Ontwikkelingen in de kwaliteit van de
Nederlandse kinderdagopvang,
peuteropvang, buitenschoolse opvang
en gastouderopvang
Gecombineerde metingen 2017-2019
Pauline Slot
IJsbrand Jepma
Paulien Muller
Bodine Romijn
Celeste Bekkering
Paul Leseman

LKK, december 2019

Ontwikkelingen in de kwaliteit van de
Nederlandse kinderdagopvang,
peuteropvang, buitenschoolse opvang
en gastouderopvang

Trendanalyses kinderopvang, peuteropvang en
buitenschoolse opvang en verklarende analyses
gastouderopvang op basis van de gecombineerde
gegevens metingen 2017-2019

Voorwoord
Voor de derde keer op rij presenteert het consortium van de Universiteit van Utrecht en
Sardes haar bevindingen over de kwaliteit van de kinderopvang in Nederland. Met de
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK) meet het consortium van 2017 tot en met
2020 (met een mogelijke verlening tot en met 2025) de kwaliteit in de vier typen kinderopvang
in Nederland: kinderdagopvang, peuteropvang, buitenschoolse opvang en gastouderopvang.
Zonder de welwillende medewerking van vele kinderopvangorganisaties en -medewerkers
was de uitvoering van de LKK 2019 onmogelijk geweest. Daarom willen wij allereerst onze
grote dank uitspreken aan alle pedagogisch medewerkers en gastouders die onze
observatoren gastvrij hebben ontvangen en aan alle leidinggevenden van
kinderopvangorganisaties en medewerkers van gastouderbureaus die dit mede mogelijk
hebben gemaakt.
Daarnaast zijn wij blij met de grote flexibiliteit en inzet waarmee het observatorenteam door
het hele land in totaal 137 locatiebezoeken heeft afgelegd en beeldmateriaal hebben
gecodeerd. Wij bedanken – in alfabetische volgorde – onze kundige observatoren: Sanne
Dirkse, Kirsi de Blieck, Rosa Boom, Liza Cremers, Nienke Geijer, Lisette van de Graaf, Karin
Groen, Willeke Gussinklo, Desiree Hoogenboom, Sjoerd Houweling, Ayla Klaver, Thao Khong,
Patricia Merle, Lisa Oosterom, Lois van der Pas, Ryanne Peters, Arissa Riemens, Emma Riksen,
Lilian de Ruiter, Daniek Sevat, Eva Schaafsma, Esther Schelvis, Marilou Simonetti, Lieke
Snellink, Wendy van Vlerken, Margreet Wijmans. De observatoren werden achter de
schermen ondersteund door het matchmakers-team: Noa Bakker, Kyra Droste en Antoinette
Kroon. We zijn blij met de doortastendheid en volharding waarmee zij 137 locaties hebben
overtuigd van nut en noodzaak om mee te doen aan de LKK 2019.
Binnen de Universiteit Utrecht heeft Celeste Bekkering dit jaar een belangrijke rol gespeeld in
de totstandkoming van de LKK 2019. Met name rondom de verwerking van het videomateriaal
en de analyses van de gastouderopvang heeft zij een grote rol gespeeld. Ook Willeke van de
Werf willen we bedanken voor haar bijdrage aan Hoofdstuk 1 over de geschiedenis van de
kinderopvang.
Binnen Sardes hebben Tanja Schulting en Lisette Sleeuwenhoek de coördinatie van het
veldwerk en de matchmaking voor hun rekening genomen en het voortouw genomen bij de
afstemming en ingebruikneming van een doordacht relatiebeheersysteem dat specifiek voor
de LKK ontwikkeld is. Zij hebben dit zorgvuldig en doortastend gedaan, waardoor de uitvoering
van het veldwerk en de terugkoppeling van onderzoeksbevindingen voorspoedig is verlopen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

5

Dank ook aan het Kohnstamm Instituut en het NCKO voor de flexibele samenwerking bij het
coderen van de video-opnamen die in het kader van de LKK zijn gemaakt.
Op verzoek van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is een klankbordgroep
ingericht die structureel meedenkt met het LKK-team. Ook dit jaar weer hebben de leden van
de klankbordgroep op 25 juni 2019 op constructieve wijze bijgedragen aan het duiden van de
LKK-resultaten, het doorspreken van enkele opvallende bevindingen en het formuleren van
speerpunten voor verder onderzoek. De leden van de klankbordgroep zijn – in willekeurige
volgorde: Hanke Palmen en Ron Baars (Vereniging GastOuderBranche), Ottavia van den Broek
(Nysa), Nanne van Doorn (BKK), Josette Hoex (NJi), Maartje Jacobs (Onderwijsinspectie), Ernst
Radius (Sociaal Werk Nederland), Carla Schipperheijn (BK), Marijke Schuurkes en Lonneke van
Dijk (PPINK), Marieke Lantinga en Maaike Vaes (Branchevereniging Maatschappelijke
Kinderopvang), Harriët Vermeer (Universiteit Leiden), Nienke Willering en Suzanne Plaisier
(BOinK), Marjet Winsemius (Voor Werkende Ouders) en Laura Winters en Marlieke van der
Lelij (VNG).
Tot slot bedanken we onze opdrachtgevers vanuit het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid voor de prettige samenwerking, in de personen van Inge Bruggers en Reina
Kloosterman.
De kinderopvangsector is bezig met een uitdagend jaar. Vanaf 1 januari 2018 traden de eerste
kwaliteitsverhogende maatregelen in het kader van de Wet Innovatie en Kwaliteit
Kinderopvang (IKK) in werking, zoals het mentorschap en de 3-uursregeling. Daarnaast zijn er
in 2019 aanvullende maatregelen inwerking getreden, zoals de aanpassingen in de
beroepskracht-kind-ratio en de aanstelling van een pedagogisch beleidsmedewerker.
Kinderopvangorganisaties die ook voorschoolse educatie bieden, zien zich geconfronteerd
met extra uitdagingen, zoals de verhoging van het aantal uren voorschoolse educatie voor
doelgroeppeuters naar 960 uur vanaf 1 augustus 2020. Tenslotte was er in 2019 sprake van
groei in de vraag naar dagopvang, terwijl het aanbod van beroepskrachten vanuit de
opleidingen niet navenant is toegenomen.
Vanuit de LKK zien we dat de kinderopvangsector druk ervaart en dat er tegelijkertijd meer en
meer verwacht wordt dat de kinderopvang als een volwaardige pedagogische en
ontwikkelingsgerichte voorziening functioneert. De LKK-bevindingen stellen ons niet alleen in
staat om een beeld te geven van de kwaliteit van de vier kinderopvangtypen in Nederland op
dit moment. Ook kunnen deze bevindingen bekeken worden in het licht van de
ontwikkelingen over de afgelopen 25 jaar. De komende periode zullen we deze inzichten
verder uitbouwen en delen met eenieder die zich betrokken voelt bij de kinderopvang.
Pauline Slot, Celeste Bekkering, Bodine Romijn & Paul Leseman (Universiteit Utrecht),
IJsbrand Jepma & Paulien Muller (Sardes)
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

6

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

7

Inhoud
Voorwoord ................................................................................................................................. 5
Samenvatting............................................................................................................................ 11
Leeswijzer ............................................................................................................................. 16
1.

Inleiding............................................................................................................................. 17
1.1 Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK) ......................................................... 17
1.2 Ontwikkelingen in de kinderopvang .............................................................................. 18
Jaren ‘90 - 2005 .................................................................................................................... 18
Jaren 2005 - 2010 ................................................................................................................. 19
Jaren 2010 - 2019 ................................................................................................................. 21
Onderzoek naar kwaliteit ..................................................................................................... 23
Huidige stand van zaken....................................................................................................... 24

2.

Kwaliteit van alle opvangtypen ......................................................................................... 26
2.1 Representativiteit van de bevindingen .......................................................................... 26
2.2 De kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang ............................................................ 29
2.3 Kwaliteit vanuit het perspectief van het kind ................................................................ 34
2.4 Kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang in internationaal perspectief .................. 37

Bijlagen bij Hoofdstuk 2 ........................................................................................................... 38
3.

Kwaliteit van de kinderdagopvang in de afgelopen jaren ................................................ 42
3.1. Introductie en leeswijzer ............................................................................................... 42
3.2. Samenvatting en beschouwing van de resultaten ........................................................ 42
3.3. Methodische aanpak en verantwoording ..................................................................... 44
3.4. Algemeen beeld van de kwaliteit 1995-2019................................................................ 45
3.5. Omgevingsschalen ITERS-R/ECERS-R ............................................................................ 47
Internationale vergelijking van de ITERS/ECERS .................................................................. 52
3.6. NCKO-interactievaardigheden ...................................................................................... 54
3.7. CLASS Toddler................................................................................................................ 56
Internationale vergelijking voor de CLASS ........................................................................... 59

Bijlagen kinderdagopvang ........................................................................................................ 61
4.

Kwaliteit van de peuteropvang in de afgelopen jaren ..................................................... 65
4.1. Introductie en leeswijzer ............................................................................................... 65
4.2. Samenvatting en beschouwing van de resultaten ........................................................ 65
4.3. Methodische aanpak en verantwoording ..................................................................... 68
4.4. Algemeen beeld van de kwaliteit 2011-2019................................................................ 68

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

8

4.5. Omgevingsschaal ECERS-R ............................................................................................ 70
4.6. NCKO-interactievaardigheden ...................................................................................... 72
4.7. CLASS Toddler................................................................................................................ 74
Bijlagen peuteropvang ............................................................................................................. 77
5. Kwaliteit in de buitenschoolse opvang in de afgelopen jaren ............................................. 81
5.1 Introductie en leeswijzer ................................................................................................ 81
5.2 Samenvatting en beschouwing van de resultaten ......................................................... 81
5.3 Methodische aanpak en verantwoording ...................................................................... 84
5.4 Omgevingsschaal ............................................................................................................ 84
5.5 Interactievaardigheden .................................................................................................. 86
5.6 Videocodering versus live observaties ........................................................................... 89
Bijlagen buitenschoolse opvang ............................................................................................... 91
6. Kwaliteit in de gastouderopvang.......................................................................................... 98
6.1 Introductie en leeswijzer ................................................................................................ 98
6.2 Samenvatting en beschouwing van de resultaten ......................................................... 99
6.2.1 Kwaliteit in de gastouderopvang: beschrijvende resultaten .................................... 100
6.2.2 Kwaliteit in de gastouderopvang: de belangrijkste voorspellers van de kwaliteit ... 101
6.3 Methodische aanpak en verantwoording .................................................................... 104
6.4 Structurele - en proceskwaliteit in de gastouderopvang ............................................. 105
6.4.1 Observaties................................................................................................................ 106
6.4.2 Interviewgegevens .................................................................................................... 111
6.5 Voorspellers van de kwaliteit in de gastouderopvang – CLASS & FCCERS................... 118
6.6 Samenhang tussen verschillende achtergrondkenmerken van de gastouder en de
kinderen die opgevangen worden ..................................................................................... 123
Bijlagen gastouderopvang ...................................................................................................... 126
APPENDIX A ............................................................................................................................ 134
APPENDIX B ............................................................................................................................ 138
Referenties ............................................................................................................................. 140
Colofon ............................................................................................................................... 145

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

9

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

10

Samenvatting
Sinds 2017 wordt in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid de
kwaliteit van de kinderopvang in Nederland jaarlijks in beeld gebracht door een consortium
van de Universiteit Utrecht en Sardes onder de naam Landelijke Kwaliteitsmonitor
Kinderopvang (LKK). Dit nieuwe consortium heeft het stokje overgenomen van het Nederlands
Consortium Kinderopvang Onderzoek (NCKO) dat eerder belast was met de monitoring van
de kinderopvangkwaliteit in Nederland. In 2017 verscheen een eerste rapport over de eerste
kwaliteitsmeting in 2017, gebaseerd op toen nog relatief kleine steekproeven. In 2018
verscheen een rapport over de gecombineerde resultaten van de eerste en tweede
kwaliteitsmeting zoals die in 2017 respectievelijk 2018 hebben plaatsgevonden in de
kinderopvang, de peuteropvang, de buitenschoolse opvang en de gastouderopvang in
Nederland. Dit rapport presenteert de resultaten van de gecombineerde metingen van 2017,
2018 en 2019 en schetst de ontwikkelingen in kwaliteit over de tijd. De analyse van de
ontwikkelingen in de kwaliteit van de kinderopvang is een nieuw onderdeel van de LKK
rapportage. Voor de kinderdagopvang betreft deze analyse een periode van 25 jaar
aangezien de eerste kwaliteitsmeting in 1995 plaatsvond. Voor de peuteropvang en
buitenschoolse opvang gaat het om een kortere periode van acht jaar, omdat de kwaliteit
van deze opvangsoorten eerder niet systematisch is onderzocht. Voor de gastouderopvang
is nog geen trendanalyse mogelijk, omdat er nog onvoldoende gegevens beschikbaar zijn. Een
tweede nieuw element in deze LKK rapportage betreft de verklarende analyse van de kwaliteit
in de gastouderopvang. In de vorige rapportage is een dergelijke analyse uitgevoerd voor de
kinderdagopvang, peuteropvang en buitenschoolse opvang. Dezelfde analysestrategie is nu
toegepast op de gastouderopvang. Voor de gastouderopvang is ervoor gekozen om
verklarende analyses te doen om kwaliteitsverschillen tussen gastouders trachten te
verklaren aan de hand van een aantal kenmerken van de gastouder en de groep kinderen
die hij/zij opvangt. In 2020, en mogelijk daarna, vinden vervolgmetingen plaats.
De Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang wijkt in verschillende opzichten af van de wijze
waarop voorheen de kwaliteit van de kinderopvang in Nederland in kaart is gebracht.
Allereerst worden binnen de LKK jaarlijkse metingen uitgevoerd, van 2017 tot en met 2020,
met een mogelijke verlenging tot 2025. Daarbij wordt een zogenaamde rolling sampling
methode gevolgd. De jaarlijkse metingen in relatief kleine, maar representatieve
steekproeven worden over de jaren heen samengevoegd. Cumulatief ontstaat zo een totaalsteekproef van voldoende omvang om betrouwbare en nauwkeurige uitspraken over de
kwaliteit van de kinderopvang te kunnen doen. Omdat er elk jaar gegevens worden
verzameld zijn ook trendanalyses mogelijk, die gevoeliger worden naarmate gegevens uit
meer opeenvolgende meetjaren beschikbaar komen. Ten tweede zijn de metingen gericht op
alle vormen van kinderopvang. Voor het eerst wordt ook de gastouderopvang meegenomen
in het kwaliteitsonderzoek. Ten derde worden er in de LKK naast de eerder door het NCKO
gehanteerde instrumenten, ook nieuwe instrumenten ingezet om de kwaliteit van de
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

11

kinderopvang te meten. Hiermee kan beter recht worden gedaan aan de veranderende
functie van de kinderopvang van louter arbeidsmarktinstrument tot volwaardige
pedagogische voorziening. De nieuwe instrumenten maken bovendien internationale
vergelijking mogelijk omdat zij ook vaak in onderzoek in buitenland worden gebruikt. Ten
slotte is voor het vaststellen van lange termijn trends vergelijking met het eerdere onderzoek
naar de kwaliteit van de kinderopvang gewaarborgd in de LKK. Als onderdeel van de metingen
worden op een systematische manier video-opnamen van de interacties in de
kinderopvanggroepen en gastoudergezinnen gemaakt die door respectievelijk het NCKO en
Kohnstamm Instituut met hun instrumenten op vergelijkbare wijze worden beoordeeld als zij
deden in eerdere kwaliteitsmetingen.
In lijn met de gevraagde onderzoeksopzet, zijn in 2017, 2018 en 2019 tezamen observaties
verricht en interviews uitgevoerd in 93 groepen voor kinderdagopvang, 99 groepen voor
kortdurende peuteropvang, 96 groepen voor buitenschoolse opvang en 137
gastoudergezinnen, in totaal 425 onderzoekseenheden. De groepen in de kinderdagopvang
betroffen zowel ‘horizontale’ groepen met alleen baby’s of alleen peuters, als ‘verticale’
groepen met zowel baby’s als peuters. De steekproeftrekking is uitgevoerd volgens een
gestratificeerd steekproefmodel om representatieve spreiding over regio’s, urbane en rurale
gebieden, en grootte van de opvanglocaties te garanderen. Binnen de strata van het
steekproefmodel, leverde de aselecte hoofdsteekproef een positieve respons op van
gemiddeld 33% (kinderdagopvang) tot 52% (kortdurende peuteropvang), behalve voor de
gastouderopvang (hier is de gemiddelde respons 12%). Om de verwachte non-respons van de
hoofdsteekproef aan te vullen, is met aselecte schaduwsteekproeven gewerkt tot het
gewenste aantal onderzoekseenheden was bereikt. Analyse van de redenen om van deelname
af te zien gaf geen aanleiding te concluderen dat de positieve respons in de kinderdagopvang,
peuteropvang en buitenschoolse opvang vertekend is. De steekproeven van deze
opvangsoorten kunnen daarom als representatief worden gezien.
De werving van gastouders bleek in verschillende opzichten veel lastiger dan bij de andere
kinderopvangtypen het geval was. Het Landelijke Register Kinderopvang (LRK) bleek voor de
sector gastouderopvang minder actueel en accuraat. Direct contact leggen via opgegeven
telefoonnummers of emailadressen was aanmerkelijk moeilijker dan in de andere
kinderopvangsectoren. Als er al direct contact was gelegd, was de bereidheid mee te werken
veel geringer. De conclusie is dat de steekproef gastouders niet als representatief kan
worden gezien. De steekproef geeft mogelijk een te positief beeld van de situatie van de
gastouderopvang in Nederland.
Uit de gecombineerde metingen van 2017, 2018 en 2019 komt een overwegend positief beeld
naar voren van de kwaliteit van de kinderopvang in Nederland. De gemiddelde emotionele
proceskwaliteit is in alle kinderopvangtypen voldoende tot goed. De gastouderopvang geeft
een iets ander beeld. Hoewel de emotionele kwaliteit gemiddeld vergelijkbaar is met die van
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

12

de andere opvangsoorten, is de variatie groter met opvallende uitschieters naar beneden. De
gemiddelde educatieve kwaliteit is in alle opvangtypen duidelijk lager dan de emotionele
kwaliteit. Hoewel de educatieve proceskwaliteit gemiddeld in alle opvangtypen op of iets
boven de grens ligt van wat volgens de standaards van het meetinstrumentarium als
voldoende kan gelden, is er sprake van grotere variatie dan bij de emotionele proceskwaliteit.
Voor de gastouders is het beeld opnieuw anders. De uitschieters zijn in deze opvangsoort
vaker, en ook extremer, naar beneden.
Het overwegend positieve beeld van de kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang wordt
bevestigd door de resultaten van de interviews met pedagogisch medewerkers en gastouders.
Het pedagogisch klimaat is als affectief-inclusief te karakteriseren in alle opvangsoorten
waarbij medewerkers kinderen regelmatig knuffelen of troosten als dat nodig is en er ook voor
zorgen dat alle kinderen in de groep meedoen met groepsactiviteiten en lief zijn voor elkaar.
Er is ook een duidelijke oriëntatie op spelbegeleiding. De lagere geobserveerde educatieve
proceskwaliteit wordt bevestigd door de gegevens uit de interviews met pedagogisch
medewerkers en gastouders over het activiteitenaanbod. Er is in alle opvangsoorten een
relatief sterke oriëntatie op het stimuleren van exploratief spel, sociaal spel en taal (dit
laatste aanzienlijk minder in de buitenschoolse opvang), maar in ervaringsdomeinen als
creatieve en muzikale vorming, ontluikend rekenen, wetenschap en technologie, en
burgerschapsvorming is het aanbod beperkter. Buitenactiviteiten betreffen voornamelijk
spelen in de tuin of op een speelplein.
De informatie uit de interviews laat zien dat de structurele kwaliteitskenmerken, zoals
opleidingsniveau van de medewerkers, groepsgrootte en kind-beroepskrachtratio, in
overeenstemming zijn met de wettelijke regels. De werkbeleving van pedagogisch
medewerkers en gastouders is overwegend positief. Zij ervaren gemiddeld een prettig
collegiaal werkklimaat en hebben het gevoel betrokken te worden bij beslissingen binnen de
organisatie. De ervaren werkstress is in het algemeen laag. Het aanbod aan
professionaliseringsactiviteiten is gemiddeld matig, met matig-frequent pedagogischinhoudelijk overleg met collega’s of collega-gastouders en leidinggevenden. Dit beeld verschilt
niet sterk tussen de opvangsoorten, met uitzondering van de gastouderopvang, waar de
aandacht voor professionalisering duidelijk minder is.
De kwaliteit van de kinderopvang is ook onderzocht vanuit het gezichtspunt van de kinderen.
Voor dit doel is in bijna alle groepen een aantal willekeurig gekozen kinderen individueel
gevolgd. De kwaliteit van de interacties die individuele kinderen hebben met pedagogisch
medewerkers en gastouders is voldoende tot goed. De kwaliteit van de interacties met een
gastouder zijn gemiddeld hoger, maar laat tegelijkertijd ook de grootste spreiding zien, wat
duidt op grote verschillen tussen gastouders. In de buitenschoolse opvang hebben kinderen
meer interacties met andere kinderen dan in de andere opvangtypen. De speelwerkhouding
van kinderen is gemiddeld in de midden-range. Het gedrag van de kinderen in de groep scoort
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

13

hoog in alle typen – er zijn weinig conflicten, kinderen gedragen zich overwegend pro-sociaal
en reguleren hun emoties adequaat. Het gemiddelde welbevinden van de kinderen is hoog
in alle opvangtypen. De gemiddelde betrokkenheid is matig. Afgemeten aan gangbare
standaards, bevestigen deze uitkomsten eveneens de overwegend goede kwaliteit van de
Nederlandse kinderopvang.
De trendanalyses laten voor de kinderdagopvang een substantiële kwaliteitsstijging zien op
verschillende observatie-instrumenten ten opzichte van de voorgaande metingen in 2011
en 2012. Eerdere onderzoeken toonden een sterke daling in kwaliteit vanaf 1995 met 2008
als dieptepunt. Vanaf 2008 is de kwaliteit gestaag gestegen en de recente metingen uit 2017
– 2019 laten zien dat de kwaliteit zelfs boven het oorspronkelijk hoge niveau van 1995 ligt.
Ook de kwaliteit van de peuteropvang is sterk gestegen in vergelijking met eerdere metingen
in de periode 2011 – 2013. Het lijkt erop dat de rust is wedergekeerd na de laatste
kwaliteitsmetingen in de periode 2008 – 2012 en er door de kinderopvangorganisaties volop
is ingezet op professionalisering. Dit blijkt uit een hogere proceskwaliteit; vooral de
emotionele kwaliteit van de interacties tussen pedagogisch medewerkers en kinderen is
gestegen. Aspecten van emotionele kwaliteit zoals de sensitiviteit van de pedagogisch
medewerkers, de mate waarin zij respect tonen voor de autonomie van de kinderen en hen
ondersteunen om wenselijke gedrag te vertonen in de groep blijken in voldoende mate
aanwezig te zijn. Ook de inrichting van de ruimte, de aanwezigheid van spel- en educatieve
materialen en het activiteitenaanbod laten een kwaliteitsstijging zien. Verder toont ook de
educatieve proceskwaliteit een stijging, al is die minder groot dan voor de emotionele
proceskwaliteit. Vooral de stimulering van de brede ontwikkeling van kinderen en het
begeleiden van interacties tussen kinderen onderling blijken, evenals in voorgaande
metingen, minder goed ontwikkeld te zijn en worden vaker als onvoldoende beoordeeld.
Voor de buitenschoolse opvang geldt dat een vergelijking met de voorgaande meting wijst op
grotendeels stabiele gemiddelde kwaliteit, met hetzelfde patroon van hogere en lagere
scores als in de andere opvangtypen. Op sommige aspecten lijkt de kwaliteit gestegen, zoals
de inrichting van de binnenruimte en de globale kwaliteit van interacties. Wanneer ingezoomd
wordt op de zes interactievaardigheden van de medewerkers, blijkt de kwaliteit op twee
aspecten gedaald. Dit betreft bijvoorbeeld de mate waarin medewerkers de autonomie van
kinderen stimuleren en vooral in hoeverre de ontwikkeling van kinderen gestimuleerd wordt.
Er is slechts één eerdere kwaliteitsmeting gedaan, dus er is weinig vergelijkingsmateriaal over
de jaren. De resultaten lijken er echter wel op te wijzen dat in de buitenschoolse opvang de
kwaliteitsslag nog onvoldoende is gemaakt en meer professionalisering wenselijk is. Dit type
opvang is van een andere aard dan kinderdagopvang. Niet alleen vanwege de ruimere
leeftijdsmarge van de kinderen, maar ook vanwege het naschoolse karakter. Meer
doorontwikkeling is wenselijk om te bepalen wat er nodig en wenselijk is voor deze sector
(welk aanbod kan/moet er gedaan worden, welke kwaliteitsaspecten zijn het belangrijkst voor
kinderen, welke functie moet/kan deze opvang dienen etc.) alvorens er nagedacht kan
worden over wat er nodig is om deze kwaliteitsslag te maken.
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

14

Hoewel de kwaliteit in de gastouderopvang gemiddeld hetzelfde beeld laat zien als de
groepsopvang – dus hogere emotionele proceskwaliteit en lagere educatieve proceskwaliteit,
blijkt de variatie groter in de gastouderopvang. Om verschillen in kwaliteit te duiden, zijn
verklarende analyses uitgevoerd. De resultaten van de gastouderopvang laten zien dat
dezelfde kwaliteitskenmerken die ertoe doen in groepsopvang ook deels de
kwaliteitsverschillen in de gastouderopvang verklaren. Hoewel de groepsgrootte en het
opleidingsniveau van gastouders net als in de andere opvangsoorten ertoe doen, lijken
andere aspecten een grotere rol te spelen. Het gaat dan om het contact en de invloed van
ouders en hun keuzemotieven, evenals de wijze waarop de gastouder zich profileert. Zo blijkt
een nadruk op gemak (dichtbij en betaalbaar) bij ouders of een sterkere profilering op het
opvangen van kinderen met zorgbehoeften of van kinderen uit maatschappelijke
achterstandssituaties negatief samen te hangen met kwaliteit. Ook blijkt de daadwerkelijke
aanwezigheid van kinderen van laagopgeleide ouders samen te gaan met lagere kwaliteit van
het taalaanbod. Wanneer gastouders een tarief hanteren dat boven de maximum te
vergoeden uurprijs ligt door de kinderopvangtoeslag, dan is de kwaliteit hoger. Alles
beschouwende, lijkt het erop dat de kwaliteit van de gastouderopvang meer aan sociale
selectietendensen onderhevig is dan de andere opvangsoorten. Een mogelijke verklaring is
dat welgestelde en hoger opgeleide ouders beter weten wat ze belangrijk vinden in de opvang
voor hun kind(eren) en gastouders kunnen kiezen die een hogere kwaliteit bieden. Een
belangrijke kanttekening is dat de steekproef gastouders niet als representatief kan worden
gezien.
De situatie in Nederland kan met gegevens uit een aantal andere landen worden vergeleken
waar in onderzoek dezelfde observatie-instrumenten zijn gebruikt. De gemiddelde scores
voor globale kwaliteit (zoals gemeten met de ITERS-R/ECERS-R) liggen in Nederland het
hoogst in vergelijking met onderzoek uit Europese landen en zelfs buiten Europa. De
kwaliteit kan zich meten met de recent gevonden kwaliteit in Engeland en ligt hoger dan in
Australië en Scandinavische landen. De gemiddelde scores voor de opvang van peuters
(kinder- en peuteropvang samen) op emotionele en educatieve proceskwaliteit (zoals
gemeten met de CLASS) zijn in Nederland hoger dan wat met dezelfde meetinstrumenten
gevonden is in representatieve studies in Duitsland, Polen, Portugal, de Verenigde Staten,
Vlaanderen en Zwitserland. De emotionele kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang is iets
lager dan die van de kinderopvangcentra in een representatieve studie in Denemarken, maar
de educatieve kwaliteit is weer aanmerkelijk hoger. Voor de babyopvang zijn er minder
internationale vergelijkingen mogelijk, omdat er minder onderzoek naar gedaan is. De
babyopvang in de huidige steekproef scoort hoger op zowel emotionele als educatieve
kwaliteit dan de babyopvang in de onderzoeken in Vlaanderen, Portugal en de Verenigde
Staten. Voor de buitenschoolse opvang zijn geen vergelijkingen mogelijk met buitenlands
onderzoek.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

15

Leeswijzer
Het rapport is als volgt opgebouwd. Het eerste hoofdstuk schets kort de ontwikkeling van de
maatschappelijke en beleidscontext in de afgelopen decennia om de achtergrond van de
kwaliteitsontwikkelingen te kunnen duiden. Hoofdstuk 2 geeft een samenvatting en
beschouwing van de belangrijkste resultaten over alle opvangsoorten tezamen (uitgebreidere
samenvattingen per opvangsoort zijn te vinden aan het begin van de Hoofdstukken 3, 4, 5 en
6). Daarna volgt hoofdstuk 3 dat de ontwikkelingen in de kinderdagopvang schetst, gevolgd
door de ontwikkelingen in de peuteropvang in hoofdstuk 4 en de vergelijking met een
voorgaande meting van de buitenschoolse opvang in hoofdstuk 5. Hoofdstuk 6 beschrijft de
kwaliteit in de gastouderopvang en rapporteert ook de resultaten van de verklarende
analyses. Alle hoofdstukken rapporteren de hoofdgegevens, gevolgd door meer
gedetailleerde bijlagen met alle beschrijvende gegevens die ook in de eerdere rapporten zijn
opgenomen. Tot slot is er een appendix met technische details voor de geïnteresseerde lezer.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

16

1. Inleiding
1.1 Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK)
In 2019 is voor de derde keer de Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK) uitgevoerd
door het consortium van de Universiteit Utrecht en Sardes. Dit rapport bevat de
gecombineerde bevindingen van de kwaliteitsmetingen die in 2017, 2018 en 2019 hebben
plaatsgevonden in de kinderopvang, de peuteropvang 1, de buitenschoolse opvang en de
gastouderopvang in Nederland. De LKK wordt volgens een zogenaamde ‘rolling sampling’
methode uitgevoerd, met jaarlijkse metingen in relatief kleine, maar landelijk representatieve
steekproeven. Door de gegevens van opeenvolgende jaren te combineren, ontstaat geleidelijk
één grote steekproef. Over de meting in 2017 en de gecombineerde metingen van 2017 en
2018 is al gerapporteerd. Het onderhavige rapport gaat over de gecombineerde metingen van
2017, 2018 en 2019 tezamen. In 2020, en mogelijke daarna, vinden vervolgmetingen plaats
en worden de steekproeven van de verschillende kinderopvangtypen in totaal steeds groter,
zodat de uiteindelijk gewenste omvang van de steekproeven wordt bereikt.
Kenmerkend voor de LKK-werkwijze is:
• Het betreft jaarlijkse metingen van 2017 tot en met 2020 (met een mogelijke
verlenging tot 2025) volgens een rolling sampling model.
• De meting is gericht op alle vormen van kinderopvang, wat betekent dat – voor het
eerst - ook de gastouderopvang wordt meegenomen.
• Naast het eerder door het NCKO gehanteerde instrumentarium worden andere
instrumenten ingezet om de kwaliteit te meten, zoals de CLASS, de Leuvense
Welbevinden- en Betrokkenheidsschaal en uitgebreide vragenlijsten, gericht op de
achtergrond en werkbeleving van de medewerkers en organisatiekenmerken.
• Dit verbreedt de manier waarop naar kwaliteit wordt gekeken en maakt internationale
vergelijking beter mogelijk.
• Tenslotte ontvangen alle deelnemers een terugkoppeling van de bevindingen op de
eigen locatie, met concrete tips en tops. Dit illustreert de wens om vanuit de LKK
samen met het werkveld de kwaliteit van de kinderopvang verder te versterken.
De LKK is zo opgezet dat een vergelijking met eerdere kwaliteitsmetingen door het NCKO en
Kohnstamm Instituut mogelijk is, waarmee lange termijn-trends in de kwaliteit van de
Nederlandse kinderopvang kunnen worden gevolgd. Daarom zijn in de meetronden 2017,
2018 en 2019 video-opnamen gemaakt van interacties in de kinderopvanggroepen en
Onder de peuteropvang verstaan wij het voormalige peuterspeelzaalwerk, dat bij wet per 1 januari 2018 is
geharmoniseerd met de kinderopvang wat betreft kwaliteit, toezicht en financieringsstructuur. Voor zover zij
nog als apart opvangtype worden aangeboden binnen de kinderopvang, vallen ze in dit onderzoek ook onder
peuteropvang.

1

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

17

gastoudergezinnen 2 die door respectievelijk het NCKO en Kohnstamm Instituut met hun
instrumenten op vergelijkbare wijze zijn beoordeeld als in de eerdere kwaliteitsmetingen.

1.2 Ontwikkelingen in de kinderopvang
In de afgelopen 25 jaar zijn er veel maatschappelijke en beleidsontwikkelingen geweest in de
kinderopvang die een rol hebben gespeeld in het gebruik van kinderopvang, het aanbod en
de kwaliteit van de kinderopvang en de functie van kinderopvang. De capaciteit in de
kinderopvang wordt vaak uitgedrukt in kindplaatsen. Een kindplaats kan worden bezet door
meerdere kinderen afhankelijk van het gebruik per kind en de bezettingsgraad van de
kinderopvangorganisatie. In Afbeelding 1.2 wordt het aantal kindplaatsen in de verschillende
opvangsoorten over de afgelopen 25 jaar weergegeven (voor zover deze gegevens
beschikbaar waren 3).
350.000
300.000
250.000
200.000
150.000
100.000
50.000
0

199519992000200120022003200420052006200720082010201120122013201520172019
kinderdagopvang

buitenschoolse opvang

gastouderopvang

Afbeelding 1.2 Aantal kindplaatsen per type opvang.
Bronnen: CBS, CPB, Regioplan, SZW, Buitenhek Management & Consult, Brancheorganisatie Kinderopvang 4

Jaren ‘90 - 2005
In de jaren ’90 was kinderopvang primair een arbeidsinstrument en derhalve werd er van
overheidswege geïnvesteerd via een subsidieregeling die via gemeenten verstrekt werd direct
aan de kinderopvangaanbieder, via gemeenteplaatsen. Ook bedrijven betaalden mee aan
kinderopvang en financierden (deels) zogenaamde bedrijfsplaatsen. Daarnaast konden
ouders kinderopvang afnemen via zogenaamde particuliere plaatsen, maar moesten dan de
Voor de gastouderopvang zijn alleen in 2017 en 2018 video opnamen gemaakt. Om de respons te verhogen is
besloten om in 2019 geen video-opnamen te maken.
3
Er zijn weinig cijfers bekend over het aantal kindplaatsen in het voormalig peuterspeelzaalwerk en met de
toenemende harmonisatie vanaf 2010 vallen die kindplaatsen in toenemende mate onder de kinderdagopvang.
Om die reden is er geen uitsplitising gemaakt voor deze opvangsoort.
4
Voor de gastouderopvang is minder informatie beschikbaar over het aantal kindplaatsen en derhalve
ontbreekt deze informatie voor sommige jaren.
2

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

18

kosten volledig zelf dragen. De verschillende stimuleringsmaatregelen in de jaren ’90 hadden
tot doel om het aanbod van kindplaatsen uit te breiden om zo ouders, vooral moeders, te
bewegen om betaald werk te zoeken 5. De gemeentelijke plaatsen werden vooral in de notfor-profit organisaties gecreëerd, ondanks het feit dat er bestaande, private aanbieders
waren. Een belangrijke reden is dat de toenmalige welzijnswet uit 1994, waarbinnen de
stimuleringsmaatregel kinderopvang plaatsvond, gemeenten verplichtte tot het stellen van
kwaliteitsregels voor kinderopvang en toezicht op de naleving hiervan 6. De
kinderopvangsector werd in die tijd gekenmerkt door enorme expansie, blijkens een stijging
van het aantal kindplaatsen in de dagopvang van 59.000 in 1995 naar 93.000 in 2001 7 tot
124.000 eind 2004 8. Dat is in ruim vijf jaar tijd bijna een verdubbeling van het aantal
kindplaatsen. Desondanks waren de wachtlijsten lang en werden aanbieders niet
gestimuleerd om rekening te houden met de wensen van ouders 9. De groei van het aantal
kindplaatsen in de buitenschoolse opvang was minder sterk, doch zichtbaar van bijna 38.000
plaatsen in 2000 naar ruim 74.000 in 2003. De gastouderopvang groeit in eerste instantie
tussen 2000 en 2003, maar daalt licht in 2004 en eindigt op ruim 8000 kindplaatsen.
Hoewel de eerste peuterspeelzalen al vanaf de jaren ’60 bestaan, ontstaat er vanaf de jaren
’90 politieke belangstelling voor het peuterspeelzaalwerk 10. Het belang van de vroege
kindertijd en de rol die dit speelt in het ontstaan van ontwikkelingsachterstanden wordt
steeds meer erkend. Wat vanaf 2000 resulteerde in het voeren van beleid op het gebied van
Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) in het kader van het onderwijsachterstandenbeleid.
Zogenaamde doelgroepkinderen kunnen deelnemen aan VVE-programma’s aangeboden in
peuterspeelzalen met speciaal daartoe opgeleide medewerkers.
Jaren 2005 - 2010
In 2005 is de Wet kinderopvang (Wko 2005) in werking getreden om de combinatie van arbeid
en zorg voor ouders te vergemakkelijken. Tevens, het tweede doel, is vastgelegd dat er
verantwoorde kinderopvang geboden moest worden 11. In de kwaliteitseisen is aandacht
besteed aan structuurkenmerken (zoals maximale groepsgrootte en de beroepskracht-kind
ratio), proceskenmerken (gericht op de pedagogische kwaliteit zoals interacties en
activiteiten) en veiligheidskenmerken. De GGD is verantwoordelijk voor bewaken van de
(minimum)kwaliteit. In de Wet kinderopvang uit 2005 wordt alleen de kinderopvang en ook,
in mindere mate, gastouderopvang geregeld. De positie van het peuterspeelzaalwerk wordt

Kamerstukken II 1998/99, 26556.
Wijziging van artikel 22, derde lid van de Welzijnswet, 2000.
7
Gevers Deynoot-Schaub & Riksen-Walraven, 2005
8
Kemp, S. van der & Kloosterman, M. (2005).
9
SEO Economisch Onderzoek (2009).
10
Vereniging Nederlandse Gemeenten (2004).
11
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2015).
5
6

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

19

ongemoeid gelaten 12, terwijl kinderopvang en peuterspeelzaalwerk beide voorheen onder de
Welzijnswet vielen. Al gauw na de invoering van de Wko volgt daarop in 2006 het wetsvoorstel
Hamer, dat de positie van de kinderopvang en peuterspeelzalen probeert te regelen in een
brede basisvoorziening voor alle kinderen 13. Gemeenten waren eerst onder de Welzijnswet
en sinds 1 januari 2007 onder de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO)
verantwoordelijk voor de peuterspeelzalen en de kwaliteit ervan. Onderzoek onder 115
gemeenten laat zien dat er grote verschillen waren in de kwaliteitseisen die zij stelden en de
wijze waarop zij hier toezicht op hielden 14. Zo’n kwart van de gemeenten stelden eisen aan
alle peuterspeelzalen, terwijl ruim de helft alleen eisen stelden aan de gesubsidieerde
peuterspeelzalen, de overige 20% stelden geen kwaliteitseisen 15. De kwaliteitseisen hadden
veelal betrekking op structurele kwaliteitseisen, zoals de kwaliteit van de binnen- en
buitenspeelruimte en de groepsgrootte en het aantal gekwalificeerde beroepskrachten in de
groep. Intussen ontstonden in meerdere gemeenten samenwerkingsverbanden tussen
kinderopvang en peuterspeelzalen, soms geïnitieerd onder druk van gemeentelijk beleid, om
zo te kunnen bezuinigen op de kosten voor peuterspeelzaalwerk, door een deel van de
kinderen onder de Wet Kinderopvang te brengen.
Voor de gastouderopvang leidde de toeslagsystematiek in combinatie met de lage
kwaliteitseisen tot een eenvoudige toegankelijkheid en kwetsbaarheid van dit type opvang.
Geïnitieerd in 2007, is er in 2010 een herziening van de gastouderopvang doorgevoerd met
aanvullende kwaliteitseisen voor gastouders (aantoonbaar maken van tenminste MBO-2
niveau, hebben van een EHBO-diploma en een Verklaring omtrent Gedrag). Ook moesten
gastouders zich aansluiten bij een geregistreerde gastouderorganisatie die mede
verantwoordelijk was voor toezicht op de kwaliteit, terwijl de GGD verantwoordelijk bleef
voor het toezicht, zie Wijzigingswet kinderopvang 2010 16.
Met de invoering van de Wko in 2005 is de kinderopvang geprivatiseerd en aan de markt
overgelaten, terwijl de overheid bewust stelselverantwoordelijk bleef voor de uitvoering van
deze publieke taak 17. Ouders werden hiermee de klant en ontvingen een tegemoetkoming in
de kosten van de overheid via de kinderopvangtoeslag. Hiermee werd de kinderopvang
betaalbaarder voor ouders 18. De groei van kindplaatsen in de kinderdagopvang ging
onverminderd door. In 2008 waren er 158.000 kindplaatsen en dit groeide door naar 175.000
kindplaatsen in 2010 19. De capaciteit van de buitenschoolse opvang is met de motie Van
Aarsten-Bos waarmee in 2007 de verantwoordelijkheid om naschoolse opvang aan te bieden
Wet kinderopvang, Kamerstukken I, 28447 (2002, 26 juni).
Initiatiefvoorstel-Hamer, Kamerstukken I, 30479 (2006, 7 maart).
14
Nieuwe regels betreffende maatschappelijke ondersteuning (wet maatschappelijke ondersteuning),
Kamerstukken II 2004/05, 30131 (2005, 1 juni).
15
Regioplan (2007).
16
Wijzigingswet Wet Kinderopvang (herziening stelsel gastouderopvang) 2009 (2009, 18 juli).
17
Wet kinderopvang, Kamerstukken I, 28447 (2002, 26 juni).
18
SEO Economisch Onderzoek (2009).
19
Centraal Planbureau (2011).
12
13

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

20

of te organiseren bij de scholen werd gelegd enorm gegroeid. Van 2006 naar 2007 stijgt dit
aantal van bijna 95.000 naar 143.000 plaatsen. Deze groei zet door en in 2010 zijn er ruim
224.000 plaatsen. Onderzoek van SEO naar de effecten van de introductie van marktwerking
en de Wko (2005) laat zien dat organisaties meer rekening lijken te houden met de wensen
van ouders. Bijvoorbeeld door het uitbreiden van het aantal kindplaatsen in de buurt waar
ouders wonen (reistijd werd gezien als een belangrijke drempel voor ouders), maar de
wachtlijsten blijven niettemin lang waardoor er van echte keuzevrijheid voor ouders vaak
geen sprake is 20. Het aandeel kindplaatsen in het peuterspeelzaalwerk was in 2008 nog 80.000
die ook allemaal benut werd, maar vertoont een daling naar 67.000 in 2010 21.
Jaren 2010 - 2019
In 2010 werd de eerste aanzet om kinderdagopvang en peuterspeelzaalwerk te harmoniseren
gerealiseerd in de Wet Ontwikkelingskansen door Kwaliteit en Educatie (OKE) 22. Deze wet
regelde de harmonisatie van de kwaliteit van kinderopvang en peuterspeelzalen, de
aanvullende kwaliteitseisen voor VVE, de uitbreiding van het doelgeroepbereik van VVE naar
de kinderopvang waar dat nodig was in verband met de kinderen en de gemeentelijke regie
op de onderwijsachterstandsmiddelen en de doorlopende leerlijn 23. Zo werd geregeld dat de
beroepskracht/kind ratio, de groepsgrootte en het opleidingsniveau van de peuterspeelzalen
(de zogenoemde ‘gouden driehoek’ van belangrijkste structurele kwaliteitseisen op basis van
internationale vergelijking en wetenschap) werd gelijkgetrokken met de eisen in de
kinderopvang. Peuteropvang moet sinds 2012 geregistreerd staan in het Landelijk Register
Kinderopvang en Peuterspeelzalen (LRKP) en werd hieraan voorafgaand geïnspecteerd door
de GGD. Hiermee ontstond ook een gelijk speelveld tussen kinderopvang en peuterspeelzalen.
Daarnaast werd het met de Wet OKE in 2010 mogelijk om de VVE-subsidie ook aan de
kinderopvang toe te kennen, mits werd voldaan aan aanvullende kwaliteitseisen hiervoor.
In 2018 volgde de een tweede harmonisatiewet (Wet harmonisatie kinderopvang en
peuterspeelzaalwerk 24) die met name financiële omvorming van peuterspeelzaalwerk naar
kinderopvang realiseerde en de overblijvende kwaliteitseisen gelijktrok. Dit is allereerst een
financiële harmonisatiewet, die het voor ouders die recht hebben op kinderopvangtoeslag
mogelijk maakt om in plaats van kinderdagopvang ook gebruik te maken van de
peuterspeelzaal met behoud van de kinderopvangtoeslag. Peuterspeelzalen zijn de facto
kinderopvang geworden en er is nu sprake van kindercentra waarbij het niet uitmaakt of er
dagopvang, peuterspeelzaalwerk en/of VVE wordt aangeboden. Daarnaast is de Wet
Innovatie Kwaliteit Kinderopvang (IKK) in werking getreden om de kwaliteitseisen te

SEO Economisch Onderzoek (2009).
Centraal Bureau voor de Statistiek (2019).
22
Besluit basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie 2010 (2010, 7 juli).
23
Wijzigingswet Wet Kinderopvang (wijzigingen in het onderwijsachterstandenbeleid) 2012 (2012, 21 januari).
24
Wet harmonisatie kinderopvang en peuterspeelzaalwerk 2018 (2018, 28 februari).
20
21

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

21

moderniseren 25. Hiermee werd het vaste-gezichtencriterium verder aangescherpt voor
baby’s. Tevens werden de kwaliteitseisen in beroepskracht/kind ratio voor de babygroepen
gunstiger, terwijl die voor oudere kinderen meer flexibel werden. Daarnaast zijn organisaties
verplicht om een pedagogisch beleidsmedeweker aan te stellen die onder andere
professionalisering en coaching aanbiedt aan alle medewerkers. Verder worden er per 2023
aanvullende opleidingseisen gesteld aan beroepskrachten die werken met baby’s en moeten
alle medewerkers voldoen aan de taaleis van minimaal niveau 3F.
Naast de GGD-inspectie wanneer een organisatie wordt opgenomen in het LRKP, is er vanaf
2012 risicogestuurd toezicht op basis van risicoprofielen 26. Hierbij speelt de inspectiehistorie
een belangrijke rol en worden er onaangekondigde inspectiebezoeken gebracht aan locaties.
Tot 2015 is de monitoring van kwaliteit vooral gericht op veiligheid, mede naar aanleiding van
incidenten in kinderopvang, zoals de Amsterdamse zedenzaak. Zo hebben alle bestaande
medewerkers in 2013 en alle nieuwe medewerkers bij indiensttreding een VOG (Verklaring
Omtrent Gedrag) moeten aanvragen en is er sprake van een continue screening van alle
personen die werkzaam zijn in de sector (of aanwezig zijn in het huis van een gastouder). Ook
het vierogen-principe is een voorbeeld van een aanvullende maatregel in verband met
veiligheid van kinderen. Dit is in 2013 doorgevoerd in de kinderdagopvang en in 2015 ook in
de kortdurende peuteropvang (voormalig-peuterspeelzaalwerk).
De uitbreiding van de kinderopvangsector gaat door vanaf 2010 met een hoogtepunt van
meer dan 215.000 kindplaatsen in de dagopvang en ruim 250.000 plaatsen in de
buitenschoolse opvang in 2011. Vanaf 2012 stabiliseert de capaciteit voor dag- en
buitenschoolse opvang en vanaf 2017 is er weer een lichte stijging naar ruim 280.000
kindplaatsen in de dagopvang en bijna 300.000 plaatsen in de buitenschoolse opvang begin
2019 27 (de harmonisatie van peuterspeelzaalwerk en kinderdagopvang kan een mogelijke
verklaring zijn voor de stijging in de dagopvang). In het peuterspeelzaalwerk is er sprake van
een gestage daling vanaf 2010 naar zo’n 52.000 kindplaatsen in 2016 waarvan er 47.000 benut
werden. Tegelijkertijd is het aantal peuterspeelzaalplekken in de kinderopvang gestaag
gestegen tussen 2008 en 2016 van 56.000 naar 62.000 28. Sindsdien is het met
voortschrijdende harmonisatie moeilijker onderscheid te maken tussen peuterspeelzaalwerk
en kinderdagopvang. Er zijn voor de gastouders minder gegevens bekend (of die laten zich
moeilijker vergelijken). Recente gegevens vanaf 2015 laten echter zien dat de capaciteit in de
gastouderopvang vele malen groter is dan in de begin jaren ’00. In 2019 gaat het om bijna
145.000 kindplaatsen. Ongeveer 17% van de kinderen waarvoor ouders kinderopvangtoeslag

Wet innovatie en kwaliteit kinderopvang 2019 (2019, 1 januari). Zie ook:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/kinderopvang/kwaliteitseisen-kinderopvang-en-peuterspeelzalen
26
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2015).
27
Eerste kwartaalrapportage kinderopvang 2019, Kamerstukken II 2019, 2019D23927.
28
Centraal Bureau voor de Statistiek (2019).
25

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

22

ontvangen, maakt in 2015 gebruik van gastouderopvang. Dit aandeel daalt licht naar 15% in
2018 en 14% in 2019 (eerste kwartaal 2019) 29.
Onderzoek naar kwaliteit
Onderzoek in de jaren 1995, 2001 en 2005 heeft laten zien dat de enorme expansie van de
kinderopvang gepaard ging met een daling in de algehele kwaliteit zoals gemeten met de
ITERS-R 30/ECERS-R 31. In 1995 was de kwaliteit in Nederland in internationaal opzicht goed of
zelfs beter dan in andere landen 32. Bovendien is het interessant dat de kwaliteit redelijk
homogeen was met weinig uitschieters. In het onderzoek van 1995 bleek geen enkele groep
een onvoldoende te scoren. De onderzoeken uitgevoerd in 2001 en 2005 laten een duidelijke
kwaliteitsdaling zien waarin ook de variatie in de sector groter werd en er ook groepen
onvoldoende scoorden, respectievelijk 6% in 2001 en 36% in 2005 33. Hoewel de gemiddelde
groepsgrootte in 2001 en 2005 eigenlijk gunstiger was, bleek wel dat een grotere
groepsgrootte in 2001 gepaard ging met een lagere kwaliteit. Ook centra met een langere
bestaansduur en meer ervaren medewerkers boden hogere kwaliteit 34. In 2005 bleken er
geen relaties tussen dit soort structurele kenmerken en algemene proceskwaliteit met de
ITERS-R/ECERS-R 35.
Een groot onderzoek onder 200 kinderopvanggroepen uit 2008 laat zien dat de algehele
kwaliteit zoals gemeten met de omgevingschalen ITERS/ECERS verder is gedaald ten opzichte
van 2005 36. Maar liefst 49% van de 200 onderzochte groepen scoorde in 2008 onvoldoende.
Hoewel de aard van het onderzoek geen eenduidige oorzaken kan aantonen, blijken er wel
een aantal ontwikkelingen in de sector die mogelijk een rol hebben gespeeld in de toename
in onvoldoende scorende groepen. Door de enorme groei waaraan de sector onderhevig was,
vooral vanaf 2005 tot ca. 2010, kampten veel organisaties met capaciteitsproblemen. Mogelijk
ging die groei ten koste van het kunnen waarborgen van kwaliteit en het aanstellen van
kwalitatief goed personeel. De onderzoeksgegevens laten zien dat de gemiddelde
groepsgrootte was toegenomen in 2008, vooral in verticale groepen, en dat de toegestane
beroepskracht-kind ratio werd overschreden in 9% tot 17% van de groepen. Er bleken
negatieve relaties tussen grotere groepen en een ongunstigere ratio enerzijds en de
geobserveerde kwaliteit anderzijds. In de daaropvolgende meting in 2012 is een duidelijke
stijging in kwaliteit zichtbaar en scoort nog slechts 2% onvoldoende 37. Dezelfde onderzoeken
tonen ook een stijging in kwaliteit op de NCKO-schalen met betrekking tot het stimuleren van
Eerste kwartaalrapportage kinderopvang 2019, Kamerstukken II 2019, 2019D23927.
Harms, Cryer & Clifford (2006).
31
Harms, Clifford & Cryer (2005).
32
van IJzendoorn, Tavecchioo, Stams, Verhoeven, & Reiling (1998).
33
Gevers Deynoot-Schaub & Riksen-Walraven (2005); Vermeer et al. (2005)
34
Gevers Deynoot-Schaub & Riksen-Walraven (2005)
35
Vermeer et al. (2005).
36
De Kruif et al. (2009); Helmerhorst et al. (2015).
37
Fukkink et al. (2013)
29
30

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

23

de ontwikkeling van kinderen en het begeleiden van interacties. Het lijkt erop dat de groei van
de sector zich stabiliseert en ook van overheidswege komt er meer aandacht voor de kwaliteit
in de sector. Mogelijk heeft dit een rol gespeeld in de positieve ontwikkelingen van kwaliteit.
Een ander onderzoek in 122 kinderdagopvang en 149 peuteropvanggroepen in 2011 en 97
kinderopvang en 121 peuteropvanggroepen in 2012 laat zien dat de interactiekwaliteit zoals
gemeten met de CLASS Toddler een significante daling vertoont in 2012 38. Dit geldt zowel voor
de kinderopvang als de peuteropvang, maar de kinderopvang werd zwaarder getroffen. Met
de zogenaamde difference-in-difference methode laten Akgündüz et al. (2015) zien dat de
kwaliteitsdaling vooral de kinderdagopvang betreft, en daarbinnen centra die relatief hoge
kwaliteit tegen een lage kostprijs boden. Door de economische crisis steeg de werkloosheid
en daarmee het aantal ouders dat recht had op kinderopvangtoeslag, waardoor er sprake was
van vraaguitval in de kinderopvang 39. Tevens zijn er bezuinigingen doorgevoerd in de
kinderopvangtoeslag, waardoor de kinderopvang duurder werd voor ouders. Sinds de
vraaguitval in 2011 kampen veel kinderopvangorganisaties met de gevolgen van vraaguitval 40.
De bezuinigingen en daarmee gepaard gaande vraaguitval is mogelijk deels een verklaring
voor de dalende kwaliteit, vooral aangezien de gegevens aantoonden dat er bezuinigd werd
op professionaliseringactiviteiten voor de medewerkers waarvan bekend is dat ze een
belangrijke bijdrage leveren aan kwaliteit 41. Overigens laat de vergelijking tussen de kwaliteit
van peuterspeelzalen en kinderdagopvang zien dat de emotionele proceskwaliteit
vergelijkbaar is tussen beide soorten, maar dat de educatieve proceskwaliteit en het
activiteitenaanbod in de peuterspeelzaalgroepen rijker is dan in de kinderdagopvang.
Huidige stand van zaken
De geschetste maatschappelijke en beleidscontext van de afgelopen 25 jaar toont een beeld
van een sector die enorm gegroeid is, zowel in omvang als in professionaliteit. Het aandeel
kinderen dat gebruik maakt van een vorm van opvang is substantieel en daarmee is het
publieke belang ook groot. Hoewel het accent tot nu toe vooral lag op de reguliere
kinderdagopvang voor kinderen van 0-4 jaar, zijn er in de afgelopen jaren al eerste metingen
gedaan van de kwaliteit in de buitenschoolse opvang en peuteropvang, maar nog niet in de
gastouderopvang. Passend bij laatste beleidsontwikkelingen vanaf 2010 is er echter een
noodzaak om de kwaliteit in alle opvangvormen te meten vanuit eenzelfde kwaliteitskader
met gelijksoortige instrumenten. De Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang voert in
opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid vanaf 2017 een dergelijke
meting uit om de kwaliteit nauwkeurig te kunnen monitoren. Dit rapport beschrijft de
gegevens van 2017 tot en met 2019 en vergelijkt deze met eerdere kwaliteitsmetingen voor
de kinderdagopvang (hoofdstuk 3), peuteropvang (hoofdstuk 4) en de buitenschoolse opvang
Leseman & Slot (2013).
Sociaal en Cultureel Planbureau (2018).
40
Brancheorganisatie Kinderopvang (2014).
41
Leseman & Slot (2013).
38
39

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

24

(hoofdstuk 5). Wegens het ontbreken van eerdere kwaliteitsgegevens voor de
gastouderopvang is er voor dit type gekozen om geen trendanalyses te doen, maar in plaats
daarvan verklarende analyses uit te voeren om de kwaliteitsverschillen tussen gastouders te
proberen te verklaren (hoofdstuk 6).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

25

2. Kwaliteit van alle opvangtypen
In dit hoofdstuk worden de belangrijkste bevindingen voor de vier opvangtypen samengevat,
vergeleken, gewogen naar de representativiteit daarvan en afgezet tegen internationale
standaards.

2.1 Representativiteit van de bevindingen
Deze derde rapportage van de Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang is gebaseerd op de
gecombineerde steekproeven van de meetronden 2017, 2018 en 2019. De totale
gecombineerde steekproef bestaat uit 425 onderzoekseenheden: opvanggroepen in de vier
onderscheiden kinderopvangtypen. In het komende jaar zal deze steekproef verder worden
uitgebreid, zodat uiteindelijk in 2020 de volle gewenste omvang is gerealiseerd. In lijn met de
gevraagde onderzoeksopzet, zijn in 2019 observaties verricht en interviews uitgevoerd in 32
groepen voor kinderopvang, 32 groepen voor peuteropvang (zowel zelfstandige kortdurende
peuteropvang als aparte peutergroepen binnen een kinderopvangorganisatie), 32 groepen
voor buitenschoolse opvang en 41 gastoudergezinnen. Met de gegevens van 2017 en 2018
erbij beschrijft dit rapport de bevindingen in 93 groepen in de kinderopvang, 99 groepen in de
peuteropvang, 96 groepen in de buitenschoolse opvang en 137 gastoudergezinnen. De
groepen in de kinderopvang betroffen zowel ‘horizontale’ groepen met alleen baby’s of alleen
peuters, en ‘verticale’ groepen met zowel baby’s als peuters (Tabel 2.1 in de bijlage van dit
hoofdstuk toont de gerealiseerde steekproef). De steekproeftrekking is uitgevoerd volgens
een gestratificeerd steekproefmodel om representatieve spreiding over regio’s, urbane en
rurale gebieden, en grootte van de opvanglocaties te garanderen. Binnen de cellen van het
steekproefmodel vond aselecte trekking plaats volgens verschillende stappen. In alle jaren zijn
zogenaamde schaduwsteekproeven getrokken, eveneens aselect binnen het gestratificeerde
steekproefmodel, die als equivalent aan de hoofdsteekproef kunnen gelden.
De aselecte hoofdsteekproef leverde in de jaren 2017-2019 gemiddeld een positieve respons
van tussen de 33% en 52% op, behalve voor de gastouders, zie Tabel 2.1 (meer gedetailleerde
gegevens over bijvoorbeeld redenen om niet deel te nemen aan LKK staan in de bijlagen bij
dit hoofdstuk). De respons voor de gastouders komt gemiddeld uit op 12%, maar bij LKK
meting van 2019 is deze betekenisvol gestegen vanwege een aanpassing in de
dataverzamelingsprocedure (wordt hieronder nader toegelicht). De respons is voor de
peuteropvang alle metingen vrijwel gelijk gebleven, zo rond de 50%, terwijl de respons in de
kinderdagopvang en de buitenschoolse opvang is teruggelopen van 2017 naar 2019 (van 43%
voor de dagopvang en 59% van de buitenschoolse opvang naar 29%, respectievelijk 30% voor
de dagopvang en de buitenschoolse opvang: zie de gedetailleerde tabellen in de bijlagen bij
dit hoofdstuk). Mogelijke verklaringen hiervoor zijn de (gefaseerde) invoering van de Wet
IKK 42 en de AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming). De invoering van de IKK-wet
42

Wijzigingswet innovatie en kwaliteit kinderopvang 2019 (2019, 1 januari).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

26

heeft van de kinderopvang de nodige tijd, inspanningen en energie gevraagd, waardoor een
kwaliteitsmeting als extra belasting kan worden gezien. De invoering van de nieuwe
privacywet (AVG) heeft de regels rondom verzameling en deling van ‘gevoelige’ gegevens
strenger gemaakt. Hoewel LKK werkt volgens een strikt protocol waarin met de allergrootste
zorgvuldigheid wordt omgegaan met de verzamelde gegevens, merken we in het
wervingscontact met de kinderopvangorganisaties dat men voorzichtig is met het toelaten
van observatoren op de groep en het filmen van kinderen en pedagogisch medewerkers,
mede omdat dit informatievoorziening en communicatie met de ouders met zich meebrengt.
Medewerker en ouders moeten immers toestemming geven voor het maken van videoopnames. Benadering van de schaduwsteekproeven kende een vergelijkbare positieve
respons over de jaren. Analyse van de redenen om van deelname af te zien gaf geen aanleiding
te concluderen dat de positieve respons in de kinderdagopvang, peuteropvang en
buitenschoolse opvang sterk vertekend is. De steekproeven van deze opvangsoorten kunnen
daarom als representatief worden gezien.
De werving van gastouders is in 2019 iets beter verlopen dan in voorgaande jaren, mede door
aanpassingen in de wervingsprocedure en de kwaliteitsmeting. Met toestemming van SZW is
besloten om de dataverzameling in de gastouderopvang minder intensief en laagdrempeliger
te maken, om zo de positieve respons te bevorderen. Zo is besloten om geen filmopnamen
meer te maken van kinderen en gastouders (waardoor er geen metingen zijn gedaan met het
NCKO-instrumentarium en er geen kindobservaties zijn gedaan). Er dus voor gekozen om
alleen ter plekke ‘live’ observaties uit te voeren met de CLASS en de FCCERS 43. Het maken van
filmopnamen werd in de voorgaande jaren door de gastouders als vrij indringend ervaren. Ook
de vraagouders hadden vaak moeite met de video-opnamen van hun kinderen en wilden hier
niet altijd toestemming voor geven. Door het laten vervallen van de filmopnamen is de
positieve respons gestegen naar 18% in 2019, waar deze in 2017 en 2018 respectievelijk 12%
en 10% was. Al met al is de respons in de gastouderopvang nog steeds aanzienlijk lager dan in
de andere opvangtypen en daarmee kan de steekproef van gastouders niet als representatief
voor de sector worden gezien. Vanwege de betrekkelijk lage respons en mogelijke zelfselectie,
geven de resultaten van de gastouders waarschijnlijk een te positief beeld van de situatie van
de gastouderopvang in Nederland.
Door de combinatie van de steekproeven van 2017, 2018 en 2019, volgens het rolling
sampling model, is inmiddels een steekproef van redelijke omvang ontstaan. Deze maakt
tamelijk nauwkeurige schattingen mogelijk, met relatief kleine onnauwkeurigheidsmarges van
de waarden van de onderzochte kwaliteitskenmerken in de hele populatie
kinderopvanggroepen in Nederland. We zullen hierna voor een aantal kerngegevens de
steekproefmarges weergeven om dit punt inzichtelijk te maken. We nemen daarbij aan dat de
huidige steekproef voor in elk geval drie van de vier soorten kinderopvang representatief is
43

Harms, Cryer, & Clifford (2007).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

27

voor de populatie en dat de steekproeven van 2017, 2018 en 2019 vergelijkbaar zijn. Uit een
vergelijkende analyse van verschillende kenmerken, zoals de opleiding en werkervaring van
de pedagogisch medewerkers, de structurele en organisatorische kenmerken van de groepen,
vestigingen en aanbiedende (wijdere) organisaties, de samenstelling van de opvanggroepen
naar leeftijd en sociale achtergrond van de kinderen, en nog meer, kan opgemaakt worden
dat de steekproeven van de drie jaren op belangrijke (merendeels stabiel geachte) kenmerken
niet van elkaar afwijken. Bij een aantal andere kenmerken zijn er wel verschillen. Die
verschillen zouden kunnen duiden op gevolgen van beleid of andere beïnvloedende factoren,
maar ook op toevallige steekproeffluctuaties. Om reële trends of effecten van beleid
betrouwbaar vast te kunnen stellen, zijn daarom meer meetpunten nodig. Het includeren van
de meting van 2020 zal meer licht op deze kwesties kunnen werpen.
Tabel 2.1 Respons en redenen van non-respons per kinderopvangtype LKK2017, LKK2018 en LKK2019 44
Respons en redenen van non-respons
KDV Abs (%) POV Abs (%) BSO Abs (%)
GO Abs (%)
Respons

93 (33%)

99 (52%)

96 (37%)

137 (12%)

Non-respons

188 (67%)

93 (48%)

163 (63%)

966 (88%)

Totaal benaderd

281 (100%)

192 (100%)

259 (100%)

1.103 (100%)

Inhoudelijke redenen non-respons, uitgesplitst naar:
Beleid
15 (8%)

6 (6%)

11 (7%)

7 (1%)

Onderzoek LKK

32 (17%)

18 (19%)

29 (18%)

203 (21%)

Onderzoek overig 45

11 (6%)

2 (2%)

6 (4%)

2 (0%)

Organisatie / opvanglocatie

69 (37%)

38 (41%)

63 (39%)

69 (7%)

Beroepskrachten

11 (6%)

10 (11%)

15 (9%)

82 (8%)

Ouders

11 (6%)

3 (3%)

10 (6%)

84 (9%)

Kinderen

3 (2%)

4 (4%)

2 (1%)

30 (3%)

Overig

34 (18%)

12 (13%)

27 (17%)

489 (51%)

Noot: organisaties hebben verschillende redenen gegeven om niet mee te willen doen aan LKK. Deze redenen
zijn gecategoriseerd in zeven hoofdcategorieen. Redenen die niet onder een van deze categorieen
thuishoorden zijn ondergebracht bij de categorie ‘overig’. In Tabel 2.6 in de bijlagen worden voorbeelden
gegeven van antwoorden in al deze categorieen.

Zie Tabel 2.6 in de bijlage bij dit hoofdstuk voor meer uitleg over de verschillende redenen van non-respons
Deze categorie is bij LKK2019 voor het eerst toegevoegd. Dit is gedaan omdat naast LKK ook andersoortig
onderzoek een reden kan zijn waarom men niet wil meedoen (denk aan eigen onderzoek naar kwaliteit,
onderzoek vanuit universiteit/hogeschool, GGD-onderzoek). Voor LKK2017 en LKK2018 kon deze nadere
uitsplitsing niet worden gemaakt.

44
45

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

28

2.2 De kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang
Uit deze gecombineerde drie metingen van de kwaliteit van de kinderopvang in Nederland in
het kader van de LKK komt een overwegend positief beeld naar voren, met aanwijzingen waar
nog verbetering mogelijk is. Afbeelding 2.2.1 toont een vergelijking tussen de verschillende
opvangtypen van de proceskwaliteit zoals gemeten met de CLASS.
De gemiddelde emotionele proceskwaliteit is in alle kinderopvangtypen voldoende (midden
range) tot goed (hoge range). Hoewel er variatie is tussen de groepen in de vier opvangtypen
(af te leiden uit de lengte van de staafjes, die de standaardafwijking boven en onder het
gemiddelde van een kwaliteitskenmerk weergeven), is deze veelal beperkt en binnen dezelfde
kwaliteitsrange. Er zijn enkele uitschieters naar boven en naar beneden (af te leiden uit de
dunne lijntjes in Afbeelding 2.2.1). De uitschieters naar beneden zijn in kinderdagopvang,
peuteropvang en buitenschoolse opvang wat betreft de emotionele kwaliteit nog altijd ruim
boven de ondergrens van wat als voldoende geldt. De gastouderopvang geeft een iets ander
beeld. Hoewel de emotionele kwaliteit gemiddeld vergelijkbaar is met die van de andere
opvangsoorten, is de variatie groter met vooral opvallende uitschieters naar beneden. Een
deel van de gastoudergezinnen scoort op de ondergrens van wat nog als voldoende geldt in
het emotionele domein. Bedacht moet worden dat de steekproef gastoudergezinnen mogelijk
een te positief beeld geeft van de feitelijke situatie in de gastouderopvang.

Afbeelding 2.2.1 Vergelijking van emotionele en educatieve proceskwaliteit gemeten met de CLASS van de
verschillende opvangtypen (gegevens van 2017 - 2019 tezamen). Duiding: scores < 3 = laag; scores > 3 en < 5 =
matig-voldoende; scores > 5 = hoog; maximale score = 7.

De gemiddelde educatieve kwaliteit is beduidend lager en geeft aan dat hier nog ruimte voor
verbetering is. De educatieve proceskwaliteit is in de peuteropvang gemiddeld iets hoger dan
in de andere opvangtypen en de variatie is iets kleiner dan in de kinderdagopvang en de
gastouderopvang, maar de verschillen zijn klein. Hoewel de educatieve proceskwaliteit

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

29

gemiddeld in alle opvangtypen iets boven de ondergrens van de midden range valt, is er
sprake van grotere variatie tussen groepen binnen de opvangsoorten dan bij de emotionele
proceskwaliteit. Een aanzienlijk aantal groepen binnen alle opvangtypen scoort wat betreft
educatieve proceskwaliteit onder de grens van wat nog als voldoende geldt. Er zijn ook
uitschieters. In alle typen opvang zijn de uitschieters eerder naar boven dan naar beneden,
wat erop wijst dat in sommige onderzochte groepen relatief hoge educatieve kwaliteit wordt
gerealiseerd. Voor de gastouders is het beeld opnieuw anders. De uitschieters zijn in deze
opvangsoort extremer, zowel naar boven als naar beneden. De uitschieters naar beneden
wijzen erop dat ook in de huidige (selectieve) steekproef er gastoudergezinnen zijn waarin de
educatieve kwaliteit ver beneden de maat is. De uitschieters naar boven in alle opvangsoorten
maken duidelijk dat hoge educatieve kwaliteit, boven de CLASS benchmark van 5, onder
bepaalde omstandigheden wel degelijk gerealiseerd kan worden.
Bij generalisatie van de onderzoeksgegevens op basis van de steekproef naar de hele
populatie van opvangvoorzieningen moet een onnauwkeurigheidsmarge in acht genomen
worden. In Afbeelding 2.2.2 is voor de geaggregeerde domeinscores van de emotionele en
educatieve proceskwaliteit weergegeven hoe groot deze marges rond de gemiddelde scores
zijn bij een statistische betrouwbaarheid van 95%. 46 De Afbeelding laat zien dat, ook als
rekening gehouden wordt met steekproefonnauwkeurigheid, de algemene conclusies stand
houden. De onnauwkeurigheid voor educatieve kwaliteit is iets groter dan voor emotionele
kwaliteit als gevolg van grotere standaardafwijkingen in de steekproeven.

We hebben een eenvoudige berekening van de foutenmarge toegepast bij een statistische betrouwbaarheid
van 95%, volgens de formule: marge=1.96* (standaard deviatie/√(steekproefgrootte)); onder- en bovengrenzen
zijn berekend als ondergrens = gemiddelde - marge, bovengrens = gemiddelde + marge. Een exactere berekening
die rekening houdt met de populatieomvang en de per opvangtype geclusterde steekproeftrekking zal tot iets
afwijkende schattingen van de onnauwkeurigheidsmarges leiden, maar niet veel van het gepresenteerde beeld
afwijken.
46

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

30

Afbeelding 2.2.2 Gemiddelde scores voor emotionele en educatieve proceskwaliteit gemeten met de CLASS
naar type kinderopvang met onnauwkeurigheidsmarges (gegevens van 2017 - 2019 tezamen). Duiding: scores
< 3 = laag; scores > 3 en < 5 = matig-voldoende; scores > 5 = hoog; maximale score = 7.

Het overwegend positieve beeld van de kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang wordt
bevestigd door de resultaten van de interviews. Het pedagogische klimaat is, op basis van wat
de pedagogisch medewerkers en gastouders rapporteren, in alle opvangsoorten als
overwegend positief-affectief en inclusief te karakteriseren. Er zijn relatief kleine verschillen
binnen en tussen de opvangsoorten, wat erop wijst dat dit een sterk verankerd model is in de
Nederlandse kinderopvang (zie Afbeelding 2.2.3). Er is ook een tamelijk sterke oriëntatie op
spelbegeleiding en het bevorderen van zelfregulatie bij de kinderen, hoewel bij deze laatste
aspecten grotere verschillen binnen en tussen de opvangsoorten worden gevonden. Dit kan
samenhangen met verschillen in de gemiddelde leeftijd van de kinderen in de vier
opvangsoorten. In de kinderopvang, bijvoorbeeld, zijn vaker heel jonge kinderen aanwezig
voor wie zelfregulatie nog niet als doel van pedagogisch-educatief handelen wordt gezien.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

31

Afbeelding 2.2.3 Vergelijking van het door medewerkers en gastouders gerapporteerde pedagogisch klimaat
naar de verschillende opvangtypen (gegevens van 2017 - 2019). Maximale score = 7.

Afbeelding 2.2.4 Vergelijking van het door medewerkers en gastouders gerapporteerde pedagogisch klimaat
naar de verschillende opvangtypen (gegevens van 2017 - 2019). Maximale score = 7.

De lagere geobserveerde educatieve proceskwaliteit wordt bevestigd door de gegevens uit de
interviews over het activiteitenaanbod (zie Afbeelding 2.2.5; zie ook de Hoofdstukken 3, 4, 5
en 6 voor meer details). Er is in alle opvangsoorten een relatief sterke oriëntatie op het
stimuleren van exploratief spel, sociaal spel en taal (dit laatste niet in de buitenschoolse
opvang). In ervaringsdomeinen als creatieve en muzikale vorming, ontluikend rekenen
(waaronder bordspelletjes), wetenschap en technologie, en burgerschapsvorming is het
aanbod aanmerkelijk beperkter. Buitenactiviteiten betreffen voornamelijk spelen in de tuin of
op een speelplein, maar uitstapjes naar een park, bos, kinderboerderij of bezoekjes aan een
museum komen in alle opvangtypen weinig voor. Het valt op dat er op al deze vlakken grote
spreiding rond de gemiddelde scores is, ook binnen de opvangtypen. Sommige groepen en
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

32

locaties bieden een stimulerend programma, terwijl andere eerder een karig programma van
spel en activiteiten aanbieden.

Afbeelding 2.2.5 Vergelijking van het door medewerkers en gastouders gerapporteerde activiteitenaanbod
naar de verschillende opvangtypen (gegevens van 2017-2019). Maximale score = 7.

De resultaten van de interviews laten zien dat de structurele kenmerken, zoals
opleidingsniveau van de medewerkers, groepsgrootte en kind-beroepskrachtratio, in
overeenstemming zijn met de wettelijke regels op dit vlak. Er zijn verschillen tussen de
opvangsoorten die inherent zijn aan het soort opvang en de leeftijd van de kinderen die hier
gebruik van maken. De gemiddelde groepsgrootte is het grootst is in de buitenschoolse
opvang, mede vanwege het opendeurenbeleid in sommige van de onderzochte
buitenschoolse opvanggroepen, en het kleinst in de gastouderopvang. De werkbeleving van
pedagogisch medewerkers en gastouders is overwegend (heel) positief (zie Afbeelding 2.2.6).
Zij ervaren een prettig collegiaal werkklimaat en hebben het gevoel betrokken te worden bij
beslissingen binnen de organisatie. Er is relatief beperkte variatie tussen en binnen de
opvangtypen op deze vlakken. De ervaren werkstress (positief gehercodeerd: een hoge score
betekent lage ervaren stress) is in het algemeen laag, met kleine verschillen tussen de
opvangsoorten, maar ook met relatief sterke variatie binnen de opvangsoorten. Niet in alle
groepen is de werkstress laag, zo kan geconcludeerd worden. Denkbaar is dat hierbij ook de
persoonlijkheid van de medewerker van invloed is: de een is beter in staat met de drukke
taken en soms indringende situaties van het werk om te gaan dan de ander. Het aanbod aan
professionaliseringsactiviteiten is gemiddeld matig, met weinig frequent pedagogischinhoudelijk overleg met collega’s of collega-gastouders en leidinggevenden (niet weergegeven
in Afbeelding 2.2.6; zie Hoofdstukken 3, 4, 5 en 6). Dit beeld verschilt niet sterk tussen de
opvangsoorten, met uitzondering van de gastouderopvang, waar de aandacht voor
professionalisering duidelijk nog minder is.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

33

Afbeelding 2.2.6 Vergelijking van het door medewerkers en gastouders gerapporteerd werkklimaat naar de
verschillende opvangtypen (gegevens van 2017 -2019). Maximale score = 6.

2.3 Kwaliteit vanuit het perspectief van het kind
Een belangrijke vraag is wat de kwaliteit is van de interacties die individuele kinderen binnen
de groep ervaren en hoe betrokken zij zijn bij activiteiten. Hiervoor is gebruik gemaakt van de
inCLASS 47. Afbeelding 2.3.1 toont grote verschillen tussen en binnen de opvangtypen in de
kwaliteit van de interacties die kinderen hebben met de pedagogisch medewerkers en
gastouders. De kwaliteit van de interacties van de kinderen met pedagogisch medewerkers,
respectievelijk gastouders, valt gemiddeld in de midden range, maar de variatie is groot. Er
zijn in de groepen kinderen die in de lage categorie scoren, terwijl in andere groepen kinderen
in de hoge range scoren. Deze variatie is voor de buitenschoolse opvang het minst groot. De
kwaliteit van de interacties met de gastouders is gemiddeld duidelijk hoger, maar laat
tegelijkertijd ook de grootste spreiding en meest extreme uitschieters zien wat duidt op grote
verschillen tussen gastouders onderling. Met betrekking tot de kwaliteit van de interacties
met andere kinderen in de groep valt op dat de buitenschoolse opvang het gemiddeld
genomen beter doet op dit vlak dan de andere opvangsoorten. Ook hier is de variatie binnen
de gastouderopvang het grootst al moet hierbij wel opgemerkt worden dat dit voor een deel
te verklaren valt door het feit dat er weinig kinderen tegelijkertijd opgevangen worden
(gemiddeld twee) en dat er soms geen andere kinderen aanwezig waren met wie gespeeld
kan worden. De speelwerkhouding van kinderen valt in de midden range en laat gemiddeld
Voor de inCLASS worden meerdere kinderen per video gecodeerd op de vier onderdelen: interacties met de
medewerkers, interacties met leeftijdsgenoten, speel/werkhouding en gedrag in de groep. Alleen peuters en
schoolgaande kinderen zijn gecodeerd op basis van het beschikbare videomateriaal (baby’s zijn niet
meegenomen). De gerapporteerde gegevens zijn gebaseerd op naar groep geaggregeerde scores voor de
kinderdagopvang (n=64 groepen), peuteropvang (n=96 groepen), buitenschoolse opvang (n=88 groepen) en
gastouderopvang (n=72 gastouders). Voor de gastouderopvang is dit alleen gebaseerd op 2017 en 2018 omdat
er geen video opnamen zijn gemaakt in 2019 en derhalve ook geen individuele kinderen geobserveerd zijn.

47

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

34

weinig verschillen zien tussen de groepen. De spreiding is relatief groot in de buitenschoolse
opvang en de gastouderopvang. Het gedrag van de kinderen in de groep scoort hoog in alle
typen, hoewel er bij in de buitenschoolse opvang ook uitschieters naar beneden zijn. Kinderen
gedragen zich overwegend op een aangename, pro-sociale manier, en weten hun emoties
goed te reguleren.

Afbeelding 2.3.1 Vergelijking van de gemiddelde kwaliteit van interacties gemeten met de inCLASS zoals
ervaren door individuele kinderen, geaggregeerd op groepsniveau, naar de verschillende opvangtypen
(gegevens van 2017 - 2019 tezamen). Duiding: scores < 3 = laag; scores > 3 en < 5 = matig-voldoende; scores > 5
= hoog; maximale score =7.

Er is tevens gekeken naar de gemiddelde mate van welbevinden en betrokkenheid van de
kinderen in de verschillende groepen, zie Afbeelding 2.3.2 48. De bevindingen laten zien dat
het gemiddelde welbevinden van kinderen hoog is in alle opvangtypen, met relatief geringe
variatie binnen de opvangtypen. De gemiddelde betrokkenheid van kinderen scoort iets lager
en laat ook een iets grotere spreiding in scores zien tussen groepen. Afgemeten aan
bevindingen in ander onderzoek met de Welbevinden en Betrokkenheidsschalen en aan
gangbare standaards die door de ontwikkelaar van het instrumentarium (CEGO Leuven)
worden gehanteerd, bevestigen de uitkomsten voor welbevinden en betrokkenheid de
overwegend goede kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang.

Voor de gastouderopvang is dit alleen gebaseerd op 2017 en 2018 omdat er geen video opnamen zijn
gemaakt in 2019 en derhalve ook geen individuele kinderen geobserveerd zijn.

48

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

35

Afbeelding 2.3.2 Vergelijking van het gemiddelde welbevinden en betrokkenheid zoals ervaren door
individuele kinderen, geaggregeerd op groepsniveau, naar de verschillende opvangtypen (gegevens van 2017
- 2019). Duiding: scores < 2.5 = laag; scores > 2.5 en < 3.5 = matig-voldoende; scores > 3.5 = hoog; maximale score
= 5.

In Afbeelding 2.3.3 zijn de belangrijkste gegevens van de observaties op kindniveau met de
inCLASS weergegeven met bijbehorende steekproefmarge. Ondanks de onnauwkeurigheid
(vanwege de relatief grote standaardafwijkingen), zijn de conclusies op basis van de
steekproefgegevens in grote lijnen geldig voor de populatie, opnieuw met uitzondering van
de gastouderopvang waarvoor geen representatieve steekproef kon worden gevonden.

Afbeelding 2.3.3 Gemiddelde scores voor de door kinderen individueel ervaren proceskwaliteit gemeten met
de inCLASS met onnauwkeurigheidmarges naar de verschillende opvangtypen (gegevens van 2017 - 2019).
Duiding: scores < 3 = laag; scores > 3 en < 5 = matig-voldoende; scores > 5 = hoog; maximale score = 7.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

36

2.4 Kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang in internationaal perspectief
De situatie in Nederland, gebaseerd op samengevoegde metingen in 2017, 2018 en 2019 kan
met gegevens uit andere landen worden vergeleken waar dezelfde observatie-instrumenten
zijn gebruikt (Zie Hoofdstuk 3 voor een uitgebreidere beschrijving). Deze vergelijking is
uiteraard beperkt tot landen waarover dergelijke gegevens beschikbaar zijn en betreffen
alleen de baby- en kinderdagopvang. Voor de gastouderopvang biedt een onderzoek in
Vlaanderen een mogelijkheid voor vergelijking, maar omdat de huidige steekproef gastouders
niet als representatief kan worden beschouwd, is zo’n vergelijking niet zinvol. Voor de
buitenschoolse opvang zijn er geen vergelijkbare studies uit andere landen beschikbaar.
De globale omgevingschalen ITERS-R en ECERS-R worden internationaal veel gebruikt in
onderzoek wat een vergelijking met de LKK gegevens mogelijk maakt. Op basis van een
recente meta-analyse van opvangkwaliteit op verschillende continenten blijkt de kwaliteit in
Nederland het hoogst, zelfs in vergelijking met Australië en Noord-Amerika. Ook blijken de
kwaliteitsverschillen tussen groepen kleiner in LKK dan in andere landen. Een nadere analyse
van omringende Europese landen laat eveneens zien dat de kwaliteit in Nederland, net als in
een recente meting in Engeland, hoog scoort. De resultaten zijn beter dan landen als
Duitsland, Noorwegen, Spanje en Portugal. De gevonden verschillen zijn groot en variëren van
een tot soms meer dan twee schaalpunten.
De gemiddelde scores voor de opvang van peuters (kinder- en peuteropvang samen) op
emotionele en educatieve proceskwaliteit zoals gemeten met de CLASS zijn in Nederland
hoger dan wat met dezelfde meetinstrumenten gevonden is in representatieve studies in
Vlaanderen, twee deelstaten in Duitsland (vooral met betrekking tot educatieve kwaliteit),
Portugal, twee staten in de Verenigde Staten en Zwitserland. Op emotioneel vlak scoort de
Nederlandse kinderopvang even hoog als Finland, maar op educatief vlak lager. De emotionele
kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang is iets lager dan wat in een representatieve
Deense studie werd gevonden, maar de educatieve kwaliteit is juist weer aanmerkelijk hoger.
De verschillen ten gunste van Nederland zijn soms tamelijk groot. De vergelijkingen zijn niet
altijd met exact dezelfde leeftijdsgroepen door verschillen in de systemen voor vroege opvang
en educatie. Voor de babyopvang zijn er minder vergelijkingen mogelijk. De babyopvang in de
huidige steekproef scoort hoger op zowel emotionele als educatieve kwaliteit dan de
babyopvang in de onderzoeken in Vlaanderen, Portugal en de Verenigde Staten.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

37

Bijlagen bij Hoofdstuk 2
Tabel 2.2 Gerealiseerde steekproef naar kinderopvangtype
COROP-gebied Urbanisatie Grootte N groepen KDV N groepen POV N groepen BSO N groepen GO
Noord

Landelijk

FR, GR, DR
Stedelijk [1]

Midden-Oost

Landelijk

UT, GL, OV, FL
Stedelijk

West

Landelijk

NH, ZH
Stedelijk

Zuid

Landelijk

NB, LI, ZE
Stedelijk

Totaal

Klein

5

6

3

6

Groot

6

6

5

19

Klein

2

1

3

1

Groot

4

0

2

9

Klein

5

11

12

6

Groot

7

5

3

9

Klein

6

11

3

6

Groot

7

5

9

18

Klein

4

11

6

4

Groot

10

9

5

9

Klein

5

11

8

8

Groot

7

10

9

14

Klein

6

3

6

3

Groot

8

3

9

9

Klein

6

5

5

5

Groot

5

2

8

11

93

99

96

137

Bij de LKK2017 ontbrak het aan stedelijk gebied in de regio Noord. Bij de LKK2018 hebben we dat ondervangen
door de meest stedelijke gemeenten binnen het COROP-gebied aan te wijzen als stedelijk gebied.

[1]

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

38

Tabel 2.3 Respons en redenen van non-respons per kinderopvangtype LKK2017.
Respons en redenen van non-respons
KDV Abs (%) POV Abs (%) BSO Abs (%)

GO Abs (%)

Respons

31 (43%)

33 (52%)

33 (59%)

57 (12%)

Non-respons

41 (57%)

30 (48%)

23 (41%)

423 (88%)

Totaal benaderd

72 (100%)

63 (100%)

56 (100%)

480 (100%)

Onderzoek

10 (24%)

9 (30%)

6 (26%)

68 (16%)

Organisatie / opvanglocatie

18 (44%)

8 (27%)

8 (35%)

20 (5%)

Beroepskrachten

1 (2%)

5 (17%)

2 (9%)

50 (12%)

Ouders

0 (0%)

0 (0%)

1 (4%)

28 (7%)

Kinderen

0 (0%)

2 (7%)

1 (4%)

5 (1%)

Overig

12 (29%)

6 (20%)

5 (22%)

252 49 (60%)

Tabel 2.4 Respons en redenen van non-respons per kinderopvangtype LKK2018.
Respons en redenen van non-respons
KDV Abs (%) POV Abs (%) BSO Abs (%)

GO Abs (%)

Inhoudelijke redenen non-respons, uitgesplitst naar:

Respons

30 (31%)

34 (44%)

31 (32%)

39 (10%)

Non-respons

68 (69%)

43 (56%)

66 (68%)

362 (90%)

Totaal benaderd

98 (100%)

77 (100%)

97 (100%)

401 (100%)

Beleid 50

5 (7%)

6 (14%)

4 (6%)

7 (2%)

Onderzoek

8 (12%)

5 (12%)

10 (15%)

83 (23%)

Organisatie / opvanglocatie

25 (37%)

21 (49%)

25 (38%)

28 (8%)

Beroepskrachten

6 (9%)

2 (5%)

4 (6%)

19 (5%)

Ouders

6 (9%)

3 (7%)

5 (8%)

40 (11%)

Kinderen

2 (3%)

1 (2%)

1 (2%)

20 (6%)

Overig

16 (24%)

5 (12%)

17 (26%)

165 51 (46%)

Inhoudelijke redenen non-respons, uitgesplitst naar:

Deze non-respons-categorie bij de gastouderopvang wordt vooral gevuld door de groepsgewijze benadering
via de gastouderbureaus. Daarbij heeft het gastouderbureau een aantal gastouders (uit een door ons verstrekte
lijst) aangeleverd die we volgens hen het beste konden benaderen. Er is hierbij geen terugkoppeling over de
(non)respons per gastouder gegeven.
50
Deze non-respons-categorie is bij de LKK2018 toegevoegd, omdat het (landelijk) beleid bij de werving
nadrukkelijk als reden is opgevoerd om niet deel te nemen.
51
Deze non-respons-categorie bij de gastouderopvang wordt vooral gevuld door de groepsgewijze benadering
via de gastouderbureaus.
49

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

39

Tabel 2.5 Respons en redenen van non-respons per kinderopvangtype LKK2019.
Respons en redenen van non-respons
KDV Abs (%) POV Abs (%) BSO Abs (%)

GO Abs (%)

Respons

32 (29%)

32 (62%)

32 (30%)

41 (18%)

Non-respons

79 (71%)

20 (38%)

74 (70%)

181 (82%)

Totaal benaderd

11 (100%)

52 (100%)

106 (100%)

222 (100%)

Beleid 52

10 (13%)

0 (0%)

7 (9%)

0 (0%)

Onderzoek

25 (32%)

6 (30%)

19 (26%)

83 (23%)

Organisatie / opvanglocatie

25 (37%)

21 (49%)

25 (38%)

28 (8%)

Beroepskrachten

6 (9%)

2 (5%)

4 (6%)

19 (5%)

Ouders

6 (9%)

3 (7%)

5 (8%)

40 (11%)

Kinderen

2 (3%)

1 (2%)

1 (2%)

20 (6%)

Overig

16 (24%)

5 (12%)

17 (26%)

165 53 (46%)

Inhoudelijke redenen non-respons, uitgesplitst naar:

Deze non-respons-categorie is bij de LKK2018 toegevoegd, omdat het (landelijk) beleid bij de werving
nadrukkelijk als reden is opgevoerd om niet deel te nemen.
53
Deze non-respons-categorie bij de gastouderopvang wordt vooral gevuld door de groepsgewijze benadering
via de gastouderbureaus.
52

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

40

Tabel 2.6 Redenen van non-respons per kinderopvangtype
Beleid 54

o.m. druk met invoering van Wet Innovatie en Kwaliteit Kinderopvang (IKK) (register,
nieuwe beroepskracht/kind-ratio e.d.), Wet Harmonisatie en Algemene Verordening
Gegevensbescherming (AVG).

Onderzoek

o.m. ‘geen interesse’, ‘slechte ervaring met vorig onderzoek’, ‘ongunstige timing’, ‘te
belastend’, ‘doen nooit mee aan onderzoek’, ‘zien nut niet in van onderzoek’, ‘te
tijdrovend’, ‘geen meerwaarde’, ‘pas aan ander onderzoek meegedaan’, ‘willen geen
video-opnamen binnen de opvanglocatie’, ‘willen niet met meer dan één locatie mee
doen’ (bij verzoek via schaduwsteekproeftrekking om met meer dan één locatie mee
te doen).

Organisatie /

o.m. ‘personeelstekort’, ‘groeiende vraag', ‘personele wisselingen’, ‘te veel

opvanglocatie

invalkrachten', ‘geen toestemming van management’, ‘ziekte van leidinggevende’,
‘midden in intensief veranderings- of scholingstraject’, ‘experimentele locatie’, ‘te
onregelmatige opvang’, ‘geselecteerde groep / locatie is niet representatief voor de
organisatie’.

Beroepskrachten

o.m. ‘zwanger(schapsverlof)’, ‘sterfgeval in nabije omgeving’, ‘overspannen’, ’ziekte’,
‘wil niet bekeken worden’, ‘twijfel aan eigen kwaliteit’, ‘vakantie’.

Ouders

o.m. ‘weigeren video-opnamen kinderen’, ‘geen toestemming geven voor ‘vreemden’
over de vloer’.

Kinderen

o.m.

‘kinderen

zijn

te

kwetsbaar’,

‘te

veel

kinderen

met

extra

ondersteuningsbehoeften op de groep’, ‘geen verstoring willen van de alledaagse
uitvoeringspraktijk’.
Overig

o.m. ‘stopt binnenkort met opvang’, ‘weigering zonder opgaaf van reden’, ‘geen
terugkoppeling van organisatie/opvanglocatie ontvangen’, ‘regio is verzadigd’, ‘niet
ingepland krijgen’.

Deze non-respons-categorie is bij de LKK2018 toegevoegd, omdat het (landelijk) beleid bij de werving
nadrukkelijk als reden is opgevoerd om niet deel te nemen.
54

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

41

3. Kwaliteit van de kinderdagopvang in
de afgelopen jaren
3.1. Introductie en leeswijzer
Dit hoofdstuk beschrijft de ontwikkelingen in kwaliteit van de kinderdagopvang vanaf 1995.
Er zijn sinds 1995 meerdere, landelijk representatieve kwaliteitsmetingen gedaan in de
kinderdagopvang voor kinderen van 0 tot 4 jaar. Vanaf 2017 voert de Landelijke
Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK) deze metingen uit in opdracht van het Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Hierbij is grotendeels gebruik gemaakt van dezelfde
meetinstrumenten waardoor een vergelijking over de tijd gemaakt kan worden, zie Tabel
3.1.1. Voor elk instrument wordt een beeld geschetst van de ontwikkelingen in de tijd.
Daarnaast wordt er ook een internationale vergelijking gemaakt voor de instrumenten
waarvoor deze gegevens bekend zijn.
Tabel 3.1.1 Overzicht van gebruikte instrumenten in de kwaliteitsmetingen van 1995 tot en met 2019
1995
ITERS/
ECERS

2001
ITERS/
ECERS

2005
ITERS/
ECERS

2008
ITERS/
ECERS

NCKO

NCKO

2011

CLASS

2012
ITERS/
ECERS

2017
ITERS/
ECERS

2018
ITERS/
ECERS

2019
ITERS/
ECERS

NCKO

NCKO

NCKO

NCKO

CLASS

CLASS

CLASS

CLASS

Het hoofdstuk is als volgt opgebouwd. Eerst volgt een samenvatting op hoofdlijnen van de
belangrijkste uitkomsten en een beschouwing daarover. Voor de geïnteresseerde lezer
worden vervolgens op een meer technische manier de resultaten op basis van de
verschillende meetinstrumenten beschreven. In de bijlagen bij dit hoofdstuk zijn de
uitgebreide tabellen met beschrijvende resultaten voor alle verschillende meetinstrumenten
opgenomen (ook de gegevens die geen onderdeel uitmaken van de vergelijking over de tijd).
Het meer technische gedeelte beschrijft de uitkomsten, maar geeft weinig interpretatie of
verklaring. Dat gebeurt wel in het eerste, beschouwende deel.

3.2. Samenvatting en beschouwing van de resultaten
De resultaten tonen dat de kinderdagopvang in 1995 van goede kwaliteit is, vooral wat betreft
de inrichting van de ruimte en aanwezige meubilering en de algehele interactiekwaliteit. De
meting in 2001 laat over de hele linie een kwaliteitsdaling zien, vooral met betrekking tot de
kwaliteit van het taalaanbod en de kwaliteit van de materialen en het activiteitenaanbod. De
kwaliteit is dan als matig-voldoende te karakteriseren. Deze periode kenmerkt zich door een
sterke expansie van het aantal kindplaatsen wat een mogelijke verklaring kan zijn voor de
kwaliteitsdaling. Deze dalende trend houdt aan in 2005 en 2008 waarbij de algehele kwaliteit
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

42

matig-voldoende blijft, maar aan de lage kant van de range. Voor de kwaliteit van de
materialen en het activiteitenaanbod zijn de gemiddelde scores zelfs onvoldoende. In die
periode groeit de sector onverminderd door. Vanaf 2005 zijn er van overheidswege
verschillende wetten aangenomen om de kwaliteit van de kinderopvang te garanderen (Wet
Kinderopvang, 2005 55; Wet OKE, 2010 56; Wet IKK, 2018 57). Terwijl de jaren 1995-2005
gekenmerkt werden door kwantiteit (uitbreiding van het aanbod en afstemming tussen vraag
en aanbod), is het beleid vermoedelijk vanaf 2008 meer gericht op kwaliteit, uitmondend in
OKE 2010 en verdere wetgeving. Dit is terug te zien in hogere kwaliteitsscores in 2011 en 2012
(met een dip tussen 2011 en 2012 vanwege bezuinigingen voortvloeiend uit de economische
crisis) 58.
De kwaliteit van de kinderopvang is sinds 2008 op meerdere fronten gestegen. Het gaat dan
om de kwaliteit van de omgeving, zoals de inrichting van de ruimte en materialen, als ook de
kwaliteit van de interacties tussen pedagogisch medewerkers en kinderen. Dit beeld is
consistent en wordt bevestigd door alle metingen met diverse instrumenten uit verschillende
onderzoeken. De verdere stijging van de kwaliteit tot aan 2017-2019 vergeleken met
metingen in 2011 en 2012 laten voor verschillende kwaliteitsaspecten grote effecten zien,
zoals de kwaliteit van de inrichting van de ruimte, globale kwaliteit van interacties en de
kwaliteit van het activiteitenaanbod. Meer gedetailleerde analyses laten zien dat er sprake is
van een algehele verschuiving van de kwaliteit: behalve stijgende gemiddelde scores, zijn er
ook minder onvoldoende en matige scores en meer voldoende tot goede scores. In 1995 stond
Nederland aan de top met betrekking tot de kwaliteit van de kinderopvang 59 en de huidige
gegevens laten zien dat Nederland, na een lange en diepe dip, weer terug is op deze
toppositie. Nederland scoort hoog in vergelijking met de Verenigde Staten en omringende
Europese landen, waaronder ook Scandinavische landen zoals Noorwegen en Denemarken.
Een meer gedetailleerde analyse van kwaliteit laat echter wel verschillende patronen zien.
Zo laten de gegevens zien dat de grootste kwaliteitsstijging zich voordoet bij aspecten van de
emotionele kwaliteit, zoals de positieve sfeer op de groep, de sensitiviteit van de medewerker,
de mate waarin deze kindvolgend te werk gaat en kinderen kan ondersteunen in het reguleren
van hun gedrag. Dit weerspiegelt een sterke nadruk op de emotionele veiligheid en het belang
van een goede, positieve gehechtheidsrelatie tussen pedagogisch medewerkers en kinderen.
Kinderen hebben deze veiligheid nodig om zich prettig te voelen, plezier te maken met
medewerkers en andere kinderen en om tot ontwikkeling te komen. Het laatste - het
ondersteunen en stimuleren van de brede ontwikkeling van kinderen – blijkt echter nog steeds
een aandachtspunt. Hoewel de educatieve kwaliteit is gestegen, blijft deze gemiddeld
genomen aan de lage kant. De stijgende educatieve kwaliteit is vooral terug te zien in een
Wet kinderopvang, Kamerstukken I, 28447 (2002, 26 juni).
Besluit basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie 2010 (2010, 7 juli).
57
Wijzigingswet innovatie en kwaliteit kinderopvang 2019 (2019, 1 januari).
58
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2015).
59
Van IJzendoorn et al., 1998
55
56

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

43

relatief rijk taalaanbod met veel verbale interacties (bijv. benoemen van
objecten/handelingen, vragen stellen en gesprekjes voeren). Het lijkt er echter op dat de
aandacht voor de cognitieve ontwikkeling en het stimuleren van het samenspel van kinderen
nog onderbelicht blijft. Dit wordt ook gereflecteerd in het, naar verhouding, matige
activiteitenaanbod, zoals gemeten met de omgevingsschalen en ook de vragenlijsten voor
pedagogisch medewerkers. In het observatie instrument van de omgeving (ITERS/ECERS-R)
wordt gekeken naar de aanwezigheid en toegankelijkheid (mogen kinderen het zelf pakken en
kunnen ze erbij) van een rijk en gevarieerd aanbod van materialen en activiteiten op de
gebieden: fijne en grove motoriek, knutselen, muziek en beweging, blokken, zand en water,
rollenspel, natuur en wetenschap, rekenen. Voor de volledigheid zijn in de bijlagen bij dit
hoofdstuk ook de interviewgegevens van 2017 – 2019 van de pedagogisch medewerkers
opgenomen. Ook deze gegevens waarin pedagogisch medewerkers zelf rapporteren over het
activiteitenaanbod (zie Tabel 3.5 in de bijlage bij dit hoofdstuk) laten zien dat er vooral veel
aandacht is voor de motorische ontwikkeling, samenspel en taal en beduidend minder voor
creatieve en musische activiteiten, ontluikend rekenen, wetenschap en technologie, en
burgerschapsvorming.
Kortom, de kwaliteit in de Nederlandse kinderdagopvang is gestegen sinds 2012. Dit geldt
vooral voor aspecten die betrekking hebben op de inrichting van de ruimte en de meer basale
interacties die pedagogisch medewerkers hebben met kinderen (gericht op emotionele
veiligheid en welbevinden van kinderen). Echter, de educatieve kwaliteit kan verder verbeterd
worden. Dit heeft betrekking op zowel de kwaliteit van de materialen en het aanbod van
activiteiten als de wijze waarop medewerkers interacties gebruiken om kinderen aan te
moedigen en ondersteunen in hun brede ontwikkeling.

3.3. Methodische aanpak en verantwoording
Er is voor dit hoofdstuk geput uit de gepubliceerde gegevens van de (NCKO en pre-COOL)
onderzoeken tussen 1995 en 2012 en verder is gebruik gemaakt van de eerste drie metingen
van LKK. Aangezien de LKK-metingen jaarlijks plaatsvinden en dus dichter op elkaar liggen, is
er voor de trendanalyse in lijn met het principe van de rolling sample voor gekozen om deze
drie metingen te combineren en te werken met het gemiddelde van deze drie jaar. Er ontstaat
zo een cross-sectioneel beeld van de kwaliteit van de kinderopvang in Nederland van 1995 tot
en met 2019.
Dit betekent dat we niet dezelfde organisaties langdurig gevolgd hebben, maar dat er per jaar
een nieuwe steekproef is getrokken voor deelname aan de kwaliteitsmeting 60. Echter, de
studies hebben allemaal gebruik gemaakt van zogenaamde gestratificeerd-aselecte
steekproeven, waarbij rekening is gehouden met spreiding naar regio, verstedelijkingsgraad
en grootte van de opvanglocatie, die representatief geacht kunnen worden voor de
60

Voor Pre-COOL geldt dat een deel van de groepen in beide jaren heeft deelgenomen (n=87)

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

44

Nederlandse kinderopvang 61. Om die reden kan er een ontwikkeling worden geschetst van de
kwaliteit in de kinderopvang over een langere termijn.
Voor een uitgebreidere beschrijving van de verschillende meetinstrumenten en de werkwijze
verwijzen we graag naar de rapportages die zijn verschenen in 2017 en 2018 62. Voor een
beschrijving van de betrouwbaarheid van de gebruikte instrumenten en de steekproeven van
de geïncludeerde studies in de trendanalyses verwijzen we graag naar Appendix A en B.
Dit hoofdstuk rapporteert vooral beschrijvende gegevens. Dat wil zeggen dat er gemiddelde
scores en de spreiding rondom de gemiddelde scores zijn opgenomen in de tabellen. Voor de
leesbaarheid zijn er grafieken toegevoegd die in één oogopslag laten zien wat de resultaten
zijn. Om te toetsen of er sprake is van verschillen in kwaliteit zijn de laatste LKK-gegevens
afgezet tegen de laatste gegevens uit eerder onderzoek (op basis van de beschikbare
rapportages). Er is middels t-toetsen getoetst of verschillen significant zijn en daarnaast is er
bepaald hoe groot de effectgrootte is. Hiervoor is gebruik gemaakt van de gangbare maat
Cohen’s d waarbij d tussen .20 en .50 een klein effect weergeeft; een d tussen .50 en .80 een
middelmatig effect; en er bij een d van groter dan .80 sprake is van een groot effect.

3.4. Algemeen beeld van de kwaliteit 1995-2019
Afbeelding 3.4.1 schetst het langere termijn beeld voor de drie instrumenten die gebruikt zijn
in de verschillende studies. Hieruit blijkt dat de totale kwaliteit in 1995 hoog is, volgens de
criteria van het ITERS-R-/ECERS-R instrument, en een dalende lijn toont met een dieptepunt
in 2008. In 2008 is eveneens gebruik gemaakt van de NCKO-schalen en de kwaliteit gemeten
met dit instrument toont ook een matig-voldoende totale kwaliteit in 2008. In 2011 vond de
eerste meting met de CLASS-Toddler plaats en die toont een matig-voldoende totale kwaliteit.
De meting in het daaropvolgende jaar laat een stabiele kwaliteit zien op de NCKO-schalen, een
dalende lijn op de CLASS en een stijgende lijn op de ITERS-R/ECERS-R. Hoewel de gegevens
van de CLASS en de NCKO/ITERS/ECERS uit twee verschillende studies komen, blijkt de
kwaliteit op basis van alle instrumenten zeer vergelijkbaar te zijn en gemiddeld als matigvoldoende te karakteriseren. De grafiek laat vanaf 2008 een stijging in de kwaliteit zien zoals
gemeten met de ITERS/ECERS en de NCKO-schalen. De bevindingen met de CLASS tonen een
tijdelijke dip tussen 2011-2012 die met andere instrumenten vanwege de timing van
meetmomenten niet kon worden waargenomen. Vanaf 2012 zet een duidelijk stijgende lijn in
die over de gehele linie zichtbaar is.
De nieuwste metingen in LKK schetsen een overwegend positief beeld. Voor de ITERSR/ECERS-R geldt dat de totale kwaliteit licht boven het oorspronkelijke niveau van 1995 uit
komt en dus als goed gekarakteriseerd kan worden. Voor de CLASS en de NCKO-schalen blijft
de totale kwaliteit in de matig-voldoende range. De observatieinstrumenten meten

61
62

Voor meer gedetailleerde informatie over de steekproeven verwijzen we naar Appendix A
Slot et al. (2017); Slot et al. (2018).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

45

verschillende aspecten van kwaliteit waardoor de gemiddelde scores van de totale kwaliteit
iets van elkaar verschillen. De volgende secties presenteren achtereenvolgens de vergelijking
in de tijd voor de volgende instrumenten: ITERS-R/ECERS-R, NCKO-schalen en de CLASS. Hierin
wordt in meer detail geschetst hoe de kwaliteit er uitziet volgens de betreffende instrumenten
en worden verschillende kwaliteitsaspecten er verder uitgelicht.

Afbeelding 3.4.1: Kwaliteit van de Nederlandse kinderdagopvang van 1995 tot en met 2019 gemeten met de
CLASS-Toddler, NCKO-schalen en de ITERS-R/ECERS-R. Duiding: scores < 3 = onvoldoende/laag; scores > 3 en <
5 = matig-voldoende; scores > 5 = goed/hoog voor de ITERS/ECERS/CLASS en scores < 3.5 = onvoldoende; scores
> 3.5 en < 4.5 = matig; scores > 4.5 = voldoende tot goed voor de NCKO-schalen; maximale score = 7.
Noot. In 2011 was er geen kwaliteitsmeting van de ITERS-R-/ECERS-R en NCKO-schalen, dus deze grafiekpunten
betreffen een schatting op basis van de meetpunten in 2008 en 2012. In werkelijkheid kan dit een niet-lineaire
lijn betreffen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

46

3.5. Omgevingsschalen ITERS-R/ECERS-R
Ten tijde van het eerste onderzoek, in 1995, werd er internationaal veel gebruik gemaakt van
de zogenaamde omgevingsschalen (ITERS/ECERS) 63. Deze instrumenten met speciale
leeftijdsversies voor baby’s en peuters meten op globale wijze verschillende aspecten van
kwaliteit waaronder de inrichting van de ruimte en aanwezige meubilering, interacties die taal
en redeneren bij kinderen aanmoedigen, een breed aanbod van activiteiten en materialen en
omvat het een globale schaal voor de kwaliteit van interacties 64. Afbeelding 3.5.1 toont de
resultaten uit de onderzoeken die in de afgelopen 25 jaar zijn verricht en Tabel 3.5.1
rapporteert de cijfers 65.
Het eerste onderzoek in 1995 toont dat de Nederlandse kinderopvang het voldoende tot goed
doet. Met een gemiddelde totaalscore van bijna 5 kan de globale proceskwaliteit als bijna
‘goed’ beschouwd worden. De vier subschalen laten wel verschillen zien waaruit blijkt dat
vooral de globale kwaliteit van interacties hoog is en het aanbod van activiteiten en materialen
lager scoort. In de daaropvolgende meting in 2001 blijkt een kwaliteitsdaling voor de
totaalscore waarbij vooral de kwaliteit van het taalaanbod en de kwaliteit van de materialen
en het activiteitenaanbod laag scoren. De meting in 2005 toont een verdere daling van
kwaliteit, waarbij de kwaliteit van het activiteitenaanbod en de materialen nu zelfs
onvoldoende is. Ook de kwaliteit van de inrichting van de ruimte en aanwezige meubilering
scoort fors lager dan in 2001. De dalende trend zet zich nog licht voort tot in 2008, vooral wat
betreft de kwaliteit van de inrichting en de aanwezige meubilering en de algehele
interactiekwaliteit. De kwaliteit blijkt van 2008 naar 2012 op alle aspecten te stijgen. Alleen
de kwaliteit van de materialen en het activiteitenaanbod scoort nog aan de onderkant van de
matig-voldoende range, maar de overige aspecten scoren allemaal boven een 4.
De stijgende lijn zet door in de recente LKK-metingen, waardoor de kinderopvang over de hele
linie iets hoger scoort dan in 1995. Opvallend is dat de spreiding rondom het gemiddelde in
de recente LKK-metingen kleiner is dan in 1995 wat duidt op een homogenere kwaliteit in de
kinderopvang. Wederom blijkt de globale kwaliteit van interacties het hoogst te scoren en de
kwaliteit van het aanbod van activiteiten en materialen het laagst. De kwaliteitsverschillen
tussen 2012 en de recente LKK-metingen van 2017-2019 zijn allemaal significant, behalve het
onderdeel Programma, en duiden op grote effecten (Cohen’s d >.80).

Harms, Clifford, & Cryer (2005); Harms, Cryer, & Clifford (2006).
Zie Slot et al. (2018) voor een uitgebreidere beschrijving van de observatieschaal
65
De subschaal Programma is buiten beschouwing gelaten omdat niet alle onderzoeken deze schaal
meegenomen hebben.
63
64

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

47

Afbeelding 3.5.1: Kwaliteit over de jaren gemeten met de ITERS-R/ECERS-R. Duiding: scores < 3 = onvoldoende;
scores > 3 en < 5 = matig-voldoende; scores > 5 = goed. Maximale score = 7.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

48

Tabel 3.5.1.: Overzicht van de scores op de omgevingsschalen ITERS/ECERS van 1995-2019
1995
(N=43)

2001
(N=51)

2005
(N=42)

2008
(N=200)

2012
(N=50)

2017-2019
(N= 93)

2017-2019
vs. 2012

Schaal

M

SD

M

SD

M

SD

M

SD

M

SD

M

SD

Cohen’s d

Ruimte/meubilering

1-7

5.1

0.98

4.9

1.07

3.4

0.69

3.0

0.78

4.1

0.69

5.2***

0.77

1.51

Taal

1-7

4.7

1.01

3.7

1.30

3.5

1.13

3.4

1.08

4.2

1.23

5.1***

1.08

0.78

Activiteiten

1-7

4.3

0.82

3.6

0.71

2.4

0.69

2.2

0.58

3.3

0.96

4.3***

1.00

1.02

Interactie

1-7

5.3

0.97

5.1

1.46

4.4

1.37

3.8

1.17

4.6

1.34

6.1***

0.90

1.34

Programma

1-7

5.2

1.24

3.9

1.00

3.9

1.03

5.2

1.31

5.5

1.17

0.24

4.9

1.00

3.5

0.98

3.3

0.93

4.2

1.11

5.2***

0.76

1.08

Totaal
1-7
Noot. * p<.05, ** p<.01, *** p<.001

4.3

1.14

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

49

Afgezien van de gemiddelde scores hebben we ook gekeken naar het percentage groepen dat
onvoldoende, matig-voldoende of goed scoorden volgens de benchmarks van het instrument.
In 1995 scoorde slechts een enkele groep onvoldoende op de totaalscore voor globale
kwaliteit. In de daaropvolgende metingen daalt niet alleen de gemiddelde kwaliteit, maar
scoren er ook steeds meer groepen een onvoldoende. In 2001 was dit 6%, maar dit liep op
naar 36% in 2005 en maar liefst 49% in 2008 66. In 2012 is de gemiddelde kwaliteit weer
gestegen en het aantal onvoldoendes gedaald naar 2%.
Voor de jaren 2017-2019 is het beeld eveneens gunstig, zie Afbeeldingen 3.5.2 en 3.5.3.
Hoewel er op onderdelen nog een enkele keer onvoldoende gescoord wordt, blijkt geen
enkele groep een onvoldoende te scoren voor de totale kwaliteit. In 2017-2019 scoort 1% van
de groepen onvoldoende met betrekking tot de kwaliteit van de inrichting en de aanwezige
meubilering. Met betrekking tot het hebben van een dagschema met een gevarieerd
programma van vrij spel en activiteiten en de kwaliteit van het taalaanbod scoort 3%,
respectievelijk 4% van de groepen onvoldoende. Het percentage onvoldoendes is het hoogst
voor de kwaliteit van de materialen en het activiteitenaanbod (11%), maar dit is een forse
daling ten opzichte van de laatste meting in 2012 waar dit nog bijna de helft van de groepen
betrof. De kwaliteitsverbetering betreft niet alleen een daling van het aantal groepen dat
onvoldoende scoort, maar ook een toename van het aantal groepen dat hoog scoort. Zo
scoort in 2017-2019 meer dan de helft van de groepen (57%) goed op de kwaliteit van de
inrichting van de ruimte en de aanwezige materialen. Voor de kwaliteit van het taalaanbod en
de algehele interactiekwaliteit blijkt een (ruime) verdubbeling van het percentage groepen
dat goed scoort in 2017-2019 (47% en 80% respectievelijk). Dit geldt eveneens voor de
kwaliteit van de materialen en het activiteitenaanbod (21%). Voor de kwaliteit van de
materialen en het activiteitenaanbod zien we ruim drie keer zoveel groepen die goed scoren
in vergelijking met de gegevens uit 2012 (21% tegen 6%).

66

De Kruif et al. (2009); Gevers Deynoot-Schaub & Riksen-Walraven (2005); Vermeer et al. (2005).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2018

50

Afbeelding 3.5.2 Percentage kinderdagopvanggroepen met onvoldoende, matige en goede kwaliteit op de
ITERS-R en ECERS-R subschalen Ruimte en meubilering, Taal en Activiteiten in 2012 en 2017-2019.

Afbeelding 3.5.3 Percentage kinderdagopvanggroepen met onvoldoende, matige en goede kwaliteit op de
ITERS-R en ECERS-R subschalen Interacties en Programma en de Totale kwaliteit in 2012 en 2017-2019.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

51

Internationale vergelijking van de ITERS/ECERS
Een internationale vergelijking laat zien dat Nederland het goed doet, zie Tabel 3.5.2. Vermeer
en collega’s (2016) hebben recentelijk een meta-analyse uitgevoerd van onderzoeken naar de
kwaliteit van kinderopvang zoals gemeten met de ITERS-R/ECERS-R. Zij baseren zich op studies
die zijn verricht tussen 1989 en 2012 en hun analyses toonden geen significante verschillen in
kwaliteit tussen oudere en meer recente studies (Vermeer et al., 2016). De resultaten laten
zien dat de kwaliteit in Azië en Zuid-Amerika het laagst (aan de lage kant van de matigvoldoende range) en de kwaliteit in Australië en Noord-Amerika het hoogst (aan de hoge kant
van de matig-voldoende range of zelfs in de hoge range). Resultaten van Europese studies
laten zien dat de kwaliteit tot de middenmoot behoort. De resultaten van LKK laten zien dat
de kwaliteit gemeten tussen 2017 en 2019 het hoogst is in vergelijking met andere
continenten en toont ook dat de spreiding rondom het gemiddelde het laagst is. Dit duidt er
op dat er in Nederland minder kwaliteitsverschillen zijn tussen groepen. Hoewel de kwaliteit
zoals gerapporteerd in Australische studies gemiddeld genomen hoog is, blijkt er ook veel
variatie te zijn met relatief grotere kwaliteitsverschillen tussen groepen (dit blijkt uit een
grotere SE).
Tabel 3.5.2: Gemiddelde ITERS(R)/ECERS(R) scores in verschillende continenten (Vermeer et al. 2016)
K

N

M

SE

Europa

27

1297

3.82

0.11

Noord-Amerika

30

5521

4.09

0.11

Zuid-Amerika

5

480

3.58

0.26

Australië

5

230

4.97

0.27

Azië

5

209

3.29

0.26

Nederland: LKK metingen 2017-2019
93
5.25
0.08
Noot. K = aantal studies, N = steekproefgrootte, M = gemiddelde score, SE = standaardfout

Voor de Europese context is een nadere vergelijking met recente Europese studies mogelijk
(zie Tabel 3.5.3). De kwaliteit is het laagst in Duitsland, Portugal en Spanje. De kwaliteit in deze
landen scoort aan de lage kant van de matig-voldoende range (onder de 4). Opvallend is ook
dat de spreiding rondom het gemiddelde in Duitsland en Portugal relatief klein is wat erop
duidt dat er overall lagere kwaliteit wordt geboden met weinig uitschieters naar beneden of
naar boven. De kwaliteit in Noorwegen en de metingen van 2012 in Engeland en Nederland
scoren rond de 4 en tonen daarnaast ook variatie in de betreffende landen, dus relatief meer
uitschieters naar boven en naar beneden. De meer recente metingen in Nederland en
Engeland tonen de hoogste kwaliteit, maar de spreiding rondom het gemiddelde is in
Engeland iets groter is dan in Nederland. Het is interessant dat zowel de twee studies uit
Engeland als die uit Nederland een significante kwaliteitsstijging laten zien in grofweg dezelfde

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

52

tijdperiode. Voor de Engelse context geven de auteurs als mogelijke verklaring dat zowel de
pedagogisch medewerkers als de managers nu beter opgeleid zijn nu dan enkele jaren
geleden. Voor de Nederlandse context kan de stijging mogelijk verklaard worden door
investeringen om de kwaliteit te verbeteren, zoals het verbeteren van de
interactievaardigheden.
Tabel 3.5.3: ITERS/ECERS-R scores in verschillende Europese landen op basis van recente studies
Europese studies
N
M
SD
ECERS-R

Duitsland

97

3.7

0.58

Engeland

Anders et al., 2012
Karemaker, Mathers, & Singler,
2012

ECERS-R

247

4.3

1.10

ECERS-R

Engeland

Melhuish & Gardiner, 2017

402

5.3

0.96

ITERS-R

Noorwegen

Bjørnestad & Os, 2018

206

4.0

0.76

ITERS-R

Portugal

160

3.0

0.47

ECERS-R

Portugal

Barros & Aguiar, 2010
Abreu-Lima, Leal, Cadima. &
Gamelas, 2013

60

3.5

0.65

ECERS-R

Spanje

Sandstrom, 2012

3.3

1.00

ITERS/ECERS-R

Nederland

Fukkink et al., 2013

4.2

1.11

50

ITERS/ECERS-R
Nederland
LKK metingen 2017-2019
93
5.2
0.76
Noot: de gemiddelde score per studie is gebaseerd op alle subschalen, behalve ‘dagelijkse verzorging‘ omdat deze
niet is meegenomen in de Nederlandse studies. Alleen voor de Duitse studie is deze subschaal waarschijnlijk wel
meegenomen en kan mogelijk van invloed zijn geweest op de gemiddelde score.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

53

3.6. NCKO-interactievaardigheden
In 2008 zijn de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers voor het eerst in kaart
gebracht op basis van de NCKO-schalen 67. Er worden zes verschillende vaardigheden
onderscheiden: Sensitieve responsiviteit, Respect voor autonomie, Structureren en grenzen
stellen, Praten en uitleggen, Ontwikkelingsstimulering en Begeleiden van interacties (tussen
kinderen). Sensitieve responsiviteit, Respect voor autonomie en Structureren en grenzen
stellen worden gezien als de basale vaardigheden 68 en vallen onder de noemer emotionele
proceskwaliteit. De andere drie vaardigheden zijn meer educatieve vaardigheden 69 en
behoren tot de educatieve proceskwaliteit. De zes vaardigheden worden beoordeeld op basis
van videomateriaal dat verzameld is van meerdere pedagogisch medewerkers in de groep.
Vanwege de ontwikkeling en validering van dit instrument is er voor 2008 een relatief grote
steekproef van 425 pedagogisch medewerkers en 200 groepen, maar deze is voor de volgende
meting in 2012 kleiner met 99 medewerkers en 50 groepen. De LKK-metingen zijn volgens
onderzoeksopzet, gezien het korte tijdsbestek, samengenomen en omvatten in totaal 161
pedagogisch medewerkers en 93 groepen.
De resultaten staan in Tabel 3.6.1 en vertonen duidelijk een stijgende lijn op vrijwel alle
aspecten (zoals ook duidelijk blijkt uit de Afbeelding 3.6.1). In 2008 scoorden medewerkers
voldoende tot goed op de basale interactievaardigheden Sensitieve responsiviteit, Respect
voor autonomie en Structureren en grenzen stellen. Medewerkers scoren iets lager op de
(educatieve) vaardigheid Praten en uitleggen waarmee de score uitkomt in de matige range.
Voor de overige twee meer educatieve vaardigheden, Ontwikkelingsstimulering en
Begeleiden van interacties, scoren pedagogisch medewerkers beduidend lager. Dit geldt met
name voor de vaardigheid van medewerkers om de interacties tussen kinderen op een goede
wijze te begeleiden. De volgende meting in 2012 laat zien dat medewerkers beter zijn gaan
scoren op de twee meer educatieve vaardigheden. De stimulering van de brede ontwikkeling
van kinderen en het begeleiden van interacties tussen kinderen gaat medewerkers beter af,
maar scoort nog altijd in de onvoldoende range.
De vergelijking tussen LKK en de meting in 2012 laat het grootste verschil zien op de
vaardigheid Structureren en grenzen stellen, met een groot effect (gedefinieerd als een
effectgrootte > 0.80). Medewerkers zijn dus beter geworden in het begeleiden en corrigeren
van gedrag van kinderen. De scores voor de drie basale interactievaardigheden komen
daarmee allemaal ruim in de range van voldoende tot goede scores. De sensitieve
responsiviteit van medewerkers en de mate waarin zij respect tonen voor de autonomie van
kinderen scoren ook hoger, met middelmatige tot grote effecten (gedefinieerd als een
effectgrootte tussen 0.50-0.80). Voor de educatieve vaardigheden blijken er alleen hogere
scores voor de mate waarin medewerkers veel praten en uitleggen in de interacties met
De Kruif et al. (2009).
Fukkink et al. (2013).
69
Fukkink et al. (2013).
67
68

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

54

kinderen en de mate waarin zij de ontwikkeling van kinderen stimuleren, beiden met
middelmatige effecten. Voor het begeleiden van interacties tussen kinderen blijken er geen
significante verschillen te zijn tussen 2012 en 2017-2019. Hierop blijven de medewerkers,
gemiddeld genomen, een onvoldoende scoren. Het is opvallend dat de spreiding in scores op
de educatieve vaardigheden beduidend hoger is in de recente LKK-metingen in vergelijking
met de meting in 2012. Dit betekent dat er grotere verschillen zijn tussen medewerkers met
zowel uitschieters naar boven als naar beneden.

Afbeelding 3.6.1: Scores van de NCKO-schalen in 2008, 2012 en tussen 2017-2019. Duiding: scores < 3.5 =
onvoldoende; scores > 3.5 en < 4.5 = matig; scores > 4.5 = voldoende tot goed voor de NCKO-schalen; maximale
score = 7.
Tabel 3.6.1: Gemiddelde scores op de NCKO-interactievaardigheden (op pedagogisch medewerker niveau)
2008
2012
2017-2019
2017-2019
(N=425)
(N=99)
(N=161)
vs 2012
Schaal

M

SD

M

SD

M

SD

Cohen’s d

Sensitieve responsiviteit

1-7

4.8

0.93

4.9

0.77

5.5***

0.99

0.68

Respect voor autonomie

1-7

4.5

0.84

4.6

0.70

5.1***

0.87

0.64

Structureren en grenzen stellen 1-7

4.9

1.17

4.8

0.94

5.6***

1.07

0.80

Praten en uitleggen

1-7

3.6

0.90

3.7

0.76

4.4***

1.07

0.77

Ontwikkelingsstimulering

1-7

2.2

0.93

2.7

1.08

3.4***

1.41

0.56

Begeleiding van interacties

1-7

1.7

0.83

2.5

1.01

2.7

1.42

0.16

Totaal
1-7
Noot: * p<.05, ** p<.01, *** p<.001

3.6

0.93

3.9

0.88

4.5***

0.95

0.66

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

55

3.7. CLASS Toddler
In het Pre-COOL onderzoek is gebruik gemaakt van de CLASS Toddler om de kwaliteit van
interacties te meten in de kinderdagopvang met een focus op twee- en driejarige kinderen 70.
Dit instrument wordt internationaal veelgebruikt en is om die reden interessant als
vergelijkingsmateriaal. Hoewel er in de LKK-metingen ook gebruik is gemaakt van de CLASS
Infant voor baby’s, houden we die buiten beschouwing in de huidige trendanalyses, omdat er
geen eerdere metingen zijn gedaan met de CLASS Infant. De CLASS Toddler omvat acht
kwaliteitsaspecten die kunnen worden ingedeeld in twee bredere kwaliteitsdomeinen.
Emotionele kwaliteit omvat aspecten als de positieve sfeer in de groep en het ontbreken van
negativiteit met een medewerker die sensitief en responsief reageert op kinderen, hen volgt
in hun ideeën en initiatieven en aandacht heeft voor het ondersteunen van het vertonen van
gewenst gedrag in de groep. Educatieve kwaliteit representeert de mate waarin de
pedagogisch medewerker kinderen kan ondersteunen in hun brede cognitieve en
taalontwikkeling, de mate waarin zij kinderen kan helpen om zich te ontwikkelen binnen de
zone van naaste ontwikkeling door gerichte en specifieke feedback te geven.
In 2011 was de emotionele proceskwaliteit volgens de CLASS-standaards hoog en de
educatieve kwaliteit matig tot voldoende. Vooral de sfeer in de groep was positief en de
medewerkers reageerden sensitief en responsief op kinderen. De mate waarin zij aandacht
toonden voor en rekening hielden met wensen en perspectieven van kinderen scoorde lager
en de mate waarin zij kinderen ondersteunden in het vertonen van gewenst gedrag in de
groep scoorde in vergelijking hiermee iets hoger. De educatieve kwaliteit was gemiddeld lager
en dat betrof vooral de kwaliteit van de feedback die gegeven werd. De gegeven feedback was
niet diepgaand en inhoudelijk genoeg om de ontwikkeling van kinderen te ondersteunen en
stimuleren. Het ondersteunen van de brede ontwikkeling en taalontwikkeling in het bijzonder,
scoorde naar verhouding iets hoger. In 2012 is er een daling in zowel de emotionele als
educatieve kwaliteit wat in beide gevallen betekent dat de scores daarmee net in de lagere
categorie vallen. Door de economische crisis en bezuinigingen op de kinderopvangtoeslag en
de daarmee gepaard gaande vraaguitval kwam de sector onder grote druk te staan met een
kwaliteitsdaling tot gevolg 71. Verder is de variatie tussen groepen toegenomen in 2012 wat
blijkt uit de grotere spreiding rondom de gemiddelde scores. Dat geldt vooral voor de mate
waarin pedagogisch medewerkers sensitief en kindvolgend waren als ook de mate waarin zij
kinderen ondersteunden in het ontwikkelen van gedragsregulatie. Ook de mate waarin
medewerkers in staat bleken om kinderen te ondersteunen in hun brede ontwikkeling
vertoont grotere variatie.
De LKK-metingen van 2017-2019 laten zien dat de gemiddelde CLASS-scores zijn gestegen
sinds 2012. Het effect voor de dimensies van de emotionele kwaliteit is groot (d > .80) en voor
de dimensies van de educatieve kwaliteit is het effect middelmatig (d > .50). Vooral de
70
71

Leseman & Slot (2013).
Akgündüz et al. (2015); Leseman & Slot (2013).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

56

verschillen in het creëren van een positieve sfeer in de groep, de mate van sensitiviteit en de
wijze waarop medewerkers kinderen ondersteunen in het vertonen van gewenst gedrag in de
groep zijn groot. Ook de mate waarin pedagogisch medewerkers kinderen kunnen stimuleren
in hun brede ontwikkeling laat een groot effect zien (zie Tabel 3.7.1 en Afbeelding 3.7.1). Over
het geheel genomen vallen de scores gemiddeld weer in de middencategorie, maar voor
emotionele kwaliteit is dit aan de hoge kant van de range terwijl dit voor de educatieve
kwaliteit aan de onderkant van range valt.
Tabel 3.7.1: Overzicht van de CLASS Toddler scores in 2011, 2012 en de periode 2017-2019
2011
(N=122)

2012
(N=97)

2017-2019
(N=67)

2017-2019
vs 2012

Schaal

M

SD

M

SD

M

SD

Cohen’s d

Positieve sfeer

1-7

5.38

0.99

4.99

1.05

5.97***

0.68

1.13

Negatieve sfeer (R)

1-7

6.82

0.27

6.85

0.39

6.92

0.17

0.25

Sensitiviteit

1-7

5.31

0.76

4.56

1.10

5.73***

0.75

1.26

Kindperspectief

1-7

4.36

0.82

4.03

1.12

4.58***

0.87

0.55

Gedragsregulering

1-7

4.95

0.75

4.41

1.07

5.47***

0.82

1.12

Emotionele kwaliteit totaal

1-7

5.36

0.72

4.97

0.95

5.73***

0.66

0.94

Faciliteren ontwikkeling

1-7

3.49

0.85

2.91

0.98

3.63***

0.79

0.81

Kwaliteit feedback

1-7

2.73

0.84

2.19

1.01

2.68**

0.79

0.54

Taalstimulering

1-7

2.97

0.98

2.80

1.05

3.11*

0.77

0.34

Educatieve kwaliteit totaal
1-7
Noot. * p<.05, ** p<.01, *** p<.001

3.06

0.89

2.63

1.01

3.14**

0.78

0.57

Emotionele kwaliteit

Educatieve kwaliteit

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

57

Afbeelding 3.7.1 Scores op de subschalen van de CLASS Toddler. Duiding: scores < 3 = laag; scores > 3 en < 5 =
matig-voldoende; scores > 5 = hoog; maximale score = 7.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

58

Internationale vergelijking voor de CLASS
De CLASS is een instrument dat internationaal gebruikt wordt, vooral de CLASS pre-K voor
kleuters, wat het mogelijk maakt om de kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang te
vergelijken met gegevens uit andere landen. Tabel 3.7.2 toont de resultaten van buitenlandse
studies voor de CLASS infant (baby’s) en CLASS Toddler (peuters). Deze versies van de CLASS
zijn relatief nieuw (uit 2012 voor de Toddler en uit 2014 voor de Infant respectievelijk)
waardoor er minder onderzoek beschikbaar is met deze versies. Verder is er relatief weinig
recent, internationaal onderzoek naar de kwaliteit van de opvang voor baby’s. De
meerderheid van het onderzoek richt zich op preschools voor 3-5-jarigen dat meer
vergelijkbaar is met onze kleuterklassen.
Op basis van het beschikbare onderzoek blijkt de kwaliteit van de opvang voor baby’s in
Nederland beter dan in andere landen. Met betrekking tot de sfeer in de groep, de mate
waarin affectie wordt getoond en sensitief wordt gereageerd op de behoeften van baby’s
scoort Nederland relatief hoog (hoger dan een 5) in vergelijking met België, Portugal en de
V.S.. De mate waarin baby’s ondersteund worden in hun exploratiegedrag en gestimuleerd
worden in hun brede ontwikkeling scoort lager dan de emotionele kwaliteit en blijft daarmee
in de middenrange, maar nog altijd hoger dan bevindingen uit België en Portugal laten zien.
De studie uit de V.S. laat echter wel hogere scores zien op het stimuleren van de ontwikkeling
van baby’s. Deze studie betreft echter een kleine pilot in één staat en kan derhalve niet als
representatief voor de gemiddelde kwaliteit in de V.S worden beschouwd.
De emotionele kwaliteit voor peuters blijkt in Nederland hoger dan in België, Portugal,
Zwitserland en de V.S. en scoort daarmee voldoende tot goed. Deze scores zijn vergelijkbaar
met gegevens uit Denemarken en Polen. De educatieve kwaliteit is in Nederland hoger dan in
België, Portugal, Polen en een studie uit de V.S. en vergelijkbaar met gegevens uit Zwitserland.
Twee studies uit de V.S. laten een hogere educatieve kwaliteit zien, maar hierbij moet worden
opgemerkt dat dit Early Head Start programma’s betreft die zijn gericht op het bestrijden van
achterstanden. Deze programma’s ontvangen extra financiering om kinderen uit lagere
sociaaleconomische milieus extra te ondersteunen opdat zij hun achterstand inhalen alvorens
zij instromen in het kleuteronderwijs (preschools).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

59

Tabel 3.7.2: Overzicht van kwaliteit gemeten met de CLASS Infant en CLASS Toddler in verschillende landen.
Land

Studie

N

Steekproef

Domein/dimensie

M

SD

167

Gestratificeerde random
steekproef (Vlaanderen)

Emotionele kwaliteit

4.99

.91

Educatieve kwaliteit

3.15

1.18

Emotionele kwaliteit

5.60

.80

Educatieve kwaliteit

3.54

1.13

Emotionele kwaliteit

4.41

.82

Educatieve kwaliteit

2.60

.76

Emotionele kwaliteit

5.10

.96

Educatieve kwaliteit

3.96

1.05

Emotionele kwaliteit

5.22

.84

Educatieve kwaliteit

2.66

.88

Emotionele kwaliteit

5.76

.53

Educatieve kwaliteit

2.96

.58

Emotionele kwaliteit

5.79

.86

Educatieve kwaliteit

2.84

1.02

Emotionele kwaliteit

5.69

.46

Educatieve kwaliteit

3.37

.69

Emotionele kwaliteit

5.44

.76

Educatieve kwaliteit

3.23

1.07

Emotionele kwaliteit

5.30

1.71

Educatieve kwaliteit

3.45

2.99

Emotionele kwaliteit

5.72

.82

Educatieve kwaliteit

3.96

1.23

Emotionele kwaliteit

4.82

.99

Educatieve kwaliteit

2.83

1.07

Kwaliteit voor baby’s
België

Nederland

Portugal

V.S.

Hulpia et al. 2016

LKK 2017 - 2019

Barros et al., 2016

Jamison et al., 2014

62

Gestratificeerde random
steekproef (landelijk)

90

Stedelijk gebied rondom
Porto

30

Kwaliteit voor peuters
België

Hulpia et al. 2016

Denemarken

Bleses, Jensen, Slot,
& Justice, 2019

Polen

Wyslowska & Slot,
2018

Nederland

LKK 2017 - 2019

Zwitzerland

Perren, Frei, &
Hermann, 2016

V.S.

Bandel et al. 2014

Castle et al. 2016

La Paro et al., 2014

Eén staat

233

Gestratificeerde random
steekproef (Vlaanderen)

97

Nationale random
steekproef

30

166

Gestratificeerde random
steekproef (landelijk) van
kinderdagopvang en
peuteropvang

35

Verschillende voorschoolse
voorzieningen

455

Early Head Start nationaal
(Baby FACES)

60

101

Early Head Start: één staat

Eén staat

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

60

Bijlagen kinderdagopvang
De bijlagen rapporteren de overige gegevens die zijn verzameld en geen onderdeel vormden
van de trendanalyses. Het betreft alle beschrijvende gegevens die ook zijn opgenomen in de
eerdere rapportages in 2017 en 2018 72.
Tabel 3.1 Geobserveerde kwaliteit van interacties van individuele kinderen in de kinderopvang (gegevens van
2017 – 2019). Eenheid: Groep.
KDV (N= 64 groepen)
Dimensies

Schaal

Range

M

SD

Positieve interactie met de medewerker

1-7

1.67-7.00

4.31

0.89

Communicatieve interactie met de medewerker

1-7

1.17-7.00

3.76

1.19

Conflicten met de medewerker (R)

1-7

6.00-7.00

6.80

0.28

Prosociale interacties met peers

1-7

1.00-5.67

3.74

0.90

Communicatieve interacties met peers

1-7

1.00-5.11

2.52

0.94

Assertiviteit ten aanzien van peers

1-7

1.00-4.20

2.26

0.79

Conflicten met peers (R)

1-7

5.33-7.00

6.84

0.26

Betrokkenheid in spel/activiteiten

1-7

3.63-7.00

4.92

0.64

Zelfstandigheid

1-7

2.00-6.00

3.87

0.74

Zelfregulatie

1-7

4.00-7.00

6.32

0.48

Range

M

SD

Domeinen
Interacties met medewerker

1-7

1.42-7.00

4.04

0.99

Interacties met peers

1-7

1.00-4.78

2.84

0.85

Speel/werkhouding

1-7

3.00-6.50

4.39

0.62

Gedrag in de groep

1-7

5.52-7.00

6.65

0.26

Tabel 3.2 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen in de kinderopvang
(gegevens van 2017 - 2019). Eenheid: Groep.
KDV
(N= 87 groepen)
Subschalen
Schaal
Range
M
SD
Welbevinden

1-5

3.00-3.94

3.51

0.21

Betrokkenheid

1-5

2.27-3.67

3.00

0.30

72

Slot et al. (2017); Slot et al. (2018).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

61

Tabel 3.3 Achtergrond van de pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017 -2019).
KDV (N=93 groepen)
Achtergrond pedagogisch medewerker

Range

M

SD

Leeftijd

N
medewerkers
148

19.00-65.00

34.90

9.81

Werkdagen

148

1.00-5.00

3.14

0.96

Werktijd in uren 73

147

11.75-55.00

26.87

7.23

Vooropleiding (1-8)

146

1.00-8.00

4.66

1.63

Niveau vervolgopleiding (1-8)

146

2.00-8.00

5.33

0.82

Werkervaring in kinderopvang in jaren

147

0.00-36.00

11.59

7.68

Vast contract (%)

147

70.75

Tabel 3.4 Organisatieklimaat en werkbeleving van pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017 -2019).
KDV (N=93 groepen)
Organisatieklimaat en werkbeleving

Range

M

SD

Continue professionalisering (1-5)

N
medewerkers
139

1.00-4.00

2.07

0.60

Teamgerichte professionalisering (1-7)

139

1.00-5.56

2.65

0.87

Frequentie teamoverleg (0-8)

138

0.00-8.00

4.11

1.92

Teamcohesie (1-6)

139

1.00-6.00

4.85

0.65

Zelfvertrouwen (1-6)

139

4.11-5.78

4.94

0.39

Werktevredenheid (1-6)

139

3.42-5.96

5.01

0.49

Beleving van inclusie op de werkvloer (1-6)

139

3.40-6.00

5.40

0.49

Werkstress (1-6) (R)

139

2.40-6.00

4.45

0.81

Het maximum aantal uur van 55 betreft hier een ureninschatting van een leidinggevende/eigenaar die tevens
werkzaam is als pedagogisch medewerker op de groep.

73

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

62

Tabel 3.5 Activiteitenaanbod zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017-2019).
KDV (N=93 groepen)
Activiteitenaanbod

N

Range

M

SD

Exploratie-motorische ontwikkeling (1-7)

133

3.00-7.00

5.52

0.77

Samenspel (1-7)

133

2.00-7.00

5.19

1.20

Creatieve en musische activiteiten (1-7)

131

1.29-6.14

3.79

0.93

Taal & geletterdheid (1-7)

131

1.71-6.86

4.77

1.21

Ontluikend rekenen (1-7)

128

1.00-5.40

2.73

1.16

Wetenschap & technologie (1-7)

128

1.00-5.40

2.67

1.12

Burgerschapsvorming (1-7)

128

1.00-5.50

2.79

0.99

Buitenactiviteiten & uitstapjes (1-7)

128

1.00-5.63

3.39

0.82

Tabel 3.6 Pedagogisch beleid en klimaat zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers (gegevens van
2017 - 2019).
KDV (N=93 groepen)
Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat

N

Range

M

SD

Stabiliteit groepen (1-5)

144

1.50-5.00

3.34

0.64

Opendeurenbeleid (1-5)

144

1.00-5.00

3.76

0.84

Kinderparticipatie (1-5)

144

1.00-5.00

2.69

0.78

Spelbegeleiding & verrijking (1-5)

140

1.75-5.00

3.70

0.59

Bevorderen doen-alsof spel (1-5)

140

1.00-5.00

3.68

0.80

Affectief-inclusief gedrag (1-7)

140

4.25-7.00

6.05

0.64

Bevorderen zelfregulatie (1-7)

140

1.73-7.00

4.55

1.07

Contact met ouders (% van 14 opties) 74

140

0.00-157.00

86.0

37.2

De variabele contact met ouders is een som van 14 opties. Hierdoor komt het percentage van de range hoger
uit dan 100%.

74

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

63

Tabel 3.7 Samenstelling van de groep gerapporteerd door pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017 2019).
KDV (N=93 groepen)
Structurele kenmerken en groepssamenstelling

N

Range

M

SD

Groepsgrootte op de drie drukste dagen

142

4.00-17.50 75

11.10

2.92

Kind-staf ratio op de drie drukste dagen

142

2.17-8.00

5.18

1.34

Baby’s (%)

125

0.00-100.00

27.51

24.05

Dreumesen (%)

125

0.00-80.00

33.84

21.87

Peuters (%)

123

0.00-100.00

41.72

35.57

Kinderen van laagopgeleide ouders (%) 76

91

0.00-100.00

20.16

29.41

Kinderen met een migratieachtergrond (%) 77

92

0.00-100.00

25.07

29.84

Kinderen met zorgbehoefte (%)

133

0.00-100.00

20.49

23.29

Waarvan taalondersteuning (%)

132

0.00-100.00

13.21

20.10

Waarvan gedragsproblemen (%)

129

0.00-50.00

4.94

8.96

Waarvan beperkingen (%)

130

0.00-25.00

1.94

4.64

Waarvan vluchtelingenstatus (%)

129

0.00-65.00

2.10

8.14

De wettelijk maximaal toegestane groepsgrootte is 16, maar enkele locaties rapporteerden een iets grotere
groepsgrootte wat mogelijk verklaard kan worden door het samenvoegen van groepen aan het begin of einde
van de dag
76
Deels gebaseerd op vragen die alleen tijdens 2017-2018 zijn afgenomen
77
Deels gebaseerd op vragen die alleen tijdens 2017-2018 zijn afgenomen
75

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

64

4. Kwaliteit van de peuteropvang in de
afgelopen jaren
4.1. Introductie en leeswijzer
Dit hoofdstuk rapporteert de ontwikkelingen in kwaliteit in de peuteropvang van 2011 tot
2017-2019. Er zijn in de laatste jaren enkele kwaliteitsmetingen gedaan in de peuteropvang,
bijvoorbeeld in het pre-COOL onderzoek in 2011 en 2012 en door het NCKO in 2013. Vanaf
2017 voert de Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK) deze metingen uit in opdracht
van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Hierbij is grotendeels gebruik
gemaakt van dezelfde meetinstrumenten waardoor een vergelijking over de tijd gemaakt kan
worden, zie Tabel 4.1.1. Voor elk instrument wordt een beeld geschetst van de ontwikkelingen
in de tijd.
Tabel 4.1.1 Overzicht van de gebruikte instrumenten in de kwaliteitsmetingen van 2011 tot en met 2019
2011

CLASS

2012

CLASS

2013

2017

2018

2019

ECERS

ECERS

ECERS

ECERS

NCKO

NCKO

NCKO

NCKO

CLASS

CLASS

CLASS

Het hoofdstuk is als volgt opgebouwd. Eerst volgt een samenvatting op hoofdlijnen van de
belangrijkste uitkomsten en een beschouwing daarover. Voor de geïnteresseerde lezer
worden vervolgens op een meer technische manier de resultaten op basis van de
verschillende meetinstrumenten beschreven. In de bijlagen bij dit hoofdstuk zijn de
uitgebreide tabellen met beschrijvende resultaten voor alle verschillende meetinstrumenten
opgenomen (ook de gegevens die geen onderdeel uitmaken van de vergelijking over de tijd).
Het meer technische gedeelte beschrijft de uitkomsten, maar geeft weinig interpretatie of
verklaring. Dat gebeurt wel in het eerste, beschouwende deel.

4.2. Samenvatting en beschouwing van de resultaten
Het peuterspeelzaalwerk en de reguliere kinderdagopvang zijn vanaf 2010 (Wet OKE, 2010) 78
in toenemende mate geharmoniseerd en geïntegreerd in wet- en regelgeving en moeten sinds
2018 aan dezelfde kwaliteitseisen voldoen (Wet IKK, 2018) 79. De grootste veranderingen in
kwaliteitseisen in het peuterspeelzaalwerk betreffen de maximum groepsgrootte en de
kwalificatie eisen van medewerkers. Zo kon er tot 2018 nog met vrijwilligers gewerkt worden
afhankelijk van het ambitieniveau van de peuterspeelzaal (al dan niet aanbieden van VVE).
78
79

Besluit basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie 2010 (2010, 7 juli).
Wijzigingswet innovatie en kwaliteit kinderopvang 2019 (2019, 1 januari).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

65

De kwaliteitsmetingen van het pre-COOL onderzoek in 2011 en 2012 laten zien dat de
emotionele kwaliteit gemiddeld genomen voldoende tot goed was, maar dat de educatieve
kwaliteit hierbij achterbleef 80. Pedagogisch medewerkers waren vooral goed in het creëren
van een fijne en positieve sfeer in de groep en reageerden over het algemeen sensitief ten
aanzien van behoeften van kinderen. Medewerkers bleken relatief minder goed in staat om
kinderen te ondersteunen in hun brede ontwikkeling. Dit beeld is vergelijkbaar met de
kwaliteit in de kinderopvang in dezelfde periode, hoewel de peuteropvang iets hoger scoort
op educatieve proceskwaliteit. Overigens werkten vrijwel alle peuteropvanggroepen in deze
steekproef met een VVE-programma in vergelijking met ongeveer de helft van de
kinderopvanggroepen in die steekproef.
De meting in 2012 toont een dalende kwaliteit voor zowel de emotionele als educatieve
kwaliteit. Vooral de sensitiviteit van de medewerker en de mate waarin de medewerker
kinderen goed kan ondersteunen in het vertonen van het gewenste gedrag in de groep, scoren
lager, alsmede de wijze waarop de medewerker de brede ontwikkeling van kinderen kan
ondersteunen. Deze dalende kwaliteit kan mogelijk verklaard worden door de bezuinigingen
in het (gemeentelijk) welzijnswerk en reorganisaties die hebben plaatsgevonden 81. Ook in de
kinderdagopvang was er sprake van een dalende kwaliteit tussen 2011 en 2012, sterker dan
in de peuteropvang. Deze dalende kwaliteit vond plaats in een periode waarin er bezuinigd
werd op de kinderopvangtoeslag en de sector hinder ondervond van de economische crisis.
De kwaliteitsmeting van het NCKO in 2013 laat zien dat de algehele kwaliteit van de inrichting
van de ruimte en de aanwezige meubilering het hoogst scoort, terwijl de kwaliteit van de
materialen en het activiteitenaanbod wat achterblijft 82. Een vergelijkbaar patroon was ook
zichtbaar in de kinderdagopvang. Verder blijken de basale interactievaardigheden van de
pedagogisch medewerkers voldoende tot goed. Dit betreft vaardigheden als responsief
reageren op kinderen, respect tonen voor hun autonomie en hen begeleiden in de
ontwikkeling van zelfregulatie door structuur te bieden en grenzen te stellen. Voor de meer
educatieve vaardigheden blijkt dat medewerkers voldoende tot goed scoren met betrekking
tot praten en uitleggen, maar dat de algehele mate van ontwikkelingsstimulering achterblijft
evenals het begeleiden van interacties tussen kinderen onderling. Net als in de
kinderdagopvang scoort het begeleiden van interacties gemiddeld onvoldoende.
Uit de LKK-metingen van 2017-2019 blijkt dat de kwaliteit van de peuteropvang op meerdere
fronten is gestegen sinds 2012/2013. Het gaat dan om de kwaliteit van de omgeving, zoals de
inrichting van de ruimte en materialen, als ook de kwaliteit van de interacties tussen
pedagogisch medewerkers en kinderen. Dit beeld is consistent en wordt bevestigd door alle
Leseman & Slot (2013).
Leseman & Slot (2013).
82
Gevers Deynoot-Schaub, Helmerhorst, Bollen, & Fukkink (2014).
80
81

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

66

metingen met verschillende instrumenten. De stijging in kwaliteit vergeleken met metingen
in 2012 en 2013 laten voor verschillende kwaliteitsaspecten grote effecten zien. Meer
gedetailleerde analyses maken duidelijk dat er sprake is van een algehele verschuiving van de
kwaliteit: minder onvoldoende en matige scores en meer voldoende tot goede scores. Een
meer gedetailleerde analyse van kwaliteit laat echter wel verschillende patronen zien.
De inrichting van de ruimte, het aanwezige materiaal en een gevarieerd activiteitenaanbod
laten de grootste kwaliteitsstijging zien. Verder blijken aspecten van de emotionele kwaliteit,
zoals de positieve sfeer op de groep, de sensitiviteit van de medewerker en de mate waarin
hij/zij kinderen kan ondersteunen in het reguleren van hun gedrag, ook (sterk) gestegen,
vooral in vergelijking met 2012. Daarnaast is de educatieve kwaliteit gestegen, hoewel hier
nog wel winst valt te behalen. Zo is er relatief veel nadruk op het bieden van een rijk
taalaanbod met veel verbale interacties (bijv. benoemen van objecten/handelingen, vragen
stellen en gesprekjes voeren), maar de aandacht voor de cognitieve of de denkontwikkeling
en het stimuleren van de interacties tussen kinderen blijft wat onderbelicht.
Dit wordt ook weerspiegeld in het, naar verhouding, beperkte activiteitenaanbod, zoals
gemeten met de omgevingsschalen en ook de vragenlijsten voor pedagogisch medewerkers.
In het observatie instrument van de omgeving (ECERS-R) wordt gekeken naar de aanwezigheid
en toegankelijkheid (mogen kinderen het zelf pakken en kunnen ze erbij) van een rijk en
gevarieerd aanbod van materialen en activiteiten op de gebieden: fijne en grove motoriek,
knutselen, muziek en beweging, blokken, zand en water, rollenspel, natuur en wetenschap,
rekenen. Voor de volledigheid zijn in de bijlagen bij dit hoofdstuk ook de beschrijvende de
interviewgegevens van de pedagogisch medewerkers opgenomen. Ook deze gegevens waarin
pedagogisch medewerkers zelf rapporteren over het activiteitenaanbod (zie Tabel 4.5 in de
bijlagen bij dit hoofdstuk) laten zien dat er vooral veel aandacht is voor de motorische
ontwikkeling, samenspel en taal, en beduidend minder voor creatieve en musische
activiteiten, ontluikend rekenen, wetenschap en technologie, en burgerschapsvorming.
Hetzelfde patroon is zichtbaar in de kinderdagopvang.
Kortom, de kwaliteit van de Nederlandse peuteropvang is gestegen sinds 2012/2013. Dit geldt
vooral voor aspecten die betrekking hebben op de inrichting van de groep, de kwaliteit van de
materialen en het activiteitenaanbod en de meer basale interacties die pedagogisch
medewerkers hebben met kinderen (gericht op emotionele veiligheid en welbevinden van
kinderen). Dit is in lijn met de bevindingen in de kinderdagopvang. Echter, de educatieve
kwaliteit kan ook hier verder verbeterd worden. Hoewel de educatieve kwaliteit in de
peuteropvang iets hoger is dan in de kinderdagopvang, wat mogelijk de van oudsher sterkere
educatieve functie weerspiegelt, is er nog ruimte voor verbetering. De kwaliteit van de
materialen en het aanbod van activiteiten kan verder verbeterd worden evenals de wijze
waarop medewerkers interacties gebruiken om kinderen aan te moedigen en te ondersteunen
in hun brede ontwikkeling en samenspel te bevorderen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

67

4.3. Methodische aanpak en verantwoording
Voor de huidige analyses is er geput uit de gepubliceerde gegevens van het pre-COOL
onderzoek uit 2011 en 2012, het NCKO-onderzoek uit 2013 en de eerste drie metingen van
LKK. Aangezien de LKK-metingen jaarlijks plaatsvinden en dus dichter op elkaar liggen, is er
voor de trendanalyse in lijn met de onderzoeksopzet van LKK voor gekozen om deze drie
metingen te combineren en te werken met het gemiddelde van deze drie jaar. Er ontstaat zo
een cross-sectioneel beeld van de kwaliteit van de peuteropvang in Nederland van 2011 tot
2020.
Dit betekent dat we niet dezelfde organisaties langdurig gevolgd hebben, maar dat er per jaar
een nieuwe steekproef is getrokken voor deelname aan de kwaliteitsmeting 83. Echter, de
studies hebben allemaal gebruik gemaakt van zogenaamde gestratificeerd-aselecte
steekproeven, waarbij rekening is gehouden met spreiding naar regio, verstedelijkingsgraad
en grootte van de opvanglocatie die representatief geacht kunnen worden voor de
Nederlandse peuteropvang 84. De volgende sectie presenteert achtereenvolgens de volgende
instrumenten: ECERS-R, NCKO-schalen en de CLASS.
Voor een uitgebreidere beschrijving van de verschillende meetinstrumenten en de werkwijze
verwijzen we graag naar de rapportages die zijn verschenen in 2017 en 2018 85. Voor een
beschrijving van de betrouwbaarheid van de gebruikte instrumenten en de steekproeven van
de geïncludeerde studies in de trendanalyses verwijzen we naar Appendix A.
Dit hoofdstuk rapporteert vooral beschrijvende gegevens. Dat wil zeggen dat er gemiddelde
scores en de spreiding rondom de gemiddelde scores zijn opgenomen. Deze beschrijvende
gegevens zijn opgenomen in tabellen. Voor de leesbaarheid zijn er ook grafieken toegevoegd
die in één oogopslag laten zien wat de resultaten zijn. Om te toetsen of er sprake is van
verschillen in kwaliteit zijn de laatste LKK-gegevens afgezet tegen de laatste gegevens uit
eerder onderzoek (op basis van de beschikbare rapportages). Er is met t-toetsen getoetst of
verschillen significant zijn en daarnaast is er bepaald hoe groot de effectgrootte is. Hiervoor is
gebruik gemaakt van de gangbare maat Cohen’s d waarbij d tussen .20 en .50 een klein effect
weergeeft; een d tussen .50 en .80 een middelmatig effect; en er bij een d van groter dan .80
sprake is van een groot effect.

4.4. Algemeen beeld van de kwaliteit 2011-2019
Afbeelding 4.4.1 toont de kwaliteit in de peuteropvang tussen 2011 en 2019 op basis van de
drie instrumenten die gebruikt zijn. Voor metingen van de proceskwaliteit is onder andere de
CLASS Toddler gebruikt en daar zijn de meeste metingen beschikbaar. Deze resultaten laten
een overwegend stabiel beeld zien met een kleine daling in 2012 en een lichte stijging in 20172019. De totale proceskwaliteit is matig-voldoende en bleef de afgelopen jaren in deze range.
Voor Pre-COOL geldt dat een deel van de groepen in beide jaren heeft deelgenomen (n=111)
Voor meer gedetailleerde informatie over de steekproeven verwijzen we naar Appendix A
85
Slot et al. (2017); Slot et al. (2018).
83
84

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

68

De ECERS-R is een instrument dat de globale kwaliteit meet, waaronder ook de inrichting van
de ruimte en het activiteitenaanbod, naast de interactiekwaliteit. De kwaliteitsmeting van de
globale kwaliteit, met de ECERS-R, laat een grote stijging zien van 2013 naar 2017-2019 en is
daarmee als goed te karakteriseren. De kwaliteit zoals gemeten met de NCKO-schalen richt
zich op de kwaliteit van de interacties tussen medewerkers en kinderen en laat een
overwegend stabiel beeld zien, met een lichte stijging in 2017-2019. Dit is in lijn met het beeld
dat de CLASS ook schetst.
Het algehele beeld voor 2017-2019 blijkt dus positief met een (lichte) stijging van kwaliteit ten
opzichte van 2012/2013. De volgende secties presenteren achtereenvolgens de vergelijking in
de tijd voor de volgende instrumenten: ECERS-R, NCKO-schalen en de CLASS. Hierin wordt in
meer detail geschetst hoe de kwaliteit er uitziet volgens de betreffende instrumenten en
worden verschillende kwaliteitsaspecten er verder uitgelicht.

Afbeelding 4.4.1 Kwaliteit van de Nederlandse peuteropvang van 2011 tot en met 2019 gemeten met de CLASSToddler, NCKO-schalen en de ECERS-R. Duiding: scores < 3 = onvoldoende/laag; scores > 3 en < 5 = matigvoldoende; scores > 5 = goed/hoog voor de ECERS/CLASS en scores < 3.5 = onvoldoende; scores > 3.5 en < 4.5 =
matig; scores > 4.5 = voldoende tot goed voor de NCKO-schalen; maximale score = 7.
Noot: in 2013 was er geen kwaliteitsmeting van de CLASS, dus dit grafiekpunt betreffen een schatting op basis
van de meetpunten in 2011 en 2017-2019. In werkelijkheid kan dit een niet-lineaire lijn betreffen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

69

4.5. Omgevingsschaal ECERS-R
Er wordt internationaal veel gebruik gemaakt van de zogenaamde omgevingsschaal, de ECERSR 86. Dit instrument meet op globale wijze verschillende aspecten van kwaliteit waaronder de
inrichting van de ruimte en aanwezige meubilering, interacties die taal en redeneren bij
kinderen aanmoedigen, een breed aanbod van activiteiten en materialen en omvat een
globale schaal voor de kwaliteit van interacties 87. Afbeelding 4.5.1 toont de resultaten uit de
eerdere meting in 2013 en de LKK-metingen van 2017-2019 en Tabel 4.5.1 rapporteert de
cijfers.
In 2013 valt de totaalscore in de middenrange en is te karakteriseren als matig-voldoende. Er
zijn verschillen in scores voor de verschillende subschalen waarbij het gebruik van een
dagschema met een gevarieerd programma van vrij spel en activiteiten het hoogst scoort. Ook
de inrichting van de ruimte en de aanwezige meubilering scoort nog boven een 4. De kwaliteit
van de materialen en het activiteitenaanbod scoort het laagst.
De LKK-meting in 2017-2019 laat een stijgende lijn zien voor de totaalscore en voor alle
subschalen vergeleken met 2013. De verschillen duiden allemaal op een groot effect (d >.80).
Alle onderdelen, behalve de kwaliteit van het activiteitenaanbod, scoren nu goed. Het verschil
is het grootst voor de kwaliteit van de inrichting van de ruimte en het aanwezige meubilair.
Ook de stijging van de kwaliteit van de materialen en het activiteitenaanbod is sterk gestegen
en scoort daarmee matig-voldoende. Opvallend is dat de spreiding rondom het gemiddelde in
de recente LKK-metingen groter is dan in 2013 wat duidt op grotere variatie in kwaliteit, dus
grotere kwaliteitsverschillen tussen groepen.
Tabel 4.5.1 Overzicht van de scores op de omgevingsschalen ECERS-R van 2013 en 2017- 2019
2013
2017-2019
2017-2019
(N=52)
(N= 99)
vs. 2013
Schaal

M

SD

M

SD

Cohen’s d

Ruimte/meubilering

1-7

4.14

0.55

5.64***

0.76

2.29

Boeken/platen

1-7

3.43

1.29

5.40***

1.86

1.25

Activiteiten

1-7

2.99

0.59

4.48***

0.96

1.92

Programma

1-7

4.72

1.21

5.80***

1.14

0.92

3.82

0.91

5.33***

1.18

1.44

Totaal
1-7
Noot. * p<.05, ** p<.01, *** p<.001

86
87

Harms, T., Clifford, R.M. & Cryer, D. (2005)
Zie Slot et al. (2018) voor een uitgebreidere beschrijving van de observatieschaal

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

70

Afbeelding 4.5.1 Kwaliteit over de jaren gemeten met de ITERS-R/ECERS-R. Duiding: scores < 3 = laag; scores >
3 en < 5 = matig-voldoende; scores > 5 = hoog; maximale score = 7.

Afgezien van de gemiddelde scores hebben we ook gekeken naar het percentage groepen dat
onvoldoende, matig-voldoende of goed scoorden volgens de benchmarks van het instrument,
zie Afbeelding 4.5.2. Voor de totale kwaliteit blijkt 65% van de locaties in 2017-2019 goed te
scoren in vergelijking met 2% in 2013. Wat betreft de kwaliteit van de inrichting van de ruimte
en de aanwezige meubilering scoort 78% van de groepen in 2017-2019 goed ten opzichte van
2% in 2013. Verder scoort geen enkele groep een onvoldoende. Voor de kwaliteit van de
materialen en het activiteitenaanbod scoort in 2017-2019 47% goed, terwijl er in 2013 geen
enkele groep goed scoorde. Voor het gebruik van een dagschema met een gevarieerd
programma van vrij spel en activiteiten blijkt 88% in 2017-2019 goed te scoren vergeleken met
46% in 2013. Er zijn nog wel enkele groepen die onvoldoende scoort op dit onderdeel (6%). Er
is dus over de hele linie sprake van 2013 naar 2017-2019 een grote verschuiving is in het
aandeel groepen dat onvoldoende, matig-voldoende of goed scoort volgens de benchmarks
van het instrument.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

71

Afbeelding 4.5.2 Percentage peuteropvanggroepen met onvoldoende, matig-voldoende en goede kwaliteit op
de ECERS-R subschalen in 2013 en 2017-2019.

4.6. NCKO-interactievaardigheden
In 2013 zijn de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers voor het eerst in kaart
gebracht op basis van de NCKO-schalen. Er worden zes verschillende vaardigheden
onderscheiden: Sensitieve responsiviteit, Respect voor autonomie, Structureren en grenzen
stellen, Praten en uitleggen, Ontwikkelingsstimulering en Begeleiden van interacties (tussen
kinderen). Sensitieve responsiviteit, Respect voor autonomie en Structureren en grenzen
stellen worden gezien als de basale vaardigheden 88 en vallen onder de noemer emotionele
proceskwaliteit. De andere drie vaardigheden zijn meer educatieve vaardigheden 89 en
behoren tot de educatieve proceskwaliteit. Deze zes vaardigheden worden beoordeeld op
basis van videomateriaal dat verzameld is van meerdere pedagogisch medewerkers in de
groep. Voor de meting in 2013 betreft dit 88 medewerkers en voor de LKK-metingen gaat het
om in totaal 182 medewerkers.
De resultaten staan in Tabel 4.6.1 en vertonen een stijgende lijn op vrijwel alle aspecten (zoals
ook duidelijk blijkt uit de Afbeelding 4.6.1). In 2013 scoorden pedagogisch medewerkers
voldoende tot goed op de basale vaardigheden. Medewerkers reageren responsief op
kinderen en tonen daarbij respect voor hun autonomie. Ook het omgaan met gedrag van
kinderen door het structureren en grenzen stellen, blijken medewerkers in voldoende mate
te laten zien. Medewerkers scoren onvoldoende op de meer educatieve vaardigheden, vooral
met betrekking tot het begeleiden van interacties tussen kinderen onderling.
De LKK-metingen van 2017-2019 laten een stijging zien op vrijwel alle vaardigheden.
Medewerkers scoren nog steeds het beste op de basale interactievaardigheden. De gevonden
verschillen duiden op een klein effect voor Sensitieve responsiviteit en Respect voor
autonomie (d >.50), terwijl het verschil met betrekking tot Structureren en grenzen stellen
88
89

Fukkink et al. (2013).
Fukkink et al. (2013).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

72

duidt op een matig effect (d >.50 en <.80). Pedagogisch medewerkers scoren in 2017-2019
significant hoger op twee van de drie meer educatieve vaardigheden, Praten en uitleggen en
Ontwikkelingsstimulering, die daarmee komen in de matige range vallen. De verschillen
duiden op een middelmatige effectgrootte (d >.50 en <.80). Pedagogisch medewerkers scoren
nog steeds onvoldoende met betrekking tot het begeleiden van interacties tussen kinderen,
hoewel er een kleine significante stijging in de scores is. De algehele kwaliteitsstijging is
significant met een kleine effectgrootte.

Afbeelding 4.6.1 Scores van de NCKO-schalen in 2008, 2012 en tussen 2017-2019. Duiding: scores < 3.5 =
onvoldoende; scores > 3.5 en < 4.5 = matig; scores > 4.5 = voldoende tot goed voor de NCKO-schalen
Tabel 4.6.1 Gemiddelde scores op de NCKO-schalen (op pedagogisch medewerker niveau)
2013
2017-2019
2017-2019
(N=88)
(N=182)
vs 2013
Schaal M

SD

M

SD

Cohen’s d

Sensitieve responsiviteit

1-7

5.1

0.82

5.4**

0.93

0.34

Respect voor autonomie

1-7

4.7

0.75

4.9*

0.80

0.26

Structureren en grenzen stellen

1-7

5.0

0.89

5.6*** 0.94

0.66

Praten en uitleggen

1-7

3.8

0.73

4.3*** 0.94

0.60

Ontwikkelingsstimulering

1-7

3.1

0.91

3.7*** 1.25

0.55

Begeleiding van interacties

1-7

2.1

0.90

2.4*

1.26

0.28

Totaal
Noot. * p<.05, ** p<.01, *** p<.001

1-7

4.0

0.83

4.3**

0.81

0.37

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

73

4.7. CLASS Toddler
In het Pre-COOL onderzoek is gebruik gemaakt van de CLASS Toddler om de kwaliteit van
interacties te meten in de peuteropvang 90. Dit instrument wordt internationaal veel gebruikt
en is om die reden interessant als vergelijkingsmateriaal. De CLASS omvat acht
kwaliteitsaspecten die kunnen worden ingedeeld in twee bredere kwaliteitsdomeinen 91.
Emotionele kwaliteit omvat de aspecten positieve sfeer in de groep en het ontbreken van
negativiteit, met een medewerker die sensitief en responsief reageert op kinderen, hen volgt
in hun ideeën en initiatieven en aandacht heeft voor het ondersteunen van het vertonen van
gewenst gedrag in de groep. Educatieve kwaliteit representeert de mate waarin de
pedagogisch medewerker kinderen kan ondersteunen in hun brede cognitieve en
taalontwikkeling, de mate waarin zij kinderen kan helpen om zich te ontwikkelen binnen de
zone van naaste ontwikkeling door gerichte en specifieke feedback te krijgen.
In 2011 was de emotionele proceskwaliteit volgens de CLASS-standaards hoog en de
educatieve kwaliteit matig tot voldoende. Medewerkers laten vooral een positieve sfeer zien
in de groep (negativiteit in de groep is zeldzaam) en zij reageren sensitief op de behoeften van
kinderen. Ze zijn tevens voldoende goed in staat om kinderen te helpen bij het reguleren van
hun gedrag. De mate waarin medewerkers kindgericht zijn in hun interacties scoort lager,
maar nog altijd in de middenrange. De educatieve proceskwaliteit scoort beduidend lager.
Pedagogisch medewerkers blijken vooral gericht op het faciliteren en stimuleren van de brede
en cognitieve ontwikkeling en scoren iets lager op het stimuleren van de taalontwikkeling. De
feedback die kinderen krijgen scoort het laagst wat erop duidt dat de feedback nog niet altijd
voldoende diepgaand en expliciet is voor kinderen om hiervan te leren.
In 2012 is er ten opzichte van 2011 een daling in zowel de emotionele als educatieve kwaliteit.
De daling van de emotionele proceskwaliteit blijkt vooral uit de daling in de sensitiviteit die
medewerkers laten zien in interacties met kinderen. Ook scoren medewerkers significant lager
op het ondersteunen van de gedragsregulering van kinderen. Voor de educatieve
proceskwaliteit blijkt de grootste daling in de vaardigheid van medewerkers om kinderen goed
te ondersteunen in hun ontwikkeling en daarbij specifieke en procesgerichte feedback te
geven. Verder zijn de verschillen tussen groepen voor sommige aspecten toegenomen in 2012
wat blijkt uit de grotere spreiding rondom de gemiddelde scores. Dat geldt vooral voor de
mate waarin pedagogisch medewerkers kindvolgend zijn als ook de mate waarin zij kinderen
ondersteunen in het ontwikkelen van gedragsregulatie. Ook de mate waarin medewerkers in
staat zijn om kinderen te ondersteunen in hun brede ontwikkeling vertoont grotere verschillen
tussen groepen, terwijl de verschillen tussen groepen met betrekking tot taalstimulering juist
zijn afgenomen.
In 2017-2019 blijkt de kwaliteit zoals gemeten met de CLASS gestegen sinds 2012 (en tevens
2011) met een groot effect (Cohen’s d >. 80) voor emotionele kwaliteit en een middelmatige
90
91

Leseman & Slot (2013).
Zie Slot et al. (2018) voor een uitgebreidere beschrijving van de observatieschaal

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

74

effectgrootte (d > .50 en <.80) voor educatieve kwaliteit (zie Tabel 4.7.1 en Afbeelding 4.7.1).
Er is vooral voor een positievere sfeer in de groep en de medewerkers zijn sensitiever ten
aanzien van de behoeften van kinderen. Deze aspecten scoren aanzienlijk beter en zijn te
karakteriseren als hoog. Ook de mate waarin medewerkers kindvolgend zijn in hun interacties
en het aanbod van routines, spel, activiteiten blijkt hoger te zijn. Verder is de kwaliteit van de
gegeven feedback verbeterd evenals de mate waarin pedagogisch medewerkers kinderen
kunnen stimuleren in hun brede ontwikkeling door het aanmoedigen van exploratie en het
stimuleren van de cognitieve vaardigheden. Er is slechts een klein effect van de mate waarin
interacties zijn gericht op het stimuleren van de taalontwikkeling van kinderen. Daarnaast is
het duidelijk dat de verschillen tussen groepen kleiner zijn geworden in vergelijking met de
meting uit 2012. De variatie in kwaliteit was in 2012 groot, voor sommige aspecten ging het
om hele schaalpunten, maar deze variatie is in 2017-2019 veel kleiner geworden. Dus niet
alleen de gemiddelde kwaliteit is omhooggegaan, maar er zijn ook minder grote verschillen
tussen groepen.
Tabel 4.7.1 Overzicht van de CLASS Toddler scores in 2011, 2012 en de periode 2017-2019
2011
2012
2017-2019
(N=149)
(N=121)
2017-2019 (N=99) vs 2012
Schaal

M

SD

M

SD

M

SD

Cohen’s d

Positieve sfeer

1-7

5.44

0.89

5.11

0.96

5.98***

0.58

1.13

Negatieve sfeer (R)

1-7

6.85

0.29

6.89

0.34

6.90

0.22

0.04

Sensitiviteit

1-7

5.36

0.82

4.83

0.86

5.79***

0.69

1.24

Kindperspectief

1-7

4.14

0.89

3.91

1.15

4.50***

0.81

0.60

Gedragsregulering

1-7

5.05

0.87

4.64

1.00

5.47***

0.71

0.97

Emotionele kwaliteit
Faciliteren
ontwikkeling

1-7

5.37

0.75

5.08

0.86

5.72***

0.45

0.98

1-7

3.90

0.98

3.46

1.10

4.06***

0.72

0.66

Kwaliteit feedback

1-7

3.06

0.89

2.60

0.87

3.06***

0.79

0.55

Taalstimulering

1-7

3.42

1.08

3.22

0.96

3.46*

0.81

0.43

Educatieve kwaliteit
1-7
3.46
Noot: * p<.05, ** p<.01, *** p<.001

0.98

3.09

0.98

3.52***

0.66

0.52

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

75

Afbeelding 4.7.1 Scores op de subschalen van de CLASS Toddler. Duiding CLASS scores: scores < 3 = laag; scores
> 3 en < 5 = matig-voldoende; scores > 5 = hoog; maximale score = 7.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

76

Bijlagen peuteropvang
De bijlagen rapporteren de overige gegevens die zijn verzameld en geen onderdeel vormden
van de trendanalyses. Het betreft alle beschrijvende gegevens die ook zijn opgenomen in de
eerdere rapportages in 2017 en 2018, zie voor meer informatie 92.
Tabel 4.1 Geobserveerde kwaliteit van interacties van individuele kinderen in de peuteropvang (gegevens van
2017 – 2019). Eenheid: Groep.
POV
(N= 96 groepen)
Dimensies
Schaal
Range
M
SD
Positieve interactie met de medewerker

1-7

2.00-6.00

4.38

0.76

Communicatieve interactie met de medewerker

1-7

1.57-7.00

3.74

0.87

Conflicten met de medewerker (R)

1-7

6.00-7.00

6.85

0.20

Prosociale interacties met peers

1-7

2.20-5.29

3.78

0.59

Communicatieve interacties met peers

1-7

1.00-4.44

2.45

0.72

Assertiviteit ten aanzien van peers

1-7

1.00-5.00

2.25

0.68

Conflicten met peers (R)

1-7

5.60-7.00

6.77

0.26

Betrokkenheid in spel/activiteiten

1-7

3.00-6.00

4.88

0.57

Zelfstandigheid

1-7

2.38-5.50

3.91

0.61

Zelfregulatie

1-7

5.00-7.00

6.20

0.47

Range

M

SD

Domeinen
Interacties met medewerker

1-7

1.93-6.50

4.06

0.77

Interacties met peers

1-7

1.67-4.67

2.83

0.62

Speel/werkhouding

1-7

2.75-5.58

4.34

0.55

Gedrag in de groep

1-7

5.60-7.00

6.61

0.26

Tabel 4.2 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen in de peuteropvang
(gegevens van 2017 - 2019). Eenheid: Groep.
POV
(N= 97 groepen)
Subschalen
Schaal
Range
M
SD
Welbevinden

1-5

2.94-4.00

3.48

0.20

Betrokkenheid

1-5

2.23-3.78

2.98

0.33

92

Slot et al. (2017); Slot et al. (2018).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

77

Tabel 4.3 Achtergrond van de pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017 -2019).
POV (N=99 groepen)
Achtergrond pedagogisch medewerker

N

Range

M

SD

Leeftijd

143

20.00-72.00

46.94

11.67

Werkdagen

143

1.00-5.00

2.83

1.17

Werktijd in uren 93

143

3.00-37.50

18.68

7.38

Vooropleiding (1-8)

142

1.00-8.00

4.81

1.64

Niveau vervolgopleiding (1-8)

141

2.00-8.00

5.38

0.87

Werkervaring in kinderopvang in jaren

143

0.00-43.00

16.68

8.87

Vast contract (%)

143

87.41

Tabel 4.4 Organisatieklimaat en werkbeleving van pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017 -2019).
POV (N=99 groepen)
Organisatieklimaat en werkbeleving

N

Range

M

SD

Continue professionalisering (1-5)

131

1.00-4.20

2.16

0.60

Teamgerichte professionalisering (1-7)

131

1.00-5.56

2.73

0.83

Frequentie teamoverleg (0-8)

131

0.00-8.00

4.74

1.78

Teamcohesie (1-6)

131

3.00-6.00

5.12

0.57

Zelfvertrouwen (1-6)

132

4.56-6.00

5.00

0.42

Werktevredenheid (1-6)

132

3.42-5.96

5.04

0.45

Beleving van inclusie op de werkvloer (1-6)

132

3.80-6.00

5.28

0.51

Werkstress (1-6) (R)

132

2.40-6.00

4.49

0.90

Het maximum aantal uur van 55 betreft hier een ureninschatting van een leidinggevende/eigenaar die tevens
werkzaam is als pedagogisch medewerker op de groep.

93

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

78

Tabel 4.5 Activiteitenaanbod zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017-2019).
POV (N=99 groepen)
Activiteitenaanbod

N

Range

M

SD

Exploratie-motorische ontwikkeling (1-7)

127

2.33-7.00

4.77

1.03

Samenspel (1-7)

127

2.80-7.00

5.11

0.86

Creatieve en musische activiteiten (1-7)

127

1.57-6.71

3.66

0.92

Taal & geletterdheid (1-7)

127

1.83-6.86

4.63

1.09

Ontluikend rekenen (1-7)

125

1.20-6.00

3.15

0.96

Wetenschap & technologie (1-7)

123

1.00-6.00

2.81

1.06

Burgerschapsvorming (1-7)

123

1.00-5.17

2.78

0.85

Buitenactiviteiten & uitstapjes (1-7)

123

1.25-4.75

2.81

0.65

Tabel 4.6 Pedagogisch beleid en klimaat zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers (gegevens van
2017 - 2019).
POV (N=99 groepen)
Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat

N

Range

M

SD

Stabiliteit groepen (1-5)

137

1.75-5.00

4.33

0.60

Opendeurenbeleid (1-5)

137

2.00-4.50

4.42

0.83

Kinderparticipatie (1-5)

136

1.00-5.00

2.44

0.83

Spelbegeleiding & verrijking (1-5)

132

2.00-5.00

3.92

0.66

Bevorderen doen-alsof spel (1-5)

132

1.75-5.00

3.96

0.76

Affectief-inclusief gedrag (1-7)

132

4.13-7.00

5.93

0.74

Bevorderen zelfregulatie (1-7)

132

3.09-7.00

4.98

0.85

Contact met ouders (% van 14 opties) 94

131

14.29-157.00

82.28

41.05

De variabele contact met ouders is een som van 14 opties. Hierdoor komt het percentage van de range hoger
uit dan 100%.

94

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

79

Tabel 4.7 Samenstelling van de groep gerapporteerd door pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017 2019).
POV (N=99 groepen)
Structurele kenmerken en groepssamenstelling

N

Range

M

SD

Groepsgrootte op de drie drukste dagen

135

3.00-30.00

13.72

4.11

Kind-staf ratio op de drie drukste dagen

135

3.00-12.00

6.85

1.40

Dreumesen (%)

127

0.00-100.00

3.84

12.66

Peuters (%)

126

0.00-100.00

95.33

15.31

Kinderen van laagopgeleide ouders (%) 95

91

0.00-100.00

34.60

32.02

Kinderen met een migratieachtergrond (%) 96

91

0.00-100.00

31.68

33.34

Kinderen met zorgbehoefte (%)

117

0.00-100.00

38.47

30.87

Waarvan taalondersteuning (%)

122

0.00-100.00

35.72

29.55

Waarvan gedragsproblemen (%)

127

0.00-89.00

8.61

14.60

Waarvan beperkingen (%)

127

0.00-31.00

2.39

5.26

Waarvan vluchtelingenstatus (%)

125

0.00-34.00

2.59

6.70

95
96

Deels gebaseerd op vragen die alleen tijdens 2017-2018 zijn afgenomen
Deels gebaseerd op vragen die alleen tijdens 2017-2018 zijn afgenomen

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

80

5. Kwaliteit in de buitenschoolse opvang
in de afgelopen jaren
5.1 Introductie en leeswijzer
Dit hoofdstuk beschrijft de kwaliteit in de buitenschoolse opvang vanaf 2011. Er is in 2011
voor het eerst een kwaliteitsmeting gedaan in de buitenschoolse opvang waarvoor bestaande
observatieinstrumenten zijn aangepast en toegepast in een landelijke studie onder 78
groepen voor buitenschoolse opvang (bso). Deze instrumenten zijn inhoudelijk in lijn met de
instrumenten voor de kinderdagopvang en omvatten een omgevingsschaal (vergelijkbaar met
de ITERS/ECERS) en een schaal voor de beoordeling van zes interactievaardigheden van
pedagogisch medewerkers, in lijn met de NCKO-interactievaardigheden 97. Beide instrumenten
zijn uiteraard wel toegespitst op de oudere leeftijd van de kinderen en het korte, naschoolse
karakter van de opvang. Vanaf 2017 voert de Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK)
deze metingen uit in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(SZW). Hierbij is grotendeels gebruik gemaakt van dezelfde meetinstrumenten waardoor een
vergelijking met 2011 mogelijk is. Voor elk instrument wordt een beeld geschetst van de
ontwikkelingen in de tijd.

5.2 Samenvatting en beschouwing van de resultaten
De eerste kwaliteitsmeting in 2011 schetst een beeld van voldoende kwaliteit op basis van de
globale omgevingsschaal. Net als in de overige opvangtypen scoort de algehele
interactiekwaliteit, hier proceskwaliteit genoemd, het hoogst. Ook de kwaliteit van de
buitenruimte scoort relatief hoog, terwijl de kwaliteit van de binnenruimte lager scoort. De
kwaliteit van de materialen en het activiteitenaanbod scoort ook in de buitenschoolse opvang
het laagst, net als in de andere opvangsoorten. De organisatorische kwaliteit scoort ook
relatief laag. Deze omvat bijvoorbeeld aspecten van het (mid)dagprogramma, de
samenstelling van de groepen en opendeurenbeleid, aspecten van pedagogisch beleid en
teamsamenstelling en contact en uitwisseling met ouders, scholen en andere instellingen.
Met betrekking tot de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers laten de
resultaten van 2011 zien dat medewerkers matig tot hoog scoorden op de basale
interactievaardigheden, zoals emotionele ondersteuning bieden aan kinderen, respect tonen
voor hun autonomie en de mate waarin medewerkers de regie en leiding nemen door de
middag te structureren en grenzen te stellen aan gedrag van kinderen in de groep. Ook de
mate waarin medewerkers praten met kinderen en interacties aangrijpen om kinderen de
wereld om hen beter te leren begrijpen, scoorde matig tot hoog. De andere twee educatieve
vaardigheden hebben betrekking op hoe medewerkers de ontwikkeling van kinderen
97

Boogaard & van Daalen-Kapteijns (2012).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

81

stimuleren en de wijze waarop zij interacties tussen kinderen begeleiden. Hier scoorden de
medewerkers lager op, vooral wanneer het gaat om de interacties tussen kinderen op een
goede manier bevorderen.
De kwaliteit zoals gemeten in 2017-2019 laat een overwegend stabiel beeld zien in vergelijking
met 2011. Op de meeste aspecten zijn er geen verschillen in kwaliteit tussen 2011 en 20172019. Sommige kwaliteitsaspecten laten een verbetering zien, zoals de kwaliteit van de
binnenruimte en de algehele proceskwaliteit. Op andere aspecten is een dalende kwaliteit
zichtbaar. Dit betreft de meer specifieke interactievaardigheden, zoals het respecteren van de
autonomie van kinderen en de wijze waarop medewerkers kinderen stimuleren in hun
ontwikkeling.
Voor de volledigheid zijn in de bijlagen bij dit hoofdstuk ook de beschrijvende gegevens op
basis van de CLASS voor de meting 2017-2019 en de interviewgegevens van de pedagogisch
medewerkers opgenomen. Deze gegevens bevestigen het beeld van een gevarieerde
proceskwaliteit. Over het algemeen is de emotionele proceskwaliteit voldoende tot goed en
is de educatieve kwaliteit lager. De interviewgegevens van pedagogische medewerkers
onderstrepen dit beeld van een sterkere nadruk op een positief affectief-inclusief klimaat in
de groep met aandacht voor samen- en fantasiespel en bevordering van zelfregulatie. De
lagere geobserveerde educatieve proceskwaliteit wordt deels weerspiegeld in het door
pedagogisch medewerkers gerapporteerde activiteitenaanbod waaruit blijkt dat er nog niet
voor alle ontwikkelingsgebieden evenveel aandacht is. Zo wordt er wel veel aandacht besteed
aan spel zowel binnen als buiten, maar is er minder nadruk op creatieve en musische
activiteiten of activiteiten op de gebieden taal, ontluikend rekenen, wetenschap en
technologie, en burgerschapsvorming.
Alles beschouwende, blijkt dat de emotionele proceskwaliteit beduidend beter is dan de mate
waarin kinderen gebruik kunnen maken van een rijk en gevarieerd spel- en activiteitenaanbod
dat aansluit bij hun interesses en bij kan dragen aan een brede competentieontwikkeling. Er
is een basisactiviteitenaanbod dat ervoor zorgt dat kinderen zich kunnen vermaken, wat blijkt
uit de observaties en uit de interviews met pedagogisch medewerkers, maar dit aanbod lijkt
vooral gericht op spel (binnen en buiten) en minder op verschillende andere domeinen, zoals
muziek, dans, natuur en techniek. Al zijn er relatief grote verschillen tussen groepen, waarbij
sommige groepen zich duidelijker profileren op een breed activiteitenaanbod.
In tegenstelling tot de resultaten van de kinderdagopvang en kortdurende peuteropvang,
blijkt de kwaliteit in de buitenschoolse opvang op sommige aspecten eerder stabiel gebleven
of zelfs gedaald dan gestegen. Een mogelijke verklaring kan te maken hebben met de unieke
aard van de buitenschoolse opvang die vraagt om andere zaken dan in de (hele) dagopvang
voor jongere kinderen. De verklarende analyses zoals gerapporteerd in het LKK-rapport van
2017-2018 hebben getoond dat sommige van de structurele kenmerken die belangrijk zijn

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

82

voor kwaliteit in de dagopvang, voor de buitenschoolse opvang net wat anders uitpakken 98.
Voor de dagopvang geldt bijvoorbeeld dat een kleinere groep samengaat met een hogere
proceskwaliteit, terwijl dit in de buitenschoolse opvang precies andersom is. Tevens geldt in
de buitenschoolse opvang dat het voeren van opendeurenbeleid (en dus een minder stabiele
groep) positief bijdraagt aan de kwaliteit. Ook blijkt de relatie tussen kwaliteit en het
opleidingsniveau van de medewerkers niet eenduidig. Mogelijk speelt niet alleen het niveau
maar ook de aard van de opleiding een rol. Zo werken er in de buitenschoolse opvang ook
medewerkers met een sportopleiding of cultureel werk als achtergrond. Dit kan erop duiden
dat enkele van de structurele kwaliteitskenmerken waar de afgelopen 10 jaar op ingezet is
(opleidingsniveau, groepsgrootte en stabiliteit) juist minder goed passen bij deze vorm van
opvang. Andere aspecten, zoals het verhogen van de minimum taaleis naar niveau 3F en
aandacht voor continue professionalisering blijken, net als in de dagopvang, wel een positieve
relatie te hebben met kwaliteit. Op basis van recente ontwikkelingen, zoals de implementatie
van de Wet IKK 99, is het aannemelijk dat dit ook een positieve uitwerking kan hebben op de
kwaliteit van de buitenschoolse opvang. Een mogelijk aandachtspunt hierbij is dat er
daarnaast ook verder wordt nagedacht over de inhoudelijke invulling die aan de
buitenschoolse opvang kan worden gegeven. Net als in 2011 laten de huidige gegevens zien
dat het aanbod van activiteiten gemiddeld genomen vrij mager is en dat interacties tussen
kinderen amper gestimuleerd worden. Dit lijkt erop te duiden dat kinderen veel onbegeleid
(buiten) spelen. De unieke combinatie van interessante en uitdagende vrijetijdsinvulling in
groepsverband, wat een belangrijke socialiserende functie kan hebben voor kinderen, lijkt
daarmee nog niet volledig benut.
Kortom, de kwaliteit in de buitenschoolse opvang laat enkele verschillen zien ten opzichte van
de eerdere meting in 2011. Meer dan de helft van de kwaliteitsaspecten laat geen significante
verandering zien. De kwaliteit van de inrichting van de binnenruimte en de globale meting van
de interactiekwaliteit laten een stijgende kwaliteit zien. Maar sommige van de meer specifieke
interactievaardigheden van medewerkers laten een daling zien. Dit geldt dan vooral voor de
mate waarin medewerkers respect tonen voor de autonomie van kinderen en de wijze waarop
zij kinderen ondersteunen in hun brede ontwikkeling.
Het algemene beeld komt overeen met de andere opvangsoorten waarbij de emotionele
proceskwaliteit voldoende tot goed is, maar de educatieve kwaliteit voor verbetering vatbaar
is. Het gaat hierbij dan om de kwaliteit van de materialen en het aanbod van activiteiten
evenals de wijze waarop medewerkers interacties gebruiken om kinderen aan te moedigen en
te ondersteunen in hun brede ontwikkeling en samenspel te bevorderen.

98
99

Slot et al. (2018).
Wijzigingswet innovatie en kwaliteit kinderopvang 2019 (2019, 1 januari).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

83

5.3 Methodische aanpak en verantwoording
Er is voor dit hoofdstuk geput uit de gepubliceerde gegevens van het onderzoek uit 2011 en
verder is gebruik gemaakt van de eerste drie metingen van LKK. Aangezien de LKK-metingen
jaarlijks plaatsvinden en dus dichter op elkaar liggen, is er voor de trendanalyse in lijn met de
onderzoeksopzet van LKK voor gekozen om deze drie metingen te combineren en te werken
met het gemiddelde van deze drie jaar. Er ontstaat zo een cross-sectioneel beeld van de
kwaliteit van de buitenschoolse opvang in Nederland in 2011 en in 2017-2019. Zowel in de
eerdere studie als in het LKK onderzoek is gebruik gemaakt van zogenaamde gestratificeerdaselecte steekproeven, waarbij rekening is gehouden met spreiding naar regio,
verstedelijkingsgraad en grootte van de opvanglocatie die representatief geacht kunnen
worden voor de Nederlandse de buitenschoolse opvang.
Voor een uitgebreidere beschrijving van de verschillende meetinstrumenten en de werkwijze
verwijzen we graag naar de rapportages die zijn verschenen in 2017 en 2018 100. Voor een
beschrijving van de betrouwbaarheid van de gebruikte instrumenten en de steekproeven van
de geïncludeerde studies in de trendanalyses verwijzen we graag naar Appendix A.
Dit hoofdstuk rapporteert vooral beschrijvende gegevens. Dat wil zeggen dat er gemiddelde
scores en de spreiding rondom de gemiddelde scores zijn opgenomen. Deze beschrijvende
gegevens zijn opgenomen in de tabellen. Voor de leesbaarheid zijn er ook grafieken
toegevoegd die in één oogopslag laten zien wat de resultaten zijn. Om te toetsen of er sprake
is van verschillen in kwaliteit zijn de laatste LKK-gegevens afgezet tegen de laatste gegevens
uit eerder onderzoek (op basis van de beschikbare rapportages). Er is middels t-toetsen
getoetst of verschillen significant zijn en daarnaast is er bepaald hoe groot de effectgrootte is.
Hiervoor is gebruik gemaakt van de gangbare maat Cohen’s d waarbij d tussen .20 en .50 een
klein effect weergeeft; een d tussen .50 en .80 een middelmatig effect; en er bij een d van
groter dan .80 sprake is van een groot effect.

5.4 Omgevingsschaal
Afbeelding 5.4.1 en Tabel 5.4.1 tonen de gegevens op basis van de observatielijst die ter
plekke is ingevuld door de observatoren. In lijn met de omgevingsschalen voor de dagopvang
(ITERS/ECERS-R) is er onderscheid gemaakt tussen aspecten van de inrichting van de ruimte,
de aanwezigheid en variatie in materiaal en activiteitenaanbod, de proceskwaliteit (kwaliteit
van de interacties) en organisatorische aspecten (zoals teamsamenstelling en pedagogisch
beleid). Vrijwel alle onderdelen voldoen, alleen de organisatorische aspecten scoren net onder
de grenswaarde van 3 op een vijfpuntsschaal. De proceskwaliteit voldoet goed en scoort zelfs
boven de 4.
De resultaten uit 2011 laten zien dat alle onderdelen scoren tussen de 3 en 4, wat betekent
dat de kwaliteit op alle onderdelen voldoet (richting de ‘voldoet goed’). De algehele
100

Slot et al. (2017); Slot et al. (2018).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

84

proceskwaliteit, ofwel de interactiekwaliteit, scoort het hoogst, gevolgd door de kwaliteit van
de buitenruimte. De organisatorische kwaliteit, de kwaliteit van de binnenruimte en de
kwaliteit van de materialen en het activiteitenaanbod scoren wat lager. De organisatorische
kwaliteit omvat bijvoorbeeld aspecten van het (mid)dagprogramma, de samenstelling van de
groepen en opendeurenbeleid, aspecten van pedagogisch beleid en teamsamenstelling en
contact en uitwisseling met ouders, scholen en andere instellingen.
De vergelijking met 2011 laat zien dat er in 2017-2019 grotere verschillen zijn tussen de vijf
subschalen. De proceskwaliteit voldoet goed volgens de benchmarks van het instrument en
de overige aspecten zijn voldoende, behalve de organisatorische kwaliteit die net onder de
grenswaarde van 3 valt. De kwaliteit van de binnenruimte en de proceskwaliteit scoren nu
significant hoger dan in 2011, terwijl de organisatorische kwaliteit significant lager scoort.
Alleen voor de proceskwaliteit is de effect size matig, de andere effecten worden als klein
geclassificeerd (effectgrootte volgens Cohen’s d tussen .20-.50 is klein en tussen .50-.80 is
middelmatig). Voor de organisatorische kwaliteit geldt dat sommige items van de onderdelen
Pedagogisch beleid en teamsamenstelling en Samenwerking ook en met meer detail zijn
nagevraagd in de vragenlijsten voor medewerkers en leidinggevenden. Om die reden zijn deze
items niet altijd ter plekke ingevuld.
5

4

3

2

1

2011

2017-2019

Binnenruimte

Buitenruimte

Proceskwaliteit

Organisatorisch

Materiaal

Afbeelding 5.4.1 Scores van de observatielijst pedagogische kwaliteit in 2011 en tussen 2017-2019.
Duiding: 1 = voldoet niet; 2 = voldoet niet helemaal; 3 = voldoet; 4 = voldoet goed; 5 = voldoet uitstekend;
maximale score = 5.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

85

Tabel 5.4.1 Geobserveerde kwaliteit van de omgeving, de materialen, organisatorische aspecten en algehele
proceskwaliteit in de buitenschoolse opvang. Eenheid: Groep.
Meting 2011
LKK 2017 – 2019
(N=155 groepen)
(N=96 groepen)
Subschalen
Schaal M
SD
M
SD
Cohen’s d
Binnenruimte

1-5

3.26

1.08

3.57*

1.06

0.29

Buitenruimte

1-5

3.60

1.13

3.80

1.21

0.17

Materiaal

1-5

3.07

0.55

3.01

0.63

0.10

Proceskwaliteit

1-5

3.69

0.73

4.23**

0.80

0.71

Organisatorisch 101

1-5

3.17

0.55

2.99*

0.57

0.32

Noot: * p<.05, ** p<.01, *** p<.001

5.5 Interactievaardigheden
Afbeelding 5.5.1 en Tabel 5.5.1 laten de scores zien voor de interactievaardigheden van
pedagogisch medewerkers voor de meting in 2011 en voor de LKK metingen in 2017-2019. Er
worden zes verschillende vaardigheden onderscheiden: Emotionele ondersteuning, Respect
voor autonomie, Regie en leiding, Praten en uitleggen, Ontwikkelingsstimulering en
Begeleiden van interacties (tussen kinderen). Emotionele ondersteuning, Respect voor
autonomie en Regie en leiding worden gezien als de basale vaardigheden 102 en vallen onder
de noemer emotionele proceskwaliteit. De andere drie vaardigheden zijn meer educatieve
vaardigheden 103 en behoren tot de educatieve proceskwaliteit. De gegevens uit 2011 laten
zien dat medewerkers op de basale interactievaardigheden die vooral betrekking hebben op
de verzorging en het welbevinden van kinderen matig tot hoog scoren. Voor de drie meer
educatieve vaardigheden zien we een iets ander patroon. Medewerkers scoren vergelijkbaar
op het aspect Praten en uitleggen in vergelijking met de basale interactievaardigheden. Dat
betekent dat medewerkers in hun interacties zowel emotioneel responsief zijn en deze
interacties ook aangrijpen om gesprekken met kinderen te voeren die zijn gericht op het
begrijpen van de wereld om hen heen. Medewerkers scoren lager op de andere twee
educatieve interactievaardigheden die betrekking hebben op het stimuleren van de brede
ontwikkeling van kinderen en met name gericht op het begeleiden van interacties tussen
kinderen.
Over het algemeen lijkt de kwaliteit stabiel gebleven tussen 2011 en 2017-2019, maar er zijn
twee aspecten die lager uitvallen. Zo scoren medewerkers lager op Respect voor autonomie
met een kleine effectgrootte (een effectgrootte tussen 0.20-0.50 wordt beschouwd als een
klein effect). De score blijft daarmee wel matig tot hoog. Voor het onderdeel
Dit is gebaseerd op de scores voor alleen 2017-2018, omdat er missing data was op twee onderdelen in de
meting van 2019.
102
Boogaard & van Daalen-Kapteijns (2012).
103
Boogaard & van Daalen-Kapteijns (2012).
101

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

86

Ontwikkelingsstimulering is de daling van de kwaliteit groter met een matige effect size
(gedefinieerd als een effectgrootte tussen 0.50-0.80). De kwaliteit van
ontwikkelingsstimulering komt daarmee in de lage range, terwijl de kwaliteit in 2011 nog
matig was. Hoewel de kwaliteit van de geboden ontwikkelingsstimulering lager is in 20172019, blijken ook de verschillen tussen pedagogisch medewerkers kleiner geworden (wat blijkt
uit de kleinere variatie).
Tabel 5.5.1 Overzicht van kwaliteitsmetingen van 2011 en 2017- 2019
2011
2017-2019
(185 pm’ers en 76 groepen) (167 pm’ers en 91 groepen)
Schaal
M
SD
N
M
SD
N
Emotionele ondersteuning

1-5

3.82

0.54

79

3.82

0.55

91

Cohen’s
d
.00

Respect voor autonomie

1-5

3.65

0.48

79

3.50*

0.43

91

.33

Regie & leiding

1-5

3.83

0.48

79

3.72

0.67

91

.19

Praten en uitleggen

1-5

3.60

0.80

73

3.59

0.58

90

.01

Ontwikkelingsstimulering

1-5

3.13

0.99

73

2.69**

0.67

89

.53

Begeleiding van interacties

1-5

2.62

0.76

79

2.46

0.73

90

.21

Noot: * p<.05, ** p<.01, *** p<.001

5

4

3

2

1

2011

2017-2019

Emotionele ondersteuning
Respect voor autonomie
Regie & leiding
Praten en uitleggen
Ontwikkelingsstimulering
Begeleiding van interacties
Afbeelding 5.5.1 Scores van de interactievaardigheden in 2011 en tussen 2017-2019. Duiding: 1 = zeer laag, 2 =
laag, 3 = matig, 4 = hoog, 5 = zeer hoog

Een nadere beschouwing van de scores laat zien dat er zowel in 2011 als in 2017-2019 groepen
onvoldoende scoren op bepaalde aspecten, zie Afbeelding 5.5.2. Voor de basale
interactievaardigheden varieert dit tussen 6% en 9% in 2011 en voor de meer educatieve
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

87

vaardigheden tussen 6% en 19% in 2017-2019. Voor Emotionele ondersteuning zijn er iets
meer groepen die voldoende tot goed scoren en iets minder groepen die matig scoren. Met
betrekking tot Respect voor autonomie, Regie en leiding, Ontwikkelingsstimulering en
Begeleiding van interacties blijken er nu meer scores in de onvoldoende range ten koste van
scores die matig of voldoende tot goed zijn. Voor Praten en uitleggen zijn er juist minder
groepen die onvoldoende óf voldoende tot goed scoren en meer groepen in de matige range.
De kwaliteitsdaling voor Respect voor autonomie wordt dus verklaard door een kleiner aantal
medewerkers dat goed scoort en meer medewerkers die onvoldoende of matig scoren op dit
aspect. De kwaliteitsdaling voor ontwikkelingsstimulering komt vooral door de toename in
onvoldoende scores.

100%
80%

41

15

28

42

34

44

60%
69
40%

47

63

53

52

6

7

9

15

2011

2017-2019

2011

2017-2019

49

20%
0%

Emotionele ondersteuning

Matig

100%
80%

45

27

29

60%
40%
20%
0%

2011

Respect voor autonomie

Onvoldoende

19

6

2017-2019

Regie & leiding

Voldoende-goed

8

4

24

28

68

68

2017-2019

2011

8
11

26
29

50

81

47
26

22

2011

2017-2019

Praten en uitleggen

2011

Ontwikkelingsstimulering
Onvoldoende

Matig

2017-2019

Begeleiding van interacties

Voldoende-goed

Afbeelding 5.5.2 Percentage groepen met onvoldoende, matige en voldoende tot goede kwaliteit.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

88

5.6 Videocodering versus live observaties
Aspecten van de proceskwaliteit ofwel de kwaliteit van interacties zijn gemeten in zowel de
observatielijst die ter plekke is ingevuld door een observator en achteraf gecodeerd op basis
van de gemaakte video’s. Beiden geven dus een beeld van de interactiekwaliteit waarbij de
observatielijst een globaal beeld geeft op basis van een hele middag, terwijl de video’s een
preciezer beeld geven van de kwaliteit gedurende een bepaald moment. Voor de emotionele
kwaliteit is voor de observatielijst een gemiddelde score berekend op basis van de aspecten
Aandacht en contact, Respect voor autonomie en Structuur en regie en voor de videocodering
is het gemiddelde gebaseerd op de vaardigheden Emotionele ondersteuning, Respect voor
autonomie en Regie en leiding. Voor educatieve kwaliteit is voor de observatielijst het item
Stimuleren en aanmoedigen gebruikt en voor de videocodering is gekeken naar een
gemiddelde score op basis van de vaardigheden Ontwikkelingsstimulering en Praten en
uitleggen. De inhoudelijke overlap tussen deze aspecten is groot.
Afbeelding 5.6.1 toont de gemiddelde scores voor 2011 en 2017-2019 voor beide
instrumenten en laat vergelijkbare resultaten zien. Zo is de emotionele ondersteuning hoger
dan de educatieve ondersteuning. In 2011 zijn er amper verschillen in scores tussen de twee
gebruikte instrumenten. Echter, de resultaten op basis van de observatielijst komen in 20172019 hoger uit dan op basis van de videocodering. Dit geldt zowel voor de emotionele als de
educatieve ondersteuning. Dit betekent dat voor de meting in 2017-2019 de globale
beoordeling hoger uitkomt dan de meer specifieke beoordeling van verschillende
videofragmenten.
Deze verschillen in uitkomsten van de BSO observatielijst en de videobeoordeling van de
interactievaardigheden in 2017-2019 kunnen mogelijk verklaard worden door de aard van de
instrumenten en wijze van scoring. Zo is de observatielijst een afspiegeling van de gemiddelde
kwaliteit voor de groep, dus op basis van alle pedagogisch medewerkers, over een langere
periode (namelijk een hele middag) en geeft zo dus een globaler beeld van de proceskwaliteit.
De videocodering is gebaseerd op kortere videofragmenten waarbij individuele pedagogisch
medewerkers beoordeeld worden en geeft op die manier een specifieker en meer
gedetailleerd beeld van de kwaliteit van interacties.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

89

Afbeelding 5.6.1 vergelijking tussen de beoordeling van de interactiekwaliteit op basis van video’s en de
observatielijst beiden gemeten op een vijfpuntsschaal

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

90

Bijlagen buitenschoolse opvang
De bijlagen rapporteren de overige gegevens die zijn verzameld en geen onderdeel vormden
van de trendanalyses. Het betreft alle beschrijvende gegevens die ook zijn opgenomen in de
eerdere rapportages in 2017 en 2018. Voor meer uitleg verwijzen we graag naar deze
rapporten 104.
Tabel 5.1 Volledig overzicht van de items van de BSO observatieschaal (gecombineerde resultaten van 2017-2019)
en een vergelijking met de vorige meting. Eenheid: Groep.
Meting 2017 - 2019
Meting 2011
Range

M

SD

N

Range

M

SD

N

Ruimte en inrichting

Sch
aal
1-5

1.40-5.00

3.66

0.89

96

1.00-5.00

3.4

1.33

78

Binnenruimte

1-5

1.00-5.00

3.57

1.06

96

1.00-5.00

3.3

1.08

78

Omvang

1-5

1.00-5.00

3.60

1.50

96

1.00-5.00

3.4

1.39

78

Inrichting en sfeer

1-5

1.00-5.00

3.40

1.16

96

1.00-5.00

3.2

1.15

78

Activiteiten en privacy

1-5

1.00-5.00

3.71

1.47

96

1.00-5.00

3.2

1.61

78

1-5

1.00-5.00

3.80

1.21

96

1.00-5.00

3.6

1.13

78

Omvang en bereikbaarheid

1-5

1.00-5.00

3.92

1.39

96

1.00-5.00

3.6

1.26

78

Inrichting

1-5

1.00-5.00

3.69

1.36

96

1.00-5.00

3.5

1.23

78

1-5

1.75-4.38

3.01

0.63

96

1.88-4.50

3.1

0.55

78

Beweging en motoriek

1-5

1.00-5.00

3.66

0.94

96

2.00-5.00

3.8

0.75

78

Creatieve ontwikkeling

1-5

1.00-5.00

3.46

0.95

96

1.00-5.00

3.8

0.74

78

Muziek, dans, drama

1-5

1.00-5.00

2.83

1.19

96

1.00-5.00

2.9

1.14

78

Taal en denken

1-5

1.00-5.00

2.30

0.81

96

1.00-5.00

2.3

1.02

78

Ruimtelijk inzicht en techniek

1-5

1.00-5.00

3.60

1.04

96

1.00-5.00

3.2

0.86

78

Natuur

1-5

1.00-5.00

2.69

1.37

96

1.00-5.00

2.6

1.45

78

Gezelschapsspellen

1-5

1.00-5.00

3.66

1.07

96

1.00-5.00

3.3

1.10

78

(spel)computers, video, tv

1-5

1.00-4.00

1.91

1.01

96

1.00-5.00

2.7

0.98

78

Subschalen

Buitenruimte

Materiaal

104

Slot et al. (2017); Slot et al. (2018).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

91

Proceskwaliteit

1-5

1.86-5.00

4.23

0.80

96

1.14-5.00

3.7

0.73

78

Interacties

1-5

1.60-5.00

4.18

0.84

96

1.00-5.00

3.7

0.98

78

Begroeten en afscheid

1-5

1.00-5.00

4.45

1.10

96

1.50-5.00

4.2

1.11

78

Aandacht en contact

1-5

1.00-5.00

4.26

1.15

96

1.00-5.00

3.5

0.91

78

Respect voor autonomie

1-5

2.00-5.00

4.28

1.09

96

1.00-5.00

3.7

0.86

78

Stimuleren en aanmoedigen

1-5

1.00-5.00

3.51

1.57

96

1.00-5.00

3.2

1.01

78

Structuur en regie

1-5

1.00-5.00

4.40

1.24

96

1.00-5.00

4.1

1.03

78

Groepsfunctioneren

1-5

1.00-5.00

4.36

0.95

96

1.00-5.00

3.5

0.94

78

1-5

1.00-5.00

4.60

0.93

96

1.00-5.00

3.9

0.96

78

1-5

1.00-5.00

4.13

1.21

96

1.00-5.00

3.2

0.92

78

1-5

1.75-4.50

2.99

0.57

1.45-4.50

3.2

0.55

78

Evenwichtige (mid)dagindeling

1-5

1.00-5.00

3.27

1.17

96

1.50-5.00

3.0

0.74

78

Activiteitenaanbod

1-5

1.00-5.00

2.53

1.26

83

1.00-5.00

3.1

1.06

78

1-5

1.00-5.00

2.80

1.48

12

1.00-4.50

1.9

1.18

78

1-5

1.50-5.00

3.53

0.80

96

1.00-5.00

3.7

1.17

78

Vaste pm’er/groep

1-5

1.00-5.00

4.16

0.91

96

1.00-5.00

3.7

0.85

78

Groepsopbouw en stabiliteit

1-5

1.00-5.00

2.29

1.54

96

1.00-4.00

1.9

1.11

78

Groepsgrootte en ratio

1-5

1.00-5.00

4.52

0.97

96

1.00-5.00

3.8

1.39

78

Opendeurenbeleid

1-5

1.00-5.00

3.15

1.65

96

1.00-5.00

3.4

1.32

78

Pedagogisch beleid en
teamontwikkeling
Teamsamenstelling en ontwikkeling
Pedagogische doelen en coaching
van pedagogisch medewerkers
Fysieke veiligheid

1-5

1.00-5.00

2.44

0.99

1.00-5.00

3.0

0.86

78

1-5

1.00-5.00

1.63

0.82

48

1.00-4.50

2.0

0.96

78

1-5

1.00-5.00

2.82

1.33

44

1.00-5.00

4.0

0.76

78

1-5

1.00-5.00

3.21

1.39

34

1.00-5.00

3.4

1.16

78

Samenwerking

1-5

1.00-4.00

2.38

0.77

1.00-5.00

2.3

1.03

78

Contact met ouders

1-5

1.00-5.00

2.28

1.30

47

1.00-5.00

3.1

1.22

78

Informatie-uitwisseling
en
afstemming met de basisschool
Informatie-uitwisseling
en
afstemming met andere instellingen

1-5

1.00-5.00

2.72

1.39

43

1.00-4.00

1.7

1.04

78

1-5

1.00-3.00

2.41

0.75

51

1.00-4.00

2.1

0.82

78

Het gedrag van de kinderen
De rol van
medewerker
Organisatorisch

de

pedagogisch

Inspelen op kinderen met speciale
behoeften
Groepen

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

92

Tabel 5.2 Geobserveerde structurele kwaliteit en proceskwaliteit in de
buitenschoolse opvang (gegevens van 2017-2019). Eenheid: Groep
BSO
(N=91 groepen)
Structurele kenmerken tijdens de observaties
Range
M
SD
Aantal kinderen

2.00-24.50

10.65

5.15

Aantal volwassenen

1.00-5.75

1.80

0.84

Kind-staf ratio

1.50-12.63

6.11

2.14

CLASS emotioneel

Schaal

Range

M

SD

Positieve sfeer

1-7

3.75-7.00

5.55

0.66

Negatieve sfeer (R)

1-7

5.75-7.00

6.90

0.22

Sensitiviteit

1-7

3.75-7.00

5.53

0.81

Kindperspectief

1-7

3.75-7.00

5.35

0.64

Begeleiding gedrag

1-7

3.75-7.00

5.47

0.69

Gemiddelde emotionele kwaliteit

1-7

4.45-6.75

5.77

0.46

Range

M

SD

CLASS educatief
Productiviteit

1-7

3.50-7.00

5.70

0.85

Educatieve werkvormen

1-7

2.00-6.00

3.84

0.81

Conceptontwikkeling

1-7

1.00-4.00

1.95

0.59

Kwaliteit feedback

1-7

1.00-4.25

2.44

0.81

Taalstimulering

1-7

1.25-4.25

2.81

0.65

Gemiddelde educatieve kwaliteit

1-7

2.00-4.40

3.35

0.56

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

93

Tabel 5.3 Geobserveerde kwaliteit van interacties van individuele kinderen in de
buitenschoolse opvang (gegevens van 2017 – 2019). Eenheid: Groep.
BSO
(N=88 groepen)
Dimensies
Schaal
Range
M
SD
Positieve interactie met de medewerker

1-7

1.43-6.00

3.84

0.91

Communicatieve interactie met de medewerker

1-7

1.14-6.80

3.52

1.15

Conflicten met de medewerker (R)

1-7

5.37-7.00

6.87

0.25

Prosociale interacties met peers

1-7

2.00-7.00

4.38

0.84

Communicatieve interacties met peers

1-7

1.00-7.00

3.68

1.07

Assertiviteit ten aanzien van peers

1-7

1.00-7.00

3.23

0.96

Conflicten met peers (R)

1-7

3.39-7.00

6.77

0.35

Betrokkenheid in spel/activiteiten

1-7

3.00-6.67

5.10

0.66

Zelfstandigheid

1-7

1.88-6.00

4.08

0.88

Zelfregulatie

1-7

4.88-7.00

6.39

0.45

Range

M

SD

Domeinen
Interacties met medewerker

1-7

1.29-6.40

3.68

0.97

Interacties met peers

1-7

1.33-6.67

3.76

0.90

Speel/werkhouding

1-7

2.50-6.00

4.59

0.72

Gedrag in de groep

1-7

4.96-7.00

6.68

0.30

Tabel 5.4 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen in de buitenschoolse opvang
(gegevens van 2017 - 2019). Eenheid: Groep.
BSO
(N=92 groepen)
Subschalen
Schaal
Range
M
SD
Welbevinden

1-5

3.04-4.18

3.63

0.20

Betrokkenheid

1-5

2.17-4.05

3.15

0.35

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

94

Tabel 5.5 Achtergrond van de pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017 -2019).
BSO (N=96 groepen)
Achtergrond pedagogisch medewerker

N medewerkers

Range

M

SD

Leeftijd

118

20.00-65.00

35.87

12.50

Werkdagen

118

1.00-5.00

3.22

1.02

Werktijd in uren 105

118

5.00-37.00

22.01

7.42

Vooropleiding (1-8)

117

1.00-8.00

5.12

1.48

Niveau vervolgopleiding (1-8)

116

2.00-8.00

5.54

0.97

Werkervaring in kinderopvang in jaren

118

0.00-31.00

9.38

7.12

Vast contract (%)

118

69.49

Tabel 5.6 Organisatieklimaat en werkbeleving van pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017 -2019).
BSO (N=96 groepen)
Organisatieklimaat en werkbeleving

N medewerkers

Range

M

SD

Continue professionalisering (1-5)

107

1.00-4.00

2.09

0.57

Teamgerichte professionalisering (1-7)

107

1.00-5.56

2.69

0.88

Frequentie teamoverleg (0-8)

107

0.00-8.00

4.85

1.86

Teamcohesie (1-6)

107

2.80-6.00

4.89

0.65

Zelfvertrouwen (1-6)

107

3.78-5.89

4.77

0.41

Werktevredenheid (1-6)

107

3.79-6.00

4.94

0.44

Beleving van inclusie op de werkvloer (1-6)

107

4.40-6.00

5.27

0.43

Werkstress (1-6) (R)

107

2.60-6.00

4.40

0.78

Het maximum aantal uur van 55 betreft hier een ureninschatting van een leidinggevende/eigenaar die tevens
werkzaam is als pedagogisch medewerker op de groep.

105

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

95

Tabel 5.7 Activiteitenaanbod zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017-2019).
BSO (N=96 groepen)
Activiteitenaanbod

N medewerkers

Range

M

SD

Exploratie-motorische ontwikkeling (1-7)

106

2.17-6.00

3.90

0.88

Samenspel (1-7)

106

2.00-6.00

4.35

0.87

Creatieve en musische activiteiten (1-7)

105

1.00-3.86

1.76

0.59

Taal & geletterdheid (1-7)

104

1.29-4.00

2.75

0.59

Ontluikend rekenen (1-7)

104

1.00-5.00

2.50

0.78

Wetenschap & technologie (1-7)

103

1.00-3.86

2.05

0.66

Burgerschapsvorming (1-7)

103

1.00-5.43

2.20

1.01

Buitenactiviteiten & uitstapjes (1-7)

102

1.67-5.67

3.85

0.79

Tabel 5.8 Pedagogisch beleid en klimaat zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers (gegevens van
2017 -2019).
BSO (N=96 groepen)
Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat

N medewerkers

Range

M

SD

Stabiliteit groepen (1-5)

117

1.00-5.00

3.21

0.69

Opendeurenbeleid (1-5)

117

1.00-5.00

3.31

1.15

Kinderparticipatie (1-5)

114

1.00-5.00

3.44

0.77

Spelbegeleiding & verrijking (1-5)

106

1.75-5.00

3.63

0.70

Bevorderen doen-alsof spel (1-5)

106

1.25-5.00

3.63

0.74

Affectief-inclusief gedrag (1-7)

106

3.88-7.00

5.60

0.81

Bevorderen zelfregulatie (1-7)

106

2.36-7.00

4.82

0.84

Contact met ouders (% van 14 opties) 106

107

7.00-179.00

88.72

48.36

De variabele contact met ouders is een som van 14 opties. Hierdoor komt het percentage van de range
hoger uit dan 100%.

106

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

96

Tabel 5.9 Samenstelling van de groep gerapporteerd door pedagogisch medewerkers (gegevens van 2017 –
2019).
BSO (N=96 groepen)
Structurele kenmerken en groepssamenstelling

N medewerkers

Range

M

SD

Groepsgrootte op de drie drukste dagen

117

4.00-66.00

21.40

11.81

Kind-staf ratio op de drie drukste dagen

117

3.43-12.67

8.73

1.68

Kleuters (%)

99

0.00-100.00

40.17

24.62

Jonge schoolkinderen (%)

100

0.00-100.00

42.70

24.41

Oudere schoolkinderen (%)

102

0.00-100.00

17.19

20.38

Kinderen van laagopgeleide ouders (%) 107

63

0.00-100.00

18.89

27.89

Kinderen met een migratieachtergrond (%) 108

64

0.00-100.00

19.58

27.79

Kinderen met zorgbehoefte (%)

112

0.00-100.00

16.72

20.13

Waarvan taalondersteuning (%)

103

0.00-50.00

4.64

9.18

Waarvan gedragsproblemen (%)

105

0.00-96.00

12.15

14.98

Waarvan beperkingen (%)

108

0.00-54.00

1.90

6.04

Waarvan vluchtelingenstatus (%)

108

0.00-8.00

0.17

1.04

107
108

Deels gebaseerd op vragen die alleen tijdens 2017-2018 zijn afgenomen
Deels gebaseerd op vragen die alleen tijdens 2017-2018 zijn afgenomen

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

97

6. Kwaliteit in de gastouderopvang
Dit hoofdstuk beschrijft de kwaliteit in de gastouderopvang en hoe deze samenhangt met
kenmerken van de gastouder, de kinderen die opgevangen worden en de rol van ouders
hierin. Om de kwaliteit in de gastouderopvang in kaart te brengen zijn verschillende
instrumenten gebruikt. Voor de meting van de proceskwaliteit is gebruik gemaakt van
verschillende observatie-instrumenten die een oordeel geven over de kwaliteit van de
interactieprocessen in de groep. Daarnaast is er in persoonlijke interviews met de gastouders
aan de hand van een gestructureerde vragenlijst gevraagd naar het aanbod van activiteiten
en het pedagogische klimaat in het gastoudergezin. Tevens zijn er met de vragenlijst
achtergrondkenmerken van de gastouders, meer structurele kenmerken van het
gastoudergezin nagevraagd. In Hoofdstuk 2 is gemeld dat de werving van gastouders voor de
metingen in alle drie de jaren erg moeizaam verliep, met een lage positieve respons als gevolg.
De gegevens die in dit hoofdstuk worden gepresenteerd, kunnen daarom niet zonder meer
als representatief worden beschouwd voor de gehele branche. Een belangrijke vraag voor
beleid en praktijk is welke kenmerken van de opvang de geobserveerde kwaliteit en
verschillen daarin tussen gastouders kunnen verklaren. In dit hoofdstuk geven we een eerste
voorzichtig antwoord op basis van de gecombineerde gegevens van 2017, 2018 en 2019.

6.1 Introductie en leeswijzer
Alle structurele en proceskwaliteit kenmerken die in dit hoofdstuk aan de orde komen, zijn
steeds op hetzelfde moment gemeten. Het onderzoeksdesign is daarom als cross-sectioneel
te karakteriseren, wat inhoudt dat alleen samenhangen kunnen worden onderzocht. Voor
causale interpretaties zijn sterkere onderzoeksdesigns nodig. Hoewel we spreken van
verklarende analyses, gaat het feitelijk om analyses van samenhangen en beschouwen we de
kenmerken die we aan de geobserveerde kwaliteit relateren als ‘voorspellers’ van kwaliteit,
niet meteen als ‘oorzaken’. Voor sommige van deze voorspellers ligt door de aard ervan een
oorzakelijke interpretatie van een gevonden verband voor de hand. Dat geldt bijvoorbeeld
voor structurele randvoorwaarden als de groepsgrootte en kind-beroepskrachtratio. Het is
aannemelijker dat relatief stabiele structurele kenmerken ‘oorzaken’ zijn van meer variabele
proceskenmerken dan omgekeerd. Structurele kenmerken staan bovendien centraal in
wettelijke kwaliteitsregelingen en worden van buiten opgelegd. Voor andere voorspellers is
over de causale interpretatie meer discussie mogelijk. Hoewel er theorievorming is in het
kinderopvangonderzoek, is er nog weinig bekend over de gastouderopvang. Om die reden
dragen de analyses waarover in dit hoofdstuk wordt gerapporteerd vooralsnog een exploratief
karakter, bedoeld om ideeën voor vervolgonderzoek te verkrijgen.
Voor de ‘verklarende’ analyses die in dit hoofdstuk worden gerapporteerd zijn verschillende
gegevens gebruikt. Er zijn observatiegegevens verzameld met de CLASS en de FCCERS en
gegevens uit de interviews met de gastouders. De relaties tussen de geobserveerde
proceskwaliteit en de door middel van interviews gemeten kenmerken van de opvang en de
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

98

gastouders zijn complex. De relatie van één kenmerk met de proceskwaliteit wordt mede
beïnvloed door de relaties van andere kenmerken met de proceskwaliteit. De voorspellende
kenmerken zelf hebben onderlinge verbanden, waardoor de relatie van één kenmerk met de
kwaliteit deels de relatie van een ander kenmerk met de kwaliteit weerspiegelt. De
groepsgrootte en kind-beroepskracht ratio, bijvoorbeeld, hangen samen met de
leeftijdssamenstelling van de groep. Dit vraagt om een zogenaamde multivariate aanpak,
waarbij kenmerken die onderling samenhangen gelijktijdig als voorspellers van de kwaliteit
worden geanalyseerd om zo de unieke bijdrage van elk kenmerk afzonderlijk aan de verklaring
van kwaliteit vast te kunnen stellen. Voor dit doel maken we gebruik van de techniek
multivariate regressieanalyse, onderdeel van het statistische analyseprogramma SPSS (versie
24).
Het hoofdstuk is als volgt opgebouwd. Na deze inleiding volgt eerst een samenvatting op
hoofdlijnen van de belangrijkste uitkomsten en een beschouwing daarover. Paragraaf 6.2
beschrijft het algemene beeld van de structurele en proceskwaliteit in de gastouderopvang
voor de jaren 2017, 2018 en 2019. Vervolgens worden in paragraaf 6.3 de hoofdbevindingen
van de verklarende analyses toegelicht. Voor de geïnteresseerde lezer wordt vervolgens op
een meer technische manier de aanpak van de analyses beschreven in paragraaf 6.4. Daarna
worden eerst meer in detail de beschrijvende gegevens gerapporteerd van de structurele en
proceskwaliteit in de gastouderopvang in paragraaf 6.5, alvorens de resultaten van de
verklarende analyses gerapporteerd worden aan de hand van samenvattende tabellen in
paragraaf 6.6. Het meer technische gedeeltelijk beschrijft de uitkomsten, maar geeft weinig
interpretatie of verklaring. Dat gebeurt wel in het eerste, beschouwende deel. In de bijlagen
bij dit hoofdstuk zijn uitgebreide tabellen met de gedetailleerde analyseresultaten
opgenomen.

6.2 Samenvatting en beschouwing van de resultaten
Er zijn in drie jaar tijd kwaliteitsmetingen verricht bij in totaal 137 gastoudergezinnen. Hierbij
is gebruik gemaakt van verschillende observatie-instrumenten. Voor alle metingen is er
gebruik gemaakt van drie verschillende leeftijdsversies van de CLASS (de infant versie voor
interacties met baby’s, de toddler versie voor interacties met peuters en de pre-K versie voor
interacties met schoolgaande kinderen) om de kwaliteit van de interacties te beoordelen en
de FCCERS 109 als maat voor globale kwaliteit (waaronder de kwaliteit van de ruimte en
meubilering, de kwaliteit van het taalaanbod, de kwaliteit van de materialen en het
activiteitenaanbod, globale interactiekwaliteit en het dagprogramma). Wegens een
verandering in procedures in 2019 (er is niet langer gefilmd bij de gastoudergezinnen) zijn er
voor de NCKO-interactievaardigheden en de kindobservaties (welbevinden en betrokkenheid
en interacties van individuele kinderen) geen nieuwe gegevens bekend. De beschrijving van

109

Harms, Cryer, & Clifford (2007).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

99

de huidige stand van zaken is derhalve gebaseerd op de CLASS en de FCCERS. De verklarende
analyses zijn eveneens gedaan met de CLASS en de FCCERS als uitkomstmaten.

6.2.1 Kwaliteit in de gastouderopvang: beschrijvende resultaten
De kwaliteit van de interacties in gastoudergezinnen is voldoende tot goed met betrekking tot
de emotionele kwaliteit en toont lagere gemiddelde scores voor de educatieve kwaliteit. Dit
is een vergelijkbaar patroon als in de andere opvangsoorten. Het laat zien dat gastouders
gemiddeld een positieve en veilige sfeer creëren waarin er sensitief gereageerd wordt op de
behoeften van kinderen. Hierbij volgen gastouders de interesses van kinderen en zijn zij
kindvolgend. Ook zijn de gastouders goed in staat om kinderen te helpen zelfregulatie te
ontwikkelen door hen te begeleiden in het vertonen van het gewenste gedrag bij de gastouder
thuis. Wat betreft de educatieve kwaliteit laten gastouders zien dat zij relatief de meeste
aandacht hebben voor het bevorderen van exploratiegedrag en de brede ontwikkeling van
kinderen, gevolgd door het stimuleren van de taalontwikkeling. Hoewel de kwaliteit
gemiddeld genomen vergelijkbaar is met de andere opvangsoorten, blijkt de variatie wel
groter te zijn in de gastouderopvang. Dit duidt erop dat er grotere verschillen zijn tussen
gastouders met betrekking tot de kwaliteit die zij kinderen kunnen bieden.
Voor de algehele kwaliteit zoals geobserveerd met de FCCERS blijkt dat gastouders gemiddeld
genomen matig-voldoende scoren. Dit instrument meet op globale wijze verschillende
aspecten van kwaliteit waaronder de inrichting van de ruimte en aanwezige meubilering,
interacties die taal en redeneren bij kinderen aanmoedigen, een breed aanbod van activiteiten
en materialen en omvat een globale schaal voor de kwaliteit van interacties 110. Gastouders
scoren het hoogst op de algehele interactiekwaliteit en het bieden van een dagschema met
een gevarieerd programma van vrij spel en georganiseerde activiteiten. De kwaliteit van de
ruimte en de aanwezige meubilering en de kwaliteit van de materialen en het
activiteitenaanbod scoren het laagst. Dit algemene beeld komt overeen met de andere
opvangsoorten. De omgevingskwaliteit, zoals gemeten met de FCCERS is vergelijkbaar of
hoger dan in de voorgaande meting in 2014. Het lijkt er op dat vooral het activiteitenaanbod
verbeterd is. Bedacht moet worden dat de steekproef van gastouders vanwege de lage
positieve respons niet als representatief voor de gehele sector kan worden gezien en dat de
basis voor vergelijking met de bevindingen in 2014 zwak is. Voor de meting in 2014 is geen
aselecte steekproef gebruikt en de resultaten van deze meting zijn niet representatief voor de
sector. Daarnaast is niet vermeld hoeveel gastouders zijn gevraagd om deel te nemen aan het
onderzoek, waardoor de positieve respons niet bepaald kan worden. Er is dus geen goede
vergelijking mogelijk met de resultaten van de meting in 2014.
Het beeld van de hogere geobserveerde emotionele proceskwaliteit wordt bevestigd door de
rapportages van de gastouders tijdens de interviews. Er is sprake van een positief affectief110

Harms, Cryer, & Clifford (2007).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

100

inclusief klimaat in de groep met aandacht voor spel en bevordering van zelfregulatie. De
lagere geobserveerde educatieve proceskwaliteit wordt deels weerspiegeld in het door de
gastouders gerapporteerde activiteitenaanbod waaruit blijkt dat er niet voor alle
ontwikkelingsgebieden evenveel aandacht is. Zo wordt er relatief veel aandacht besteed aan
exploratie en motoriek, spel en taal, maar is er minder aandacht voor creatieve en musische
activiteiten of activiteiten op de gebieden taal, ontluikend rekenen, wetenschap en
technologie, en burgerschapsvorming. De gastouders zijn over het algemeen tevreden met
hun werk en de omstandigheden waaronder ze werken. Ze rapporteren relatief weinig stress
in hun werk en in relatie tot de omgang met de kinderen. Ze rapporteren weinig activiteiten
met betrekking tot professionalisering, en het volgen van cursussen wordt genoemd als
voornaamste vorm van professionalisering.

6.2.2 Kwaliteit in de gastouderopvang: de belangrijkste voorspellers van de kwaliteit
De geobserveerde en gerapporteerde kwaliteit in de gastouderopvang laat veel variatie zien
in kwaliteit tussen gastouders. Het doel is na te gaan in hoeverre die verschillen in kwaliteit
samenhangen met, en mogelijk verklaard kunnen worden door, kenmerken van de
gastouders, de kinderen die zij opvangen, en hoe zij zich profileren. We hebben daarvoor
informatie uit de interviews met gastouders gebruikt. Om het proces met een veelheid aan
relevante kenmerken in goede banen te leiden is stapsgewijs gewerkt, beginnend met
analyses van clusters van inhoudelijk of beleidsmatig samenhangende kenmerken. Een
voorbeeld van het laatste betreft de structurele kwaliteitskenmerken zoals groepsgrootte en
opleidingsniveau van de gastouder, die een belangrijke rol spelen in de wettelijke
kwaliteitsregulering. Vervolgens zijn met de sterkste afzonderlijke voorspellers van ieder
cluster geïntegreerde analyses uitgevoerd.
Structurele kenmerken
Structurele kwaliteitskenmerken, zoals groepsgrootte, zijn belangrijk voor de educatieve
proceskwaliteit en de kwaliteit van de ruimte en inrichting. Het opvangen van meer kinderen
hangt negatief samen met deze aspecten van kwaliteit. Voor de emotionele proceskwaliteit
blijkt dat gastouders met een HBO-opleiding een hogere score hebben dan gastouders met
een lager opleidingsniveau. Verder laten gastouders met meer werkervaring een hogere
algemene interactiekwaliteit zien, zoals gescoord met de FCCERS.
Kenmerken gastouder / werkklimaat
Naast bovengenoemde structurele kenmerken zijn er nog een aantal kenmerken van de
gastouder en zijn/haar dienstverband die mogelijk belangrijk kunnen zijn voor de kwaliteit in
de gastouderopvang. Hieruit blijkt dat de uurprijs, en dan met name of deze boven de
maximaal vergoede uurprijs uitkomt (volgens de belastingtoeslag) positief samenhangt met
de emotionele kwaliteit: dat wil zeggen dat gastouders die boven het maximumtarief zitten
een hogere emotionele proceskwaliteit bieden. Naarmate gastouders meer uren werken per
week, laten zij een iets lagere emotionele proceskwaliteit zien. Andere aspecten zoals
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

101

werkstress, de relatie met het gastouderbureau, en de frequentie van
functioneringsgesprekken verklaren geen verschillen in kwaliteit in de gastouderopvang.
Nascholing en professionalisering
Na- en bijscholing en voortgaande professionalisering blijken in de gastouderopvang niet
belangrijk om verschillen in kwaliteit te verklaren. We hebben de gastouders een lijst van
twaalf verschillende soorten cursussen voorgelegd (onder andere over onderwerpen als babyopvang, de vroegkinderlijke ontwikkeling, communicatie met ouders, vve-training, training in
interactievaardigheden) en gevraagd of zij een of meer van deze cursussen gevolgd hadden.
Een aantal van deze onderwerpen is samengenomen in een variabele ‘cursussen op het gebied
van de kinderlijke ontwikkeling’. Het volgen van een (of meerdere) cursussen over
kindontwikkeling bleek niet samen te hangen met de kwaliteit. Ook vormen van continue
professionalisering, zoals coaching of inhoudelijk overleg met bijvoorbeeld de
gastouderorganisatie, bleken niet samen te hangen met kwaliteit. In vergelijking met de
kinderdagopvang, kortdurende peuteropvang en buitenschoolse opvang komt
professionalisering veel minder vaak voor (vooral coaching en inhoudelijk overleg met de
gastouderorganisatie komen vrijwel niet voor). Dit kan een mogelijke verklaring zijn voor het
niet vinden van relaties met de geobserveerde kwaliteit.
Groepssamenstelling
De groepssamenstelling gaat over de leeftijd en sociale achtergrond van de kinderen in de
groep, en ook over de vraag of er kinderen met een zorgbehoefte worden opgevangen. Hieruit
blijken enkele trends die laten zien dat naarmate er meer kinderen van verschillende leeftijden
worden opgevangen (leeftijdsheterogeniteit) er een lagere educatieve en emotionele
proceskwaliteit geboden wordt. Naarmate er meer kinderen van laagopgeleide ouders
worden opgevangen, is de educatieve proceskwaliteit zoals gemeten met de CLASS lager, en
dit geldt ook voor de kwaliteit van het taalaanbod en de algehele interactiekwaliteit zoals
gemeten met de FCCERS. Overigens verdwijnt dit verband grotendeels in de integrale
analyses, behalve voor de algehele interactiekwaliteit zoals gemeten met de FCCERS. Dit duidt
erop dat andere aspecten een belangrijkere rol spelen in het verklaren van verschillen tussen
gastouders.
Relatie met ouders
Contact met ouders kent verschillende vormen. We hebben de gastouders een lijst van
veertien verschillende oudercontacten voorgelegd (onder andere breng- en haalcontact, het
gebruik van internetplatform(en) en/of groepsapps en ouder- of themabijeenkomsten) en
gevraagd of zij een of meer van deze vormen van oudercontact gebruiken. Oudercontact in
het algemeen is belangrijk voor zowel de educatieve als de emotionele proceskwaliteit en
tevens voor de algehele kwaliteit zoals gemeten met de FCCERS. Ook is er gekeken naar wat
de gastouders rapporteerden met betrekking tot de invloed die ouders hebben op hun
pedagogisch beleid (zoals de interactiekwaliteit, het activiteitenaanbod en de manier van
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

102

werken van de gastouder) variërend van heel weinig tot heel veel invloed (op een
vijfpuntsschaal gemeten). Voor de algehele kwaliteit en verschillende subschalen van de
FCCERS blijkt de invloed van ouders belangrijk te zijn. Hoe groter de invloed van ouders,
volgens de gastouders, hoe hoger de kwaliteit. Dit geldt onder meer voor de aspecten
Activiteiten en Programma.
Daarnaast kunnen er verschillende motieven zijn die voor ouders een rol spelen in de keuze
voor gastouderopvang. Zo kan het bijvoorbeeld zijn dat ouders kiezen voor gastouderopvang
omdat deze kleinschaliger is, er meer individuele aandacht is of dat de opvang flexibeler is.
Andere motieven kunnen te maken hebben met het kiezen van gastouder die de ouders al
ken(d)en of de nabijheid van de gastouder (het gemak). Gastouders is gevraagd waarom zij
denken dat ouders voor hen gekozen hebben. De ingeschatte keuzemotieven van ouders
verklaren verschillende aspecten van kwaliteit. Zo blijkt de ingeschatte keuze voor gemak
samen te gaan met een lagere educatieve proceskwaliteit, een lagere algehele kwaliteit
alsmede een lagere kwaliteit op de onderdelen ruimte en meubilering en de kwaliteit van het
taalaanbod. Dat een gastouder al bekend en vertrouwd was, bleek geen rol te spelen, evenals
de kleinschaligheid en emotionele veiligheid als motief om voor gastouderopvang te kiezen.
Tot slot zijn er verschillende manieren waarop gastouders zich kunnen profileren ten opzichte
van andere gastouders en/of centrumopvang. Zij kunnen zich onderscheiden door hun
kleinschaligheid en het bieden van emotionele veiligheid, ze kunnen zich richten op
dienstverlening en flexibiliteit of op betaalbaarheid. Tevens kunnen ze zich profileren als een
inclusieve vorm van opvang voor zorgkinderen en kinderen uit maatschappelijke
achterstandssituaties of met een andere culturele achtergrond of zij kunnen zich
onderscheiden op een rijk en gevarieerd activiteitenaanbod. De resultaten laten zien dat een
inclusieve oriëntatie samengaat met een lagere emotionele proceskwaliteit en een lagere
kwaliteit van het taalaanbod zoals gemeten met de FCCERS. Verder blijkt een sterkere
profilering op dienstverlening en flexibiliteit gerelateerd aan een lagere educatieve
proceskwaliteit en een lagere algehele kwaliteit. Meer nadruk op kleinschaligheid en
emotionele veiligheid was gerelateerd aan een hogere kwaliteit van de ruimte en inrichting.
Conclusie
Uit de informatie van de gastouders kunnen verschillen in de geobserveerde emotionele en
educatieve proceskwaliteit en aspecten van de algehele kwaliteit in de gastouderopvang
verklaard worden. Hoe precies de oorzaak-gevolg relaties zijn, vraagt om verder onderzoek.
Hoewel er enkele verbanden zijn gevonden met de typische structurele kenmerken zoals
groepsgrootte en het hebben van een HBO-diploma, blijken de meeste relaties betrekking te
hebben op andere kenmerken. Het blijkt dat voornamelijk het contact met ouders en de mate
waarin zij invloed kunnen uitoefenen op de dagelijkse pedagogische praktijk samenhangen
met de kwaliteit. Ook de wijze waarop een gastouder zich profileert en de inschatting van de
keuzemotieven van ouders zijn gerelateerd aan de kwaliteit.
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

103

Alles beschouwende, lijken de resultaten te wijzen op sociale selectietendensen in de
gastouderopvang ten gunste van de kinderen van meer welgestelde (en waarschijnlijk hoger
opgeleide) ouders die weten wat ze belangrijk vinden en dit ook weten af te stemmen met de
gastouders. Gastouders richten zich meer dan de andere opvangsoorten op verschillende
marktsegmenten. Dat uit zich in de achtergrond van de kinderen die zij opvangen, de rol die
ouders spelen en de gehanteerde uurprijs. Een deel van de gastoudergezinnen kenmerkt zich
door dienstbaarheid aan ouders die gastouderopvang vooral als gemakkelijke en goedkope
oplossing kiezen. Zij hanteren een lagere uurprijs en vangen meer kinderen op van lager
opgeleide ouders of ouders met een migratieachtergrond. Zij profileren zich (anders dan in
peuteropvang/VVE) echter niet sterker op educatie en ontwikkelingsstimulering, en de
kwaliteit die zij bieden is gemiddeld over de hele linie lager. Een ander deel van de
gastoudergezinnen richt zich vooral op een sociaaleconomisch hoger marktsegment. Dat uit
zich in de samenstelling van de groep kinderen naar achtergrond, maar ook en vooral in de
relatie met de ouders. Deze ouders hebben meer contact met de gastouder en kunnen volgens
de gastouder meer invloed uitoefenen op de pedagogische praktijk. Deze gastouders vragen
vaker een uurprijs boven het maximum tarief dat vergoed wordt middels de
kinderopvangtoeslag en de kwaliteit van de geboden opvang is op alle kenmerken hoger.

6.3 Methodische aanpak en verantwoording
Hoewel de samengevoegde steekproeven gastouders van 2017, 2018 en 2019 inmiddels een
substantiële totaalsteekproef vormen, is het aantal onderzoekseenheden nog steeds relatief
klein ten opzichte van het aantal mogelijke verklarende factoren. Ook ontbreekt soms
informatie van de gastouders door non-respons of omdat soms vragen zijn overgeslagen bij
de beantwoording. Om die reden, om het aantal voorspellende kenmerken ten opzichte van
de steekproefomvang in balans te houden, is een getrapte procedure gevolgd bij het
selecteren van de belangrijkste voorspellers van de geobserveerde kwaliteit. 111
De kenmerken van de opvang die als mogelijke voorspellers van de kwaliteit zijn onderzocht
zijn eerst ingedeeld in verschillende clusters met elk een beperkt aantal kenmerken: (1)
structurele kenmerken (groepsgrootte, opleidingsniveau en werkervaring), (2) kenmerken van
de gastouder (uurprijs, uurprijs wel/niet boven het maximum voor de belastingtoeslag,
werkstress, werktijd per week, relatie met het gastouderbureau) (3) aanvullende scholing
(gevolgde cursussen), professionaliseringsactiviteiten (aanbod van verschillende vormen van
professionalisering en coaching, frequentie van pedagogisch-inhoudelijk teamoverleg) en
functioneringsgesprekken, (4) groepssamenstelling (naar sociaaleconomische en culturele
achtergrond, leeftijd, en bijzondere zorgbehoeften van de kinderen, leeftijdsheterogeniteit),
(5) opvang van eigen kinderen (percentage eigen kinderen, wel/geen jonge eigen kinderen,
wel/geen oudere eigen kinderen), (6) relatie met ouders (frequentie en verschillende vormen
van contact met ouders), invloed van ouders, inschatting van gastouders waarom ouders voor
Een vuistregel bij regressieanalyse is dat de steekproefgrootte ongeveer 10 keer het aantal voorspellers
moet zijn.

111

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

104

hen gekozen hebben (kleinschalig en emotioneel veilig, bekend/vertrouwd of vanwege
gemak), (7) profilering van gastouders (kleinschalig en veilig, dienstverlenend en flexibel,
betaalbaar, inclusieve opvang voor zorg en/of achterstandskinderen, rijk activiteitenaanbod).
Met behulp van multivariate regressieanalyses is bepaald in welke mate een cluster als geheel
geassocieerd is met de geobserveerde kwaliteit, uitgedrukt in de coëfficiënt R2, een indicator
van de ‘voorspelde variantie’, oftewel: van de mate waarin de verschillen tussen gastouders
in kwaliteit met het cluster van kenmerken samenhangen. Vervolgens zijn binnen de clusters
de kenmerken met de grootste voorspellende waarde geïdentificeerd en meegenomen in de
volgende analysestap, waarin de sterkste voorspellers van alle clusters zijn geïntegreerd.
Omdat vragen in de interviews soms niet zijn beantwoord, zijn er ontbrekende scores voor
sommige kenmerken. In de multivariate statistische analyses zijn er twee manieren om daar
mee om te gaan: een opvanggroep waarvoor op een of meer kenmerken een score ontbreekt
wordt als geheel buiten de analyse gehouden (listwise deletion); alternatief: ontbrekende
scores worden per paar van variabelen waarin een score ontbreekt buiten de analyses
gehouden (pairwise deletion). Het voordeel van de laatste methode is dat er minder
informatie verloren gaat. Een nadeel kan zijn dat de resultaten niet overeenkomen met de
eerste methode. Vandaar dat in de analyses steeds beide methoden zijn toegepast om het
gemeenschappelijke beeld te kunnen bepalen.
Als tweede stap zijn opnieuw multivariate regressieanalyses uitgevoerd, maar nu met een
selectie van de sterkst voorspellende kenmerken uit alle clusters in één analyse. Omdat het
aantal kenmerken in deze tweede analyseronde nog steeds groot is ten opzichte van de
steekproefgrootte, is gewerkt met de procedures forward entry en backward removal van het
programma SPSS om tot de optimale set voorspellers te komen. Bij forward entry selecteert
het analyseprogramma de sterkste voorspeller eerst, vervolgens de voorspeller die de meeste
voorspellende waarde aan de eerste voorspeller toevoegt, vervolgens het kenmerk dat de
meeste voorspellende waarde aan de twee al geselecteerde kenmerken toevoegt, enzovoort,
tot er geen kenmerken meer te vinden zijn die nog extra, statistisch significante voorspellende
waarde toevoegen. Bij backward removal is de procedure omgekeerd. Eerst worden alle
geselecteerde kenmerken in de regressieanalyse opgenomen, vervolgens worden stapsgewijs
kenmerken die geen statistisch significante voorspellende waarde hebben één voor één uit de
analyse verwijderd tot een set kenmerken resteert die allemaal significant bijdragen aan de
totale voorspelde variantie. Forward entry en backward removal komen doorgaans op
ongeveer dezelfde resterende set significante voorspellers uit. Met de op deze manier
geïdentificeerde voorspellers is vervolgens een integrale analyse uitgevoerd.
Deze getrapte procedure is in twee aparte series van analyses toegepast op de gegevens uit
de interviews met de gastouders. Ten slotte zijn de beste voorspellers uit beide series
samengebracht ten behoeve van een overkoepelende eindanalyse.

6.4 Structurele en proceskwaliteit in de gastouderopvang
Om de kwaliteit in de gastouderopvang in kaart te brengen zijn verschillende instrumenten
gebruikt. Om de proceskwaliteit te meten is gebruik gemaakt van verschillende observatieLandelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

105

instrumenten die een oordeel geven over de kwaliteit in de groep. Daarnaast is er in
persoonlijke interviews met de gastouders aan de hand van een gestructureerde vragenlijst
gevraagd naar het aanbod van activiteiten en het pedagogische klimaat in het gastoudergezin.
Tevens zijn er met de vragenlijst achtergrondkenmerken van de gastouders, meer structurele
kenmerken van het gastoudergezin nagevraagd.

6.4.1 Observaties
In totaal zijn in 2017, 2018 en 2019 metingen verricht in 137 gastoudergezinnen. Om de
proceskwaliteit te meten is gebruik gemaakt van vijf observatie-instrumenten die een oordeel
geven over de kwaliteit in de groep (CLASS Infant, CLASS Toddler, CLASS Pre-K, FCCERS-R en
NCKO-interactieschalen) en drie instrumenten die de gemiddelde ervaringen van kinderen in
een groep weergeven (inCLASS Toddler, inCLASS Pre-K en Leuven Welbevinden en
Betrokkenheid Schaal). Echter, in 2019 is ervoor gekozen om geen video opnamen te maken
om de positieve respons te verhogen. Er zijn derhalve geen nieuwe gegevens beschikbaar van
de NCKO-interactieschalen en de kindschalen inCLASS en Welbevinden en Betrokkenheid
Schaal. Om die reden zullen deze gegevens niet opnieuw gepresenteerd worden (voor de
resultaten van 2017 en 2018 verwijzen we naar het rapport Slot et al., 2018). In Hoofdstuk 2
waarin de overkoepelende resultaten voor alle opvangsoorten zijn beschreven, staat deze
informatie wel vermeld voor de vergelijking met andere opvangsoorten.
De 137 gastoudergezinnen die zijn bezocht vangen kinderen op van verschillende leeftijden.
De samenstelling van de leeftijden op de dag van de observatie staat in Tabel 6.4.1.1. Vanwege
de gevarieerde leeftijdssamenstelling zijn er verschillende leeftijdsversies gebruikt van de
CLASS. Er werden gemiddeld drie kinderen opgevangen per locatie met een range van een tot
zes kinderen.
Tabel 6.4.1.1 Aantal gastouders en verdeling naar leeftijd van opgevangen kinderen op de dag van bezoek
(gegevens van 2017 - 2019 tezamen).
Gastouderopvang (N=136 gastouders)
Leeftijd

N

%

Leeftijd

N

%

Baby’s

8

5.8%

Baby’s en peuters

41

29.9%

Peuters

23

16.8%

Baby’s en schoolkinderen

4

2.9%

Schoolkinderen

27

19.7%

Peuters en schoolkinderen

16

11.7%

Baby’s, peuters en schoolkinderen

18

13.1%

Er zijn observaties verricht met verschillende versies van de CLASS, afhankelijk van de leeftijd
van de aanwezige kinderen. Wanneer er kinderen van verschillende leeftijden aanwezig waren
op de dag van het bezoek, zijn er meerdere instrumenten om de ervaren interacties van
baby’s, peuters en schoolgaande kinderen apart in kaart te brengen. De resultaten van de
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

106

observaties met de CLASS Infant, Toddler en Pre-K staan in Tabel 6.5.1.2. De resultaten laten
zien dat de kwaliteit van interacties voor alle leeftijden hetzelfde patroon vertoont van scores
voor emotionele kwaliteit aan het hoge eind van de middenrange en scores voor de
educatieve kwaliteit aan het lage eind van deze range.
Tabel 6.4.1.2 Geobserveerde kwaliteit van interacties met de CLASS Infant, Toddler en Pre-K in de
gastouderopvang (gegevens van 2017-2019 tezamen).
Gastouders
(N=136 gastouders)
Structurele kenmerken tijdens de observaties
Range
M
SD N
Aantal kinderen

1.00-5.25

2.50

1.04

134

Aantal volwassenen

0.00-2.00

0.96

0.35

136

Kind-staf ratio

0.88-5.25

2.46

1.06

126

Schaal

Range

M

SD

N

Relationeel klimaat

1-7

2.00-7.00

5.64

0.82

71

Sensitiviteit

1-7

2.00-7.00

5.60

0.94

71

Gemiddelde emotionele kwaliteit

1-7

2.00-7.00

5.62

0.84

71

Faciliteren exploratie

1-7

1.00-6.25

3.63

1.22

71

Vroege taalondersteuning

1-7

1.00-6.00

3.32

1.00

71

Gemiddelde educatieve kwaliteit

1-7

1.00-5.67

3.47

1.03

71

CLASS Infant

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

107

CLASS Toddler

Schaal

Range

M

SD

N

Positieve sfeer

1-7

3.50-7.00

5.72

0.81

98

Negatieve sfeer (R)

1-7

5.00-7.00

6.91

0.29

98

Sensitiviteit

1-7

3.00-7.00

5.82

0.94

98

Aandacht kindperspectief

1-7

3.00-6.67

4.86

0.78

98

Begeleiding gedrag

1-7

2.00-7.00

5.42

0.96

98

Gemiddelde emotionele kwaliteit

1-7

3.80-6.67

5.74

0.60

98

Faciliteren ontwikkeling

1-7

1.00-6.00

3.43

1.08

98

Kwaliteit feedback

1-7

1.00-5.00

2.68

0.96

98

Taalstimulering

1-7

1.50-5.50

3.22

0.89

98

Gemiddelde educatieve kwaliteit

1-7

1.50-5.42

3.11

0.87

98

Range

M

SD

N

CLASS Pre-K
Positief klimaat

1-7

2.50-7.00

5.35

0.78

64

Negatief klimaat (R)

1-7

6.00-7.00

6.87

0.24

64

Sensitiviteit

1-7

1.00-7.00

5.62

1.14

64

Aandacht kindperspectief

1-7

2.00-7.00

5.24

0.95

64

Gedragsregulering

1-7

2.50-7.00

5.54

0.92

64

Gemiddelde emotionele kwaliteit

1-7

3.30-7.00

5.73

0.69

64

Productiviteit

1-7

2.50-7.00

5.71

1.09

64

Educatieve werkvormen

1-7

1.00-6.00

3.79

1.02

64

Conceptontwikkeling

1-7

1.00-5.33

1.99

0.76

64

Kwaliteit feedback

1-7

1.00-5.33

2.47

1.03

64

Taalstimulering

1-7

1.00-6.00

2.85

0.83

64

Gemiddelde educatieve kwaliteit

1-7

1.30-5.93

3.36

0.73

64

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

108

Afbeelding 6.4.1.1 laat zien hoeveel gastouders lage, midden respectievelijk hoge kwaliteit
bieden, gebaseerd op de standaards van de CLASS (laag < 3; matig-voldoende > 3 en < 5; hoog
> 5). Hieruit blijkt dat ongeveer een derde van de gastouders hoge emotionele kwaliteit
bieden, maar dit geldt voor geen enkele gastouder met betrekking tot de educatieve kwaliteit.
Er zijn geen gastouders die lage emotionele kwaliteit bieden, terwijl een derde van de
gastouders een lage educatieve kwaliteit biedt.
100%
80%

0
35
70

60%
40%
65
20%
0%

30
0
Emotionele kwaliteit

Educatieve kwaliteit
Laag

Midden

Hoog

Afbeelding 6.4.1.1 Percentage gastouders met lage, midden en hoge emotionele en educatieve kwaliteit van
de gastouderopvang volgens de CLASS standaard (gegevens van 2017 - 2019 tezamen).

Daarnaast zijn er observaties verricht met de FCCERS-R om de globale proceskwaliteit te
meten, zie Tabel 6.4.1.3. De resultaten tonen dat de gemiddelde score matig-voldoende is. Op
sommige subschalen wordt hoger gescoord dan op andere. Zo scoren de gastouders op de
subschalen Interactie en Programma ‘goed’, terwijl zij op de subschalen Ruimte en
meubilering, Activiteiten en Taal iets lager scoren. Een vergelijking met de meting in 2014 laat
zien dat de kwaliteit op de meeste aspecten hoger uit komt, behalve met betrekking tot de
subschalen Interactie en Programma, die nagenoeg gelijk blijft. De gemiddelde totaalscore
komt ook hoger uit dan in de meting van 2014. Mogelijk heeft dit te maken met het feit dat
geen representatieve steekproef kon worden samengesteld.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

109

Tabel 6.4.1.3 Geobserveerde proceskwaliteit op basis van de omgevingsschaal FCCERS-R in de
gastouderopvang en vergelijking met de meting uit 2014 (gegevens van 2017-2019 tezamen). Eenheid:
gastouder niveau.
FCCERS-R (N=137 gastouders)
Meting 2014 (N=40
gastouders)
Subschalen
Range
M
SD
Range
M
SD
Ruimte en meubilering

1.50-6.83

4.55

0.99

Item: Brengen en halen

1.00-7.00

5.59

2.30

Taal

1.67-7.00

4.78

1.39

Taal, excl. ‘boek item’ 112

1.50-7.00

5.36

Activiteiten

1.50-6.45

Interactie

1.83-6.33

3.35

0.82

1.41

2.67-6.67

4.83

0.97

3.95

1.05

1.70-4.90

3.19

0.74

1.25-7.00

5.73

1.20

1.75-7.00

5.71

1.22

Programma

1.67-7.00

5.72

1.36

4.00-7.00

5.85

0.84

Totaal

2.29-6.29

4.68

0.82

2.31-5.59

4.15

0.60

Noot: voor de meting in 2014 zijn niet alle onderdelen van de FCCERS meegenomen. De betreffende cellen zijn
om die reden leeg.

Afbeelding 6.4.1.2 laat de verdeling van gastouders zien die lage, matige, of respectievelijk
goede algehele kwaliteit bieden. De resultaten tonen dat gastouders op drie van de zes
onderdelen goede kwaliteit leveren. Dat geldt voor de schalen Brengen en halen, Interactie
en Programma. Voor de onderdelen Ruimte en meubilering, Taal en redeneren en Activiteiten
zijn er meer gastouders die matig of onvoldoende scoren. Gemiddeld over alle schalen, scoort
het merendeel matig-voldoende. Er zijn gastouders die op onderdelen een onvoldoende
scoren en voor de gemiddelde totaalscore is dit 4%.

In de valideringsstudie is het item ‘boeken’ buiten beschouwing gelaten, omdat het volgens de onderzoeker
niet goed in de schaal paste. Om die reden wordt de gemiddelde score zonder dit item ook gerapporteerd, zodat
een goede vergelijking mogelijk is.

112

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

110

100%
17
80%

38

35

46
76

60%

79

80
65

40%

55
4

20%
0%

61

43

7

20

Ruimte/
Brengen/ halen
meubilering

18

11
Taal/
redeneren

Activiteiten

Onvoldoende

Matig

15

16

5

4

4

Interactie

Programma

Totaal

Goed

Afbeelding 6.4.1.2 Percentage gastouders met onvoldoende, matige en goede kwaliteit op de FCCERS-R
subschalen (gegevens van 2017 - 2019 tezamen).

6.4.2 Interviewgegevens
In totaal zijn met 137 gastouders in 2017, 2018 en 2019 interviews gehouden. Hieronder
worden de bevindingen uit de interviews gerapporteerd voor verschillende aspecten:
structurele kwaliteit en groepssamenstelling, pedagogisch beleid en klimaat, en
activiteitenaanbod. In Hoofdstuk 2 zijn kanttekeningen bij de representativiteit van de
steekproef gastouders geplaatst. De hierna gerapporteerde gegevens zijn niet zonder meer
geldig voor de hele sector gastouderopvang.
Structurele kwaliteit en groepssamenstelling
Tabel 6.4.2.1 geeft een overzicht van de achtergrond van de geïnterviewde gastouders. De
spreiding naar leeftijd is groot. De gemiddelde leeftijd is bijna 45 jaar. Er is sterke variatie in
het aantal werkuren per week. Er zijn gastouders die slechts op één dag opvang bieden en er
zijn gastouders die ook weekendopvang verzorgen. De gemiddelde werktijd van bijna 32 uur
per week is relatief lang. De gastouders hebben een gemiddeld vooropleidingsniveau tussen
MBO2 en HAVO/MBO3-4 (het gemiddelde vooropleidingsniveau is 4.61). Een deel heeft met
een beroepsgerichte vervolgopleiding het opleidingsniveau verder verhoogd. Wat betreft de
vooropleiding zijn er zowel lager opgeleiden (VMBO of MBO2 niveau) als hoger opgeleiden
(WO) onder de geïnterviewde gastouders. De gemiddelde werkervaring in de sector
kinderopvang van de gastouders is ruim 10 jaar en de variatie is groot. Bijna 20% van de
huidige steekproef werkt als gastouder op basis van een vast contract met een
gastouderorganisatie, ruim 45% werkt als zelfstandige (ZZP’er) en ongeveer 25% werkt in een
franchise constructie waarbij de gastouderorganisatie een bemiddelingsfunctie vervult en
administratieve ondersteuning biedt.
Tabel 6.4.2.1 Achtergrond van de gastouders (gegevens van 2017 - 2019 tezamen).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

111

GO (N=137 gastouder locaties)
Achtergrond gastouders

N

Range

M

SD

Leeftijd

137

21.00-73.00

44.93

12.58

Werkdagen

137

1.00-5.00

3.64

1.18

Werktijd in uren

137

3.75-60.00

31.67

13.92

Vooropleiding (1-8)

127

1.00-8.00

4.61

1.84

Niveau vervolgopleiding (1-8)

137

1.00-7.00

4.58

2.13

Werkervaring in kinderopvang in jaren

137

1.00-35.00

10.60

6.84

Vast contract met gastouderorganisatie (%)

133

19.50

Eigenaar/ZZP’er (%)

133

45.90

Bemiddeling en administratie (%)

133

25.60

Het werk als gastouder wordt in het algemeen als positief ervaren, maar een aantal scores valt
lager uit dan in de andere opvangsoorten. Tabel 6.4.2.2 geeft een beeld. Op vragen naar het
werkklimaat in relatie tot de gastouderorganisatie, andere kinderopvangorganisaties en de
ouders van de kinderen, met aspecten als zich gerespecteerd en gewaardeerd voelen, en het
gevoel betrokken te zijn bij beleidsontwikkeling en besluitvorming, wordt gemiddeld ruim
boven de 5 (‘mee eens’ tot ‘sterk mee eens’) gescoord. Het ervaren stressniveau is laag (deze
schaal is omgecodeerd: het antwoord op stellingen als “ik voel me gestrest”, “ik kan het werk
niet aan” of “ik ben meer uitgeput dan normaal na een werkdag” is gemiddeld ‘mee oneens’).
Het vertrouwen in eigen kunnen is lager dan in andere opvangsoorten. De gemiddelde score
van 3.10 geeft weer dat gastouders het gemiddeld ‘een beetje eens’ zijn met positieve
stellingen over de eigen vaardigheden. Er is enige aandacht, vanuit de gastouderorganisatie
of anderszins, voor professionalisering via cursusaanbod, coaching, overleg met ander
gastouders en conferentiedeelname, maar de gemiddelde score ligt tussen de 1 (‘bijna nooit’)
en 2 (‘zelden’). Het aanbod aan professionaliseringsactiviteiten voor gastouders is beperkt. De
meest voorkomende vorm van professionalisering is het volgen van cursussen (‘zelden’ tot
‘regelmatig’). Pedagogisch-inhoudelijk overleg met collega-gastouders of met medewerkers
van het gastouderbureau komt vrijwel niet voor. Er is uiteraard geen sprake van teamgerichte
professionalisering zoals in de andere opvangsoorten.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

112

Tabel 6.4.2.2 Werkbeleving zoals gerapporteerd door gastouders (gegevens van 2017 - 2019 tezamen).
GO (N=137 gastouder locaties)
Organisatieklimaat en werkbeleving

N

Range

M

SD

Continue professionalisering (1-5)

133

1.00-4.20

1.68

0.53

Frequentie teamoverleg (0-8)

131

0.00-8.00

1.43

1.66

Zelfvertrouwen (1-6)

133

1.80-4.60

3.10

0.55

Werktevredenheid (1-6)

133

4.00-6.00

5.13

0.45

Beleving van inclusie op de werkvloer (1-6)

133

1.80-6.00

5.15

0.68

Werkstress (1-6) (R)

133

2.60-6.00

5.01

0.73

Gegevens over de kinderen in de gastoudergezinnen zijn weergegeven in Tabel 6.4.2.3. De
gemiddelde groepsgrootte op de drie drukste dagen van de week is 3.71. De hoogste waarde
voor de groepsgrootte is bijna 7. De kind-gastouder ratio op de drukste dagen is 3.65, met
sterke variatie tussen de gastoudergezinnen. De samenstelling van de groepen naar
leeftijdsfase laat zien dat de deelnemende gastoudergezinnen kinderen opvangen in alle
leeftijdsfasen (inclusief vier middelbare scholieren; niet in de Tabel). Een deel van de
gastoudergezinnen (19%) vangt alleen kinderen op tot aan de basisschoolleeftijd. Een ander
deel vangt alleen kinderen op in de basisschoolleeftijd (12%). Het merendeel van de
gastoudergezinnen vangt kinderen van alle leeftijden op (69%).
De gastouders is gevraagd in te schatten wat het aandeel kinderen is in hun groep met ouders
die laag zijn opgeleid of een migratieachtergrond hebben. Op basis van hun antwoorden kan
het aandeel kinderen van laagopgeleide ouders geschat worden op gemiddeld ongeveer 11%
en, deels overlappend, het aandeel kinderen van ouders met een migratieachtergrond,
Westers zowel als niet-Westers, op zo’n 14%, kleiner dan in de andere opvangsoorten Er is
grote variatie: er zijn enkele gastoudergezinnen die volgens de gastouders volledig uit
kinderen van laagopgeleide of migrantenouders bestaan en gastoudergezinnen die geen
kinderen met deze achtergrond opvangen. Zo rapporteert 26% van de gastouders dat zij één
of meer kinderen opvangen van laagopgeleide ouders en bijna 24% van de gastouders geeft
aan één of meer kinderen op te vangen van ouders met een migratieachtergrond. Overigens
is de overlap tussen deze kenmerken beperkt. Zo’n 6% van de gastouders rapporteert een of
meer kinderen op te vangen van laagopgeleide ouders met een migratieachtergrond. De
gastouders rapporteren een aandeel kinderen met extra zorgbehoeften in hun groepen van
gemiddeld 12%. Zo’n 30% van de gastouders geeft aan één of meer kinderen op te vangen
met een zorgbehoefte. Dit betreft vooral kinderen die ondersteuning bij het verwerven van
het Nederlands als tweede taal nodig hebben. Er zijn gastouders die kinderen met een
lichamelijke of verstandelijke beperking of met een vluchtelingenstatus opvangen, maar dit
aantal is beperkt.
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

113

Tabel 6.4.2.3 Samenstelling van de groep gerapporteerd door gastouders (gegevens van 2017 - 2019 tezamen).
GO (N=137 gastouder locaties)
Structurele kenmerken en groepssamenstelling

N

Range

M

SD

Groepsgrootte op de drie drukste dagen

134

1.00-6.67

3.71

1.47

Kind-staf ratio op de drie drukste dagen

129

1.00-6.67

3.65

1.45

Baby’s (%)

137

0.00-100.00

15.64

19.45

Dreumesen (%)

136

0.00-100.00

19.99

23.50

Peuters (%)

137

0.00-100.00

31.71

26.38

Kleuters (%)

137

0.00-100.00

24.14

37.29

Jonge schoolkinderen (%)

135

0.00-100.00

21.66

26.60

Oudere schoolkinderen (%)

137

0.00-100.00

9.09

20.53

Kinderen van laagopgeleide ouders (%)

119

0.00-100.00

11.04

23.79

Kinderen met een migratieachtergrond (%)

118

0.00-100.00

14.06

29.59

Kinderen met zorgbehoefte (%)

133

0.00-100.00

11.62

22.41

Waarvan taalondersteuning (%)

79

0.00-50.00

5.60

12.45

Waarvan gedragsproblemen (%)

133

0.00-50.00

3.33

9.66

Waarvan beperkingen (%)

133

0.00-50.00

2.14

8.11

Waarvan vluchtelingenstatus (%)

133

0.00-33.00

0.50

3.52

Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat
Indicatoren van het pedagogisch beleid van de gastouders zijn opgenomen in Tabel 6.4.2.4. Er
zijn verschillende aspecten van stabiliteit nagevraagd. De gemiddelde score van 3.11 op een
schaal van 1 tot 5 (‘de genoemde stabiliteitsaspecten zijn van toepassing tot sterk van
toepassing’) wijzen erop dat de gastouderopvang stabiele groepen kent. Wisselen van dagen
en veranderingen in de groep gedurende de dag komt weinig voor, en de groep kinderen blijft
meestal voor lange tijd bij elkaar bij dezelfde gastouder. De relatief ruime scorerange wijst er
op dat dit geen vaststaand model is in alle onderzochte gastoudergezinnen.
Gastoudergezinnen die zowel hele dag opvang bieden aan kinderen in de voorschoolse leeftijd
als naschoolse opvang aan kinderen in de schoolse leeftijd, kennen uiteraard wisselingen in
de groepssamenstelling gedurende de dag. De rol die kinderen zelf spelen in de vormgeving
van het pedagogisch beleid en activiteitenprogramma is niet hoog en komt overeen met die
van de voorschoolse opvangsoorten. Er wordt niet systematisch via gesprekjes of een soort
enquête aan kinderen gevraagd wat zij van de opvang vinden of wat ze zouden willen doen.
De sterke variatie suggereert dat de verdeling naar jongere en oudere kinderen een rol speelt.
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

114

Meer gedetailleerde gegevens kunnen verhelderen of de participatiegraad van oudere
kinderen in gastoudergezinnen groter is dan van jongere kinderen.
Indicatoren van het pedagogische klimaat en de algemene manieren van omgaan met
kinderen in gastoudergezinnen zijn eveneens weergegeven in Tabel 6.4.4. Er is volgens de
gastouders sprake van spelbegeleiding en actieve bevordering van fantasiespel, maar de
scores zijn wat lager dan in de andere opvangsoorten. Er is ook grote variatie tussen de
gastoudergezinnen, wat kan samenhangen met de variërende samenstelling van het
gastoudergezin naar leeftijd van de kinderen. De score op de schaal affectief-inclusief gedrag
(knuffelen, persoonlijk troosten als dat nodig is, een aai over de bol geven, stoeien en
bevorderen dat kinderen mee doen met groepsactiviteiten en lief en zorgzaam zijn voor
elkaar) is hoog en wijst op een sterke affectief-inclusieve pedagogische houding van de
gastouders (5.87 op een schaal van 1 tot 7: zulke handelingen worden ‘vaak’ tot ‘zeer vaak’
uitgevoerd). Ook het bevorderen van zelfregulatie scoort tamelijk hoog (bevorderende
handelingen komen gemiddeld ‘vaak’ voor) en de hoge ondergrens van de scorerange
suggereert dat dit aspect van het omgaan met kinderen verankerd is als pedagogisch model
in de onderzochte gastoudergezinnen. Dat kan te maken hebben met de aanwezigheid van
oudere kinderen. Het kan betekenen dat zelfregulatie als ontwikkelingsdoel een plaats heeft
gekregen in het pedagogisch-educatief denken in de gastouderopvang, althans in de huidige
steekproef.
Oudercontacten zijn er in verschillende vormen: haal- en brengcontacten, ouderavonden,
digitale platforms en app-groepen, tentoonstellingen en feesten, participatie van ouders in
activiteiten. Van de lijst van 14 vormen van oudercontact geven de geïnterviewde
medewerkers aan er gemiddeld rond de 3 à 4 (29%) te benutten. Gemiddeld is er op een
beperkt aantal manieren contact met ouders (vooral haal- en brengcontact en een regelmatig
oudergesprek worden benut). De variatie is bovendien niet groot, al zijn er gastouders die
maar op één manier contact hebben met ouders en gastouders die op zeven à acht manieren
contact hebben.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

115

Tabel 6.4.2.4 Pedagogisch beleid en klimaat zoals gerapporteerd door gastouders (gegevens van 2017 – 2019
tezamen).
GO (N=137 gastouder locaties)
Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat

N

Range

M

SD

Stabiliteit groepen (1-5)

137

1.67-4.00

3.11

0.46

Kinderparticipatie (1-5)

137

1.00-5.00

2.52

0.94

Spelbegeleiding & verrijking (1-5)

133

1.00-5.00

3.42

0.69

Bevorderen doen-alsof spel (1-5)

133

1.50-5.00

3.48

0.83

Affectief-inclusief gedrag (1-7)

133

3.00-7.00

5.87

0.77

Bevorderen zelfregulatie (1-7)

133

2.18-6.73

4.64

0.94

Contact met ouders (% van 14 opties)

137

0.00-86.00

28.68

15.64

Activiteitenaanbod

Het gemiddelde activiteitenaanbod in gastoudergezinnen is weergegeven in de Tabellen
6.4.2.5 en 6.4.2.6, waarbij onderscheid gemaakt is naar de aanwezigheid van jonge kinderen
tot vier jaar en oudere kinderen vanaf vier jaar in de gastoudergezinnen. De gemiddelde scores
zijn gebaseerd op een schaal van 1 ‘(bijna) nooit’ tot 7 ‘minstens twee keer per dag’. Een
gemiddelde score op de schaal geeft een beeld over het hele domein dat wordt nagevraagd.
Bedacht moet worden dat sommige activiteiten binnen een domein vaker voorkomen dan
andere. De gastouders die (ook) jonge kinderen opvangen rapporteren relatief hoge
gemiddelde scores voor explorerende fijn- en grof-motorische activiteiten, verschillende
vormen van spel (constructiespel, doen-alsof spel, spel met regels, knikkeren, bordspel enz.),
en activiteiten op het gebied van taal- en geletterdheid (gemiddeld een ‘een paar keer per
maand’ tot ‘elke week’). Ook het aanbod aan creatieve activiteiten en ontluikende
rekenactiviteiten is relatief hoog, hoewel niet heel frequent (gemiddeld minder dan ‘een paar
keer per maand’). Er is volgens de rapportage van de gastouders relatief weinig aanbod aan
activiteiten op het gebied van wetenschap en technologie, en burgerschapsvorming
(gemiddeld tussen ‘een paar keer per jaar’ en ‘een paar keer per maand’). De schaal
buitenactiviteiten en uitstapjes scoort gemiddeld hoog (‘een paar keer per maand’). Meer
gedetailleerde gegevens laten zien dat mee gaan boodschappen doen, het buitenspelen in de
tuin en een balspel spelen tamelijk frequent zijn (van ‘elke week’ tot ‘een paar keer per week’),
terwijl bezoekjes aan een park, kinderboerderij, strand of bos of aan een bibliotheek of
museum veel minder vaak voorkomen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

116

Tabel 6.4.2.5 Activiteitenaanbod voor 0-4 jarigen zoals gerapporteerd door gastouders (gegevens van 2017 2019 tezamen).
GO (N=137 gastouder locaties)
Activiteitenaanbod

N

Range

M

SD

Exploratie-motorische ontwikkeling (1-7)

135

1.00-7.00

4.88

1.36

Samenspel (1-7)

135

1.20-7.00

4.79

1.19

Creatieve en musische activiteiten (1-7)

135

1.00-6.00

3.62

0.93

Taal & geletterdheid (1-7)

135

1.00-7.00

4.36

1.33

Ontluikend rekenen (1-7)

135

1.00-6.40

3.07

1.21

Wetenschap & technologie (1-7)

133

1.00-5.80

2.63

1.09

Burgerschapsvorming (1-7)

133

1.00-5.17

2.25

0.93

Buitenactiviteiten & uitstapjes (1-7)

133

1.14-7.00

3.55

0.94

Gastoudergezinnen die (ook) schoolkinderen in de leeftijd van 4 tot 12 jaar opvangen bieden
activiteiten aan die bij de leeftijd van deze kinderen passen, zoals in de buitenschoolse opvang.
De gemiddelde scores zijn in het algemeen echter lager dan in de buitenschoolse opvang.
Relatief hoog zijn de scores voor exploratie en fijn- en grof motorische activiteiten en spel.
Activiteiten in de overige ontwikkelingsgebieden komen, volgens de rapportage van de
gastouders, relatief weinig voor. Wat betreft buitenactiviteiten zijn boodschappen doen, in de
tuin spelen en balspel de meest frequente activiteiten.
Tabel 6.4.2.6 Activiteitenaanbod voor 4-12 jarigen zoals gerapporteerd door gastouders (gegevens van 2017 2019 tezamen)
GO (N=137 gastouder locaties)
Activiteitenaanbod

N

Range

M

SD

Exploratie-motorische ontwikkeling (1-7)

135

1.00-7.00

3.85

1.21

Samenspel (1-7)

135

1.17-7.00

3.92

1.23

Creatieve en musische activiteiten (1-7)

135

1.00-4.50

1.67

0.84

Taal & geletterdheid (1-7)

135

1.00-7.00

3.02

1.52

Ontluikend rekenen (1-7)

135

1.00-6.00

2.16

1.05

Wetenschap & technologie (1-7)

133

1.00-7.00

2.28

1.09

Burgerschapsvorming (1-7)

133

1.00-5.00

1.69

0.84

Buitenactiviteiten & uitstapjes (1-7)

133

1.00-7.00

3.24

0.97

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

117

6.5 Voorspellers van de kwaliteit in de gastouderopvang – CLASS & FCCERS
Eerste analyseniveau
De uitkomsten van de eerste ronde van analyses per cluster zijn opgenomen in de Bijlage
gastouderopvang Tabel 6.1, Tabel 6.2, Tabel 6.3 en Tabel 6.4 en worden hierna kort
samengevat. Het cluster van structurele aspecten zoals gerapporteerd door gastouders heeft
een zwakke voorspellende waarde voor de educatieve kwaliteit (R2 = .08, p <.05) en voor de
emotionele kwaliteit (R2 = .08, p <.05) van de CLASS. Daarnaast heeft dit cluster een
middelmatig tot sterk voorspellende waarde voor de subschaal Ruimte en Meubilering (R2
=.17, p <.05) en de subschaal Interactie (R2 =.07, p <.05) zoals gemeten door de FCCERS. Voor
de educatieve kwaliteit is groepsgrootte de belangrijkste afzonderlijke voorspeller met een
negatief verband (hoe meer kinderen, hoe lager de kwaliteit). Een grotere groepsgrootte
hangt ook negatief samen met de subschaal Ruimte en Meubilering en is de belangrijkste
afzonderlijke voorspeller. Voor emotionele kwaliteit blijkt het hebben van een HBO-opleiding
positief samen te hangen met kwaliteit. Voor de subschaal Interactie van de FCCERS is meer
werkervaring van de gastouder een positieve voorspeller van kwaliteit. Het cluster van
gastouderkenmerken zoals uurprijs, werktijd- en stress en het op zzp-basis werken zijn als
cluster zowel belangrijk voor de educatieve kwaliteit (R2 = .12, p < .05) als voor de emotionele
kwaliteit (R2 = .13, p < .01). De sterkste individuele voorspeller is of de uurprijs hoger is dan
het maximum uurtarief dat vergoed wordt door de belastingdienst; dit hangt positief samen
met zowel educatieve als emotionele kwaliteit. Dit cluster lijkt niet belangrijk te zijn voor de
FCCERS en de subschalen van de FCCERS. Gevolgde cursussen en continue professionalisering
vertonen geen samenhang met de geobserveerde emotionele kwaliteit, educatieve kwaliteit,
FCCERS en de subschalen van de FCCERS.
De groepssamenstelling hangt licht samen met de geobserveerde emotionele kwaliteit (R2 =
.09, p < .10), maar niet of nauwelijks met de geobserveerde educatieve kwaliteit (R2 = .06, n.s.)
en betreft dan vooral de leeftijdsheterogeniteit van de opgevangen kinderen (hoe meer
verschillende leeftijden, hoe lager de kwaliteit) en in mindere mate of er kinderen van
laagopgeleide ouders worden opgevangen. Voor de FCCERS hangt het cluster
groepssamenstelling samen met de subschaal Taal (R2 = .12, p <.05). De sterkste individuele
voorspeller is het aandeel kinderen van laagopgeleide ouders, dat negatief samenhangt met
de subschaal Taal. Hoewel het cluster als geheel niet significant is voor de subschaal Interactie,
blijkt er wel een negatieve trend van het aandeel kinderen van laagopgeleide ouders. De
opvang van eigen kinderen blijkt niet samen te hangen met de kwaliteit zoals gemeten met
de CLASS en FCCERS.
De relatie met ouders heeft als cluster alleen een voorspellende waarde voor de educatieve
kwaliteit (R2 = .19, p < .001). Naarmate er meer contact is met ouders blijkt de educatieve
kwaliteit hoger. Hetzelfde patroon is zichtbaar voor de emotionele kwaliteit, maar het cluster
als geheel is niet significant (R2 = .06, n.s.). Als gastouders inschatten dat ouders vooral hun
gastouderopvang kozen vanwege het gemak (betaalbaar en dichtbij) dan hangt dit negatief
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

118

samen met de geboden kwaliteit. Voor de FCCERS hangt dit cluster samen met de totaalscore
(R2 = .11, p <.10). De sterkste voorspellers zijn het contact met ouders en de invloed van
ouders en de keuze voor gemak. Meer contact en invloed van ouders hangt samen met een
hogere kwaliteit. Als gastouders denken dat ouders vooral vanwege gemak voor hun
gastouderopvang gekozen hebben, gaat dit samen met een lagere kwaliteit. Hoewel het
cluster als geheel niet significant is voor de verschillende subschalen, blijken er wel enige
trends. Als de gastouders inschatten dat ouders voor hen gekozen hebben vanwege gemak
(dichtbij en goedkoop), toont dit negatieve relaties met de subschalen Ruimte en meubilering
en Taal. Verder blijkt er een positieve trend voor de mate waarin ouders invloed hebben en
de subschalen Activiteiten en Programma.
Het cluster profilering (inschatting van gastouders hoe zij zich profileren ten opzichte van
andere gastouders en groepsopvang) als geheel hangt niet samen met de kwaliteit zoals
gemeten met de CLASS. Ook is er geen samenhang met de FCCERS. Er zijn wel enkele trends.
Wanneer gastouders zich profileren op het bieden van inclusieve opvang (voor zorgkinderen
of kinderen in maatschappelijke achterstandssituaties) gaat dit samen met een lagere
emotionele kwaliteit. Een sterkere profilering met betrekking tot dienstverlening en
flexibiliteit, zoals het aanpassen en wijzigen van opvanguren op verzoek van ouders, blijkt
negatief samen te hangen met educatieve kwaliteit. Een sterkere oriëntatie op
dienstverlening en flexibiliteit blijkt een negatieve samenhang te vertonen met de FCCERS
totaalscore. Een profilering op betaalbaarheid blijkt positief samen te hangen met de
subschalen Interactie en Programma en een profiel gericht op kleinschaligheid en
(emotionele) veiligheid blijkt samen te gaan met hogere scores op Ruimte en meubilering.
Verder blijkt een inclusieve en op kansengelijkheid gerichte oriëntatie negatief samen te
hangen met de subschaal Taal. Wanneer beide clusters samen worden genomen, blijken er
enkele (trendmatig significante) relaties. Wanneer gastouders denken dat ouders wegens
gemak voor hen gekozen hebben, vertoont dit een negatieve relatie met de FCCERS
totaalscore en de subschalen Ruimte en meubilering en Taal. Verder blijkt een profilering op
inclusieve opvang negatief samen te hangen met de subschalen Taal en in mindere mate
Interactie. Het contact met ouders en de invloed van ouders hangen positief samen met de
subschalen Interactie en Programma, respectievelijk. Tot slot, blijkt een
betaalbaarheidsprofiel samen te gaan met een hogere score op de subschaal Interactie.
Integrale analyses
De sterkste afzonderlijke voorspellers uit de eerste ronde van analyses zijn geselecteerd voor
de integrale analyse over alle clusters. Met de opties forward entry en backward removal, is
de optimale set voorspellende kenmerken bepaald, die vervolgens in de integrale analyse zijn
opgenomen. De analyses zijn vanwege ontbrekende waarden op sommige variabelen
uitgevoerd met zowel listwise als pairwise deletion. De verschillende analyses tezamen geven
een beeld van de belangrijkste statistisch significante voorspellers van de geobserveerde

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

119

kwaliteit vanuit de informatie die door de gastouders is verschaft. De resultaten voor de CLASS
staan in Tabel 6.5.1, de resultaten voor de FCCERS staan in Tabellen 6.5.2, 6.5.3 en 6.5.4.
Tabel 6.5.1: Resultaten van de integrale regressieanalyses educatieve en emotionele kwaliteit zoals gemeten
met de CLASS met de gegevens van gastouders. Weergegeven zijn de gestandaardiseerde
regressiegewichten.
Gastouders (N = 137)
Educatieve kwaliteit

Emotionele kwaliteit

Integraal

pairwise

listwise

Integraal

pairwise

listwise

Groepsgrootte

-.21*

-.24**

Werktijd

-.16+

-.13

Oudercontact

..36***

..32***

HBO-opleiding

..16+

..17+

Keuzemotief gemak

-.17*

-.16+

Uurprijs boven grens
belastingtoeslag
Oudercontact

..16+

..18*

..23*

..21*

Profiel Opvang inclusief

-.18+

-.20*

R2

..18***

..18***

R2

..19***

..18***

F(3,129)=16.13, p < .001

F(5,118)=5.19, p < .001

F(3,129)=9.69, p < .001

F(5,117)=4.97, p < .001

Noot. + p <.10; * p <.05; ** p <.01; *** p <.001

De totale voorspelde variantie is statistisch significant voor zowel de emotionele als de
educatieve kwaliteit (maximale R2 = .19 en .18, p < .001 en p < .01 respectievelijk). Opvallend
is de relatief sterk voorspellende waarde van oudercontact voor zowel educatieve als
emotionele kwaliteit. Voor de educatieve kwaliteit blijkt daarnaast een grotere groep samen
te gaan met een lagere kwaliteit. Ook de inschatting van de gastouder dat ouders vanwege
betaalbaarheid en locatie voor hem/haar hebben gekozen, hangt negatief samen met de
educatieve kwaliteit. De in totaal verklaarde variantie is middelmatig tot groot (19%).
Voor de emotionele kwaliteit blijkt ook een goed contact met ouders belangrijk en laten de
andere aspecten een trendmatige relatie zien en zijn dus minder sterk. Het lijkt erop dat
gastouders die meer uren werken, een lagere emotionele kwaliteit bieden. Ook als gastouders
aangeven zich sterker te profileren op het opvangen van zorg- of doelgroepkinderen (op basis
van hun maatschappelijke of culturele gezinsachtergrond) blijkt dit samen te gaan met een
lagere emotionele kwaliteit. Gastouders met een HBO-opleiding bieden een hogere
emotionele kwaliteit. Tot slot blijkt een uurprijs boven de maximum uurprijs die de
Belastingdienst hanteert voor de kinderopvangtoeslag een positieve voorspeller van
emotionele kwaliteit. De in totaal verklaarde variantie is middelmatig tot groot (18%).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

120

Tabel 6.5.2: Resultaten van de integrale regressieanalyses FCCERS totaal en FCCERS subschaal ruimte en
meubilering met de gegevens van gastouders.
Gastouders (N = 137)
FCCERS totaal
FCCERS Ruimte en Meubilering
Integraal

pairwise

listwise

Integraal

pairwise

listwise

Invloed ouders

..23*

..21*

Groepsgrootte

-.17*

-.19*

Oudercontact

.20+

.09

Keuzemotief gemak

-.21*

-.21*

Keuzemotief gemak

-.19+

-.13

Profiel kleinschalig

..19*

..18*

R2

..11*

..07+

R2

..11**

..12**

F(2,89)=2.79, p <.10

F(3,129)=5.41, p <.01

F(2,89)=3.67, p <.05

F(3,129)=5.74, p <.01

Noot. + p <.10; * p <.05; ** p <.01; *** p <.001

De resultaten voor de FCCERS totaalscore (Tabel 6.6.2) laten zien dat de invloed van ouders
de sterkste, positieve, voorspeller is van kwaliteit. Ook de mate waarin er contact met ouders
is, blijkt een positieve trend te tonen. Dat betekent dat ouders die een goed contact hebben
metde gastouder en hun invloed kunnen laten gelden, een hogere kwaliteit ervaren. De
inschatting van gastouders dat ouders voor hen gekozen hebben wegens gemak (dichtbij en
betaalbaar) hangt negatief samen met de kwaliteit. Als ouders volgens de gastouders vooral
kiezen voor gemak, dan gaat dit samen met lagere kwaliteit van de gastouderopvang. De in
totaal verklaarde variantie is klein tot middelmatig met 11%.
Voor de subschaal Ruimte en meubilering (Tabel 6.6.2) blijkt gemak als keuzemotief de
sterkste negatieve voorspeller, gevolgd door een positief verband voor een kleinschalig profiel
en een negatieve relatie met groepsgrootte. Dat betekent dat gastouders die inschatten dat
ouders gemakshalve voor hen kiezen een lagere kwaliteit bieden. Ook gastouders die meer
kinderen opvangen, bieden een lagere kwaliteit. Wanneer gastouders zich profileren op
kleinschaligheid, scoren zij hoger op de kwaliteit van de ruimte en inrichting op de FCCERS. De
in totaal verklaarde variantie is wederom klein tot middelmatig met 11%.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

121

Tabel 6.5.3: Resultaten van de integrale regressieanalyses FCCERS subschaal taal en subschaal activiteiten
met de gegevens van gastouders.
Gastouders (N = 137)
FCCERS Taal

FCCERS Activiteiten

Integraal

pairwise

listwise

Integraal

pairwise

listwise

Keuzemotief gemak

-.22*

-.22**

Invloed ouders

..17

..17+

Profiel Opvang inclusief

-.21*

-.21*

Keuzemotief gemak

-.16

-.08

Profiel Activiteitenaanbod

..21*

..21*

Profiel Activiteitenaanbod

-.11

..19+

R2

..10**

..10*

R2

..07+

..08+

F(4,128)=5.02, p <.01

F(3,88)=2.24, p <.10

F(4,128)=4.94, p <.01

F(3,88)=2.44, p <.10

Noot. + p <.10; * p <.05; ** p <.01; *** p <.001

De resultaten voor de subschaal Taal (Tabel 6.6.3) laten zien dat het gemaksmotief van ouders
zoals ingeschat door gastouders de sterkste negatieve voorspeller is, gevolgd door een
negatieve relatie van een inclusief profiel. Terwijl een sterkere profilering op een breed
activiteitenaanbod een positieve relatie toont met de kwaliteit van het taalaanbod. De in
totaal verklaarde variantie is significant, maar klein met 10%.
De bevindingen voor de subschaal Activiteiten (Tabel 6.6.3) zijn zwak en laten alleen een
trendmatig positief verband zien voor de invloed van ouders. De in totaal verklaarde variantie
is niet significant en slechts klein met 7%.
Tabel 6.5.4: Resultaten van de integrale regressieanalyses FCCERS subschaal interactie en subschaal
programma met de gegevens van gastouders.
Gastouders (N = 137)
FCCERS Interactie

FCCERS Programma

Integraal

pairwise

listwise

Integraal

pairwise

listwise

Werkervaring

..26**

..31**

Invloed Ouders

..28**

..26*

Oudercontact

..15

..11

Profiel Opvang inclusief

-.05

-.19+

% kinderen van
laagopgeleide ouders
R2

-.15+

-.16+

% schoolkinderen

-.26*

-.24*

..12**

..13**

R2

..14**

..15**

F(3,115)=5.09, p <.01

F(3,88)=4.57, p <.01

F(3,115)=5.93, p <.01

F(3,88)=5.23, p <.01

Noot. + p <.10; * p <.05; ** p <.01; *** p <.001

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

122

Voor de subschaal Interactie (Tabel 6.6.4) is werkervaring van de gastouder de sterkste
positieve voorspeller. Hoe meer ervaring de gastouder heeft, hoe hoger de geboden globale
interactiekwaliteit. Verder geldt dat hoe meer kinderen van laagopgeleide ouders de
gastouder opvangt, des te lager de interactiekwaliteit is. De in totaal verklaarde variantie is
significant en middelmatig.
Voor de subschaal Programma (Tabel 6.6.4) blijkt de invloed van ouders de sterkste positieve
voorspeller van kwaliteit. Terwijl het percentage schoolkinderen dat de gastouder opvangt
negatief samenhangt met de kwaliteit van het geboden programma van vrij spel en
activiteiten. De in totaal verklaarde variantie is middelmatig met 14%.

6.6 Samenhang tussen verschillende achtergrondkenmerken van de gastouder en de
kinderen die opgevangen worden
De resultaten van de verklarende analyses lijken een voorzichtige indicatie te geven van
selectietendensen in de gastouderopvang waarbij ouders die veel contact en/of invloed
hebben op de praktijk van de gastouder profiteren van hogere kwaliteit. Het is de vraag of dit
vooral kinderen van hoogopgeleide ouders zijn. Er zijn hiervoor verschillende aanwijzingen.
Zo is er een tendens dat groepen met meer kinderen van laagopgeleide ouders een lagere
kwaliteit ervaren of dat gastouders die zich sterker profileren op deze doelgroep (en ook op
kinderen met een migratieachtergrond) een lagere kwaliteit bieden. Om deze vraag nader te
verkennen, is er gekeken naar hoe verschillende kenmerken van de gastouder met elkaar
samenhangen en in hoeverre er verschillen zijn in kwaliteit op basis van de samenstelling van
de groep. Het is belangrijk om hierbij in acht te nemen dat de gastouders zelf gerapporteerd
hebben over de achtergrond van de kinderen die zij opvangen en dat de kwaliteit is gebaseerd
op onafhankelijke observaties van getrainde assistenten.
Tabel 6.6.1 laat de correlaties zien tussen de verschillende kenmerken die als voorspeller zijn
opgenomen en kan meer inzicht geven in hoe deze kenmerken met elkaar samenhangen.
Enkele verbanden worden er uitgelicht. Zo blijkt bijvoorbeeld dat gastouders die meer uren
werken per week, ook een aantal andere, minder gunstige aspecten rapporteren zoals een
lager opleidingsniveau, grotere groepen (en dus minder gunstige ratio’s) en meer werkstress.
Ook vangen zij vaker meer kinderen op van laagopgeleide ouders of kinderen van ouders met
een migratieachtergrond. Zij rapporteren ook iets vaker contact met ouders (wat een gevolg
kan zijn van het werken van meer uren per week). Verder is te zien dat gastouders met een
hoger opleidingsniveau minder kinderen opvangen (kleinere groepen) en dus een gunstigere
ratio hebben. Zij rapporteren ook meer contact met ouders. Gastouders die een hogere
uurprijs vragen, meldden kleinere groepen (en dus een gunstiger ratio), en lijken zich minder
te profileren op dienstverlening aan ouders. Daarnaast vangen zij minder kinderen van
laagopgeleide ouders op. Verder rapporteren gastouders die een hogere uurprijs vragen dat
zij meer contact hebben met ouders en dat ouders meer invloed kunnen uitoefenen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

123

Tabel 6.6.1 Correlatietabel verschillende achtergrondkenmerken van de gastouder en de kinderen die opgevangen worden.
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

1. Werktijd

-

2. Uurprijs

-.17*

-

3. Opleidingsniveau (max)

.03

.19*

-

4. Groepsgrootte

.43**

-.35**

-.18*

-

5. Kind-staf ratio

.38**

-.32**

-.23**

.88**

-

6. Werkervaring

-.04

-.20*

.00

.15+

.14

-

7. Werkstress

.32**

.01

.05

.13

.24**

-.02

-

8. Zelfvertrouwen

.18*

.07

-.04

.13

.02

-.22*

.08

-

.18*

-.18+

-.10

-.07

.11

.04

.10

.13

-

.18+

-.01

-.05

.07

.00

-.04

.32**

.15

.19*

-

11. Profiel inclusief

.12

-.03

-.01

.05

.14

.02

.12

.65**

.26**

.19*

-

12. Profiel
activiteitenaanbod

.12

.09

.08

.11

-.07

-.26**

-.04

.86**

.00

.07

.26**

-

13. Profiel dienstverlenend

.11

-.20*

.08

-.15+

-.03

.22*

-.14

.07

-.01

-.02

-.08

.18*

-

14. Profiel kleinschalig

.08

.02

.14

.08

.03

-.03

-.09

.40**

-.13

-.04

-.02

.55**

.31**

-

15. Contact met ouders

.16+

.16+

.19*

.11

.22*

.04

.17+

.31**

-.08

-.02

.34**

.17*

-.09

-.23**

-

16. Invloed van ouders

-.11

.24*

-.03

-.31*

-.27*

-.07

.06

.03

.06

.18

-.14

.09

-.05

.18+

-.19+

9. % kinderen van
laagopgeleide ouders
10. % kinderen van ouders
met migratieachtergrond

* p <.05; ** p < .01; *** p <.001.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

124

In Tabel 6.6.2 staan de kwaliteitsgegevens voor de CLASS en de FCCERS op basis van de
groepssamenstelling. Er blijkt een duidelijk patroon van lagere kwaliteit wanneer een
gastouder één of meer kinderen van laagopgeleide ouders opvangt. Dit effect is het sterkst
voor de algehele kwaliteit zoals gemeten met de FCCERS en een aantal subschalen hiervan.
Maar ook voor de proceskwaliteit zoals gemeten met de CLASS blijkt een vergelijkbare trend,
maar met kleinere effecten. Dit geldt voor zo’n 26% van de gastouders. Voor de opvang van
kinderen van ouders met een migratieachtergrond is dit patroon minder eenduidig en minder
sterk. Hier blijkt alleen de emotionele proceskwaliteit zoals gemeten met de CLASS lager in
groepen met één of meer kinderen van een andere culturele achtergrond, wat betrekking
heeft op zo’n 24% van de gastouders.
Tabel 6.6.2 Overzicht van kwaliteitsverschillen op basis van groepssamenstelling
Gastouders (N = 119)
1 of meer kinderen
van ouders met
migratieachtergrond (n=28)
5.50 (.64)**

Effect
size

.37

Geen kinderen van
ouders met
migratieachtergrond (n=90)
5.86 (.53)

3.15 (.69)+

.41

3.45 (.74)

3.21 (.91)

.29

4.83 (.75)

4.41 (.89)*

.51

4.72 (.81)

4.74 (.84)

-.02

4.69 (.89)

4.31 (1.05)+

.39

4.61 (.98)

4.52 (.87)

.10

FCCERS
5.02 (1.29)
4.38 (1.65)*
taal
FCCERS
4.11 (1.15)
3.75 (1.15)+
activiteiten
FCCERS
5.88 (1.36)
5.32 (1.16)*
interactie
FCCERS
5.87 (1.36)
5.44 (1.43)
programma
Noot. + p <.10, * p <.05; ** p < .01; *** p <.001.

.44

4.89 (1.42)

4.82 (1.38)

.05

.31

4.03 (1.01)

3.96 (1.25)

.06

.44

5.68 (1.24)

5.89 (1.04)

-.18

.31

5.71 (1.42)

5.95 (1.25)

-.18

CLASS emotionele
kwaliteit
CLASS educatieve
kwaliteit
FCCERS totaal
FCCERS ruimte

Geen kinderen
van
laagopgeleide
ouders (n=88)
5.83 (.55)

1 of meer
kinderen van
laagopgeleide
ouders (n=31)
5.61 (.63)+

Effect
size

3.46 (.81)

.62

Op basis van deze verdiepende analyses lijkt er een indicatie te zijn van sociale selectie. Een
deel van de gastouders richt zich door dienstbaarheid aan ouders vooral op ouders die op zoek
zijn naar een gemakkelijke en goedkope oplossing voor de opvang van hun kind. Zij vragen
vaak een lagere uurprijs en vangen vaker kinderen op van laagopgeleide ouders of ouders met
een migratieachtergrond. Echter, deze gastouders profileren zich (anders dan in de
peuteropvang/VVE) niet sterker op educatie of ontwikkelingsstimulering en de kwaliteit is
gemiddeld genomen lager. Andere gastouders richten zich op een sociaaleconomisch hoger
marktsegment. Dit uit zich vooral in de relatie met ouders. Deze ouders hebben meer contact
met de gastouder en kunnen volgens de gastouder meer invloed uitoefenen op de
pedagogische praktijk. Deze gastouders vragen vaker een uurprijs boven het maximumtarief
dat vergoed wordt middels de kinderopvangtoeslag en de kwaliteit van de geboden opvang is
op alle kenmerken hoger.
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

125

Bijlagen gastouderopvang
Tabel 6.1 Voorspellen van kwaliteit: detailanalyses van gegevens zoals gerapporteerd door gastouders:
CLASS Educatieve kwaliteit Pairwise
Listwise
CLASS Emotionele
Pairwise
Listwise
(n=133)
(n=92)
kwaliteit
(n=133)
(n=92)
Structureel
Groepsgrootte
-.21*
.-.24**
Groepsgrootte
-.13
-.17+
HBO-opleiding
..14
...13
HBO-opleiding
..21*
..20*
Werkervaring
..14
...13
Werkervaring
..10
..12
2
2
R
..08*
...09**
R
..08*
..09*
Kenmerken GO
Uurprijs
Uurprijs boven grens
belastingtoeslag
Werkstress
Werktijd
GOB relatie
R2
Cursussen en CPD
CPD
Cursussen ontwikkeling
Functioneringsgesprek
R2
Groepssamenstelling
% jonge kinderen
% schoolkinderen (incl.
kleuters)
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
R2
Eigen kinderen
% jonge kinderen
% schoolkinderen (incl.
kleuters)
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
% eigen
R2

-.26+
..45**

-.26+
..44**

.-.03
.-.06
...12
...33*

Uurprijs
Uurprijs boven grens
belastingtoeslag
Werkstress
Werktijd
GOB relatie
R2

-.06
-.12
..08
..35**

-.06
-.13
..08
..35**

..00
..09
-.02
..01 ns

...01
...07
.-.03
...01 ns

CPD
Cursussen ontwikkeling
Functioneringsgesprek
R2

-.00
-.00
..04
..00 ns

..00
-.03
..03
..00 ns

-.00
-.04

.-.08
.-.09

-.07
-.13

-.17
-.19

-.19+

.-.16

-.11

-.09

-.02
..12
-.19+
..06 ns

.-.01
...11
.-.22*
...06 ns

% jonge kinderen
% schoolkinderen (incl.
kleuters)
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
R2

-.11
-.03
-.18+
..09+

-.12
-.03
-.19+
..09+

..01
-.04

.-.06
.-.09

-.08
-.13

-.17
-.19

-.19+

.-.16

-.11

-.09

-.01
..12
-.19*
..03
..06 ns

.-.00
...11
.-.22*
...06
...07 ns

% jonge kinderen
% schoolkinderen (incl.
kleuters)
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
% eigen
R2

-.13
-.03
-.18+
-.04
...10 ns

-.12
-.03
-.19+
-.01
..09 ns

-.20
..43**

.-.20
...42**

-.03
-.06
..12
..33*

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

126

Relatie met ouders
Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig en
veilig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
R2

...23*
...03
.-.06

..26*
..03
-.03

...16
.-.15
….12+

Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig en
veilig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
R2

...04
.-.12
...06

..02
-.18+
..09

...05
.-.23*
….15
….06
….01
….06ns

Kleinschalig en veilig
Dienstverlenend en flexibel
Betaalbaarheid
Opvang inclusief
Activiteitenaanbod
R2

.-.08
.-.12
...07
.-.16+
...07
...03ns

-.08
-.12
..07
-.16+
..07
..03ns

Relatie met ouders incl. profilering
Oudercontact
..38*
...36**
Invloed ouders
..09
...07
Keuzemotief kleinschalig en -.08
.-.02
veilig
Keuzemotief bekend
..10
...16
+
Keuzemotief gemak
-.21
.-.14
Profiel Kleinschalig en veilig -.05
.-.20
Profiel Dienstverlenend en
-.11
.-.11
flexibel
Profiel Betaalbaarheid
..17
...19
Profiel Opvang inclusief
-.06
.-.22+
Profiel Activiteitenaanbod
..04
,..15
R2
..21*
...17
Noot. + p <.10; * p <.05; ** p <.01; *** p <.001

Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig en
veilig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
Profiel Kleinschalig en veilig
Profiel Dienstverlenend en
flexibel
Profiel Betaalbaarheid
Profiel Opvang inclusief
Profiel Activiteitenaanbod
R2

...32*
...01
.-.06

..40**
-.00
-.09

...04
.-.14
.-.16
.-.04

..04
-.17
-.22
..02

...10
.-.27*
...10
...13

..12
-.41**
..26+
..22*

Profileringsvragen
Kleinschalig en veilig
Dienstverlenend en flexibel
Betaalbaarheid
Opvang inclusief
Activiteitenaanbod
R2

..39***
..12
-.06

...30**
...10
...01

..13
-.20+
..19***

..05
-.23*
..15
..06
..01
..02ns

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

127

Tabel 6.2 Voorspellen van kwaliteit FCCERS totaal en subschaal Ruimte en Meubilering: detailanalyses
gegevens gastouderopvang zoals gerapporteerd door gastouders
FCCERS totaal
pairwise
listwise
FCCERS Ruimte en
pairwise
listwise
Meubilering
Structureel
Groepsgrootte
-.09
-.11
Groepsgrootte
-.20*
-.23*
HBO-opleiding
..07
..06
HBO-opleiding
..13
..13
Werkervaring
..13
..13
Werkervaring
..07
..07
2
2
R
..03
..03
R
..17*
..08*
Kenmerken GO
Uurprijs
Uurprijs boven grens
belastingtoeslag
Werkstress
Werktijd
GOB relatie
R2
Cursussen en CPD
CPD
Cursussen ontw.
Functioneringsgespr.
R2
Groepssamenstelling
% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
R2
Eigen kinderen
% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
% eigen
R2

-.00
..04

-.01
..03

-.00
..16

-.01
..15

..04
..03
-.11
..13 ns

Uurprijs
Uurprijs boven grens
belastingtoeslag
Werkstress
Werktijd
GOB relatie
R2

..03
..05
-.11
..14 ns

..04
-.08
-.02
..19 ns

..04
-.10
-.02
..19 ns

-.01
..08
-.08
..01 ns

..00
..06
-.09
..01 ns

CPD
Cursussen ontw.
Functioneringsgespr.
R2

-.00
..11
-.07
..02 ns

..00
..09
-.07
..01 ns

..09
-.10
-.08

..03
-.09
-.10

-.04
..01
..01

-.08
..04
-.00

-.04
-.07
-.00
..04 ns

-.05
-.04
-.01
..03 ns

% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
R2

-.04
-.09
-.08
..03 ns

-.06
-.07
-.14
..05 ns

..09
-.11
-.08

..03
-.09
-.10

-.04
-.00
..01

-.07
..05
-.01

-.04
-.07
-.00
-.00
..05 ns

-.05
-.04
-.01
..00
..03 ns

% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
% eigen
R2

-.05
-.09
-.08
-.01
..03 ns

-.06
-.07
-.14
..03
..05 ns

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

128

Relatie met ouders
Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig
en veilig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
R2

..19+
..23*
..03

..07
..21+
..06

-.04
-.19+
..11+

..16
-.17+
..04
-.05
..03
..05ns

..15
..13
..02

..04
..11
..05

..02
-.15
..07 ns

Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig
en veilig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
R2

-.02
-.24*
..08ns

..03
-.09
..02ns

..16
-.17+
..04
-.05
..03
..05ns

Kleinschalig en veilig
Dienstverlenend en flexibel
Betaalbaarheid
Opvang inclusief
Activiteitenaanbod
R2

..21+
-.08
..10
..09
-.04
..04ns

..21+
-.08
-.10
..09
-.04
..04ns

Relatie met ouders incl. profilering
Oudercontact
..17
..11
Invloed ouders
..18
..19
Keuzemotief kleinschalig
-.05
-.01
en veilig
Keuzemotief bekend
-.07
-.03
+
Keuzemotief gemak
-.21
-.13
Profiel Kleinschalig en
.10
-.05
veilig
Profiel Dienstverlenend en -.09
..00
flexibel
Profiel Betaalbaarheid
..09
..02
Profiel Opvang inclusief
-.09
-.17
Profiel Activiteitenaanbod
..07
..21
2
R
..121 ns
..11 ns
Noot. + p <.10; * p <.05; ** p <.01; *** p <.001

Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig
en veilig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
Profiel Kleinschalig en
veilig
Profiel Dienstverlenend en
flexibel
Profiel Betaalbaarheid
Profiel Opvang inclusief
Profiel Activiteitenaanbod
R2

..10
..11
-.03

..07
..14
..05

-.03
-.23+
..17

..04
-.07
-.04

-.01

..10

-.04
..07
-.02
..10ns

-.13
-.02
..09
..04ns

Profilering
Kleinschalig en veilig
Dienstverlenend en flexibel
Betaalbaarheid
Opvang inclusief
Activiteitenaanbod
R2

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

129

Tabel 6.3 Voorspellen van kwaliteit FCCERS subschaal Taal en subschaal Activiteiten: detailanalyses van
gegevens zoals gerapporteerd door gastouders
FCCERS Taal
pairwise
listwise
FCCERS Activiteiten
pairwise
listwise
Structureel
Groepsgrootte
-.01
-.04
Groepsgrootte
-.02
-.07
HBO-opleiding
..10
..10
HBO-opleiding
-.01
-.02
Werkervaring
..04
..05
Werkervaring
..07
..09
R2
..01 ns
..01 ns
R2
..01 ns
..00 ns
Kenmerken GO
Uurprijs
Uurprijs vergoed
Werkstress
Werktijd
GOB relatie
R2

..08
..02
-.06
..09
-.03
..13 ns

..08
..01
-.06
..07
-.03
..11 ns

Uurprijs
Uurprijs vergoed
Werkstress
Werktijd
GOB relatie
R2

-.08
..08
..03
..08
-.14
..18 ns

-.08
..07
..04
..05
-.14
..17 ns

Cursussen en CPD
CPD
Cursussen ontw.
Functioneringsgespr.
R2

..05
..02
..03
..00 ns

..06
-.00
..03
..00 ns

CPD
Cursussen ontw.
Functioneringsgespr.
R2

..00
..07
-.10
..02 ns

..01
..05
-.11
..01 ns

..17
-.11
-.19+

..20
-.11
-.23*

..01
-.09
-.01

-.04
-.09
-.04

-.01
-.00
-.02
..12*

-.05
..03
..03
..12*

% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
R2

-.09
-.08
..06
..03 ns

-.10
-.04
..04
..02 ns

..17
-.18
-.19+

..20
-.11
-.23*

..01
-.09
-.01

-.04
-.09
-.04

-.02
-.00
-.02
-.03
..07*

-.04
..03
..03
..01
..06+

% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
% eigen
R2

-.09
-.08
..06
-.01
..03 ns

-.10
-.04
..04
-.01
..02 ns

Groepssamenstelling
% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
R2
Eigen kinderen
% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
% eigen
R2

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

130

Relatie met ouders
Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
R2

..13
..09
..12
-.04
-.24*
..08

-.01
..08
..14
-.14
-.27*
..09

Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
R2

..13
..21+
..04
-.02
-.17
..08 ns

..02
..19+
..15
-.01
-.11
..06 ns

Profilering
Kleinschalig en veilig
Dienstverlenend en flexibel
Betaalbaarheid
Opvang inclusief
Activiteitenaanbod
R2

..10
-.18
..02
-.21*
..15
..08+

..10
-.18
..01
-.21*
..15
..08+

Kleinschalig en veilig
Dienstverlenend en flexibel
Betaalbaarheid
Opvang inclusief
Activiteitenaanbod
R2

..17
-.13
-.13
..01
..04
..04 ns

..17
-.13
-.01
..01
..04
..04 ns

Relatie met ouders incl. profilering
Oudercontact
..17
..02
Invloed ouders
.02
..01
Keuzemotief kleinschalig
..03
..01
en veilig
Keuzemotief bekend
-.07
-.16
Keuzemotief gemak
-.24*
-.23*
Profiel Kleinschalig en veilig ..03
..09
Profiel Dienstverlenend en -.11
-.09
flexibel
Profiel Betaalbaarheid
..09
..03
Profiel Opvang inclusief
-.27*
-.25*
Profiel Activiteitenaanbod
..17
..20
2
R
..15 ns
..17 ns
Noot. + p <.10; * p <.05; ** p <.01; *** p <.001

Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig en
veilig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
Profiel Kleinschalig en veilig
Profiel Dienstverlenend en
flexibel
Profiel Betaalbaarheid
Profiel Opvang inclusief
Profiel Activiteitenaanbod
R2

..09
..17
-.03

..02
..19
..10

-.04
-.16
..12
-.07

-.03
-.10
-.06
..03

..03
-.01
..06
..11 ns

-.03
-.06
..20
..09 ns

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

131

Tabel 6.4 Voorspellen van kwaliteit FCCERS subschaal Interactie en subschaal Programma: detailanalyses van
gegevens zoals gerapporteerd door gastouders
FCCERS Interactie
Pairwise
Listwise
FCCERS Programma
Pairwise
Listwise
Structureel
Groepsgrootte
HBO-opleiding
Werkervaring
R2
Kenmerken GO
Uurprijs
Uurprijs boven grens
belastingtoeslag
Werkstress
Werktijd
GOB relatie
R2
Cursussen en CPD
CPD
Cursussen ontw.
Functioneringsgespr.
R2
Groepssamenstelling
% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
R2
Eigen kinderen
% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
% eigen
R2

..00
..05
..27**
..07*

..01
..05
..27**
..08*

Groepsgrootte
HBO-opleiding
Werkervaring
R2

-.08
..04
..05
..01 ns

-.03
..05
..04
..00 ns

..06
-.13

..04
-.14

-.06
..03

-.07
..04

..06
..01
-.04
..13 ns

..07
-.02
-.04
..13 ns

Uurprijs
Uurprijs boven grens
belastingtoeslag
Werkstress
Werktijd
GOB relatie
R2

..01
..05
-.11
..13 ns

..02
..05
-.11
..14 ns

..02
..06
-.03
..01 ns

..02
..04
-.03
..00 ns

CPD
Cursussen ontw.
Functioneringsgespr.
R2

-.05
..06
-.02
..01 ns

-.05
..05
-.02
..00 ns

..13
-.05
-.19+

..03
-.038
-.17

..15
-.14
..01

..09
-.15
-.03

..05
..02
-.04
..05 ns

..05
..01
..05
..03 ns

% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
R2

..05
-.08
-.00
..07 ns

..03
-.02
..04
..05 ns

..12
-.05
-.18+

..01
-.04
-.17

..16
-.14
-.00

..12
-.14
-.03

..05
..01
-.04
-.05
..06 ns

..04
..01
-.04
-.07
..04 ns

% jonge kinderen
% schoolkinderen
% kinderen van
laagopgeleide ouders
% niet-Nederlands
% zorg
Leeftijdsheterogeniteit
% eigen
R2

..05
-.07
-.01
..07
..07 ns

..04
-.02
..03
..09
..06 ns

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

132

Relatie met ouders
Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig
en veilig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
R2

..18
..09
-.03

..19+
..07
-.12

-.10
..00
..05 ns

-.03
-.14
..21+
-.11
-.03
..04 ns

..13
..27*
-.02

..02
..25*
-.07

-.01
-.06
..05 ns

Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig
en veilig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
R2

..01
-.08
..09 ns

..01
-.04
..07 ns

-.03
-.14
..21+
-.11
-.03
..04 ns

Kleinschalig en veilig
Dienstverlenend en flexibel
Betaalbaarheid
Opvang inclusief
Activiteitenaanbod
R2

-.03
-.14
..21+
-.11
-.03
..04 ns

..17
-.17+
..11
-.11
-.05
..06 ns

Relatie met ouders incl. profilering
Oudercontact
..22+
..26*
Invloed ouders
..05
..03
Keuzemotief kleinschalig
-.04
-.14
en veilig
Keuzemotief bekend
-.13
-.02
Keuzemotief gemak
-.04
-.09
Profiel Kleinschalig en
-.10
-.21
veilig
Profiel Dienstverlenend en -.09
-.10
flexibel
Profiel Betaalbaarheid
..25+
..30*
Profiel Opvang inclusief
-.19
-.25*
Profiel Activiteitenaanbod
..01
..11
2
R
..10 ns
..13 ns
Noot. + p <.10; * p <.05; ** p <.01; *** p <.001

Oudercontact
Invloed ouders
Keuzemotief kleinschalig
en veilig
Keuzemotief bekend
Keuzemotief gemak
Profiel Kleinschalig en
veilig
Profiel Dienstverlenend en
flexibel
Profiel Betaalbaarheid
Profiel Opvang inclusief
Profiel Activiteitenaanbod
R2

..12
..21+
-.09

..06
..20+
-.14

-.01
-.10
..13

..02
-.03
..12

-.11

-.05

..12
-.12
-.03
..13 ns

..05
-.19
-.01
..12 ns

Profilering
Kleinschalig en veilig
Dienstverlenend en flexibel
Betaalbaarheid
Opvang inclusief
Activiteitenaanbod
R2

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

133

APPENDIX A
Hieronder volgt kort een overzicht van de steekproeftrekking en respons per studie/jaar van
de gegevens die zijn gebruikt voor de trendanalyses.
1995 Kwaliteit van de kinderopvang (van IJzendoorn et al., 1998): Kinderdagopvang
Voor de observatiestudie is een aselecte steekproef getrokken van 43 kinderen en 43
kindercentra uit een nationaal representatieve steekproef van 500 kinderen met hun ouders
en pedagogisch medewerkers in de kinderopvang. Een vergelijking op een aantal
achtergrondvariabelen van zowel de medewerkers als de groepen waar zij werkten vertoonde
amper verschillen tussen de medewerkers/groepen die deelnamen aan de observatiestudie
en degenen die niet deelnamen (er werd enkel een verschil gevonden in de kind-staf ratio ten
gunste van de observatiestudie en de leeftijd van de vaders van de kinderen die iets ouder
waren in de observatiestudie). Er werden geen verschillen gevonden in opleidingsniveau en
werkervaring van de medewerker, groepsgrootte en het aantal uren dat het kind naar de
opvang ging. De auteurs concludeerden op basis hiervan dat de steekproef representatief was
voor de Nederlandse kinderopvang. Deze studie gebruikte de ITERS/ECERS als
kwaliteitsinstrument en heeft tevens een aantal structurele kenmerken van de locaties,
pedagogisch medewerkers en de groepen gemeten.
2001 Kwaliteit van de kinderopvang (Gevers Deynoot-Schaub & Riksen-Walraven, 2005):
Kinderdagopvang
Er zijn aselect 71 centra benaderd voor deelname op basis van telefoonboekgegevens in het
westen en midden van Nederland. 83% van de directeuren stemde toe in deelname aan de
studie. Op basis van de 88% positieve respons van gezinnen met een kind van 15 maanden
oud bleven er 51 groepen over van 39 centra die in het westen of midden van Nederland
waren gevestigd. De studie gebruikte de ITERS/ECERS en verzamelde gegevens over de
structurele kenmerken van de locaties, pedagogisch medewerkers en de groepen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

134

2005 Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek (NCKO; Vermeer et al., 2005):
Kinderdagopvang
Er is een gestratificeerde, aselecte steekproef getrokken van 50 kindercentra uit een landelijk
bestand van 2800 kinderdagverblijven op basis van 21 regio’s (verkregen van het
Programmabureau Implementatie Wet Kinderopvang). Er is op basis van het aantal
kindplaatsen berekend hoeveel kinderdagverblijven er nodig waren per regio om tot een
totaal van 50 te komen. Op basis van deze stratificatie zijn een hoofdbestand en twee
reservebestanden gemaakt. De respons voor de hoofdsteekproef was 64% en er is gekomen
tot het totaal door aselect uit beide reservesteekproeven te trekken. Achteraf bleken de data
van acht kindercentra onbetrouwbaar en zijn verwijderd uit de rapportage. De resterende
kindercentra bleken voldoende verspreid over Nederland te liggen waardoor de auteurs
betogen dat de steekproef representatief voor de Nederlandse kinderopvang is. De
ITERS/ECERS werd gebruikt om proceskwaliteit te meten en daarnaast zijn er gegevens
verzameld over de structurele kenmerken van de locaties, pedagogisch medewerkers en de
groepen.
2008 NCKO (de Kruif et al., 2009; Helmerhorst et al., 2015): Kinderdagopvang
Er is een aselecte steekproef getrokken van 210 kinderdagverblijven uit een landelijk bestand
met ongeveer 2960 kinderdagverblijven. Daarnaast zijn vier reservesteekproeve getrokken. Er
is dezelfde werkwijze gevolgd als in 2005 met een stratificatie op basis van het aantal
kindplaatsen in een regio (totaal 21 regio’s). De respons was 33%. Uiteindelijk was de
steekproefgrootte 200 groepen. Er is gebruik gemaakt van de ITERS/ECERS en de NCKOschalen om proceskwaliteit te meten. Daarnaast zijn structurele kenmerken van de locaties,
pedagogisch medewerkers en de groepen in kaart gebracht. De reden voor een grotere
steekproef in dit jaar was de ontwikkeling en validering van de NCKO-schalen.
2011 Landelijke peiling (Boogaard & van Daalen-Kapteijns, 2012): Buitenschoolse opvang
Er is tweemaal een random steekproef getrokken uit het bestand van Kinderopvangkaart met
het doel om 75 buitenschoolse opvanglocaties te werven. De eerste keer zijn 115 locaties
getrokken en de tweede keer 150 locaties. Van deze 265 locaties zijn er 220 locaties benaderd
waarvan er 78 hebben deelgenomen (respons van 35%). De locaties waren verspreid over
Nederland en over gemeenten van verschillende grootte (o.a. G4 en G32) en lijken daarmee
representatief voor een landelijk beeld.
2011 en 2012 Pre-COOL onderzoek (Leseman & Slot, 2013): Kinderdagopvang en
peuteropvang
Pre-COOL2-5 is een cohortonderzoek dat aansluit op het cohortonderzoek COOL5-18. De basis
vormde een aselecte, landelijke goed gespreide steekproef van 300 scholen die deelnemen
aan COOL, waarvan er 139 (46.3%) bereid waren deel te nemen aan pre-COOL2-5. Deze scholen
is gevraagd aan te geven van welke voorschoolse voorzieningen de kinderen instroomden in
hun school. Op die wijze zijn er ongeveer 350 instellingen geïdentificeerd. Daarnaast zijn er

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

135

met aanvullend onderzoek via internet nog circa 150 instellingen gevonden in de buurt van de
scholen wat resulteerde in totaal 500 voorzieningen die zijn benaderd voor deelname aan het
onderzoek. 263 instellingen waren bereid deel te nemen (52.6%). De observaties zijn om
logistieke redenen alleen verricht in instellingen waar minimaal vier kinderen deelnamen aan
pre-COOL2-5, wat resulteerde in 162 instellingen met in totaal 271 groepen waarvan 122
kinderdagopvanggroepen (45%) en 149 peuteropvanggroepen (55%).
2012 NCKO (Fukkink et al., 2013): Kinderdagopvang
Er zijn twee steekproeven getrokken. De eerste steekproef betrof een nieuwe steekproef van
50 groepen die aselect zijn getrokken uit een landelijk bestand van kinderdagverblijven
(verkregen via het Ministerie van OCW). Tevens zijn vier reservesteekproeven getrokken. De
respons was 45%. Er is op dezelfde wijze als in 2005 en 2001 gewerkt met regio’s en
afspiegeling van aantal kindplaatsen per regio. In de tweede steekproef zijn 25 groepen uit
2008 voor een tweede maal bezocht. Dit maakt echter geen onderdeel uit van de huidige
vergelijking en kan dus buiten beschouwing worden gelaten.
2013 NCKO (Gevers Deynoot-Schaub, Helmerhorst, Bollen, & Fukkink, 2014): Peuteropvang
De steekproef bestond uit 52 peuterspeelzaalgroepen waarvan 26 reguliere groepen en 26
VVE-groepen. Er is een aselecte steekproef getrokken uit het landelijk register kinderopvang
en peuterspeelzalen (LRKP) (en tevens vier reservebestanden) waarbij gebruik is gemaakt van
een indeling naar regio, zodat het aantal locaties representatief was voor het aantal
kindplaatsen in de betreffende regio. Zij hebben expliciet onderscheid gemaakt tussen
peuterspeelzalen die werkten met een erkend VVE-programma en met gecertificeerde
beroepskrachten en reguliere locaties. Tijdens de werving bleek het moeilijk om voldoende
reguliere peuterspeelzalen te werven en om die reden zijn er 10 van de 26 locaties selectief
geworven door middel van navraag bij kinderopvangorganisaties en andere
opvanginstellingen.
2017-2019 Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK): Alle opvangsoorten
Voor de streekproeftrekking wordt gebruik gemaakt van de CBS-indeling van Nederland in 40
zogenaamde COROP-gebieden 113. In deze rapportage, waarin de gegevens van 2017, 2018 en
2019 samen worden geanalyseerd, gaat het om zes COROP-gebieden per regio, ofwel 24 in
totaal. Uit alle locaties kinderdagopvang, peuteropvang, buitenschoolse opvang en
gastouderopvang binnen die regio’s en COROP-gebieden zijn gestratificeerde steekproeven
naar urbanisatiegraad en grootte van de organisatie getrokken uit het populatiebestand het
Landelijk Register Kinderopvang (LRK) 114. Een volledig overzicht van de gerealiseerde
Nederland telt 40 COROP-gebieden die een landelijk dekkende indeling vormen. De COROP-gebieden zijn in
1970 vastgesteld door de Coördinatiecommissie Regionaal Onderzoeksprogramma (COROP). Een COROP-gebied
is een sociaalgeografische eenheid met een grote stad in het centrum en landelijk gebied daaromheen.
114
Via het ministerie van SZW vragen we bij elke meting het DUO LRK-bestand op. Bij de LKK2017 was dit nog
het LRKP-bestand, omdat het peuterspeelzaalwerk toen nog niet volledig was geharmoniseerd. Dit bestand
113

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

136

steekproef staat op pagina 38 van de Bijlagen bij Hoofdstuk 2. De positieve respons was 12%
voor de gastouderopvang, 33% voor de kinderdagopvang, 37% voor de buitenschoolse opvang
en 52% voor de peuteropvang. Er zijn in totaal ruim 1100 gastouders benaderd, 281
kinderdagopvanggroepen, 259 buitenschoolse opvanggroepen en 192 peuteropvanggroepen.
Zie meer details over de respons op pagina 39-41 van de Bijlagen bij Hoofdstuk 2.

wordt opgeschoond voor gebruik. Zo worden bijvoorbeeld alleen kinderopvanglocaties geselecteerd die
geregistreerd zijn. Bij het opschonen van het LRK-bestand worden ook individuele gastouders die onder hetzelfde
registratienummer een bemiddelingsrelatie hebben met meerdere gastouderbureaus uitgedund, zodat ze maar
één keer in het bestand voorkomen. Op deze manier krijgen ze evenveel kans om getrokken te worden.
Individuele gastouders die daarentegen met diverse unieke registratienummers op diverse opvanglocaties
kinderen opvangen, worden niet uitgedund.
Ten aanzien van het peuterspeelzaalwerk is er voor gekozen rekening te houden met de harmonisatie van
kinderopvang en peuterspeelzaalwerk. Vanaf 1 januari 2018 staat al het peuterspeelzaalwerk als kinderopvang
geregistreerd. Toch is in de combinatie van naamgeving van de organisatie en/of de opvanglocatie en/of het
aantal kindplaatsen vaak nog wel te achterhalen of het hier voormalig peuterspeelzaalwerk betreft.
Opvanglocaties die als een kinderdagverblijf geregistreerd staan, maar waarvan het zo goed als zeker was dat
het om een voormalige peuterspeelzaal gaat, worden voor de steekproeftrekking meegenomen als
peuteropvang. Bij de actieve werving van de locaties wordt gecontroleerd of we hier te maken hebben met een
voormalige peuterspeelzaal of toch een kinderdagverblijf.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

137

APPENDIX B
Procedure training omgevingsschalen
Voor LKK zijn alle obervatoren steeds getraind in alle observatie-instrumenten die zij gebruikt
hebben. De omgevingsschalen zijn getraind gedurende één volle trainingsdag door een
ervaren onderzoeker (voor alle jaren was dit dezelfde trainer). Deze trainer heeft een
uitgebreide introductie gegeven van het instrument waarin vooral aandacht is besteed aan de
wijze van scoring, de daarbij gebruikte terminologie (veel, weinig etc.) en is er uitgebreid
geoefend aan de hand van foto- en videomateriaal. Er is tijdens de training vooral stilgestaan
bij de subschalen met betrekking tot ruimte en inrichting, de materialen en het
activiteitenaanbod. Tevens hebben de assistenten tijdens een begeleid veldbezoek geoefend
met de ECERS-R.
Interne consistentie van de (sub)schalen van de omgevingsschalen
De interne consistentie (cronbach’s alpha) van de totale schaal en de verschillende subschalen
staat in Tabel B.1 en is overall voldoende tot goed. De lagere cronbach’s alpha voor de
subschaal praten en redeneren wordt veroorzaakt door afwijkingen van de normaalverdeling.
Op twee items (item 15 ‘boeken en platen’ en item 18 ‘informeel taalgebruik’) wordt relatief
vaak hoger gescoord en item 15 heeft daarnaast twee duidelijke pieken (i.p.v. één wat
gebruikelijk is) bij de scores ‘4’ en ‘7’. Dat maakt dat deze items wat minder duidelijk
samenhangen met de andere twee items in de schaal, resulterend in een lagere cronbach’s
alpha. De lagere cronbach’s alpha voor de subschaal Programma heeft eveneens te maken
met de verdeling van scores voor de verschillende items. Zo is item 35 ‘vrij spel’ sterk scheef
verdeeld omdat alle groepen (ruim) voldoende ruimte bieden aan vrij spel. Ook het item 36
‘groepstijd’ is scheef verdeeld omdat vrijwel alle groepen een vast groepsmoment hebben.
Item 34 ‘dagschema’ daarentegen laat variatie zien met groepen aan beiden extremen van de
schaal (scores van 2 of scores van 7). Overall, geeft het dus aan dat de items onderling niet
heel sterk samenhangen, wat wellicht logisch is gezien de inhoud van de items.
Voorgaand onderzoek heeft niet altijd de interne consistentie op subschaalniveau
gerapporteerd, maar de interne consistentie voor het hele instrument komt zeer sterk
overeen tussen de huidige LKK-meting en voorgaande metingen (Fukkink et al., 2013; Gevers
Deynoot-Schaub & Riksen-Walraven, 2005; De Kruif et al., 2007; Vermeer et al., 2005).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

138

Tabel B.1 Overzicht van de interne betrouwbaarheid (alpha) van de subschalen van de ITERS/ECERS-R
Kinderdagopvang
Kinderdagopvang
Peuteropvang
ITERS-R (N=166)
ECERS-R (N=99)
ECERS-R (N=61)
1 Ruimte en meubilering
α=.27
α=.44
α=.60
2

Luisteren/praten of taal/redeneren

α=.71

α=.46

α=.42

3

Activiteiten

α=.76

α=.74

α=.74

4

Interactie

α=.71

α=.72

α=.74

5

Programma

α=.48

α=.41

α=.49

Totaal obv schalen 2, 3, 4

α=.86

α=.83

α=.81

Totaal incl halen/brengen

α=.87

α=.85

α=.86

Convergente validiteit
In het LKK-onderzoek zijn alle instrumenten door onafhankelijke assistenten gecodeerd (dus
observatoren die live de ITERS/ECERS en de CLASS scoorden en een andere observator die van
video de NCKO-schalen codeerden). Er is gekeken naar de samenhang tussen de ITERSR/ECERS-R en andere instrumenten en in hoeverre die vergelijkbaar is met eerdere metingen.
De correlaties tussen de ITERS-R/ECERS-R en de NCKO-schalen waren veelal significant en
lieten een matige correlatie zien varieerden van 0.10 - .34 op subschaalniveau (waarbij de
interactieschaal de meeste correlaties vertoont met de NCKO-schalen) en was het sterkst voor
de totale ITERS-R/ECERS-R score. Het correlatiepatroon tussen de verschillende subschalen
van de ITERS-R/ECERS-R en de verschillende NCKO-subschalen was sterk vergelijkbaar met de
gegevens die zijn gerapporteerd in de validatiestudie van de NCKO-schalen in 2007 (De Kruif
et al., 2007), hoewel de sterkte van de correlaties iets lager is in de LKK-gegevens.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

139

Referenties
Abreu-Lima, I.M.P., Leal, T.B., Cadima, J., & Gamelas, A. M. (2013). Predicting child outcomes from
preschool quality in Portugal. European Journal of Psychology of Education, 28, 399-420.
doi:10.1007/s10212-012-0120-y
Akgündüz, E., Jongen, E., Leseman, P. P. M., & Plantenga, J. (2015). Quasi-experimental evidence on
the relation between child care subsidies and child care quality. CPB Discussion Paper, 310,
Den Haag.
Anders, Y., Rossbach, H.-G., Weinert, S., Ebert, S., Kuger, S., Lehrl, S., & Maurice, J., von. (2012).
Home and preschool learning environments and their relations to the development of early
numeracy skills. Early Childhood Research Quarterly, 27, 231-244.
doi:10.1016/j.ecresq.2011.08.003
Bandel, E. Aikens, N., Vogel, C. A., Boller, K., & Murphy, L. (2014). Observed quality and psychometric
properties of the CLASS-T in the Early Head Start Family and Child Experiences Survey (OPRE
Technical Brief No. 2014–23). Washington, DC: U.S. Department of Health and Human
Services, Administration for Children and Families, Office of Planning, Research and
Evaluation.
Barros, S., & Aguiar, C. (2010). Assessing the quality of Portuguese child care programs for toddlers.
Early Childhood Research Quarterly, 25, 527-535. doi:10.1016/j.ecresq.2009.12.003
Barros, S., Cadima, J., Bryant, D. M., Coelho, V., Pinto, A. I., Pessanha, M., & Peixoto, C. (2016). Infant
child care in Portugal: Associations with structural characteristics. Early Childhood Research
Quarterly, 37, 118-130. doi:10.1016/j.ecresq.2016.05.003.
Besluit basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie 2010 (2010, 7 juli). Verkregen via
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-298.html
Bjørnestad, E., & Os, E. (2018). Quality in Norwegian childcare for toddlers using ITERS-R. European
Early Childhood Education Research Journal, 26, 111-127.
doi:10.1080/1350293X.2018.1412051
Bleses, D., Jensen, P., Slot, P. L., & Justice, L. M. (2019). Low-cost teacher-implemented intervention
improves toddlers’ language and math skills. Geaccepteerd in Early Childhood Research
Quarterly.
Boogaard, M., & van Daalen-Kapteijns, M. (2012). Pedagogische kwaliteit van buitenschoolse opvang
in Nederland. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Brancheorganisatie Kinderopvang (2014). Brancherapport Kinderopvang 2014. Verkregen via
https://www.kinderopvang.nl/Content/Files/file/Brancherappport%20kinderopvang%20201
4.pdf
Castle, S., Williamson, A. C., Young, E., Stubblefield, J., Laurin, D., & Pearce, N. (2016). Teacher-child
interactions in early Head Start classrooms: Associations with teacher characteristics. Early
Education and Development, 27, 259-274. doi:10.1080/10409289.2016.1102017.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2019). Aantal medewerkers, beschikbare plaatsen en de
geplaatste peuters. Verkregen via
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/81278NED /table?fromstatweb
Centraal Planbureau (2011). Kinderopvang in kaart. Den Haag: CPB. Verkregen via
https://www.cpb.nl/sites/default/files/publicaties/download/cpb-notitie-27okt2011kinderopvang-kaart.pdf
Eerste kwartaalrapportage kinderopvang 2019, Kamerstukken II 2019, 2019D23927. Verkregen via

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

140

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2019D23927&did=2019D23927
Fukkink, R. G., Gevers Deynoot-Schaub, M. J. J. M., Helmerhorst, K. O. W., Bollen, I., & RiksenWalraven, J. M. A. (2013). Pedagogische kwaliteit van de kinderopvang voor 0- tot 4-jarigen
in Nederlandse kinderdagverblijven in 2012. Amsterdam/Nijmegen: Nederlands Consortium
Kinderopvang Onderzoek (NCKO).
Gevers Deynoot-Schaub, M. J. J. M., & Riksen-Walraven, M. J. (2005). Child care under pressure: The
quality of Dutch centers in 1995 and in 2001. The Journal of Genetic Psychology, 166, 280296. doi:10.3200/GNTP.166.3.280-296
Gevers Deynoot-Schaub, M. J. J. M., Helmerhorst, K. O. W., Bollen, I., & Fukkink, R. G. (2014).
Pedagogische kwaliteit van de opvang voor 2- tot 4- jarigen in Nederlandse peuterspeelzalen
in 2013. Amsterdam: Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek (NCKO).
Harms, T., Clifford, R.M. & Cryer, D. (2005). Beoordelingsschaal Pedagogische Kwaliteit. [Leer- en
Leefomgeving voor peuters en kleuters [Early Childhood Environment Rating Scale-Revised].
(R.E.L. de Kruif & L.W.C. Tavecchio, Vert.), Amsterdam: Uitgeverij SWP.
Harms, T., Cryer, D. & Clifford, R.M. (2006). Beoordelingsschaal Pedagogische Kwaliteit. Leer- en
Leefomgeving voor baby's en dreumesen [Infant/Toddler Environment Rating Scale-Revised]
(R.E.L. de Kruif & L.W.C. Tavecchio, Vert.), Amsterdam: Uitgeverij SWP.
Harms, T., Cryer, D. & Clifford, R. M. (2007). Family Child Care Environment Rating Scale – Revised.
Helmerhorst, K. O. W., Riksen-Walraven, J. M. A., Gevers Deynoot-Schaub, M. J. J. M., Tavecchio, L.
W. C., & Fukkink, R. G. (2015). Child care quality in the Netherlands over the years: A closer
look. Early Education and Development, 26, 89-105. doi:10.1080/10409289.2014.948784
Hulpia, H., Vandenbroeck, M., Daems, M., Declercq, B., Janssen, J., Cleynenbreugel, C. van, &
Laevers, F. (2016). MeMoQ Deelrapport 10: Emotionele en educatieve ondersteuning in de
nulmeting. Kind en Gezin, Ugent, KU Leuven.
IJzendoorn, M. H. van, Tavecchioo, L. W. C., Stams, G.-J. J. J. M., Verhoeven, M. J. E., & Reiling, E. J.
(1998). Quality of center day care and attunement between parents and caregivers: Center
day care in cross-national perspective. The Journal of Genetic Psychology, 159, 437-454.
doi:10.1080/00221329809596163
Initiatiefvoorstel-Hamer, Wet basisvoorziening kinderopvang en ontwikkelingsstimulering,
Kamerstukken I, 30479 (2006, 7 maart). Verkregen via
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/wetsvoorstellen/detail?cfg=wetsvoorsteldetail
s&qry=wetsvoorstel%3A30479
Jamison, K. R., Cabell, S. Q., LoCasalel-Crouch, J., Hamre, B. K., & Pianta, R. C. (2014). CLASS-Infant: An
observational measure for assessing teacher-infant interactions in center-based child care.
Early Education and Development, 25, 553-572. doi:10.1080/10409289.2013.822239.
Karemaker, A., Mathers, S., & Singler, R. (2012). Improving Quality in the Early Years: A Comparison
of Perspectives and Measures. Technical Report. Oxford. Verkregen via
http://www.education.ox.ac.uk/wordpress/wp-content/uploads/2012/03/Early-YearsQuality-Karemaker-et-al-Technical-Report-2012.pdf
Kemp, S. van der, & Kloosterman (2005). Het aanbod van kinderopvang per eind 2004. Eindrapport.
Leiden: Research voor Beleid.
Kruif, R. E. K. de, Vermeer, H. J., Fukkink, R. G., Riksen-Walraven, J. M. A., Tavecchio, L. W. C.,
IJzendoorn, M. H., van, & Zeijl, J. van (2007). De nationale studie pedagogische kwaliteit
kinderopvang eindrapport project 0 en 1. Amsterdam: Nederlands Consortium Kinderopvang
Onderzoek (NCKO).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

141

Kruif, R. E. L. de, Riksen-Walraven, J. M. A., Gevers Deynoot-Schaub, M. J. J. M., Helmerhorst, K. O.
W., Tavecchio, L. W. C., & Fukkink, R. G. (2009). Pedagogische kwaliteit van de opvang voor 0tot 4-jarigen in Nederlandse kinderdagverblijven in 2008. Amsterdam/Nijmegen: Nederlands
Consortium Kinderopvang Onderzoek (NCKO).
La Paro, K., Williamson, A., & Hatfield, B. (2014). Accessing quality in toddler classrooms using the
CLASS-toddler and the ITERS-R. Early Education and Development, 25, 875-893.
doi:10.1080/10409289.2014.883586.
Leseman, P. & Slot, P. (2013). Kwaliteit en curriculum van voorschoolse opvang en educatie in
Nederland. Relaties met structurele kenmerken, organisatiekenmerken en gebruik van
educatieve programma’s. Utrecht: Afdeling Orthopedagogiek Cognitieve en Motorische
Ontwikkelingsproblemen, Universiteit Utrecht.
Melhuish, E., & Gardiner, J. (2017). Study of Early Education and Development (SEED): Study of
Quality of Early Years Provision in England. London: Department for Education.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2015). Beleidsdoorlichting Kinderopvang.
Verkregen via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2015/12/23
/beleidsdoorlichting-kinderopvang
Nieuwe regels betreffende maatschappelijke ondersteuning (wet maatschappelijke ondersteuning),
Kamerstukken II 2004/05, 30131 (2005, 1 juni). Verkregen via
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30131-3.html
Perren, S., Frei, D., & Herrmann, S. (2016). Pädaggoische Qualität in frühkindlichen Bildungund
Betreuungseinrichtungen in der Schweiz (Pedagogical quality in early childhood
education and care institutions in Switzerland). Frühe Bildung (Early Education), 5, 3-12.
doi:10.1026/2191-9186/a000242.
Regioplan (2007). Regelgeving en financiering kinderopvang en peuterspeelzalen. Verkregen via
https://www.regioplan.nl/wp-content/uploads/data/file/rapporten-1500-1599/Eindrapport2-oktober-2007_beveiligd.pdf
Regioplan (2010). Monitor capaciteit kinderopvang 2008-2010. Verkregen via
https://www.regioplan.nl/wp-content/uploads/data/file/rapporten-2100-2199/2137Monitor-capaciteit-kinderopvang-2008-2010_capaciteitsgegevens-in-het-jaar-2010.pdf
Sandstrom, H. (2012). The characteristics and quality of pre-school education in Spain. International
Journal of Early Years Education, 20, 130-158. doi:10.1080/09669760.2012.715012
SEO Economisch Onderzoek (2009). Ontwikkelingen op de markt voor kinderopvang 2004-2008.
Amsterdam: SEO. Verkregen via http://www.seo.nl/uploads/media/200941_Ontwikkelingen_op_de_markt_voor_kinderopvang_2004-2008.pdf
Sociaal en Cultureel Planbureau (2018). Kijk op kinderopvang: Hoe ouders denken over de
betaalbaarheid, toegankelijkheid en kwaliteit van kinderopvang. Den Haag: SCP. Verkregen
via https://www.scp.nl/Publicaties/Alle_publicaties/Publicaties_2018/Kijk_op_kinderopvang
Slot, P. L., Jepma, IJ., Muller, P., Romijn, B. R. & Leseman, P. P. M. (2017). Kwaliteit van de
Nederlandse kinderdagopvang, peuteropvang, buitenschoolse opvang en gastouderopvang Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang Meting 2017. (119 p.). Sardes.
Slot, P. L., Jepma, IJ., Muller, P., Romijn, B.R. & Leseman, P.P.M. (2018). Kwaliteit van de Nederlandse
kinderdagopvang, peuteropvang, buitenschoolse opvang en gastouderopvang Gecombineerde metingen 2017-2018. (176 p.). Sardes.
Vereniging Nederlandse Gemeenten (2004). Handreiking peuterspeelzaalbeleid. Den Haag: VNG.
Verkregen via: https://vng.nl/files/vng/vng/Documenten/vngdocumenten/handreiking

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

142

%20definitieve%20versie.pdf
Vermeer, H. J., IJzendoorn, M. H. van, Kruif, R. E. L. de, Fukkink, R. G., Tavecchio, L. W. C., RiksenWalraven, J. M. A. & Zeijl, J. van (2005). Kwaliteit van de Nederlandse kinderdagverblijven:
Trends in kwaliteit in de jaren 1995-2005. Amsterdam: Nederlands Consortium Kinderopvang
Onderzoek (NCKO).
Vermeer, H. J., IJzendoorn, M. H. van, Cárcamo, R. A., & Harrison, L. J. (2016). Quality of child care
using the environment rating scales: A meta-analysis of international studies. International
Journal of Early Childhood, 48, 33-60. doi:10.1007/s13158-015-0154-9
Wet harmonisatie kinderopvang en peuterspeelzaalwerk 2018 (2018, 28 februari). Verkregen via
https://wetten.overheid.nl/BWBR0039656/2018-02-28
Wet innovatie en kwaliteit kinderopvang 2019 (2019, 1 januari). Verkregen via
https://wetten.overheid.nl/BWBR0039785/2019-01-01
Wet kinderopvang, Kamerstukken I, 28447 (2002, 26 juni). Verkregen via
https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/28447_wet_kinderopvang
Wijziging van de Welzijnswet 1994 in verband met specifieke uitkeringen ter stimulering van de
kinderopvang. Kamerstukken II 1998/99, 26556. Verkregen via
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26556-3.html
Wijziging van artikel 22, derde lid van van de Welzijnswet, 2000. Verkregen via
https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/27155_wijziging_van_artikel_22
Wijzigingswet Wet Kinderopvang (herziening stelsel gastouderopvang) 2009 (2009, 18 juli).
Verkregen via https://wetten.overheid.nl/BWBR0026299/2010-08-01
Wijzigingswet Wet Kinderopvang (wijzigingen in het onderwijsachterstandenbeleid) 2012 (2012, 21
januari). Verkregen via https://wetten.overheid.nl/BWBR0027956/2012-01-21
Wyslowska, O., & Slot, P. L. (2018). Structural and process quality in Poland and the Netherlands: A
cross-national study using cluster analysis. Manuscript under review.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

143

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

144

Colofon
Titel
Auteur
Datum
Project

Ontwikkelingen in de kwaliteit van de Nederlandse kinderdagopvang, peuteropvang,
buitenschoolse opvang en gastouderopvang op basis van de gecombineerde
metingen 2017 - 2019
Pauline Slot, IJsbrand Jepma, Paulien Muller, Bodine Romijn, Celeste Bekkering, Paul
Leseman
December 2019
LKK 2019

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2019

145

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang
(030) 232 62 00
@
info@monitorlkk.nl
www.monitorlkk.nl