Impact coronapandemie op
preventie interventies
en integrale
samenwerking

Publiekssamenvatting
De coronapandemie heeft op verschillende manieren invloed gehad op interventies gericht op preventie. Dat was
zowel op het aanbod en de uitvoering ervan als op de samenwerking tussen gemeenten, zorgverzekeraars en
aanbieders van de initiatieven. Het werd bijvoorbeeld moeilijk om interventies uit te voeren, omdat mensen vanwege de coronamaatregelen niet bij elkaar mochten komen. Ook was er een tekort aan personeel, omdat personeel
op andere plekken werd ingezet of zelf ziek was. Soms ging een interventie helemaal niet meer door.
Vaak is naar digitale oplossingen gezocht. Zo kregen deelnemers online les of ze kregen informatie via filmpjes op
internet of whatsapp toegestuurd. De digitale ontwikkelingen, waarover soms al wensen bestonden, zijn hierdoor
versneld. Maar niet elke deelnemer had de vaardigheden om hiermee om te kunnen gaan, zoals sommige ouderen.
En soms was het niet verstandig om een les online te volgen zonder de directe aanwezigheid van een professional,
bijvoorbeeld bij valpreventie. Sowieso misten de deelnemers het sociale contact als ze niet op locatie bij elkaar
konden komen.
De professionals konden de digitale ontwikkeling beter bijhouden. Zo bleken trainingen om trainers op te leiden
digitaal goed te volgen. Ook konden professionals die elkaar al kenden en eerder samenwerkten goed digitaal
samenwerken. Dat werkte minder goed als zij elkaar niet kenden. Het was daardoor moeilijker om nieuwe initiatieven op te zetten. Vooral in het eerste coronajaar is de voortgang van initiatieven voor preventie vertraagd.
Online trainingen kunnen kansrijk zijn voor de toekomst, zowel voor deelnemers als professionals. Wel kostte het de
aanbieders tijd en geld om digitale aanpassingen door te voeren. Ook zijn er twijfels of de interventies met deze
aanpassingen net zo effectief zijn als in een groep op locatie. Daarbij blijkt het niet voor alle interventies en doelgroepen een passende oplossing.
Dit blijkt uit onderzoek van het RIVM, dat in opdracht van het ministerie van VWS is uitgevoerd. Voor dit onderzoek is
onder andere gekeken naar preventie interventies, zoals de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) en valpreventie
voor ouderen.

1. Inleiding
Aanbod preventie ten tijde van de coronapandemie
De maatregelen om de uitbraak van het coronavirus
SARS-CoV-2 in te dammen en personeelsuitval door ziekte
hebben ervoor gezorgd dat er in veel sectoren nagedacht
moest worden over een alternatieve aanpak. De coronapandemie heeft zo ook invloed gehad op het aanbod en de
uitvoering van preventie interventies, alsmede op de
achterliggende integrale samenwerking.
Nog weinig aandacht voor impact coronapandemie op
preventie interventies in de literatuur
In de wetenschappelijke literatuur is nog relatief weinig
bekend over de impact van de coronapandemie op preventie interventies. Een eerste verkenning van de literatuur
leverde weinig resultaten op. De bestaande wetenschappelijke literatuur was met name georiënteerd op de geleverde
zorg tijden de coronapandemie, bijvoorbeeld op het thema

uitgestelde zorg of specifieke aandoeningen. Wel kwam in
de bestaande literatuur het belang van een gezonde leefstijl
tijdens de coronapandemie naar voren.
Inventarisatie invloed coronapandemie op preventie en
integrale samenwerking
In opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid Welzijn
en Sport (VWS) is het RIVM in juni 2021 gestart met het in
kaart brengen van de impact van de coronapandemie op
preventie interventies en integrale netwerkinitiatieven in
Nederland. Preventie interventies zijn activiteiten die tot
doel hebben de gezondheid van individuen of groepen te
beschermen, te bevorderen of de randvoorwaarden
hiervoor te scheppen (1). Bij een aantal programma’s wordt
door VWS specifiek ingezet op de implementatie van
preventie interventies, bijvoorbeeld binnen Preventie in het
Zorgstelsel, Juiste Zorg op de Juiste Plek (JZOJP) of

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 2

Kansrijke Start. Zij stimuleren veldpartijen rondom deze
interventies om integraal samen te werken, bijvoorbeeld in
de vorm van een netwerkinitiatief.
Het doel van dit project is om te onderzoeken wat de
impact van de coronapandemie is op de uitvoering van
preventie interventies en de samenwerking bij integrale
netwerkinitiatieven. Hoe is er door partijen binnen de
preventie sector gereageerd op de coronapandemie en in
hoeverre konden de interventies aangepast worden naar de
omstandigheden? Welke bevorderende en belemmerende
factoren spelen hierbij een rol en welke lessen kunnen
hieruit worden getrokken?
Ter afbakening is gekozen voor preventie interventies en
netwerkinitiatieven rondom preventie voor risicogroepen,
met name op interventies die vallen binnen de interventiegerichte aanpak van het programma Preventie in het
Zorgstelsel van het ministerie van VWS (2). Deze interventies en initiatieven vereisen vaak domeinoverstijgende
samenwerking, waardoor de verwachte invloed van de
coronapandemie groter is. Om de impact in kaart te

brengen is literatuur geraadpleegd, zowel wetenschappelijke literatuur als nieuwsberichten. Daarnaast is gesproken
met projectcoördinatoren of onderzoeksleiders van
evaluaties en monitors van programma’s met preventie
interventies of van netwerkinitiatieven. Verder zijn verdiepende interviews gehouden met interventie aanbieders
en eigenaren van zes gecombineerde leefstijlinterventie
(GLI) of valpreventie initiatieven met een focus op digitalisering. De resultaten vanuit deze verschillende databronnen worden thematisch gepresenteerd in het volgende
hoofdstuk. Een volledige beschrijving van de methode is
opgenomen in de bijlage.
In maart 2022 is het ministerie van VWS met een kennisupdate geïnformeerd over de resultaten tot dan toe. In
deze factsheet zijn deze resultaten geactualiseerd en
aangevuld met de laatste wetenschappelijke literatuur, de
ervaringen over samenwerken in netwerkinitiatieven ten
tijde van de coronapandemie en de verdiepende focus op
digitalisering bij de GLI en valpreventie interventies.

2. Resultaten
De resultaten over de invloed van de coronapandemie op
de uitvoering van preventie interventies en de samenwerking bij integrale netwerkinitiatieven worden beschreven
aan de hand van thema’s. Elke paragraaf behandeld een
specifiek thema. Deze thema’s komen voort uit een
bundeling van de verschillende methoden, zoals beschreven in de bijlage. Per thema worden de algemene bevindingen beschreven, aangevuld met de ervaringen vanuit de
interviews en eventuele lessen bij specifieke interventies of
initiatieven. De thema’s zijn: Toegenomen belang preventie
(2.1), Impact op het aanbod en de uitvoering van preventie
interventies (2.2), Impact op de integrale samenwerking
(2.3), Aanpassingen en versnelling digitalisering (2.4), en
Aandachtspunten digitale ontwikkelingen en mogelijkheden voor de toekomst (2.5).

2.1

Toegenomen belang preventie

Volgens onderzoek is een positief effect van de coronapandemie dat het belang van een gezonde leefstijl wordt
benadrukt. Dit komt doordat mensen met een chronische
ziekte en ongezonde leefstijl een hoger risico lopen om
ernstig ziek te worden van een coronavirus infectie en meer
kans hebben om te overlijden (3). Een gezonde leefstijl
zorgt daarentegen voor een versterkt immuunsysteem (3).
Meerdere partijen, waaronder leden van de Tweede Kamer,

artsen en wetenschappers, vragen daarom meer aandacht
voor preventie interventies en versteviging van samenwerking tussen alle betrokken partijen om gezondheid te
bevorderen (4, 5). Zo is een website1 ingericht met aanbevelingen voor een betere leefstijl, een initiatief van
Vereniging Arts en Leefstijl in samenwerking met
Partnerschap Obesitas Nederland (PON) en
Lifestyle4Health. Verder staan in de rapportages nummer
10, 13 en 14 van de Inventarisatie Nederlandse COVID-19
onderzoeken, gemaakt door het RIVM in samenwerking
met ZonMw, de effecten van de coronapandemie op
leefstijl beschreven (6, 7, 8). Uit een inventarisatie onder
ingediende projecten binnen het ZonMw-programma
‘Onderzoek naar corona en COVID-19’ bleek verder dat deze
projecten met name zorggericht zijn en niet gerelateerd aan
leefstijlpreventie. Hierbij wordt leefstijlpreventie wel
gerelateerd aan de ernst van een COVID-19 infectie.
Volgens de geïnterviewden is er ook meer bewustwording
onder de algehele bevolking van het belang van een
gezonde leefstijl. Daarnaast lijken onderwerpen als mentale
gezondheid en overgewicht bespreekbaarder in de samenleving. Vooral het eerste jaar van de coronapandemie bleek
er een sterk gevoel van urgentie te zijn voor preventie,
omdat mensen met een ongezonde leefstijl een hoger risico
1 www.leefstijlencorona.nl

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 3

hadden om een ernstiger ziekte verloop te hebben. Daarbij
werd preventie een duidelijker maatschappelijk probleem.
Dit is volgens geïnterviewden echter niet los te zien van de
toch al toenemende aandacht voor preventie, bijvoorbeeld
door het sluiten van het Nationaal Preventieakkoord (NPA).
Hierdoor stond preventie al hoger op de agenda bij verschillende partijen als beleidsmakers, zorgverzekeraar en
gemeente. Deze lijn is doorgetrokken tijdens de coronapandemie. Echter, de geïnterviewden vragen zich af in
hoeverre de urgentie voor preventie blijft nu de coronapandemie meer op de achtergrond komt. Het is daarom
volgens hen van belang dat iemand de rol op zich neemt
om het versterkte belang van preventie om te zetten naar
concrete acties in het beleid.
“COVID als crisis heeft één preventie heel erg op de kaart
gezet, het is belangrijk om gezond te bewegen en goed,
gezond te leven, want daardoor ben je minder vatbaar.”
(Interview netwerkinitiatief gericht op preventie)

“Maar ik merk ook: op het moment dat die urgentie weg is,
dat we ook heel snel weer in het oude vertrouwde belanden.
Terwijl wij nu wel heel veel aangrijpingspunten hebben, en
mogelijkheid hebben, om het te bestendigen, denk ik.”
(Interview zorgverzekeraar)
Toegenomen aandacht psychosociale problematiek
Bij de programma’s Kansrijke Start en Integrale
Ouderenzorg, alsook bij de interventie Welzijn op Recept
(WoR), is door de coronapandemie meer aandacht gekomen voor psychosociale problematiek in hun doelgroep.
• Bij WoR is een infographic gemaakt om gemeenten te
stimuleren juist tijdens de coronapandemie extra in te
zetten op welzijn van inwoners en hiervoor WoR te
gebruiken. Samenwerken met verschillende partijen
wordt daarbij gezien als essentieel en daarvoor kan
hybride werken (fysiek en digitaal) worden ingezet (9).
• Bij Kansrijke Start zijn zorgen over het bereiken van
gezinnen en het signaleren van problemen, bijvoorbeeld
omdat prenatale huisbezoeken online gedaan moesten
worden. Het urgentiegevoel bij de zorgprofessionals
was ten tijde van de coronapandemie hoger vanuit de
gedachte dat er een mogelijke toename van problemen
in gezinnen in een kwetsbare situatie kan zijn door de
coronapandemie (10).
• Binnen verschillende projecten van Integrale
Ouderenzorg zijn er belcirkels opgezet voor ouderen (11).

2.2	Impact op het aanbod en de uitvoering van
preventie interventies
Vertraging bij het uitrollen en uitvoeren van interventies
en verminderd aanbod
Een algemeen geluid uit de literatuur en de interviews is dat
er door de coronamaatregelen een verminderd welzijnsaanbod was in 2020 en 2021. De coronapandemie heeft
voor vertraging gezorgd bij het uitrollen en uitvoeren van
interventies, omdat fysieke activiteiten niet door konden
gaan vanwege de maatregelen. Ook fysieke bijeenkomsten
voor preventie interventies, zoals bijeenkomsten tussen
samenwerkingspartners, hebben hinder ondervonden.
Plannen liepen hierdoor vertraging op of kwamen stil te
liggen. In sommige gevallen kwamen preventie interventies
en activiteiten volledig stil te liggen en zijn ze uitgesteld tot
de geldende maatregelen werden versoepeld. Dit was
bijvoorbeeld het geval bij activiteiten binnen het NPA,
waarbij de horeca en scholen nauw betrokken zijn (zoals de
Gezonde Schoolkantine en het stimuleren van de Schijf van
Vijf). Bij een aantal netwerkinitiatieven dat gevolgd werd
binnen het project Evaluatie Preventie in het Zorgstelsel
konden ook geen startbijeenkomsten georganiseerd
worden. Daardoor heeft er minder promotie van deze
netwerkinitiatievenen de bijbehorende initiatieven bij
inwoners plaats kunnen vinden.
Bij meerdere projecten komen soortgelijke bevindingen
naar boven:
• Bij het NPA heeft in 2021 18% van de afspraken hinder
ondervonden (afspraken overgewicht 16%, alcohol 27%
en roken 13%) (12). In 2020 was dit percentage 25% (13).
In zowel 2020 als 2021 was er minder voortgang en
waren sommige doelstellingen (nog) niet behaald.
Partijen zijn gehinderd doordat fysieke evenementen
niet mogelijk waren, cursussen in kleiner groepsverband
moesten plaatsvinden en digitaal contact slechts
beperkte mogelijkheden gaf (13).
• Bij valpreventie van VeiligheidNL gingen veel sport- en
beweegactiviteiten en valpreventie trainingen niet of in
beperkte vorm door (14).
• Keer Diabetes2 Om kon vanaf het begin van de lockdown tot juni 2020 alleen doorgaan in digitale vorm via
Zoom (15).
• Het aantal GLI-deelnemers is ondanks de coronapandemie gestegen, met name door verdubbeling van
het aantal zorgverleners dat de interventie aanbiedt
(16).
• Bij JZOJP konden bepaalde projecten niet doorgaan,
omdat er geen patiënten waren, er andere prioriteiten
waren, of er simpelweg geen tijd of middelen beschikbaar waren (17).

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 4

Minder aanbod en ondersteuning vanwege andere
prioriteiten zorgprofessionals
Initiatieven stagneerden ook doordat er samenwerkingspartijen waren die door de coronapandemie andere
prioriteiten hadden of te maken hadden met personeelstekorten. Hierbij kan gedacht worden aan huisartsen en
personeel in ziekenhuizen of verpleeghuizen. Dit zorgde er
onder andere voor dat mensen meer zelfredzaam moesten
zijn en bijvoorbeeld zelf aan de slag moesten gaan met hun
leefstijl. Een geïnterviewde benoemde dat dit voor sommige groepen minder makkelijk is en gezondheidsverschillen hierdoor kunnen vergroten.
“Enerzijds wil je vol inzetten op die bestrijding van COVID en
anderzijds heb je gezien dat preventie en leefstijl heel
belangrijk is, dus daar wil je eigenlijk ook op inzetten, maar ja,
je kan mensen ook maar één keer inzetten”
(Interview netwerkinitiatief gericht op preventie)
Uit de RIVM monitors van de programma’s Kansrijke Start,
NPA, JZOJP en Kind naar Gezonder Gewicht (KNGG) bleek
dat personeel die normaal gesproken aan de interventie
werkt, werd ingezet op werkzaamheden gerelateerd aan de
coronapandemie (10, 13, 17, 18). Hierdoor was er minder
menskracht voor toeleiding naar en de uitvoering van de
interventie.
• Bij Kansrijke Start konden GGD’en en gemeenten
hierdoor minder bijdragen. Dit heeft voor vertraging
gezorgd bij de implementatie van het actieprogramma
en de vertaalslag naar de lokale coalities (10). 73% van
de gemeenten geeft aan dat de coronapandemie
invloed had op de activiteiten en de voortgang van
Kansrijke Start in hun lokale coalitie.
• Bij het NPA was er minder voortgang, mede doordat
prioriteiten van zorgprofessionals regelmatig lagen bij
(crisis)werkzaamheden gerelateerd aan de coronapandemie in plaats van bij werk aan leefstijlpreventie (13).
• Bij JZOJP lag de nadruk op het medische perspectief en
was er minder ruimte om de behoeften van inwoners
vanuit een breder perspectief op gezondheid in de
besluitvorming mee te nemen (17).
• Bij KNGG zorgde de coronapandemie voor vertraging in
de implementatie, onder andere door minder mogelijkheden voor onderling contact en overleg tussen
professionals en organisaties. Daarbij werden in enkele
gemeenten de projectleiders en/of centrale zorgverleners tijdelijk ingezet voor de coronapandemie
aanpak (18).

2.3

Impact op de integrale samenwerking

Bestaande integrale samenwerking veelal doorgezet
De invloed van de coronapandemie op samenwerking is
wisselend. Soms bleek samenwerking makkelijker en soms
bleek dit lastiger te organiseren. Zo gaven onderzoeksleiders en projectcoördinatoren van verschillende onderzoeken aan dat zij zagen dat de samenwerking binnen een
initiatief stagneerde door het ontbreken van fysieke
bijeenkomsten. Zo zijn bijvoorbeeld binnen KNGG netwerkbijeenkomsten niet doorgegaan, ook niet digitaal, waardoor men elkaar simpelweg niet sprak (18). Op stuurgroep
niveau was de invloed van de coronapandemie minder
merkbaar. Hier kon er relatief gemakkelijk overgestapt
worden op een digitale oplossing, zoals online vergaderen.
Afspraken konden hierdoor doorgaan en samenwerkagenda’s konden worden opgesteld. Een belangrijk aspect
voor een succesvolle digitale voortzetting van samenwerking is dat men elkaar al kent. Waar de samenwerking al
bestond wist men elkaar snel te vinden ten tijde van de
pandemie. Bij nieuwe of startende initiatieven, werd
aangegeven dat het elkaar leren kennen langzamer verliep.
Ditzelfde gold voor het uitbreiden van het
samenwerkingsverband.
Voor meerdere geïnterviewden bleek verder dat digitaal
samenwerken een kwestie van gewenning was. Het was
eerst even schakelen, waarna het uiteindelijk juist makkelijker werd om elkaar snel te vinden en elkaar online tegen te
komen. Al geven geïnterviewden aan dat deze omschakeling wel voor wat vertraging in de samenwerking heeft
gezorgd. Verder gaven geïnterviewden aan dat bij een
bepaald soort overleggen, zoals inspiratiesessies of
startbijeenkomsten, het fijn is als je elkaar fysiek kan
ontmoeten, elkaar in de ogen kan kijken en elkaar bij het
koffieapparaat kan spreken. Ook bleek het lastiger om
digitaal in contact te komen met inwoners om samen te
werken en perspectieven op te halen.
“De focus heeft natuurlijk ook wel echt op corona gelegen, in
alle gremia, in alle zorgsectoren, maar dat neemt niet weg dat
die ontwikkeling met regiomanagers, met de samenwerkingsafspraken met de gemeenten, dat dat gewoon doorgang heeft
gehad.”
(Interview zorgverzekeraar)

“En dat is ook steeds beter vanuit netwerkketenperspectief
gekeken. Het ene heeft effect op het ander, en hoe kunnen we
elkaar daarin helpen in plaats van dat we elkaar dwarszitten?
Dus daar heeft de COVID-crisis in geholpen, om het belang
van integrale samenwerking ook te verduidelijken.”
(Interview zorgverzekeraar)

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 5

‘’En wij maken normaal in een lunchbijeenkomst, als we
mensen bij elkaar brengen in een zaaltje, altijd een deel van
het programma vrij voor informele gesprekken. We doen een
stukje inhoudelijke kennis en kunde delen, en daarna is er
altijd ruimte in het programma om elkaar te leren kennen,
netwerken en ervaring uit te delen. Ja, dat doe je niet via
beeldbellen. Dat probeer je wel, maar lukt niet. Dat is meer
alleen zenden en luisteren, maar niet verbinden”
(Interview netwerkinitiatief gericht op preventie)
Impact van de coronapandemie op samenwerking
• Bij 2Diabeat ervaarde het programmateam dat het
digitaal communiceren met actoren en aanjagers in de
wijk lastiger is als men elkaar niet kende. Hoewel de
digitale sessies het makkelijker maakten om op grote
afstand aanwezig te zijn en om in de avond af te
spreken, helpen fysieke gesprekken beter om elkaar te
leren kennen en meer persoonlijke verhalen te delen.
Verder werd er hinder ondervonden bij het benaderen
van inwoners in de wijk. Hierdoor is hun perspectief
alleen via de lokale aanjager en lokale actoren in de wijk
opgehaald.

•

•

Binnen het programma Kansrijke Start zijn bijeenkomsten uiteindelijk ook online gehouden. Volgens betrokkenen was dit belemmerend voor het relatiebeheer, om
elkaar beter te leren kennen, het praktisch realiseren
van zaken en het vasthouden van energie (10).
Bij Evaluatie Preventie in het Zorgstelsel en JZOJP was er
deels een versnelde en deels een belemmerde samenwerking door de coronapandemie. Bestaande samenwerkingen konden beter inspelen op de coronapandemie (1, 17). Voor kleinere zorgpartijen (ZZP’ers en
paramedici) die buiten de coronapandemie keten vielen
was dit moeilijker (17).

2.4	Aanpassingen en versnelling digitalisering
Digitaal aanbieden van preventie interventies veel
gekozen oplossing
Het ontbreken van fysieke bijeenkomsten heeft ervoor
gezorgd dat eigenaren en aanbieders van interventies op
zoek zijn gegaan naar een alternatieve aanpak om de
preventie interventie te blijven aanbieden. De voornaamste
aanpassing is digitalisering geweest. Soms kon de gehele

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 6

interventie gedigitaliseerd worden, soms enkel onderdelen.
Een ander alternatief was een interventie aanbieden op
1,5 meter afstand met een beperkte groepsgrootte. Dit was
niet in alle periodes van de coronapandemie mogelijk
vanwege de geldende coronamaatregelen om besmetting
van deelnemers en trainers te voorkomen. Ook werden
adviezen, buiten de interventie om, gedeeld op een website
of via e-mail. In sommige gevallen leidde het overschakelen
naar een (gedeeltelijk) online aanbod tot meer efficiëntie en
een groter bereik, omdat er geen fysieke afstand overbrugd
hoefde te worden en het makkelijker was om in de avond af
te spreken. Dat gold voor zowel professionals als deelnemers. Aan de andere kant zorgden digitale sessies er ook
voor dat niet alle doelgroepen meer toegang hadden tot de
interventie en bleek het niet passend binnen alle interventies. Hierbij kan gedacht worden aan ouderen, deelnemers
die nieuw zijn bij een interventie of mensen die minder
vaardig zijn in het gebruik van digitale middelen. Daarbij
ontbreekt bij digitaal aanbod de fysieke nabijheid van de
trainer of coach om bijvoorbeeld met de deelnemer een
oefening te kunnen doen. Ook werd de sociale interactie
tussen deelnemers en trainers digitaal gemist, waardoor
het bijvoorbeeld ook moelijker was om iemand emotioneel
te steunen. De les die interventies hieruit hebben getrokken, is dat de ontwikkelingen gebaseerd moeten zijn op de
behoeften en mogelijkheden van de doelgroep. Daarbij is
het mogelijk dat niet één maar meerdere aangepaste
vormen en activiteiten (digitaal) georganiseerd moeten
worden voor een passende interventies.

•

•
•

•
•
•

“Maar de kunst zit hem om de waardevolle vernieuwingen
vast te houden en niet alles weer weg te gooien”
(Interview netwerkinitiatief gericht op preventie)
In de wetenschappelijke artikelen kwam naar voren dat
tijdens de coronapandemie om verschillende redenen
digitale middelen zijn ingezet. Bijvoorbeeld om therapiesessies voort te zetten of om mensen die met gezondheidsvragen zitten te kunnen blijven bereiken. In een aantal
gevallen zijn E-Health ontwikkelingen voor specifieke
doelgroepen en aandoeningen verder ontwikkeld en
onderzocht, zoals het gebruik van fitbit (activiteiten tracker)
bij mensen met diabetes type 2. Een ander onderwerp is het
ontwikkelen van smartphone applicaties waar lessen en
adviezen werden gedeeld over leefstijl en mentale gezondheid tijdens de coronapandemie, bijvoorbeeld om in
beweging te blijven. Het inzetten van digitale middelen
bestond voornamelijk uit beeldbellen, Whatsapp berichten
en het opzetten van een e-learning.
•

Bij WoR werd in een interview aangegeven dat per regio
verschillend is omgegaan met wat wel mogelijk is,
bijvoorbeeld door gebruik te maken van beeldbellen of

•

•
•

wandelingen buiten organiseren. Het is niet bekend
hoeveel hier gebruik van is gemaakt.
In een gesprek met Goldensports is aangegeven dat het
belangrijk is om verschillende alternatieven aan te
bieden, zowel voor de vrijwilligers als de ouderen. Niet
alle alternatieven passen namelijk bij iedereen.
Voorbeelden van alternatieven zijn: belcirkels, online
trainingen (met het aanbieden van digitale ondersteuning via een videobel applicatie), trainingen op 1,5
meter, een ‘health challenge’, een Podcast en wandelgroepjes met deelnemers die elkaar al kennen.
Voor Valpreventie werden adviezen gedeeld op een
online platform bestaande uit; animaties, posters,
quizzen en tips als Nederland in Beweging op NPO1 (14).
Thuis Onbezorgd Mobiel (TOM) heeft een 1,5 meter pilot
geïmplementeerd en geëvalueerd voor valpreventie,
genaamd TOM&Co. Deze variant werd minder gewaardeerd dan de normale variant door deelnemers die aan
beide vormen hebben deelgenomen, met name door het
ontbreken van sociale interactie, een kleinere groepsgrootte, en gebrek aan informele contacten. Dit werkt
negatief door op de motivatie. Zogenaamde ‘digimaatjes’ vormden hiervoor niet een oplossing. Wel werd
het positief gevonden dat er via TOM&Co aandacht was
voor de deelnemers in tijden van de coronapandemie (19).
Bij Kansrijke Start zijn voor consulten naar online en
telefonische mogelijkheden gezocht (10).
De partijen van het NPA hebben waar mogelijk ingezet
op digitale varianten, zoals online congressen en
webinars (13).
Uit het gesprek met Goldensports bleek dat digitalisering daar na veel uitstellen geïmplementeerd is om
online betalen en reserveren mogelijk te maken en ook
om Zoom sessies te kunnen aanbieden. Ook staat er een
uitgebreid aanbod van trainingsfilmpjes op de website
om thuis te beoefenen.
Bij Keer Diabetes2 Om kunnen deelnemers momenteel
kiezen of ze zich inschrijven voor een online of fysieke
interventie. De inhoud en het resultaat van deze
interventies zijn hetzelfde. Het digitale programma is
beoordeeld met een 8,9 door deelnemers. Ook is de
eigen bijdrage voor het digitale programma 50 euro in
plaats van 195 euro. Het voordeel van digitale bijeenkomsten is ook dat aanwezigheid laagdrempeliger is
voor deelnemers (20).
De GLI werd tijdens de coronapandemie ook digitaal
aangeboden (en vergoed) (16).
Er is een digitale vragenlijst uitgezet over online bijeenkomsten bij de GLI Amsterdam. De uitkomsten zijn
wisselend: sommige deelnemers en coaches hebben de
online bijeenkomsten als negatief ervaren, anderen juist
als prettig en effectief. Deelnemers die zijn gestart met
de online variant zijn met name positief (21).

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 7

De coronapandemie versnelt digitale ontwikkeling
De coronapandemie heeft volgens de geïnterviewden
gezorgd voor een blijvende versnelling in digitale mogelijkheden en vaardigheden. Uit de ervaringen van de geïnterviewden is een verschil op te merken tussen de beginfase
van de coronapandemie en een jaar later. In de eerste fase
werden projecten stilgelegd en uitgesteld. Vervolgens werd
er een modus gevonden om de situatie te hanteren. Na enig
wennen zorgden digitale oplossingen voor minder reistijd
en een verhoogde efficiëntie. Bij een aantal interventies
was er al een wens om iets met digitalisering te doen, alleen
was het er tot de coronapandemie nog niet van gekomen.
De coronapandemie heeft volgens geïnterviewden de ogen
geopend en voor een versnelling in de ontwikkeling
gezorgd. Wat eerst niet mogelijk leek, bleek uiteindelijk wel
te realiseren. Dit is in lijn met de bevindingen rondom
e-health tijdens de coronapandemie (22). Ook op dit vlak
zijn zowel zorgverleners als patiënten meer toepassingen
gaan gebruiken, zoals beeldbellen, en hier positiever over
gaan denken.
• Bij JZOJP vond versnelling van zorg op afstand (digitale
zorg) plaats door de urgentie om de zorg toegankelijk te
houden. Verder waren beleidsmakers en zorgverzekeraars flexibeler in bekostiging. Voor het behoud van
inzet van digitale middelen is meer inzicht nodig in de
kwaliteit van de middelen en wanneer het passend is in
het bekostigingsmodel (17).
• 2Diabeat heeft een toolbox beschikbaar gesteld via een
digitaal platform met hulpmiddelen die ingezet kunnen
worden voor leefstijlondersteuning, zoals leefstijlinterventies, apps, gesprekskaarten en (diabetes) risicotesten (23).
(…), door de hele crisis, is technische innovatie wat je voorheen
niet voor mogelijk hield bij zorgprofessionals, gewoon erdoor
gedrukt en gelukt.”
(Interview netwerkinitiatief gericht op preventie )
Aanpassingen GLI en valpreventie interventies door de
coronapandemie
Om extra inzicht te krijgen op de impact van de coronapandemie op GLI en valpreventie zijn voor dit project extra
interviews gehouden met eigenaars en coaches van
verschillende GLI- en valpreventieprogramma’s. Bij deze
interviews is vooral ingegaan op de digitalisering tijdens de
coronapandemie.
Bij valpreventie interventies konden groepsbijeenkomsten
lang niet doorgaan vanwege de coronamaatregelen volgens
geïnterviewden. Het oefenen met vallen en opstaan is niet
veilig om zonder fysieke begeleiding zelf thuis te doen, dus
hiervoor was geen alternatief. Wel werden deelnemers
gestimuleerd om te blijven bewegen door beweegfilmpjes
op internet, trainingen buiten (op het balkon) te organise-

ren en wandelgroepjes op te richten. Om het bewegen te
stimuleren werd in een regio vanuit valpreventie ‘Stoelfit’
geïntroduceerd. Dit is een wekelijkse bijeenkomst waarin
ouderen een kwartier lang oefeningen doen op hun stoel
thuis. Dit kunnen deelnemers met een tablet of computer
bijwonen via een digitale meeting. Ook zijn er binnen een
valpreventie interventie filmpjes gemaakt over de theorie.
Hier komen verschillende onderwerpen aan bod met
instructies van gastsprekers. Deze filmpjes kunnen thuis
worden bekeken en worden tegenwoordig ook gebruikt om
tijdens fysieke lessen te laten zien. Voor de organisatie
werkt dit efficiënt, omdat hierdoor minder geregeld hoeft
te worden om gastsprekers uit te nodigen. Voor deelnemers
is de inhoud van de cursus hetzelfde en leren zij dus over
dezelfde thema’s, al is hierdoor wel minder sociale interactie mogelijk met de gastsprekers. Bij een andere valpreventie interventie is de opzet van de cursus individueel en
gebeurt dit één op één in de thuissituatie. Met inachtneming van de 1,5 meter maatregel en beschermingsmiddelen heeft deze interventie doorgang kunnen vinden. Al
waren zowel veel ouderen als mantelzorgers bezorgd over
het besmettingsgevaar, waardoor er toch een stuk minder
deelnemers meededen.
Bij de GLI zijn de programma’s op verschillende manieren
omgegaan met de beperkingen van de coronapandemie,
variërend van helemaal stilleggen tot een hybride vorm tot
een volledig onlineprogramma. Eén GLI-programma is
volledig stilgelegd vanuit de gedachte dat de aanpassingen
op de interventie te ver afstaan van het doel en de doelgroep van de interventie. Bij de programma’s die wel
doorgingen bestond het digitale aanbod bijvoorbeeld uit
trainingsvideo’s, een digitale bijeenkomst of een Whatsapp
groep waarin filmpjes en zogenaamde ‘beweegchallenges’
gedeeld werden. Daarnaast maakten coaches meer gebruik
van de mail en belden ze vaker met deelnemers. Ook
werden deelnemers soms verwezen naar gezondheidsapps.
Bij één GLI-programma is een training aan licentiehouders
aangeboden om pakkend online workshops te geven. Tot
slot zijn bij alle GLI-programma’s de trainingen voor
professionals om een licentie te krijgen voor de interventie
omgezet naar een digitale variant. In sommige gevallen was
dit al deels het plan voor de coronapandemie, maar heeft
het wel een extra zetje gegeven.
Effectiviteit en bereik van aanpassingen
Bij zowel valpreventie interventies als GLI-programma’s is
er vanuit de eigenaar weinig zicht op de gedane aanpassingen van de aanbieders en trainers. Hierdoor was het zowel
bij de GLI als bij valpreventie meestal niet duidelijk hoeveel
uitvoerders (deels) online werkten en hoeveel het programma tijdelijk hadden stopgezet. In hoeverre de aanpassingen
tot een verschil in effect heeft geleid is dan ook onbekend.
Bij een GLI-programma loopt hier momenteel een onderzoek naar. Ook bij andere aanbieders probeert men dit nog

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 8

te achterhalen. Geïnterviewden spreken de wens uit om een
monitor en evaluatie systeem op te zetten waarin zij
contact behouden met alle getrainde trainers en coaches.
Nu is dit vanuit de Algemene Verordening
Gegevensbescherming (AVG) niet mogelijk.

•

•
In één wetenschappelijke publicatie werd de effectiviteit
van een digitale diabetesinterventie tijdens de coronapandemie vergeleken met een fysiek programma van voor de
pandemie (24). In totaal hadden 22 deelnemers de fysieke
interventies al afgerond en deden 16 deelnemers mee aan
de digitale interventie. Uit de resultaten bleek dat beide
interventies even effectief zijn op basis van gewichtsverlies,
HbA1c (waarde van glucose gebonden aan hemoglobine
eiwit in rode bloedcellen), bloeddruk, lipiden profiel en
daling in het gebruik van anti-hyperglycaemie medicijnen.
De kosten van de digitale interventie waren lager dan die
fysieke variant. De onderzoekers zien met de digitale versie
een kans om een grotere groep te kunnen bereiken,
doordat mensen niet eerst op locatie hoeven te komen.

2.5	Aandachtspunten digitale ontwikkelingen en
mogelijkheden voor de toekomst
De mogelijkheden en onmogelijkheden van digitale
aanpassingen
De gesprekken met interventiehouders en interviews met
betrokkenen bij de GLI en valpreventie interventies geven
een beeld hoe aanpassingen tot stand zijn gekomen. Zo
blijkt dat er een overgangsfase nodig is om fysieke interventies naar een digitale interventie om te zetten. Het kost
medewerkers tijd en inspanning om de interventie aan te
passen. Verder is er bij deelnemers lagere motivatie om
deel te nemen aan een digitale versie, bijvoorbeeld door
een gemis van sociale interactie. Daarbij kan de toegankelijkheid van een interventie in het geding komen, omdat het
niet voor alle deelnemers even gemakkelijk is om zich aan
een digitale omgeving te conformeren. Verder wordt
benadrukt dat een digitale interventie ook een meerwaarde
moet hebben en niet alleen als ‘opvulling’ moet fungeren
om maar iets aan te bieden. De interventie moet zijn doel
kunnen bereiken en daarmee zijn effectiviteit behouden. Als
voordeel van digitale aanpassingen wordt genoemd dat
interventies nu een groter bereik hebben en meer deelnemers en trainers kunnen worden betrokken. Verder ontwikkelt het digitale vaardigheden en creativiteit bij zowel
deelnemers als professionals. Dit heeft voor vele de ogen
geopend voor de verschillende digitale mogelijkheden.
Daarbij zou digitalisering kostenverlagend kunnen werken.
Bijvoorbeeld omdat mensen op afstand kunnen deelnemen
en er geen locaties afgehuurd hoeven te worden. Echter zijn
hier nog geen concrete cijfers over beschikbaar.

•

Voor WoR zijn criteria opgesteld voor online betekenisvol ontmoeten: 1) het leggen van sociale contacten
mogelijk maken, 2) het faciliteren van verdieping van
deze contacten, 3) de inzet van gespreksstarters en 4) de
activiteit moet terugkerend zijn (25).
Bij KNGG is de zorgverlener beperkt in het leveren van
benodigde oplossingen via digitale ondersteuning. Ook
bleek de motivatie van kinderen en gezinnen soms
verlaagd vanwege de sluiting van sportfaciliteiten en
andere zorgen die zij hadden (18). Daarnaast wordt de
non-verbale communicatie die tijdens fysieke gesprekken
aanwezig is online gemist. Dit kan de beoordeling van de
zorgvraag door de zorgverleners in de weg zitten (18).
Het TOM team van VeiligheidNL geeft aan dat het
opzetten van een 1,5 meter variant ingewikkeld en
tijdsintensief was. Daarbij is het belangrijk dat de
werkzame elementen die de effectiviteit van de interventie waarborgen behouden blijven. Alleen dan zal het
implementeren van een 1,5 meter variant bijdragen aan
het doel van de interventie, namelijk het verlagen van
het aantal valongelukken (19).

Verschillende factoren bepalen of een interventie wordt
aangepast
Vanuit de geïnterviewden van de valpreventie interventies
en de GLI worden verschillende factoren aangedragen die
van invloed zijn geweest om de interventie al dan niet aan
te passen. Het gaat hierbij met name om de groepsbijeenkomsten, want de één op één gesprekken konden vaak wel
digitaal, telefonisch of fysiek doorgaan.
•

Doel en (doel)groep van de interventie of bijeenkomst
Het is duidelijk dat ten tijde van de coronapandemie
geen groepsbijeenkomsten konden worden georganiseerd voor valpreventie. Wel gaven verschillende
geïnterviewde trainers aan dat de overstap naar een
digitale variant beter lukte als een groep al een aantal
fysieke bijeenkomsten achter de rug had. Het verschilt
ook of het doel van de bijeenkomst van fysieke aard
(bijvoorbeeld bewegen) of meer coachend was ingestoken. Bij een digitale bijeenkomst met als doel om een
fysieke activiteit te doen, was een valkuil dat deelnemers
vaak niet volledig in het beeldbel scherm te zien waren.
Bij coachende bijeenkomsten was de verminderde
diepgang van de gesprekken een valkuil. Bij de GLIprogramma’s kwam ook naar voren dat de coachende
gedeeltes over leefstijl en voeding makkelijker waren om
digitaal voor te zetten dan de beweegactiviteiten die
normaal gesproken in groepen werden gedaan.

•

Digitale vaardigheid
Het is lastig om deelnemers die weinig digitaal vaardig
zijn aan te laten haken bij een interventie die (deels)
online is. Ouderen of mensen met een lagere sociaaleconomische achtergrond hebben bijvoorbeeld meer

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 9

moeite om met nieuwe media om te gaan en voelen
ook minder de behoefte dit te leren. Vanuit de interventies zijn wel oplossingen aangedragen, bijvoorbeeld
door speciale tablets voor ouderen beschikbaar te
stellen, mensen te helpen met het installeren van de
programma’s of door handleidingen beschikbaar te
stellen. Verder is ook het omgaan met de meer technische aspecten van belang, zoals een haperende wi-fi,
niet dempen van geluid en het goed in beeld krijgen van
de oefeningen. Overigens speelt ook de digitale vaardigheid van de aanbieder een belangrijke rol bij de beslissing om wel of niet over te stappen op digitale bijeenkomsten.
•

Mogelijkheden binnen de fysieke omgeving
Voor het organiseren van een 1,5-meter-variant is wel
voldoende ruimte nodig. Het bleek voor aanbieders
vaak niet mogelijk om dit met een kostendekkende
groepsgrootte te organiseren. Sommige aanbieders
konden de sessies in een gymzaal organiseren, anderen
konden dit door de meerkosten of het gebrek aan een
dergelijke ruimte niet realiseren.

•

Sociale component van de interventie
Tijdens de interventies is het sociale contact voor
deelnemers een belangrijk onderdeel. Geïnterviewden
geven aan dat deelnemers het belangrijk vinden om
koffie met elkaar te kunnen drinken en bij te kletsen.
Ook kan het sociale contact steun geven, doordat
deelnemers merken dat ze niet de enige zijn die klachten hebben. Bij een digitale variant is dit sociale aspect
veel minder aanwezig, waardoor deelnemers afhaken of
uitvoerders de digitale variant niet aanbieden.

•

Ruimte om te mogen afwijken van de erkende interventie
Tijdens de coronapandemie was het toegestaan om een
erkende GLI digitaal in plaats van fysiek aan te bieden en
deze toch te declareren. Als deze ruimte niet was
geboden was de stap naar een digitale variant financieel
lastig geworden, want dan zou eerst het reguliere
erkenningstraject moeten worden doorlopen. Na de
coronapandemie gaan vooralsnog grote digitale wijzigingen binnen een interventie wel weer gepaard met het
doorlopen van een erkenningstraject. Meerdere geïnterviewden gaven aan dat dit hen tegenhoudt om extra
digitale onderdelen in de interventie toe te voegen.

•

Mogelijkheden binnen de financiële middelen en
arbeidskrachten
Binnen de valpreventie interventies moest er gezocht
worden naar financiële middelen om aanpassingen
mogelijk te maken. Bij één interventie kwam er budget
vanuit de gemeente vrij om filmpjes te maken. Bij een
andere interventie was er geen extra budget, waardoor
de cursus om trainers te trainen niet gedigitaliseerd kon

worden. De training is wel online opgezet, met dezelfde
inhoud als de fysieke training. Echter, is de wens om de
opzet dan ook te wijzigen naar een digitale omgeving,
bijvoorbeeld door een e-learning te maken en interactie
momenten toe te voegen. Bij een derde valpreventie
interventie was er minder ruimte om aanpassingen te
maken, omdat het personeel ingezet werd in de
coronazorg. Bij de GLI moesten aanbieders en trainers
zelf op zoek gaan naar middelen om de interventie aan
te passen. Dit zou in eigen tijd en met eigen middelen
tot stand moeten komen. Er is geen zicht bij wie dit wel
of niet gelukt is. Aangezien het doen van aanpassingen
tijdintensief is en extra kosten met zich meebrengt, zou
een extra subsidie volgens geïnterviewden van de GLI
en valpreventie noodzakelijk zijn om aanpassingen goed
door te voeren.
Toekomst interventie en ambities digitale
ontwikkelingen
De aanbieders willen de interventies in de toekomst graag
weer fysiek uitvoeren, om de sociale component te behouden, omdat deelnemers niet altijd digitaal vaardig zijn en
voor de veiligheid van de deelnemers. Daarnaast is de
effectiviteit van de fysieke interventie bewezen, terwijl dat
van een digitale variant nog niet bekend is. Ook zouden
aanbieders bij zo een aanpassing een nieuw erkenningstraject moeten doorlopen. Toch staan de aanbieders en
uitvoerders door de coronapandemie meer open voor het
toevoegen van digitale elementen, vooral als aanvullend
middel om de interventie nog meer te verbeteren. Zo stelt
een aanbieder voor om deelnemers van tevoren filmpjes te
laten kijken met theorie, waardoor tijdens de groepssessie
meer tijd is voor ervaringsgericht leren. Verder is een
valpreventie interventie bezig om een e-learning te maken
om zo ook een fittere doelgroep aan te spreken, die zich
nog niet klaar voelt om mee te doen aan een fysieke
training. Een andere geïnterviewde gaf aan dat er elders
gewerkt wordt aan een volledig digitale valpreventie cursus,
maar hiervoor moet nog veel worden uitgedacht om de
veiligheid en de kwaliteit (het goed uitvoeren van de
oefeningen) te waarborgen. Bij de GLI wordt er gewerkt aan
een aparte digitale GLI, buiten de vier bestaande GLIprogramma’s. Voor alle digitale aanpassingen geldt wel dat
men eerst graag wil weten of het ook effectief is.

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 10

3. Beschouwing
De coronapandemie heeft gezorgd voor een toegenomen
belang en bewustwording van preventie. Vooral het eerste
jaar van de coronapandemie bleek er een sterk gevoel van
urgentie te zijn voor preventie, omdat mensen met een
ongezonde leefstijl een hoger risico hadden op een ernstiger ziekteverloop. Geïnterviewden vragen zich echter af in
hoeverre de urgentie voor preventie blijft nu de coronapandemie meer op de achtergrond komt. Het is daarom
volgens hen van belang dat iemand de rol op zich neemt
om het versterkte belang van preventie om te zetten naar
concrete acties in het beleid.
Invloed op preventie interventies en integrale
samenwerking
De coronapandemie heeft invloed gehad op het aanbod en
de uitvoering van preventie interventies. Samenwerking
stagneerde in veel gevallen, zeker aan het begin van de
coronapandemie, en interventies zijn stilgelegd of er zijn
aanpassingen gemaakt. Door de coronamaatregelen was
het bijvoorbeeld niet mogelijk om fysieke bijeenkomsten te
organiseren en waren professionals niet of verminderd
beschikbaar door ziekte of andere prioriteiten. Hierdoor
liepen programma’s vertraging op. Aanbieders zijn op zoek
gegaan naar alternatieven, waarvan de voornaamste
aanpassing digitalisering is geweest.
Mogelijkheden en onmogelijkheden van de digitale
ontwikkelingen
De coronapandemie heeft voor een versnelling gezorgd van
digitale ontwikkelingen. Veelbelovende punten als efficiëntere samenwerking, het bereiken van een grotere doelgroep
en mogelijk minder kosten, maken dat de ogen zijn
geopend om ook na de coronapandemie in te zetten op
meer digitale ontwikkelingen. Echter is het niet voor alle
interventies en doelgroepen passend om aanpassingen te
maken. De digitale ontwikkelingen moeten gebaseerd
worden op de behoeften en mogelijkheden van de doelgroep. Zo werd de sociale interactie gemist in de digitale
omgeving en zijn niet alle deelnemers en trainers voldoen-

de digitaal vaardig. Daarbij moet de effectiviteit van de
interventie hetzelfde blijven. Om hier inzicht in te krijgen is
een monitoring en evaluatie nodig. Een kansrijke aanpassing bleek de digitalisering van trainingen voor trainers.
Verder bleek het mogelijk om, na wat gewenning, samenwerking tussen partijen voor te zetten. Elkaar kennen is
hiervoor wel belangrijk, dus zou voor een eerste ontmoeting fysiek bij elkaar komen bevorderend zijn. Dit geldt ook
voor startbijeenkomsten en inspiratiesessies.
Beperking onderzoek
Dit onderzoek is retrospectief uitgevoerd, dit betekent dat
de ervaringen achteraf zijn verzameld. Hierdoor is het voor
respondenten soms lastig om een volledig beeld te geven
van de ervaringen. Zeker voor de unieke periode die de
coronapandemie was, met verschillende fases van coronamaatregelen. Wel deelden de respondenten graag hun
gedachtes en ambities over de toekomst. Daarnaast is het
aanbod van preventie interventies breder dan in dit
onderzoek is gepresenteerd.
Conclusie
Dit onderzoek geeft weer wat de mogelijkheden en
onmogelijkheden zijn geweest bij het aanpassen van
preventie interventies. Veelbelovende punten zijn naar
voren gekomen, maar de werkelijke opbrengsten staan nog
ter discussie. Verder is het tijdsintensief om aanpassingen
te maken, zijn er extra financiële middelen nodig en moet
een nieuw erkenningstraject worden gestart voor een
digitale variant van de interventie. De ambitie van de
eigenaren en aanbieders van preventie interventies is om
de interventie na de coronapandemie in fysieke vorm voort
te zetten en daarmee de kwaliteit en effectiviteit te waarborgen. De digitale ontwikkeling zal vooral als aanvullend
middel worden ingezet om de interventies verder te
verbeteren. Daarbij zal er in aparte projecten gekeken
worden naar de mogelijkheden van volledig digitale
preventie interventies.

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 11

Referenties
1.

P. Kemper, L. Lemmens en A. de Bekker. Evaluatie
preventie in het zorgstelsel: Samenwerking gemeenten
en zorgverzekeraars ten aanzien van preventie in 2020.
Bilthoven: RIVM, 2021.
2. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Kamerbrief: Tussenevaluatie maatregelen preventie in
het zorgstelsel. Den Haag: Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2019. Kenmerk:
1544384-192352-Z
3. D. De Frel, D. Atsma, H. Pijl, J. Seidell, P. Leenen, W. Dik
en E. van Rossum. The Impact of Obesity and Lifestyle
on the Immune System and Susceptibility to Infections
Such as COVID-19. Front. Nutr. 7:597600., p. doi:
10.3389/fnut.20, 2020.
4. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Brief
regering: Voortgang Preventie in het Zorgstelsel.
Tweede kamer der Staten-Generaal, 32793-562. 2021
5. H. Molema en M. van Erk. Wetenschappelijke notitie
over de relaties tussen COVID-19, metabole ontregeling, weerstand en leefstijlinterventies.
Lifestyle4health. 2020.
6. M. Harbers, T. Hulshof en R. Schaink. Inventarisatie
Nederlandse COVID-19 Onderzoeken: Preventie en
Zorg & Brede Maatschappelijke vraagstukken.
Rapportage nr. 10: leefstijl en lichamelijke gezondheid.
Bilthoven: RIVM, 2021.
7. M. Harbers, E. Zanting, W. van der Borg en E. Smit.
Inventarisatie Nederlandse COVID-19 Onderzoeken:
Preventie en Zorg & Brede Maatschappelijke vraagstukken. Rapportage nr. 13: update leefstijl. Bilthoven:
RIVM, 2021.
8. E. Zantinge, M. Harbers, T. Hulshof, W. van der Borg en
C. Schrijvers. Mentaal Welbevinden en leefstijl tijdens
de coronacrisis. Bilthoven: RIVM, 2022.
9. Welzijn op Recept. Welzijn op recept in coronatijd
(Internet) Beschikbaar via: https://welzijnoprecept.nl/
welzijn-op-recept-in-coronatijd/. Geraadpleegd 25
januari 2022.
10. J. Molenaar, I. Boesveld, R. Hendrikx, E. de Vries, Z.
Scheefhals en J. Struijs. Monitor Kansrijke Start 2021.
Bilthoven: RIVM, 2022.
11. 11. L. Lemmens, M. Beijer en F. Baâdoudi. Netwerk
integrale ouderenzorg: Wat is de stand van zaken in
Nederland? Bilthoven: RIVM, 2021.
12. 12. J. Boer, T. Kuijpers, J. Edens, M. Eykelenboom, E.
Nawijn, N. Koopman, E. du Pon, S. Pees, M. Hendriksen
en A. van Giessen. Voortgangsrapportage Nationaal
Preventieakkoord 2021. Bilthoven: RIVM, 2022.
13. A. van Giessen, J. Boer, I. van Gestel, S. Pees, E. Douma,
T. Kuijpers, E. du Pon, E. Nawijn en N. Koopman.
Voortgangsrapportage Nationaal Preventieakkoord

2020. Bilthoven: RIVM, 2021.
14. Veiligheid.nl. Valpreventie actueel (Internet).
Beschikbaar via: https://www.veiligheid.nl/valpreventie/actueel/valpreventie-materialen-helpen-u-incoronatijd. Geraadpleegd op 25 januari 2022.
15. Keer Diabetes2Om. Veelgestelde vragen, Coronavirus
(Internet). Beschikbaar via: https://keerdiabetesom.nl/
veelgestelde-vragen/#coronavirus. Geraadpleegd op
25 januari 2022.
16. M. Oosterhoff, C. Deuning, T. Feenstra, W. Wendel-Vos
en A. Wit. Gecombineerde leefstijlinterventie 2021:
verdubbeling aantal deelnemers. Bilthoven: RIVM,
2021.
17. N. van Vooren, C. Bos, J. de Bruin, P. Klein, J. Struijs en
H. Drewes. Factsheet Lerende evaluatie Juiste Zorg op
de Juiste Plek: voortgang en agenda 2021. Bilthoven:
RIVM, 2021.
18. N. van Vooren, M. Beijer en A. Spijkerman. Lokale
implementatie aanpak Kind naar Gezond Gewicht:
waar staan we en wat kunnen we leren. Bilthoven:
RIVM, 2021
19. K. Evenblij, R. van der Veen en M. Broere. Eindrapport
TOM & Co. VeiligheidNL, 2021.
20. Keer Diabetes2 Om. Dit kun je verwachten als je
digitaal meedoet aan Keer Diabetes2 Om (Internet).
Beschikbaar via: https://keerdiabetesom.nl/dit-kun-jeverwachten-als-je-digitaal-meedoet-aan-keer-diabetes2-om/. Geraadpleegd op 16 mei 2022.
21. Elaa Amsterdamse Huisartsen alliantie GGD
Amsterdam. Procesevaluatie GLI Amsterdam, 2021.
22. R. van der Vaart, L. Kouwenberg, M. Oosterhoff, A.
Rotteveel en E. van Vliet. Ontwikkelingen rondom
e-health tijdens de COVID-19-pandemie. Bevindingen
vanuit de literatuur en empirisch onderzoek. Bilthoven:
RIVM, 2022.
23. 2diabeat. Aanpak (Internet). Beschikbaar via: https://
www.2diabeat.nl/aanpak/. Geraadpleegd op 16 mei
2022.
24. M. Al-Badri, et al. Virtual multidisciplinary lifestyle
intervention is as effective as the physical program for
patients with diabetes and obesity during COVID-19
pandemic. Diabetes 70(SUPPL 1), vol. 70, nr.
(Supplement_1): 252–OR, 2021.
25. Welzijn op Recept. Q&A Corona en Welzijn op Recept,
02 07 2020 (Internet). Beschikbaar via: https://welzijnoprecept.nl/qa-coronatijd/#1593681873276-02bfc51d3dbf. Geraadpleegd op 16 mei 2022.

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 12

Bijlage 1: Methode
Om de thema’s te identificeren waarop de invloed van de
coronapandemie zichtbaar was zijn verschillende methoden
gecombineerd. Informatie uit de interviews van de GLI en
valpreventie (punt 4) staan alleen in paragraaf 2.4 en 2.5
beschreven. Alle interviews hebben een semigestructureerde vorm gehad en zijn met toestemming van de geïnterviewden opgenomen, getranscribeerd, gecodeerd en
thematisch geanalyseerd met het analyseprogramma
MaxQDA. De interviewleidraden behorend bij punt 3 en
punt 4 zijn op aanvraag beschikbaar. De resultaten zijn
overkoepelend weergegeven, maar er zijn verschillende
manieren van dataverzameling toegepast, namelijk:
1.

2.

Kennisbundeling
Gepubliceerde RIVM-rapporten zijn bestudeerd, te
weten die over Evaluatie Preventie in het Zorgstelsel,
Kansrijke Start, Integrale Ouderenzorg, het Nationaal
Preventieakkoord (NPA), de Gecombineerde leefstijlinterventie (GLI), Juiste Zorg op de Juiste Plek (JZOJP) en
Kind naar Gezonder Gewicht (KNGG) (1, 10, 12, 13, 16, 17,
18). Voor het NPA en JZOJP zijn onderliggende gegevens nogmaals geanalyseerd met een focus op de
invloed van de coronapandemie. Ook zijn er zeven
gesprekken gevoerd met de onderzoeksleiders van de
(RIVM) projecten GLI, KNGG, NPA, Integrale
Ouderenzorg, JZOJP, Evaluatie Preventie in het
Zorgstelsel en Welzijn op Recept (WoR) om meer
achtergrondinformatie te verkrijgen over de resultaten
beschreven in de rapportages en een aanvullend beeld
te krijgen van de ervaringen in het veld. Verder is er een
literatuursearch uitgevoerd voor wetenschappelijke en
‘grijze’ literatuur (Embase, Nexis, SCOPUS, nieuwsartikelen) op het thema ‘impact coronapandemie op
preventie interventies’ en zijn websites behorend bij de
interventies nagegaan (9, 14, 15, 20, 23, 25). De
zoekstrategie en referentielijst van de wetenschappelijke literatuur in Embase is op aanvraag beschikbaar.

aanpak, maar is opgenomen in het onderzoek vanwege
het belang van een gezonde leefstijl, zoals benoemd in
de aanleiding. ZonMw is benaderd om te inventariseren of er nog andere lopende onderzoeken zijn of
publicaties over de impact van de coronapandemie op
preventie interventies en integrale initiatieven die
alsnog meegenomen zouden moeten worden in dit
onderzoek.
3.

Interviews over samenwerking rondom preventie
initiatieven
Binnen het project Evaluatie Preventie in het zorgstelsel zijn er interviews gehouden met vertegenwoordigers van gemeenten, zorgverzekeraars, netwerkinitiatieven, stelselpartijen (Zorgverzekeraars Nederland
(ZN)) en Vereniging van Nederlandse Gemeente (VNG)
en twee praktijkvoorbeelden (GLI en leefstijlgeneeskunde). Er zijn 21 interviews gehouden met in totaal
28 respondenten. Voor dit project zijn er tijdens de
interviews vragen gesteld over de impact van de
coronapandemie op samenwerking, de urgentie en
capaciteit rondom preventie, de eventuele impuls voor
preventie en de verwachtingen als de pandemie in
rustiger vaarwater komt.

4.

Interviews preventie interventies GLI en Valpreventie
Om meer inzicht te krijgen in de ervaringen met digitale
aanpassingen naar aanleiding van de coronapandemie
zijn er interviews gehouden met interventie eigenaren,
aanbieders, coaches en één deelnemer. De uitvoering,
geleerde lessen en de ambities voor de toekomst
stonden hierbij centraal. Er zijn 11 interviews gehouden,
vier over de GLI en 7 over valpreventie. Verder zijn er
nog twee verkennende gesprekken geweest met
portefeuillehouders valpreventie binnen een
gemeente.

Aanvullende gesprekken en rapporten
Aanvullend op de kennisbundeling zijn er zes programmaleiders van projecten buiten het RIVM benaderd
voor een verkennend gesprek om een beter beeld te
krijgen van de invloed van de coronapandemie op
preventie interventies; Keerdiabetes2om, 2Diabeat, GLI
Amsterdam, VeiligheidNL (tav valpreventieprogramma), Goldensports en ZonMw. Naar aanleiding van
deze gesprekken werden twee publicaties nagestuurd
die zijn meegenomen in het onderzoek: De evaluatie
van een 1,5 meter variant van Thuis Onbezorgd Mobiel
(19) en een procesevaluatie GLI Amsterdam (21).
Goldensports valt buiten de interventiegerichte

Impact coronapandemie op preventie interventies en integrale samenwerking

| 13

Contact:
Peter Kemper
RIVM, Centrum voor Voeding,
Preventie en Zorg
peter.kemper@rivm.nl

Auteurs:
P.F. Kemper, P.S.V. Reckman, J.J. Edens,
L.C. Lemmens
Met dank aan:
Alle respondenten en geïnterviewden,
Ankie de Bekker, Sigrid Mohnen,
Fatiha Baâdoudi en Esther du Pon.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
juli 2022

014012

De zorg voor morgen begint vandaag