Verbreding gevraagd
Verkenning potentiële marktvraag
verbredingsactiviteiten landbouw
Eindrapport

Opdrachtgever: Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

ECORYS Nederland BV
Aequator Groen & Ruimte
Verwey-Jonker Instituut

Rotterdam, april 2009

ECORYS Nederland BV
Postbus 4175
3006 AD Rotterdam
Watermanweg 44
3067 GG Rotterdam

T 010 453 88 00
F 010 453 07 68
E netherlands@ecorys.com
W www.ecorys.nl
K.v.K. nr. 24316726

ECORYS Regio, Strategie &
Ondernemerschap
T 010 453 87 99
F 010 453 86 50

KO/SCY/II16847

Inhoudsopgave

Voorwoord

7

Samenvatting

9

1 Inleiding
1.1 Achtergrond en doel
1.2 Afbakening en scope
1.3 Werkwijze
1.4 Leeswijzer

17
17
17
18
19

2 Huidige situatie
2.1 Inleiding
2.2 Huidige aanbod en ontwikkeling
2.3 Beeld per verbredingsvorm
2.4 Verbredingsactiviteiten landbouw in breder perspectief
2.5 Tenslotte

21
21
21
22
24
25

3 Marktpotentieel landbouw en zorg
3.1 Inleiding
3.2 Huidige aanbod
3.3 Vraagzijde in beeld
3.4 Kansen en knelpunten
3.5 Naar oplossingen

27
27
28
37
40
42

4 Marktpotentieel agrarische kinderopvang
4.1 Inleiding
4.2 Huidige aanbod
4.3 Vraagzijde in beeld
4.4 Kansen en knelpunten
4.5 Naar oplossingen

45
45
45
47
48
49

5 Marktpotentieel recreatie bij de boer
5.1 Inleiding
5.2 Huidige aanbod
5.3 Vraagzijde in beeld
5.4 Kansen en knelpunten
5.5 Naar oplossingen

51
51
51
54
56
59

6 Boerderij educatie
6.1 Inleiding
6.2 Huidige aanbod
6.3 Vraagzijde in beeld
6.4 Kansen en knelpunten
6.5 Naar oplossingen

62
62
62
63
67
68

7 Marktpotentieel streekeigen producten en korte ketens
7.1 Inleiding
7.2 Huidige aanbod
7.3 Vraagzijde in beeld
7.4 Kansen en knelpunten
7.5 Naar oplossingen

71
71
72
74
79
86

8 Slotbeschouwing

89

Geraadpleegde bronnen

95

Bijlagen
Bijlage 1 Achtergrondinformatie streekeigen producten

103
103

Voorwoord

In deze rapportage wordt verslag gedaan van een studie naar het marktpotentieel voor
verbrede landbouwactiviteiten. De uitkomsten van de studie naar de marktpotenties is
mede bedoeld als input voor de Taskforce Multifunctionele Landbouw om gericht te
zoeken naar (nieuwe) kansen en ontwikkelingen teneinde te kunnen inspelen op de
(potentiële) vraag vanuit de markt.
Het onderzoek is uitgevoerd door een bureaucombinatie bestaande uit medewerkers van
ECORYS, Aequator Groen & Ruimte en Verwey-Jonker Instituut. Opstellers van dit
rapport zijn: Michel Briene (ECORYS, projectleiding), Koen Overmars (ECORYS),
Manfred Wienhoven (ECORYS), Rob Lammerts (Verwey-Jonker Instituut), Michiel van
Amersfoort (Aequator) en Ellen Gebben (Aequator).
Vanuit de zijde van de opdrachtgever (Ministerie van landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit) is een begeleidingscommissie ingesteld bestaande uit de volgende
personen:
•
Florian de Clercq:
(Landgoed de Olmenhorst)
•
Maarten Fischer:
(Taskforce Multifunctionele Landbouw)
•
Jan van Vliet:
(Ministerie van LNV, Directie Kennis)
•
Koos van Wissen:
(Ministerie van LNV, Directie Landbouw)
•
Han Wiskerke:
(Wageningen Universiteit Researchcentrum, Rurale
Sociologie)
Via gesprekken en deelname aan workshops zijn bovendien waardevolle bijdragen
geleverd vanuit de verschillende bedrijven, overkoepelende instanties en andere
stakeholders. Wij bedanken alle betrokkenen voor de waardevolle bijdragen en hun inzet
voor deze studie. Uiteindelijk zijn de opstellers van dit rapport hoofdverantwoordelijk
voor de resultaten van het onderzoek, zoals weergegeven in deze rapportage.

Verbreding gevraagd

7

8

Verbreding gevraagd

Samenvatting

1

Aanleiding en doel

In deze studie is het marktpotentieel voor verbrede landbouwactiviteiten in beeld
gebracht. Inzicht in deze marktpotenties is nodig om het beleid en initiatieven op het
gebied van verbrede landbouw verder aan te scherpen en gerichte acties te kunnen
ondernemen.
Inmiddels heeft het Ministerie van LNV in samenwerking met de sector en
maatschappelijke organisaties de Taskforce Multifunctionele Landbouw ingesteld. De
missie van de Taskforce luidt: het stimuleren van de verdere ontwikkeling van de
multifunctionele landbouw als motor voor een veelzijdig (en) ondernemend platteland.
De uitkomsten van de studie naar de marktpotenties is mede bedoeld als input voor de
Taskforce om gericht te zoeken naar (nieuwe) kansen en ontwikkelingen teneinde te
kunnen inspelen op de (potentiële) vraag vanuit de markt.
In aansluiting op de afbakening van de Taskforce hebben wij in deze studie alleen
gekeken naar de volgende verbredingsactiviteiten: landbouw en zorg, agrarische
kinderopvang, recreatie bij de boer, educatie en productie en verkoop van
streekproducten. Andere vormen van verbreding zoals caravanstalling, windenergie of
bio-energie zijn niet verder in beschouwing genomen. Agrarisch natuur- en
landschapsbeheer passen in principe wel binnen de door de Taskforce gehanteerde
afbakening, maar wordt in deze studie vanwege de eigen dynamiek niet verder
uitgewerkt. Als tijdhorizon voor het in beeld brengen van de marktpotenties hanteren wij
een periode van 5 à 10 jaar.

2

Huidige aanbod

Ruim 11% van landbouwbedrijven heeft inkomsten uit verbrede activiteiten
Op dit moment zijn er al veel ondernemers in de landbouw die hebben ingezet op
verbreding. Van het totale aantal landbouwbedrijven in 2007 (circa 77.000 bedrijven)
heeft ruim 11% naast de hoofdactiviteit ook inkomsten uit verbrede activiteiten (exclusief
agrarisch natuurbeheer, maar inclusief caravanstalling, windenergie en bio-energie die
verder niet worden beschouwd in deze studie). Veruit de meest voorkomende vorm is
verkoop aan huis al neemt deze verbredingsactiviteit snel af. Ook agrotoerisme komt in
allerlei verschijningsvormen relatief veel voor. Een relatief nieuwe verbredingsvorm
zoals het aanbieden van hulp aan personen met een zorgvraag wint snel aan betekenis.

Verbreding gevraagd

9

Daarnaast ontstaan ook nieuwe vormen zoals agrarische kinderopvang en bedrijven die
zich specifiek richten op educatie als verbrede activiteit. Qua aantal bedrijven is dit type
activiteiten op dit moment echter nog bescheiden van omvang.
Huidige omzet € 322 miljoen
Voor het bepalen van de omzet van het huidige aanbod zijn dezelfde cijfers gehanteerd
als de studie “Kijk op multifunctionele landbouw, omzet en impact” (Schoorlemmer et al,
2009). De totale omzet die ondernemers genereren met verbrede activiteiten wordt voor
2007 geraamd op circa € 322 miljoen, waarvan € 90 betrekking heeft op agrarisch
natuurbeheer. Indien we agrarisch natuurbeheer verder niet meenemen bedraagt de totale
omzet in de huidige situatie volgens de afbakening in deze studie € 232 miljoen.
Tabel 0.1

Huidig aanbod verbredingsactiviteiten landbouw (aantal bedrijven en omzet per jaar)
Deelsegmenten

Aantal

Omzet

Bedrijven (2007)

(x € miljoen)

Landbouw en zorg

756

45

Agrarische kinderopvang

20

4

Recreatie bij de boer

2.432

92

Educatie

500

1,5

Streekeigen producten

2.850

89

a)

232

Totaal
a)

Aangezien bedrijven meerdere activiteiten kunnen hebben is deze optelling niet te maken.

3

Vraagzijde in beeld

Indien we kijken naar de verdere ontwikkelingsmogelijkheden voor verbredingsactiviteiten dan is sprake van een fors marktpotentieel Op basis van de uitgevoerde
analyse schatten wij dit potentieel op circa € 1,5 tot maximaal € 4,5 miljard. Dit
potentieel wordt overigens in belangrijke mate beïnvloed door de schattingen voor
streekeigen producten en korte ketens. Vooral de mogelijke afzet via supermarkten en via
out of home (o.a. horeca en catering) is in potentie zeer hoog.
Tabel 0.2

Marktpotentieel (x € miljoen per jaar) verbredingsactiviteiten landbouw
Deelsegmenten

Omzet (2007)

Marktpotentieel

(x € miljoen)

(x € miljoen)

Landbouw en zorg

45

€ 150

Agrarische kinderopvang

4

€ 25 - € 50

Recreatie bij de boer

92

€ 110 - € 140

Educatie

1,5

Streekproducten en korte ketens

89

€ 1.171-4.157

Totaal

€ 232

€ 1.459 - € 4.500

a)

€3
a)

a) De berekening van het aanbod is exclusief afzet naar groothandels en andere samenwerkingsverbanden.
Het is daarom niet mogelijk de huidige omzet en het marktpotentieel met elkaar te vergelijken.

10

Verbreding gevraagd

4

Kansen en knelpunten

De mate waarin dit potentieel kan worden benut hangt van verschillende factoren af.
Daarbij zijn allerlei kansen en knelpunten te benoemen waardoor het aanwezige
potentieel op dit moment niet of in onvoldoende mate wordt benut. In de hoofdstekst zijn
deze kansen en knelpunten bij de uitwerking van de verschillende deelsegmenten
uitgebreid benoemd. Hier beperken we ons tot een aantal hoofdzaken
Marktvolume en omgevingsfactoren
Het aanwezige marktpotentieel wordt allereerst beïnvloed door allerlei
omgevingsfactoren waarop eigenlijk nauwelijks of maar in beperkte mate invloed kan
worden uitgeoefend. Een belangrijke omgevingsfactor is uiteraard hoe de markt zich
uiteindelijk zal ontwikkelen en hoe de concurrentie daarop inspeelt. Op korte termijn
speelt de economische conjunctuur een belangrijke rol, maar op langere termijn gaat het
vooral om demografische ontwikkelingen en veranderingen in het gedrag en de
preferenties van de consument.
Toegankelijkheid markt
De mate waarin landbouwbedrijven met verbrede activiteiten ook daadwerkelijk kunnen
profiteren van het aanwezige marktpotentieel hangt onder ander af van de mate van
ontsluiting en toegankelijkheid van die markt. Zo zal voor bepaalde typen activiteiten om
verschillende reden sprake zijn van een relatief hoge toetredingsdrempel. In relatie tot de
afzet van streekeigen producten (en korte ketens) is het feit dat de retail uiteindelijk zelf
bepaald wat er in de schappen komt te liggen een belangrijk knelpunt. De
supermarktbranche wordt bepaald door 6 inkooporganisaties en het is moeilijk om daar
tussen te komen. In de zorgsector stelt de financiering eisen aan de mate waarin potentiële
cliënten gebruik kunnen maken van het aanbod van zorgboerderijen. Naar de toekomst
zorgt de wijziging in de AWBZ voor allerlei onzekerheden.
Ook in fysieke zin hoeven aanbod en vraag niet altijd op elkaar aan te sluiten. Denk in dit
geval bijvoorbeeld aan agrarische kinderopvang waarbij bereikbaarheid en nabijheid van
de markt (gezinnen met kinderen) cruciaal is. Vanuit de consument geredeneerd speelt
ook de bekendheid met het aanbod van verbrede activiteiten een rol. Bedrijven met
verbrede activiteiten moeten uiteraard zichtbaar zijn in de markt. Omgekeerd dienen
agrarische bedrijven aanwezige kansen ook te signaleren en daarop in te spelen.
Wet- en regelgeving
Om verbrede activiteiten te kunnen opstarten krijgt een bedrijf doorgaans te maken met
allerlei wet- en regelgeving. Denk in dit geval bijvoorbeeld aan het ruimtelijke
ordeningsbeleid, het milieubeleid en eisen ten aanzien van opleiding, hygiëne etc. Indien
potentiële nieuwe toetreders hieraan niet kunnen voldoen kan het aanwezige potentieel
niet worden benut. Een belangrijk punt is bovendien de financieringswijze. Dit geldt
vooral in relatie tot de zorgboerderijen. Vanuit de (zorg)consument geredeneerd kan een
zorgboerderij weliswaar in een behoefte voorzien, maar de financier bepaalt uiteindelijk
of deze vraag ook daadwerkelijk kan worden geëffectueerd.

Verbreding gevraagd

11

Bedrijfsinterne factoren
Agrarische ondernemers moeten bereid zijn om het aanwezige potentieel ook
daadwerkelijk te benutten. Dit vraagt om het maken van keuzen en de aanpassing van een
op de vraag toegesneden bedrijfsvoering. Om deze omslag te maken dient een
ondernemer te beschikken over voldoende kapitaal en investeringsmogelijkheden.
Daarnaast telt ook het aspect van professionaliteit (kennis en kunde, organisatiegraad) en
stellen bepaalde verbredingsactiviteiten ook specifieke opleidingseisen. In meer algemeen
zin telt ook de bereikbaarheid van het bedrijf en de ligging. Een bedrijf dat te ver af ligt
van de markt (denk bijvoorbeeld aan agrarische kinderopvang) zal minder goed op de
vraag kunnen inspelen. De mate waarin hiervan sprake is zal van activiteit tot activiteit
verschillen.
Kansen en knelpunten per sector
Landbouw en zorg
•
Onzekerheid rond AWBZ
•
Aanbod langdurig werklozen en arbeidsongeschikten is onvoldoende
•
Contacten tussen zorgboeren en gemeenten UWV en re-integratiebedrijven
onvoldoende
•
Vervoersvoorzieningen
•
Onderbezetting van de plaatsen op de boerderijen
•
Wegvallen ondersteuning Steunpunt landbouw en zorg
Agrarische kinderopvang
•
Kansen door positieve ontwikkeling van de markt voor kinderopvang (inclusief
bijbehorende wachtlijsten) in combinatie met belangstelling voor platteland/natuur
•
Veranderende maatregelen gastouderopvang in 2010 kan een knelpunt vormen
•
Imago bij gemeenten (kinderopvang in buitengebied is onbekend) en daarmee
moeizame regelgeving
•
Vervoersvoorzieningen
•
Verplichting voor scholen om kinderopvang te bieden is knelpunt, maar ook een
mogelijke kans
Recreatie bij de boer
•
Volwassen markt voor recreatie en toerisme vraagt om flexibele aanpak
•
De trend verandert van fysiek aanbod naar beleving. Dit kan zowel een bedreiging als
een kans vormen.
•
Consument is minder honkvast
•
Toenemende kwaliteitseisen vanuit de markt
•
Wet op de openluchtrecreatie: verantwoordelijkheid ligt bij gemeenten, maar is nog
niet overal goed geregeld.
•
Regelgeving en concurrerend aanbod. Afstemming met reguliere sector is
noodzakelijk
•
Marketing

12

Verbreding gevraagd

Educatie
•
Volle programma’s op de scholen
•
Het vervoer naar de boerderij vraagt een grote organisatie
•
In contact komen met scholen is lastig voor educatie boeren. Vaak afhankelijk van
één enthousiaste ouder/leerkracht/directeur, etc.
•
Vanuit het aanbod is angst voor voortgezet onderwijs
•
Verwevenheid met vanuit overheidswege gefinancierde NME (natuur- en
milieueducatie) (‘Valse concurrentie’)
•
Bij onderwijzend personeel momenteel te weinig kennis van de potentie van de
boerderij
•
Financiering
•
Om de markt (verder) te vergroten is het noodzakelijk om een koppeling te maken
met onderwijs en scholen.
Streekproducten en korte ketens
•
Professionalisering (Opleiding, hygiëne, marketing, conceptuitbreiding)
•
Distributie en logistiek
•
Schaal (hoeveelheden/leveringszekerheid)
•
Kapitaal om te ondernemen
•
Regelgeving
•
Macht van retailorganisaties en groothandels
•
Onbekendheid met het product/marketing
•
Prijs
•
Consumentenvoorkeur

5

Naar oplossingen

Voor het opheffen van de gesignaleerde knelpunten en het kunnen benutten van de
aanwezige kansen zijn uiteenlopende oplossingen denkbaar waardoor nieuwe initiatieven
kunnen ontstaan en ontwikkelingen worden versneld.
Promotie en marktbewerking
De verdere ontwikkeling van verbrede landbouwactiviteiten vraagt om een intensivering
van promotieactiviteiten en (gerichte) marktbewerking. Omdat individuele bedrijven vaak
beperkt van omvang zijn is promotie en marktbewerking voor een individuele
ondernemer vaak lastig. Het gezamenlijk opzetten van promotie en marktbewerking (via
een koepelorganisatie of een samenwerkingsverband tussen bedrijven) kan dan een
middel zijn om toch voldoende marktkracht en omvang te ontwikkelen.
Professionalisering, kennis en kunde
Voor het ontplooien van verbredingsactiviteiten dient een agrarische ondernemer over
voldoende kennis en kunde te beschikken. In sommige verbredingsactiviteiten worden
bepaalde eisen gesteld, maar ook wanneer die niet worden gesteld kan een investering in
opleiding een grote bijdrage leveren aan de professionalisering van de bedrijven. Een
andere professionaliseringsslag ligt op het gebied van het aanbod.

Verbreding gevraagd

13

In alle verbredingsactiviteiten is het van belang te kijken naar wat er werkelijk wordt
gevraagd vanuit de markt. In het verleden zijn de verbredingsactiviteiten in veel gevallen
begonnen met het aanbieden van een product of dienst die de ondernemers kon of wilde
leveren.
Logistiek en schaal
Verbredingsactiviteiten op de boerderij kenmerken zich vaak door kleinschaligheid.
Daarnaast vinden de activiteiten plaats op het platteland, dat uiteraard minder dicht
bevolkt is. In veel gevallen is logistiek hierdoor een belangrijke kostenpost. Of het nu
gaat om bereikbaarheid voor mensen (bijvoorbeeld in de zorg en kinderopvang) of de
volumes (bijvoorbeeld bij streekproducten), voor alle verbredingsactiviteiten is het
belangrijk om de logistiek efficiënter te laten verlopen. Eén van de mogelijkheden is het
vergroten van de schaal door samenwerking en het opzetten van slimme logistieke- en
distributiesystemen waarbij meerdere ondernemers zijn aangesloten.
Stroomlijnen regelgeving
Verbredingsactiviteiten op de boerderij vormen alternatieven voor activiteiten die ook via
reguliere kanalen worden uitgevoerd. De combinatie van deze activiteiten met een
boerenbedrijf zorgen voor een speciale situatie. De activiteiten vinden plaats op het
platteland, zijn vaak kleinschalig en vinden plaats naast een agrarische (hoofd) activiteit.
Deze speciale situatie vraagt om toegesneden wet- en regelgeving op het gebied van (o.a.)
vestiging en ruimtelijke ordening, eisen aan de huisvesting, hygiëne en opleiding. Het is
van groot belang dat er a) duidelijke wet- en regelgeving komt die b) aansluit bij de
speciale omstandigheden van de verbrede boeren bedrijven. Hierdoor kunnen de kansen
die er zijn ten volle worden benut door de ondernemers.
Organisatie
De rode draad in alle vier de genoemde oplossingen is organisatie. Het is van groot
belang dat koepelorganisaties, coöperaties en locale initiatieven worden ontplooid en
verbeterd zodat de potentie die verbrede landbouw heeft om een substantieel deel van het
inkomen van de ondernemers te verzorgen ten volle wordt benut.

6

Realisatie van het potentieel

Landbouw en zorg
Het aantal zorgboerderijen is in de afgelopen jaren met ongeveer 70-80 bedrijven per jaar
toegenomen. Als de jaarlijkse toename in het zelfde tempo doorgaat wordt het potentieel
in 20 jaar bereikt. Om het potentieel te halen moeten wel de kansen worden benut en alle
knelpunten worden opgelost. Indien dit niet gebeurt, zal de groei kunnen verminderen (of
kunnen stoppen) en wordt het potentieel niet gehaald. Wanneer de knelpunten snel
worden opgelost kan de groei sneller verlopen dan het huidige tempo. In dat geval
verwachten we dat het potentieel met een lineaire groei in 10 jaar (middellange termijn)
zou kunnen worden bereikt.

14

Verbreding gevraagd

Agrarische kinderopvang
Voor agrarische kinderopvang lijkt het relatief gemakkelijk om de potentie te halen
wanneer de knelpunten zijn opgelost. In dat geval verwachten we dat de potentie op korte
termijn (bijvoorbeeld 5 jaar) kan worden gehaald.
Recreatie bij de boer
Recreatie bij de boer is een segment dat al behoorlijk is ontwikkeld. Het potentieel om dit
te vergroten is geschat op zo’n 30%. De oplossingsrichtingen die worden aangedragen
liggen relatief dicht bij de huidige activiteiten en kunnen via bestaande kanalen worden
geïmplementeerd. Wij verwachten dat voor deze sector het potentieel op korte termijn
(rond 5 jaar) kan worden bereikt.
Educatie
Voor educatie lijkt het relatief gemakkelijk om de potentie te halen wanneer de
knelpunten zijn opgelost. Het gaat dan voornamelijk om de manier van financiering
binnen het financieringssysteem van de scholen. Wanneer de knelpunten op korte termijn
verholpen zijn kan het potentieel wellicht in 5 jaar worden gerealiseerd.
Streekproducten en korte ketens
Voor streekproducten zijn zowel de knelpunten als het potentieel en de kansen groot en
daardoor is het potentieel ver weg. Er moeten o.a. nieuwe samenwerkingsverbanden,
logistieke oplossingen en een verandering van de markt worden bewerkstelligd wil het
potentieel gehaald kunnen worden. We verwachten daarom dat dit relatief lang zal duren
(20 jaar). De ontwikkeling zal in het begin ook langzamer zijn en later op gang komen
richting de volledige potentie. Tevens heeft de ontwikkeling een ruime bandbreedte die
de onzekerheid van het potentieel aangeeft.
De berekening van het aanbod is exclusief afzet naar groothandels en andere
samenwerkingsverbanden zoals GIJS. Het is daarom niet mogelijk de huidige omzet en
het marktpotentieel met elkaar te vergelijken. Een verdubbeling van de activiteiten die
zijn meegenomen in het bedrag van € 89 miljoen (boerderijverkoop) is veel minder
waarschijnlijk dan een verdubbeling van de activiteiten inclusief afzet naar groothandels
en andere samenwerkingsverbanden. Het potentieel zit namelijk voor een belangrijk deel
in verkoop via supermarkten, horeca en catering, die voornamelijk door groothandels
beleverd worden.
Algemeen
Voor alle sectoren geldt dat het bereiken van het totale potentieel mede afhankelijk is van
het oplossen van de gesignaleerde knelpunten. Gezien de trend zullen sommige sectoren
nog kunnen blijven groeien onder de huidige omstandigheden (bijvoorbeeld zorg en
kinderopvang). Ook kan het oplossen van enkele knelpunten in sommige gevallen zorgen
dat een deel van het potentieel wordt benut. Echter, uiteindelijk kan het volledige
marktpotentieel zoals beschreven in deze studie alleen worden gehaald wanneer alle
knelpunten worden opgelost. Dit bepaalt dan ook mede de termijn waarop het potentieel
kan worden gerealiseerd. Daarnaast is de reactietijd van de verschillende marktpartijen op
de nieuwe situatie van belang: Tussen het moment dat de knelpunten zijn opgelost en het
moment dat er resultaat is zit namelijk een tijd van aanpassing door de ondernemers en
vervolgens door de consument. In de schatting zoals hierboven beschreven is, is er vanuit
gegaan dat op korte termijn wordt begonnen met het verhelpen van de knelpunten.

Verbreding gevraagd

15

Wij adviseren het ministerie van LNV en de Taskforce om zich te blijven inzetten op het
oplossen van knelpunten en het creëren van kansen. Daarnaast zijn er een aantal
belangrijke externe factoren waar het Ministerie van LNV en de Taskforce moeilijk
invloed op kunnen uitoefenen (bijvoorbeeld macro-economische ontwikkeling,
onverwachte incidenten, onvoorziene beleidswijzigingen, niet coöperatieve partijen).
Verder zijn er ook andere stakeholders (andere overheden, marktpartijen) van invloed op
het oplossen van de knelpunten en het benutten van de kansen.

16

Verbreding gevraagd

1 Inleiding

1.1

Achtergrond en doel
Opdrachtverstrekking aan bureaucombinatie
Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft de bureaucombinatie
ECORYS, Aequator Groen & Ruimte en het Verwey-Jonker Instituut opdracht verstrekt
voor het uitvoeren van een studie naar de potentiële marktvraag voor
verbredingactiviteiten in de landbouw. Inzicht in deze marktpotenties is nodig om het
beleid en initiatieven vanuit de sector zelf verder aan te scherpen en gerichte acties te
kunnen ondernemen.
Relatie met Taskforce Multifunctionele landbouw
Inmiddels heeft het Ministerie van LNV in samenwerking met de sector en
maatschappelijke organisaties de Taskforce Multifunctionele Landbouw ingesteld. De
missie van de Taskforce luidt: het stimuleren van de verdere ontwikkeling van de
multifunctionele landbouw als motor voor een veelzijdig (en) ondernemend platteland.
De uitkomsten van de studie naar de marktpotenties is mede bedoeld als input voor de
Taskforce om gericht te zoeken naar (nieuwe) kansen en ontwikkelingen teneinde te
kunnen inspelen op de (potentiële) vraag vanuit de markt.

1.2

Afbakening en scope
Definitie multifunctionele landbouw
Een substantieel deel van de agrarische bedrijven ontplooit naast de primaire productie op
de boerderij ook allerlei andere activiteiten. De nevenactiviteiten die door bedrijven
worden ontplooid zijn breed en divers: recreatie, zorg, natuurbeheer, de verkoop van
(streek)producten in boerderijwinkels, teelt van alternatieve gewassen, caravanstalling,
windenergie of bio-energie.
Bij het in kaart brengen van de marktpotenties van verbrede landbouwactiviteiten worden
niet alle genoemde nevenactiviteiten als even relevant ervaren. De inzet voor de
multifunctionele landbouw is immers een onderdeel van LNV-beleid gericht op het
realiseren van een duurzame en economisch vitale landbouw in een vitaal landelijk
gebied. Tegen deze achtergrond hanteert de Taskforce de volgende afbakening:
“agrarische bedrijven die naast hun veehouderij, akker- of tuinbouwbedrijf een of meer andere
activiteiten uitoefenen gekoppeld aan het primaire bedrijf.

Verbreding gevraagd

17

Bij de verdere uitwerking van de studie naar de potentiële marktvraag naar
verbredingactiviteiten sluiten we in principe aan bij deze door de Taskforce gehanteerde
algemene definitie.
Binnen de multifunctionele landbouw zijn meerdere sectoren te onderscheiden. In
aansluiting op het bestek en de door de Taskforce gehanteerde afbakening richten wij ons
in deze studie op de volgende deelsegmenten:
a) landbouw en zorg;
b) agrarische kinderopvang;
c) recreatie bij de boer;
d) educatie;
e) productie en verkoop van streekproducten en verkoop via korte ketens.
Dit betekent dat verbrede activiteiten zoals caravanstalling, windenergie of bio-energie
niet verder in beschouwing worden genomen. Agrarisch natuur- en landschapsbeheer past
in principe wel binnen de door de Taskforce gehanteerde afbakening, maar wordt in deze
studie vanwege de eigen dynamiek niet verder uitgewerkt. In tegenstelling tot
bijvoorbeeld zorg of recreatie is agrarisch natuur- en landschapsbeheer meer afhankelijk
van subsidies en wordt minder door vraag vanuit de markt gestuurd. Dit is overigens wel
aan het kantelen met initiatieven zoals landschapsveilingen en uitzichtgaranties, doordat
naast publieke financiering ook steeds vaker wordt gezocht naar private financiering.
Hierbij kan gedacht worden aan initiatieven als een landschapsveiling, uitzichtgaranties,
etc.

1.3

Werkwijze
Vraagzijde centraal
Verbrede landbouwactiviteiten kunnen vanuit verschillende invalshoeken worden
bekeken. In deze studie staat nadrukkelijk het in beeld brengen van de marktpotenties
geredeneerd vanuit de wensen en eisen van de verschillende potentiële doelgroepen voor
verbrede landbouw centraal. Kortom: Wat vragen de consument en relevante
intermediaire instanties, kan de sector hieraan voldoen en wat moet daarvoor gebeuren?
Voor de vijf genoemde deelsegmenten, te weten zorg, agrarische kinderopvang, recreatie
bij de boer, educatie en productie en verkoop van streekeigen producten is dit nader
bekeken. Als tijdhorizon voor het in beeld brengen van het marktpotentieel hanteren wij
een periode van 5 à 10 jaar.
Dataverzameling
Voor het in beeld brengen van de omvang van de potentiële marktvraag voor
verbredingsactiviteiten is een groot aantal bronnen geraadpleegd (zie ook hoofdstuk
‘geraadpleegde bronnen’). Op basis van deze bronnen is een eerste analyse gemaakt van
het te verwachten marktpotentieel voor verbrede landbouwactiviteiten. Vervolgens is dit
beeld verder aangescherpt op basis van een aantal werksessies met vertegenwoordigers
uit de sector en via het raadplegen van stakeholders. Aansluitend daarop zijn kansen en
knelpunten gesignaleerd die relevant zijn bij het benutten van het marktpotentieel en is in
overleg met stakeholders gezocht naar mogelijke oplossingen.

18

Verbreding gevraagd

Huidige situatie
Uitgaande van de gekozen definitie is naast het marktpotentieel ook de huidige situatie en
de ontwikkeling in beeld gebracht.
Voor wat betreft het aantal bedrijven is daarbij onder andere gebruik gemaakt van de
landbouwtellingen. Omdat in deze tellingen geen gegevens zijn opgenomen over de met
verbredingsactiviteiten samenhangende omzet is door Wageningen Universiteit en
Research centrum (WUR) een aanvullende analyse uitgevoerd om deze omzet in beeld te
krijgen (Schoorlemmer et al, 2009). In deze rapportage worden dezelfde cijfers
gehanteerd als in deze studie.

1.4

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt globaal ingegaan op de huidige omvang van verbrede
landbouwactiviteiten alsmede de ontwikkelingen die zich daarin hebben voorgedaan.
Vervolgens worden de verbrede landbouwactiviteiten in breder perspectief geplaatst.
Voor de onderscheiden vormen van verbrede landbouw wordt vervolgens in de
hoofdstukken 3 t/m 7 gekeken naar het aanwezige marktpotentieel en de kansen en
knelpunten die zich daarbij voordoen. Daarnaast worden oplossingen aangedragen die
denkbaar zijn om de gesignaleerde knelpunten op te heffen en het aanwezige
marktpotentieel zo volledig mogelijk te benutten. In genoemde hoofdstukken wordt
achtereenvolgens gekeken naar: landbouw en zorg, agrarische kinderopvang, recreatie bij
de boer, educatie en productie en verkoop van streekproducten.
Hoofdstuk 8 bevat een slotbeschouwing waarbij op basis van de uitkomsten per
onderscheiden deelsegmenten in meer algemene zin wordt ingegaan op het
toekomstperspectief van verbrede landbouw.
Het rapport wordt voorafgegaan door een samenvatting met daarin opgenomen de
belangrijkste resultaten van de uitgevoerde analyse. In de bijlagen zijn nadere
detailleringen en achtergrondinformatie opgenomen.

Verbreding gevraagd

19

20

Verbreding gevraagd

2 Huidige situatie

2.1

Inleiding
In dit hoofdstuk kijken we naar de huidige omvang van verbrede landbouwactiviteiten en
de ontwikkelingen die zich daarin hebben voorgedaan. Vervolgens worden de verbrede
landbouwactiviteiten in breder perspectief geplaatst door ook te kijken naar de
ontwikkelingen in de landbouw als geheel.
Voor het in beeld brengen van de huidige situatie is onder andere gebruik gemaakt van de
landbouwtellingen. Omdat in deze tellingen geen gegevens zijn opgenomen over de
omzet van verbredingsactiviteiten, verwijzen we daarvoor naar het eerdergenoemde
rapport van de WUR dat in opdracht van de Taskforce een aanvullende analyse heeft
uitgevoerd om de huidige omzet in beeld te krijgen (Schoorlemmer et al, 2009). In de
verdere rapportage worden dezelfde cijfers gehanteerd als in deze studie.

2.2

Huidige aanbod en ontwikkeling
Aantal agrarische bedrijven met inkomsten uit verbrede activiteiten
Uit recente gegevens van het CBS kan een globaal beeld worden verkregen van
agrarische bedrijven die op dit moment ook andere (verbrede) activiteiten ontplooien.
Van de in totaal circa 77.000 agrarische bedrijven die in 2007 actief waren, heeft ruim
11% (ruim 8.700 bedrijven) naast de hoofdactiviteit ook inkomsten uit andere (verbrede)
activiteiten (figuur 2.1). Figuur 2.3 geeft aan welke activiteiten in deze cijfers zijn
meegenomen. Activiteiten uit verschillende vormen van agrarisch natuur- en
landschapsbeheer zijn niet meegenomen. Er zijn 13.000 bedrijven met agrarisch
natuurbeheer (Schoorlemmer et al, 2009) waarvan een aantal overlapt met de bedrijven
die door het CBS zijn geïdentificeerd. Tevens zijn de bedrijven met educatie in deze
cijfers niet meegenomen.
Ontwikkeling bedrijven met verbrede activiteiten
Het aantal land- en tuinbouwbedrijven neemt landelijk gezien steeds verder af. In de
periode 2003-2007 daalde het aantal agrarische bedrijven in een tempo van ruim 40
bedrijven per week. Die afname heeft behalve met bedrijfsbeëindiging ook te maken met
de steeds verdergaande schaalvergroting van de landbouw. Vanwege deze
schaalvergroting blijft de agrarische productie in termen van toegevoegde waarde op peil.

Verbreding gevraagd

21

Figuur 2.1

Land- en tuinbouwbedrijven met verbrede landbouw (2007)

8710

Bedrijven zonder
verbredingsvormen
Bedrijven met één of meerdere
verbredingsvormen

68030

Bron: CBS

Parallel aan deze ontwikkeling zien we ook het aantal agrarische bedrijven met (verbrede)
activiteiten afnemen. In 2003 telde het CBS nog ruim 12.500 “verbrede” bedrijven tegen
ruim 8.710 in 2007. Deze afname zegt overigens nog niets over de economische betekenis
van dit type bedrijven. Hoewel concrete gegevens hierover ontbreken, mag uit het grote
aantal initiatieven voorzichtig worden afgeleid dat ook op het vlak van verbrede
activiteiten sprake is van een toenemende professionalisering en een stijging van de
gemiddelde opbrengsten uit verbrede activiteiten.
Figuur 2.2

Ontwikkeling land- en tuinbouwbedrijven met een of meerdere verbredingsvormen
120000
85500

81830

76740

80000

Bedrijven met één of meerdere
verbredingsvormen
Totaal aantal agrarische bedrijven

40000
12530

11010

8710

0

2003

2005

2007

Bron: CBS

2.3

Beeld per verbredingsvorm
Onderstaand figuur laat de ontwikkeling zien per verbredingsvorm. Veruit de meest
voorkomende vorm is verkoop aan huis, al neemt het aantal bedrijven met dit type
verbredingsactiviteiten snel af. Na de figuur volgt een korte toelichting van de
verschillende verbredingsvormen die in deze studie centraal staan. Land- en
tuinbouwbedrijven met duurzame energieproductie en stallings mogelijkheden van
caravans/ boten en dieren van derden worden niet verder in beschouwing genomen.

22

Verbreding gevraagd

Figuur 2.3

Ontwikkeling land- en tuinbouwbedrijven met een of meerdere verbredingsvormen, uitgesplitst naar
verbredingsvorm

Hulp aan personen met zorgvraag
Verwerking van eigen producten
2007

Duurzame energieproductie

2005
Agrotoerisme

2003

Stalling van caravans/boten/ dieren van derden
Verkoop aan huis

0

1000

2000

3000

4000

5000

6000

Bron: CBS

Zorgboerderijen winnen snel terrein
Een relatief nieuwe verbredingsactiviteit is het aanbieden van hulp aan personen met een
zorgvraag (zgn. zorgboerderijen). Deze verbredingsvorm wint snel aan betekenis. In 2007
waren er volgens de landbouwtellingen ruim 600 agrarische bedrijven waar mensen met
een zorg- of hulpvraag een passende dagbesteding vinden en/of meewerken. Ten opzichte
van 2003 is dit een toename in vier jaar tijd met twee derde. In 2003 telde Nederland nog
circa 370 zorgboerderijen.
Agrarische kinderopvang
In de landbouwtellingen is agrarische kinderopvang niet als een aparte activiteit
opgenomen. Het aantal land- en tuinbouwbedrijven dat inzet op deze vorm van
verbreding is beperkt. Bij de Verenigde Agrarische Kinderopvang (VAK) die actief is in
heel Nederland waren in 2008 bijvoorbeeld 26 bedrijven aangesloten.
Hoewel het aantal bedrijven klein is kan kinderopvang voor het betreffende bedrijf een
substantiële (maar ook stabiele) bron van inkomen vormen. In termen van omzet is deze
verbredingstak daarom groter dan op grond van het aantal bedrijven mag worden
verwacht.
Recreatie bij de boer
Het deelsegment “recreatie bij de boer” is zeer divers. Hieronder vallen land- en
tuinbouwbedrijven die zich richten op dagrecreatieve activiteiten (zowel verhuur als
ontvangst van groepen) en bedrijven met logiesaccommodaties. Het totale aantal
bedrijven in 2007 bedroeg 2.432 bedrijven. Ten opzichte van 2005 is het aantal bedrijven
met activiteiten op het gebied van agrotoerisme gedaald. In de periode 2003-2005 was
echter sprake van een toename van het aantal bedrijven. Navraag bij het CBS leert
overigens dat voor deze ontwikkeling op basis van de landbouwtellingen geen goede
verklaring kan worden gevonden.
Educatie
In Nederland zijn veel agrarische bedrijven die wel eens groepen ontvangen om het
bedrijf te laten zien en iets te vertellen over de dagelijkse activiteiten van het bedrijf.

Verbreding gevraagd

23

Het aantal bedrijven dat zich specifiek richt op educatie als verbrede activiteit is echter
beperkt.
Productie en verkoop van streekproducten.
Een van oudsher belangrijke verbrede landbouwactiviteit is de productie maar vooral ook
verkoop van producten aan eigen huis. Met name vanwege de toenemende
schaalvergroting en de afname van het aantal agrarische bedrijven is deze vorm van
verbreding in termen van aantal bedrijven in de afgelopen jaren echter sterk terug
gelopen. Bedrijven die nog wel producten verwerken en verkopen ontwikkelen deze
activiteiten steeds gerichter. De omzet blijft hierdoor op peil en kan (vooruitlopend op
hoofdstuk 7) nog aanzienlijk worden uitgebreid via verdere specialisatie en het aanboren
van nieuwe afzetkanalen.

2.4

Verbredingsactiviteiten landbouw in breder perspectief
Voor een goed begrip is het wenselijk om verbrede landbouwactiviteiten in een breder
perspectief te plaatsen. Geredeneerd vanuit de landbouwbedrijven kan het aanbieden van
verbrede activiteiten onderdeel zijn van een strategie om als bedrijf te overleven. Het
openstellen van agrarische bedrijven voor bezoekers past bovendien in de verdere
vermaatschappelijking van de landbouwsector. Openstelling van landbouwbedrijven biedt
bezoekers daarbij de mogelijkheid om kennis te maken met het agrarische bedrijf
teneinde meer begrip en respect op te brengen voor de boer en zijn hedendaagse
landbouwmethoden. Vanuit een regionaal perspectief zijn verbrede landbouwactiviteiten
ook een belangrijk instrument voor het leefbaar en vitaal houden van het platteland.
Verbrede landbouw als bedrijfsstrategie
De Nederlandse landbouw is continu in ontwikkeling. Na de boterberg, melkplas en
overvolle graanschuren eind jaren ‘80 en een hierdoor veranderende landbouwpolitiek,
wordt er veelvuldig gesproken over een ‘nieuwe landbouw’. Op verschillende manieren
kan invulling gegeven worden aan het begrip ‘nieuwe landbouw’. Oorspronkelijk maakte
de landbouw gebruik van drie klassieke ontwikkelingsrichtingen; schaalvergroting,
intensivering en specialisatie. Echter de grenzen van deze richtingen zijn in zicht (Van
den Brand, 2001). Verbreding is één van de nieuwe manieren om te komen tot een
verbeterde positie van de landbouw, zowel op financieel als op maatschappelijk vlak. Het
is niet zo dat het gangbare landbouwbedrijf helemaal zal veranderen. Het gaat bij
vernieuwing veel meer om een aantal aanpassingen waarmee invulling wordt gegeven aan
een nieuwe sterke agrarische sector.
Verbreding

Tot de verbrede (multifunctionele) landbouw behoren agrarische bedrijven die naast hun veehouderij-,
akker- of tuinbouwbedrijf andere activiteiten uitoefenen, gekoppeld aan het primaire landbouwbedrijf.
Belangrijk is de verbinding tussen primaire en andere activiteiten, tussen boer en burger. Voorbeelden
hiervan zijn: zorg, recreatie, educatie, agrarische kinderopvang, agrarisch natuur- en landschapsbeheer
en productie en verkoop van streekproducten. (www.multifunctionelelandbouw.nl/multifunctionelelandbouw)

24

Verbreding gevraagd

Verbrede landbouw en plattelandsontwikkeling
Verbrede landbouwactiviteiten zijn niet alleen belangrijk als strategie om de
bedrijfseconomische positie van agrarische bedrijven te verbeteren, maar dragen ook bij
aan het vitaal en leefbaar houden van het platteland. Het aanbieden van verbrede
activiteiten genereert extra inkomsten voor de betreffende bedrijven, maar trekt ook
bezoekers die gebruik maken van de verbrede activiteiten (denk aan agrotoerisme,
boerderijverkoop, etc.), maar ook elders in het gebied kunnen besteden. Dit is goed voor
de instandhouding van het voorzieningenniveau, maar zorgt ook via de instandhouding en
het creëren van werkgelegenheid voor een nieuwe impuls voor het landelijke gebied.

2.5

Tenslotte
Een relatief groot aantal agrarische bedrijven ontplooit op dit moment naast de primaire
hoofdtak ook allerlei andere (verbrede) activiteiten. In dit hoofdstuk is dit onder andere
geïllustreerd op basis van aanbod gegevens van het CBS. Dergelijke activiteiten zorgen
voor aanvullend inkomen voor het betreffende bedrijf, maar leveren ook een bijdrage aan
de bredere ontwikkeling van het platteland.
Tot op heden is verbrede landbouw grotendeels aanbod geweest. Vanuit de producent
(boer) wordt iets aangeboden wat vervolgens door de consument (zorgafnemer, toerist)
wordt afgenomen. Deze aanpak loont vooral in het begin van de ontwikkeling van
producten (diensten), wanneer de markt nog niet ontwikkeld is en kleine initiatieven
worden opgepakt door ‘early adaptors’. Om verbrede landbouw verder te ontwikkelen is
het noodzakelijk te bekijken waar er vraag is naar de producten uit de verbrede landbouw
om zo gericht te kunnen investeren in die producten waar een markt voor is. Er is
inmiddels een groot aantal initiatieven in deze richting opgestart. In deze studie wordt de
vraagpotentie voor de verschillende onderscheiden deelsegmenten nader uitgewerkt.
Hiermee kan richting worden gegeven aan de initiatieven die de verbrede landbouw
stimuleren en er kunnen realistische en acceptabele doelen worden gesteld.

Verbreding gevraagd

25

26

Verbreding gevraagd

3 Marktpotentieel landbouw en zorg

3.1

Inleiding
Een zorgboerderij is een boerderij waar de agrarische productie verbonden is met het
bieden van mogelijkheden voor een passende en zinvolle tijdsbesteding voor mensen die
moeite hebben met het functioneren in het dagelijks leven en de maatschappij en daarbij
extra aandacht nodig hebben. Deze omschrijving sluit aan op de eerder genoemde doelen
van LNV, namelijk “het realiseren van een duurzame en economisch vitale landbouw in
een vitaal landelijk gebied” en de afbakening van de Taskforce Multifunctionele
Landbouw: “agrarische bedrijven die naast hun veehouderij, akker- of tuinbouwbedrijf
een of meer andere activiteiten uitoefenen gekoppeld aan het primaire bedrijf”.
De belangstelling voor zorgboerderijen is de afgelopen jaren fors gegroeid, maar het
concept als zodanig is niet nieuw. Al in de vorige eeuw hebben verschillende agrariërs
hun bedrijf opengesteld als plek waar mensen die niet mee konden komen in de
samenleving terecht konden (Schaik e.a., 1997). Nieuw is wel de aansluiting bij de
vermaatschappelijking van de zorg, de wijze van bekostiging door de invoering van het
Persoonsgebonden Budget (PGB) en de voortgaande professionalisering. Waar
zorgboerderijen vroeger vooral geënt waren op christelijke of antroposofische
grondslagen zijn het vandaag de dag vaak rationele motieven die de aanleiding vormen
voor het stichten van een zorgboerderij.
Volgens verschillende onderzoekers bieden zorgboerderijen een relevante aanvulling op
de reguliere zorg. Het werk op de boerderij leidt tot een betere lichamelijke conditie en
draagt bij aan het zelfvertrouwen en het verantwoordelijkheidsgevoel, terwijl de rust en
de regelmaat van het boerenleven mensen met psychische problemen of burn out helpen
om tot rust te komen (Heymann e.a., 1999; Hassink e.a., 2007a). Kramer en Claessens
(2002) concluderen dat de meerwaarde van een zorgboerderij bestaat uit de
arbeidsgerelateerde aspecten van de dagbesteding, zoals de integratie in de maatschappij,
de mogelijkheid om te leren, het aanbod van structuur en de acceptatie van cliënten zoals
ze zijn. De zorgboerderij wordt gezien als een belangrijke schakel tussen zorg/therapie en
terugkeer naar de maatschappij. Elings (2005) komt eveneens tot de conclusie dat werken
met en in de natuur een heilzame werking heeft op mensen met zorgbehoeften zoals
verstandelijk gehandicapten, (ex) psychiatrische patiënten en (ex) verslaafden. Schols e.a.
(2006) wijzen op de positieve effecten op het gedrag en de slaapregelmaat van
dementerende ouderen.

Verbreding gevraagd

27

3.2

Huidige aanbod
Een toenemend aantal boeren ziet in het aanbieden van zorg een aantrekkelijk en lucratief
alternatief voor de voortgaande rationalisering en schaalvergroting van de agrarische
sector (Jansen en Lammerts, 1999). Bovendien beschikken op veel zorgboerderijen de
boer of boerin, en soms ook beiden, over een professionele achtergrond in de zorg. Figuur
3.1 toont de ontwikkelingen in het aantal zorgboerderijen over de afgelopen tien jaar. 1 In
die periode nam het aantal zorgboerderijen toe van 75 in 1998 naar 839 in 2007 (tabel
3.1).

Figuur 3.1

Ontwikkelingen in aantal zorgboerderijen tussen 1998 en 2007

900
800
700
600
500
400
300
200
100
0
1998

2000

2001

2003

2004

2005

2006

2007

Bron: Steunpunt Landbouw & Zorg
NB: Deze grafiek bevat zowel de zelfstandige zorgboerderijen als institutionele zorgboerderijen (zie ook tabel
3.1)

Zorgboerderijen zijn in alle provincies van het land te vinden. Maar er doen zich tussen
de provincies grote verschillen voor. Zowel absoluut als verhoudingsgewijs zijn de
meeste zorgboerderijen gevestigd in de provincie Gelderland, namelijk 163, gevolgd door
Noord-Brabant met 118 en Overijssel met 92 zorgboerderijen. Ter illustratie toont de
volgende grafiek de ontwikkeling in het aantal zorgboerderijen per provincie over de
jaren 2001 tot en met 2007.

1

28

De gegevens in figuur 3.1 tot en met 3.6 zijn ontleend aan data van het Steunpunt Landbouw & Zorg. Deze data wijken vanaf
2004 af van de landbouwtellingen van het CBS. De landbouwtellingen van 2005 en 2007 komen voor deze jaren uit op
respectievelijk 542 en 605 zorgboerderijen (zie ook hoofdstuk 1), terwijl het Steunpunt uitkomt op 591 zorgboerderijen in
2005 en 839 in 2007. Dit verschil wordt verklaard door het feit dat het Steunpunt in tegenstelling tot het CBS ook
zorgboerderijen registreert met een lagere agrarische productie dan 3 NGE (Nederlandse Grootte Eenheid).

Verbreding gevraagd

Aantal zorgboerderijen per provincie 2001 – 2008

180
160
140
120
100
80
60
40
20

g
Li
m
bu
r

tre
ch
t
U

el
de
rl a
nd
Ze
el
an
N
oo
d
rd
-B
ra
ba
nt
Fr
ie
sl
an
d
G
ro
ni
ng
N
en
oo
rd
-H
ol
la
nd
Zu
id
-H
ol
la
nd
Fl
ev
ol
an
d
D
re
nt
he
O
ve
rij
ss
el

0

G

Figuur 3.2

2001

2003

2004

2005

2006

2007

Bron: Steunpunt Landbouw & Zorg

Naar verhouding heeft de grootste groei heeft zich voorgedaan in de provincie Groningen
met een groei van 13 boerderijen in 2001 naar 51 eind 2007. Opmerkelijk is verder de
explosieve groei in Noord-Holland in 2006. Maar ook in de meeste andere provincies is
sprake van een forse groei in de afgelopen drie jaar.
Relatie met agrarische productie
Op alle zorgboerderijen is sprake van een combinatie van agrarische activiteiten met
zorgverlening. Naar productiedoel gaat het voornamelijk om dierhouderijen, zoals
melkveehouderijen en schapen- of geitenhouderijen (Hassink e.a., 2007a). Daarnaast is de
tuinbouw sterk vertegenwoordigd.
Tot het begin van deze eeuw werd agrarische bedrijvigheid en zorg meestal
gecombineerd op biodynamische of biologische bedrijven. Maar, zoals de volgende
figuur laat zien, vanaf het begin van dit decennium zijn de zorgboerderijen met een
gangbare productiemethode sterk in opkomst.

Verbreding gevraagd

29

Figuur 3.3

Ontwikkelingen in het aantal zorgboerderijen naar productiemethode

500
450
Regliere productie

400
350

Biologisch

300
Biodynamisch

250
200

Van regulier naar
biologisch

150
100
50
0
2001

2003

2004

2005

2006

2007

Bron: Steunpunt Landbouw & Zorg

Sinds 2003 vindt zorgverlening het meest plaats op boerderijen met gangbare
productiemethoden. Bij deze bedrijven heeft zich tevens de grootste groei voorgedaan,
niet alleen absoluut, maar ook relatief gezien. Hun aantal is sinds 2001 met 331
toegenomen tot 452 bedrijven eind 2007. Het aantal bedrijven met een biologische of
biodynamische productiewijze is sinds 2001 toegenomen 133 naar 225 bedrijven, waarbij
de toename vrijwel uitsluitend biologische bedrijven betreft. Voorts waren 56
zorgboerderijen eind 2007 bezig met een omschakeling van regulier naar biologisch.
Diversiteit in combinaties
Landbouw-zorgcombinaties
In veel gevallen van verbreding is de verbrede activiteit een nevenfunctie met een product
waarvan de opbrengst ondergeschikt is aan de opbrengst van de agrarische productie. De
ontwikkeling van zorgboerderijen laat in dit verband echter een afwijking zien. Die
betreft een aantal zorgboerderijen waar het zorgaanbod de hoofdbron is van het
bedrijfsinkomen. Het agrarisch deel wordt op deze boerderijen niet (langer) zozeer als een
economische activiteit uitgevoerd maar als hulpbron voor dagbesteding en
(maatschappelijke) activering. De combinatie tussen landbouw en zorg wil dus niet
zeggen dat de agrarische productie in alle gevallen de primaire productietak is.
In dit verband onderscheidt het Steunpunt Landbouw & zorg zes typen zorgboerderijen.
Hierin variëren de zorgboerderijen in het leggen van accenten tussen enerzijds agrarische
productie en anderzijds zorgverlening. De accenten houden verband het belang van
(efficiënte) productie, de mate van verweving tussen productie en zorg, het aantal
deelnemers, de benodigde aanpassingen in het productiedeel, benodigde voorzieningen
voor deelnemers en de manier van begeleiding van de deelnemers.

30

Verbreding gevraagd

In samenhang hiermee onderscheiden de zorgboerderijen zich verder van elkaar in de
motieven van de initiatiefnemers, de mate en aard van begeleiding, de verhouding tussen
productie- en zorginkomsten, de benodigde investeringen in voorzieningen voor de
deelnemers en de mate van benodigde aanpassingen in de werkzaamheden.
Oplopend van type 1 naar type 6 is sprake van een toename van het aantal aanpassingen,
de omvang van de voorzieningen per deelnemer en het aantal deelnemers (Handboek
Landbouw & Zorg, 2007). Op zorgboerderijen van het eerste type ligt het accent op
efficiënte productie waarbij een redelijke mate van zelfstandigheid van de deelnemers
verwacht wordt. Type 5 betreft boerderijen waar de zorg centraal staat. Het productiedeel
is volledig aangepast op de mogelijkheden van de deelnemers. Zorgboerderijen van het
zesde type zijn naar opzet gelijk aan type 5, waarbij de boerderij een onderdeel is van een
zorginstelling en de boer een dienstverband met de instelling heeft. Veelal zijn dit ook de
grootste zorgboerderijen wat betreft het aantal deelnemers (Elings, 2005). Binnen het
kader van dit onderzoek rekenen wij ook de bedrijven van type 5 en 6 tot de
zorgboerderijen. Daarin volgen wij de lijn van eerdere onderzoeken, van het voormalig
Steunpunt voor Landbouw en Zorg en van de Vereniging van Zorgboeren; maar heeft ook
een praktische overweging, namelijk dat op grond van de beschikbare gegevens en zonder
nader onderzoek niet valt uit te maken hoe groot de benutting van het zorgaanbod op deze
boerderijen is.
Combinaties in verbredingstakken
Zorgboerderijen zijn naast hun zorgtak vaak ook actief in andere verbredingstakken
(Hassink e.a., 2007a; Oltmer e.a., 2007). In 2003 was ongeveer twee derde van de
zorgboerderijen tevens actief in andere verbredingstakken. Ter vergelijking; bij reguliere
bedrijven bedroeg dit aandeel 17%. Veel voorkomende combinaties zijn zorg met
recreatie (30%) en zorg met verwerken en verkopen van eigen producten (31%). Een
kwart van de zorgboeren doet ook aan natuurbeheer. De hierin te ontplooien activiteiten
bieden talrijke aanknopingspunten voor dagbesteding van de deelnemers. Zij kunnen
betrokken worden bij bijvoorbeeld het onderhoud van het landschap, bescherming van
kwetsbare diersoorten zoals weidevogels en het beheer van slootkanten en houtwallen.
Zorgfuncties
De uitvoering van de zorgfuncties op zorgboerderijen kent meerdere vormen. Zo kan er
gedurende een aantal dagdelen per week dagbesteding plaats vinden, maar er zijn ook
boerderijen met woongelegenheid voor de deelnemers of met logeergelegenheid in het
weekend of vakanties. Verder heeft een aantal boerderijen een aanbod ontwikkeld op het
terrein van arbeidsre-integratie (Figuur 3.4).

Verbreding gevraagd

31

Figuur 3.4

Aantal zorgboerderijen naar zorgfunctie

800
700
600
500
400
300
200
100
0
Dagbesteding

Wonen/w erken
2001

2003

2004

2005

Arbeidstoeleiding
2006

2007

Bron: Steunpunt Landbouw & Zorg

Dagbesteding betreft het betrekken van de deelnemers bij de werkzaamheden op en rond
de boerderij, zoals het verzorgen van het aanwezige vee of de moestuin, het uitmesten
van stallen en diverse werkzaamheden op het land. De mate van betrokkenheid is
afhankelijk van de mogelijkheden, wensen en interesses van de deelnemer.
Vaak, zoals bij arbeidstoeleiding, worden deze activiteiten geafficheerd als
leerwerktrajecten. Doelen zijn het kunnen dragen van verantwoordelijkheid, kunnen
samenwerken, maar ook het vergroten van het vertrouwen in eigen kunnen. Op die
manier willen zorgboerderijen bijdragen aan het vergroten van de zelfredzaamheid en het
arbeidsmarktpotentieel van de deelnemers. Voor arbeidsre-integratie kunnen deelnemers
terecht op 238 boerderijen.
Boerderijen met woonvoorzieningen richten zich op 24-uurs zorg met (relatief) langdurig
verblijf. Dit aanbod staat meestal open voor alle doelgroepen waar de betreffende
zorgboerderijen zich op richten. Logeergelegenheid betreft kortdurend verblijf en is
beschikbaar tijdens weekenden en vakanties. Vaak is deze mogelijkheid bedoeld voor
kinderen en jeugdigen, maar bij verschillende boerderijen kunnen ook deelnemers uit
andere groepen gebruik maken van deze gelegenheid, bijvoorbeeld om rust te brengen in
de thuissituatie. Woonvoorzieningen worden aangeboden op 100 boerderijen, terwijl
logeergelegenheid geboden wordt door circa 200 boerderijen. Vrijwel alle bedrijven met
een woon/werkfunctie of een aanbod voor arbeidstoeleiding bieden ook dagbesteding aan.
Financiering en omzet
Aanvang 2007 telde ons land 704 zelfstandige zorgboerderijen en nog eens 83
institutionele zorgboerderijen, ofwel zorgboerderijen die deel uitmaken van een
zorginstelling. Van 52 zorgboerderijen was de status nog onbekend. Voor een belangrijk
deel betreft dit recent gestarte zorgboerderijen (Steunpunt Landbouw & Zorg, 2007). In
de berekening tellen we deze 52 ook bij de zorgboerderijen zodat het totaal op 756
uitkomt (Schoorlemmer et al, 2009).

32

Verbreding gevraagd

Tabel 3.1

Aantal zorgboerderijen naar type in 2007
Aantal bedrijven
Zelfstandige zorgboerderijen

704

Institutionele zorgboerderijen

83

Status onbekend

52
839

Bron: Steunpunt Landbouw & Zorg

De totale omzet van zelfstandige zorgboerderijen € bedraagt gemiddeld € 47.000 - €
73.000 per onderneming (Hagenaar, 2008; Pullen, pers. comm.; Steunpunt, pers. comm.
en Hassink, 2007a, zoals geciteerd in Roest et al., 2009). Doorgerekend naar het aantal
bedrijven in 2007 genereerden de zelfstandige zorgboerderijen een totale omzet van € 35
- 55 miljoen. De totale omzet van de zelfstandige zorgboerderijen in 2007 schatten we
daarom op € 45 miljoen. De institutionele zorgboerderijen genereerden over in 2007
tenminste € 18.000.000 bij een gemiddelde omzet van € 221.000 per institutionele
zorgboerderij.2 Daarmee draagt van alle verbredingsvormen de zorgtak het meest bij aan
het bedrijfsinkomen.
De totale omzet is, zeker waar het de zelfstandige bedrijven betreft, afkomstig uit
verschillende bronnen. De volgende figuur geeft hiervan een overzicht in aantallen
zorgboerderijen per financieringsbron over de jaren 1998 – 2007. Geregistreerd is de
belangrijkste inkomstenbron voor de zorgverlening. Het komt namelijk voor dat de
verleende zorg gefinancierd wordt vanuit verschillende bronnen, bijvoorbeeld wanneer
een zorgboerderij zowel deelnemers telt met een PGB, als deelnemers waarvan de
deelname betaald wordt door een zorginstelling. Wanneer in dit geval de PGB de
belangrijkste inkomstenbron voor de zorgverlening is, staat de betrokken boerderij
genoteerd in deze categorie.

2

Waarschijnlijk zijn de gerealiseerde omzetten nog iets hoger te stellen, aangezien de hier gehanteerde gemiddelden die van
2005 betreffen. Sindsdien zijn de bijdragen voor ondersteunende begeleiding verhoogd. De hogere gemiddelde omzet van
institutionele zorgboerderijen vloeit voort uit het grotere gemiddelde aantal deelnemers. Volgens Hassink (2007b) bedroeg
in 2005 het gemiddelde aantal deelnemers op institutionele zorgboerderijen 29 deelnemers per week. Zelfstandige
zorgboerderijen telden in dat jaar gemiddeld 16 deelnemers per week.

Verbreding gevraagd

33

Figuur 3.5

Ontwikkelingen in financieringsbronnen 1998 – 2007

400

350

300

250

200

150

100

50

0
Onderdeel
zorginstelling/dac

Eigen AWBZ
erkenning
1998

Zelfstandig i.s.m.
instelling
2000

2001

2004

Zelfstandig
financiering PGB
2005

2006

Geen vergoeding

Anders

2007

Bron: Steunpunt Landbouw & Zorg

Zoals figuur 3.5 laat zien is de AWBZ verreweg de belangrijkste financieringsbron.
Bekostiging vanuit de AWBZ vindt op drie manieren plaats, namelijk via het
Persoongeboden budget (PGB) waarbij de deelnemer zelf zijn begeleiding inkoopt en
betaalt, rechtsreeks vanuit de AWBZ waarbij de zorgboerderij beschikt over een AWBZerkenning of financiering door samenwerking met een zorginstelling. Financiering via
een PGB en samenwerking met een zorginstelling komen het meeste voor. Daarnaast
verwerven geleidelijk aan steeds meer zorgboeren een eigen AWBZ-erkenning. Veelal
gebeurt dat in een onderling samenwerkingsverband van zorgboerderijen. Opmerkelijk is
de groeispurt in 2004, waardoor het aantal AWBZ erkende zorgboerderijen aanvang 2005
bijna verdubbeld is. Een verklaring hiervoor is dat het Steunpunt Landbouw en Zorg
vanaf 2003 een eigen registratie van zorgboerderijen is gaan hanteren, waarin ook
zorgboerderijen meegeteld worden die niet voorkomen in de landbouwtellingen van CBS.
Dit betreft zorgboerderijen met minder dan 3 NGE agrarische productie. Vermoedelijk
behoren relatief veel zorgboeren met een eigen AWBZ-erkenning tot deze categorie.
De categorie ‘Anders’ betreft onder andere bekostiging uit re-integratiemiddelen voor
arbeidstoeleiding. Deze middelen zijn afkomstig van UWV krachtens de Wet Werk en
Inkomen naar Arbeidsvermogen en de Wajong of van gemeenten. UWV betreft de reintegratie van langdurig zieke werknemers, zoals werknemers met een burn out,
gedeeltelijk arbeidsongeschikten en arbeidsgehandicapte jongeren. Financiering door
gemeenten betreft de arbeidsre-integratie van langdurig werklozen met een uitkering
ingevolge de Wet Werk en Bijstand. De omzet vanuit deze bronnen is nog betrekkelijk
marginaal en staat niet in verhouding tot het aantal bedrijven met een aanbod voor
mensen met burn-out of langdurig werklozen.

34

Verbreding gevraagd

Doelgroepen
Zorgboerderijen richten zich op een of meer van de volgende doelgroepen: mensen met
een verstandelijke of lichamelijke beperking of met psychische problemen,
(dementerende) ouderen, mensen met een burn-out, jeugdigen met leer- en
gedragsproblemen, mensen met een autistische aandoening, langdurig werklozen,
(ex)verslaafden en ex-gedetineerden. Met hun aanbod spelen ze in op een diversiteit aan
zorgvragen, zoals dagbesteding, verblijf of re-integratiedoelstellingen. Het grootste deel
van de zorgboerderijen richt zich op mensen met een verstandelijke handicap (66%),
gevolgd door mensen met psychische hulpvraag (45%), autisme (38%) en jeugdigen
(27%). De grootste toename betreft boerderijen met een aanbod voor mensen met een
autistische aandoening, namelijk van 11 boerderijen in 2003 naar 316 boerderijen in
2007. De volgende grafiek biedt inzicht in de ontwikkeling van het aantal zorgboerderijen
per doelgroep over de jaren 2001 tot en met 2007.
Ontwikkeling in aantal zorgboerderijen per doelgroep
600

500

400

300

200

100

2001

2003

2004

2005

el

Bu
rn
-o
ut

e

en
le
st
he
rs

Au
t is
m

en

N
ie
t-a
an

ge
bo
r

ou
La
de
ng
re
du
n
ri g
w
er
kl
oz
en

ud
er
en
O

te
re
nd
e

D
em
en

ta
nd
el
ij

ke
be
Ps
pe
yc
rk
hi
in
sc
g
he
h
u
Li
lp
ch
vr
am
aa
g
el
ijk
e
be
pe
Ex
rk
in
-g
g
ed
et
in
ee
rd
(e
en
x)V
er
sl
aa
fd
en
Je
ug
dz
Sp
or
ec
g
ia
al
on
de
rw
i js

0

Ve
rs

Figuur 3.6

2006

2007

Bron: Steunpunt Landbouw & Zorg

De meeste boerderijen staan open voor meerdere doelgroepen. Iets meer dan een kwart
beperkt zich tot één bepaalde doelgroep (Hassink, 2007b). Soms is dat in een
samenwerkingsovereenkomst met een zorginstelling vastgelegd. Een voorbeeld hiervan
zijn de zorgboerderijen in Noord-Brabant en Limburg die samenwerken met NovaFarm.
NovaFarm plaatst alleen cliënten – (ex)verslaafden – bij boerderijen die zich exclusief op
de groep richten en daarvoor een contract afsluiten met NovaFarm. Veel voorkomende
combinaties betreffen mensen met een verstandelijke beperking met mensen met een
psychische hulpvraag, of (dementerende) ouderen met jeugdigen en kinderen uit het
speciaal onderwijs. De openstelling voor doelgroepen wil overigens niet zeggen dat deze
mensen ook daadwerkelijk aan te treffen zijn. Vaak zijn deelnemers uit een bepaalde
doelgroep dominant aanwezig met soms een enkele deelnemer uit de andere
doelgroep(en) waar men zich voor open stelt.

Verbreding gevraagd

35

Circa 80% van alle zorgboerderijen heeft nog plaats voor deelnemers uit een of meer van
hun doelgroepen. Kattenbroek (2007) schat de hiermee samenhangende onderbezetting
op 41%.
Deelname aan zorgboerderijen
In 2005 maakten bijna 10.000 mensen gebruik van het aanbod van zorgboerderijen.
Gemiddeld kwam dit neer op 17 deelnemers per zorgboerderij (Hassink e.a., 2007b; zie
ook noot 3). Een analyse van recente deelnamegegevens van 66 zorgboerderijen laat zien
dat het gemiddelde aantal deelnemers per boerderij sindsdien niet substantieel veranderd
is.3 Daarmee kan de deelname over 2007 gesteld worden op circa 15.000 deelnemers. Dit
betekent een toename van ongeveer 5.000 deelnemers in twee jaar tijd, wat gelijk staat
aan een groei van 50%. In diezelfde periode is het aantal zorgboerderijen toegenomen
met 248 boerderijen, ofwel 42% (zie ook figuur 3.1). De volgende figuur geeft de
(geschatte) deelname per doelgroep over 2005 en 2007 weer.
Figuur 3.7

Deelname per doelgroep 2005 en 2007

6000
5000
4000
3000
2000
1000

Ve
rs

ta
nd
el

ij k
Ps
e
be
yc
pe
hi
sc
rk
he
in
Li
g
hu
ch
am
lp
vr
el
aa
i jk
g
e
be
Ex
p
er
-g
ki
ed
ng
et
in
(e
ee
xrd
)V
en
er
sl
aa
fd
en
Je
Sp
ug
ec
dz
ia
or
al
g
on
de
rw
D
i js
em
O
en
ud
te
er
re
en
nd
La
e
ng
ou
du
de
ri g
re
n
w
er
N
ie
kl
t-a
oz
en
an
ge
Au
bo
t is
re
n
m
he
e
rs
en
le
st
el
Bu
rn
-o
ut

0

Aantal deeln. 2005

Geschat aantal deeln. 2007

Figuur 3.7 laat zien dat de procentuele toename in deelname over de doelgroepen niet
evenredig verdeeld is. In absolute zin doet de grootste toename voor bij de traditionele
doelgroepen als mensen met een verstandelijke beperking en mensen met psychische
problemen. Van een relatief grote toename is verder sprake bij de groepen jeugdigen,
speciaal onderwijs en mensen met autisme. Opmerkelijk is voorts vooral de relatieve
toename van het aantal ex-gedetineerden, waarbij sprake is van verdubbeling.

3

36

De analyse betrof een ad random telling onder 66 zorgboerderijen, waarvan de aantallen deelnemers vermeld staan op de
website www.zorgboeren.nl. De vermelde aantallen deelnemers zijn geregistreerd in september / oktober 2008. Het aantal
deelnemers op deze zorgboerderijen varieert van 1 tot 54 met een gemiddelde van 16,8 deelnemers per week. De helft van
deze zorgboerderijen telt maximaal 13 deelnemers per week.

Verbreding gevraagd

Een gesprekspartner van een reclasseringsinstelling merkt hierover echter op dat het
feitelijk aantal ex-gedetineerden waarschijnlijk nog hoger uitkomt, aangezien zij vaak op
een andere doelgroeptitel geplaatst zijn, bijvoorbeeld als psychiatrisch cliënt of als
moeilijk plaatsbaar werkzoekende. Dit vloeit voort uit het feit dat de reclassering geen
eigen middelen heeft voor deze vormen van ondersteuning. Even opmerkelijk is dat de
deelname door mensen met niet-aangeboren hersenletsel en burn out niet de toename van
het aantal bedrijven met een aanbod voor deze doelgroepen weerspiegelt. Voor de laatste
categorie zijn er momenteel zelfs meer zorgboerderijen dan deelnemers, namelijk 169
bedrijven tegenover circa 150 deelnemers.

3.3

Vraagzijde in beeld
Potentiële vraag
Wanneer de hiervoor geschetste ontwikkelingen zich de komende jaren doorzetten kan
het aantal zorgboerderijen over 5 jaar toegenomen zijn tot 1500 zorgboerderijen. Bij een
gelijkblijvende ontwikkeling in de deelname per zorgboerderij zou dit inhouden dat in
2013 25.000 personen gebruik maken van dit aanbod. Maar dit toekomstperspectief welke
gebaseerd is op trend extrapolatie is alleen haalbaar als de ontwikkeling van de vraag zich
op dezelfde manier voortzet als in de afgelopen jaren. De kwestie is dus of de vraag naar
dagbesteding op zorgboerderijen in de verschillende doelgroeppopulaties voldoende groot
is of gestimuleerd kan worden om deze groei te rechtvaardigen.
Afgaande op eerder onderzoek blijkt het niet goed mogelijk om de actuele omvang van de
doelgroeppopulaties nauwkeurig weer te geven. Betrokken onderzoekingen komen uit op
schattingen die vaak gebaseerd zijn op bronnen uit verschillende jaren en soms ook op
eerder onderzoek (Kramer en Claessens, 2002; Hassink e.a., 2007b; Kattenbroek, 2007).
Kattenbroek bijvoorbeeld komt uit op een totaal van bijna 4 miljoen, alle groepen
meegerekend. Daaronder bevinden zich dan wel 1,5 miljoen mensen met een matige tot
ernstige lichamelijke handicap. Van deze groep maken echter zeer weinig, namelijk
slechts vierduizend personen (0,25%) gebruik van het totale aanbod aan dagbesteding.
Circa een tiende deel hiervan doet dat op een zorgboerderij. Hassink kwam over 2005
berekend tot een omvang van ruim 500.000 personen, maar hierbij zijn verschillende
groepen buiten beschouwing gelaten waaronder de mensen met een matige tot ernstige
lichamelijke beperking.
Nadere studie laat zien dat de omvang van totale doelgroepenpopulatie ergens tussen deze
twee getallen in valt. Zo wordt in een toekomstverkenning van de Rabobank gesteld dat
0,7% van alle AWBZ-cliënten gebruik maakt van zorgboerderijen (Rabobank, 2008).
Omgerekend betekent dit een totale populatie van circa 1 miljoen AWBZ-cliënten,
verdeeld in circa 250.000 personen die in een instelling voor intramurale zorg verblijven
en ongeveer 750.000 personen zonder verblijf.4 Van de laatste groep beschikken circa
100.000 mensen over een voorziening voor ondersteunende begeleiding krachtens de
AWBZ. Samen met de cliënten in de intramurale zorg gaat het om 350.000 cliënten van
18 jaar en ouder.

4

Gerekend over 2006. Het CBS maakt hierbij een onderscheid tussen zorg met verblijf en zorg zonder verblijf. Zorg met verblijf
betreft mensen van 18 jaar en ouder die niet zelfstandig kunnen wonen en daarom in een zorginstelling verblijven
(intramurale zorg). Zorg zonder verblijf betreft zelfstandig wonende personen van 18 jaar en ouder.

Verbreding gevraagd

37

Hierbij moeten dan nog groepen als langdurig werklozen, gedeeltelijk of tijdelijk
arbeidsongeschikten (burn-out) en ex-gedetineerden – de groepen die in aanmerking
komen voor arbeidstoeleiding of re-integratie en bijgevolg onder andere
financieringsregimes vallen - bij gerekend worden, evenals de groepen jeugdigen en
speciaal onderwijs tot 18 jaar voor wie de deelname eveneens vanuit de AWBZ of andere
bronnen gefinancierd wordt.
Voor de omvang van de groep potentiële deelnemers, ofwel de nog niet deelnemende
mensen met een latente of manifeste vraag naar een plaats op een zorgboerderij zijn
evenmin recente gegevens voorhanden. Hassink e.a. schat dit aantal voor 2005 op 5% van
de totale populatie, maar rekent dit ook voor de verschillende deelpopulaties (Hassink
e.a., 2007b). Kramer en Claessens (2002) komen op basis van een enquête en interviews
onder zorgpartijen eveneens uit op 5%, maar differentiëren ook naar de verschillende
groepen. Zij noemen aldus een percentage van 3-20% voor cliënten van zorginstellingen,
10-20% voor ex-gedetineerden en 5% als het gaat om arbeidsre-integratie. Deze
schattingen worden echter door de onderzoekers nauwelijks onderbouwd.
Ook de interviews die in het kader van dit onderzoek plaats hadden met diverse
zorgpartijen bieden geen uitkomst. Wel delen zij algemeen de visie dat deelnemen aan de
activiteiten op een zorgboerderij bijdraagt aan het persoonlijk welbevinden en de
zelfredzaamheid. Tegelijk geven verschillende geïnterviewden aan dat maar een klein
deel van de populaties daadwerkelijk op een zorgboerderij op zijn plaats zal zijn, maar
ook dat dit mede afhankelijk is van de mate waarin aan een aantal randvoorwaarden
voldaan kan worden. Breed gedeeld wordt ook de ervaring dat de vraag groter is dan het
aanbod en, gezien het groeiende aantal verstrekkingen voor ondersteunende begeleiding
in de afgelopen jaren, nog verder kan toenemen. Over het algemeen geven de
geïnterviewde zorgpartijen waar het de deelnemers betreft aan dat behalve affiniteit en
een redelijke mate van zelfstandigheid deelnemers geen specifieke kenmerken hoeven te
bezitten om mee te kunnen draaien op een zorgboerderij. In dit licht kunnen de meeste
geïnterviewden zich goed vinden in de gepresenteerde percentages waar het de eigen
doelgroepen betreft.
Maar de omvang van de potentiële doelgroep is ook sterk afhankelijk van de
besluitvorming over voortzetting van deze voorziening vanuit de AWBZ in de nabije
toekomst. Hierover is inmiddels bekend dat per 1 januari 2009 de ondersteunende
begeleiding voor de zogenoemde lichte gevallen, zoals licht verstandelijk gehandicapten,
wordt overgeheveld naar gemeenten in het kader van de Wet maatschappelijke
ondersteuning (Wmo). Samengevat houdt dit dat van de mensen die dit betreft, verwacht
wordt dat zij de benodigde ondersteuning zoeken in de eigen sociale omgeving, zoals
familie of vrienden. In gevallen waarin niet op deze manier voorzien kan worden kan een
beroep gedaan worden op de gemeente.
De precieze omvang van het aantal mensen dat dit betreft valt nog niet te becijferen, maar
het is allerminst ondenkbaar dat bij een deel van de deelnemers de AWBZ-toekenning
voor dagbesteding wordt ingetrokken. Daarbij gaat het vooral om deelnemers met
extramurale zorg. Betrokken deelnemers krijgen 3 tot 6 maanden de tijd om hiervoor
alternatieven te vinden, bijvoorbeeld door een beroep te doen op de Wmo in hun
woonplaats. Op de vraag in hoeverre gemeenten bestaande plaatsingen via de Wmo
zullen bekostigen is vooralsnog geen antwoord te geven.

38

Verbreding gevraagd

Deze onzekerheid maakt het tevens lastig om tot een betrouwbare inschatting van de
potentiële vraag naar zorgboerderijen te komen. Met deze kanttekening geven we in de
onderstaande tabel een zo nauwkeurig mogelijke inschatting van de omvang van de
potentiële vraag en omzet.
Tabel 3.2

Potentiële groei in deelnemers en omzet
Doelgroep

Totale
populatie

AWBZ/Wmo 18+ 350.000

7

5

Potentieel

Aantal huidige Potentieel

Potentiële

totaal

deelnemers

omzet/dag in €

resterend

17.500

(5%)

11.500

6.000

330.000

3.000

(5%)

900

2.100

115.500

3.250

(5%)

1.350

1.900

104.500

20.000

2.000

(10%)

150

2.000

110.000

150.000

7.500

(5%)

300

7.000

385.000

200.000

10.000

(5%)

150

10.000

550.000

1.250

(5%)

onbekend

1.250

70.000

30.250

1.665.000

Jeugdigen

60.000

Speciaal

65.000

8

6

onderwijs
Exgedetineerden
Langdurig
werklozen
Tijdelijk en
gedeeltelijk
arbeidsongeschi
kten
(WAO/WGA)
Wajong

25.000

Totaal

9

De huidige deelnemers verkeren gemiddeld 90 dagen per jaar aanwezig op de
zorgboerderij. Hiervan uitgaande kan de potentiële omzet op jaarbasis uit komen op circa
€ 150.000.000. Bij een gelijkblijvende omzet per zorgboerderij vertaalt zich dit in een
groeipotentieel voor ongeveer 2000 nieuwe landbouw-zorgcombinaties. Maar daarbij
tekent zich wel een verschuiving af naar doelgroepen.
Zoals de tabel laat zien spitst dit potentieel zich vooral toe op de doelgroepen voor
arbeidstoeleiding: ex-gedetineerden, langdurig werklozen, tijdelijk of gedeeltelijk
arbeidsongeschikten en mensen met een Wajong-uitkering en een niet-geëffectueerde
arbeidsindicatie. Kenmerkend voor deze groepen is dat ze een grotere dynamiek vertonen
in hun deelname dan de meer traditionele AWBZ-gefinancierde groepen. Trajecten voor
toeleiding naar de arbeidsmarkt zijn immers op voorhand tijdelijk van aard. Dit uit zich in
een groter verloop onder de deelnemers gedurende het jaar. Hier staat tegenover dat deze
deelnemers veelal een beduidend groter beslag leggen op het aantal beschikbare
zorgdagen per week.

5

De hieronder genoemde aantallen zijn ontleend aan CBS Statline en UWV en hebben betrekking op het jaar 2007.
Gebaseerd op een vergoeding van € 55,- per dag/per deelnemer.
7
Dit betreft personen van 18 jaar en ouder uit de doelgroepen verstandelijk gehandicapten, psychische hulpvraag, lichamelijke
beperking, (ex)verslaafden, (dementerende) ouderen, niet-aangeboren hersenletsel en autisme.
8
Dit aantal bestaat uit 35.000 leerlingen in het speciaal onderwijs en 30.000 leerlingen in het speciaal voortgezet onderwijs.
9
In 2007 ontvingen 162.000 personen een Wajong-uitkering. Het hier genoemde aantal betreft Wajongegerechtigden die
(gedeeltelijk) in staat zijn tot loonvormende arbeid minus het aantal dat reeds participeert in het arbeidsproces.
6

Verbreding gevraagd

39

Het aanboren van dit potentieel vereist wel een substantiële verschuiving in het aanbod.
Om adequaat in te kunnen spelen op de vraag hiernaar zullen bestaande en nieuw te
vormen zorgboerderijen een werkend aanbod moeten ontwikkelen op het gebied van
arbeidstoeleiding. Hiermee ontstaat er tevens een verschuiving in financieringsbronnen.
Gemeenten, UWV en re-integratiebedrijven komen als samenwerkingspartners of
inhuurders veel meer dan tot nu toe het geval is op de voorgrond te staan. Daarmee
ontstaat tevens een alternatief voor de mogelijke afname in inkomsten uit de AWBZgefinancierde zorg. Een deel van de doelgroepen voor arbeidstoeleiding is in staat om zelf
een re-integratietraject op een zorgboerderij in te kopen. Dit is het geval bij personen met
een Individuele Re-integratie Overeenkomst (IRO) van het UWV of een
Persoonsgebonden Re-integratiebudget (PRB) van de gemeente.

3.4

Kansen en knelpunten
Randvoorwaarden en knelpunten
Voor het benutten van de gesignaleerde kansen en marktpotenties dienen bedrijven aan
bepaalde randvoorwaarden te voldoen en eventuele knelpunten weggenomen te worden.
In het licht van het voorgaand is zowel in de literatuur als tijdens de interviews met de
zorgpartijen gekeken naar dergelijke randvoorwaarden en knelpunten. Tijdens een
werksessie met vertegenwoordigers van de marktpartijen zijn de randvoorwaarden en
knelpunten aangevuld en op een rij gezet.
Randvoorwaarden
Voorziening
Het bedrijf dient te beschikken over een aantal basis voorzieningen waaronder kantine,
kleedruimte en sanitaire voorzieningen. Deze voorzieningen dienen tevens toegankelijk te
zijn voor deelnemers met een lichamelijke handicap. Op bedrijven met een klein aantal
deelnemers per dag voorzien de privévertrekken, zoals de woonkeuken veelal in deze
functie. Het is ook moeilijk om een grens aan te geven bij welk aantal dergelijke
voorzieningen apart gerealiseerd moeten worden, maar een ondergrens van vijf
deelnemers lijkt een aanvaardbaar criterium.
Bereikbaarheid
Het bedrijf moet goed bereikbaar zijn, zowel wat betreft de aansluiting op het wegennet
als ten opzichte van de woonplaats van de deelnemers. Lange reistijden moet voorkomen
worden. Verreweg de meeste zorgboerderijen liggen op enige afstand van de wooncentra.
Deelnemers zullen in de regel verder en langer moeten reizen dan bij het gebruik van de
traditionele vormen van dagbesteding het geval is. Een goede stelregel is maximaal een
uur reistijd enkele reis.
Bereikbaarheid heeft niet alleen te maken met de afstand tussen de woning en de
voorziening, maar ook met de zichtbaarheid van de voorziening. Zorgboerderijen en wat
zij te bieden hebben, inclusief de meerwaarde daarvan voor deelnemers, moeten bekend
zijn bij intermediairs, zorginstellingen, doelgroeporganisaties en potentiële deelnemers
met een PGB.

40

Verbreding gevraagd

Professionaliteit
Een zorgboerderij is gericht op het verlenen van diensten aan kwetsbare mensen. Vanuit
zorgoogpunt is de doelgroep leidend en kunnen bepaalde doelgroepen niet samen. Van de
zorgboer(in) wordt professionaliteit verwacht. Specifieke doelgroepen vragen om
specifieke aandacht. Om die reden dient de zorgboer te beschikken over kennis van de
sectoren van zorg en re-integratie en van de doelgroepen waarvoor hij zijn bedrijf open
stelt.
Een andere kwestie van professionaliteit is het op orde hebben en houden van de
bedrijfsadministratieve aspecten voortvloeiend uit wet- en regelgeving, financiering en
kwaliteitsbewaking. In enkele regio’s werken zorgboeren daartoe samen met
dienstverleners, zoals Landzijde in Noord-Holland en NovaFarm in Noord-Brabant.
Met het oog op het voldoen aan deze randvoorwaarden dienen zich de volgende
knelpunten aan.
Knelpunten
•

Een belangrijk knelpunt is de onzekerheid rond de wijzigingen in de AWBZ per
2009. De kans is reëel dat verschillende deelnemers met een AWBZ-indicatie in de
toekomst geen gebruik meer kunnen maken van het aanbod van zorgboerderijen.

•

Het groeipotentieel omvat vooral de doelgroepen langdurig werklozen en gedeeltelijk
of tijdelijk arbeidsongeschikten. Het aantal zorgboerderijen en de te verwachten
toename daarin met een aanbod voor deze groepen is onvoldoende om hierin te
voorzien. Om het potentieel optimaal te kunnen bedienen is het noodzakelijk dat een
substantieel aantal zorgboeren zich gaat richten op deze doelgroepen.

•

Een hiermee samenhangend knelpunt is dat zorgboeren nog over weinig contacten
beschikken met gemeenten, UWV en re-integratiebedrijven. Samenwerking met deze
partijen is een absolute voorwaarde voor het aanboren van het potentieel aan
deelnemers voor arbeidstoeleiding.

•

Een knelpunt vormen voorts de vervoersvoorzieningen. Zorgboerderijen liggen veelal
in het buitengebied, ver weg van de stedelijke centra. Gegeven de beperkte
vervoersvoorzieningen werpt dit drempels op voor benutting van het aanbod door
cliënten in steden of in gebieden met een dunne bezetting aan zorgboerderijen.

•

Op veel zorgboerderijen is sprake van onderbezetting wat betreft het aantal cliënten.
Vaak is dat een bewuste keuze die voortvloeit uit de kenmerken van de feitelijke
deelnemers, bijvoorbeeld omdat de kwaliteiten van deelnemersgroep geen uitbreiding
toestaat. Maar een deel van de onderbezetting is ongewenst en veroorzaakt door
gebrekkige marketing.

•

Het wegvallen van ondersteuning door de opheffing van het Steunpunt Landbouw &
Zorg wordt als een risico ervaren. Ondersteuning is nodig om de verbinding tussen
landbouw en zorginstellingen en andere vraagpartijen verder uit te bouwen.
Daarnaast is ondersteuning nodig in het versterken van het imago en de PR.

Verbreding gevraagd

41

3.5

Naar oplossingen
Het Steunpunt Landbouw & Zorg is inmiddels opgeheven. De taken van het steunpunt
zijn inmiddels overgenomen door een nieuwe organisatie: de Stichting Verenigde
Zorgboeren. Deze organisatie is een samenwerkingsverband van de regionale
verenigingen van zorgboeren, LTO en een vertegenwoordiging van zorgboeren.
Wezenlijk verschil met het steunpunt is dat de nieuwe organisatie moet uitgroeien tot een
niet-gesubsidieerde zelfstandige organisatie. De stichting zal zich in eerste instantie
richten op het onderhouden van het kwaliteitssysteem en de website. Verdere uitbouw ligt
in het verschiet. Dit laat onverlet dat, in afwachting daarvan en in samenhang met de
gebrekkige belangenbehartiging van zorgboeren, de verdere uitbouw van de sector
risico’s loopt bij het in kunnen spelen op de kansen die zich voordoen.
Een belangrijke vraag is uiteraard hoe aan de gestelde randvoorwaarden kan worden
voldaan en welke oplossingen denkbaar zijn voor de gesignaleerde knelpunten. De
wijzigingen in de AWBZ spelen hierbij een cruciale rol. De onzekerheden hierover
scheppen een ambivalent beeld. Enerzijds is er het forse potentieel aan deelnemers,
terwijl anderzijds de dreiging loert van afnemend gebruik van zorgboerderijen door
intrekking van AWBZ-indicatie voor ondersteunende begeleiding bij deelnemers die door
de nieuwe regelgeving niet meer aan bepaalde criteria voor zorg voldoen. Zij zijn voor
begeleiding vanaf 2009 aangewezen op gemeentelijk voorzieningen in het kader van de
Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Veel zal daarom afhangen van de
mogelijkheden die de sector ziet en benut in het ontwikkelen van relaties met gemeenten.
In dit verband is het van belang om de dialoog te starten met de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG, zowel op landelijk als op provinciaal niveau. Het
initiatief hiertoe kan uitgaan van de nieuwe stichting Verenigde Zorgboeren.
Om de markt (verder) te versterken en te vergroten is het noodzakelijk de samenwerking
met zorginstellingen te versterken. Op die manier kunnen kennisleemten bij zorgboeren
omtrent doelgroepen worden opgevuld. Tevens kan daarmee de instroom van nieuwe
deelnemers bevorderd en gewaarborgd worden. Hierin ligt ook een taak voor de regionale
verenigingen van zorgboeren, namelijk het bevorderen van regionaal gezamenlijk
optreden van zorgboeren naar zorginstellingen. Voorbeelden hiervan zijn NovaFarm in
Noord-Brabant en Stichting Landzijde in Noord-Holland.
Om aan de vraag naar arbeidstoeleiding te kunnen voorzien moeten zorgboeren
gestimuleerd worden om hierop een aanbod te ontwikkelen. Deelnemers met een vraag
voor arbeidstoeleiding hebben andere doelen en vragen daarom om andere vormen van
begeleiding dan deelnemers met een vraag naar niet-arbeidsgerelateerde dagbesteding.
Arbeidstoeleiding heeft betrekking op het (opnieuw) verwerven van
arbeidsmarktrelevante vaardigheden, zoals het opdoen van arbeidsritme,
verantwoordelijkheid kunnen dragen en het kunnen samenwerken in teamverband.
Overigens doet zich in verband met de imagokwestie ook de vraag voor in hoeverre de
term zorgboerderij een passende naam is.

42

Verbreding gevraagd

Er dienen zich relatief nieuwe partners aan, zoals gemeenten, UWV en reintegratiebedrijven. Van deze partners komen gemeenten op twee manieren in beeld,
namelijk waar het gaat om de overheveling van ondersteunde begeleiding uit de AWBZ
naar gemeenten in het kader van de Wmo en met het oog op de re-integratie van
langdurig werklozen met een bijstandsuitkering. Hierin ligt een belangrijke rol weggelegd
voor de Stichting Verenigde Zorgboeren. In samenhang met imagoverbetering dient de
aandacht daarbij uit te gaan naar het ontwikkelen van samenwerkingsrelaties met de
nieuwe vraagpartijen. In de verdere uitbouw van de nieuwe organisatie verdient dit
aandachtspunt prioriteit. Die dient gestalte te krijgen in het zoeken van de dialoog met
UWV en Divosa.

Verbreding gevraagd

43

44

Verbreding gevraagd

4 Marktpotentieel agrarische kinderopvang

4.1

Inleiding
Agrarische kinderopvang is een betrekkelijk nieuw verschijnsel. Agrarische kinderopvang
speelt in op geconstateerde bewegingsarmoede, het weinige buitenspelen door kinderen
en het verlies aan binding met de natuur. Kinderen die opgroeien op het platteland
ontwikkelen een betere gezondheid en hebben meer weerstand. Door kinderen uit
stedelijke omgevingen opvang te bieden in een omgeving waarmee zij op een
vanzelfsprekende wijze in contact komen met de natuur en dieren wordt een extra
bijdrage geleverd worden aan de geestelijke en lichamelijke ontwikkeling van het kind.
Daarmee onderscheidt de agrarische kinderopvang zich wezenlijk van de reguliere
kinderopvang. Agrarische kinderopvang richt zich op kinderen in de leeftijd van 0 tot 12
jaar en kent verschillende mogelijkheden, zoals kinderdagverblijf, buitenschoolse opvang
en gastouderschap.

4.2

Huidige aanbod
Relatie met agrarische productie
Agrarische kinderopvang is een relatief snel groeiende neventak. De belangstelling onder
agrariërs is relatief groot, evenals de behoefte bij ouders aan deze vorm van
kinderopvang. De natuurlijke omgeving als habitat van het kind spreekt veel ouders aan.
De grote belangstelling neemt niet weg dat agrarische kinderopvang aan verschillende
eisen moet voldoen (Analyserapport Landbouw en Kinderopvang, 2006). Het gaat om een
complex van wet- en regelgeving op het gebied van ruimtelijke ordening, milieu en Arbowet, maar ook om het voldoen aan pedagogische vereisten. Het starten van kinderopvang
op een boerderij is daarom een complexe aangelegenheid.
In 2004 is door de GLTO en Radius in samenwerking met Satellite – Kinderopvang de
formule Verenigde Agrarische Kinderopvang (VAK) ontwikkeld. De VAK is een model
waarmee agrariërs begeleid en ondersteund worden bij de opzet en exploitatie van
kinderopvang op professionele basis op hun boerderij. De formule is in 2008
overgedragen aan de daartoe opgerichte stichting Verenigde Agrarische Kinderopvang. In
2007 waren er 10 bedrijven aangesloten bij deze stichting. In 2008 waren er 26
boerderijen aangesloten bij deze stichting. Hiervan waren eind 2008 er 20 in bedrijf en 6
in oprichting. Daarnaast volgen nog zeven boerderijen een training. De verwachting is dat
zij zich na afronding eveneens zullen aansluiten bij de VAK. Naast deze boerderijen zijn
er naar schatting nog 10 boerderijen die op eigen wijze gestart zijn (deze schatting geldt
zowel voor 2007 als 2008). Van deze boerderijen is weinig bekend aangezien er geen
centrale registratie plaatsvindt.

Verbreding gevraagd

45

Wat de VAK-formule uniek maakt is het expliciet verbinden van kinderopvang aan het
agrarische, ook wel de groene dooradering van de pedagogische visie genoemd:
Kinderopvang is een aspect waar men eigen ervaringen, 'het leven op het platteland', aan
kinderen wil bieden (www.agrarischekinderopvang.nl). Op deze boerderijen worden de
kinderen spelenderwijs betrokken bij de agrarische tak van het bedrijf.
Gelijk aan de reguliere kinderopvang kent de agrarische kinderopvang drie vormen:
gastouderschap, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang.
Gastouderschap kan worden aangeboden aan maximaal vier kinderen (buiten de
eventuele eigen kinderen) in de leeftijd van 0 tot 12 jaar tegelijk. Deze vorm van opvang
stelt weinig of geen eisen aan de situatie en professionaliteit van de gastouders.
Gastouders dienen zich wel te laten registreren bij een erkend gastouderbureau. Vaak is
agrarische kinderopvang ooit begonnen als gastouderschap.
Kinderdagverblijf, de meest voorkomende variant, biedt opvang aan kinderen tussen 0 en
4 jaar, gedurende één of meerdere dagen per week. Een kinderdagverblijf moet aan
verschillende eisen voldoen, zoals het aantal beroepskrachten in relatie tot het aantal
kinderen per leeftijdscategorie en de groepsgrootte, het beschikken over een gezondheiden veiligheidsbeleid en een risico-inventarisatie.
Buitenschoolse opvang betreft de opvang van schoolgaande kinderen tussen 4 en 12 jaar.
Deze opvang vindt plaats voor- en/of na schooltijd, op studie- en adv-dagen van
leerkrachten en tijdens schoolvakanties. Voor buitenschoolse opvang gelden dezelfde
(wettelijke) eisen als voor dagopvang.
Omvang en omzet
Agrarische kinderopvang volgens de Vakformule wordt in 2008 aangeboden in zeven van
de twaalf provincies: Friesland, Overijssel, Gelderland, Flevoland, Utrecht, NoordHolland, Noord-Brabant en Limburg. Tabel 4.1 geeft een overzicht van het aantal
zorgboerderijen per provincie met het aantal beschikbare kindplaatsen voor dagopvang in
2008.10
Tabel 4.1

Aantal bedrijven met agrarische kinderopvang en aantal kindplaatsen dagopvang per provincie in 2008
Aantal boerderijen

Aantal kindplaatsen

Friesland

3

72

Overijssel

2

48

Flevoland

3

36

Gelderland

5

72

Utrecht

3

42

Noord-Holland

1

24

Noord-Brabant

2

30

Limburg

1

6

20

330

Bron: Stichting Verenigde Agrarische Kinderopvang

10

46

Sommige bedrijven bieden naast dagopvang ook buitenschoolse opvang. Het aantal kindplaatsen buitenschoolse opvang is
echter op één uitzondering na niet bekend. De uitzondering betreft een bedrijf in Flevoland met 14 kindplaatsen voor
uitsluitend buitenschoolse opvang, maar als zorgboerderij tevens opvang biedt voor kinderen met een persoonsgebonden
budget. Dit bedrijf is niet opgenomen in tabel 4.1.

Verbreding gevraagd

Daarnaast verkeren nog zes bij de Vak aangesloten boerderijen in de opstartfase. Zij zijn
bezig met het treffen van de nodige voorbereidingen en zullen in de loop van 2009 van
start gaan. In de provincies Groningen, Drenthe en Zeeland wordt geen agrarische
kinderopvang aangeboden. Voor zover bekend zijn er in deze provincies evenmin boeren
met plannen hiertoe.
Per boerderij varieert het maximaal aantal beschikbare plaatsen tussen 6 en 24 met een
gemiddelde van 17 kindplaatsen. Bij zes boerderijen is plaats voor maximaal 6 kinderen
per dag, wat de opvang in feite typeert als gastouderopvang. Echter, deze ondernemers
willen doorgroeien naar de functie kinderdagverblijf, maar worden daarin belemmerd
door de tijd die wijzigingen in bestemmingsplannen in beslag nemen. Daarom kiezen bij
het VAK aangesloten ondernemers ervoor om, nadat zij het opleidingtraject bij de VAK
hebben doorlopen en in afwachting van het beschikbaar komen van de benodigde
vergunningen, alvast van start te gaan als gastouder.
Bij de zes boerderijen die in 2009 van start gaan komen naar verwachting nog eens 144
plaatsen beschikbaar. Het totale aantal plaatsen voor kinderopvang komt in de loop van
2009 daarmee uit op 474 kindplaatsen.
De bij de VAK aangesloten bedrijven hebben een gemiddelde omzet op van circa €
200.000 per jaar per boerderij. Daarmee genereerden de 20 actieve boerderijen (10 VAK,
10 niet-VAK op basis van schatting (Schoorlemmer et al., 2009)) in 2007 een omzet van
circa € 4 miljoen. De geschatte omzet in 2008 is hiermee € 7,2 miljoen (36 bedrijven) en
de te verwachten omzet voor 2009 komt uit op tenminste € 8,5 miljoen.

4.3

Vraagzijde in beeld
Volgens het kamerstuk “Kinderopvang: capaciteit, wachtlijst en maatregelen ter
vermindering van de wachtlijst” van 5 november 2008 waren er op 1 juni 2008 264.000
kinderen geplaatst in de dagopvang en maakten 203.000 kinderen gebruik van de
buitenschoolse opvang. Daarnaast waren er nog eens 132.000 kinderen geplaatst in de
gastouderopvang, verdeeld over 76.000 kinderen van 0 – 4 jaar en 56.000 kinderen van 4
– 12 jaar. In totaal maakten zo 599.000 kinderen in de leeftijd van 0 – 12 jaar gebruik van
een van deze vormen van kinderopvang. Dit aantal staat gelijk aan 20% van alle 0 – 12
jarigen.
Afgezet tegen deze cijfers neemt de agrarische kinderopvang maar een fractie van de
totale kinderopvang voor haar rekening. De gemiddelde bezetting per kindplaats is 1,9
kinderen (Paulussen-Hoogenboom en Gemmeke, 2007). Dit betekent dat met een
gemiddelde van 17 kindplaatsen per boerderij de agrarische kinderopvang in 2009
dagopvang biedt aan 1300 kinderen, ofwel 0,5 procent. Dit is inclusief de boerderijen die
niet aangesloten zijn bij de VAK. Het is ook niet te verwachten dat dit in de nabije
toekomst drastisch zal veranderen. Maar dit neemt niet weg dat er wel degelijk
belangrijke groeiperspectieven zijn aan te wijzen. Naast de groeiende wachtlijsten kan
agrarische kinderopvang aan betekenis winnen voor ouders met kinderen in de
buitengebieden.
De sector als geheel kampt met omvangrijke wachtlijsten. Op 1 juni 2008 stonden 27.743
kinderen op de wachtlijst voor dagopvang en 21.469 voor buitenschoolse opvang. Daarbij
doet zich een niet onbelangrijk verschil voor tussen gemeenten naar grootte.

Verbreding gevraagd

47

De wachtlijsten in gemeenten met meer dan 100.000 inwoners zijn wat betreft de
dagopvang 75 procent hoger dan in gemeenten met minder dan 100.000 inwoners. Voor
buitenschoolse opvang komt dit verschil op 25 procent. Gezien het feit dat de meeste
boerderijen met kinderopvang ver van de grotere stedelijke centra gevestigd zijn levert dit
wel een beperking op. Maar gelet op de belangstelling voor agrarische kinderopvang en
de mogelijke betekenis ervan voor gebieden met weinig of geen reguliere kinderopvang,
kan gesteld worden dat de mogelijkheden voor vestiging een veelvoud kunnen zijn van
het huidige aantal boerderijen. Het lijkt niet te ambitieus om te spreken van een mogelijk
marktaandeel van 1 tot 2 procent. Een dergelijk marktaandeel staat gelijk aan 2500 tot
5.000 kinderen voor dagopvang en biedt zo ruimte aan circa 100 tot 200 boerderijen met
dagopvang. Hiermee zou bij de huidige tarieven een omzet gegeneerd kunnen worden
tussen € 25.000.000 en € 50.000.000.

4.4

Kansen en knelpunten
Kansen voor agrarische kinderopvang zijn gelegen in de groei van het aantal
tweeverdieners met kinderen en de groeiende belangstelling voor de meerwaarde van het
platteland. Het kunnen benutten van deze kansen wordt vergroot door de wachtlijsten in
de kinderopvang en het onderscheidende karakter van deze opvang; de verbondenheid
met de natuur. Het belang van contact met de natuur voor de lichamelijke en geestelijke
ontwikkeling van het kind wordt steeds breder onderkent. Daarmee beschikt de agrarische
kinderopvang over een concurrerend aanbod. Om deze kansen te benutten dienen een
aantal knelpunten opgelost te worden.
Een belangrijk aandachtspunt vormen de voorgenomen maatregelen in de
gastouderopvang in 2010. Deze maatregelen houden een splitsing in van de huidige
gastouderopvang in twee vormen: 1) kleinschalige professionele gastouderopvang en 2)
informele opvang. De laatste betreft het bieden van opvang binnen familie- en
kennissenkring. Kleinschalige professionele opvang, ook wel thuiscrèches genoemd, zal
vanaf 2010 moeten voldoen aan bepaalde vereisten van deskundigheid. Alle bij de VAK
aangesloten boerderijen met gastouderopvang vallen, gelet op de licentievoorwaarden,
reeds onder deze categorie.
Een knelpunt is het imago van agrarische kinderopvang bij provincies en gemeenten. Met
name bij provincies heerst nogal eens van mening dat kinderopvang gebonden is aan de
stad. Dat is niet helemaal ten onrechte, omdat daar ook in absolute aantallen de grootste
vraag is naar kinderopvang. Gemeenten komen met name in beeld wanneer er sprake is
van noodzakelijke aanpassingen van bestemmingsplannen. De hiermee gemoeide
procedures nemen vaak geruime tijd in beslag, waardoor aspirant ondernemers lang
moeten wachten voordat ze van start kunnen gaan. Sommige zoeken een tussenoplossing
door alvast te starten als gastouderopvang.
Een knelpunt dat eveneens aandacht behoeft is de afstand tussen de woning en de plaats
van kinderopvang. Ook voor ouders die de groene pedagogische visie een warm hart
toedragen kan de afstand een onoverkomelijk probleem zijn.

48

Verbreding gevraagd

In het geval van buitenschoolse opvang voorzien sommige boerderijen hierin door zelf de
kinderen van school te halen. Zij zijn daarvoor een samenwerkingsovereenkomst
aangegaan met de scholen in de omgeving.
Samenhangend hiermee zijn er de ontwikkelingen rond de brede school en de
verplichting van scholen om zelf in kinderopvang te voorzien. Scholen begeven zich
daarmee eveneens op de markt, maar deze ontwikkeling kan ook kansen bevatten.
Namelijk door de scholen een adequaat aanbod te doen, gebaseerd op samenwerking.

4.5

Naar oplossingen
Agrarische kinderopvang zal zichzelf meer moeten presenteren als een zinvolle
aanvulling op de bestaande vormen van kinderopvang. Dit betreft het ontwikkelen van
samenwerking en partnerschap met diverse partijen: provincies en gemeenten, maar ook
bijvoorbeeld werkgevers, de brancheorganisatie MO-groep en de belangenorganisatie
Boink.
Kansen lijken vooral weggelegd voor initiatieven in directe omgeving van de stedelijke
centra. Dit is niet onbelangrijk gelet op de gepresenteerde meerwaarde van agrarische
kinderopvang. Die heeft vooral betrekking op kinderen die opgroeien in stedelijke
omgevingen, met weinig groen. Echter, juist hier speelt de nabijheid/bereikbaarheid een
grote rol als belemmerende factor en behoeft dus extra aandacht het opstellen van plannen
voor oprichting. Het aanbieden van vervoersmogelijkheden is hierbij een belangrijk
onderdeel.
Vanuit het regionaal niveau kan de samenwerking gestimuleerd worden met scholen in
het kader van het aanbod voor buitenschoolse opvang. Daarmee kan de scholen een
aantrekkelijk alternatief geboden worden voor hun verplichtingen op het gebied van
kinderopvang en buitenschoolse opvang. Een belangrijk aspect van deze samenwerking is
de aandacht voor vervoer van de kinderen tussen de school en de boerderij. Dat kan
bijvoorbeeld door het inzetten van een gezamenlijk te bekostigen busje.
De stichting Verenigde Agrarische Kinderopvang biedt de aangesloten boeren veel
ondersteuning en begeleiding bij de uitvoering van hun plannen. Professionalisering
vormt een belangrijk onderdeel van het aanbod van de VAK, ook als het gaat om
gastouderschap. Daarmee voldoen de bij het VAK aangesloten gastouders aan de op
stapel staande vereisten van kwaliteit en deskundigheid. De VAK kan zich met deze
kwaliteit in samenhang met het onderscheidend aanbod sterker profileren naar de
provincies, door de dialoog te zoeken met het IPO, de koepelorganisatie van de twaalf
provincies. Het doel is de agrarische kinderopvang sterker op de provinciale kaart te
zetten.
Parallel met de dialoog met het IPO kan de dialoog aangegaan te worden met de VNG.
Inzet is het zoeken naar oplossingen voor het bekorten van procedures voor wijzigingen
van bestemmingsplannen en het verkrijgen van vergunningen. Boeren die willen starten
met kinderopvang moeten dat ook kunnen zodra ze daartoe aan de voorwaarden van
kwaliteit en deskundigheid voldoen.

Verbreding gevraagd

49

De keerzijde de VAK-formule is dat niet alle boeren met plannen voor kinderopvang
hiervoor in aanmerking komen. De binding met de VAK bestaat uit een
licentieovereenkomst die aan bepaalde voorwaarden verbonden is. Boeren die er andere
(pedagogische) zienswijzen op na houden kunnen zich niet vanzelfsprekend aansluiten bij
de VAK. Om te voorkomen dat deze boeren steeds zelf het wiel moeten uitvinden is het
ontwikkelen van meer neutrale vormen van ondersteuning en belangenbehartiging
aanbevolen.

50

Verbreding gevraagd

5 Marktpotentieel recreatie bij de boer

5.1

Inleiding
Onder het deelsegment “recreatie bij de boer” valt een veelheid van activiteiten. Grofweg
kan hierbij een onderscheid worden gemaakt in bedrijven die zich richten op
dagrecreatieve activiteiten en bedrijven waar men kan overnachten. Binnen zowel het
dagsegment en het verblijfsegment worden vervolgens weer allerlei verschillende vormen
aangeboden. Voorbeelden van dagrecreatieve activiteiten zijn bedrijven die
huifkartochten organiseren, een deel van het terrein hebben ingericht voor sportieve
activiteiten waaronder (boeren)golf of ruimten hebben ingericht voor de ontvangst van
groepen voor bijvoorbeeld excursieprogramma’s of andere dagrecreatie activiteiten.
Binnen het verblijfsegment zijn de zogenaamde minicampings dominant aanwezig. Met
de toenemende welvaart en de vraag naar meer luxe en comfort zijn daar in toenemende
mate ook andere luxere logiesvormen bijgekomen waaronder bed & breakfast,
appartementen en (kleinschalige) hotelaccommodaties.
In dit hoofdstuk kijken we allereerst naar het huidige aanbod van recreatieve
accommodaties alsmede de ontwikkelingen daarin. Vervolgens wordt het marktpotentieel
in beeld gebracht, de daarbij gesignaleerde kansen en knelpunten en mogelijke
oplossingen daarvoor.

5.2

Huidige aanbod
Aantal bedrijven
In onderstaand overzicht is het aantal land- en tuinbouwbedrijven opgenomen dat op
basis van de landbouwtellingen een of meerdere recreatieve voorzieningen aanbiedt. Van
het totale aantal bedrijven met recreatieve voorzieningen (in 2007 circa 2.430 bedrijven),
zijn aanbieders van logiesaccommodaties de belangrijkste vorm van verbreding gevolgd
door bedrijven die voorzieningen aanbieden voor de ontvangst van bezoekers. Daarnaast
zijn er nog bedrijven die zich richten op de verhuur zoals kano’s, fietsen, paarden of
huifkarren.

Verbreding gevraagd

51

Figuur 5.1

Aantal land- en tuinbouwbedrijven met recreatieve voorzieningen in 2007

510
Logiesaccommodaties
(o.a.camping en huisjes)

1450

Ontvangst bezoekers (bijv. café,
restaurant, museum)
Verhuur van kano's, fietsen,
paarden, huifkarren. etc.

1060

a) Omdat bedrijven meerdere activiteiten kunnen combineren is de optelling van de deelsegmenten niet gelijk
aan het totaal
Bron CBS Landbouwtellingen

Ontwikkeling
In de periode 2003-2005 is het aantal landbouw- en tuinbouwbedrijven dat recreatieve
voorzieningen aanbiedt fors toegenomen. In 2005 ging het om 2.860 bedrijven en in 2003
nog om 2.460 bedrijven. Met name het aantal bedrijven met voorzieningen voor de
ontvangst van bezoekers is in deze periode in absolute zin fors toegenomen. In de periode
2005-2007 is volgens de landbouwtellingen over de gehele linie echter sprake van een
relatief forse daling die niet goed uit de statistieken kan worden verklaard.1.
Tabel 5.1

Land- en tuinbouwbedrijven met recreatieve voorzieningen
2003

2005

2007*

1.550

1.670

1.450

850

1.220

1.060

huifkarren. etc.

500

550

510

Totaal a)

2.460

2.860

2.430

Verblijfsrecreatie: Logiesaccommodaties (o.a. camping en
huisjes)
Dagrecreatie: Ontvangst bezoekers (bijv. café, restaurant,
museum)
Dagrecreatie: Verhuur van kano's, fietsen, paarden,

a) Omdat bedrijven meerdere activiteiten kunnen combineren is de optelling van de deelsegmenten niet gelijk
aan het totaal
Bron CBS Landbouwtellingen

1

52

Navraag bij het CBS leert dat op basis van de landbouwtellingen geen goede verklaring kan worden gevonden voor de
geschetste ontwikkeling.

Verbreding gevraagd

Huidige marktomvang en potentieel
Op basis van het aantal bedrijven en de gemiddelde omzet per bedrijf kan een inschatting
worden gemaakt van de huidige omzet die dit deelsegment gegenereerd. Uitgaande van
het rapport “"Kijk op multifunctionele landbouw omzet en impact" (Schoorlemmer et al.,
2009) bedraagt de totale omzet voor activiteiten gericht op agrotoerisme circa € 80 tot €
110 miljoen. Van dit totaal heeft ongeveer de helft betrekking op de omzet van
logiesaccommodaties en de andere helft op allerlei vormen van dagrecreatie (ontvangst
bezoekers) en de verhuur van recreatiegoederen.
Tabel 5.2

Huidige aanbod land- en tuinbouwbedrijven met recreatieve voorzieningen (aantal bedrijven en omzet in 2007)
Deelsegmenten

Aantal

Omzet

Bedrijven (2007)

(x € miljoen)

1.450

42

1.060

30-45

510

10-15

2.430

82-102

Verblijfsrecreatie:
Logiesaccommodaties (o.a. camping
en huisjes)
Dagrecreatie: Ontvangst bezoekers
(bijv. café, restaurant, museum)
Dagrecreatie: Verhuur
recreatiegoederen (o.a. kano's,
fietsen, paarden, huifkarren. etc. )
Totaal
Bron: CBS Landbouwtellingen; Schoorlemmer, 2009

Bij deze bedragen moet worden bedacht dat alleen rekening is gehouden met dat deel van
de bestedingen van bezoekers dat daadwerkelijk tot uitdrukking komt in de omzet van het
betreffende bedrijf. Het economische belang van agrotoerisme is veel groter indien tevens
rekening wordt gehouden met allerlei afgeleide bestedingen. Bij een verblijf op een
minicamping of een Bed & Breakfast zal men bijvoorbeeld ook gebruik maken van
andere voorzieningen in de regio.
Totale marktomvang
In vergelijking met de totale marktomvang voor dagrecreatie en verblijfstoerisme is het
aandeel van agrotoerisme overigens bescheiden. Zo gaven Nederlanders in 2007 circa €
2,7 miljard uit aan vakanties in eigen land en werd in het seizoen 2006/2007 circa € 12,7
miljard door Nederlanders besteed tijdens dagtochten die vanaf het eigen woonadres in
eigen land werden ondernomen (bron CBS Toerisme en Recreatie in cijfers, 2008).

Verbreding gevraagd

53

Figuur 5.2

Uitgaven voor dagtochten van Nederlanders in eigen huis in seizoen 2006/07 (x € miljoen
0
Zonnen, zwemmen e.d.

1000

2000

Toeren

5000

6000

2038
416
262

Bezoek attracties, evenementen

1874

Recreatief winkelen

1459

Uitgaan
Overig (verenigingen en hobby's)

4000

357

Sport en sportieve recreatie
Toeschouwer/ begeleider bij sport

3000

5486
823

Bron: CBS (2008), Onderzoek dagrecreatie 2006/’07

5.3

Vraagzijde in beeld
Vrijetijdseconomie in een volwassen markt
De markt voor toerisme en recreatie is in de afgelopen decennia sterk in omvang
toegenomen, maar vertoont inmiddels tekenen van verzadiging. Het volwassen worden
van de vrijetijdsmarkt wordt onder andere zichtbaar in een sterk toegenomen concurrentie
onder de verschillende marktpartijen. Er zijn meer aanbieders bijgekomen. Bovendien
heeft dit geleid (en leidt nog steeds) tot grootschaligheid en internationalisering van de
markt. De Nederlandse markt wordt overspoeld door grote en internationale spelers. Dit
leidt tot een kleiner aantal grotere partijen die een belangrijke stempel drukken op de
leisuremarkt. Een tegenbeweging zijn de (vaak kleinere) ondernemers die de
nichemarkten bedienen. Tot deze niche spelers behoren ook de aanbieders van
verschillende vormen van agrotoerisme.
Naar een marktsegmentering
De vrijetijdsmarkt in het algemeen, maar ook het agrotoerisme is zeer divers. Op
hoofdlijnen kan via een aantal invalshoeken wel worden gekomen tot een verdere
marktsegmentering.
Dagtochten en verblijftoerisme
Een belangrijk onderscheidend kenmerk binnen de vrijetijdsmarkt is de tijd die een toerist
of recreant ter beschikking heeft en het daarvan af te leiden vrijetijdsgedrag. Grofweg kan
daarbij een onderscheid worden gemaakt in het verblijfsegment indien een bezoek
gepaard gaat met een of meerdere overnachtingen en in het dagtochtensegmenten indien
een bezoek of activiteit op een en dezelfde dag plaats vindt. Dagtochten worden
doorgaans ondernomen vanuit de eigen woning, maar kunnen ook vanaf het
vakantieadres plaats vinden.

54

Verbreding gevraagd

Ontvangst van bezoekers versus verhuur van materialen
Uitgaande van de al eerder gepresenteerde aanbodgegevens uit de landbouwtellingen zijn
agrarische bedrijven in beide segmenten actief. Binnen het dagtochtensegment zijn er
bedrijven die zijn ingericht op de ontvangst van bezoekers ter plaatse en daarvoor aparte
voorzieningen hebben ingericht en bedrijven die de markt bedienen via de verhuur van
allerlei materiaal (waaronder kano’s, fietsen en in toenemende mate ook andere zaken
zoals een Solex of CV2). Binnen het logiessegment zijn uiteraard de minicampings
dominant vertegenwoordigd, maar zijn ook de meer luxere vormen waaronder B&B,
appartementen en hotelvoorzieningen in opkomst.
Burgers en bedrijven
Wat betreft specifieke doelgroepen is met name het onderscheid in toeristisch-recreatieve
en zakelijke doelgroepen relevant. Beide doelgroepen kunnen weliswaar gebruik maken
van dezelfde voorzieningen, maar er zal sprake zijn van verschillen in kwaliteitseisen en
in de wijze waarop de markt moet worden benaderd. Voor het zakelijke segment zijn in
relatie tot agrotoerisme vooral incentives en bedrijfsuitjes van belang. Omdat het vaak om
grotere groepen gaat dient het aanbod en de daarbij behorende voorzieningen daarop te
zijn afgestemd. Het kunnen aanbieden van een dag(deel) vullend programma is voor dit
deelssegment een pre. Doorgaans maakt een overnachting geen onderdeel uit van
bedrijfsuitjes, zodat de aanwezigheid of nabijheid van een geschikte logiesaccommodatie
meestal niet is vereist. In vergelijking met het zakelijke segment zijn de groepen binnen
het toeristisch-recreatieve segment (aanzienlijk) kleiner van omvang. Dit stelt specifieke
eisen aan het aanbod om voldoende massa te creëren en versnippering te voorkomen.
Naar PMC’s
Op basis van de gepresenteerde invalshoeken kunnen in relatie tot het agrotoerisme een
aantal relevante PMC’s worden onderscheiden. In onderstaande tabel wordt dit zichtbaar
gemaakt.
Tabel 5.3

PMC’s in relatie tot recreatie bij de boer
Aanbodvoorzieningen

Doelgroepen
Toeristisch-recreatieve markt

Zakelijke markt

Verblijfsrecreatie:

•

Natuur- en rustgenieters

•

Logiesaccommodaties (o.a. camping

•

Budget vakantiegangers

Dagrecreatie: Ontvangst bezoekers

•

Inwoners omliggend gebied

•

Vergaderingen

(bijv. café, restaurant, museum)

•

Dagrecreanten van elders

•

Incentives en bedrijfsuitjes

•

Incentives en bedrijfsuitjes

Niet of in zeer beperkte mate
relevant

en huisjes)

•

Dagrecreatie vanaf
vakantieadres elders in het
gebied

Dagrecreatie: Verhuur

•

Vrienden/ familiedagen

recreatiegoederen (o.a. kano's,
fietsen, paarden, huifkarren. etc. )

Verbreding gevraagd

55

Inschatting marktpotentieel
Rekening houdend met bovenstaande PMC’s en de mate van concurrentie in de huidige,
volwassen recreatiemarkt schatten wij in dat de verdere groeimogelijkheden voor
recreatie bij de boer beperkt zijn. Dit geldt met name voor het logiessegment (kamperen)
waarbij sprake is van overaanbod in een sterk concurrerende markt. Uit gegevens van het
Continue Vakantieonderzoek blijkt bijvoorbeeld dat het aantal overnachtingen van
Nederlanders tijdens vakanties op kampeerterreinen is terug gelopen van 23,1 miljoen in
2003 tot 20,8 miljoen in 2007 (CBS 2008). Dit neemt niet weg dat gerichte acties nodig
zijn om het marktaandeel te behouden. In bepaalde nichemarkten binnen het
verblijfsegment zien wij daarentegen nog wel groeimogelijkheden indien men erin slaagt
om een uniek en aansprekend product te realiseren. Het dagrecreatieve segment biedt
daarentegen nog wel een behoorlijk potentieel. De totale markt omvang voor dagtochten
is zeer groot en met gerichte acties moet het mogelijk zijn om de daarbij aanwezige
potenties ook daadwerkelijk te benutten.
Tabel 5.4

Marktpotentieel (x € miljoen) “recreatie bij de boer”, per jaar
Deelsegmenten

Omzet

Marktpotentieel
a)

(x € miljoen)

(x € miljoen)

42

50

30 - 45

40 - 60

10 - 15

20 -30

82 - 102

110 - 140

Logiesaccommodaties (o.a.
camping en huisjes)
Ontvangst bezoekers (bijv. café,
restaurant, museum)
Verhuur recreatiegoederen (o.a.
kano's, fietsen, paarden, huifkarren.
etc. )
Totaal

a) Bron: CBS Landbouwtellingen; Schoorlemmer, 2009

5.4

Kansen en knelpunten
Volwassen markt vraagt om flexibele aanpak
Er hebben zich de afgelopen jaren enkele fundamentele veranderingen voorgedaan aan de
vraagzijde van de leisuremarkt. Eén van de belangrijkste daarvan is de groei van de
‘macht’ van de consument. Binnen de huidige marktomstandigheden heeft vooral de
eindgebruiker het in toenemende mate voor het zeggen. Consumentenpatronen kennen
een grillig karakter, men wil steeds iets anders, is veeleisender en moeilijker te verleiden.
De hedendaagse consument wil alles, op dit moment en binnen handbereik.
Leisureconcepten kennen hierdoor een kortere doorlooptijd en moeten derhalve continu
vernieuwd worden. Deze veranderingen maken een flexibele aanpak steeds meer
noodzakelijk. Omdat agrarische bedrijven met recreatie als verbrede activiteit doorgaans
klein van omvang zijn is het relatief eenvoudig om op de bedrijfsvoering en de inrichting
van het bedrijf te veranderen en af te stemmen op de gewijzigde marktomstandigheden.
Hiertegenover staat echter dat de beschikbaar middelen vanwege het kleinschalige
karakter vaak ook relatief beperkt zijn om tijdig een omslag te kunnen maken.

56

Verbreding gevraagd

Van fysiek aanbod naar beleving
Een andere belangrijke trend, die aansluit bij het bovenstaande, is het veranderen van de
focus van fysiek aanbod naar beleving. Het is niet langer genoeg om de consument iets
statisch voor te schotelen. Men zoekt interactie, participatie en activiteit. Enerzijds heeft
dit belangrijke implicaties voor de vormgeving van het aanbod. Anderzijds neemt
hierdoor het belang van het verhaal van de plek én individuen/mensen zelf toe. Het moet
iets zijn waar je geweest móet zijn of gezien móet hebben. Het gaat om het benadrukken
van de specifieke kwaliteit en de authenticiteit van de locatie.
De verandering van fysiek aanbod naar beleving impliceert voor agrarische bedrijven dat
de inrichting van bijvoorbeeld een kinderboerderij of de inrichting van een veldje waar
kampeerders hun tent op caravan kunnen opslaan niet meer voldoende is. Men zal ook
moeten zoeken naar mogelijkheden om de belevingswaarde van een bezoek te kunnen
verhogen. Dit kan relatief eenvoudig door het vertellen van verhalen, maar ook door
aandacht te schenken aan de specifieke setting en het gecombineerd aanbieden van
verschillende toeristische recreatieve activiteiten. Een kaasboerderij alleen gericht op de
verkoop van kaas kan aantrekkelijk zijn, maar het bezoekpotentieel kan verder worden
vergroot indien men ook het productieproces inzichtelijk maakt of groepen ontvangt die
vervolgens zelf aan de slag gaan.
Deze trend kan ook worden geïllustreerd aan de hand van verschuivingen in het type
dagtochten dat Nederlanders ondernemen (CBS 2008). Dagtochten gericht op
bijvoorbeeld zwemmen/ zonnen of activiteiten zoals wandelen of fietsen hebben in de
afgelopen jaren duidelijk aan terrein verloren. Meer luxere vormen van dagtoerisme
(waaronder bezoek aan attracties en evenementen en recreatief winkelen) is daarentegen
sterk toegenomen zeker als naar de daarmee samenhangende omzet wordt gekeken.
Kortom wij willen meer maar zijn ook bereid om daarvoor te betalen.
Consument minder honkvast
Een andere meer overkoepelende trend in de vrijetijdseconomie is de ontzuiling van
recreatiegedrag. Er zijn steeds minder verstokte kampeerders, watersporters, fietsers.
Mensen zweren niet meer bij één activiteit, maar beoefenen veelal meerdere vormen van
recreatie en ontspanning. Dit zou pleiten voor meerdere activiteiten op één locatie of in de
directe nabijheid.
Toenemende kwaliteitseisen vanuit de markt
Vanwege de toegenomen welvaart stellen consumenten ook hogere kwaliteitseisen aan de
markt. Recreatieschappen spelen hierop bijvoorbeeld in door niet alleen een
recreatiegebied in te richten en te onderhouden, maar de verblijfskwaliteit van een gebied
verder te verhogen met bijvoorbeeld horeca – of andere leisurevoorzieningen. Illustratief
in dit verband zijn ook de verandering in het verblijfsegment. Een activiteit als kamperen
is voor steeds minder groepen interessant en in de plaats daarvan wil men meer luxe en
comfort en is men ook bereid om daarvoor te betalen.

Verbreding gevraagd

57

De vraag naar een kwalitatief hoogwaardiger product biedt voor het agrotoerisme
uiteraard kansen, maar zal ook eisen stellen aan de financieringsbehoefte en het financiële
draagvlak van agrarische bedrijven. Schaalvergroting kan hierbij helpen (denk
bijvoorbeeld aan de uitbreiding van het aantal standplaatsen bij minicampings waardoor
mogelijkheden ontstaan om een breder pakket aan basisvoorzieningen aan te bieden),
maar kan er ook toe bijdragen dat men zich uit de markt prijst. Er zijn immers ook
bezoekers die vooral het kleinschalige karakter en de rust waarderen en geen of weinig
behoefte hebben aan allerlei voorzieningen en andere vormen va vermaak.
Wet op de Openluchtrecreatie
De Wet op de Openluchtrecreatie (WOR) regelde een aantal zaken op het gebied van de
verblijfsrecreatie zoals de locatie en variatie van het kampeeraanbod en bevatte
bijvoorbeeld ook voorschriften voor hygiëne, gezondheid en veiligheid. Onder andere om
de regeldruk te verminderen is de WOR vanaf 1 november 2005 gefaseerd ingetrokken en
is de wet per 1 januari 2008 volledig afgeschaft. Met het intrekken van de WOR is de
verantwoordelijkheid voor regelgeving ten aanzien van kamperen bij de boer en de
particulier in het buitengebied bij de gemeenten komen te liggen. De bedoeling is dat
hierdoor de regeldruk afneemt en meer maatwerk kan worden aangeboden. Omdat veel
gemeenten echter de deadline niet hebben gehaald is onduidelijk hoe de beleidswijziging
uiteindelijk zal uitpakken.
Regelgeving en concurrerend aanbod
Binnen de toeristische –recreatieve markt is naast agrotoerisme sprake van een zeer brede
groep aanbieders. Vanwege het krapper worden van de markt zal iedere toevoeging
effecten hebben voor het reguliere aanbod. Indien daar aanleiding toe is zal het reguliere
toeristische bedrijfsleven wijzen op oneerlijke concurrentieverhoudingen wat uiteindelijk
een rem zal zetten op de verdere ontwikkeling van dit deelsegment. Een goede
afstemming met de reguliere toeristische sector is daarom van groot belang. Daarnaast
zijn er ook allerlei juridische beperkingen. Denk in dit geval bijvoorbeeld aan de
stankcirkels en de horeca beperkingen.
Marketing
Recreatie bij de boer is een relatief kleine sector in vergelijking met de toeristische sector
als geheel. Daarbij zijn de ondernemers relatief klein en verspreid. De sector kan daarom
baat hebben bij gezamenlijke marketting. Hierbij dient ook weer de kans te worden benut
om samen te werken met de reguliere sector.

58

Verbreding gevraagd

5.5

Naar oplossingen
Gelet op de gesignaleerde kansen en knelpunten zijn er voor bedrijven gericht op
agrotoerisme verschillende oplossingen denkbaar. Wij zetten hier de belangrijkste op een
rij.
Aanpassing product(mix) aan eisen van de consument
Om op langere termijn de concurrentie te kunnen aangaan met andere aanbieders binnen
de markt is het noodzakelijk om het product tijdig aan te passen aan de gewijzigde
wensen en eisen vanuit de markt. Dit vraagt om goed inzicht in de markt, actief
ondernemerschap en een flexibel aanpak om de bedrijfsvoering tijdig bij te sturen. Via
koepelorganisaties kunnen ondernemers hierbij worden ondersteund, maar de
verantwoordelijkheid ligt uiteindelijke primair bij de individuele ondernemer.
Innovatieve toepassingen en niche markten
Toenemende concurrentie vraagt om een continue vernieuwing van het aanbod. Winnaars
zijn die partijen die flexibel weten in te spelen op de snel veranderende behoefte van de
consument. Voortgaande upgrading en aanpassing van het productaanbod is essentieel om
de consument te blijven verleiden. Flexibel bouwen kan hierbij een hulpmiddel zijn.
Recente voorbeelden hiervan zijn allerlei bedrijven die een bijzonder verhuuraanbod in de
markt zetten om daarmee voldoende onderscheiden te zijn ten opzichte van de
concurrentie. Indien dat succes heeft zijn er uiteraard nieuwe aanbieders die op de nieuwe
mogelijkheden inspelen waardoor de spoeling weer dunner wordt. Zo zijn de laatste jaren
allerlei bedrijfjes ontstaan die een solextoer of CV2 verhuren of (een deel van) het terrein
hebben ingericht voor (boeren)golf. Zo is het aantal golfbanen bijvoorbeeld toegenomen
van een paar begin 2004 tot meer dan 115 boerengolfbanen in 20072.
Combineren van functies
Om het risico te spreiden en om de aantrekkingskracht van een bedrijf te vergroten is het
mogelijk om functies binnen een bedrijf te combineren (denk bijvoorbeeld aan een
boerderijwinkel, in combinatie met ontvangstmogelijkheden en de inrichting van
logiesfaciliteiten). Via het aangaan van strategische allianties met andere aanbieders in de
directe omgeving is het daarnaast ook mogelijk om via het combineren en afstemmen van
functies van verschillende aanbieders om nieuwe doelgroepen en markten aan te boren.
Aanboren nieuwe doelgroep
Gelet op de sterke concurrentie is het wenselijk om de markt actief te bewerken
(bijvoorbeeld door het gezamenlijk optrekken van verschillende belanghebbende partijen
en nieuwe doelgroepen aan te boren. Een voorbeeld hiervan is de markt boor businessevents die de afgelopen jarensterk in omvang is toegenomen.

2

www.boerengolf.nl

Verbreding gevraagd

59

Maken van nieuwe arrangementen
Niet onbelangrijk tenslotte is het kunnen aanbieden van een totaalpakket, bijvoorbeeld
door het maken van nieuwe arrangementen. Om succesvolle nieuwe arrangementen te
kunnen maken is een goede afstemming en coördinatie tussen de verschillende aanbieders
noodzakelijk.

60

Verbreding gevraagd

Verbreding gevraagd

61

6 Boerderij educatie

6.1

Inleiding
Boerderij educatie is een verbredingstak die lastig te definiëren is. Vrijwel ieder agrarisch
bedrijf in Nederland ontvangt wel eens groepen om kennis te laten maken met het bedrijf
en om iets te vertellen over de dagelijkse activiteiten van het bedrijf. Valt dit onder
boerderij-educatie? Of moet er dan meer gebeuren. In onze optiek is niet ieder bedrijf dat
groepen ontvangt ook daadwerkelijk een educatieboerderij. Daarvan is naar ons idee pas
sprak indien een bedrijf naast de agrarische tak het bedrijf ook open stelt voor educatieve
groepsontvangst, daarvoor aparte voorzieningen heeft gerealiseerd en bovendien uit de
educatieve groepsontvangst ook aanvullende inkomsten genereert.
Door Van de Kamp en Fischer (2007) wordt er onderscheid gemaakt in drie categorieën:
•

Gespecialiseerde educatieboerderijen

•

Educatieboerderijen

•

Gewone boerderijen met bezoekmogelijkheid.

Deze drie categorieën verschillen in intensiteit van bezoek. De gespecialiseerde
educatieboerderij ontvangen meerder groepen per jaar (zie ook huidig aanbod) en richten
zich op een specifiek onderdeel van het dagelijks lesprogramma. De educatieboerderijen
hebben jaarlijks minder groepen en richten zich vooral op imago van de agrarische sector.
De derde groep tenslotte ontvangt af en toe een groep uit de buurt.
In dit hoofdstuk wordt de potentiële markt voor educatieboerderijen op basis van de
beschikbare informatie nader ingevuld. De volgende aspecten komen daarbij aan bod:
•
Huidige aanbod (paragraaf 3.2)
•
Vraagzijde in beeld (paragraaf 3.3)
•
Kansen en knelpunten (paragraaf 3.4)
•
Oplossingen en acties (paragraaf 3.5)

6.2

Huidige aanbod
In de CBS statistieken is educatie als vorm van verbrede landbouwactiviteiten overigens
niet apart inzichtelijk gemaakt. Op basis van aanvullende informatie kan wel een grove
inschatting worden gemaakt van deze vorm van verbrede landbouw. In het rapport
“Analyse en marktonderzoek boerderijeducatie” ais een inschatting gemaakt van de
huidige omvang van dit deelsegment.

62

Verbreding gevraagd

Uit het rapport (zie ook tabel 3.1) valt af te leiden dat er op dit moment circa 25
gespecialiseerde educatieboerderijen actief zijn die gemiddeld meer dan 30 educatieve
groepen per jaar ontvangen. De hiermee samenhangende omzet wordt grofweg geraamd
op circa € 50.000,- tot € 100.000,- per jaar. Naast deze gespecialiseerde bedrijven is er
ook een categorie bedrijven die minder frequent groepen ontvangt, maar hiervoor wel een
vergoeding rekent. Tenslotte zijn er ook allerlei reguliere bedrijven die incidenteel een
groep ontvangt, maar hiervoor geen financiële bijdrage vraagt.
Tabel 6.1

Huidige aanbod van boerderijen met educatief aanbod
Soort bedrijf

1) Gespecialiseerde educatieboerderijen (bij

Aantal

Omzet

Totale omzet (indicatief)

bedrijven

€/jaar/bedrijf

miljoen €/jaar

150

2000-6000

0,3-0,9

350

1500-2500

0,5-0,9

de Stadsboerderij, de Stadshoeve, Agrarisch
Cultuurgoed, de Hamstermieden en de
Eemlandhoeve). Deze boerderijen ontvangen
gemiddeld meer dan 30 groepen per jaar
2) Educatieboerderijen die gemiddeld tussen de
4 en 30 groepen per jaar ontvangen.
3) Gewone boerderij die incidenteel een groep

8.000

te verwaarlozen

uit de buurt ontvangt
Totaal educatie

0,8-1,8

Bron: Van de Kamp, N en M. Fischer (2007)

Het aantal bedrijven in categorie 1 en 2 is het aantal wat ook wordt genoemd in
Schoorlemmer et al. (2009). Opmerking daarbij is dat de omzet op educatiebedrijven nog
niet wordt gemonitord. De gepresenteerde gegevens zijn inschattingen. Er is een schatting
gemaakt van aantallen bedrijven, gemiddeld aantal bezoekers, excursies en gemiddelde
vergoedingen.
Er is een traject bezig om boeren als educatieboerderij te certificeren. Hiervoor hebben
ca. 100-150 boeren belangstelling. Voor de certificering is een behoorlijke
inspanning/investering noodzakelijk. Hierbij gaat het dan ook met name om de
gespecialiseerde bedrijven.

6.3

Vraagzijde in beeld
Doelgroepen
Voor het in beeld brengen van de marktpotenties van educatieboerderijen is het allereerst
wenselijk om de verschillende doelgroepen in beeld te krijgen waarvoor educatieve
activiteiten op de boerderij interessant (kunnen) zijn. Op basis van de omvang van de
doelgroepen en daarmee samenhangende product-marktcombinaties kan dan een
inschatting worden gemaakt van het aanwezige marktpotentieel. Educatie betekent
volgens Van Dale opvoeding, vorming. Het is zeer waarschijnlijk afkomstig van het
latijnse educere wat bekendmaken betekend. We kunnen onder educatie dus zowel
binnen- als buitenschoolse groepen verstaan. Primair zal het voor boerderij-educatie gaan
om de volgende doelgroepen:

Verbreding gevraagd

63

Basisonderwijs
Nederland telde in 2006- 2007 circa 6940 scholen in het basisonderwijs en circa 320
scholen voor speciaal basisonderwijs voor kinderen in de leeftijdscategorie van 4 t/m 12
jaar. Het aantal leerlingen in het basisonderwijs bedraagt ruim 1,5 miljoen. In potentie is
deze doelgroep derhalve zeer groot.
Het basisonderwijs is georganiseerd rondom kerndoelen. Deze doelen omschrijven wat
een leerling aan het eind van de schoolperiode in ieder geval moet weten. Lesmethoden
die worden aangeboden sluiten hier op aan. Scholen zijn in principe vrij om te kiezen
welke methode gebruikt wordt.
De financiering van basisscholen gaat sinds 2004 via een ‘lumpsum regeling’. Dit houdt
in dat scholen een bepaald budget krijgen voor het totaal aan activiteiten.
Voortgezet onderwijs
Rond hun twaalfde gaan kinderen naar het voortgezet onderwijs. In het schooljaar 20062007 zaten circa 940.000 leerlingen op het voortgezet onderwijs (bron CBS) verdeeld
over ruim 700 instelling voor voortgezet onderwijs.
Binnen het voortgezet onderwijs bestaan drie niveaus: vmbo, havo en vwo. De
onderbouw van deze niveaus is gericht op een aantal basisvaardigheden in verschillende
vakken. Voor deze basisvorming zijn evenals voor het basisonderwijs kerndoelen
geformuleerd. De bovenbouw is gericht op zogenaamde eindtermen, dit zijn de
examenvoorwaarden waaraan een leerling moet voldoen wil hij/zij de opleiding succesvol
afronden.
De financiering in het voortgezet onderwijs is al langer via de ‘lump sum’ methode
georganiseerd.
Overige ( buitenschoolse) groepen,
Zoals families, bedrijven, vriendengroepen, verenigingen, studiegroepen en dergelijke.
Deze doelgroep is in principe niet verbonden aan kerndoelen of eindtermen, maar wil
graag geïnformeerd worden over een thema dat hen interesseert.
Marktsegmentatie
Educatieve groepsontvangst vindt het meest plaats op veehouderijen. Boerderijen met
dieren spreken voor de belangrijkste doelgroep, leerlingen uit het basisonderwijs, meer tot
de verbeelding. Binnen de veehouderij zijn het vooral de melkveehouderijbedrijven die
groepen ontvangen omdat dit type bedrijven in vergelijking met bijvoorbeeld de
varkenshouderijen en de pluimveehouderijen minder gevoelig is voor dierziekten en de
hygiëne eisen lager liggen.
Voor zover bij ons bekend zijn er voor educatieboerderijen goede mogelijkheden om
educatieve groepsontvangst als bron van inkomen te combineren met andere typen van
verbrede activiteiten waaronder verschillende vormen van agrotoerisme.

64

Verbreding gevraagd

Relevante producten
In relatie tot een educatieboerderij zijn verschillende typen producten mogelijk. In het
rapport “Inventarisatie Jeugdboerderijen” wordt daarbij een onderscheid gemaakt in
Educatieve activiteiten met een extensief karakter
Bijvoorbeeld een eenmalig bezoek (1,5 à 2 uur) met een rondleiding op de boerderij.
Deze activiteiten kunnen in principe op elke boerderij plaatsvinden. Vaak is de locatie of
contacten binnen de school maatgevend voor de keuze voor een bedrijf.
Educatieve activiteiten met een intensief karakter
Voorbeelden hiervan zijn een frequent bezoek aan de boerderij gedurende een bepaalde
periode gericht op kennisoverdracht en waarbij meerdere kerndoelen via het leren op de
boerderij worden gerealiseerd. Gezien de specifieke kennisvraag die voor deze
activiteiten bestaat zal een gespecialiseerd bedrijf een grotere bijdrage kunnen leveren aan
het onderwijs dan een willekeurige boerderij, het gaat hierbij met name om de
pedagogische kwaliteiten en kennis van de ondernemer.
Tussenvormen
Tussenvormen waarbij kan worden gedacht aan meerdere bezoeken en rondleiding op
verschillende boerderijen en een meerdaags verblijf op de boerderij waarbij het
educatieve element vooropstaat. Afhankelijk van de intensiteit kunnen activiteiten
plaatsvinden op educatieve of recreatie boerderijen. Voor de invulling van het educatieve
deel is specifieke kennis van het thema en de pedagogische vaardigheden deze kennis
over te dragen noodzakelijk.
Relevante Product-marktcombinaties (PMC’s)
Combinatie van de potentiële doelgroepen met de relevante producten leidt tot een aantal
relevante PMC’s.
Boerderij-excursie (Basisonderwijs, Voortgezet onderwijs en Buitenschoolse
groepen)
Een excursie is een eenmalige activiteit van ca. 1,5 uur om kennis te maken met een
bepaald thema. Deze excursie kan bijvoorbeeld gericht zijn op ‘waar komt de melk
vandaan?’. Om de excursie meerwaarde te geven kan deze worden voorbereid en
nabesproken.
De ondernemer die betrokken is bij een dergelijke excursie ontvangt momenteel voor een
bezoek van een dagdeel zelden een vergoeding. Gerelateerd aan de arbeidsinspanning is
een potentiële vergoeding mogelijk van ca. € 80 (berekend op basis van 3 uur
tijdsbesteding). Wanneer van de ruim 7000 basisscholen voor alle kinderen minimaal één
keer per schoolcarrière een boerderij-excursie organiseren komt de totale potentie voor
deze doelgroep op ongeveer € 0,5 miljoen. Wanneer al deze leerlingen in hun
vervolgopleiding nog eens een boerderij-excursie maken dan gaat het om gemiddeld 10
klassen per instelling voor voortgezet onderwijs per jaar. De totale omzet voor deze
activiteit is dan ca. 1 miljoen.

Verbreding gevraagd

65

Projecten (Basisonderwijs)
De meeste basisscholen hebben jaarlijks of meerdere malen per jaar een project van een
aantal weken waaromheen de lessen worden georganiseerd. De boerderij leent zich goed
als thema hiervoor. De invulling is intensiever dan bij de excursie omdat het gaat om een
langere periode waarin de boerderij voor de hele school centraal staat. Activiteiten op de
school worden gekoppeld aan de boerderij en daarnaast kan boerderij worden bezocht.
Uitgaande van het feit dat basisscholen één project per jaar hebben zal een thema
ongeveer elke 8 jaar terugkeren (één keer per schoolcarrière). Daarnaast kan in kleinere
vorm een project terugkeren. Wanneer we uitgaan van 7000 scholen met elke 8 jaar een
project gaat het om 875 scholen per jaar met een boerderij-project, wanneer 5% van de
overige scholen een kleiner project heeft komen we op ca. 1200 scholen per jaar met een
project. De inspanning van de agrarisch ondernemer in een dergelijke projectperiode zal
ca. 4 dagdelen zijn (uitgaande van 4 weken project, elke week een dagdeel). De
inspanning is dan ca. € 450,- per school. In totaal dus ruim 0,5 miljoen.
Boerderij-school (Basisonderwijs)
Op structurele wijze wordt de boerderij ingebed in het lesprogramma. Er worden
koppelingen gelegd met de kerndoelen en waar mogelijk worden deze behandeld op de
boerderij. Bijvoorbeeld ten aanzien van taalontwikkeling leent een boerderij zich voor het
leren van een ander vocabulaire dan het schoolgebouw, er zijn immers andere
voorbeelden voor handen. De klas bezoekt de boerderij ongeveer 30 keer per jaar een
dagdeel. Daarbij is er de overtuiging dat het leren buiten de schoolomgeving van
toegevoegde waarde is op de ontwikkeling van het kind. Veel wetenschappelijk bewijs is
er nog niet voor deze opvatting, er wordt echter wel onderzoek naar gedaan.
Momenteel zijn er slechts enkele voorbeelden bekend van scholen die op deze manier
invulling geven aan hun lesprogramma. In 2006 waren er 5 scholen die het concept
wilden uitproberen. Dit is uitgegroeid tot 11 scholen in 2009. Voor 2010 is er zicht op 9
nieuwe school-boerderij koppels. Wanneer het concept zich op deze manier
doorontwikkelt, kunnen er wellicht jaarlijks 10 nieuwe scholen deze onderwijsvorm
invoeren. Dit betekent dat we kunnen uitgaan van ca. 75 school-boerderijkoppels zijn
binnen de scope van dit onderzoek. De boerderijen ontvangen een gemiddelde vergoeding
van € 225,- per dagdeel en elke school bezoekt 20 dagdelen de boerderij. Totaal komt de
potentiële omzet dan op ongeveer € 0,35 miljoen. (75*20* € 225 = 337.500)
Ervaringsgericht onderwijs
Een opvatting in het onderwijs is dat kinderen leren door hun ervaring. Deze PMC is dan
ook gericht op vragen die het kind zelf ontwikkelt tijdens, voor of na een
boerderijbezoek. Er kan bijvoorbeeld in alle seizoenen een bezoek worden gebracht
waarbij er een andere ervaring mogelijk is. Het bezoek bestaat uit een instructie, het
uitvoeren van opdrachten en een evaluatie. De tijdsinspanning van de agrarisch
ondernemer is een dagdeel per keer. Uitgaande van een dagdeel vergoeding van € 120,per klas gaat het dan om potentieel € 450,- per jaar per klas. Ervaringsgericht onderwijs
wordt steeds populairder. Een inschatting is dat wanneer de drempel (rondom organisatie
en verantwoording) wordt weggenomen 30% van de scholen geïnteresseerd is om
ervaringsgerichte lessen te verzorgen. Uitgaande dat per schoolcarrière de boerderij
eenmaal onderwerp is, kan dit in totaal voor boerderij-educatie ca. 1,1 miljoen aan omzet
betekenen.

66

Verbreding gevraagd

Probleemgericht onderwijs (Voortgezet onderwijs)
In het voortgezet onderwijs wordt in toenemende mate probleemgericht of
projectonderwijs gegeven. Binnen deze vorm wordt integraal vanuit een aantal
verschillende vakgebieden middels een praktijkopdracht de leerling uitgedaagd kennis te
ontwikkelen. Gezien de maatschappelijke relevantie rondom voedselproductie,
diergezondheid, etc. biedt deze combinatie wellicht perspectief. Echter de mogelijkheden
voor financiering zijn waarschijnlijk beperkt, het gaat hier immers om leerervaringen in
kleine groepjes. De hoeveelheid groepen met bijbehorende vergoeding is derhalve niet te
kwantificeren.
Soort activiteit

Aantal

Omzet per

Totale omzet

activiteit

(indicatief) €
miljoen/jaar

1) Boerderij excursie

14.000

80

1

2) Projecten

1.200

450

0,5

3) Boerderij school

75

4. 500

0,35

4) Ervaringsgericht onderwijs

2.300

450

1,1

5) Probleemgericht onderwijs

X

X

X

Totaal educatie

6.4

3

Kansen en knelpunten
Voor het benutten van de gesignaleerde kansen en markpotenties dienen zonodig
knelpunten te worden opgelost en dienen bedrijven aan bepaalde randvoorwaarden te
voldoen.
Randvoorwaarden
•
Het bedrijf dient te beschikken over een aantal basis voorzieningen waaronder een
overdekte ruimte om gasten te ontvangen en kennis over te dragen en sanitaire
voorzieningen.
•
Een belangrijke doelgroep zijn de basisscholen. Om deze doelgroep te kunnen
bedienen moet de boerderij toegankelijk zijn en niet te ver af liggen van de scholen.
•
Een educatieboerderij is gericht op het overdragen van kennis. Om die reden dient de
boer te beschikken over afdoende didactische en pedagogische vaardigheden en dient
het programma te worden afgestemd op de behoeften/ het leerplan van basisscholen.
•
Boerderijbezoek moet voldoen aan kern- en leerdoelen van de school.
Knelpunten
•
In de volle programma’s wordt een boerderijbezoek momenteel gezien als uitje,
terwijl er meer te halen valt.
•
Het vervoer naar de boerderij vraagt een grote organisatie.
•
In contact komen met scholen is lastig voor educatie boeren.
•
Vaak afhankelijk van één enthousiaste ouder/leerkracht/directeur, etc.
•
Vanuit het aanbod is angst voor Voortgezet Onderwijs
•
Verwevenheid met vanuit overheidswege gefinancierde NME (natuur- en
milieueducatie)
•
‘Valse concurrentie’ met gefinancierde NME (natuur- en milieueducatie)

Verbreding gevraagd

67

•
•
•

6.5

Bij onderwijzend personeel momenteel te weinig kennis van de potentie van de
boerderij
Een belangrijk knelpunt in relatie tot boerderijeducatie is de financiering. Scholen
hebben beperkte middelen voor excursies.
Om de markt (verder) te vergroten is het noodzakelijk om een koppeling te maken
met onderwijs en scholen.

Naar oplossingen
Een belangrijke vraag is uiteraard hoe aan de gestelde randvoorwaarden kan worden
voldaan en welke oplossingen denkbaar zijn voor de gesignaleerde knelpunten. Met name
het aspect van de financiering speelt hierbij naar ons idee een centrale rol. Omdat het
onderwijs geen ‘open markt’ is maar wordt gereguleerd door de overheid ligt hier een
grote taak. Immers bij voldoende financiële armslag is het immers makkelijker om ook
aan de gestelde randvoorwaarden te voldoen en gepaste maatregelen te nemen. Denkbaar
is bijvoorbeeld om de financiering niet via de scholen te laten lopen, maar hiervoor op
centraal niveau (via verschillende ministeries) middelen ter beschikking te stellen. Via
bijvoorbeeld een vouchersysteem (al van toepassing voor culturele ontwikkeling) zouden
basisscholen dan gebruik kunnen maken van de diensten van de educatieboerderij. Er zijn
al voorbeelden dat deze vouchers kunnen worden ingezet voor een bezoek aan
boerderijen.
In toenemende mate is zichtbaar dat gemeenten een centrale rol vervullen bij het mogelijk
maken van boerderijbezoek (Proeftuin Amsterdam, gemeente Amersfoort).
Door het integreren van meer leerdoelen verankert in de kerndoelen en met name het
inzichtelijk maken hiervan, kunnen scholen worden bewogen de boerderij als
‘leeromgeving’ te zien. Eventueel kan ook de boerderij via nieuwe technieken de ‘school
worden binnengebracht’. Dit lost een aantal organisatorische problemen op.
Het concept Boerderijschool wordt momenteel in de opstart ondersteund. Deze
ondersteuning is noodzakelijk om de boerderijen en scholen te begeleiden bij het
implementeren van het systeem.
Door de koppeling te maken met bestaande centra voor Natuur en Milieu Educatie kan de
‘markt’ die momenteel bediend wordt door deze centra wellicht bereikt worden. Immers
NME en boerderijen kunnen inhoudelijk op elkaar aansluiten.
Het betrekken van ouders bij het belang van de boerderij voor de ontwikkeling van
kinderen kan een maatschappelijke beweging op gang brengen waarbij scholen gevraagd
worden te investeren in boerderij-educatie.
Een mogelijke kans is het combineren van verschillende onderwijslagen op de boerderij.
Zowel basis-, voortgezet als beroepsonderwijs kunnen van elkaar en van de
locatiespecifieke kenmerken leren in de boerderij omgeving.

68

Verbreding gevraagd

Gelet op de aanwezige randvoorwaarden ligt het voor de hand om ook combinaties te
maken met andere deelsegmenten (denk bijvoorbeeld aan agrotoerisme). De benodigde
voorzieningen voor beide vormen van verbrede landbouw zijn immers deels overlappend.
Tijdens de workshop werd de opmerking gemaakt dat er alleen ruimte komt voor
alternatieve vormen van onderwijs wanneer het systeem wordt aangepast.

Verbreding gevraagd

69

70

Verbreding gevraagd

7 Marktpotentieel streekeigen producten en korte
ketens

7.1

Inleiding
Verwerking en directe(re) verkoop
Een bekende manier van verbredingsactiviteiten in de landbouw is verkoop aan huis en/of
verwerking van producten op het bedrijf. De verwerkte producten kunnen via verkoop
aan huis worden afgezet, maar ook worden verkocht via andere kanalen. Voor de het
bepalen van de vraagzijde (marktpotentie) in deze studie worden al deze activiteiten
meegenomen onder de noemer “streekproducten en korte ketens”. We houden derhalve
een brede definitie aan. Het gaat er in deze studie namelijk om dat er sprake is van
verbreding waardoor er meer toegevoegde waarde terecht komt op het boerenbedrijf.
Deze toegevoegde waarde kan worden gegenereerd door verwerking van producten op
het bedrijf, maar ook door een deel van de keten naar de consument te verzorgen door
directe(re) verkoop (korte ketens). De boer (of een groep boeren) neemt een groter deel
van de keten op zich, waardoor er meer toegevoegde waarde op de boerderij terecht komt.
Streekproducten (in enge zin)
Streekproducten in enge zin kunnen in drie hoofdgroepen worden ingedeeld
(Broekhuizen en Tacken, 2004): Industriële streekproducten, traditionele
streekspecialiteiten en producten die expliciet met de landbouw in een streek verbonden
zijn. Waar in de tekst wordt gerefereerd aan streekproducten wordt deze laatste groep
bedoelt. Binnen deze groep kan er wel onderscheidt worden gemaakt tussen:
•

Boerderijproducten. Een boerderijproduct wordt door de boer zelf gemaakt en afgezet.

•

Boerengroepproducten. Boerengroepproducten zijn producten die door meerdere agrarische

•

Streeklijnproducten. Streeklijnproducten is een lijn van producten die onder dezelfde naam op de markt

ondernemers worden gemaakt en gezamenlijk vermarkt.

worden gebracht.

Korte ketens en kwaliteitsproductie
Naast de streekproductie in enge zin vallen ook de overige kwaliteitsproductie (zonder
een expliciete streekaanduiding) en de korte ketens onder de verbredingsactiviteiten die
worden besproken in deze studie. Kwaliteitsproductie heeft betrekking op verwerking van
productie (“producten met een ambachtelijk karakter die worden vermarkt onder een
officieel (publiek of privaat) kwaliteitslabel dat een onderscheidende kwaliteit (t.o.v.
industrieel geproduceerd voedsel) specificeert en beschrijft”) en met “korte ketens”
worden alle vormen van directe vermarkting bedoeld (Broekhuizen en Tacken, 2004). Bij
korte ketens en kwaliteitsproductie kan niet meer echt van een streekproduct worden
gesproken, maar het valt wel onder de doelstelling.
Verbreding gevraagd

71

Voor de kwaliteitsproductie en korte ketens kan een vergelijkbare indeling worden
gemaakt als hierboven. Het gaat in dit geval dan niet om streekproducten, maar om
kwaliteitsproducten en/of producten die niet verder zijn verwerkt.

7.2

Huidige aanbod
In het bepalen van de aanbodzijde (7.2) wordt een iets andere definitie aangehouden dan
in het bepalen van de vraagzijde (7.3). De aanbodzijde gaat uit van de gegevens die
beschikbaar zijn in de landbouwtelling. De Landbouwtelling hanteert de volgende
definities voor verkoop en verwerking:
Verkopen van landbouwproducten:
Verkopen van landbouwproducten is de directe verkoop van landbouwproducten (van
eigen bedrijf en/of andere bedrijven) aan de consument of de detailhandel, bijvoorbeeld
verkoop: langs de weg, op de markt, via internet, via een eigen winkel, bezorging aan
huis, directe leveringen aan (streek)winkels, horecagelegenheden en markten.
Het gaat bij het bepalen van het aanbod niet om het gezamenlijk afzetten aan
groothandels of veilingen. Bedrijven die een korte keten hebben zoals bij bijvoorbeeld
Gijs1 worden niet mee genomen in de aanbodbepaling. Het afzetten aan groothandels of
veilingen (incl. initiatieven zoals Gijs) worden in het bepalen van de vraagzijde
(marktpotentie) wel meegenomen
Verwerken van landbouwproducten
Onder het verwerken van landbouwproducten wordt verstaan: de verwerking van een ruw
landbouwproduct tot een ander nieuw product, bijvoorbeeld melk tot sap, het maken van
chutney, of het drogen van bijvoorbeeld kapucijners; producten die bedoeld zijn voor de
markt. Het is niet van belang waar het ruwe materiaal vandaan komt (eigen bedrijf of
elders). Het gaat bij het bepalen van het aanbod niet om het schoonmaken, snijden,
sorteren en verpakken van producten. Dit wordt wel meegenomen in het bepalen van de
vraagzijde (marktpotentie).
Van de verwerkende bedrijven worden in het bepalen van het aanbod alleen de bedrijven
meegeteld die in ook vallen onder “verkopen van landbouwproducten” zoals hierboven
beschreven. Dit vormt ook een tegenstelling met de bepaling van de vraagzijde, waarbij
allen verwerking op het bedrijf wordt meegenomen.
De verschillen tussen de bepaling van de vraag en de bepaling van het aanbod komen
grotendeels voort uit het perspectief. Bij de bepaling van het aanbod wordt geredeneerd
vanuit de producent en hoe deze zijn product direct verkoopt. Bij het bepalen van de
vraag wordt gekeken vanuit de consument en de afzetkanalen. Bij de vraagzijde worden
bijvoorbeeld levering aan een (gespecialiseerde) groothandel of levering door een groep
boeren ook meegenomen.

1 Bij het initiatief van Gijs worden streekproducten verkocht in de PLUS supermarkten.

72

Verbreding gevraagd

Ontwikkeling aantal bedrijven
Uit CBS-cijfers komt duidelijk naar voren dat het aantal bedrijven met streekproductie en
verkoop aan huis tussen 2003 en 2007 is gedaald (tabel 7.1). Deze daling is relatief
sterker dan de daling in het totale aantal agrarische bedrijven en ook sterker dan de daling
in het aantal bedrijven met één of meerdere vormen van verbreding.
Tabel 7.1

Ontwikkeling van het aantal bedrijven met streekproductie en verkoop aan huis tussen 2003 en 2007
2003

2005

2007

Verkoop aan huis

5.380

4.530

2.850

Verwerking van eigen producten

1.110

1.060

690

Bedrijven met één of meerdere verbredingsvormen

12.530

11.010

8.710

Totaal aantal agrarische bedrijven

85.500

81.830

76.740

Bron: CBS

Type bedrijven
Het produceren en verwerken van streekproducten vindt plaats op verschillende typen
bedrijven. De verwerking van de producten kaas en zuivelbedrijven vormt daarbij de
grootste groep (tabel 7.2) De verwerkende kant van de streekproducten lijkt dus voor een
belangrijk deel aan de kant van de veehouderijen te zitten. Samen beslaan deze twee
categorieën ongeveer de helft van het aantal bedrijven dat producten verwerkt. De
bedrijven met verkoop aan huis zijn veelal bedrijven met groente en fruit. Een belangrijke
verklaring voor dit verschil is dat deze producten onverwerkt worden verkocht.
Tabel 7.2

Verwerking en verkoop streekproducten per productgroep (2003)
Productgroepen
Verkoop aan huis (totaal)

Aantal bedrijven
5.380

Kaas

706

Zuivel, anders dan kaas

345

Wijn

106

Fruit

1.039

Groenten

1.236

Aardappelen

1.816

Sierteeltproducten

1.032

Verkoop aan huis, overig

1.429

Verwerking eigen producten (totaal)

1.106
Kaas

389

Zuivel, anders dan kaas

200

Wijn

21

Producten uit groenten of fruit

186

Verwerking eigen producten, overig

477

Totaal
Bron: CBS

2

* Bedrijven kunnen meerdere producten verwerken of verkopen, daarom tellen de cijfers niet op.

2

www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/landbouw/cijfers/incidenteel/maatwerk/2007-verbrede-landbouw-maatwerk.htm

Verbreding gevraagd

73

Regionale verschillen
Uit de cijfers van het CBS blijken ook regionale verschillen te bestaan. Het aantal
bedrijven met verkoop aan huis is absoluut gezien het grootst in Noord-Brabant, Limburg
en Gelderland. Het totaal aantal agrarische bedrijven is het grootst in Noord-Brabant,
Gelderland en Overijssel. Limburg en Zeeland hebben relatief gezien veel bedrijven met
verkoop aan huis. Friesland en Overijssel hebben relatief gezien weinig bedrijven met
verkoop aan huis. Bij de verwerking van producten is Zuid-Holland opvallend. In deze
provincie zijn de meeste verwerkende bedrijven met een duidelijke nadruk op het maken
van kaas.
Huidig aanbod
De huidige omzet van boerderijverkoop (volgens de bovengenoemde definitie zonder
levering aan groothandels en samenwerkingsverbanden) is € 89 miljoen (tabel 7.3)
(Schoorlemmer et al., 2009).
Tabel 7.3

Omzetschatting boerderijverkoop (per jaar)
Aantal bedrijven

Omzet per bedrijf

Totale omzet

* 1.000 €

* miljoen €

Winkel groot

100

200

20

Winkel middel

500

80

40

Winkel klein

500

20

10

Langs de weg

500

4

2

Markt

250

20

5

Internet/(biologische)

100

35

3,5

900*

20

8

abonnementen
Levering aan
streekwinkels/horeca
Totaal

7.3

2.850

89

Vraagzijde in beeld
Aanpak
Om de marktpotenties van streekproducten in beeld te brengen is een aantal
benaderingswijzen mogelijk. Er kan bijvoorbeeld worden geredeneerd vanuit de
producten of productgroepen of vanuit de verschillende sectoren van de landbouw. In
deze studie beginnen we te redeneren vanuit verschillende afzetkanalen zoals ook
weergegeven in tabel 7.3. Per afzetkanaal zijn meestal 1 of 2 van de productmodellen
(boerderijproducten, boerengroepproducten en streeklijnproducten, zie ook paragraaf 7.1)
dominant: Op basis van deze product-markt-combinaties kan dan een inschatting worden
gemaakt van het aanwezige marktpotentieel.
Afzetkanalen en relevante product-markt-combinaties (PMC’s)
De segmentering van de markt op basis van afzetkanalen is gebaseerd op Stichting Agro
Keten Kennis (2005).

74

Verbreding gevraagd

Afzetkanalen

Omschrijving

Boerderijverkoop

Ruim 6% (5400 bedrijven) van de landbouwbedrijven in Nederland verkoopt producten aan
huis. Soms in een professionele winkelruimte, soms met alleen een bord of een kistje langs
de weg. Gemiddeld halen ze een omzet van € 11.000. Op bedrijven met een winkel ligt dit
hoger, met een gemiddelde van iets boven de € 40.000. Het succes van de
boerderijverkoop hangt vooral samen met de bereidheid te investeren in kennis en in de
kwaliteit van de producten en met de ligging van het bedrijf in het zicht van een drukke weg
(LEI, 2006). Boerderijverkoop wordt in deze studie uitgesplitst in verkoop aan huis en
boerderijwinkels. De eerste categorie zijn boeren met een bord in de tuin die eigen product
(boerderijproducten) verkopen. De groep boerderijwinkels is gedefinieerd als een meer
professionele winkel met een groter assortiment waar vaak ook producten worden verkocht
die niet op het bedrijf zelf worden geproduceerd (boerengroepproducten en
streeklijnproducten).

Supermarkten

Binnen het supermarkt kanaal kunnen twee segmenten worden onderscheiden: levering op
winkelniveau (boerderijproducten en boerengroepproducten) en levering via
distributiecentra (boerengroepproducten en streeklijnproducten).

Speciaalzaken

Speciaalzaken omvatten natuurvoedingswinkels (incl. reformzaken) en overige
speciaalzaken zoals delicatessenwinkels, bakkers, slagers, kaasspecialiteiten, etc. In
speciaalzaken kunnen alle drie productgroepen voorkomen.

Markten

Het afzetkanaal markten valt uiteen in reguliere weekmarkten en boerenmarkten,
streekmarkten en biologische markten. Op markten is potentieel voor alle producten. De
nadruk bij de boerenmarkten, streekmarkten en biologische markten zal liggen op
boerderijproducten en boerengroepproducten.

Out of home

Dit afzetkanaal bestaat uit de horeca en uit overige categorieën zoals catering van
zorginstellingen, scholen, etc. Voor de horeca zijn boerderijproducten en
boerengroepproducten het meest relevant terwijl bij de overige instellingen
boerengroepproducten en streeklijnproducten belangrijk zijn.

Webwinkels

Voor afzet via het internet zijn er mogelijkheden voor alle productgroepen.

Marktpotentieel
Op basis van de uitgevoerde analyse schatten we de potentiële vraag op € 1344-4323
miljoen (excl. weekmarkten). Dit zou een toename betekenen van een factor 3,7-11,9
betekenen ten opzichte van de huidige omzet (€ 364 miljoen). Het marktpotentieel is
overigens zeer beïnvloed door de schattingen van de potentie van supermarkten. Als
supermarkten buiten beschouwing wordt gelaten is de ontwikkeling van € 348 naar € 7051768 miljoen (factor 2,1-5,2). In onderstaande tabel is het marktpotentieel uitgesplitst
voor de verschillende onderscheiden afzetkanalen. Na de tabel volgt een toelichting per
afzet kanaal.

Verbreding gevraagd

75

Tabel 7.4

Vraagpotentie omzet streekproducten en korte ketens (x € miljoen/jaar)
Potentiële
omzet in streekproducten
en korte ketens
Boerderijverkoop

€ 102-162

Verkoop aan huis (bord in de tuin)

€2

Boerderijwinkels

€ 100-160

Supermarkten

€ 639-2.555

Speciaalzaken

€ 78 -309

Natuurvoedingswinkels (incl. reformzaken)

€ 7-26

Overige speciaalzaken (delicatessenwinkels,

€ 71-283

bakkers, slagers, kaasspecialiteiten, etc.)
Weekmarkten

€ 12
reguliere weekmarkten (beperkt)

Gelijk

boerenmarkten (voor biologische

€ 12

streekproducten)
Out of Home

€ 260-1.039
Horeca

€ 197-788

Catering

€ 32-126

Catering Zorg

€ 24-97

Catering Scholen

€ 4-14

Transportcatering

€ 3-14

Webwinkels

€ 30

Alternatief: Outlets

€ 50

Totaal

€ 1.171-4.157

a) zie ook tabel 7.3

Boerderijverkoop: verkoop aan huis (bord in de tuin)
Uit cijfers van het CBS (zie ook tabel 7.1) blijkt dat het aantal bedrijven met verkoop aan
huis daalt. Hiervoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen. Ten eerste is het aantal
agrarische bedrijven in totaal afgenomen. Het is aannemelijk dat daardoor het aantal
bedrijven met huisverkoop ook daalt. In het algemeen is het beeld dat het aantal bedrijven
met verkoop aan huis daalt wel juist. Ten tweede zijn er kanttekeningen te plaatsten bij de
juistheid van de cijfers. Door contributieheffing van door LTO is het bijvoorbeeld
mogelijk dat een aantal agrariërs niet opgeeft verkoop aan huis te hebben. (Daarbij wordt
verkoop aan huis door veel boeren niet gezien als verbreding. Bijvoorbeeld bijna elke
fruit- of aspergeteler heeft verkoop aan huis. Dit wordt gezien als normaal onderdeel van
de bedrijfsvoering).
Verbreding door verkoop aan huis wordt door de sector niet gezien als een tak met een
grote potentie voor de toekomst. In een positief scenario voorzien we dat verkoop via dit
kanaal stabiel zal blijven. In een negatief scenario zou het kunnen afnemen. De snelheid
waarmee dit zal gaan zal wellicht niet zo snel zijn als de cijfers in tabel 7.1 suggereren,
maar wel met bijvoorbeeld dezelfde snelheid als de terugloop in het aantal
boerenbedrijven (ongeveer 5% per jaar). Stimuleren van dit kanaal lijkt moeilijk te zijn en
initiatieven daartoe zijn wellicht niet rendabel vergeleken met de omvang.

76

Verbreding gevraagd

Boerderijverkoop: boerderijwinkels:
De verkoop van streekproducten in boerderijwinkels wordt gezien als één van de meest
doorontwikkelde en kansrijke afzetkanalen voor streekproducten (Bureau Bartels, 2008).
Deze visie is gebaseerd op de verschillende positieve ontwikkeling van regionale
samenwerkingsverbanden van boerenwinkels. Een voorbeeld hiervan is bijvoorbeeld het
concept landwinkels3.
Het aantal winkels is in tabel 7.3 geschat op 1100. Op de site van de stichting Vrienden
van het platteland4 zijn momenteel 1473 boerderijwinkels bekend. Wij gaan er vanuit dat
hiervan een deel gaat professionaliseren en op het niveau van een grote of middelgrote
winkel zou kunnen uitkomen door in de huidige winkels meer omzet te maken. Wij
verwachten dat een aantal middelgrote winkels groot zal worden en een aantal kleine
winkel middelgroot. Vanuit de verkoop langs de weg zullen wellicht een aantal kleine
winkels ontstaan waardoor dit aantal per saldo gelijk zal blijven. Wanneer het aantal grote
en middelgrote bedrijven verdubbelt en het aantal kleine winkels stabiel blijft verwachten
wij een groei van € 60 miljoen (Zie ook tabel 7.3). De onzekerheidsmarge hierbij is groot
(wij schatten 50%, wat een bandbreedte betekent van € 30-90 miljoen).
Stichting Agro Keten Kennis (2005) rapporteert over mogelijke streefdoelen van omzet in
streekproducten (in de enge zin) van 48 miljoen in 2010 en75 miljoen in 2015 bij een
gelijkblijvend aantal afzetkanalen. In het geval van de boerderijwinkels die wij hier
beschrijven gaat het om alle verkoop in boerderijwinkels inclusief streekproducten,
kwaliteitsproducten en onbewerkte versproducten.
Supermarkten
De schatting voor het potentieel dat supermarkten kunnen hebben in de verkoop van
streekproducten start bij het consumptiepatroon van de Nederlandse consument.
Potentieel is maximaal 10-40 % van de consumenten geïnteresseerd in streekproducten
(Interviews, Broekhuizen en Tacken, 2004). Nu is het niet mogelijk om alle producten die
deze consumenten kopen te produceren in de Nederlandse landbouw. Op basis van een
lijst met een uitgebreide indeling van de bestedingen van huishoudens (CBS5) is bepaald
welk gedeelte van de voedings- en genotsmiddelen potentieel mogelijkerwijs kan worden
geproduceerd als Nederlands streekproduct. Producten die uit het buitenland moeten
komen en producten die met een meer ingewikkelde fabricagemethode worden gemaakt
zijn niet meegenomen. Een schatting van het percentage van de producten die wel zouden
kunnen worden geproduceerd binnen de Nederlandse landbouw is 35% (Zie bijlage 2,
streekproducten). Uiteindelijk is dus de maximale potentiële markt voor streekproducten
dus 35% van 10-40% (samen 3,5-14%).
Bovenstaande schatting is een absolute bovengrens, want de geïnteresseerde consumenten
kopen niet alles wat mogelijk is als streekproduct vanwege knelpunten zoals
beschikbaarheid en prijs. De prijs is een belangrijke factor in de aankoopbeslissingen van
mensen. Streekproducten vaak iets duurder dan reguliere producten en over het algemeen
worden de duurdere producten minder goed verkocht. Ter vergelijking: voor de meeste
biologische producten wil 75-80% van de consumenten niet meer dan 5% meer betalen6.
3

www.landwinkel.nl
www.vriendenvanhetplatteland.nl/
5
statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=60047NED&D1=0&D2=2-133&D3=9,l&VW=T
6
www.postbank.nl/ing/pp/page/news/detail/0,2843,1859_645515828_810089352,00.html?linktype=int
4

Verbreding gevraagd

77

Voor producten die meer dan 5% duurder zijn valt dus een groot deel van de
consumenten af. Ook een gedeelte van de consumenten die wel geïnteresseerd zijn (1040%). Daarnaast zijn niet alle streekproducten het hele jaar rond leverbaar.
Wij schatten in dat door prijsverschillen en beschikbaarheid de keuze voor
streekproducten ongeveer halveert. In totaal is de schatting 50% van 35%van 10-40%.
Potentieel zou dus 1,75-7% van de omzet in supermarkten als streekproduct (incl.
kwaliteitsproductie en korte ketens) kunnen worden afgezet.
Speciaalzaken
De redenering voor speciaalzaken is grotendeel hetzelfde opgebouwd als voor
supermarkten. Als we uitgaan van interesse bij 10-40% van de mensen die ongeveer 35%
van de producten als Nederlands streekproduct kunnen verkrijgen bij een speciaalzaak
kan ongeveer 10-40% van 35% (3,5-14%) van de omzet van speciaalzaken streekproduct
zijn. In tegenstelling tot de supermarkten rekenen we in dit geval geen prijseffect. We
doen de aanname dat mensen die producten in speciaalzaken kopen hiervoor meer willen
betalen, waardoor dit effect achterwege blijft. Wederom gaat het in deze schatting om de
meest optimistische schatting (het maximum).
Markten
Reguliere markten worden in het algemeen niet gezien als een afzetkanaal met grote
potentie. De potentie is er in theorie wel aangezien er veel publiek komt en er minder
belang is van een constante aanvoer door het jaar heen.
Thematische boerenmarkten en streekmarkten zonder een regulier karakter hebben weinig
potentie volgens veel experts. Vanuit de producenten is er weinig animo om mee te
werken dit soort markten. Boeren hebben vaak ook een eigen winkeltje en de reguliere
bezigheden op het bedrijf. Bij belangenorganisaties is er geen actieve stimulatie meer van
boerenmarkten/streekmarkten. Daarbij komt dat veel van de incidentele markten weinig
afzet genereren. De motivatie om toch mee te doen in deze gevallen is voor imago en
promotie. Er zijn voorbeelden van boeren- en streekmarkten (al dan niet biologisch) die
wel werken, zoals de markt op zaterdag in Amsterdam (Noordermarkt), de streekmarkt in
Woerden en de Goudse boerenmarkt.
Wij schatten in dat voor markten de potentie gelijk is aan de huidige situatie.
Out of home
De potentiële markt voor streekproducten (brede zin) voor de horeca en catering schatten
we gelijk in als die bij de supermarkten: 1,75-7%. Er is een groep consumenten en
ondernemers die hierin is geïnteresseerd (de 10-40%), maar die potentie wordt beperkt
door beschikbaarheid en prijs. De interesse aan de kant van de horeca ondernemers is
zeker aanwezig: in een actieweek “de boer op de kaart” wil 100-150 van de 800
aangeschreven restaurants (13-19%) meedoen (inclusief horeca die al streekproducten op
de kaart heeft). De lijst van 800 restaurants had een landelijke dekking).
Webwinkels
De huidige omzet via webwinkels is tenminste € 5 miljoen en wellicht een veelvoud
daarvan. De vooruitzichten vanuit de sector zijn positief en voorzien een groei van 4050% per jaar. Uitgaande van 5 miljoen omzet in 2007 is er dus potentieel een markt van
tenminste € 30 miljoen over 5 jaar. Ter vergelijking: in Denemarken en Engeland zijn er
vergelijkbare systemen. In Denemarken is momenteel al een omzet van € 30 miljoen.

78

Verbreding gevraagd

Outlets
Eén van de alternatieven voor de gangbare afzetkanalen voor streekproducten,
kwaliteitsproductie en versproducten in een korte keten van de boerderij naar de
consument is een outlet. Wij schatten in dat er in de komende jaren mogelijk 5 winkels
met een omzet van 10 miljoen = 50 miljoen kunnen worden opgezet. Het omzetcijfer is
gebaseerd op het feit dat een gemiddelde supermarkt 4,35 miljoen omzet (Landbouw
economisch bericht, 2008). De outlets worden verondersteld groot te zijn en deels ook
een groothandelsfunctie te hebben en daarmee 10 miljoen omzet te kunnen halen.

7.4

Kansen en knelpunten
Boerderijverkoop (verkoop aan huis)
•
Het aantal boerenbedrijven zal verder dalen, wat de omzet via dit kanaal onder druk
zet. Om de omzet via dit kanaal gelijk te houden of te laten stijgen, moet het aantal
bedrijven met verkoop aan huis stijgen of te omzet per bedrijf.
•
Het vergroten van het aantal bedrijven met verkoop aan huis is geen voor de hand
liggende optie. Het is moeilijk om de doelgroep te bereiken en de bereidheid om
te beginnen met huisverkoop is laag volgens de overkoepelende organisaties. Het
lijkt dat de groep die huisverkoop zou willen doen (en waarvoor het potentie
heeft) dit ook wel doet. Daarbij zijn de opties voor belangenbehartiging en
stimuleringsmaatregelen voor de verkoop aan huis ook beperkt.
•
Het vergroten van de omzet per adres met verkoop aan huis lijkt ook geen
kansrijke optie. De producten worden aangeboden voor de min of meer toevallige
voorbijganger en wordt in veel gevallen niet zeer actief aangeprijsd door veel van
de ondernemers. De manier van werken is opportunistisch en gebaseerd op wat er
vanzelf langskomt. Er zijn geen duidelijke kansen voor vergroten omzet.
Boerderijverkoop (boerderijwinkels)
•
Zoals hierboven ook geschetst zijn er voor het vergroten van de omzet in
boerderijwinkels ook twee mogelijk heden: meer boerderijwinkels en/of meer
verkoop per boerderijwinkel. Het zal niet in alle gevallen gemakkelijk zijn om het
aantal boerenwinkels te laten toenemen. Het aantal agrarische bedrijven daalt en
daarmee ook het aantal mogelijke verkooppunten. Een belangrijke strategie zal zijn
om huidige boerderijwinkels te verbeteren en daarmee de omzet in de winkels te
vergroten. Het gaat dan om winkels die nu eigenlijk tussen huisverkoop en het
concept van een professionele winkel in liggen. Deze boerderijwinkels moeten
worden opgewaardeerd tot winkels die meer dan alleen het eigen product verkopen en
een groter assortiment verkopen.
•
Een goed voorbeeld van boerderijwinkels die een sterke professionalisering (en
organisatie) hebben zijn de Landwinkels. Landwinkel is ontstaan uit het
samengaan van een aantal individuele winkels en de regionale
samenwerkingsverbanden. Landwinkel wil de leefbaarheid van het platteland
vergroten.

Verbreding gevraagd

79

•
•
•
•
•

•

7

80

Dit door het aanbieden van een breed assortiment ambachtelijke boerderij- en
streekproducten; en het creëren van betrokkenheid van de burger bij het
landschap, de boerderij en haar producten. Momenteel zijn 75 boeren aangesloten
bij deze coöperatie.7
Professionalisering: Er is duidelijk behoefte aan professionalisering op het gebied van
o.a. assortiment, marketing/ bekendheid, hygiëne eisen.
Hoeveelheden: Het is lastig om de juiste hoeveelheid van een product te kunnen
leveren op het juiste tijdstip.
Distributie: In veel gevallen is distributie kleinschalig en daarom duur. Distributie
hangt samen met volume. Als je volume hebt is de distributie minder duur.
Innovatie: Het is belangrijk om de innovaties te stimuleren. Concepten worden snel
gekopieerd, dus succesvolle innovaties zullen zich uitspreiden.
Financieel: Om te groeien (en knelpunten te kunnen oplossen) is kapitaal nodig. De
regionale organisaties van boerenwinkels willen investeren in productontwikkeling,
concept ontwikkeling, kritische massa behalen door meer bedrijven binnen het
concept te betrekken en ontwikkeling van de distributie. Ook trainingen en
workshops voor boeren en verkopers, landwinkeleigenaren en verbetering van de
aansturing vanuit de organisatie worden gezien als nuttige investeringen voor de
ontwikkeling van de boerderijwinkels. De ondernemers investeren zelf, maar
daarnaast is er ook ondersteunend kapitaal (subsidie of leningen) nodig vanuit
bijvoorbeeld de Taskforce of LNV. Er zijn wel mogelijkheden, maar de ondernemers
krijgen vaak niet de vrijheid om het geld aan te wenden zoals ze zelf willen.
Daarnaast worden vaak prestatie eisen gesteld en wordt er pas vaak achteraf af
gerekend. Echter het ondernemen houdt een zeker risico in. Er is daarom geen
garantie op succes bij alle individuele projecten. Men wil ook kennis kunnen inkopen
zonder dat men afhankelijk is van de sturing daarbij van de subsidieverstrekker. De
subsidies moeten vooral ten goede komen aan de boeren om bijvoorbeeld te
investeren om te voldoen aan de hygiëne regels en andere kwaliteitseisen en aan de
productiecapaciteit.
Op het gebied van regelgeving zijn een aantal knelpunten te benoemen op het gebied
van vestiging en hygiëne.
•
Vestiging: Er zijn verschillende vestigingsproblemen. Incidenteel biedt de locale
middenstand weerstand vanwege concurrentie tussen boerenwinkels en de meer
traditionele supermarkten. Op het gebied van het vestigen van een winkel zijn er
per gemeente verschillende eisen. Doordat de boer de winkel heeft kan hij
overleven en daarvoor moet je moet een assortiment hebben. Hier wordt per
gemeente verschillend mee om gegaan. Hierdoor zijn de kansen en
mogelijkheden niet altijd duidelijk en niet gelijk in alle gemeenten. De
boerderijwinkel biedt juist ook een grote kans voor plattelandsontwikkeling. De
boerderijwinkels kunnen wellicht de functie van buurtwinkel overnemen, want in
veel gevallen overleven de buurtwinkels niet. Regelgeving zou hier op kunnen
inspelen.
•
Als de verkoop en productie worden gescheiden moeten de producten aan de
eisen van de verkopende partijen voldoen (groothandels, supermarkten), zoals
HACCP en ISO certificering. Voedselveiligheid is erg belangrijk, maar soms nog
lastig voor de ondernemers. Hierin moet worden geprofessionaliseerd.
www.landwinkel.nl

Verbreding gevraagd

•

•

De regelgeving in de kaasproductie is een specifiek probleem: Het bemonsteren
van de melk bij boerenkaasproducenten (rauwmelkse kaas) is strengeer dan EU.
Dit wordt door de boeren als een knelpunt gezien.
Concept
•
Conceptuitbreiding: De boerderijwinkels die zich in de buurt van steden bevinden
kunnen fungeren als poorten naar de stad. De winkels zouden in deze gevallen
verder kunnen verbreden. Bijvoorbeeld met meer boerderijbeleving.
•
Er zijn op bedrijfs- en regionaal niveau duidelijk synergievoordelen in het
combineren van streekproducten met recreatie en toerisme. De toeristische en
recreatieve sector is een groeisector in de Nederlandse economie.
Streekproducten kunnen hier bij aansluiten en de aantrekkelijkheid van een regio
vergroten (Janzen en De Vlieger, 1999). Kleinschalige agrotoerisme bij de boer,
maar ook dagrecreatie lenen zich goed om te combineren met de (huis-) verkoop
van (streek-) producten. De streekproducten zorgen voor herbelevingswaarde
voor de toerist. Hierbij is regiospecificiteit belangrijker dan bij locale klanten. Er
zijn verschillende voorbeelden van de combinatie streekproducten en recreatie en
toerisme zoals fietstochten langs verschillende bedrijven in combinatie met
rondleidingen en uitleg over het bedrijf, of bijvoorbeeld boerengolf in combinatie
met een maaltijd op het bedrijf en een winkel.
•
De combinaties van de verkoop van streekproducten met educatie en met zorg
liggen minder voor de hand, maar zijn zeker niet uitgesloten.
•
Als laatste kan worden genoemd dat er meerdere indirecte effecten voor de regio
voort kunnen vloeien uit de streekproducten, bijvoorbeeld op het gebied van
regiomarketing.

Supermarkten
•
Het locaal geproduceerde product past niet bij de systematiek waarop de
supermarkten georganiseerd zijn. In de supermarkten bepalen de grote
retailorganisaties wat er in de schappen ligt en deze hebben daarmee veel macht. In
de supermarktbranche wordt alles bepaald door zes inkooporganisaties en het is
moeilijk daar tussen te komen en de schappenlogica van de supermarktconcepten te
doorbreken en geïntroduceerd te raken in het supermarkt systeem. De uitgangspunten
van de supermarkten heel anders dan die van producenten van streekproducten en
kwaliteitsproducten. Er zijn wel productgroepen die op een ander marktsegment
inspelen (bijvoorbeeld AH excellent), maar ook daar zijn de uitgangspunten toch
wezenlijk verschillend in vergelijking met streek- en kwaliteitsproducten. Daarnaast
wordt de meeste marge in Nederlandse supermarkten gemaakt op de versproducten.
Het is moeilijk dit te doorbreken door de supermarkten minder marge te laten maken
op versproducten en meer van de toegevoegde waarde bij de boer terecht te laten
komen.
•
Bovenstaand knelpunt is een belangrijke reden dat streekproducten slechts moeilijk
hun weg vinden in de supermarkt. Echter, er zijn ook voorbeelden van concepten
waarbij het wel is gelukt om een plaats te verwerven in het supermarktschap.
Hieronder zijn een aantal voorbeelden gegeven.
•
Het concept GIJS in supermarktketen PLUS: Het bedrijf Streekselecties heeft
onlangs producten van het nieuwe streekmerk Gijs landelijk in de markt gezet bij
de Plus supermarkten.

Verbreding gevraagd

81

•

•

8
9

82

Het gaat om 46 authentieke, lokale producten, waaronder vleeswaren, ijs,
(seizoens)groente en –fruit, vruchtensap, jam, (geiten)kaas en zuivel. Het concept
van GIJS wil aansluiten bij het normale boodschappenlijstje van consumenten en
zoekt daarmee niet het segment voor geschenken of andere nichemarkten. De
logistiek van wordt grotendeels zelf verzorgd.
•
Volwaard Kip in de Jumbo Supermarkten: Als een van de weinige supermarkten
verkoopt Jumbo de diervriendelijke kip van Volwaard. Dit product is smakelijk
én verantwoord. Bij deze Volwaard pluimveehouders staat het welzijn van de kip
voorop: de dieren hebben een goed leven met veel rust om te groeien, veel
leefruimte en een meergranendieet. Vanaf medio 2008 draagt de Volwaard kip
het Jumbo Bewust label8. Ontwikkelingen zoals deze kunnen goed als voorbeeld
dienen waarop streekproducten in supermarkten een plek kunnen veroveren.
•
Regionale merken in Oostenrijk bij de SPAR
In Duitsland en Oostenrijk zijn retailmerken zoals Unser Land en Ländle heel
goed neergezet vanuit de insteek van economische onafhankelijkheid, het
vertrouwen en de trots voor de regionale economie. Unser land is begonnen
vanuit de gedachte de samenleving de kans bieden zijn eigen omgeving vorm te
geven, door het aanbieden van regionale duurzame producten. Ländle vermarkt
producten uit Vorarlberg met als doel het locale product bekender maken, hogere
kwaliteit te leveren en de toegevoegde waarde verhogen.9
Marketing: Bij de afzet in de supermarkten is marketing van groot belang. Als je de
producten positioneert in het luxe segment kan verkoop in de supermarkt juist het
bijzondere van het streekproduct afhalen. Als de producten worden gepositioneerd als
gangbare, dagelijkse producten met vergelijkbare prijzen hoeft er wellicht geen
probleem te zijn. De vraag is dan of de producten kunnen concurreren op het gebied
van de prijs. Het is in alle gevallen belangrijk om de meerwaarde van het
streekproduct goed over het voetlicht te krijgen. Positionering en marketing zijn
hierbij van groot belang. Dit is kostbaar en tijdrovend want het duurt relatief lang om
de consument te bereiken met de juiste verhalen.
Onbekendheid met het product is een knelpunt dat ook in de sfeer van marketing kan
worden opgelost. Eén van de oplossingen is om mensen echt te laten proeven. Dit
wordt gezien als een belangrijke manier om mensen over te halen streekproducten te
laten kopen. Om dit goed over het voetlicht te krijgen zal duidelijk moeten worden
gecommuniceerd over smaak en kwaliteit. Wanneer de meerwaarde van het product
duidelijk is maken de streekproducten een grotere kans. In veel gevallen hoeft een
kwaliteitsproduct niet eens duurder te zijn dan een regulier product, maar de grote
spelers hebben over het algemeen betere marketing. Er lijkt over het algemeen
minder interesse te zijn waar het product vandaan komt. Regio’s zijn in de
Nederlandse context ook relatief klein. Waarden zoals smaak en puurheid lijken
belangrijker te zijn.

www.jumbosupermarkten.nl
www.unserland.info; www.laendle.at

Verbreding gevraagd

•

•

•

•

•

•

10

Prijselasticiteit: De prijs is een belangrijke factor in de aankoopbeslissingen van
mensen. Over het algemeen worden de duurdere producten minder verkocht. Ter
vergelijking: voor de meeste biologische producten wil 75-80% van de consumenten
niet meer dan 5% meer betalen10.
Leveren op reguliere basis aan supermarkten een probleem vanwege de grote
hoeveelheden die supermarktketens willen hebben. Dit is in veel gevallen niet door
één bedrijf te produceren. Een alternatief hiervoor is om gebruik te maken van kleine
verwerkers waar meerdere boeren (bijvoorbeeld in coöperatie) een eindproduct
maken, zodat de volumes groter worden. Hierbij moet wel de filosofie van een
kwaliteits-/streekproduct gewaarborgd blijven.
Levering op aan individuele winkels lijkt ook geen optie omdat de meeste
supermarkten zijn aangesloten bij een keten die niet toestaat dat er (veel) via andere
dag hun reguliere kanaal wordt verkocht in de winkel. Dit soort levering via de
achterdeur is alleen op kleine schaal mogelijk in de directe omgeving. Het is het
meest voor de hand liggend dat de distributie via het distributiecentrum zal gebeuren.
Hier ligt de grootste potentie.
Levering via distributiecentrum: De logistiek die samenhangt met levering via een
distributiecentrum (DC) past niet geheel bij de kleinschalige productie bij boeren. Er
moeten logistiek systemen worden opgezet waarbij producten bij verschillende
boeren worden opgehaald en vervolgens naar een distributiecentrum worden
gebracht. Eén oplossing hierbij is om een tussenstation (een DC voor
streekproducten) te gebruiken waarbij alle streekproducten worden verzameld en dan
vervolgens in de juiste hoeveelheden van elk product, met een volle wagen, naar het
distributiecentrum van de supermarkt wordt gebracht. Je rijdt naar het DC om je
producten te leveren en je rijdt via de boeren weer terug. De keten is dan als volgt:
Van boer naar het DC van de streekproductorganisatie, daarna naar het DC van de
supermarktorganisatie en vervolgens naar de supermarkt.
De concepten die momenteel in de markt worden gezet moeten zich de komende tijd
waarmaken richting de klant en richting de supermarkten. Er bestaat een kans dat de
supermarkten de concepten alleen uitproberen. Bij succes zullen ze wellicht de
concepten proberen over te nemen en de grootste marge eruit proberen te halen. Als
het geen succes is zullen de producten weer uit de schappen verdwijnen. Richting de
klant moeten de claims die bij het product worden verteld worden waargemaakt. Dit
hangt samen met de marketing. In Nederland zijn regio’s klein. Je moet wel
voldoende productie hebben om de supermarktketens te kunnen beleveren. Als je
producten uit het buitenland moet halen om aan de vraag te voldoen kan je in de
problemen komen met het verhaal dat je verteld bij het product. Geloofwaardigheid
en logica is belangrijk.
Consumentenvoorkeuren: Een belangrijke aanname in de bepaling van de
marktpotentie is het consumentengedrag. Het is dus belangrijk te weten wat de
ontwikkelingen van de afgelopen jaren zijn wat er potentieel nog mogelijk is gezien
de ontwikkelingen in het consumptiepatroon. Trends onder consumenten zijn op dit
moment: “gezond, gemak, genieten en gevarieerd”.
Redenen voor deze ontwikkeling zijn o.a.: vergrijzing, hoger opleidingsniveau,
kleinere huishoudens/individualisering, groei allochtone bevolking. De vraag naar
www.postbank.nl/ing/pp/page/news/detail/0,2843,1859_645515828_810089352,00.html?linktype=int)

Verbreding gevraagd

83

duurzaam geproduceerde producten stijgt. (Broekhuizen en Tacken, 2004).
Voorbeelden van winkels die speciaal zijn opgezet om streekproducten te verkopen
en die inspelen op deze trends zijn bijvoorbeeld Marqt en Landwinkel. Tot nu toe
gebruiken we in deze studie een ruime marge van 10-40% van de consumenten. We
bevelen aan om hier gericht onderzoek naar te doen.
Speciaalzaken
•
De belevering van de speciaalzaken gaat ook via groothandelaren. Hierbij spelen dus
dezelfde problemen als bij de supermarkten. Groentewinkels kunnen wellicht wel een
optie zijn om via korte ketens aan te leveren. Zij werken met versproducten en zijn
minder gebonden aan de groothandel. Groentespeciaalzaken zouden deals met
tuinders kunnen sluiten.
•
Speciaalzaken kunnen een afleverpunt zijn voor boeren, webwinkels,etc. Hierin zit
mogelijk een kans om de markt voor korte ketens en streekproducten te vergroten.
Markten
•
In het geval van de reguliere markten is het vooral moeilijk om een plaats op de
markt te veroveren. Veelal staat de verdeling van plaatsen grotendeels vast en is er
hevige concurrentie om de plaatsen die wel beschikbaar zijn.
•
Boeren zelf vragen om te verkopen op weekmarkten is niet erg succesvol. Boeren
hebben vaak ook een eigen winkeltje of eigen bezigheden. Hierdoor is het animo om
mee te doen aan andere verkoopactiviteiten gering. Boeren zijn voor markten relatief
veel tijd kwijt in vergelijking met de opbrengsten. De omzet op incidentele markten is
laag.
•
Het aantal markten loopt naar beneden. Het organiseren van een markt is lastig qua
regelgeving. Er zijn belemmeringen zijn voor vergunningen voor weekmarkten.
•
Zoals eerder aangegeven zijn er voorbeelden van boeren- en streekmarkten (al dan
niet biologisch) die wel werken, zoals de markt op zaterdag in Amsterdam
(Noordermarkt), de streekmarkt in Woerden en de Goudse boerenmarkt. Een
belangrijk kenmerk van deze markten is dat ze regelmatig worden gehouden (meestal
wekelijks) en in grotere steden en kernen worden gehouden. Hierdoor is er voldoende
potentiële vraag en de consument kan er rekening mee houden.
Out of home
•
Het stimuleren van de horeca biedt kansen. Er is volgens experts ruimte voor meer
afzet in de horeca. Voorbeelden die dit illustreren zijn bijvoorbeeld wijnen, het
kloostervarken, etc. Duurdere restaurants die streekproducten aanbieden gebruiken dit
in hun marketing. In de actieweek “de boer op de kaart” deden 100-150 van de 800
benaderde horecabedrijven mee.
•
De levering aan de horeca gaat deels via directe verkoop. Hierbij zijn informele
contacten zijn belangrijk. De distributie (en verkoopkanalen) is hierbij wel een
probleem, want de boer moet zelf naar de horecaondernemer. Er is behoefte aan
initiatieven waar je kunt bestellen, zoals groothandels, webwinkel kunnen of
intermediairs. Daar zit de grote groei.
•
Horeca wordt in sommige gevallen gezien als een lastige partner omdat levering en
betaling vaak ver uit elkaar liggen. Met recreatieondernemers worden minder
problemen ondervonden.

84

Verbreding gevraagd

•

Naast de horeca zijn er tal van andere locaties waar gegeten wordt. Deze markten
bieden kansen voor nieuwe afzetkanalen voor streekproducten en korte ketens.
Voorbeelden hiervan zijn:
•
Toeristische markt (bijvoorbeeld bij VVV’s, hotels, welkomstdrankje in de
horeca).
•
Zorginstellingen. Ter illustratie: Er is een initiatief in 100 vestigingen van
zorginstellingen onder de naam “een mooie maaltijd”. De drijvende kracht
hierachter is dat verzekeraars willen dat de mensen gezond eten.
•
Scholen (bijvoorbeeld het initiatief “de week van de smaak”)
•
Cateraars van scholen en bedrijven.
•
Bezorgservice van maaltijden op het platteland.

Webwinkels
•
Professionalisering: Om te kunnen groeien, moet er worden geprofessionaliseerd op
het gebied van o.a. assortiment, marketing/ bekendheid, hygiëne eisen.
•
Distributie: Omdat de volumes momenteel nog niet groot zijn is het aandeel
distributiekosten op de totale kosten relatief groot.
•
Webwinkels zijn (nog) niet echt geschikt voor dagelijkse boodschappen.
•
Webwinkels zijn in opkomst. Momenteel zijn er zelfstandige boerenwinkels die ook
via internet verkopen (bijvoorbeeld wijn), maar er is op het gebied van webwinkels
ook een trend van organisatie zoals dat ook bij de boerderijwinkels gebeurt.
Voorbeelden hiervan zijn “van eigen erf”11 en boerenbox12. Het voordeel van
organisatie is dat er kan worden gewerkt met een systeem van distributiecentra,
waardoor er een groter assortiment op een logistiek efficiënte manier kan worden
aangeboden. Een organisatie heeft tevens voordelen voor boeren op het gebied van
ICT. Afzet via een webwinkel bij uitstek een mogelijkheid voor een korte keten
waardoor de boer een goede prijs krijgt voor zijn producten. De boer wordt
distributeur en werkt zichzelf op in de keten.
Outlet
Eén van de alternatieven voor de gangbare afzetkanalen voor streekproducten,
kwaliteitsproductie en versproducten in een korte keten van de boerderij naar de
consument is een outlet. Deze optie wordt door deskundigen in de sector opvallend vaak
genoemd als een goed alternatief om de gangbare kanalen met hun vaste patronen te
kunnen omzeilen. Er zijn hiervan enkele voorbeelden in bijvoorbeeld Frankrijk. In
Frankrijk is dit in de jaren 60 ontstaat als kleine winkeltjes voor o.a. rijp fruit dat de
supermarkt niet wilde afnemen. Dit concept is inmiddels uitgegroeid tot een keten van
160 winkels.
Het idee voor Nederland is om een soort overdekte markt te creëren waar (vers)
producten via een korte keten kunnen worden verkocht. Het wordt aanbod gestuurd,
waardoor op elke tijd van het jaar het aanbod anders zal zijn. Deze activiteiten kunnen
worden gecombineerd met toeristische reclame voor de regio.

11
12

www.vaneigenerf.nl
www.boerenbox.nl/

Verbreding gevraagd

85

Als mogelijke opties voor een outlet worden genoemd: locatie bij Roermond (is al een
plek waar bijvoorbeeld veel Duitsers komen winkelen), Floriade terrein in Venlo,
Maasmechelen, Batavia stad, of in combinatie met of nabij tuincentra, bouwmarkten en
groothandels.
Of een outlet kan worden gerealiseerd is overigens maar de vraag. Knelpunten hierbij
zijn: hoe krijg je dit onbekende concept van de grond en wie kan en wil leveren

7.5

Naar oplossingen
Een belangrijke vraag is uiteraard hoe aan de gestelde randvoorwaarden kan worden
voldaan, welke oplossingen denkbaar zijn voor de gesignaleerde knelpunten en hoe de
kansen kunnen worden benut. Er zijn een aantal oplossingen te benoemen die in
algemene zin voor alle afzetkanalen gelden en een aantal meer specifieke oplossingen.
Deze worden hieronder puntsgewijs samengevat.
Algemeen
•
Distributie is erg belangrijk. Een distributiecentrum speciaal voor deze productgroep
zou alle afzetkanalen kunnen bedienen. Het vormt de spil van de afzet, het kan betere
betrouwbaarheid en diversiteit garanderen. Tevens kan een distributiecentrum
voldoende volume verwerken zodat de logistiek rendabel wordt.
•
Marketing voor de productgroep in het algemeen. Er zijn veel marketing gerelateerde
aspecten die kunnen worden opgepakt.
•
Professionalisering en kennis ontwikkeling
•
Regelgeving die kansen creëert en duidelijke regels aangeeft voor boeren om te
ondernemen.
Per distributiekanaal
•
Boerderijverkoop: Boerderijwinkels hebben duidelijk potentie. Oplossingen liggen er
in drie richtingen:
•
Professionalisering van de productie, distributie en winkels
•
Verhelpen van juridische obstakels (o.a. vestiging en hygiëne)
•
Conceptuitbreiding
•
Supermarkten
•
Het doorbreken of omzeilen van de macht supermarkten en hun DC’s.
•
Om een plaatst te verwerven in het supermarktschap zal moeten worden gewerkt
aan marketing, beschikbaarheid van de juiste hoeveelheden product en de
distributie.
•
Speciaalzaken
•
Groentezaken zijn de beste mogelijkheid voor korte ketens
•
Speciaalzaken kunnen een mooi afleverpunt vormen voor boxen met
streekproducten, verspakketten en pakketten van webwinkels
•
Weekmarkten
•
Er lijken weinig kansen te zijn om via markten de verkoop van streek- en
kwaliteitsproducten te vergroten

86

Verbreding gevraagd

•

•
•

Out of Home
•
In de horeca zijn volop kansen door de meerwaarde te bedrukken die de
producten voor de horecaondernemers kunnen hebben. Er lijkt een behoefte te
bestaan aan een distributiecentrum/verkoopkanaal die de horeca kan bedienen
•
Er zijn enorm veel mogelijkheden waar mensen eten (zorginstellingen, kantines,
cateraars) die momenteel nog niet of nauwelijks worden benut
Webwinkels
•
Webwinkels zijn gebaat bij goede logistiek (bijvoorbeeld afleverpunten)
Outlet
•
Het opzetten van outlet winkels voor versproducten wordt gezien als een grote
kans. Er zijn een aantal grote knelpunten te overwinnen.

Verbreding gevraagd

87

88

Verbreding gevraagd

8 Slotbeschouwing

Huidige marktomvang en potentieel
Huidige omzet en marktpotentieel
In deze studie is het marktpotentieel voor verbrede landbouwactiviteiten in beeld
gebracht. In aansluiting op de afbakening van de Taskforce hebben wij in deze studie
alleen gekeken naar de volgende verbredingsactiviteiten: landbouw en zorg, agrarische
kinderopvang, recreatie bij de boer, educatie en productie en verkoop van streekproducten
De totale omzet die op dit moment met genoemde activiteiten wordt gegenereerd schatten
wij in op circa € 232 miljoen (De totale omzet die ondernemers genereren met verbrede
activiteiten wordt voor 2007 geraamd op circa € 322 miljoen, waarvan € 90 betrekking
heeft op agrarisch natuurbeheer (Schoorlemmer et al., 2009)). Indien we kijken naar de
verdere ontwikkelingsmogelijkheden voor verbredingsactiviteiten dan is sprake van een
fors marktpotentieel Op basis van de uitgevoerde analyse schatten wij dit potentieel op €
1,5 tot maximaal € 4,5 miljard. Dit potentieel wordt overigens in belangrijke mate
beïnvloed door de schattingen voor streekeigen producten. Vooral de mogelijke afzet via
supermarkten en via out of home (o.a. horeca en catering) is in potentie (zeer hoog).
Omgevingsfactoren van invloed op potentieel
De mate waarin dit potentieel kan worden benut hangt van verschillende factoren af.
Daarbij kan een onderscheid worden aangebracht in omgevingsfactoren waarop eigenlijk
nauwelijks of maar in beperkte mate invloed kan worden uitgeoefend, factoren die spelen
op het niveau van de sector als geheel en allerlei bedrijfsinterne factoren.
Een belangrijke omgevingsfactor is uiteraard hoe de markt zich uiteindelijke zal
ontwikkelen en hoe de concurrentie daarop inspeelt. Op korte termijn speelt de
economische conjunctuur uiteraard een belangrijke rol, maar op langere termijn gaat het
vooral om zaken zoals demografische ontwikkelingen en veranderingen in het gedrag en
de preferenties van de consument. Daarnaast spelen allerlei zaken onder andere op het
gebied van wet- en regelgeving.
Vanuit het aanbod geredeneerd speelt uiteraard ook de ontwikkelingen in de landbouw
een belangrijke rol. Vanwege de verdergaande schaalvergroting zal het aantal bedrijven
met landbouw als reguliere tak verder afnemen. Voor bedrijven die niet gericht zijn op
schaalvergroting of waarvoor schaalvergroting geen reële optie is (bijvoorbeeld vanwege
ruimtelijke beperkingen) zijn (de verdere ontwikkeling van) verbrede activiteiten een
strategie om op termijn te kunnen blijven voortbestaan. Overigens is het ook mogelijk om
zowel aan verbreding te doen als de reguliere tak uit te breiden.

Verbreding gevraagd

89

Tenslotte zijn er ook allerlei randvoorwaarden op het niveau van individuele bedrijven
(denk bijvoorbeeld aan de beschikbaarheid van afdoende en geschikte accommodaties,
expertise, etc.) waaraan moet worden voldaan om het aanwezige potentieel ook
daadwerkelijk te kunnen benutten.

Kansen en knelpunten
De mate waarin dit potentieel kan worden benut hangt van verschillende factoren af.
Daarbij zijn allerlei kansen en knelpunten te benoemen waardoor het aanwezige
potentieel op dit moment niet of in onvoldoende mate wordt benut. In de hoofdstekst zijn
deze kansen en knelpunten bij de uitwerking van de verschillende deelsegmenten
uitgebreid benoemd. Hier beperken we ons tot een aantal hoofdzaken
Marktvolume en omgevingsfactoren
Het aanwezige marktpotentieel wordt allereerst beïnvloed door allerlei
omgevingsfactoren waarop eigenlijk nauwelijks of maar in beperkte mate invloed kan
worden uitgeoefend. Een belangrijke omgevingsfactor is uiteraard hoe de markt zich
uiteindelijk zal ontwikkelen en hoe de concurrentie daarop inspeelt. Op korte termijn
speelt de economische conjunctuur uiteraard een belangrijke rol, maar op langere termijn
gaat het vooral om zaken zoals demografische ontwikkelingen en veranderingen in het
gedrag en de preferenties van de consument. Daarnaast spelen allerlei zaken onder andere
op het gebied van wet- en regelgeving.
Toegankelijkheid markt
De mate waarin landbouwbedrijven met verbrede activiteiten ook daadwerkelijk kunnen
profiteren van het aanwezige marktpotentieel hangt onder ander af van de mate van
ontsluiting en toegankelijkheid van die markt. Zo zal voor bepaalde typen activiteiten om
verschillende reden sprake zijn van een relatief hoge toetredingsdrempel. In relatie tot de
afzet van streekeigen producten is het bijvoorbeeld van belang dat de retail uiteindelijk
zelf bepaald wat er in de schappen komt te liggen. Daarbij wordt alles in de
supermarktbranche bepaald door 6 inkooporganisaties en het is moeilijk om daar tussen te
komen. In de zorgsector stelt de financiering eisen aan de mate waarin potentiële cliënten
gebruik kunnen maken van het aanbod van zorgboerderijen. Naar de toekomst zorgt de
wijziging in de AWBZ voor allerlei onzekerheden.
Ook in fysieke zin hoeven aanbod en vraag niet altijd op elkaar hoeven aan te sluiten.
Denk in dit geval bijvoorbeeld aan agrarische kinderopvang waarbij bereikbaarheid en
nabijheid van de markt (gezinnen met kinderen) cruciaal is. Vanuit de consument
geredeneerd speelt ook de bekendheid met het aanbod van verbrede activiteiten een rol.
Bedrijven met verbrede activiteiten moeten uiteraard zichtbaar zijn in de markt.
Omgekeerd dienen agrarische bedrijven aanwezige kansen ook te signaleren en daarop in
te spelen.

90

Verbreding gevraagd

Wet- en regelgeving
Om verbrede activiteiten te kunnen opstarten krijgt een bedrijf doorgaans te maken met
allerlei wet- en regelgeving. Denk in dit geval bijvoorbeeld aan het ruimtelijke
ordeningsbeleid, het milieubeleid en allerlei eisen ten aanzien van opleiding, hygiëne etc.
Indien potentiële nieuwe toetreders hieraan niet kunnen voldoen wordt het aanwezige
potentieel uiteraard niet benut. Een belangrijk punt is bovendien de financieringswijze.
Dit geldt vooral in relatie tot de zorgboerderijen. Vanuit de (zorg)consument geredeneerd
kan een zorgboerderij weliswaar in een behoefte voorzien, maar de financier bepaald
uiteindelijk of deze vraag ook daadwerkelijk kan worden geëffectueerd.
Bedrijfsinterne factoren
Agrarische ondernemers moeten uiteraard ook bereid zijn om het aanwezige potentieel
ook daadwerkelijk te benutten. Dit vraagt om het maken van keuzen en
de aanpassing van een op de vraag toegesneden bedrijfsvoering. Om deze omslag te
maken dient een ondernemer te beschikken over voldoende kapitaal en
investeringsmogelijkheden. Daarnaast telt ook het aspect van professionaliteit (kennis en
kunde, organisatiegraad) en stellen bepaalde verbredingsactiviteiten ook specifieke
opleidingseisen. In meer algemeen zin telt ook de bereikbaarheid van het bedrijf en de
ligging. Een bedrijf dat te ver af ligt van de markt (denk bijvoorbeeld aan agrarische
kinderopvang) zal minder goed op de vraag kunnen inspelen. De mate waarin hiervan
sprake is zal van activiteit tot activiteit verschillen.

Naar oplossingen
Voor het opheffen van de gesignaleerde knelpunten en het kunnen benutten van de
aanwezige kansen zijn uiteenlopende oplossingen denkbaar waardoor nieuwe initiatieven
kunnen ontstaan en ontwikkelingen worden versneld.
Promotie en marktbewerking
De verdere ontwikkeling van verbrede landbouwactiviteiten vraagt om een intensivering
van promotieactiviteiten en (gerichte) marktbewerking. Omdat individuele bedrijven vaak
beperkt van omvang zijn is promotie en marktbewerking voor een individuele
ondernemer vaak lastig. Het gezamenlijk opzetten van promotie en marktbewerking (via
een koepelorganisatie of een samenwerkingsverband tussen bedrijven) kan dan een
middel zijn om toch voldoende marktkracht en omvang te ontwikkelen.
Professionalisering, kennis en kunde
Voor het ontplooien van verbredingsactiviteiten dient een agrarische ondernemer over
voldoende kennis en kunde te beschikken. In sommige verbredingsactiviteiten worden
bepaalde eisen gesteld, maar ook wanneer die niet worden gesteld kan een investering in
opleiding een grote bijdrage leveren aan de professionalisering van de bedrijven. Een
andere professionaliseringsslag ligt op het gebied van het aanbod. In alle
verbredingsactiviteiten is het van belang te kijken naar wat er werkelijk wordt gevraagd
vanuit de markt. In het verleden zijn de verbredingsactiviteiten in veel gevallen begonnen
met het aanbieden van een product of dienst die de ondernemers kon of wilde leveren.

Verbreding gevraagd

91

Logistiek en schaal
Verbredingsactiviteiten op de boerderij kenmerken zich vaak door kleinschaligheid.
Daarnaast vinden de activiteiten plaats op het platteland, dat uiteraard minder dicht
bevolkt is. In veel gevallen is logistiek hierdoor een belangrijke kostenpost. Of het nu
gaat om bereikbaarheid voor mensen (bijvoorbeeld in de zorg en kinderopvang) of de
volumes (bijvoorbeeld bij streekproducten). Voor alle verbredingsactiviteiten is het
belangrijk om de logistiek efficiënter te laten verlopen. Eén van de mogelijkheden is het
vergroten van de schaal door samenwerking en het opzetten van slimme logistieke- en
distributiesystemen waarbij meerdere ondernemers zijn aangesloten.
Stroomlijnen regelgeving
Verbredingsactiviteiten op de boerderij vormen alternatieven voor activiteiten die ook via
reguliere kanalen worden uitgevoerd. De combinatie van deze activiteiten met een
boerenbedrijf zorgen voor een speciale situatie. De activiteiten vinden plaats op het
platteland, zijn vaak kleinschalig en vinden plaats naast een agrarische (hoofd) activiteit.
Deze speciale situatie vraagt om toegesneden wet- en regelgeving op het gebied van (o.a.)
vestiging en ruimtelijke ordening, eisen aan de huisvesting, hygiëne en opleiding. Het is
van groot belang dat er a) duidelijke wet- en regelgeving komt die b) aansluit bij de
speciale omstandigheden van de verbrede boeren bedrijven. Hierdoor kunnen de kansen
die er zijn ten volle worden benut door de ondernemers.
Organisatie
De rode draad in alle vier de genoemde oplossingen is organisatie. Het is van groot
belang dat koepelorganisaties, coöperaties en locale initiatieven worden ontplooid en
verbeterd zodat de potentie die verbrede landbouw heeft om een substantieel deel van het
inkomen van de ondernemers te verzorgen ten volle wordt benut.

Realisatie van het potentieel
Landbouw en zorg
Het aantal zorgboerderijen is in de afgelopen jaren met ongeveer 70-80 bedrijven per jaar
toegenomen. Als de jaarlijkse toename in het zelfde tempo doorgaat wordt het potentieel
in 20 jaar bereikt. Om het potentieel te halen moeten wel de kansen worden benut en alle
knelpunten worden opgelost. Indien dit niet gebeurt zal de groei kunnen verminderen (of
kunnen stoppen) en wordt het potentieel niet gehaald. Wanneer de knelpunten snel
worden opgelost kan de groei sneller verlopen dan het huidige tempo. In dat geval
verwachten we dat het potentieel met een lineaire groei in 10 jaar (middellange termijn)
zou kunnen worden bereikt.
Agrarische kinderopvang
Voor agrarische kinderopvang lijkt het relatief gemakkelijk om de potentie te halen
wanneer de knelpunten zijn opgelost. In dat geval verwachten we dat de potentie op korte
termijn (bijvoorbeeld 5 jaar) kan worden gehaald.

92

Verbreding gevraagd

Recreatie bij de boer
Recreatie bij de boer is een segment dat al behoorlijk is ontwikkeld. Het potentieel om dit
te vergroten is geschat op zo’n 30%. De oplossingsrichtingen die worden aangedragen
liggen relatief dicht bij de huidige activiteiten en kunnen via bestaande kanalen worden
geïmplementeerd. Wij verwachten dat voor deze sector het potentieel op korte termijn
(rond 5 jaar) kan worden bereikt.
Educatie
Voor educatie lijkt het relatief gemakkelijk om de potentie te halen wanneer de
knelpunten zijn opgelost. Het gaat dan voornamelijk om de manier van financiering
binnen het financieringssysteem van de scholen. Wanneer de knelpunten op korte termijn
verholpen zijn kan het potentieel wellicht in 5 jaar worden gerealiseerd.
Streekproducten en korte ketens
Voor streekproducten zijn zowel de knelpunten als het potentieel en de kansen groot en
daardoor is het potentieel ver weg. Er moeten o.a. nieuwe samenwerkingsverbanden,
logistieke oplossingen en een verandering van de markt worden bewerkstelligd wil het
potentieel gehaald kunnen worden. We verwachten daarom dat dit relatief lang zal duren
(20 jaar). De ontwikkeling zal in het begin ook langzamer zijn en later op gang komen
richting de volledige potentie. Tevens heeft de ontwikkeling een ruime bandbreedte die
de onzekerheid van het potentieel aangeeft.
De berekening van het aanbod is exclusief afzet naar groothandels en andere
samenwerkingsverbanden zoals GIJS. Het is daarom niet mogelijk de huidige omzet en
het marktpotentieel met elkaar te vergelijken. Een verdubbeling van de activiteiten die
zijn meegenomen in het getal 89 miljoen (boerderijverkoop) is veel minder waarschijnlijk
dan een verdubbeling van de activiteiten inclusief afzet naar groothandels en andere
samenwerkingsverbanden. Het potentieel zit namelijk voor een belangrijk deel in verkoop
via supermarkten, horeca en catering, die voornamelijk door groothandels beleverd
worden.
Algemeen
Voor alle sectoren geldt dat het bereiken van het totale potentieel mede afhankelijk is van
het oplossen van de gesignaleerde knelpunten. Gezien de trend zullen sommige sectoren
nog kunnen blijven groeien onder de huidige omstandigheden (bijvoorbeeld zorg en
kinderopvang). Ook kan het oplossen van enkele knelpunten in sommige gevallen zorgen
dat een deel van het potentieel wordt benut. Echter, uiteindelijk kan het volledige
marktpotentieel zoals beschreven in deze studie alleen worden gehaald wanneer alle
knelpunten worden opgelost. Dit bepaalt dan ook mede de termijn waarop het potentieel
kan worden gerealiseerd. Daarnaast is de reactietijd van de verschillende marktpartijen op
de nieuwe situatie van belang: Tussen het moment dat de knelpunten zijn opgelost en het
moment dat er resultaat is zit namelijk een tijd van aanpassing door de ondernemers en
vervolgens door de consument. In de schatting zoals hierboven beschreven is, is er vanuit
gegaan dat op korte termijn wordt begonnen met het verhelpen van de knelpunten.

Verbreding gevraagd

93

Wij adviseren het ministerie van LNV en de Taskforce om zich te blijven inzetten op het
oplossen van knelpunten en het creëren van kansen. Daarnaast zijn er een aantal
belangrijke externe factoren waar het Ministerie van LNV en de Taskforce moeilijk
invloed op kunnen uitoefenen (bijvoorbeeld macro-economische ontwikkeling,
onverwachte incidenten, onvoorziene beleidswijzigingen, niet coöperatieve partijen).
Verder zijn er ook andere stakeholders (andere overheden, marktpartijen) van invloed op
het oplossen van de knelpunten en het benutten van de kansen.

94

Verbreding gevraagd

Geraadpleegde bronnen

Samenvatting
Schoorlemmer, H., V. Hendriks-Goossens, A. Dekking, J.H. Kamstra, A. Visser, A.
Roest, K. Oltmer, G. Venema, J. Jager, L. Jeurissen, E. Gies (2009), "Kijk op
multifunctionele landbouw omzet en impact", brochure, Praktijkonderzoek Plant
& Omgeving B.V., Lelystad

1/2

Algemeen

Brand A. van den (2001), Over een nieuwe verhouding tussen Stad en Ommelanden. In:
TSL, jaargang 16, nr.2., pag. 120-126.
Ploeg, J.D., van der, A. Van Cooten, T. Kierkerls, A. Logemann (redactie) (2002),
Kleurrijk Platteland. Zicht op een nieuwe land- en tuinbouw. Assen/Den Haag:
Koninklijke Van Gorcum BV.

3

Landbouw en zorg

Literatuur
Blom, G., Roest, A., & Hassink (2007). J. Netwerkvorming in de Landbouwzorgsector.
Wageningen: Plant Research International B.V.
Cool, W (red.) (2002). Landbouw Verbindt! Landbouw en zorg als antwoord op overlast.
Utrecht: Stichting Omslag.
Elings, M., Hassink, J., Spies, H., & Enders-Slegers, M.J. (2004). Boer zorg dat je
boer blijft! Een onderzoek naar de specifieke waarden van een bedrijfsmatige
zorgboerderij. Wageningen: Wetenschapswinkel Wageningen UR.
Elings, M., Van Erp, N, & Hoof, F. (2005). De Waarde van zorgboerderijen voor
mensen met een psychiatrische of verslavingsachtergrond. Wageningen:
Wetenschapswinkel Wageningen UR.
Erp, S. van, & Beeksma-Rotmensen, T. (2004) In de kiem aanwezig…: kansen op
samenwerking tussen de agrarische sector, jeugdzorg, arbeidsreïntegratie,
gehandicaptenzorg, en GGZ in Noord-Oost Brabant. Tilburg: PON Instituut.

Verbreding gevraagd

95

Ganzewinkel, J. van (2005). Een Ploeg van Goud: Hartverwarmende ervaringen
rondom de zorgboerderij. Zutphen: Roodbont Uitgeverij.
Hagenaar, I. (2008). Marktperspectief zorgboerderijen in Nederland, Stichting Green
Valley, Wageningen
Handboek Landbouw & Zorg. Barneveld (2007): Steunpunt Landbouw & Zorg.
Hassink, J., Elings, M., Ferwerda, R., & Rommers, J. (2007a). Meerwaarde
Landbouw en Zorg. Wageningen: Plant Research International B.V.
Hassink, J., Zwartbol, Ch., Agrocola, H.J., Elings, M. & Thissen, J.T.N.M. (2007b).
Current status and potential of care farms in the Netherlands. In: NJAS –
Wageningen Journal of Life Sience. 55-1.
Heymann, F., Nieborg, S., Welboren, P., & Winants, B. (1999). Landbouw en zorg:
een gezondmakende samenwerking. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Janssen, U. en Lammerts, R. (1999). Leefbaarheid op het platteland. Sociale en
culturele ontwikkelingen. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Kattenbroek, I. (2007). Verbeterd boeren. SROI analyse Landelijk Steunpunt Landbouw
& Zorg. Lunteren/Barneveld/Zutphen.
Kramer, B. & Claessens, M. (2002). Groeikansen voor zorgboerderijen: een onderzoek
naar de vraag naar dagbesteding op zorgboerderijen. Arnhem: Reinoud
Adviesgroep.
Oltmer, K., Jager, J., Uenk, C., & Venema, G. (2007). Bedrijfsontwikkeling in zorg en
recreatie in de agrarische Sector. Den-Haag: Lei.
Oomen, E. (2002). Zorg en Landbouw: Op Weg naar Verbindingslandbouw. Den Haag:
InnovatieNetwerk Groene Ruimte en Agrocluster.
Roest, A., Oltmer K., Venema, G., Jager, J., Schoorlemmer, H., Hendriks-Goossens,
V., Dekking, A., Kamstra, J. H., Visser. A., Jeurissen, L., Gies, E., (2009).
Kijk op multifunctionele landbouw, omzet en impact. Achtergronddocument. LEI
Wageningen UR, Den Haag
Schaik, J. van, & Woude, M. van der (red.) (1997). Ontmoeting Landbouw & Zorg:
Inventarisatie Praktijkervaringen Zorgboerderijen. Zutphen: Uitgeverij
Roodbont.
Schols, J.M.G.A. en Schriek - van Meel, C van der (2006). Day care for demented
elderly on a care farm; first outcome impressions are promising. In: Journal of
American Medical Directors Assiociation.

96

Verbreding gevraagd

Schoorlemmer, H.B., Munneke, F.J., & Braker, M.J.E. (2006). Verbreding onder de
Loep: Potenties van Multifunctionele Landbouw. Wageningen: Plant Research
International B.V.
Schoorlemmer, H., V. Hendriks-Goossens, A. Dekking, J.H. Kamstra, A. Visser, A.
Roest, K. Oltmer, G. Venema, J. Jager, L. Jeurissen, E. Gies (2009), "Kijk op
multifunctionele landbouw omzet en impact", brochure, Praktijkonderzoek Plant
& Omgeving B.V., Lelystad
Vrienden van het Platteland (2006). Analyserapport Landbouw en Zorg.
Internet
www.cbs.nl
www.landbouwzorg.nl
www.minvws.nl
www.minocw.nl
www.persaldo.nl
www.zorgboeren.nl
Gesprekspersonen
Dhr. P. v.d. Hoogenende
Dhr. T. Stoop
Dhr. H. v.d. Knijff
Mevr. J. van Leeuwen
Dhr. F. van Stekelenburg
Mevr. D. v.d. Kaar
Mevr. J. Zwagemakers
Mevr. E. Kruiselbrink
Mevr. M. Schinkels
Dhr. P. van Mill
Mevr. N. Hekkema
Mevr. F. Lansink
Dhr. H. van Stokrum

Achmea
Agis
Per Saldo
Balans
Nederlandes Vereniging voor Autisme
KansPlus
KansPlus
MEE – Veluwe
Reclassering Den Haag
NovaFarm Zorgboerderijen
Bureau Jeugdzorg Overijssel
Bureau Jeugdzorg Overijssel
Steunpunt Landbouw & Zorg

Deelnemers workshop
Dhr. H. van der Knijff, Per Saldo
Dhr. F. van Stekelenburg, Nederlandse Vereniging voor Autisme
Dhr. Peter van Mill, NovaFarm Zorgboerderijen
Dhr. H. van Stokrum, Steunpunt landbouw en Zorg
Mevr. M. van de Heide, ZLTO
Dhr. M. Fischer, Taskforche Multifunctionele Landbouw

Verbreding gevraagd

97

4

Agrarische kinderopvang

Literatuur
Paulussen-Hoogenboom, M.C. en Gemmeke, M. (2007). Basisgegevens kinderopvang.
Eindrapport. Amsterdam: Regioplan.
Schoorlemmer, H., V. Hendriks-Goossens, A. Dekking, J.H. Kamstra, A. Visser, A.
Roest, K. Oltmer, G. Venema, J. Jager, L. Jeurissen, E. Gies (2009), "Kijk op
multifunctionele landbouw omzet en impact", brochure, Praktijkonderzoek Plant
& Omgeving B.V., Lelystad
Tweede Kamerstuk PO/KOV/57303 (2008).Capaciteit, wachtlijst en maatregelen ter
vermindering van de wachtlijst. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap.
Vrienden van het Platteland (2006). Analyserapport Landbouw en Kinderopvang.
Internet
www.agrarischekinderopvang.nl

5

Recreatie bij de boer

Literatuur
CBS (2008), Dagrecreatie 2006/’07, Voorburg/Heerlen.
CBS (2008), Toerisme en recreatie in cijfers,Voorburg / Heerlen.
CBS (2008), Toerisme in Nederland. Het gebruik van logiesaccommodaties 2007,
Voorburg / Heerlen.
CBS (2008), Vakanties van Nederlanders 2007, Voorburg / Heerlen.
ECORYS (2008), Monitor toerisme en recreatie provincie Utrecht, Rotterdam.
ECORYS (2008), Toerisme in Drenthe, de groene motor, Rotterdam.
NRIT (2008), Trendrapport Toerisme, recreatie en vrije tijd 2007/2008, Breda.
Schoorlemmer, H., V. Hendriks-Goossens, A. Dekking, J.H. Kamstra, A. Visser, A.
Roest, K. Oltmer, G. Venema, J. Jager, L. Jeurissen, E. Gies (2009), "Kijk op
multifunctionele landbouw omzet en impact", brochure, Praktijkonderzoek Plant
& Omgeving B.V., Lelystad

98

Verbreding gevraagd

Internet
www.vekabo.nl/
www.svr.nl/
www.boerengolf.nl

6

Educatie

Literatuur
Van de Kamp, N en M. Fischer (2007), Analyse en marktonderzoek boerderijeducatie;
een momentopname van de huidige en potentiële markt voor Boerderijeducatie.
Haubenhofer, D., J. Hassink en I. Kragt (2008), Inventarisatie jeugdboerderijen, Plant
Research International, Wageningen.
Praktijkonderzoek Plan en omgeving (2006), Meer dan landbouw: kansen voor
verbreding. Wageningen.
Schoorlemmer, H.B., F.j. Munneke en M.J.E. Braker (2006), Verbreding onder de
loep, Plant Research International, Wageningen.
Schoorlemmer, H., V. Hendriks-Goossens, A. Dekking, J.H. Kamstra, A. Visser, A.
Roest, K. Oltmer, G. Venema, J. Jager, L. Jeurissen, E. Gies (2009), "Kijk op
multifunctionele landbouw omzet en impact", brochure, Praktijkonderzoek Plant
& Omgeving B.V., Lelystad

Internet
www.cbs.nl,
www.educatiefplatteland.nl
www.hetkleineloo.nl
www.minocw.nl inzake kerndoelen onderwijs
www.statline.cbs.nl

Deelnemers workshop
S. Stortelder, Ministerie LNV
K. van Wissen, Ministerie LNV
M. Fischer, Taskforce Multifunctionele Landbouw
N. van de Kamp, Stichting Educatief Platteland
J. Alfrink, Pedagogisch adviseur
H. van de Ven, Cedicu
H. Lindeman, APS
S. Sliepen, Fontys

Verbreding gevraagd

99

D. Ekkel, Groene Kennis Cooperatie
A. Heerema, STOAS Hogeschool

7

Productie en verkoop van streekeigen producten

Literatuur
Bedrijfschap Horeca en catering, Horeca in Cijfers, 2006
Berkhout, P. en C. van Bruchem (red.) 2008. Landbouw-economisch bericht, Rapport
2008-029. Den Haag, LEI.
Broekhuizen, R. van, en Tacken, G. (2004). Koepelproject kennisontwikkeling
streekgebonden productie en ermarkting. Rapportage voor de coinnovatieprogramma´s Professionalisering Biologische Afzetketen en Duurzame
Agro Foodketens, Bijlage 1: Quick scan huidige situatie en
ontwikkelingspotentieel.
Bureau Bartels (2008), Evaluatie van het LNV streekproductenbeleid.
Immink, V.M. Van der Kroon, S.M.A. 2006. Wat je vers haalt is lekker. Thuisverkoop
op het Platteland. Wageningen Universiteit en Researchcentrum, LEI,
Leerstoelgroep Regionale Economie Rapport 227 Wetenschapswinkel
Wageningen UR.
Janzen R. en J.J. de Vlieger, 1999. Ketenonderzoek streekproducten.
Schoorlemmer, H., V. Hendriks-Goossens, A. Dekking, J.H. Kamstra, A. Visser, A.
Roest, K. Oltmer, G. Venema, J. Jager, L. Jeurissen, E. Gies (2009), "Kijk op
multifunctionele landbouw omzet en impact", brochure, Praktijkonderzoek Plant
& Omgeving B.V., Lelystad
Stichting Agro Keten Kennis (2005) Koepelproject Kennisontwikkeling Streekgebonden
Productie en Vermarkting.
Internet
www.agriholland.nl/dossiers/bioland/home.html
www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/landbouw/cijfers/incidenteel/maatwerk/2007-verbredelandbouw-maatwerk.htm, geraadpleegd op 15 oktober 2008
www.postbank.nl/ing/pp/page/news/detail/0,2843,1859_645515828_810089352,00.html?
linktype=int)
www.landwinkel.nl

100

Verbreding gevraagd

www.lei.wur.nl/nl/nieuwsagenda/archief/nieuws/2006/Boerderijwinkel_vraagt_goede_loc
atie_en_investering_in_vakkennis_persbericht.htm
statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=60047NED&D1=0&D2=2133&D3=9,l&VW=T
statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37312&D1=23&D2=9&VW=T
www.vaneigenerf.nl
www.vriendenvanhetplatteland.nl/
Gesprekspersonen
Harry Kager
Margareth van Loenhout
Iris van de Graaf
Rogier Arntz
Dick Veerman
Pieter Jan Brandsma
Goos Eilander

Verbreding gevraagd

Limburgse Land- en Tuinbouw Bond
LTO noord
Van Eigen Erf
Streekselecties B.V.
Tastefoods
Landwinkel Cooperatie B.A.
Trendbox

101

102

Verbreding gevraagd

Bijlagen

Bijlage 1 Achtergrondinformatie streekeigen producten
Tabel 0.1

Bepaling mogelijke categorieën voor streekproductie
Voedings- en genotsmiddelen

a

Bestedingen
(€/hh)

a

Potentieel als Nederlands
streekproduct aan te bieden (€/hh)

110000 Bruinbrood

108

108

110100 Witbrood

78

78

110200 Beschuit en veredeld brood

17

17

110300 Krentenbrood

25

25

110500 Koek, koekjes en zoutjes

137

110600 Gebak

126

1107 Meel en grutterswaren

75

75

1110 Aardappelen

60

60

111110 Andijvie en sla

29

29

111120 Spinazie

2

2

111130 Overige bladgroenten

13

13

111200 Kool

26

26

111300 Verse peulvruchten

15

15

111400 Wortel- en knolgewassen

22

22

111510 Tomaten

21

21

111520 Overige verse groenten

86

111600 Gedroogde groenten

10

111700 Overige groenteconserven

52

112010 Appelen

36

112020 Peren

9

9

112100 Overige inheemse vruchten

41

41

112210 Sinaasappelen

29

112220 Mandarijnen

14

112230 Overige citrusvruchten

6

112300 Bananen

27

112400 Overig vers fruit

18

112500 Jams

13

112600 Vruchten gedroogd en geconfijt

6

112700 Vruchten op sap

6

112720 Vruchtenmoes

7

11280 Noten en pindakaas

43

113000 Suiker en zoetstoffen

12

113100 Zoete broodbeleggingsartikelen

6

113200 Suikerwaren

72

Verbreding gevraagd

36

7

103

113300 Chocoladestrooisel en -pasta

14

113400 Overig chocoladewerk

68

113500 Koffie

75

113600 Thee

19

114010 Mineraalwater

11

114020 Vruchten- en groentesappen

74

114030 Overige alcoholvrije dranken

99

114110 Bier

101

114120 Wijn

193

2

114200 Gedestilleerde dranken

77

1

115000 Margarine

28

115100 Overige olien en vetten

26

116010 Vers rundvlees

70

70

116020 Vers kalfsvlees

4

4

116110 Spek

20

20

116120 Overig vers varkensvlees

79

79

116200 Vers gehakt

98

98

116300 Slachtproducten

23

23

116400 Vleesproducten diepvries

37

116500 Overige vleessoorten

16

117020 Gevogelte

88

117100 Verse vis

38

117130 Diepvriesvis

12

117200 Haring

14

117300 Overige bewerkte en gecons. vis

26

118000 Melk

112

112

118100 Yoghurt

5

5

118200 Vla en pap

89

89

118300 Koffiemelk en room

20

20

118400 Consumptie-ijs

24

24

118600 Roomboter

15

15

118700 Kaas

213

213

118800 Eieren

30

30

119010 Zout, kruiden en specerijen

39

119040 Sauzen en mayonaise

50

119100 Soepen en bouillons

30

119250 Hoofdgerechten diepvries of blik

91

119310 Koffie/thee buitenshuis

49

119320 Overige dranken buitenshuis

119

119410 Frites, broodjes en snacks

115

119420 Maaltijden buitenshuis

417

119430 Maaltijden bezorgd of afgehaald

96

119440 Maaltijden plaats onbekend

42

119500 Snoep buitenshuis

8

119600 IJs buitenshuis

16

119700 Totale horecarekening

285

1198 Overige voedingsmiddelen & drank

11
4433

a) Bron CBS: statline.cbs.nl/
104

74

Verbreding gevraagd

8

1471

Tabel 0.2

Totale omzet per afzetkanaal per jaar (x € miljoen)
Huidige totale
omzet per
afzetkanaal
(x € miljoen)
Boerderijverkoop
Verkoop aan huis (bord in de tuin)
Boerderijwinkel

a)

a)

Supermarkten

€2
€ 70
€ 36.500

b

Speciaalzaken
Natuurvoedingswinkels (incl. reformzaken)
Overige speciaalzaken (delicatessenwinkels, bakkers,
slagers, kaasspecialiteiten, etc.)

€ 186

c

d

€ 2.022

Weekmarkten
reguliere weekmarkten (beperkt)

n.b.

boerenmarkten (voor biologische streekproducten)

n.b.

Out of Home
e, h

Horeca

€ 13.051

Catering

€ 1.800

j

Catering Zorg

€ 1.380

i

Catering Scholen

€ 207

j

Transportcatering

€ 198

j

Webwinkels

n.b.

a) Dit is een gedeelte van de omzet die bepaald is in de aanbodzijde.
b) Broekhuizen en Tacken (2004)
c) Hoofdbedrijfsschap detailhandel 2006 (www.hbd.nl). In: Landbouweconomisch bericht 2008
d) incl: Groentezaken, slagerijen, poeliers en kaashandel. Excl: brood en banket (geen gegevens beschikbaar)
e) Bron: CBS Statline, bewerking LEI 2006. In Landbouweconomisch bericht 2008
f) Schatting auteurs
g) Korte ketens
h) Inclusief party catering
i) FoodService Instituut Nederland (FSIN) in haar Jaarrapport 2009 zoals geciteerd op o.a.
www.missethoreca.nl
j) FoodService Instituut Nederland (FSIN) zoals geciteerd op www.htcadvies.nl en www.missethoreca.nl
k) Op basis van verhouding t.o.v. het bedrag van horeca op basis van bedrijfschap Horeca en catering,Horeca
in Cijfers, 2006

Verbreding gevraagd

105