hebben vandaag een debat over de positie van de mantelzorger. Je

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

kunt hier vanuit verschillende invalshoeken naar kijken.
Juridisch gezien heeft de mantelzorger in ieder geval geen
echte positie. In zijn brief van 13 januari schrijft de staatssecretaris dat de positie van de mantelzorger in de Wmo 2015
niet voor niets is verstevigd. Waarop baseert hij dat? Ik zie
dat niet zo en kom daar nog op terug.
Een mantelzorger zorgt 24 uur per dag, 7 dagen per week,
vaak wekenlang en jarenlang voor een ziek of gehandicapt
iemand. Dat is geen keuze, want dat overkomt je. Iemand
waar je van houdt, wordt ziek. Uiteraard ga je dan voor die
persoon zorgen. Dit wil niet zeggen dat hier geen zware
kanten aan zitten. De afgelopen jaren heb ik honderden
verhalen ontvangen van mantelzorgers. Deze verhalen, de
ervaring van Ieder(in) en alle onderzoeken, zoals die uitgevoerd door het SCP, schetsen in ieder geval voor het CDA
het beeld dat mantelzorgers het steeds zwaarder krijgen
om te zorgen voor hun naasten. Het aantal overbelaste
mantelzorgers stijgt. Deelt de staatssecretaris deze analyse
en zo nee, waarom dan niet? De voorbeelden zijn legio:
twee dagdelen minder naar de dagbesteding, nog maar
anderhalf uur hulp bij het huishouden, geen officiële positie
hebben bij het keukentafelgesprek, veranderend vervoer
van en naar de dagbesteding. Het zijn maar enkele voorbeelden waaruit blijkt dat de niet-veranderende zorgvraag of
de soms zwaarder wordende zorgvraag uiteindelijk op het
bordje van de mantelzorger terechtkomt.
Ik kreeg via Twitter een verhaal van Angelique. Haar kind
verblijft bij Intermetzo Zonnehuizen, waar van zes groepen
naar vier groepen zal worden gegaan. Angelique heeft
alvast de uitnodiging gekregen om te komen praten over
de vraag hoe de zorg voor haar kind toch hetzelfde zal blijven. Hoe moet dat dan straks, want vaak doe je al veel en
veel meer dan dat mensen hoeven te doen voor kinderen
met wie, in ieder geval op die manier, niets zorgelijks aan
de hand is? We zullen het vandaag maar niet hebben over
de chaos bij de Sociale Verzekeringsbank en over wat dat
betekent voor mantelzorgers, want dat is ook nog niet aan
een einde. De administratieve belasting is ook gestegen.
Mensen gaan van het kastje naar de muur, ze moeten meer
en meer papieren invullen, er moet een wettelijke vertegenwoordiger worden aangewezen en er moet een gewaarborgde hulp worden geregeld. Dit alles bij elkaar doet de
administratieve last stijgen. Wat wil de staatssecretaris
hieraan doen?
Het CDA deelt de ambitie dat mensen langer thuis willen
blijven wonen. Je moet dan wel zorgen dat dit kan. Hoe
staat het met de wijkverpleging? Wij gaan inmiddels alweer
richting het einde van januari. Kan de staatssecretaris
daarover iets zeggen? Hoe staat het met de evaluatie van
het aanjaagteam-Norder? De heer Norder zou er samen
met een commissie voor zorgen dat er meer zorgwoningen
komen. Mensen opnemen in instellingen, omdat de mantelzorger overbelast is en het thuis niet meer gaat, is uiteindelijk veel duurder dan de zorg thuis ondersteunen. Ik heb de
afgelopen jaren verschillende voorstellen gedaan om de
zorg beter te maken, zoals de vermindering van bureaucratie
bij intensieve kinderzorg en het realiseren van andere
betaalstromen bij het persoonsgebonden budget, wat het
leven van veel mantelzorgers eenvoudiger zou maken.
Ik ben niet uitgedacht. Ik ben nog steeds bezig met voorstellen om te komen tot de verbetering van de positie van
mantelzorger. Ik stel daarom vandaag voor om mantelzorgers daadwerkelijk een positie te geven in de Wet maat-

14 januari 2016
TK 42

42-10-2

schappelijke ondersteuning. Neem in de wet op dat mantelzorgers expliciet wordt gevraagd wat voor en hoeveel werk
zij doen en wat zij nog meer aankunnen. Als een mantelzorger in alle redelijkheid aangeeft dat er niets meer bij kan,
mag de gemeente dat niet zomaar naast zich neerleggen.
Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen jonge
mantelzorgers en oude mantelzorgers en ook naar de
mensen waar zij voor zorgen. Zorg je bijvoorbeeld voor
iemand met een lichamelijke beperking of voor iemand die
kampt met psychiatrische problematiek? Dit moet duidelijk
in de verslaglegging terechtkomen en de gemeente mag
dat niet zomaar naast zich neerleggen als zij uiteindelijk
besluit om al dan niet zorg te verlenen. Ik hoor graag een
reactie van de staatssecretaris op dit punt.
Mij bereiken ook veel berichten dat er doodleuk tegen
mensen wordt gezegd: nee hoor, wij hebben al onafhankelijke cliëntondersteuning voor u geregeld en u mag verder
niemand meer meenemen. Wat vindt de staatssecretaris
daarvan?

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Voorzitter. Het kabinet wil dat mensen meer gaan zorgen,
maar tegelijkertijd wil het ook dat mensen meer gaan werken. Mantelzorgers zijn heel belangrijk. Mantelzorg hoort
gelijkwaardig te zijn aan betaald werk en verdient daarom
ook echte waardering. Zoals de heer Krol al zei, zijn er 4
miljoen mantelzorgers in Nederland. Daarvan helpen
610.000 mensen langer dan drie maanden en meer dan acht
uur per week. De toenemende druk op mantelzorgers leidt
tot zorgen over overbelasting. Een op de tien mantelzorgers
is zwaar belast en een op de drie verliest weleens het
geduld. De gevolgen daarvan zijn schrijnend. Een op de
drie mantelzorgers van dementerende ouderen gaat bijvoorbeeld weleens over de grens: vergeet op tijd medicijnen te
geven, is te moe om nog een goede maaltijd te verzorgen
of bindt een oudere aan een stoel om een boodschap te
kunnen doen. Dat zijn verhalen uit 2013, dus van voor de
decentralisaties en de introductie van de participatiemaatschappij.
De mantelzorgers lijken de rekening te gaan betalen van
de kabinetsplannen en de daarbij horende bezuinigingen.
Ik zeg expres "lijken", want wat de gevolgen zijn van de
decentralisaties voor mantelzorgers weet niemand hier. Er
is gewoon geen goed onderzoek naar gedaan. Het Sociaal
en Cultureel Planbureau geeft ook aan dat het volgen van
de ontwikkelingen op het gebied van mantelzorg van groot
belang is. Het kabinet begint daar pas dit jaar mee, waardoor we pas in 2017 evaluaties hebben. Dat is te laat. De
reden dat het Sociaal en Cultureel Planbureau hierop aandringt, is dat we niet weten waar de grens ligt en wie de
prijs betaalt van het opschroeven van de eisen aan de participerende burger. Hoeveel onze maatschappij aankan voor
er grote problemen ontstaan, is nog steeds een vraag, en
die vraag mag niet te lang blijven bestaan. Daarom wil ik
hier met klem oproepen om de decentralisaties en de
gevolgen daarvan voor mantelzorg beter en sneller te gaan
monitoren. Verder hoor ik graag specifieker wanneer de
bijeenkomst arbeid en zorg plaatsvindt. "Dit voorjaar" zegt
de staatssecretaris, maar wat is nu de datum en waar zet
het kabinet op in?

optreden. Belangenorganisatie Mezzo waarschuwt er niet
voor niets voor dat het beleid zich ook moet richten op de
mantelzorgers die nog niet overbelast zijn, want eenmaal
uitgevallen of eenmaal gestopt met werken is het moeilijk
om dat weer terug te draaien. Wat wordt er gedaan om te
voorkomen dat mantelzorg te zwaar wordt? Mantelzorgers
die langdurig intensieve zorg verlenen hebben grote kans
om zelf langdurig ziek te worden. Mijn vraag aan de minister
van Sociale Zaken is hoe hij dit langdurig ziekteverzuim
onder mantelzorgers ziet. Welke maatregelen worden er
genomen om dit te voorkomen? Zijn er voldoende mogelijkheden voor respijtzorg en professionele ondersteuning?
We kunnen het combineren van werk en mantelzorg
gemakkelijker maken en zo overbelasting voorkomen, bijvoorbeeld door de onlangs in werking getreden Wet flexibel
werken. Ik hoop dat mantelzorgers hiervan kunnen profiteren, dat ze eerder naar huis kunnen om te koken, dat ze een
dag thuis kunnen zijn als hun dat past of dat ze een ochtend
vrij kunnen krijgen als zij naar het ziekenhuis moeten met
hun naaste.
Mantelzorgers gebruiken negen keer vaker regels omtrent
flexibel werken als thuiswerken of flexibele werktijden dan
verlofregelingen, terwijl juist ook verlofregelingen kunnen
helpen. Twee derde van hen wordt echter door hun werkgever niet gewezen op de wettelijke verlofregelingen, zo
blijkt uit onderzoek van Stichting Werk & Mantelzorg en
Mezzo. Ook weet slechts 72% af van de mogelijkheden om
tijdelijk minder uren te werken of tijdelijk minder verantwoordelijk werk te doen. Het kabinet lijkt zich nu vooral te
richten op werkgevers die zelf mantelzorgbewust personeelsbeleid willen voeren. Maar wat wordt er nou expliciet
gedaan om mensen voor te lichten over de mogelijkheden,
en om minder bereidwillige werkgevers te stimuleren om
hun werknemers ook ruimte te geven voor mantelzorg?
Speciale aandacht verdient hierbij de arbeidsmarktpositie
van vrouwen, want nog steeds is maar de helft van de
vrouwen economisch zelfstandig. Vrouwen verlenen meer
mantelzorg. Maar meer mantelzorg en meer economische
zelfstandigheid gaan niet zomaar samen. Het lijken zelfs
tegenstrijdige wensen te zijn. Zeker met de decentralisaties
staat dit onder druk. Dus hoe staat het daar nu mee? Wat
zijn de gevolgen van de decentralisaties en de bezuinigingen
die daarmee gepaard zijn gegaan voor de arbeidsmarktpositie van vrouwen? Welke onderzoeken zijn hierover bekend
of worden er uitgevoerd? Ik stelde deze vragen al schriftelijk,
maar ik kreeg er geen duidelijk antwoord op en stel ze
daarom nu weer. Is het kabinet bereid om zo snel mogelijk
onderzoek te laten doen naar de gevolgen van de decentralisaties voor mantelzorg en voor de economische zelfstandigheid van vrouwen? Tevens vraag ik hierbij om het
onderzoek uit te voeren naar aanleiding van de motieVoortman van april 2015, naar de gevolgen van de decentralisaties voor de inkomenssituaties van mensen. De cijfers
over 2015 zouden toch halverwege 2016 al wel beschikbaar
moeten zijn?

We moeten natuurlijk niet alleen goed monitoren. We
moeten vooral voorkomen dat er negatieve consequenties

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. Het conbineren van werken en zorgen; steeds
meer Nederlanders kunnen erover meepraten. Het aantal
mantelzorgers onder werkenden groeit. Het Sociaal en
Cultureel Planbureau signaleert een groei van 13% naar
18%. Die cijfers staan in een onderzoek over de periode tot
2012. Ook toen was er al sprake van extramuralisering van

Tweede Kamer

14 januari 2016
TK 42

Positie van mantelzorgers

42-10-3

mensen die zorg nodig hadden. Deze mensen blijven langer
thuis wonen. Het is aannemelijk dat met de verdergaande
extramuralisering in de afgelopen jaren ook het aantal
werkenden met mantelzorgtaken is toegenomen.
Het Sociaal en Cultureel Planbureau signaleert in zijn rapport dat er twee visies op mantelzorg en betaalde arbeid
zijn. Enerzijds kunnen mantelzorg en betaald werk concurrenten van elkaar zijn. Door een drukke baan is het niet
mogelijk om mantelzorg te verlenen. Als mensen dat in
zo'n situatie wel doen, dreigt er snel overbelasting, ziekteverzuim et cetera. Anderzijds lijkt er een groot potentieel
aan menskracht te zijn in onze samenleving. Het gaat om
mensen die van harte bereid zijn om mantelzorgtaken uit
te voeren, en die dat ook kunnen combineren met betaalde
arbeid. Beide visies zijn waar, blijkt ook uit de studie van
het SCP.
Ik zie dat ook om me heen. Leeftijdsgenoten — soms zijn
ze iets ouder — hebben ouders die steeds hulpbehoevender
worden. Zorgtaken voor ouders, die vaak niet om de hoek
wonen, worden gecombineerd met een betaalde job én de
zorg voor opgroeiende pubers. Dat vraagt heel veel kunsten vliegwerk. Als het zich beperkt tot een aantal uren per
week of de weekenden, is het vaak wel mogelijk en geeft
het in zekere zin ook voldoening. De bestaande regelingen
om werk en mantelzorg te combineren, kunnen daarbij
helpen. Maar het wordt anders als de zorg voor ouders
langer gaat duren en als die zorg intensiever wordt. Het
wordt anders als je partner kanker krijgt, of ALS. Ook zulke
situaties zie ik helaas om me heen. Bestaande regelingen
voldoen dan niet. Je collega's krijgen steeds minder begrip
en geduld, en de fysieke en emotionele belasting wordt
bijna ondragelijk. De ChristenUnie vindt het zorgelijk dat
ondersteuning in het huidige beleid pas ter sprake komt als
de mantelzorger het water aan de lippen komt. Dit willen
we juist voorkomen. Wat moet er gebeuren?
Ik kom in de eerste plaats op de gemeenten. Gelukkig zijn
gemeenten meer en meer bezig met hun taken op het
gebied van mantelzorgondersteuning. Tegelijkertijd zorgt
20% van de mantelzorgers voor iemand zónder indicatie.
Deze mantelzorgers zijn dus ook niet in beeld bij de
gemeenten. Hoe vinden we deze mensen? Hoe zorgen we
ervoor dat zij ondersteuning krijgen als dat nodig is, vraag
ik aan de staatssecretaris van VWS.
Ik kom in de tweede plaats op de werkgevers. Ik vind het
echt zorgelijk dat 53% van de mantelzorgers geen gebruikmaakt van verlofregelingen, vooral omdat deze regelingen
gewoon niet bekend zijn. Er zou een voorlichtingscampagne
komen. Hoe staat het daarmee? Zijn verlofregelingen nu
wél bekend, vraag ik aan de minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid.
In de derde plaats gaat het om onszelf, om de rijksoverheid.
Nog niet zo lang geleden is er een interdepartementale
werkgroep geweest die heeft gekeken naar zogenaamd
"zzp-vriendelijk beleid". Gezien de vele knelpunten en de
brede scope van problemen waar mantelzorgers tegenaanlopen, lijkt het de ChristenUnie verstandig om een interdepartementale werkgroep op te richten die zou moeten
bekijken hoe mantelzorgvriendelijk beleid tot stand kan
worden gebracht. Dit is dus vergelijkbaar met het andere
interdepartementaal beleidsonderzoek.

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

Het combineren van werk en zorg is één ding, maar er is
meer. Ik heb het in mijn bijdrage nog niet gehad over de
samenwerking tussen zorgorganisaties en mantelzorgers
en over de rol die zorgverzekeraars kunnen hebben. Ik heb
het niet gehad over respijtzorg, dagbesteding, het fiscaal
belonen van mantelzorgers of over de complexe regelgeving waarmee je te maken krijgt bij het realiseren van
mantelzorgwoningen. Zijn de bewindspersonen bereid om
de handen ineen te slaan en een werkgroep in te richten,
waarbij bijzonder oog is voor de langdurige en intensieve
mantelzorg? Ik heb hierover een motie in voorbereiding.
Tot slot kom ik terug bij de groep waarom het ons allemaal
te doen is: de mantelzorgers. Mantelzorg beperkt zich niet
tot kantooruren. Als mantelzorgers buiten reguliere werktijden vragen hebben, kunnen ze vaak alleen terecht bij de
crisisdienst. Dat lijkt ons niet wenselijk. De ChristenUnie
vindt dat mantelzorgers 24 uur per dag terecht moeten
kunnen bij een organisatie voor vragen, advies en ondersteuning. Dat past bij de huidige tijd. Sommige gemeenten
zijn hier al druk mee bezig. Zou hiervoor geen landelijke
ondersteuning kunnen komen? Ook over dit onderwerp
overweeg ik om een motie in te dienen.

De heer Van Gerven (SP):
Voorzitter. Elk jaar wordt de druk op de mantelzorgers
hoger. Gisteren kregen we een jubelbrief van de staatssecretaris waarin stond dat het allemaal wel goed gaat. De
werkelijkheid is echter anders. Men moet naar elkaar
omkijken en participeren, maar er staat voor de mantelzorger weinig tegenover.
Ik beschrijf een situatie op basis van een brief die wij ontvangen hebben. De 42-jarige neef van de briefschrijver is
vanaf zijn geboorte zwaar lichamelijk gehandicapt. Hij verplaatst zich in een elektrische rolstoel en woont in een
Focuswoning. Hij heeft een indicatie van 4,5 uur per week
huishoudelijke ondersteuning. Doordat zijn gezondheid
achteruitgaat, heeft hij meer hulp nodig. Zijn ouders verrichten veel mantelzorg. Momenteel moet zijn vader vaak naar
het ziekenhuis en heeft zijn moeder lichamelijke klachten
gekregen. Hierdoor kunnen de ouders nauwelijks nog zorg
bieden en is er meer hulp nodig dan de huidige 4,5 uur.
Vorig jaar is de thuiszorg zonder in kennisstelling van de
ouders teruggebracht van 6 uur naar 4,5 uur. Dat is gebeurd
op het moment dat de man langdurig in het ziekenhuis lag
en zijn ouders er te laat achter kwamen dat zij bezwaar
hadden kunnen maken. De termijn was voorbij. Wat kunnen
wij doen om ervoor te zorgen dat deze man de hulp krijgt
die hij nodig heeft en dat de mantelzorgers hun werk naar
redelijkheid kunnen doen?
Een ander element zijn de hoge kosten die mantelzorgers
maken. Telefoonkosten, reiskosten, kosten voor de was,
boodschappen: 73% van de mantelzorgers geeft aan dat zij
tot €200 per maand uitgeven, met een gemiddelde van
ongeveer €100 per maand. Wat vindt de staatssecretaris
daarvan?
Gemeenten hebben budget gekregen om mantelzorgers te
waarderen. Zij zijn echter vrij in de wijze waarop zij de
waardering vormgeven. In Oss kregen de mantelzorgers
een lunch aangeboden als blijk van waardering. Er kwamen
maar liefst 50 mensen op af, in een stad van 90.000 inwoners. De grootste groep werd dus compleet gemist. De

14 januari 2016
TK 42

42-10-4

mantelzorgers die er waren, voelden zich weggezet en
afgedankt. Zij gaven aan dat zij de volgende keer niet meer
willen komen. Het is een voorbeeld van de huidige praktijk.
Is het, gezien de hoge kosten die mantelzorgers maken en
het vele werk dat ze verzetten, mogelijk om het budget te
oormerken en gemeenten te verplichten om te voorzien in
een financiële tegemoetkoming, zoals het geval was bij het
mantelzorgcompliment?

jaar in het tweede kwartaal een verdubbeling van het aantal
meldingen over de respijtzorg. Het gaat dus helemaal niet
zo goed. Ik wil graag van de staatssecretaris weten hoe het
zit, vooral met de incidentele respijtthuiszorg. Dan vraag je
of iemand een dagje bij je thuis kan oppassen op je naaste,
zodat je een dag weg kunt. Dat moet mogelijk zijn. Ik vraag
de staatssecretaris te reflecteren op de vraag hoe gemeenten dit volgens hem moeten oppakken.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau was in zijn laatste
rapport kritisch over de situatie waarin mantelzorgers verkeren. Van de 4 miljoen mantelzorgers voelt een op de tien
zich zwaar belast. Dat zijn 400.000 mensen. Een op de drie
mantelzorgers verliest wel eens zijn geduld.

De staatssecretaris zegt dat mantelzorgers vaak betrokken
worden bij gesprekken met gemeenten. Wij ontvangen
echter ook signalen dat heel veel gemeenten weinig inzicht
hebben in en kennis hebben van mantelzorgers binnen hun
gemeente. Die worden dus niet bereikt. Ik hoor graag een
reactie van de staatssecretaris op deze waarneming.

De heer Van der Staaij (SGP):
Ik vind het interessant dat de heer Van Gerven Oss noemt.
Meestal geven woordvoerders van partijen voorbeelden
uit gemeenten waar ze zelf niet zo sterk vertegenwoordigd
zijn in de gemeenteraad. De SP heeft echter negen zetels
in de gemeenteraad van Oss. Waarom regelen ze het daar
in de gemeenteraad niet beter? Dan hoeft hier niet landelijk
te worden gevraagd of niet wat dwingender kan worden
bepaald hoe ze in Oss met de mantelzorg moeten omgaan.
De heer Van Gerven (SP):
Het probleem in Oss is dat de SP daar wel groot is, maar
niet in het college zit. Een meerderheid van de partijen,
aangevoerd door het CDA en een heel grote lokale partij,
is de zaak aan het afbreken, om het zo te zeggen. Het gaat
mij echter om het voorbeeld. Wij hebben het mantelzorgcompliment afgeschaft. Wij brengen het naar de gemeente.
Dan is dit een buitengewoon minimalistische taakopvatting
van zo'n gemeente. Men houdt ontzettend veel geld over,
hoewel men het geld zou moeten investeren in of moeten
teruggeven aan de mantelzorgers voor wie het was bedoeld.
Maar ik begrijp dat de SGP hoopt dat de SP in Oss weer
groeit, zodat zij het kan gaan regelen. Dank voor die
ondersteuning. Wie weet wat de volgende verkiezingen
gaan brengen in Oss!
Ik zei dat de mantelzorgers hun geduld verliezen, met alle
gevolgen van dien. Overbelasting is te voorkomen door
goede ondersteuning en preventie, maar dat wordt gemist.
Al jarenlang spreken wij over overbelasting van mantelzorgers. Dat is niet gek als ze een groot gedeelte van de zorg
moeten overnemen van de 72.000 zorgverleners die de laan
zijn uitgestuurd door het kabinet van VVD en Partij van de
Arbeid. Dat zijn de mensen die uit de zorg zijn weggevlogen
de afgelopen drie jaar. Het huidige beleid is onvoldoende
ingericht om mantelzorgers te kunnen ondersteunen. Mooie
praatjes van de staatssecretaris verhullen niet de problemen
waar mantelzorgers zo erg mee worstelen. Hoe betaal ik al
die kosten? Kan ik wel op vakantie? Waar vind ik goede
respijtzorg? Kan ik het wel combineren met mijn baan? De
staatssecretaris komt wel met allerlei plannetjes, experimenten en weet ik wat allemaal, maar kan hij eens aangeven
welke concrete maatregelen hij nu neemt om overbelasting
van mantelzorgers aan te pakken en te voorkomen?
De respijtzorg is een belangrijk instrument om mantelzorgers af en toe lucht te geven. Kan de staatssecretaris aangeven hoe gemeenten omgaan met hun respijtzorg? Hij
zegt dat het steeds beter is geregeld. Dat lees ik tenminste.
De praktijk is echter anders. Mezzo bijvoorbeeld kreeg vorig

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

Mevrouw Bergkamp (D66):
Voorzitter. In Nederland hebben wij 4 miljoen mantelzorgers. Bijna een kwart van de bevolking verleent ondersteuning aan een ander. Laten wij niet vergeten dat vijf op de
zes dat ook nog eens doen naast een baan en dat weten te
combineren. Aangezien er vandaag twee bewindspersonen
aanwezig zijn, vragen wij om meer te horen over de ideeën
over de vraag hoe mantelzorg en informele zorg gecombineerd kunnen worden met een baan. Welke plannen heeft
het kabinet nog?
Ook hebben wij in Nederland bijna 1 miljoen mensen die
zich als vrijwilliger actief inzetten. Het is, denk ik, belangrijk
om onderscheid te maken tussen mantelzorg en informele
zorg, hoewel een gedeelte van de mensen die informele
zorg verleent, ook mantelzorger is. Op die aantallen mogen
we echt reuzetrots zijn, maar op het gebied van de begeleiding, de erkenning, de waardering en de ondersteuning
van mantelzorgers is nog een wereld te winnen. Het Sociaal
en Cultureel Planbureau heeft een gedegen onderzoek
gedaan naar de mantelzorgers, maar dit onderzoek is wel
net voor de decentralisaties gedaan. Ik ben dan ook heel
benieuwd naar de tweede meting, van eind 2016, zodat we
ook het effect van de decentralisaties daarbij kunnen
betrekken.
We hebben de voortgangsbrief van het kabinet over de
informele zorg gekregen, maar het is mij nog niet duidelijk
wat het kabinet gaat doen op basis van het huidige rapport.
Ik hoop dat ik daar wat meer over kan horen. Een belangrijke
vraag ontbreekt nog in de huidige rapportage. Hoe ervaren
de hulpontvangers de informele zorg en de mantelzorgers?
Ik denk dat het belangrijk is dat die mensen zelf ook kunnen
aangeven hoe dat nu is, in plaats van dat er over hen wordt
gesproken. Ik hoop dan ook dat de staatssecretaris toezegt
om dat in het volgende onderzoek mee te nemen.
Gemeenten aan zet zijn; dat is helder. We zijn natuurlijk wel
benieuwd hoe het gaat. Ik denk dat dat ook hoort bij de
transitiefase waarin we nog steeds zitten. Hoe gaat het bijvoorbeeld met de keukentafelgesprekken? Wordt er voldoende aandacht besteed aan de factor mantelzorg en
informele zorg?
Overbelasting van mantelzorgers is niet een onderwerp
van de laatste paar jaar; het is helaas een bekend onderwerp. We zien echter ook dat er diverse ondersteuningsmogelijkheden zijn waar toch vaak weinig gebruik van wordt

14 januari 2016
TK 42

42-10-5

gemaakt. Een op de vijf mantelzorgers maakt er geen
gebruik van. Mijn vraag aan de staatssecretaris is: hoe
kunnen we de bekendheid vergroten? De heer Krol heeft
daar ook vragen over gesteld.
In Amsterdam zien we een mooi initiatief ontstaan. De
fracties van D66 en PvdA zijn met een voorstel gekomen
om ademruimte te bieden aan mantelzorgers. Zij kunnen
een avondje uit of een weekendje weg om weer vol energie
verder te gaan, terwijl in de tussentijd — dat is natuurlijk
belangrijk — de zorg gewaarborgd is. We zijn heel enthousiast over dit soort innovatieve logeervoorzieningen. Hoe
kunnen we ervoor zorgen dat dit soort mooie voorbeelden
breder bekend wordt? Ik merk nog steeds dat gemeenten
vaak opnieuw het wiel uitvinden.
Het SCP-rapport laat zien dat de samenwerking tussen
mantelzorgers en professionals en tussen mantelzorgers
en verpleeghuizen echt beter kan. We hebben dat al vaker
gesignaleerd. Wat doet de staatssecretaris om de samenwerking te verbeteren?
Ik heb ook een vraag over het persoonsgebonden budget.
Ik merk dat er in de praktijk veel onduidelijkheid is over
ouders en familieleden die een persoonsgebonden budget
ontvangen en mantelzorgers en vrijwilligers die dat niet
ontvangen. Je merkt dat dit tot heel vervelende discussies
leidt. Ik denk dat het belangrijk is dat de staatssecretaris
nog eens goed uiteenzet wat het verschil daartussen is en
dat hij dit ook via de VNG communiceert, want ik ben ervan
overtuigd dat vervelende misverstanden daardoor kunnen
worden voorkomen. Vanuit gemeenten heb ik ook de reactie
gekregen: we hebben het over mantelzorgers, dan kan het
eigenlijk niet dat je een pgb krijgt als je voor je eigen familie
zorgt. Er zijn heel veel vooroordelen daarover.
Ik wil nog twee onderwerpen behandelen. Er zijn mantelzorgvriendelijke regelingen, maar we zien dat daar weinig
gebruik van wordt gemaakt. Nog niet zo lang geleden is er
bijvoorbeeld een regeling voor langdurig zorgverlof ingegaan. Hoe kunnen we deze zaken, die we nu goed geregeld
hebben en waar D66 lange tijd voor heeft gepleit, nu goed
communiceren zodat mensen er gebruik van kunnen
maken?
Ik eindig met een onderwerp waar ik telkens mee kom:
regeldruk. Op dit moment is het voor cliënten, familie en
mantelzorgers heel erg veel werk om de zorg te regelen.
We krijgen binnenkort een brief van de staatssecretaris over
regeldruk in de langdurige zorg. Daar kijken we echt naar
uit. We gaan daar nog een debat over voeren, maar misschien kan de staatssecretaris ons daar al wat meer over
vertellen?

De heer Potters (VVD):
Voorzitter. Mantelzorg is van grote waarde voor onze
samenleving en voor de mensen die mantelzorg ontvangen.
We hebben het er natuurlijk vaak over hoe zwaar en belastend het soms is voor de mantelzorgers, maar het is goed
om te zien dat mensen het vaak ook beschouwen als een
verrijking van hun dagelijks leven en dat zij dagelijks,
wekelijks of maandelijks met liefde zorgtaken op zich nemen
voor de mensen om hen heen. Veel van hen voelen zich
helemaal niet aangesproken als de bestuurlijke term
"mantelzorg" wordt gebruikt. Ze helpen hun partner, ouder,

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

chronisch zieke kind of buren graag zonder dat daar iets
tegenover hoeft te staan. Dat is mooi om te zien en dat
verdient een groot compliment. Meerdere Kamerleden
hebben dat compliment ook al uitgesproken. Alhoewel de
meeste mensen die zorgtaken op zich nemen dit de normaalste zaak van de wereld vinden, moeten we ons ook realiseren dat met de toenemende vergrijzing de druk op de
mantelzorgers groter wordt. Vijf van de zes mantelzorgers
hebben een betaalde baan en de combinatie van zorg en
werk kan erg belastend zijn. Ook mevrouw Bergkamp wees
daar net al op. Dat is zeker het geval als een mantelzorger
langere tijd mantelzorg verleent, zo blijkt uit het rapport
van het SCP getiteld Informele hulp: wie doet er wat?.
Ik wil graag een wat persoonlijke noot maken. Afgelopen
november is bij mijn zus darmkanker geconstateerd en is
ze meerdere malen opgenomen in het AMC in Rotterdam.
Net als mijn moeder is zij levenslang kankerpatiënt en moet
het gezin, onder wie ikzelf, regelmatig bijspringen, ook op
dit moment. Zeker met deze drukke baan als Kamerlid is
dat soms niet eenvoudig. Ook ik voel me echter geen
mantelzorger in de formele zin van het woord; ik help mijn
naaste omdat ik dat normaal vind en graag doe. Maar ik
heb echt heel veel begrip en waardering voor mantelzorgers
die dat nog veel meer moeten doen. Ik begrijp heel goed
de uitdagingen die dat met zich meebrengt, bijvoorbeeld
in het vinden van de juiste balans tussen zorgtaken en werk.
Daarbij heeft zowel de mantelzorger als de werkgever een
rol. Hier ligt wat de VVD betreft ook de eerste verantwoordelijkheid. Een: sta open voor het gesprek. Twee: heb aandacht voor de thuissituatie. Drie: maak afspraken op individueel niveau. Gelukkig zien we steeds meer voorbeelden
in het bedrijfsleven waar dit signaal wordt opgepakt en
waar er ook werk van wordt gemaakt. Ook mijn eigen
ervaringen tot nu toe zijn overwegend positief.
Een mooi voorbeeld is het "mannenbedrijf" De Groot
Installatiegroep, dat zich een paar jaar geleden heeft laten
begeleiden door een bureau dat gespecialiseerd is in het
mantelzorgvriendelijk maken van bedrijven. Bij dit installatiebedrijf kwam daardoor aan het licht dat zeer veel, voornamelijk mannelijke, werknemers mantelzorgtaken hadden.
Door dit bespreekbaar te maken met leidinggevende collega's werden flexibele oplossingen gevonden, is het verzuim fors gedaald en het werkplezier toegenomen. Daarvoor
waren geen extra regelingen nodig. Sterker nog, die konden
zelfs in de weg staan aan het benodigde goede gesprek. Zo
heeft een van de installateurs een gehandicapt kind. Dankzij
de open cultuur in het bedrijf weet de leidinggevende dit
ook. Als het gehandicaptenvervoer voor het kind op een
dag te laat komt, dan kan de medewerker dit zonder gêne
aan de leidinggevende doorgeven. Die weet waarom de
medewerker te laat komt en kan snel een vervanger regelen,
zodat het werk alsnog uitgevoerd kan worden. Dit is een
mooi voorbeeld. Dankzij de begripvolle opstelling van de
leidinggevende is de medewerker zonder morren bereid
de gemiste uren in die week in te halen op een later tijdstip.
Van de bestaande wettelijke regelingen wordt slechts door
iets meer dan de helft van de mantelzorgers gebruikgemaakt. Ook andere leden hebben daarop gewezen. Wat de
VVD betreft moet er daarom worden ingezet op het vergroten van de bewustwording en het bespreekbaar maken van
mantelzorg op de werkvloer, want daar kan nog wel wat
aan gebeuren. Kunnen beide bewindspersonen daar wellicht
op ingaan en aangeven wat ze daarvoor kunnen betekenen?

14 januari 2016
TK 42

42-10-6

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik heb goed geluisterd naar het betoog van de VVD en ik
herken veel punten die de heer Potters naar voren heeft
gebracht. Maar deelt de VVD wel de conclusie dat niet alleen
veel regelingen onbekend zijn, maar dat de regelingen ook
vaak ontoereikend zijn voor de groep bij wie de regelingen
wel bekend zijn?
De heer Potters (VVD):
Aan de ene kant is het belangrijk om regelingen te hebben,
zodat je duidelijkheid vooraf kan geven, maar aan de andere
kant is het ook ontzettend belangrijk dat daarover duidelijke
afspraken worden gemaakt met de werkgever. Dat bleek
ook wel uit het voorbeeld. Als de regelingen ontoereikend
zijn, vind ik het de verantwoordelijkheid van de werkgever
en de mantelzorger om samen tot een goede afspraak te
komen. Ik vind het lastig om te zeggen dat het in alle
gevallen ontoereikend is. Ik vind het een verantwoordelijkheid van beiden om ervoor te zorgen dat er ook echt een
oplossing komt. Dat kan soms op een heel creatieve manier.
Mochten de regelingen ontoereikend zijn, is het misschien
goed als mevrouw Dik-Faber iets meer duidelijkheid geeft
over wat ze daarmee bedoelt. Het is nu wat algemeen
gesteld.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Het is natuurlijk fantastisch als werkgever en werknemer
samen tot een oplossing komen. Dat heeft ook absoluut
mijn voorkeur. Maar ik kan de voorbeelden om mij heen
aanwijzen van situaties waarin sprake is van langdurige
mantelzorg waarbij bestaande regelingen eigenlijk niet
voldoen en werknemers overgeleverd zijn aan de goodwill
van hun werkgever om samen tot creatieve oplossingen te
komen. Vaak gaat dat goed, maar vaak ook niet, want die
ondernemer heeft ook een bedrijf te runnen. Daar is ook
begrip voor. Nogmaals stel ik de vraag, zonder direct in
casuïstiek te treden, of de VVD bereid is om te bekijken of
er in de situatie van langdurige intensieve mantelzorg, bijvoorbeeld bij ALS-patiënten, de mogelijkheid is om
bestaande regels onder de loep te nemen.
De heer Potters (VVD):
Absoluut. De regels moeten duidelijk en helder zijn. Waar
deze te complex of niet goed uitvoerbaar zijn, moeten we
nagaan wat we kunnen verbeteren. We zitten ook in de
Kamer om te bekijken wat we kunnen verbeteren aan wat
er is. Ik wil echter voorkomen dat we het beeld neerzetten
dat we alles in regels kunnen vastleggen, juist omdat het
maatwerk veel meer biedt in zo'n bijzondere situatie dan
een specifieke regel. Als we regels kunnen verbeteren, dan
heeft mevrouw Dik mij aan haar zijde, maar ik plaats wel
deze kanttekening erbij.

De heer Van der Staaij (SGP):
Mevrouw de voorzitter. Wanneer iemand mij 's nachts
wakker zou maken en mij zou vragen wat mantelzorg voor
mij inhoudt, zou ik onmiddellijk antwoorden: versterken,
verlichten, verbinden. Zo'n indruk heeft de notitie van het
kabinet die de Kamer eerder kreeg en besprak, op mij
gemaakt. Ik vond het namelijk drie heldere trefwoorden
over wat inderdaad nodig is in de aanpak van problemen

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

waarmee mantelzorgers nu te maken hebben. Het gaat om
het versterken van de rechtspositie van mantelzorgers, om
het verlichten van hun taak, bijvoorbeeld door de respijtzorg, en om het goed verbinden van de formele en informele zorg: wat doet de instelling en wat doe je zelf voor je
buurman of partner?
Een probleem dat een groot aantal collega's vanavond
genoemd hebben, is: hoeveel mensen beseffen dat ze
mantelzorger zijn? Ik herinner mij nog de glimlach van die
oude man die thuis al zo veel deed voor zijn vrouw. Toen
ik over mantelzorg begon, zei hij dat hij er nog nooit over
nagedacht had dat hij ook mantelzorger was. Het lijkt alsof
dat altijd over iemand anders gaat. Daarmee ben je dus ook
niet gevoelig om te lezen wat er keurig voor beleid voor
mantelzorgers beschikbaar wordt gesteld en maak je misschien onvoldoende gebruik van het aanbod van verlichting,
dat er wel degelijk is. Hoe kunnen we eerder de mantelzorger bereiken, dichter bij huis? Ik denk dat gemeenten daarin
een heel belangrijke rol vervullen. Ik hoop ook dat we niet
alleen naar aanleiding van rapport 1 of krantenkop 2 hier
een debat hebben, maar dat we de reguliere debatten voeren over de voortgang op al die verschillende acties inzake
mantelzorg die in het kabinetsbeleid verankerd zitten en de
samenhang daarin bewaken.
Als ik in dat licht kijk naar een aantal concrete knelpunten,
vraag ik aandacht voor versterking van de financiële positie
van mantelzorgers. Mezzo bracht een tijdje geleden het
onderzoek in het nieuws waaruit bleek dat meer dan de
helft van de mantelzorgers financieel in zwaar weer verkeert
of zelfs geld tekortkomt als gevolg van de mantelzorgtaken.
We hebben daarover een brief gekregen van het kabinet,
waarin stond dat het verder daarover in gesprek zou gaan
met Mezzo. Is dat al gebeurd? Welke mogelijkheden ziet
het kabinet om mantelzorgers op een effectievere manier
financieel tegemoet te komen dan tot nu toe gebeurt? Is
het niet een idee om praktijk te laten worden dat gemeenten
in de keukentafelgesprekken de financiële consequenties
voor zowel zorgvragers als mantelzorgers in kaart brengen?
Er kan dan bijvoorbeeld direct gesignaleerd worden dat er
bijzondere bijstand mogelijk is in plaats van dat dit door
weer een heel ander loket wordt gedaan.
Ik vraag ook aandacht voor het samenspel tussen mantelzorger en professional in een instelling. Als iemand bijvoorbeeld thuis een gehandicapt kind medicijnen geeft, maar
het thuis te zwaar wordt en het kind dientengevolge in een
instelling gaat wonen, vraag ik mij af waarom de ouders
niet ook in de instelling medicijnen zouden mogen toedienen. Het is nu onduidelijk waar de verantwoordelijkheden
liggen als er iets misgaat. Er komt een handreiking, zo las
ik in de brief van de staatssecretaris. Mag de Kamer die
handreiking hebben als die daadwerkelijk beschikbaar is?
De heer Van Gerven (SP):
Ik kom even terug op een vorig punt van de heer Van der
Staaij. Hij vroeg of het niet goed zou zijn om bijvoorbeeld
in gesprekken bij mensen thuis niet alleen te kijken naar de
financiële situatie van betrokkene zelf, maar ook naar die
van de mantelzorgers. Nu zegt hij dat er bijzondere bijstand
is, maar die is natuurlijk maar voor een heel selecte groep.
Vindt de heer Van der Staaij dat de groep die erboven zit,
die waarschijnlijk weer hogere lasten heeft en waar de
problematiek van de financiën dus ook kan spelen, ook op
de een of andere manier tegemoetgekomen moet worden?

14 januari 2016
TK 42

42-10-7

De heer Van der Staaij (SGP):
We hebben daar al eerder de aandacht voor gevraagd en
er is ook een brief over gekomen. Daar waar er financiële
problemen zijn als gevolg van mantelzorg, zoals reiskosten
of bijvoorbeeld kosten van de was, moet worden gekeken
of er vergoedingsmogelijkheden tegenover kunnen staan.
De heer Van Gerven (SP):
Dat is mooi, maar gemeentelijke regelingen gaan niet boven
120% van het minimum. Dat is maar een beperkt gedeelte.
Laat ik het heel concreet vragen. Van de voorganger van
de heer Van der Staaij, de heer Van der Vlies, hadden we
het mantelzorgcompliment. Zou het niet goed zijn als we
dat gewoon weer invoeren in gemeenteland, zodat mensen
op dat vlak op enigerlei wijze tegemoetgekomen kunnen
worden?
De heer Van der Staaij (SGP):
Het mantelzorgcompliment was inderdaad een ontzettend
sympathiek idee. Mijn voorganger Van der Vlies heeft het
hier in de Kamer ingebracht. We hebben echter ook moeten
vaststellen dat het veel uitvoeringskosten gaf en dat het
ook heel lastig was om met een landelijke regeling die groep
precies te bepalen. Het was ook eigenlijk niet een tegemoetkoming in financiële kosten, maar meer een gebaar van
sympathie en erkenning voor het werk dat verricht werd.
Op zichzelf kan ik me heel goed voorstellen dat we gezegd
hebben dat het op een betere manier kon en met meer
maatwerk als gemeenten daarin de vrijheid wordt gegeven
en het geld niet laten wegzwemmen. Gemeenteraden
moeten er alert op zijn dat het geld ook op een goede
manier voor dat doel wordt aangewend.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik kom op de ondersteuning van mantelzorgers door
gemeenten. Op diverse plaatsen in de Wet maatschappelijke
ondersteuning is de rol van de mantelzorger verankerd,
ook door het amendement dat ik destijds met collega Otwin
van Dijk heb ingediend. Het moet niet alleen gaan om wat
een mantelzorger kan doen, maar ook om de vraag hoe een
mantelzorger kan worden ondersteund. Mijn vraag aan de
staatssecretaris is ook in hoeverre dat in de praktijk nu ook
voldoende gebeurt. Ik proef namelijk nog veel onbekendheid
met de verbeterde rechtspositie van de mantelzorger. Kan
de staatssecretaris daar zijn licht over laten schijnen? Wat
zijn volgens hem de redenen hiervan en hoe wil hij de
bekendheid vergroten?
Het tweede aandachtspunt dat ik signaleer, is dat de respijtzorg maar heel mondjesmaat op gang komt terwijl de verwachting was dat hier meer vraag naar zou komen als
gevolg van de decentralisaties. Kennelijk is hier toch wat
verlegenheid om het containerbegrip "respijtzorg" te vertalen naar praktische hulp. Klopt mijn beeld dat met name in
crisissituaties nog een hoop te winnen valt? Ik krijg nu te
horen dat gemeenten er vaak weken over doen om een
aanvraag voor respijtzorg te beoordelen, terwijl de ondersteuning na bijvoorbeeld een ziekenhuisopname acuut
nodig is. Wellicht kan de staatssecretaris in het gesprek met

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

de gemeenten aandacht vragen voor het sneller en beter
anticiperen op de behoefte aan respijtzorg.
Tot slot, de ondersteuningsbehoefte van de mantelzorg
wordt soms wel goed in kaart gebracht tijdens het keukentafelgesprek, maar weer niet bijgesteld als de zorgvraag
zwaarder wordt. Ook dat is heel belangrijk in de praktijk.
Om overbelasting te voorkomen, moet ook op een later
moment worden gekeken naar wat de mantelzorger nodig
heeft.

Mevrouw Tanamal (PvdA):
Voorzitter. Van elke drie Nederlanders verleent er eentje
mantelzorg. Vijf op de zes mantelzorgers combineren arbeid
en mantelzorg. Samen zijn dat er ruim 4 miljoen. Net als
de heer Potter zou ik graag iets kleins willen zeggen, iets
persoonlijks, want mantelzorg is iets wat ook mij heel erg
bekend voorkomt. Ik heb zelf ook jarenlang gezorgd voor
mijn moeder. Gezien mijn achtergrond is dat normaal en
is er ook een druk dat er gemantelzorgd moet worden.
Daarom weet ik ook dat het soms heel erg zwaar is. Men
zal mij niet horen zeggen dat dit niet zo is. Ik wil dan ook
om te beginnen waardering uitspreken voor alle mantelzorgers en ook voor de vrijwilligers die informele zorg leveren,
want zij zijn van onschatbare waarde. De staatssecretaris
heeft een flink aantal stappen gezet. Er staan heel goede
dingen in de plannen die zijn voorgelegd. Er liggen diverse
rapporten en agenda's. Ik hoop dat die echt een bijdrage
gaan leveren aan de ondersteuning van de mantelzorger.
Sterker nog, ik reken daarop.
Over een aantal ervan heb ik wel wat vragen. Overbelasting
kan leiden tot ontspoorde mantelzorg. Ik heb daarover ook
schriftelijke vragen gesteld, omdat in de publiciteit kwam
dat er soms zoveel druk op de mantelzorg is dat er psychisch en fysiek geweld ontstaat, uit pure onmacht en vermoeidheid van de mantelzorger. Dat is een belangrijk signaal. De pilots die de staatssecretaris gaat opzetten rond
dit thema, juich ik dan ook heel erg toe. Wat gaat de
staatssecretaris concreet doen om mantelzorgers hierbij te
betrekken? De partijen die in het stuk worden genoemd,
zijn allemaal professionals en het gaat vooral de mantelzorgers zelf aan. Ik hoop dat zij erbij worden betrokken.
Een ander belangrijk punt, waar de heer Van der Staaij ook
al wat over zei, betreft de regels voor wat vrijwilligers of
mantelzorgers wel of niet mogen doen en de onduidelijkheid daarover. Een punt dat mij regelmatig ter ore komt,
betreft de voorbehouden handelingen. Wat mag een mantelzorger of een vrijwilliger wel of niet doen? Het schijnt
dat dit voor vrijwilligers aardig duidelijk is, maar mantelzorgers willen soms meer doen, bijvoorbeeld zelf een spuit
zetten of iets anders wat een voorbehouden handeling is.
Is het mogelijk dat die mensen een vrijstelling krijgen, zodat
zij dat kunnen doen? Hoe leren zij die vaardigheden aan?
Heeft de staatssecretaris daar een antwoord op?
Er wordt heel veel aandacht besteed aan het versterken van
het samenspel tussen mantelzorgers en vrijwilligers, maar
ik hoorde dat hiermee ook veel problemen kunnen ontstaan
in een hospice. Een hospice is de plek waar familie aanwezig
is, die heel graag die laatste zorg wil leveren, terwijl de
professionals de inzet van mantelzorgers juist minder zijn
gaan waarderen. Kan zo'n hospice of een andere organisatie

14 januari 2016
TK 42

42-10-8

die hiermee worstelt, ook gebruikmaken van het programma
In voor Mantelzorg? Hoe kunnen zij daar toegang toe krijgen? De staatssecretaris zegt dat er een flink aantal resultaten zijn bereikt. Er zijn leerervaringen opgedaan. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat deze ook binnen het bereik komen
van anderen dan alleen maar de achterban van die werkgroep? Deze gaat dat uitdelen aan de achterban, maar niet
iedereen is achterban van die werkgroep.
Ondanks alle stappen in de goede richting zijn er toch
400.000 mantelzorgers overbelast. Dat zijn er veel. Voor
een belangrijk deel moeten we dit voorkomen, zoals Mezzo
ook heeft gezegd. Ik denk dat we dit met behulp van organisaties als Mezzo moeten doen. Wat kan de staatssecretaris
doen om dat aantal heel sterk terug te brengen?
Er zijn belangrijke maatregelen genomen om mensen die
werk en mantelzorg combineren te ondersteunen, zoals in
de Wet arbeid en zorg. We hebben ook de wet van mevrouw
Voortman en anderen over flexibele arbeid. Uit de cijfers
blijkt dat mensen meer behoefte hebben aan flexibeler
werken dan aan verlofregelingen. Deze kunnen hiervoor
worden ingezet, in overleg met de werkgever. Er zijn werkgevers die het goed vinden wanneer je niet twee keer
tweemaal je arbeidsduur per week opneemt voor kortdurend zorgverlof, maar wanneer je dat spreidt over een jaar
en er telkens uren voor opneemt. Bij de behandeling van
de begroting van Sociale Zaken en Werkgelegenheid hebben wij bij motie gevraagd om dat meer bekend te maken
bij de mensen. Zou dat kunnen worden uitgebreid, met de
toelichting dat het verlof dat wij hebben geregeld, ook
flexibel kan worden opgenomen?
Verder ben ik blij dat het project Werk en mantelzorg ook
dit jaar nog wordt gefinancierd. Ik hoop dat de minister de
optie wil openhouden om hier in de toekomst mee verder
te gaan, want het is en blijft belangrijk om werkgevers en
werknemers bewust te maken van de betekenis van het
mantelzorger zijn. Voor werkgevers is dit ook een manier
om hun medewerkers duurzaam inzetbaar te houden. Willen
wij mantelzorgers ondersteunen en faciliteren, dan zijn daar
diverse ministeries bij betrokken, die er alles aan moeten
doen om beleid op elkaar af te stemmen. Vaak zeggen
mantelzorgers dat zij juist het gevoel hebben dat zij elkaar
niet ondersteunen, maar soms zelfs tegenwerken. Ik hoor
hierop graag een reactie, want ik overweeg om hierover
een motie in te dienen.
De voorzitter:
Daarmee zijn wij gekomen aan het eind van de eerste termijn van de zijde van de Kamer.
De vergadering wordt van 20.29 uur tot 20.45 uur geschorst.

Staatssecretaris Van Rijn:
Voorzitter. Als je partner, je naaste of je ouder ziek is en je
zorg- of ondersteuningstaken op je neemt, krijg je meestal
een wat dubbel gevoel. Ik zeg daar overigens altijd bij:
misschien is "op je neemt" niet zo goed uitgedrukt, want
zoiets overkomt je vaak en doe je vanuit liefde. Dat dubbele
merk je ook in de rapportages daarover. Het is namelijk
heel mooi en liefdevol om dit te doen en vaak heel vanzelfsprekend, maar het is tegelijkertijd heel belastend, heel
zwaar. En wat wij ook verzinnen, welk beleid wij ook maken,

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

die dubbelheid zal er altijd in zitten. Als je partner of je
ouder ziek is, is die ziek. Je bent daar dan verdrietig om. Ik
hoorde een jonge mantelzorger zeggen: ik zorg nu voor
mijn moeder, maar eigenlijk zou mijn moeder voor mij
moeten zorgen. Bij al onze aandacht voor mantelzorg
moeten we daarom voortdurend uitspreken dat deze zorg
weliswaar vanzelfsprekend is, maar dat we die niet genoeg
kunnen waarderen. Daarbij moeten we ook altijd beseffen
dat dit voor mensen iets zwaars en verdrietigs is, en dat
het gaat om iets wat je niet kunt tegengaan.
Een vraag die in debatten over mantelzorg vaak terugkomt,
is of mantelzorg in de plaats van professionele hulp komt.
Nee, dat is niet het geval. Het gaat om zorg "met" en niet
om zorg "in plaats van". Het gaat juist om meer aandacht
voor mantelzorgers in de zorg. Ook gaat het erom dat we
constateren dat de noodzaak van mantelzorg, als we helemaal niets doen, gewoon toeneemt en de aard ervan verandert. Dat komt doordat we in een vergrijzende samenleving
zitten, waardoor mantelzorg voor veel meer mensen vanzelfsprekend wordt, meer mensen overkomt en door meer
mensen uit liefde wordt verleend. Daarom is het ook zo
belangrijk dat we in het zorg- en ondersteuningsbeleid niet
alleen de cliënt aandacht geven, maar ook meer en meer
aandacht besteden aan de mantelzorgers en hun positie.
In de debatten binnen de zorg zelf is dat ook regelmatig
aan de orde. Zo zegt men vaak dat de diagnose "dementie"
eigenlijk twee diagnoses betekent: een voor degene die
dementie krijgt en ook een voor de mantelzorger, die een
levenslange, zeer zware taak in de schoot geworpen krijgt.
Ik denk dat het ook goed is om mantelzorg vanuit internationaal perspectief te bekijken. Met name op het gebied van
langdurige zorg spelen in het buitenland familiezorg en
gemeenschapszorg een veel belangrijkere rol in de
samenleving dan in Nederland. Wij hebben heel veel institutioneel georganiseerd, en daar zijn we trots op. In de
langdurige zorg, waarin de kwaliteit van leven zo belangrijk
is, zijn familiezorg en gemeenschapszorg in sommige
opzichten zelfs belangrijker dan de formele, technische zorg.
Ik vind dat zij herwaardering verdienen en dat zij daarin een
rol zouden moeten krijgen. Kwaliteit van leven verdient
erkenning en herwaardering. In een veranderende samenleving vergen familiezorg en gemeenschapszorg een herijking, met name op het gebied van de langdurende zorg.
Een zorgzame samenleving is ook een samenleving waarin
er gewoon meer zorg is voor elkaar en waarin er erkenning
en waardering is voor mantelzorg en vrijwilligerswerk; die
zijn daarin onlosmakelijk verbonden met de manier waarop
wij in Nederland zorg en ondersteuning willen organiseren.
Dat zie je terug in de rapporten die nu her en der verschijnen. Voordat ik de vragen beantwoord, lijkt het me goed
om te memoreren dat een op de drie Nederlanders informele hulp geeft. Mantelzorgers zorgen voor hun naasten.
Vrijwilligers bieden andere mensen vrijwillig hulp in het
dagelijks leven. Zij worden vaak in één adem met mantelzorgers genoemd, maar laten wij wel een onderscheid tussen hen maken. Zij hebben gemeen dat zij vanuit een
intrinsieke motivatie voor mensen zorgen. Dat is misschien
ook wel de belangrijkste lijn in het rapport van het Sociaal
en Cultureel Planbureau: zorgen voor elkaar maakt meer
en meer deel uit van het gewone leven. Gelukkig komt daar
steeds meer aandacht voor.
De Kamer heeft daar een wat wisselend beeld van, maar ik
constateer toch dat informele zorg landelijk meer en meer

14 januari 2016
TK 42

42-10-9

op de kaart komt. De aandacht voor mantelzorgers en vrijwilligers bij partijen is groot. De heer Van der Staaij noemde
al de drieslag versterken, verlichten en verbinden. Ik denk
dat dit een belangrijke agendering is geweest, zeker voor
de organisaties die zich met mantelzorg bezighouden, maar
ook voor professionals om op een andere manier na te
denken over mantelzorgers en vrijwilligers.
Het komende jaar wil ik op een drietal lijnen inzetten. We
moeten van die landelijke agendering nu een lokale agenda
maken, waarin lokale partijen worden toegerust om die
verandering in de praktijk ook vorm te geven. We gaan naar
een meer levensbrede kijk op informele zorg en mantelzorg
over de domeinen heen, in werk, in opleiding, in cure en in
techniek. De aanwezigheid van minister Asscher onderstreept die gezamenlijke inzet op een aantal terreinen. Wij
zullen die ontwikkelingen in de praktijk blijven volgen, onder
meer door het SCP-onderzoek te herhalen in 2016. Dat is
meteen een antwoord op enkele vragen.
Er zijn heel mooie voorbeelden te geven. Ik was onlangs
op werkbezoek bij Renault, waar ze mantelzorg op de
werkvloer bespreekbaar maken en tot individuele afspraken
komen. Ik zie dat er bij zorginstellingen sprake is van een
omslag. Vroeger bracht je je vader of moeder naar een
instelling en had je er niet zo veel meer over te zeggen. Nu
staan instellingen open voor de inbreng van mantelzorgers.
Dat blijkt uit de resultaten van het programma In voor
Mantelzorg. Toekomstige professionals krijgen in hun
opleiding veel meer aandacht voor de relatie met informele
zorgverleners. Dat werd mij ook duidelijk op een gastcollege
voor studenten en mantelzorgers dat afgelopen juni in
Eindhoven werd gehouden. Er ontstaan technische mogelijkheden om mantelzorgers te helpen, bijvoorbeeld een
sensorsysteem dat de leefpatronen van de oudere in de
gaten houdt, zodat de mantelzorger, ook de mantelzorger
op afstand, kan kijken of actie nodig is. Je ziet ook dat de
focus in de media verschuift, en daarmee het maatschappelijke debat. Ik noem het onlangs gestarte RTL4-programma
Ik Zorg Voor Jou, waarin de mooie en de kwetsbare kanten
van het dagelijkse leven van mantelzorgers en vrijwilligers
worden geschetst. Dat draagt ook bij aan het signaleren,
het verbeteren en het aandacht hebben voor lokale uitvoering.
Ik denk dat de inzet van het afgelopen jaar ook vruchten
afwerpt. Een aantal leden heeft daarnaar gevraagd. De
Toekomstagenda Informele zorg en ondersteuning van
september 2014 werkt nu door op de lokale werkvloer. In
het programma In voor Mantelzorg zijn circa 6.000 mantelzorgers en 3.000 medewerkers in de zorg in 80 trajecten
verspreid over zeven sectoren bereikt. Het mooie van die
trajecten is dat er structurele verbeteringen op de werkvloer
zijn gerealiseerd, zoals een sterkere positie van de mantelzorgers, bijvoorbeeld bij de bespreking van het zorgplan in
de instellingen. Die beweging eindigt wat mij betreft niet
met dit programma. Ik heb wel besloten om het programma
met een halfjaar te verlengen, zodat de uitkomsten beter
verspreid kunnen worden. Dit is meteen een antwoord op
een aantal vragen over de manier waarop de bewustwording, de kennis en kunde en de voorlichting steeds breder
kunnen worden verspreid.

als doel om de bevordering van deskundigheid en een
betere begeleiding van lokale vrijwilligers over het voetlicht
te brengen.
Ten slotte wil ik in dit verband de ontwikkeling van praktijkgerichte instrumenten naar aanleiding van het SCP-onderzoek Hulp geboden noemen. Daarin proberen we heel
concrete handvatten te bieden voor mantelzorgers en vrijwilligers om te kijken wanneer zij overbelast raken. Dat
instrument is inmiddels bij 300 mantelzorgers getest. Ik zeg
dit in antwoord op de terechte vraag van mevrouw Tanamal
of de mantelzorgers zelf er wel bij betrokken worden. Dat
is gedaan. Inmiddels wordt het instrument door de zorgverzekeraars doorontwikkeld.
Informele zorg maakt dus meer en meer deel uit van het
gewone leven. Veel zorgtaken worden gecombineerd.
Mensen kunnen zeer veel waardering ontvangen voor het
geven van zorg, maar we moeten inderdaad ook aandacht
hebben voor de overbelasting. 400.000 mensen voelen zich
soms zwaar belast, af en toe zelfs zo zwaar belast dat zij
hun geduld verliezen en soms ruw richting de zorgbehoevende optreden. Ik heb onlangs gesproken over het actieplan Ouderen in veilige handen. Dat is er ook op gericht
om dit taboe te doorbreken. Samen met een aantal
gemeenten, Veilig Thuis, organisaties voor mantelzorgondersteuning en de VNG starten we ook pilots om de
samenwerking tussen de partijen te stimuleren.
Ten slotte merk ik ter inleiding op dat wij zeer alert blijven
op signalen die op ons afkomen. De heer Krol noemde het
recente artikel van het SCP en de Universiteit Utrecht in het
Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken, waarin het verschil
aan de orde kwam tussen de wensen van burgers en die
van de overheid, zo leek het. Ik zeg het nu even gechargeerd: daarin staat dat burgers de zorg voor ouderen vooral
een overheidstaak vinden. Zij willen voldoende tijd voor
hun kinderen houden, terwijl de overheid dat beleid juist
andersom zou willen hebben. Laten wij even kijken naar de
toekomst van onze samenleving. Wij willen de kwaliteit van
leven van veel ouderen verbeteren. Dan ben ik ervan overtuigd dat dit niet alleen kan met technische professionele
zorg. Juist ondersteuning door naasten, door je directe
omgeving, is van ongelooflijk groot belang voor de kwaliteit
van leven. Een betrokken samenleving betekent dat wij ook
moeten praten over de wijze waarop wij meer naar elkaar
omzien. Zeker in een samenleving die verzilvert, is dat van
het allergrootste belang.

Naar aanleiding van het amendement van mevrouw DikFaber en de heer Van der Staaij is in het afgelopen najaar
een driejarig programma Vrijwillig Dichtbij gestart waarin
13 landelijke vrijwilligersorganisaties deelnemen, juist met

Ik kom nu toe aan de beantwoording van een aantal vragen
die van de zijde van de Kamer zijn gesteld. De heer Krol
vroeg of wij niet naar een uniforme registratie van mantelzorgers toe zouden moeten. Ik begrijp zijn vraag. Waar ik
aarzelingen bij heb, is de uniforme registratie. Dé mantelzorger bestaat niet. Er zijn heel veel verschillende mantelzorgers en er zijn heel veel verschillende manieren om te
bezien of je mantelzorger bent. Ik zie wel dat gemeenten
bij het vormgeven van hun mantelzorgbeleid informatie
moeten hebben. Wie zijn nu eigenlijk mantelzorgers? Wat
doen ze en waar kunnen wij wel of niet ondersteunen? Ik
zou zijn vraag zo willen opvatten dat ik met de VNG ga
bespreken tegen welke knelpunten gemeenten aanlopen
bij het vormgeven van het mantelzorgbeleid. Daarbij gaat
het ook om vragen als: waar hebben wij het precies over
en hoe moeten wij dat duiden? De resultaten daarvan zal
ik dan meenemen in de voortgangsrapportages op het
gebied van de langdurige zorg die wij naar de Kamer zullen

Tweede Kamer

14 januari 2016
TK 42

Positie van mantelzorgers

42-10-10

sturen. Ik zie zijn punt, maar ik aarzel om de administratieve
lasten te vergroten, nieuwe registratielasten op te leggen
en vanuit Den Haag te bepalen wat "uniform" zou kunnen
zijn. Ik zou zijn punt op die manier dus graag willen meenemen.
De heer Krol vroeg mij ook hoe wij de mantelzorgers overeind houden. Welke concrete acties zijn daarvoor? Een
aantal leden hebben gevraagd hoe het precies zit met de
positie van mantelzorgers. Is die werkelijk verstevigd? Ik
wijs erop dat in de Wmo is geregeld dat gemeenten mantelzorgers moeten betrekken bij hun onderzoek naar de
draaglast en draagkracht van de cliënten. Zij moeten in het
kader van het keukentafelgesprek niet alleen maar naar de
cliënten kijken, maar juist ook naar de positie van mantelzorgers. Ik ondersteun gemeenten via praktijkdagen met
aanbevelingen over respijtzorg. Binnenkort verschijnt de
Respijtwijzer van Mezzo om mantelzorgers wegwijs te
maken in de respijtzorg die beschikbaar is. Het programma
In voor Mantelzorg voor professionals in de zorg om de
samenwerking tussen mantelzorgers en professionals te
verstevigen, krijgt langzaam steeds meer bekendheid. Tegen
mevrouw Tanamal zeg ik: daar waar organisaties of
onderdelen daarvan geïnteresseerd zijn in het programma
In voor Mantelzorg, zal ik ervoor zorgen dat via de geëigende kanalen de bekendheid met het programma nog
verder zal kunnen toenemen.
De heer Krol, mevrouw Bergkamp en de heer Van der Staaij
vroegen of de kennis en de voorlichting over de ondersteuning veel verder geoptimaliseerd zouden kunnen worden,
om ook daarmee preventie van overbelasting te kunnen
bewerkstelligen. Ik heb met Mezzo afgesproken dat de
Respijtwijzer wordt geactualiseerd. Daarin kun je op een
heel gemakkelijke wijze zien welke respijtzorg waar in de
naaste omgeving beschikbaar is. Daarnaast wil ik de
mogelijkheden van Regelhulp extra onder de aandacht van
mantelzorgers brengen. Ook die faciliteit kan mantelzorgers
helpen bij hun zorgvraag. Daarnaast is het belangrijk dat
de professionals van zorg en welzijn die werkzaam zijn in
de buurten en wijken, aandacht hebben voor de omgeving
van de cliënt. Tijdens een keukentafelgesprek moet er aandacht zijn voor mantelzorg. Het is zeer belangrijk dat de
wijkverpleegkundige, die de verbinding kan leggen tussen
het sociale domein en het medische domein, op de hoogte
is van alle mogelijkheden die de gemeente biedt. Je ziet
meer en meer dat dit plaatsvindt. In 80 trajecten binnen het
programma In voor Mantelzorg is daar de afgelopen periode
intensief op ingezet. Ik zal die lessen met alle gemeenten
delen.
De heer Van Gerven (SP):
Ik wil even stilstaan bij een concreet voorbeeld. Het gaat
om incidentele respijtzorg en het betreft een man en een
vrouw. De man is dement en de vrouw moet één dag in het
ziekenhuis worden opgenomen. Nu was er een mogelijkheid
voor respijtzorg en de man is naar een zorghotel gegaan.
Dat ging helemaal mis. Dat is voorstelbaar bij een dementieel beeld. De oplossing zou zijn dat die man gewoon thuis
kan blijven en dat er iemand thuis toezicht houdt, bijvoorbeeld voor een nacht. De vraag aan de staatssecretaris is
of dat kan binnen de regelgeving die er nu is, en zo niet,
hoe geregeld zou kunnen worden dat het wel kan, want
volgens mij is het een heel praktische oplossing.

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

Staatssecretaris Van Rijn:
Dat lijkt mij ook een heel praktische oplossing, maar ik ga
niet op deze plek even bedenken wat de oplossing zou zijn
voor een individueel geval, met ook nog een heel specifieke
casus. Wij weten niet hoe lang die opname precies duurt.
Wij weten ook niet welke zorg of ondersteuning geschikt is
voor de betreffende meneer. De regelgeving laat inderdaad
alle ruimte, ook voor gemeenten, om ervoor te zorgen dat
er toegesneden respijtzorg kan worden geboden, ook in
situaties als deze. Daarover zou dus primair een discussie
moeten plaatsvinden met de gemeente.
De heer Van Gerven (SP):
Dat vind ik erg slappe hap van de staatssecretaris, want
natuurlijk moeten de gemeenten het uitvoeren, maar het
gaat om iets anders. De genoemde casus komt bijvoorbeeld
van Mezzo, die dat heeft geïnventariseerd. Er is discussie
over wie dat moet betalen. De zorgverzekeraar kan een rol
spelen of de gemeente. In de praktijk blijkt dat het niet
geregeld is in die concrete situatie. Zou die thuisoplossing,
als wij zorg op maat willen bieden en de mantelzorger willen
ondersteunen, niet gewoon mogelijk moeten zijn?
Staatssecretaris Van Rijn:
Dat soort dingen zijn mogelijk. Ik vind het geen slappe hap
als ik zeg dat wij hier in Den Haag niet moeten gaan bepalen
wat in de situatie van meneer of mevrouw de beste interventie is. Het is onze taak, en dat juist heel sterk, om ervoor
te zorgen dat gemeenten en zorgverzekeraars de ruimte
hebben om maatwerkoplossingen te vinden in dat soort
situaties. Gaat dat in alle gevallen goed? Vast niet, maar ik
constateer wel dat wij met elkaar regelgeving hebben
gemaakt die het mogelijk maakt om in individuele situaties
in te springen en bijvoorbeeld tot respijtzorg te komen,
zodat mensen ook in dit soort situaties worden ondersteund.
Dat lijkt mij de goede manier om te handelen.
Mevrouw Agema heeft gevraagd hoe het komt dat mantelzorgers het mantelzorgbeleid niet als ondersteuning ervaren. Ik denk dat dat bij sommige mensen inderdaad het
geval is. Ik zei net al dat mantelzorg in het dagelijkse leven
aan de ene kant een heel mooie taak is, die je overkomt uit
liefde, maar aan de andere kant soms ook leidt tot overbelasting en verdriet. Uit het Rapport Onderzoek Mantelzorgbeleid dat de VNG afgelopen voorjaar heeft laten uitvoeren,
blijkt dat de meeste gemeenten informatie geven over toegang, over beschikbare voorzieningen, over respijtzorg, en
dat de meeste gemeenten mantelzorgers betrekken bij het
keukentafelgesprek. Ik erken, en dat zie je ook in de discussie over de keukentafelgesprekken, dat dit soms heel goed
gaat en soms ook niet goed. Soms vinden mensen dat zij
onvoldoende gehoord worden. Dat is ook de reden waarom
we samen met de VNG kijken of de mensen die de keukentafelgesprekken namens de gemeenten voeren, bijvoorbeeld
door deskundigheidsbevordering meer oog kunnen krijgen
voor de positie van mantelzorgers. Dan zullen de mantelzorgers veel beter ervaren dat zij op actieve wijze betrokken
worden bij het bepalen van de ondersteuningsvraag.
Mevrouw Keijzer stelde dat het aantal overbelaste mantelzorgers stijgt en ze vroeg of ik die stelling deel. Het hangt
er een beetje van af hoe je kijkt. Elke overbelaste mantelzorger is er uiteraard één te veel. In het SCP-onderzoek Hulp
geboden is allereerst uitgegaan van de definitie van man-

14 januari 2016
TK 42

42-10-11

telzorg uit de Wmo 2015. Dat is een ruimere definitie dan
die uit de oude Wmo uit 2007. Dan zie je dat de aantallen
een beetje verschillen. Destijds waren het er 450.000 en nu
zijn het er 400.000, maar daarom ga ik niet zeggen dat het
aantal is gedaald, want het zijn andere definities. We moeten juist ervoor zorgen dat we meer oog krijgen voor de
overbelaste mantelzorger en met name voor de preventie
van die overbelasting. Ik ben het er dus zeer mee eens dat
dit een belangrijk thema is en dat juist vroegtijdige interventie en vroegtijdig signaleren ongelofelijk belangrijk zijn om
overbelaste mantelzorgers te voorkomen.
Ik heb zonet al gezegd dat de positie van de mantelzorg in
de Wmo 2015 echt wettelijk is versterkt. Dit vormt mede
het antwoord op een vraag van mevrouw Van Keijzer. Ik
citeer: "Het college is gehouden algemene maatregelen te
treffen die mantelzorgers en vrijwilligers zo veel mogelijk
in staat stellen hun taken uit te voeren. Bij een keukentafelonderzoek moet niet alleen de mantelzorger zo mogelijk
aanwezig zijn, maar de behoefte aan maatregelen ter
ondersteuning van de mantelzorger moet onderdeel zijn
van het onderzoek."
Mevrouw Keijzer noemde ook een voorbeeld: het Zonnehuis, dat van vier naar drie groepen gaat, en ouders uitnodigde om te komen spreken over het op peil houden van
de zorg. Ook bij dit voorbeeld ken ik de casus niet, maar
het is niet op voorhand verkeerd dat waar de zorg in de
instelling verandert, de instelling daarover met de ouders
wil spreken, niet alleen om hen in kennis te stellen van de
veranderingen die gaan plaatsvinden, maar ook om hen
daarbij te betrekken en te bekijken wat het beste is. Als de
indicatie niet meer voldoende is omdat de situatie is veranderd, zo zeg ik mede in antwoord op een vraag van de heer
Van der Staaij, moet die inderdaad gewoon opnieuw worden bekeken. Ook dat hoort bij het maatwerk. Je maakt niet
eenmalig een foto, maar moet ook oog hebben voor de film
die zich aftekent.
Mevrouw Keijzer (CDA):
Ik vraag de staatssecretaris ook niet om te reageren op een
individuele casus, want dat zou voor nu veel te ver gaan.
Maar goed: mensen krijgen een brief, waarin staat dat er
van zes naar vier groepen gegaan wordt en dat de zorginstelling genoodzaakt is om deze afbouw snel te realiseren;
dat is met ingang van 1 februari, al heel snel dus. Met die
brief worden zij vervolgens uitgenodigd voor een gesprek
om op individueel niveau af te stemmen of dit consequenties heeft voor hun kind en wat het betekent. De reden
waarom ik dit naar voren breng, is dat het snel gaat en dat
het bij mensen grote onzekerheid teweegbrengt. Linksom
of rechtsom is dit weer een extra belasting van familie.

Staatssecretaris Van Rijn:
Dat is met de betreffende mensen, het gezin, de verwanten,
gewoon een gesprek voeren, zodat je erachter kunt komen
wat er aan de hand is. Wordt de zorg aangepast? Wat
betekent dat voor jullie? Hoe kunnen wij daarbij ondersteunen? Ook hierbij zul je maatwerk moeten plegen. Het is ook
gewoon goed, denk ik, dat waar de zorg in een instelling
verandert, in dit geval de ouders er in een zeer vroegtijdig
stadium bij betrokken worden en dat men met elkaar praat
over wat dit betekent en wat er gedaan kan worden om
ervoor te zorgen dat er toch zo goed mogelijke zorg wordt
gegeven. Dat hoeft niet per se slecht te zijn. Ik denk dat ook
hierbij het sleutelwoord is: in het individuele geval overleg
voeren; in dit geval niet alleen met de cliënt, als dat al zou
kunnen, maar ook met name met de ouders of de verwanten.
De voorzitter:
Een korte vraag tot slot, mevrouw Keijzer.
Mevrouw Keijzer (CDA):
En toch, waarom gebeurt dit vaak? Dat is omdat vanuit het
zorgkantoor op een gegeven moment wordt gezegd dat het
budget naar beneden gaat. Is de staatssecretaris in gesprek
met zorgkantoren om te vragen of de effecten daarvan ook
nog in beeld komen? Men kan niet alleen zeggen: het budget gaat naar beneden, los het maar op. Het is toch ook
nodig dat vervolgens na een jaar nog eens wordt gevraagd
welke consequenties dit heeft gehad en of de zorginstellingen nog wel goede zorg kunnen blijven leveren? Doet de
staatssecretaris dit al? Zo nee, wil hij dit dan gaan doen?
Staatssecretaris Van Rijn:
Eigenlijk is het antwoord dat zorgkantoren dat al horen te
doen. Zorgkantoren hebben een zorgplicht en dienen er
dus op te letten dat de hoeveelheid zorg en de kwaliteit van
zorg die zij contracteren ertoe leiden dat mensen de zorg
krijgen waarop zij wettelijk recht hebben. Dat is onderdeel
van het inkoopbeleid van het zorgkantoor. Daarbij hoort
terugkijken of het inkoopbeleid voldoet aan de eisen die
wij in de wet aan de zorgplicht stellen.

Mevrouw Keijzer (CDA):
Daar zou ik zo graag aandacht voor willen. Realiseert de
staatssecretaris zich dit? Wat kan er nou gedaan worden
om in de gaten te houden dat dit mensen niet net over het
randje duwt van wat nog vol te houden is?

Mevrouw Keijzer maakte ook een zeer terecht punt over de
stijging van de administratieve lasten. Dat punt dient onze
volle aandacht te hebben en heeft ook mijn volle aandacht.
Zaken moeten op een andere manier worden bekeken. Cliënten moeten uiteindelijk de voordelen van de hervormingen echt zelf gaan ervaren. Als zij ondervinden dat die meer
administratieve lasten met zich meebrengen, is dat niet
goed. Ik informeer de Kamer regelmatig hoe er wordt
gewerkt aan de vermindering van administratieve lasten.
Zoals eerder toegezegd, zal ik per brief ingaan op de uitvoering van de motie-Van Dijk/Bergkamp over het tegengaan
van administratieve lasten, voorafgaand aan het nog in te
plannen debat over de administratieve lasten in de care,
zoals mevrouw Bergkamp al aangaf. Mevrouw Keijzer heeft
gelijk dat het verder verminderen van de administratieve
lasten voor instellingen en cliënten een van de topprioriteiten hoort te zijn in 2016. Door de brief en verdere acties die
wij zullen ondernemen, zal de Kamer hopelijk merken dat
wij dat punt heel serieus nemen.

Tweede Kamer

14 januari 2016
TK 42

De voorzitter:
Uw vraag is?

Positie van mantelzorgers

42-10-12

Zij vroeg mij ook hoe het staat met de wijkverpleging en
het aanjaagteam van de heer Norder. De Kamer ontvangt
nog dit kwartaal de eindrapportage van het aanjaagteam
van de heer Norder, samen met mijn reactie. Het rapport
over de nieuwe bekostiging van de wijkverpleging kan de
Kamer ook binnenkort van mij verwachten. In de veegbrief
— dit is een beetje een lelijke term — zijn al enige voorlopige cijfers verstrekt over het budgettair kader wijkverpleging. Zoals afgesproken ontvangt de Kamer van mij na dit
eerste kwartaal de meest recente cijfers rondom de wijkverpleging.
Zij vroeg mij ook of gemeenten het naast zich neer kunnen
leggen als een mantelzorger aangeeft niet meer te kunnen
doen. Ik ben het eens met haar stelling. Mantelzorg kan niet
worden verplicht. Als een mantelzorger niet in staat is om
de ondersteuning die hij eerder leverde, nog langer te
leveren of deze er niet meer bij kan hebben, moet de
gemeente dat zeer serieus nemen. Een gevolg kan zijn dat
de gemeente de steun zal uitbreiden.
Als laatste vroeg ze of de mantelzorger bij het keukentafelgesprek aanwezig mag zijn, ook als er onafhankelijke cliëntondersteuning is. De Wmo 2015 is daar duidelijk over. Het
is geregeld dat het college van B en W het onderzoek uitvoert en het keukentafelgesprek voert in samenspraak met
de cliënt en waar mogelijk met de mantelzorger. Of er
onafhankelijke cliëntondersteuning is, mag niet van invloed
zijn op de mogelijkheid om als mantelzorger bij dat onderzoek aanwezig te zijn.

gemeenten om op jacht te moeten gaan met de vraag wie
er mantelzorger is.
Ik verbind dit even met de toezegging aan de heer Krol. Het
zou misschien goed zijn om te bekijken of gemeenten tegen
knelpunten aanlopen. Wie zijn nu eigenlijk mantelzorgers?
Hoe kijk je daartegenaan? Moet je ze wel of niet registreren?
U hoort de aarzeling in mijn stem. Ik ben bereid om met de
VNG te kijken tegen welke knelpunten gemeenten oplopen,
ook als dat knelpunten zijn in relatie tot de vragen wie er
mantelzorgers zijn en hoe je daar achter komt. Ik heb al
toegezegd om dat te doen. Ik wijs er overigens op dat de
ouderenbonden, de wijkverpleging, de ouders en verwanten
en de mensen die werkzaam zijn in de wijkteams heel vaak
al een actieve opsporing doen om te bekijken of er problemen zijn bij de mantelzorger.
Mevrouw Dik-Faber vroeg of er landelijke ondersteuning
kan komen voor mantelzorgers. Ik weet niet precies wat zij
met die ondersteuning bedoelt. Als het gaat om de vraag
of je iemand kunt bellen, wijs ik erop dat er een mantelzorglijn is van Mezzo en dat er mantelzorgsteunpunten zijn in
gemeenten. Deze zijn laagdrempelig zodat mantelzorgers
die steunpunten ook kunnen bellen. Het is misschien goed
om in dat onderzoekje, als ik het zo mag duiden, van de
heer Krol dit punt mee te nemen om te bezien hoe het zit
met de ondersteuning van mantelzorgers op gemeentelijk
niveau.

Mevrouw Voortman vroeg mij hoe wij aankijken tegen de
gevolgen van de decentralisatie en het beleid op de mantelzorg. Zij vond 2017 te laat voor een onderzoek. Ik ben dat
met haar eens. Het onderzoek van het SCP van afgelopen
december, Informele hulp: wie doet er wat?, zal ik in de
tweede helft van 2016 herhalen. Dat geschiedt juist in het
kader van de evaluatie van de langdurige zorg. Wij kunnen
dan in het perspectief zien hoe het staat met de omvang,
de belasting en de ondersteuning van mantelzorgers. Ik
heb al een aantal opmerkingen gemaakt over het voorkomen van overbelaste en ontspoorde mantelzorg.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
We hebben hierover contact gehad met Mezzo. Wat er niet
is, is een dienst die 24 uur bereikbaar is voor mantelzorgers.
Mantelzorg strekt zich uit over 7 dagen in de week, 24 uur
per dag. Dat stopt niet. Ik krijg teruggekoppeld uit
gemeenten dat mantelzorgers in de nachtelijke uren bijvoorbeeld alleen bij een crisisdienst terechtkunnen. Dat is niet
de plek om hun vragen te stellen. Her en der in het land zijn
nu gemeenten aan de slag, niet allemaal, om een eigen
faciliteit daarvoor in te richten. Wij kunnen ons echter ook
voorstellen dat dit met landelijke ondersteuning verder
wordt gefaciliteerd en over het land wordt uitgespreid.

Er is mij gevraagd wat wij preventief doen. Ik zei al dat, in
het onderzoek in het kader van het keukentafelgesprek, het
belangrijk is om niet alleen naar de cliënt te kijken, maar
ook naar de mantelzorger. Ik ben onder de indruk van de
projecten in het programma In voor Mantelzorg, waarin
3.000 professionals zijn bereikt en waarin de samenwerking
tussen professionals en mantelzorgers heel concreet op de
werkvloer is vormgegeven. Ik tref daarbinnen enthousiaste
professionals aan, die laten zien en merken hoe zij mantelzorgers bij het werk betrekken. Dit is ongelooflijk belangrijk
om overbelasting en ontsporing te voorkomen. Een goede
samenwerking tussen professionele zorg en informele zorg
kan ervoor zorgen dat overbelasting wordt voorkomen.
Voor de zomer start ik met enkele gemeenten een pilot
specifiek gericht op ontspoorde mantelzorg.

Staatssecretaris Van Rijn:
Ik wil daar een kanttekening bij plaatsen. Als iemand
ondersteuning nodig heeft op moeilijke moeilijke uren is
het verstandig als hij iemand aan de lijn krijgt die ook iets
kan doen. Als je een soort landelijk iets hebt wat je even
kunt bellen, zal het vaak zo zijn dat je moet terugvallen op
de ondersteuners die je hebt. In gevallen waarin dat voorkomt, zouden er contacten moeten zijn met de wijkverpleging, met de casemanager of met het wijkteam. Ik zou het
belangrijker vinden om het op dat niveau te regelen dan
om landelijk een soort 24 uursdienst te maken waar mensen
uiteindelijk toch niets aan hebben, omdat zij worden doorverwezen naar de lokale hulpverleners. Het lijkt mij dus
beter om dat echt op lokaal niveau te blijven beleggen.

Mevrouw Dik-Faber vroeg hoe we de mantelzorgers vinden
van mensen zonder indicatie. Die vinden wij niet altijd. Het
is van belang dat gemeenten een beleid voeren om ervoor
te zorgen dat mensen die zich mantelzorger voelen of met
vragen zitten, de gemeente kunnen bereiken. Zij moeten
de gemeente kunnen vinden. Het moet een laagdrempelige
voorziening zijn. Ik denk dat het veel gevraagd zal zijn van

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik zie ook het spanningsveld dat de staatssecretaris hier
schetst. Het moet inderdaad uiteindelijk lokaal gebeuren
en je wilt ook dat een telefoontje een vervolg krijgt als dat
nodig is. Ik krijg nu echter signalen van mantelzorgers die
in de nachtelijke uren bijvoorbeeld advies willen hebben.

Tweede Kamer

14 januari 2016
TK 42

Positie van mantelzorgers

42-10-13

Zij hebben niet direct iemand in huis nodig, maar willen
gewoon advies hebben of een luisterend oor omdat het ze
even te veel wordt. Die telefoontjes komen dus ook bij crisisdiensten terecht. Zouden we daar met elkaar iets voor
kunnen bedenken? Dat is waar ik naar zoek.
Staatssecretaris Van Rijn:
Misschien moet ik er eens naar kijken, moet ik er aandacht
aan besteden bij de eerstvolgende voortgangsrapportage.
Er zijn al heel veel zaken. We hebben Sensoor, we hebben
de wijkteams, we hebben 24 uurs bereikbaarheid van wijkverpleging en er is beschikbaarheid die nodig is bij zware
gevallen. Ik heb grote aarzelingen om daar weer iets nieuws
bij te verzinnen. Ik wil vooral bekijken wat er beschikbaar
is, of er problemen zijn en voor wat voor adviezen men
ergens terecht moet kunnen midden in de nacht. Een luisterend oor is een heel andere vraag dan als er sprake is van
iets medisch noodzakelijks waarvoor men gewoon even de
hulpverlener moet kunnen bellen. Misschien kan ik daar in
de eerstvolgende voortgangsrapportage enige aandacht
aan besteden.
De heer Van Gerven vroeg naar hoge kosten die mantelzorgers moeten maken. We hebben in het debat al besproken
dat bij dat zorgvuldige onderzoek naar wat nu passende
ondersteuning is, ook de vraag hoort hoe het zit met de
financiële positie. Ik heb in mijn brief van 2 december aan
de wethouders aandacht gevraagd voor eventuele knelpunten in het besteedbaar inkomen van zowel de cliënt als de
mantelzorger. Zij hebben de opdracht en ook de mogelijkheden om cliënten en hun mantelzorgers integraal te
ondersteunen, niet alleen wat betreft wonen en vervoer,
maar ook wat betreft werk en inkomen. Ik wijs er overigens
op dat dat vaak niet financieel hoeft te zijn, maar ook kan
bestaan uit het verlichten van zorgtaken. Naar aanleiding
van die brief en de discussie ik daarover heb gevoerd, is
de VNG van plan om zich te richten op het nog beter informeren van gemeenten en mantelzorgers over de bestaande
regelingen en mogelijkheden. Hierover is afstemming met
Mezzo. Het zal onderdeel uitmaken van de leermodules die
de VNG ontwikkelt voor degenen die het onderzoek bij de
mantelzorgers en de cliënten doen.
Dan mantelzorgwaardering. Moeten we gemeenten verplichten om een financiële tegemoetkoming te geven? Dat denk
ik niet. De heer Van der Staaij wees er al op we een regeling
mantelzorgcompliment hadden. Hij noemde dat op zich
een heel goed idee, maar zei dat die in de praktijk, in de
uitvoering, soms onrechtvaardig was en soms ook heel
hoge uitvoeringskosten met zich meebracht. Uit inventarisatie van de VNG blijkt — daar heb ik al een brief over
gestuurd — dat 87% van de gemeenten mantelzorgers bij
de vormgeving van de waardering heeft betrokken. Ik denk
dat het een zeer toegenegen punt is. Er zijn verschillende
vormen: respijtzorg en huishoudelijke hulp, maar ook
allerlei zaken in de sfeer van nog eens even verwennen en
soms ook een geldbedrag. In de wet staat dat gemeenten
de ruimte hebben om tot lokaal toegerust mantelzorgwaarderingsbeleid te komen. Het lijkt mij goed om dat nu eerst
een kans te geven. We moeten niet nu al, na nog geen
twaalf maanden, gaan zeggen dat we dit toch weer op een
andere manier moeten gaan doen. Die andere manier had
overigens ook grote nadelen.

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

De heer Van Gerven (SP):
Gemeenten kunnen natuurlijk over de schreef gaan. Ik heb
een voorbeeld genoemd waarbij het ging over het element
"waardering". Een gemeente nodigde mantelzorgers uit
voor een lunch. Die bijeenkomst was eigenlijk toch een
mislukking en werd niet geapprecieerd.
De voorzitter:
Wat is uw vraag, mijnheer Van Gerven?
De heer Van Gerven (SP):
Kan de staatssecretaris daar toch nog eens iets over zeggen? Wat vindt hij van het element "waardering voor de
mantelzorger"? Ik wil niet dat de staatssecretaris nu zegt
dat ik hierbij spreek over een individuele casus en dat hij
daarover niet gaat. Hij heeft immers in het verleden ook
appreciaties gegeven over bijvoorbeeld een wethouder die
uitspraken deed over persoonlijke verzorging. Ik hoor dus
graag een appreciatie van de staatssecretaris.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik heb begrepen dat die vragen vooral door de gemeenteraadsfractie van de SP in de gemeente Oss moeten worden
gesteld aan het college van B en W van Oss. Het past mij
niet om daarover nu een appreciatie te geven. Die discussie
hoort natuurlijk op gemeentelijk niveau plaats te vinden.
Stel, een gemeente ontwikkelt bepaald mantelzorgbeleid.
De heer Van Gerven geeft daar nu een voorbeeld van. Stel
dat mantelzorgers dat beleid onvoldoende of niet goed
blijken te vinden, of dat ze zeggen dat de gemeente geen
goede bijeenkomst heeft georganiseerd. Wat is dan de
aangewezen plek om dat te bespreken? Dat moet worden
besproken met de wethouder. Die moet daarover verantwoording afleggen aan de gemeenteraad. Naar ik aanneem,
zullen de geluiden van de mantelzorgers die het geen goede
bijeenkomst vonden, leiden tot bijstelling van beleid, een
ander soort bijeenkomst of een ander soort mantelzorgbeleid. Precies daar moet de discussie daarover worden
gevoerd. Of de bijeenkomst wel of niet goed was, kan ik
overigens niet beoordelen.
De voorzitter:
De heer Van Gerven mag hierop reageren, maar moet even
nadenken.
De heer Van Gerven (SP):
Ja, want volgens mij was dit mijn derde termijn, voorzitter.
De voorzitter:
Ja, dat dacht ik ook.
De heer Van Gerven (SP):
Zo'n lunch kost misschien een paar duizend euro. Zo'n
gemeente krijgt bijvoorbeeld €500.000 voor dat beleid. Dan
denk ik: dat is eigenlijk een wanverhouding. Het geld is niet
geoormerkt. Zo'n gemeente kan er dus van alles mee doen
of laten. Er moet toch ergens een grens zijn? Waar zeggen
we: dit is te gek? Waar ligt die grens?

14 januari 2016
TK 42

42-10-14

Staatssecretaris Van Rijn:
Ik ga ervan uit dat als de leden van de gemeenteraad van
de gemeente Oss in zo'n geval zo'n grens zouden willen
trekken, zij dat ook doen. Ik begrijp nu dat de heer Van
Gerven solliciteert naar een plek in de gemeenteraad van
Oss. Dat zou mij spijten, want ik zie steeds uit naar de
debatten die ik met hem mag voeren.
De voorzitter:
Dit is een persoonlijk feit, mijnheer Van Gerven.
Staatssecretaris Van Rijn:
De heer Van Gerven zei dat er signalen zijn die erop wijzen
dat gemeenten weinig kennis hebben over, en inzicht hebben in de mantelzorg. Ik zou dat beeld toch een beetje willen
bestrijden. Ik zie dat 87% van de gemeenten mantelzorgers
betrekken bij de ontwikkeling van het mantelzorgbeleid. Ik
zie ook dat met het Expertisecentrum Mantelzorg gemeenten allerlei kennis en praktische handvatten ontwikkelen
om gemeenten bij mantelzorgbeleid te ondersteunen. Ik
zie dat Mezzo adviseurs beschikbaar heeft om gemeenten
hierbij op weg te helpen en adviezen over mantelzorg te
geven. Ik zie dat de VNG praktijkdagen organiseert — dat
doet zij overigens samen met mij — waarbij gemeenten
allerlei tips krijgen en ervaringen uitwisselen om zo het
mantelzorgbeleid te optimaliseren. Die praktijkdagen worden heel goed bezocht. Een en ander zal nog niet optimaal
zijn en gemeenten kunnen nooit genoeg kennis hebben
over mantelzorg en vrijwilligerswerk. Ik zei net al dat mantelzorg en vrijwilligerswerk een wezenlijk onderdeel van de
samenleving aan het worden zijn. Je kunt, mag en zal er
niet aan voorbijgaan. Bij mij bestaat het beeld dat dit in
ontwikkeling is, dat er ongetwijfeld nog zaken zijn die kunnen worden verbeterd, maar dat gemeenten inmiddels wel
veel aandacht aan mantelzorgbeleid besteden.
De heer Van Gerven vroeg mij ook hoe gemeenten omgaan
met respijtzorg, omdat Mezzo in het tweede kwartaal nog
een verdubbeling van het aantal meldingen over problemen
hierover ontving. Ja, dat klopt. In het eerste kwartaal waren
er 21 bellers en in het tweede kwartaal van 2015 waren het
er 46. Ja, dat is een verdubbeling. Toch vind ik dit geen
zodanig verontrustende cijfers dat ik erdoor ga denken dat
ze erop zouden duiden dat gemeenten niet goed met respijtzorg omgaan. Nogmaals, er zullen best punten verbeterd
kunnen worden. We houden dat in de gaten. Gemeenten
moeten ervoor zorgen dat ze voldoende dagbesteding en
respijtzorg inkopen. Als blijkt dat er niet voldoende is
ingekocht, zijn gemeenten eraan gehouden om dat alsnog
te doen, omdat zij passende voorzieningen moeten bieden.
Mevrouw Bergkamp gaf een positief voorbeeld van de
gemeente Amsterdam. Ik ben het met haar eens dat wij
ervoor moeten zorgen dat dit type goede voorbeelden breed
verspreid wordt. Onder de noemer "de nieuwe praktijk" ben
ik in gesprek met professionals, cliënten, mantelzorgers en
zorgaanbieders in de gemeenten om goede voorbeelden
te verzamelen en te verspreiden. Ze worden al verspreid
via de website, maar ik ben met de partijen in gesprek om
te kijken of we dat nog veel actiever, bijna agressief, kunnen
doen, zodat iedereen kan zien welke goede voorbeelden er
zijn. Over de samenwerking tussen mantelzorgers en professionals heb ik al het nodige gezegd bij de projecten die
ik heb genoemd. Dat geldt ook voor de regeldruk in de zorg.

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

Mevrouw Keijzer wees daar ook al op en terecht. Het is een
zeer belangrijk actiepunt in de komende periode, ook van
mijn kant. Mevrouw Bergkamp heeft samen met collega
Van Dijk een motie ingediend over de aanpak van de
regeldruk in de zorg. Wij zullen dit onderwerp hoog op de
agenda zetten.
Ik aarzel een beetje over de vraag over het verschil tussen
pgb's en mantelzorg. Bij pgb's gaat het om de vraag welke
geïndiceerde zorg de gemeente, de zorgverzekeraar of het
zorgkantoor heeft vastgesteld. Vervolgens kan deze zorg
worden verkregen in de vorm van een pgb. Dat is iets
anders dan zorg en ondersteuning die niet onder de wettelijke regeling vallen. Soms kun je deze twee niet met een
schaartje knippen. Daarom hebben wij in het pgb-debat
gezegd dat we misschien eens moeten kijken hoe het zit
met dit onderscheid en of het altijd wel helder genoeg is.
Ik denk dat mevrouw Bergkamp mij oproept om bij het
maken van de toekomstplannen voor de pgb's dit punt meer
aandacht te geven. Bij het verder ontwikkelen van onze
discussie over de pgb's zal ik daar graag op terugkomen.
Mevrouw Bergkamp (D66):
Hoe zal de staatssecretaris hierop terugkomen? Ik merk dat
veel gemeenten ermee worstelen. Soms zeggen ze dat het
eigen kracht is: ouders die vaak heel veel zorg hebben voor
een kind, krijgen om die reden geen pgb. Daardoor ontstaan
heel nare discussies tussen ouders en de gemeente. Wat
gaat de staatssecretaris daaraan doen?
Staatssecretaris Van Rijn:
Nou, even zuiver. De eerste beslissing die de gemeente,
het zorgkantoor of de zorgverzekeraar moet nemen is of er
zorg wordt toegekend. Het kan zijn dat er een indicatie is,
of dat een passende voorziening moet worden geboden.
Dat wordt vastgesteld. Vervolgens kun je die zorg krijgen
in de vorm van een pgb. De discussie zou dus niet moeten
gaan over de vraag of je een pgb krijgt of niet. De discussie
zou moeten gaan over de vraag hoeveel zorg je wel of niet
krijgt. Vervolgens ga je praten over de vorm. Ik denk dat dit
de zuiverste manier van benaderen is. Als er zorg wordt
geleverd door familie of naasten, kun je de discussie krijgen
of dat zorg is conform onze wetten, maar daar hebben we
bezwaar- en beroepsprocedures voor.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Bergkamp (D66):
Dat is een heel mooie verhandeling. Blijkbaar zijn onze
wetten in de praktijk op dit punt onduidelijk. Kan de
staatssecretaris dit via de VNG bespreken, zodat er duidelijkheid ontstaat? Wat voor de staatssecretaris en voor ons
duidelijk is, is voor de gemeenten niet altijd duidelijk.
Staatssecretaris Van Rijn:
Dat zeg ik graag toe. Ik ben voortdurend met gemeenten in
gesprek over de wijze waarop de uitvoeringspraktijk zich
ontwikkelt. Als dit een knelpunt is — als mevrouw Bergkamp
dat zegt, zal het ongetwijfeld naar voren komen — ben ik
zeer bereid om dit met de VNG te bespreken.

14 januari 2016
TK 42

42-10-15

De voorzitter:
Hoeveel vragen hebt u nog om te beantwoorden?
Staatssecretaris Van Rijn:
Heel weinig, ik ben bijna klaar. U timet uw vragen heel goed.
De heer Van der Staaij vroeg of ook na het keukentafelgesprek nog aandacht nodig is voor de overbelasting van
mantelzorgers. Ik onderschrijf dat zeer. Het is van belang
dat we hier niet alleen naar kijken op het moment dat we
het onderzoek uitvoeren. De situatie kan wijzigen en dan
behoort de zorg en ondersteuning te worden aangepast.
De gemeente kan daartoe het initiatief nemen, maar moet
natuurlijk vooral ook openstaan voor verzoeken van de
mantelzorger, als dat het geval is.
Ten aanzien van de financiële positie van mantelzorgers
heb ik al het nodige gezegd. Ik heb al aangekondigd dat de
VNG van plan is zich te richten op het nog beter informeren
van gemeenten en mantelzorgers over bestaande regelingen en mogelijkheden, inclusief het financiële maatwerk,
en dat ook af te stemmen met Mezzo.
De heer Van der Staaij (SGP):
Kan de Kamer ook worden geïnformeerd over de uitkomsten
daarvan? Ik denk dat het nuttig is om een beeld te hebben
van de manier waarop VNG en Mezzo hierover hebben
gesproken, wat de mogelijkheden zijn en hoe het misschien
nog effectiever kan.
Staatssecretaris Van Rijn:
Zal ik eens bekijken of dat kan worden meegenomen in de
eerstvolgende voortgangsrapportage?
De heer Van der Staaij (SGP):
Prima.
Staatssecretaris Van Rijn:
Dat zullen wij doen.
De heer Van der Staaij zei dat er in het samenspel tussen
formele en informele zorg onduidelijkheid kan bestaan over
de verantwoordelijkheden. Binnenkort verschijnt er een
handreiking. De heer Van der Staaij vroeg mij of ik die ook
aan de Tweede Kamer kan sturen. Zodra de handreiking
gereed is, zal ik dat doen. Dat is mijn korte antwoord.
Ik kom op de vragen van mevrouw Tanamal. Zij wees erop
dat het bij overbelasting die kan leiden tot ontspoorde
mantelzorg, heel goed is dat vooral mantelzorgers zelf
betrokken zijn bij het vormgeven van het beleid. Dat is een
terechte constatering. Ik zal erop toezien dat mantelzorgers
hier zelf betrokken bij zullen zijn.
Mevrouw Tanamal vroeg verder naar voorbehouden handelingen. Ik dacht dat wij daar al eens eerder over gesproken hadden. Voorbehouden handelingen zijn in de Wet BIG
omschreven en mogen in principe alleen door zelfstandig
bevoegden worden uitgevoerd. Vaak zijn het handelingen
die een aanmerkelijk risico voor de patiënt opleveren als
ze door anderen worden uitgevoerd. Denk aan injecteren,

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

opereren of onder narcose brengen. Dat zijn natuurlijk de
makkelijke voorbeelden, maar medicijnverstrekking en het
vervangen van een infuus zijn andere voorbeelden. Als
handelingen niet beroepsmatig worden uitgevoerd of als
er sprake is van een noodsituatie, moet je extra opletten.
Begin 2016 verschijnt er een update van de publicatie getiteld Grenzen aan informele zorg, van Vilans, waarin naast
het wettelijke kader ook aandacht wordt besteed aan praktische oplossingen in de uitvoeringspraktijk. Ik versta de
vraag van mevrouw Tanamal zo dat je wel kunt verwijzen
naar de formele wetten, maar dat de praktijk toch vaak
onduidelijkheid oplevert. Daarom vind ik het belangrijk dat
die publicatie er komt. Zodra die er is, zal ik die aan de
Kamer doen toekomen.
Ik ben het met mevrouw Tanamal eens dat Infozorg heel
belangrijk is. De uitkomsten ervan zullen wij naar alle sectoren sturen: de ggz, gehandicapten, de thuiszorg, de ziekenhuizen. Het gaat niet alleen om de deelnemers. Als
mevrouw Tanamal iemand tegenkomt die geïnteresseerd
is, moet zij het vooral laten weten. Er zijn ook websites,
maar wij zullen actief verspreiden wat Infozorg doet, zodat
iemand die eraan wil meedoen, daar ook een beroep op
kan doen.
Mevrouw Tanamal wees erop dat mantelzorgers soms
aangeven dat ministeries elkaar tegenwerken in het beleid.
Zij vroeg of ik daarop kon reageren. Dat is natuurlijk niet
zo. Althans, dat zou niet moeten. Zoals de Kamer weet, heb
ik het op mij genomen om een coördinerende rol op mij te
nemen ten aanzien van de informele zorg. Mijn beeld is dat
ook de departementen steeds meer samenwerken om
ervoor te zorgen dat er een geïntegreerd beleid tot stand
komt. Waar verbetering mogelijk is, wordt daaraan gewerkt.
Ik zal nogmaals met mijn collega's bespreken of er knelpunten zijn. Dan kunnen wij een geïntegreerd beleid maken.
Met mijn collega van Sociale Zaken zal ik nog contact
opnemen daar waar wij de onderlinge coördinatie kunnen
verbeteren. Ik heb zomaar het gevoel dat mevrouw Tanamal
daarop doelde.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef het woord aan de minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid.

Minister Asscher:
Voorzitter. Het combineren van werk en zorg raakt bijna
iedereen: de werkenden, de mensen die verzorgd worden,
de werkgevers en ook de overheid die voor regels kan zorgen. Dan gaat het natuurlijk om een goede balans. Wij zien
het bij mensen met jonge kinderen en in dit debat vooral
bij mensen die andere mensen verzorgen die ziek zijn of
hulpbehoevend. Ik vind het zeer de moeite waard om na te
gaan hoe wij dit beter kunnen doen, juist omdat heel veel
mensen ervaren dat het heel zwaar kan zijn om het te
combineren. We hebben daar in het debat indringende
voorbeelden van gehoord, ook van de Kamerleden zelf.
We hebben de afgelopen jaren best veel bereikt op dat punt.
Denk aan de Wet modernisering regelingen voor verlof en
arbeidstijden. Daarin is een aantal verlofsoorten uitgebreid,
worden nieuwe verlofsoorten toegepast en is een aantal
praktische belemmeringen weggenomen. Ik denk dat in dit

14 januari 2016
TK 42

42-10-16

kader vooral de uitbreiding van de doelgroep voor kort- en
langdurig zorgverlof relevant is. Die vormen van zorgverlof
zijn niet meer alleen bestemd voor zorg voor de partner,
een ouder of een kind. Sinds 1 juli 2015 kan het ook gaan
om de zorg voor andere familieleden of mensen uit de
sociale omgeving, zoals een buur, een goede vriend of
vriendin enzovoorts. Vroeger kon je alleen langdurig zorgverlof krijgen als iemand levensbedreigend ziek was. Sinds
1 juli 2015 kan dat ook voor de ondersteuning van iemand
die hulpbehoevend is. Het kan voor zes keer de wekelijkse
arbeidsduur per jaar worden opgenomen. Het kan dus ook
gespreid worden en het kan flexibel gebruikt worden.
Op 1 januari is de Wet flexibel werken in werking getreden.
Die wet was een initiatief van CDA en GroenLinks. Daarin
is geregeld dat werknemers een wettelijk recht hebben om
te vragen om aanpassing van hun werktijden en hun
werkplek. Dat is een steun in de rug van werknemers die
op die manier hun werkverplichtingen met zorg willen
combineren. Het is trouwens een aanvulling op de al veel
langer bestaande mogelijkheid om te vragen de overeengekomen arbeidsduur te verminderen of te vermeerderen.
Met het programma Werk&Mantelzorg dat Mezzo en Qidos
in opdracht van SZW en VWS uitvoeren, proberen we de
bewustwording te stimuleren. Veel Kamerleden wezen erop
hoe belangrijk het is dat werkgevers zich bewust zijn van
de mogelijkheden en de problematiek en dat ook werknemers weten welke rechten er allemaal zijn, waardoor men
wel gefaciliteerd wordt om die zware combinatie mogelijk
te maken.
Ik wil het echter niet laten bij een lijstje van de dingen die
we gedaan hebben. De Kamer heeft laten weten dat zij vindt
dat we moeten bekijken wat er nog meer kan en daar ben
ik het helemaal mee eens. Je hoort dat ook terug van
mensen die klem komen te zitten ondanks het feit dat er al
heel veel goeds gebeurt. Dat is een van de redenen waarom
we de SER hebben gevraagd om een advies op te stellen
over werken en leven in de toekomst. We hebben de SER
de ruimte gegeven om die vraag breed te interpreteren.
Wat gaat er in de toekomst allemaal veranderen in de
combinatie werk en zorg en in de combinatie werk en leven?
De kernvraag is: hoe kun het gebruik van de bestaande
mogelijkheden optimaliseren? Als je niet weet dat het kan
of als je jezelf niet eens als mantelzorger ziet, dan weet je
misschien ook niet welke rechten daarbij horen.
Een andere belangrijke vraag is: wat komt er de komende
tien jaar op ons af? De arbeidsmarkt verandert. We worden
gelukkig ouder. In dat kader is gesproken over de "sandwich". Ik geloof dat mevrouw Dik-Faber dat voorbeeld gaf.
Er moet zowel voor de ouders als voor de kinderen gezorgd
worden. Wat brengt dat met zich mee? Hoe kun je daar
goed op reageren? Wat kan de overheid doen en wat kunnen de bedrijven en de mensen zelf doen om zich voor te
bereiden? Ik ken veel voorbeelden van organisaties waarin
dit op een goede manier gaat, waarin mensen gemotiveerd
zijn en waarin het ziekteverzuim lager is en de productiviteit
hoger. Het is de moeite waard om in je bedrijf een cultuur
te hebben waarin deze dingen bespreekbaar zijn en geen
taboe. Dit geldt voor mannenbedrijven en voor vrouwenbedrijven.

men het verwacht af te ronden. Ik heb de Kamer toegezegd
om snel daarna een bijeenkomst over arbeid en zorg te
organiseren met iedereen die daarbij betrokken is en om
een kabinetsreactie op te stellen. Ik hoop dat een en ander
nieuwe ideeën oplevert over de wijze waarop we dit beter
kunnen gaan doen. Ik denk dat dit ook het antwoord is op
de vraag van mevrouw Voortman. Ik heb dus nog geen
datum, maar ik snap ook wel dat de SER tijd nodig heeft
om dit te doen, want het gaat echt om grote vragen.
Natuurlijk is het "hoe eerder, hoe beter". Ik kan het ook
andersom doen, maar uiteindelijk hopen we echt dat er
nieuwe ideeën naar voren komen tijdens de top over arbeid
en zorg.
Wat gaan we doen aan bewustwording? Dat is op een
aantal punten gevraagd. Ik heb de SER expliciet gevraagd
om mogelijkheden te geven om de bestaande regelingen
te optimaliseren en om het gebruik ervan te bevorderen.
Naast de dingen die we al doen, hoop ik dat dit oorspronkelijke nieuwe ideeën oplevert.
Mevrouw Voortman vroeg of er onderzoek kan worden
gedaan naar de gevolgen voor de arbeidsmarkpositie van
vrouwen. De Emancipatiemonitor laat iedere twee jaar zien
wat er gebeurt op het niveau van combinatie van arbeid en
zorg. Daarbij wordt inzake mantelzorg de tijdsbesteding en
de verdeling tussen mannen en vrouwen gemonitord. De
arbeidsmarktparticipatie wordt daarin gemeten. In de
monitor van 2016 komt dat opnieuw aan de orde. Dan kun
je een eerste effect van decentralisaties waarnemen ten
opzichte van de monitor van twee jaar daarvoor. Dat is
natuurlijk niet allemaal aanwijsbaar. Vervolgens moet je
dat dus op een verstandige manier interpreteren, maar naar
die gegevens wordt dus gekeken en daar worden we, hoop
ik, wijzer over de vraag of die decentralisatie effect heeft
en zo ja, wat voor effect.
De heer Krol wijst erop dat veel mantelzorgers ook zzp'ers
zijn, die natuurlijk niet profiteren van alle werknemersrechten. Ze hebben ook niet de plichten van werknemers, maar
in dit geval is het wel belangrijk je te realiseren dat het een
groeiende groep is en dat het ook daar aan de orde is om
de combinatie tussen werk en zorg te optimaliseren.
Daarom heb ik, in een algemeen overleg in een andere
commissie, al afgesproken dat dat vraagstuk besproken
moet worden op die top over arbeid en zorg. Met die suggestie van de heer Krol ben ik het zeer eens. Dat wil ik ook
doen. Alle Nederlanders worden hierdoor geraakt. Ik ben
dus benieuwd wat dat oplevert en of de overheid daar iets
speciaals voor moet doen.

Ik ben heel benieuwd naar dat advies. Het zou er eigenlijk
begin dit jaar zijn, maar de SER heeft laten weten dat het
later afgerond zal worden. Ik hoop snel te weten wanneer

Mevrouw Bergkamp vroeg wat we doen aan de combinatie
van arbeid en zorg. Ik denk dat ik daar een korte samenvatting van heb gegeven. Op verzoek kunnen we dat verder
uitdiepen. Voorzitter, ik zie dat u zo geniet van uw huidige
positie dat u mij zou willen uitnodigen daar nog eens in
detail op in te gaan, maar ik merk dat de Kamer daar anders
in zit. Ik wil er toch nog één ding over zeggen. De Wet
modernisering regelingen voor verlof en arbeidstijden
besteedt daar, in combinatie met het programma Duurzame
Inzetbaarheid, dat al enige tijd loopt, aandacht aan. Ik vind
"duurzame inzetbaarheid" een mooie term. Ik heb er nog
steeds geen betere term voor gevonden. Het doet denken
aan machines, maar het gaat over mensen die gezond en
met plezier hun werk kunnen blijven doen. Daar besteden
we extra aandacht aan psychosociale arbeidsbelasting. Dan
gaat het over werkstress, intimidatie, pesten op het werk

Tweede Kamer

14 januari 2016
TK 42

Positie van mantelzorgers

42-10-17

en al dat soort elementen. Daarvan werd vroeger gezegd
dat dat niet het grootste probleem was. Op de moderne
arbeidsmarkt zien we juist dat veel mensen daardoor uitvallen.
Mantelzorgers zijn kwetsbaar bij dit onderwerp. Als je thuis
al enorm onder druk staat, dan kan dat op het werk een
druppel zijn die de emmer doet overlopen. Je kunt dan niet
altijd zien waar de oorzaak ligt van het feit dat het te veel
wordt, maar een probleem is het zeker. Dus ook daar moet
structureel aandacht aan besteed worden. Hebben de
bedrijven een goed beleid? Is werkdruk bespreekbaar op
het werk en wordt daar op een goede manier op gereageerd? Dat vind ik ook een onderdeel van op een goede
manier omgaan met de combinatie van arbeid en zorg.
Er zijn voorlichtingscampagnes rond die nieuwe verlofregelingen. We meten natuurlijk altijd wat voor effect die campagnes hebben. We zien dat 47% van de werknemers bereikt
is door die campagnes. Dat is een gebruikelijk percentage.
85% daarvan heeft de boodschap ook goed begrepen, die
vindt dat de boodschap goed is overgekomen. We zien ook
dat tijdens die campagne de websites met informatie over
die regelingen heel goed bezocht zijn. Mensen zijn er niet
alleen op geattendeerd, maar zijn blijkbaar ook gaan kijken
wat het voor hen betekent en of ze ervoor in aanmerking
komen. De effecten daarvan ijlen vaak wat na, maar het is
in ieder geval goed dat er aandacht voor gevraagd is, denk
ik. Maak die regelingen bekend, zeker nu er wijzigingen zijn.
Daar moeten we dus ook mee doorgaan. Ik wil even het
SER-advies afwachten om te bepalen hoe we daarmee
doorgaan. Misschien kan het wel op een slimmere of
gerichtere manier. Maar ik ben vast van plan om ook na
het verschijnen van dat SER-advies hier weer aandacht aan
te besteden, want ik ben het zeer met de Kamer eens dat
mensen moeten weten welke mogelijkheden er zijn, want
dat kan verlichting bieden.
Tot slot kom ik op de vraag van mevrouw Dik-Faber of er
een interdepartementale werkgroep kan komen om die zzpaspecten te bezien. Ik snap die gedachte. Het kabinet zal
reageren op het SER-advies. Er zijn verscheidene departementen en bewindspersonen betrokken bij die bijeenkomst
over arbeid en zorg. Ik wilde daar nu geen werkgroep voor
in het leven roepen, maar eerst dat SER-advies krijgen. Dat
moet dan interdepartementaal worden bekeken. Je zult zien
dat het Onderwijs raakt, uiteraard VWS en SZW en misschien ook nog wel andere departementen. Financiën werd
door enige Kamerleden net al genoemd, vanwege de fiscale
regimes. Dan zal ik zorgen dat die reactie integraal is. Dat
is een toezegging. Als het dan nodig is om een aparte
werkgroep aan het werk te zetten, dan kunnen we dat altijd
nog doen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik dank de minister voor zijn reactie en zijn toezegging, maar
voor de duidelijkheid zeg ik het volgende. Ik heb verwezen
naar het IBO-rapport over de positie van zzp'ers. Ik begreep
even uit de beantwoording dat de zzp'ers aan mantelzorg
werden gekoppeld. Dat is natuurlijk een theoretische
mogelijkheid, maar mijn bedoeling was dat er, vergelijkbaar
met een IBO naar de positie van zzp'ers, een werkgroep zou
komen die kijkt naar de positie van mantelzorgers. Mijn
vraag was dus: gaan we wat we gedaan hebben bij de
zzp'ers, opnieuw doen bij mantelzorgers?

Minister Asscher:
Dan heb ik de vraag totaal verkeerd begrepen. Mijn excuses
aan mevrouw Dik-Faber. Ik heb niet alleen de vraag verkeerd
begrepen, maar die daarom ook niet goed beantwoord. Het
lijkt mij meer een vraag voor Martin van Rijn …
De voorzitter:
De staatssecretaris.
Minister Asscher:
… omdat hij als staatssecretaris van VWS de hoofdverantwoordelijke is voor het bredere mantelzorgvraagstuk. Ik
trek mij schielijk terug!
De voorzitter:
Kan de staatssecretaris nu antwoorden of komt hij er in
tweede termijn op terug? Ik begrijp dat hij direct kan antwoorden.

Staatssecretaris Van Rijn:
Voorzitter. Het zou dan wel ietsje duidelijker moeten zijn
wat de opdracht voor zo'n werkgroep moet zijn. Ik wijs erop
dat we een aantal verschillende stappen al gezet hebben.
We hebben eerder gesproken over de voornemens rondom
"versterken, verlichten, verbinden". Voor ons heeft dat
geleid tot een agenda voor de informele zorg, die nu wordt
uitgewerkt. Ik heb in mijn betoog al gezegd dat we van de
landelijke agenda naar de lokale toerusting gaan. Het lijkt
mij verstandig om na te gaan wat de landelijke praktijk is
en dat we daaruit de goede voorbeelden, de best practices,
verzamelen en bezien wat de ervaringen zijn. Op basis
daarvan kunnen we bekijken of er aanleiding is om nog een
keer te gaan nadenken. Ik wijs het niet af, maar het lijkt mij
nu goed om eventjes die agenda en de gemaakte afspraken
hun werk te laten doen. We kunnen vervolgens in de
voortgangsrapportages nagaan hoe dat ongeveer landt en
daarna met elkaar bezien of er aanleiding is tot nadere
gesprekken, werkbezoeken of onderzoeken.
De voorzitter:
We gaan verder met de tweede termijn. De inbreng in
tweede termijn moet echt beperkt worden tot het maken
van een statement of het indienen van een motie.

De heer Krol (50PLUS):
Voorzitter. Ik dank de staatssecretaris en de minister voor
de uitgebreide antwoorden en hun betrokken woorden. Ik
dien drie moties in.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering, in overleg met de VNG te bezien hoe
de voorlichting over mantelzorgondersteuning geoptimali-

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

14 januari 2016
TK 42

42-10-18

gehoord de beraadslaging,
seerd kan worden en de Kamer hierover binnen drie
maanden te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Krol, Bergkamp,
Dik-Faber, Van Gerven, Voortman, Van der Staaij, Keijzer
en Agema.
Zij krijgt nr. 44 (30169).
De heer Krol (50PLUS):
De staatssecretaris zei overleg te willen voeren met de VNG
over de knelpunten die zij ervaart bij het vormgeven van
het mantelzorgbeleid. Ik juich dat toe, maar wil nog een
klein stapje verdergaan door te bekijken of het mogelijk is
om vast te leggen wie er nu eigenlijk mantelzorger is. Zo
weten gemeenten beter wie te ondersteunen, wat natuurlijk
gebonden is aan criteria. Daarom dien ik de volgende motie
in, die overigens eerst veel scherper was gesteld. Ik heb
haar aangepast om de staatssecretaris tegemoet te komen.

overwegende dat volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau partnerhelpers zich in toenemende mate overbelast
voelen;
overwegende dat dit vaak ouderen zijn met een thuiswonende …
Ik ben nu echt dubbelop bezig. Neemt u mij niet kwalijk,
mevrouw de voorzitter, maar ik heb een verkeerde motie
meegenomen naar het spreekgestoelte. Mag ik even de
goede halen?
De voorzitter:
Dit kan gebeuren. Ik zie dat de collega's er geen bezwaar
tegen hebben.
Uit uw lichaamstaal begrijp ik dat u de motie niet kunt vinden. U had ook een motie kunnen lenen van de heer Van
Gerven, aangezien hij er vaak heel veel heeft!
Het woord is aan mevrouw Agema.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau partnerhelpers zich in toenemende mate overbelast
voelen;
overwegende dat dit vaak ouderen zijn met een thuiswonende partner en dat hun aantal mogelijk verder zal stijgen
door het langer-thuiswonenbeleid van de regering;
overwegende dat in de Toekomstagenda Informele zorg en
ondersteuning een reeks aanbevelingen wordt gedaan om
oudere mantelzorgers te ondersteunen;
verzoekt de regering, alle betrokken partijen nogmaals te
wijzen op het belang van specifieke ondersteuning van de
oudere mantelzorger,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Krol. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 45 (30169).
De heer Krol (50PLUS):
Tot slot, mevrouw de voorzitter.
De voorzitter:
U moet echt opschieten, mijnheer Krol.
De heer Krol (50PLUS):
De Kamer,

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

Mevrouw Agema (PVV):
Voorzitter. Wat een hypocriet debat, zeg! Steeds wisselende
meerderheden hier in de Tweede Kamer hebben deze
staatssecretaris geholpen bij de grootste naoorlogse
bezuinigingsoperatie die ons land heeft gekend als het gaat
om de huishoudelijke hulp, de verpleging, verzorging,
dagbesteding, het sluiten van de verzorgingshuizen. Deze
megabezuinigingen, deze mega-ontzorging is er op de
schouders bij gekomen van de toch al overbelaste mantelzorgers. En nu is iedereen bezorgd? De Kamer is er gewoon
verantwoordelijk voor! Ik vind het werkelijk verbijsterend
dat niemand de hand in eigen boezem steekt!
Ik denk dat we moeten afwachten wat breed en diepgaand
onderzoek naar de positie van de mantelzorger ons nog
meer kan vertellen, maar ik ga er wel van uit dat die positie
zeer kwetsbaar geworden is, ook gezien een volkomen lege
tribune. Deze mensen zijn zo overbelast dat ze niet gevreesd
worden en zelfs geen bezoekje aan Den Haag meer maken.

Mevrouw Keijzer (CDA):
Voorzitter. Ik heb in mijn eerste termijn aangegeven dat ik
nog nadenk over het verbeteren van de positie van mantelzorgers. Als voorbeeld heb ik in ieder geval genoemd dat
de positie van de mantelzorger beter verankerd wordt in
de Wmo. Tijdens de behandeling van de Wmo heb ik ook
al voorstellen gedaan. Ook al weet je geen meerderheid te
vinden, toch moet je volhouden en dat zal ik ook zeker doen.
Het voorstel om de positie van de mantelzorger te verankeren in de Wmo zal zeker nog op een ander moment bij deze
Kamer komen, zodat ik deze Kamer kan vragen om die ook
te verzilveren. Als een mantelzorger straks in redelijkheid
aangeeft dat hij niet verder belast kan worden, mag een
gemeente dat niet zomaar naast zich neerleggen.
Ik heb ook te vaak gehoord dat het wordt geweigerd als
iemand die zorg nodig heeft een eigen familielid als man-

14 januari 2016
TK 42

42-10-19

telzorger wil meenemen. Om die reden heb ik de volgende
motie voorbereid.

Motie

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Voortman. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 47 (30169).

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Motie

overwegende dat in de Wmo staat vermeld dat zorgvragers
gebruik moeten kunnen maken van onafhankelijke cliëntenondersteuning;

De Kamer,

overwegende dat er gemeenten zijn die stellen dat er slechts
één persoon naast de zorgvrager zelf aanwezig mag zijn bij
het keukentafelgesprek;

overwegende dat vijf van de zes mantelzorgers de mantelzorg combineren met een betaalde baan;

constaterende dat een zorgvrager zowel behoefte kan hebben aan onafhankelijke cliëntenondersteuning als aan zijn
of haar mantelzorger tijdens het keukentafelgesprek;

overwegende dat verlofregelingen en andere regelingen
zoals bijvoorbeeld de Wet flexibel werken de combinatie
van een betaalde baan en mantelzorg kunnen vergemakkelijken;

verzoekt de regering, hierover in overleg te treden met de
VNG en gemeenten hierop aan te spreken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Keijzer. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat twee derde van de werkende mantelzorgers door hun werkgever niet op deze regelingen wordt
gewezen en dat slechts 72% van de mantelzorgers op de
hoogte is van het bestaan van deze regelingen;
verzoekt de regering, maatregelen te nemen om regelingen
ten behoeve van de combinatie van werk en mantelzorg
beter onder de aandacht te brengen en bedrijven te stimuleren om mantelzorgbewust personeelsbeleid te voeren,

Zij krijgt nr. 46 (30169).
en gaat over tot de orde van de dag.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Voorzitter. Ik dien de volgende moties in.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Voortman. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 48 (30169).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat mede door de decentralisaties het beroep
op mantelzorg groeit en dat dit mogelijk gevolgen heeft
voor de arbeidsmarktpositie en economische zelfstandigheid van vrouwen;
overwegende dat het eerste onderzoek naar de gevolgen
van de decentralisaties hiervoor pas in de loop van dit jaar
start en resultaten daardoor mogelijk pas in 2017 beschikbaar zijn;
van mening dat deze informatie eerder beschikbaar moet
zijn om, indien nodig, tijdig bij te kunnen sturen;

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. Dank aan beide bewindspersonen voor de
beantwoording. Ik heb twee moties.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het voor mantelzorgers essentieel is dat
zij goede ondersteuning krijgen om hun taak vol te houden;
constaterende dat mantelzorg zich niet beperkt tot kantooruren;

verzoekt de regering, het onderzoek naar de gevolgen van
de decentralisaties voor mantelzorg en de arbeidsmarktpositie van vrouwen zo spoedig mogelijk te starten, en de
Kamer uiterlijk 1 juni 2016 over de eerste resultaten te
informeren,

overwegende dat de crisisdienst niet geschikt is voor nietacute vragen van mantelzorgers, maar vaak wel de enige
plek waar zij buiten kantooruren terechtkunnen;

en gaat over tot de orde van de dag.

van mening dat mantelzorgers een belangrijke plek hebben
in de maatschappij en van onschatbare betekenis zijn;

Tweede Kamer

14 januari 2016
TK 42

Positie van mantelzorgers

42-10-20

verzoekt de regering, in overleg met Mezzo en de VNG te
onderzoeken of mantelzorgers 24 uur per dag terechtkunnen
bij een organisatie voor praktisch advies, vragen en
ondersteuning, en de Kamer hierover in de volgende
voortgangsrapportage over informele zorg te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dik-Faber. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 49 (30169).
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik was heel blij met de toezegging van de minister dat er
een interdepartementale blik zal worden geworpen op het
SER-rapport dat de situatie rond werkenden en het leveren
van mantelzorg nader in kaart brengt. Ik hoop dat die toezegging verder ingevuld zal worden. Ik heb toch nog de
volgende motie.

Motie

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat mantelzorgers en zorgprofessionals
incidentele respijtzorg niet altijd goed geregeld krijgen;
van mening dat het nodig is dat mantelzorgers af en toe de
zorg voor een naaste kunnen overdragen om overbelasting
te voorkomen;
verzoekt de regering om met alle betrokken partijen,
gemeenten, zorgaanbieders en zorgverzekeraars afspraken
te maken zodat mantelzorgers en zorgprofessionals op
afroep beschikbare respijtzorg kunnen aanvragen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Gerven. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 51 (30169).

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Motie

constaterende dat de groep mantelzorgers in Nederland
groeiende is;

De Kamer,

constaterende dat uit diverse rapporten blijkt dat de taak
van mantelzorgers complex is en er op veel verschillende
beleidsterreinen knelpunten zijn waar mantelzorgers tegen
aanlopen;
overwegende dat door het ministerie van SZW en het
ministerie van VWS verschillende maatregelen worden
genomen om mantelzorgers te ondersteunen en te faciliteren;
verzoekt de regering, een interdepartementale werkgroep
te formeren, waarin wordt onderzocht op welke manier er
mantelzorgvriendelijk beleid kan worden ontwikkeld en
gekeken wordt naar de breedte van de taak die mantelzorgers vervullen, de positie die ze hebben in de maatschappij
en de problemen waar ze tegen aanlopen,
en gaat over tot de orde van de dag.

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor
het verstrekken van een financiële of in-naturawaardering
aan mantelzorgers;
constaterende dat veel mantelzorgers hoge kosten maken
voor de zorg aan hun naaste(n);
verzoekt de regering, het budget aan gemeenten voor
mantelzorg te oormerken en gemeenten te verplichten om
mantelzorgers een financieel mantelzorgcompliment te
geven,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Gerven. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dik-Faber. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

Zij krijgt nr. 52 (30169).

Zij krijgt nr. 50 (30169).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De heer Van Gerven (SP):
Voorzitter. Ik heb drie moties, want ik doe aan mantelzorg,
in het kader van de collegiale verhoudingen. We gaan snel
van start.

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

overwegende dat het belangrijke werk van mantelzorgers
waardering én ondersteuning verdient;
overwegende dat dit alleen kan als bekend is wie mantelzorger is;

14 januari 2016
TK 42

42-10-21

verzoekt de regering, in samenwerking met de VNG en
Mezzo te onderzoeken of en op welke wijze een registratie
van mantelzorgers kan worden vormgegeven,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Gerven en
Krol. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 53 (30169).
De heer Van Gerven (SP):
Eén opmerking van de staatssecretaris verbaasde mij, of
eigenlijk ook weer niet. Hij zei: de zorg verandert. Maar
staatssecretaris, erken dan toch gewoon dat dit betekent
dat er wordt bezuinigd op de zorg, en dat dat ten koste gaat
van de mantelzorger. Wees eerlijk, staatssecretaris.
Mevrouw Agema (PVV):
Ik zou die oproep ook willen doen aan de heer Van Gerven.
Op dit moment gaat er op Twitter en andere social media
van de SP namelijk weer zo'n haatpamfletje rond over
voorstellen van de SP die de PVV allemaal niet zou hebben
gesteund. Maar ja, wij kunnen natuurlijk geen ongedekte
cheques steunen. Ik zal dat in ieder geval nooit doen. Ik zal
nooit mijn kiezer een rad voor ogen draaien door moties te
steunen die gewoon ongedekte cheques zijn. Daarom vraag
ik de heer Van Gerven: waar zijn uw dekkingen? Misschien
kan ik dan een keertje voorstemmen.
De heer Van Gerven (SP):
Ik heb geen idee waar collega Agema het over heeft. Misschien kan zij aangeven om welke motie het gaat. Dat is
me onduidelijk.
Mevrouw Agema (PVV):
U wilt toch een mantelzorgcompliment? Dat kost toch geld,
meneer Van Gerven?
De heer Van Gerven (SP):
Ah, bedoelt u dat? Luister: u moet die motie dadelijk eens
goed lezen. Er is 100 miljoen overgegaan naar de gemeenten. Daarvan kan een mantelzorgcompliment worden
betaald. Wij stellen voor om dat geld te oormerken en het
gewoon aan de mantelzorgers te geven. Dat was ook de
oorspronkelijke bedoeling van de bedenker van het mantelzorgcompliment, de heer Van der Vlies. Zo wordt dat tenminste op een nuttige manier besteed. Dat lijkt me ook een
goede dekking.

vraag eigenlijk aan de heer Krol stellen maar dat is nu lastig,
dus ik stel hem nu maar aan de heer Van Gerven. Hij heeft
de motie tenslotte ingediend en misschien kan hij de vraag
beantwoorden. Mijn vraag gaat over een soort verplichte
registratie van mantelzorgers, althans in mijn beleving.
Daar zou in ieder geval een soort landelijke invulling aan
moeten worden gegeven. Volgens mij is voor veel mantelzorgers juist belangrijk dat ze erkend willen worden als
mantelzorger en dat ze, als dat niet het geval is, gewoon
hulp kunnen verlenen zoals ze dat zelf willen doen. Hoe
moet ik deze motie precies lezen? Is het de bedoeling dat
elke mantelzorger zich verplicht laat registreren bij elke
gemeente in Nederland? Of is het gewoon de bedoeling
om meer inzicht te krijgen in wie precies een mantelzorger
is? Zo ja, dan gebeurt dat al door de gemeenten en is deze
motie volgens mij overbodig.
De voorzitter:
Een kort antwoord, meneer Van Gerven.
De heer Van Gerven (SP):
De motie is niet overbodig. Zij is bedoeld om eens goed in
kaart te brengen wat we onder "mantelzorgers" dienen te
verstaan. Er is namelijk veel discussie over wie wel en wie
geen mantelzorger is, en over welke criteria er moeten
worden gehanteerd. We hebben 393 gemeenten. Laten zij
eens rond de tafel gaan zitten om een zekere duidelijkheid
te krijgen over de criteria op basis waarvan je kunt spreken
van "mantelzorgers". Op die manier krijgen we een goede
definitie en kunnen mensen daar bepaalde verwachtingen
en rechten aan ontlenen. Dat is heel iets anders dan een
registratieplicht.
De heer Potters (VVD):
Ik vraag me echt af waarom. Volgens mij is in de wet duidelijk wanneer iemand daar in het kader van verlofregelingen
aanspraak op kan maken. Je voelt je mantelzorger of je
voelt je misschien geen mantelzorger. Maar waarom wil
de SP dit? Waarom moeten er criteria zijn om te bepalen
of je wel of geen mantelzorger bent? Laten we dat in
Nederland alsjeblieft gewoon overlaten aan de mensen
zelf! Ik snap helemaal niet wat we hier aan het regelen zijn.
De heer Van Gerven (SP):
Wij stellen dat voor, omdat dat een probleem is, omdat dat
niet overal even duidelijk is. Zo simpel is dat. We hebben
dat ook gedurende het debat gewisseld. Dat is al naar voren
gekomen.
De voorzitter:
Ik zie dat een aantal woordvoerders geen gebruik wil maken
van hun spreektijd in tweede termijn.

De voorzitter:
Nee, mevrouw Agema, daar gaan we niet over door. Meneer
Van Gerven, graag korter antwoorden.

Het woord is aan mevrouw Tanamal.

De heer Potters (VVD):
Er werd net een motie ingediend die de heer Krol had willen
indienen, maar die hij even was vergeten. Ik wilde mijn

Mevrouw Tanamal (PvdA):
Voorzitter. Ik dien de volgende motie in.

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

14 januari 2016
TK 42

42-10-22

ging willen geven om de motie in te trekken, gelet op het
feit dat het staand beleid is dan wel dient te zijn. Als dat
niet het geval is, wijs ik de gemeenten daar natuurlijk op.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
van mening dat mantelzorgers zo veel mogelijk ondersteuning dienen te ontvangen bij het combineren van hun
mantelzorgtaken met betaalde arbeid en taken uit het
dagelijks reguliere leven;
constaterende dat mantelzorgers vanuit verschillende
domeinen geconfronteerd worden met beleid en maatregelen die invloed hebben op de wijze waarop en de mate
waarin zij hun mantelzorgtaken kunnen uitvoeren, waaronder zorg, sociale zaken en financiën;
verzoekt de regering, bij voorkeur voor de zomer met een
integrale visie op mantelzorg te komen waarin alle levensdomeinen betrokken worden en ervoor te zorgen dat deze
visie gezamenlijk met betrokken departementen (Financiën,
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Volksgezondheid,
Welzijn en Sport) opgesteld wordt;
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Tanamal en Kerstens. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 54 (30169).
De staatssecretarissen hebben nog niet alle moties voor
zich. We wachten even totdat de moties er zijn.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Staatssecretaris Van Rijn:
Voorzitter. In de motie op stuk nr. 44 wordt de regering
verzocht om te bezien hoe de voorlichting over mantelzorgondersteuning geoptimaliseerd kan worden. Wij hebben
in het debat al gesproken over het belang daarvan. Er komt
een aantal handreikingen aan. Ik heb de respijtwijzer al
genoemd. Ik wijs voorts op de Mantelzorggids van de
ANBO. Er gebeurt dus al heel veel. Dat neemt niet weg dat
die voorlichting uitermate belangrijk is. Ik laat het oordeel
over de motie aan de Kamer.
De motie op stuk nr. 45 gaat over de vraag of alle partijen
nogmaals kunnen worden gewezen op het belang van
specifieke ondersteuning van de oudere mantelzorger. We
hebben in het debat al gesproken over het belang daarvan.
Ik laat het oordeel over deze motie aan de Kamer.
In de motie op stuk nr. 46 wordt de regering verzocht om
in overleg te treden met de VNG om gemeenten te wijzen
op het feit dat er naast onafhankelijke cliëntenondersteuning
ook een mantelzorger tijdens het keukentafelgesprek aanwezig kan zijn. Ik zit een beetje in mijn maag met die motie,
niet omdat ik de motie niet mooi vind, maar omdat dit
eigenlijk staand beleid is. Er is geregeld dat ondersteuning
kan plaatsvinden. In de wet staat dat je de mantelzorger
aanschrijft voor het gesprek. Ik zou de indienster in overwe-

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

Mevrouw Keijzer (CDA):
Dat laatste lijkt mij dan "oordeel Kamer", want dat is wat
hier namelijk in staat.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ja, maar het is staand beleid. Ik probeer het een beetje te
beperken. Ik doe de toezegging dat ik, als een gemeente
zich er niet aan houdt, die gemeente op dat punt zal aanspreken.
Mevrouw Keijzer (CDA):
Ik rijd vanavond weer langs Monnickendam. Daar hebben
ze gelijke monniken en gelijke kappen. Ook voor de moties
op de stukken nrs. 44 en 45 geldt natuurlijk dat het onderdeel is van staand beleid. Ik neem aan dat de staatssecretaris de fractie van 50PLUS net zo liefheeft als die van het
CDA. Daar ga ik althans van uit.
Staatssecretaris Van Rijn:
Het klopt dat alle fracties in de palm van mijn hand zijn
geschreven. Het is echter misschien goed om de Kamer
erop te wijzen wanneer iets in de wet eigenlijk al is geregeld.
Heb ik bezwaar tegen de motie? Nee, maar ik wijs erop dat
het eigenlijk al staand beleid is.
In de motie-Voortman op stuk nr. 47 wordt de regering
gevraagd om de Kamer uiterlijk 1 juni 2016 te informeren
over het onderzoek naar de gevolgen van de decentralisaties
op mantelzorg en de arbeidsmarktpositie van vrouwen. Ik
heb bezwaar tegen de termijn. Ik heb gezegd dat ik in 2016
nader onderzoek zal doen. Als wij nu in juni 2016 over de
eerste resultaten moeten worden geïnformeerd, moet er
ongeveer nu worden gekeken hoe het allemaal zit. Dan zit
je eigenlijk te meten wat er in het overgangsjaar 2015 is
gebeurd. Ik zou er dus echt aan willen vasthouden dat het
SCP in 2016 dat nader onderzoek uitvoert. Dan hebben wij
enige tijd om te bezien wat de effecten zijn. Gelet op de
termijn ontraad ik de motie.
De motie op stuk nr. 48 gaat over maatregelen voor de
combinatie van werk en mantelzorg. Ik ga ervan uit dat
collega Asscher die behandelt.
In de motie-Dik-Faber op stuk nr. 49 wordt de regering
gevraagd om te onderzoeken of mantelzorgers 24 uur per
dag terechtkunnen bij een organisatie voor ondersteuning.
In het debat heb ik al aangegeven dat er ongelooflijk veel
loopt op het gebied van ondersteuning. Ik denk dat wij niet
landelijk moeten oppakken wat lokaal beter kan. Laten wij
hooguit bezien of wij de bestaande lijn met Sensoor en
Korrelatie iets meer kunnen benutten. Om die reden ontraad
ik de motie.
In de motie-Dik-Faber op stuk nr. 50 wordt de regering
verzocht, een landelijke werkgroep te formeren. Ik wil proberen die motie te combineren met de motie die mevrouw
Tanamal heeft ingediend. Wij hebben beleid naar
gemeenten gedecentraliseerd. Gemeenten moeten nu de
gelegenheid krijgen om mantelzorgbeleid te ontwikkelen,

14 januari 2016
TK 42

42-10-23

om te bezien wat hun positie is, om ervoor te zorgen dat
zij de knelpunten constateren waar zij tegen aanlopen en
om daar eventueel het nodige aan te doen. Een landelijke
werkgroep om mantelzorgvriendelijk beleid te maken zou
hier haaks op staan. Ik meen mij te herinneren dat in het
debat met mijn collega van Sociale Zaken al is gewisseld
of ik niet een wat bredere visie kan ontwikkelen rondom
het mantelzorgbeleid. Ik kom daar straks op terug bij de
duiding van de motie van mevrouw Tanamal. Ik zou er niet
voor zijn om nu een interdepartementale werkgroep te
formeren, maar wel om in de gaten te houden hoe het
mantelzorgbeleid zich ontwikkelt en, als het nodig is, dat
dan in overleg met de gemeenten verder te brengen. Ik zou
nu echter niet voor een interdepartementale werkgroep
zijn. Om die reden wil ik de motie ontraden.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik kom even terug op de motie op stuk nr. 49. Mijn fractie
vindt het heel erg van belang dat in kaart wordt gebracht
of mantelzorgers 24 uur per dag ergens terechtkunnen. In
deze motie staat niet dat dit landelijk wordt vormgegeven.
Er staat ook niet dat het dus lokaal moet. Er staat alleen:
overleg nu met Mezzo en de VNG over de vraag wat er op
dit moment gebeurt. Zitten er ergens gaten? Als het resultaat van die gesprekken is dat het niet nodig is omdat er al
voldoende gebeurt — bijvoorbeeld omdat Sensoor de plek
is waar mantelzorgers terechtkunnen — weten wij dat ook.
Ik vraag de staatssecretaris, dat dan op te nemen in de
voortgangsrapportage. Ik krijg op dit moment signalen uit
het land dat hier een knelpunt zit. Ik wil gewoon heel graag
dat daarover gesprekken worden gevoerd. Daar wil ik graag
een terugkoppeling van. Er staat nog niets in over lokaal of
landelijk beleid.
Staatssecretaris Van Rijn:
Even heel precies: de vraagstelling en het dictum gaan
ervan uit dat er een noodzaak is om voor niet-acute vragen
toch een bereikbaarheid voor de volle 24 uur te organiseren.
Het gaat mij net een slag te ver om nu al vast te stellen dat
zo'n bereikbaarheidsvoorziening ook voor niet-acute vragen
24 uur per dag nodig is en hoe die georganiseerd zou
moeten worden. Dat is mij twee stappen te ver. Moeten we
niet eerst kijken of de noodzaak tot zo'n voorziening er is,
in plaats van nu al te kijken hoe die georganiseerd zou
moeten worden? Om die reden blijf ik bij mijn oordeel.
De motie op stuk nr. 50 had ik net al behandeld.
In de motie-Van Gerven op stuk nr. 51 word ik verzocht om
met alle betrokken partijen afspraken te maken, zodat
mantelzorgers op afroep beschikbare respijtzorg kunnen
aanvragen. Respijtzorg is iets voor lokale partijen. De wet
biedt daar alle ruimte voor. Er is geen reden om nu apart
met alle betrokken partijen afspraken te gaan maken, zodat
er respijtzorg kan worden aangevraagd, want dat hoort bij
de passende voorzieningen die de gemeente moet aanbieden, als respijtzorg een passende ondersteuning is. Om die
reden wil ik de motie ontraden.
In de motie-Van Gerven op stuk nr. 52 worden wij verzocht
om het budget aan gemeenten voor mantelzorg te oormerken en gemeenten te verplichten, mantelzorgers een
financieel mantelzorgcompliment te geven. Hier hebben
wij uitgebreid over gesproken in alle debatten. We hebben

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

heel bewust de gemeenten de vrijheid gegeven om daar
lokaal hun eigen beleid in te bepalen. Om die reden wil ik
die motie ontraden.
Dan hebben we de motie-Van Gerven/Krol op stuk nr. 53,
over de registratie van mantelzorgers. Ik moet toch even
kijken wat daar precies mee bedoeld wordt. Wij worden
gevraagd om in samenwerking met de VNG en Mezzo te
onderzoeken of en op welke wijze een registratie van mantelzorgers kan worden vormgegeven. Dat gaat uit van de
premisse dat dit nodig is om een aantal dingen te bereiken.
Ik heb de heer Krol het aanbod gedaan dat ik met de VNG
ga spreken over de vraag welke knelpunten de VNG
tegenkomt bij het vormgeven van mantelzorgbeleid. Als
het een knelpunt blijkt te zijn dat het niet goed te registreren
valt of als registratie wordt gezien als een probleem waar
wij iets aan zouden moeten doen, dan zou dat de primaire
invalshoek moeten zijn. Misschien kan de heer Krol die
motie intrekken, gelet op mijn toezegging dat ik met de
VNG wil bespreken of dit een knelpunt is en zo ja, wat we
eraan kunnen doen.
De voorzitter:
De eerste ondertekenaar van de motie is de heer Van Gerven, maar ik zie nu de heer Krol naar de microfoon toe
lopen.
Staatssecretaris Van Rijn:
In het kader van het vrijwilligerswerk is een samenwerking
ontstaan, voorzitter.
De voorzitter:
De heer Krol.
De heer Krol (50PLUS):
Om het de staatssecretaris makkelijker te maken, heb ik
heel nadrukkelijk het woordje "of" toegevoegd aan het dictum, dus "te onderzoeken of en op welke wijze" kan worden
vormgegeven.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ja. Dan blijf ik toch bij mijn toezegging. Misschien kan ik u
verleiden om de motie aan te houden, totdat ik mijn gesprek
met de VNG heb gevoerd.
De voorzitter:
Mijnheer Van Gerven, het is ongebruikelijk dat beide
ondertekenaars interrumperen, maar bij hoge uitzondering
sta ik het toe.
De heer Van Gerven (SP):
Ik wil even zeggen dat wij de motie aanhouden, gezien de
toezegging van de staatssecretaris.
De voorzitter:
Op verzoek van de heer Van Gerven stel ik voor, zijn motie
(30169, nr. 53) aan te houden.

14 januari 2016
TK 42

42-10-24

Daartoe wordt besloten.
Staatssecretaris Van Rijn:
Dan de motie-Tanamal/Kerstens op stuk nr. 54, waarin wij
worden verzocht om met een integrale visie op mantelzorg
te komen over alle levensdomeinen. Misschien wil de
indienster mij even helpen. Mij staat bij dat er in het debat
met de staatssecretaris van Sociale Zaken ook al gesproken
is over een integrale visie op mantelzorg, die ook betrekking
had op alle levensdomeinen. Ik weet eerlijk gezegd niet
precies wat de stand van zaken van haar toezegging is op
dit punt. Misschien kunnen de indieners de motie aanhouden, totdat de staatssecretaris van Sociale Zaken in haar
brief heeft aangegeven hoe zij dat denkt te gaan aanpakken.
Dan zal ik bij mijn collega nog even informeren wat de
precieze timing van haar voorstel zal zijn.

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Dan breng ik haar toch in stemming. Op dit moment is het
zo dat twee derde van de mensen die mantelzorg verleent
en werkt, niet door hun werkgever wordt voorgelicht. Ik
vind dat een groot probleem en ik vind niet dat wij daarvoor
moeten blijven wachten op het SER-advies.
Minister Asscher:
Wij blijven niet wachten. Wij hebben al een voorlichtingscampagne gevoerd en ik ben van plan die te herhalen. De
SER adviseert ons over de manier waarop we die kunnen
voeren om hem nog effectiever te maken dan de vorige
campagne, die meer dan 40% van de werknemers heeft
bereikt.
De beraadslaging wordt gesloten.

De voorzitter:
Kunt u aangeven binnen welke termijn dat zou kunnen?
Dan kijk ik naar mevrouw Tanamal, met de vraag of zij de
motie wil aanhouden.
Staatssecretaris Van Rijn:
Dat moet vrij snel kunnen, althans daar ga ik maar van uit.
Dat zou komende maand kunnen gebeuren.

De voorzitter:
Over de ingediende moties zullen wij volgende week dinsdag stemmen.
Ik dank de minister, de staatssecretaris, de Kamerleden, de
medewerkers en de mensen die misschien via internet dit
debat hebben gevolgd.

De voorzitter:
Op verzoek van mevrouw Tanamal stel ik voor, haar motie
(30169, nr. 54) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.

Minister Asscher:
Voorzitter. In de motie op stuk nr. 48 wordt de regering
verzocht om maatregelen te nemen om de regelingen beter
onder de aandacht te brengen. Volgens mij heb ik dat in
eerste termijn ook toegezegd. Ik weet niet wat de motie nu
behelst, tenzij de motie zou behelzen dat deze zouden
moeten worden genomen voordat het SER-advies er is. In
dat geval ontraad ik de motie. Anders ben ik toch benieuwd
om te horen wat zij toevoegt. Ik kijk angstig naar de usance
in dit gezelschap na het scherpe interruptiedebat tussen
mevrouw Keijzer en de heer Van Rijn of hier moties die op
zich niets toevoegen, leiden tot een oordeel Kamer of niet.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik heb de minister horen zeggen dat hij het SER-advies wil
afwachten en dan pas maatregelen wil nemen. Op het
moment dat je al weet dat je die maatregelen wilt nemen,
hoef je daarvoor toch niet het SER-advies af te wachten?
Minister Asscher:
Wij hebben de SER gevraagd om ons te adviseren over
maatregelen die wij zouden kunnen nemen die effectiever
zijn dan de maatregelen die wij al hebben genomen. Vandaar dat wij daarop willen wachten. Ik ontraad de motie.

Tweede Kamer

Positie van mantelzorgers

14 januari 2016
TK 42

42-10-25