Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

28 089

Gezondheid en milieu

Nr. 149

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 oktober 2019
Met mijn brief (Kamerstuk 28 089, nr. 146) van 8 juli jl. heb ik uw Kamer
geïnformeerd over het tijdelijk handelingskader voor hergebruik van
PFAS-houdende grond en baggerspecie. Het tijdelijk handelingskader is
opgesteld om landelijke stagnatie in grondverzet en baggerwerkzaamheden als gevolg van PFAS te voorkomen. Uitgangspunt daarbij is om
onaanvaardbare risico’s voor de gezondheid van de mens en milieu te
voorkomen. Met dit handelingskader kunnen, op verantwoorde wijze,
grondverzet en baggerwerkzaamheden weer tot uitvoering worden
gebracht.
Sinds de introductie van het tijdelijk handelingskader is er aandacht
geweest voor de uitvoering hiervan. Ik ben met alle betrokken partijen in
gesprek hierover, om te zorgen dat de tijdelijke knelpunten zo snel als
mogelijk opgelost worden. In deze brief heb ik op verschillende punten
een verduidelijking opgenomen over de werking van het handelingskader
en met deze brief informeer ik zodoende, ingevolge het verzoek van het lid
Van Brenk d.d. 24 september 2019 uw Kamer over de stand van zaken.
Aanleiding tijdelijk handelingskader PFAS
Poly- en perfluoralkylstoffen (stofgroep PFAS) worden op verschillende
plekken in het land aangetroffen in de bodem en waterbodem. Ik heb hier
zorg over, mede naar aanleiding van de incidenten met PFAS zoals
bijvoorbeeld bij Chemours. Stoffen uit de PFAS groep – zoals PFOA en
PFOS – vormen een risico voor mens en omgeving.
Voorafgaand aan het tijdelijk handelingskader PFAS waren er nog geen
landelijk vastgestelde bodemnormen voor de stoffen uit de PFAS-groep.
Het voorzorgbeginsel werd in de praktijk zo ingevuld dat er geen grond en
baggerspecie mag worden verzet waarin een niet-genormeerde verontreinigende stof is gedetecteerd totdat er lokaal beleid is opgesteld dat
hiervoor ruimte biedt. Hierdoor ontstond stagnatie bij grond-, weg- en

kst-28089-149
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 149

1

waterbouw. Mede op verzoek van decentrale overheden, heb ik daarom
op 8 juli jl. als eerste stap een tijdelijk handelingskader opgesteld met
werkwijzen en voorlopige normen voor het toepassen van PFAS-houdende grond en bagger. Het handelingskader is opgesteld aan de hand
van het advies van het RIVM over risicogrenzen voor PFOS, PFOA en
GenX en heeft het voorzorgbeginsel als uitgangspunt. Met dit kader is
meer duidelijkheid ontstaan voor welke toepassingen mogelijk zijn bij
grondverzet en baggerwerkzaamheden. Daarbij staat voorop dat er niet
alleen geen onaanvaardbare risico’s voor de gezondheid van mens en
milieu ontstaan, maar ook dat het verspreiden van grond en baggerspecie
met PFAS naar niet of minder belaste gebieden wordt tegengegaan. Dit
vanuit het standstill-principe dat de kwaliteit van de bodem na het
verplaatsen van grond en baggerspecie niet mag verslechteren. PFAS zijn
mobiele stoffen en de invulling van standstill vraagt dat rekening wordt
gehouden met risico’s van verspreiding naar grondwater. Met lokaal
beleid blijft het voor decentrale bevoegde gezagen mogelijk om beargumenteerd af te wijken van de landelijke norm.
Aanpak praktische knelpunten bij toepassen kader
In mijn brief van 8 juli jl. heb ik aangegeven dat dit tijdelijke handelingskader niet alle vragen omtrent de verantwoorde toepassing van
PFAS-houdende grond en baggerspecie kan wegnemen. Daarvoor zijn de
stappen naar het definitieve kader nodig. Ook is duidelijk dat de consequenties van PFAS in grond en baggerspecie voor de uitvoeringspraktijk
pas bij implementatie van het tijdelijk handelingskader echt duidelijk
kunnen worden. Op veel plekken in het land was er vanuit de uitvoeringspraktijk, toezicht en handhaving nog niet bewust een aanpak voor de
aanwezigheid van PFAS. Over de toepassing hiervan ben ik in gesprek
met gemeenten, provincies, waterschappen, laboratoria en bedrijfsleven.
Hiervoor richt ik een structureel overleg in met de sector. Ik vraag hierbij
advies aan het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving (OFL) over hoe het
traject richting het definitief handelingskader vorm kan worden gegeven.
De nieuwe inzichten die we opdoen en onderzoeken die worden uitgevoerd en nadere afstemming met de Kaderrichtlijn Water, dragen bij aan
het opstellen van een gedegen definitief handelingskader.
Doorlooptijden laboratoria
Een belangrijk knelpunt voor de uitvoeringspraktijk was de doorlooptijd
voor PFAS analyses bij laboratoria. Door de introductie van het tijdelijk
handelingskader is meer vraag naar analyses op PFAS ontstaan. Hierdoor
zijn – tijdelijk – de doorlooptijden bij laboratoria opgelopen. In de
afgelopen periode is hierover regelmatig contact geweest met de
brancheorganisatie van de laboratoria. De laboratoria spelen in op de
toenemende vraag en hebben de capaciteit uitgebreid. Hierdoor zijn de
doorlooptijden weer teruggelopen. De doorlooptijd verschilt per laboratorium; twee van de grote laboratoria hebben nu doorlooptijden van
1–3 weken. De komende maand wordt de capaciteit verder uitgebreid.
Uiteraard blijf ik de situatie volgen, maar ik constateer dat dit een knelpunt
van tijdelijke aard was.
Afzetmogelijkheden en onderzoeksverplichting
Uit mijn contacten met de uitvoeringspraktijk begrijp ik dat de afzetmogelijkheden van PFAS houdende grond of baggerspecie beperkt zijn. Met
andere woorden waar kan men naartoe als daadwerkelijk PFAS wordt
gemeten. Vooralsnog zijn niet alle grondbanken bereid om grond met
PFAS onder de toepassingsnormen te accepteren. De sector geeft aan dat
er risico’s zijn om deze grond aan te nemen. Hierover ben ik in gesprek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 149

2

met de branche om uit te zoeken waarom de deuren van de grondbanken
in sommige delen van het land gesloten blijven. Gezamenlijk wil ik tot een
oplossing komen. Ook heb ik vragen ontvangen over de afzetmogelijkheden naar diepe plassen. In het tijdelijk handelingskader heb ik aangegeven dat voor diepe plassen sprake is van een bijzondere situatie in
verband met de risico’s van uitloging naar grondwater. Ten aanzien van
PFAS-houdende grond en baggerspecie heb ik daarom voor diepe plassen
de bepalingsgrens van 0,1 ug/kg d.s. opgenomen als de toepassingsnorm.
Wel kan voor toepassing van baggerspecie in diepe plassen met gebiedsspecifiek beleid afgeweken worden van de bepalingsgrens als er een
locatie-specifieke afweging gemaakt is waarbij aangetoond is dat er
minimale uitwisseling is met het grondwater. Dit geldt niet voor grond.
Grond loogt meer uit dan baggerspecie. Daarom mag PFAS-houdende
grond niet onder grondwaterniveau worden toegepast. Een volgend
vraagpunt is dat grond en baggerspecie met PFAS die om andere redenen
al gestort zou moeten worden, nog niet door alle stortplaatsen en depots
wordt geaccepteerd vanwege het ontbreken van PFAS in de vergunningen. Samen met de koepels wordt onderzocht welke acties nodig zijn
om stortlocaties open te stellen voor PFAS. Ik draag er samen met de
bevoegde gezagen zorg voor dat de nodige informatie hierover
beschikbaar is voor de aannemers, baggerbedrijven en andere partijen die
betrokken zijn bij grondverzet en baggerwerkzaamheden.
In samenhang met de afzetmogelijkheden heb ik ook vragen gekregen
over de onderzoeksverplichting naar PFAS. Voor PFAS geldt dezelfde
onderzoeksverplichting als voor andere stoffen. Voor het toepassen van
grond en baggerspecie wordt gebruik gemaakt van verschillende type
milieuverklaringen: partijkeuring, (water)bodemonderzoek, erkende
kwaliteitsverklaring, (water)bodemkwaliteitskaart en fabrikanteigenverklaring. Voor elk van die milieuverklaringen zijn algemeen
geldende voorschriften opgenomen in de Regeling bodemkwaliteit.
Verspreiding baggerspecie
Een ander knelpunt dat recent duidelijk is geworden betreft de passage uit
het tijdelijk handelingskader inzake het toepassen van baggerspecie in
oppervlaktewater. De passage waarin staat dat benedenstrooms
toepassen van baggerspecie in hetzelfde oppervlaktewaterlichaam
mogelijk is zonder toetsing aan de norm (detectielimiet), heeft geleid tot
onduidelijkheid bij toezichthouders en uitvoerders. Op veel plaatsen
kunnen waterbeheerders goed uit de voeten met het kader, maar vragen
spelen op bij de overgang tussen twee oppervlaktewaterlichamen.
Bijgevolg is het risico dat geen toestemming wordt verleend voor de
verspreiding van vrijkomende baggerspecie (als bedoeld in artikel 35,
onderdeel g, van het Besluit) op stroomafwaarts gelegen waterlichamen.
De benadering van het tijdelijk handelingskader voor toepassing van
baggerspecie in oppervlaktewater gaat uit van een standstill: de kwaliteit
van de waterbodem niet verslechteren. Op basis van deze redeneerlijn zou
baggerspecie benedenstrooms toegepast mogen worden, omdat deze
baggerspecie hierdoor terechtkomt op plaatsen waar het sediment van
nature zou worden heengevoerd. De overgang tussen twee oppervlaktewaterlichamen moet daar geen belemmering zijn. Dit vraagt om de
volgende nadere uitleg van het tijdelijk handelingskader: de voor PFAS
gehanteerde norm geldt niet binnen hetzelfde oppervlaktewaterlichaam of
stroomafwaarts gelegen oppervlaktewaterlichamen. Baggerspecie met
PFAS kan dus ook verspreid worden als bedoeld in artikel 35, onderdeel g,
van het Besluit bodemkwaliteit, in stroomafwaarts gelegen oppervlaktewaterlichamen, mits het sediment van nature binnen deze oppervlaktewaterlichamen verspreid zou worden. Daar waar er sprake is van onduidelijkheid of de verspreiding van baggerspecie past binnen de natuurlijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 149

3

verspreiding, zal ik voor Rijkswateren een onafhankelijk deskundige om
een analyse vragen. Ook voor decentrale overheden die te maken hebben
met een overgang tussen verschillende oppervlaktewaterlichamen biedt
bovenstaande een verduidelijking voor het toepassen van het handelingskader. Met bovenstaande verduidelijking van het tijdelijk handelingskader
kunnen werkzaamheden die hierdoor stil zijn komen te liggen, tot
uitvoering worden gebracht.
Overige knelpunten worden zo snel als mogelijk in kaart gebracht. Ik voer
overleg met gemeenten, provincies, waterschappen en bedrijfsleven om
hier tijdig zicht op te krijgen. Ik neem zulke knelpunten serieus vanwege
de consequenties voor lopende projecten. Omdat PFAS risico’s met zich
meebrengt voor mens en milieu moeten de oplossingsrichtingen passen
binnen die randvoorwaarden. Waar nodig zorg ik voor aanvullende
maatregelen.
Een belangrijke oplossing is het aanvullen van bodemkwalilteitskaarten
met PFAS door de lokale bevoegde gezagen. Met de bodemkwaliteitskaarten kan sneller en makkelijker bepaald worden waar grond met een
bepaalde waarde toegepast kan worden. Dit zal grondverzet – binnen de
verantwoorde kaders – makkelijker maken. Ik heb decentrale bevoegde
gezagen opgeroepen om op korte termijn hier invulling aan te geven. Via
de helpdesk Bodem van mijn ministerie wordt hierbij ondersteuning
aangeboden in de zin van kennis en expertise. De bodemkwaliteitskaarten
zullen ook waardevolle inzichten opleveren, die ons helpen om volgend
jaar te komen tot een gefundeerd en gedragen definitief handelingskader.
Acties richting een definitief handelingskader
Hierboven heb ik de stappen geschetst die zullen bijdragen aan de huidige
uitvoering van het tijdelijk handelingskader. Om te komen tot een
definitief kader en tussentijdse stappen, zijn volgende acties in gang
gezet:
• Eind oktober en begin november heb ik op verschillende locaties in het
land informatiemarkten gepland. Doel van de informatiemarkten is
toelichting geven aan medewerkers van decentrale overheden die met
het tijdelijk handelingskader moeten werken (bijvoorbeeld beleidsmakers, handhavers en vergunningverleners) en het bedrijfsleven
(bijvoorbeeld grondverwerkers, baggeraars, grondbanken, reinigers,
stortplaatsen en bouwbedrijven).
• Voor de toepassing van grond en baggerspecie in oppervlaktewater
zijn nog geen risicogrenzen afgeleid. Ook voor toepassing in oppervlaktewater is helderheid nodig tot welke grens dit veilig kan gebeuren. Dit ook om onnodige stort of reiniging te voorkomen. Daarom laat
ik voor het toepassen en verspreiden van grond en bagger in oppervlaktewater onderzoek uitvoeren naar de benodigde grenswaarden en
normen, zoals het herverontreinigingsniveau van stoffen uit de
stofgroep PFAS.
• In de komende periode laat ik tevens bekijken in hoeverre de PFAS
problematiek aan de orde is bij bodemassen en hoe daar eventueel
mee om te gaan.
• Op veel plaatsen in het land wordt nu gemeten op PFAS door
initiatiefnemers van grondverzet en baggerwerkzaamheden, RWS en
decentrale bevoegde gezagen. In mijn opdracht verzamelt en analyseert het RIVM alle data zodat volgend jaar een landelijk beeld kan
worden opgesteld. Bij deze wil ik benadrukken dat het zeer gewenst is
dat zowel bevoegde gezagen als de sector deze gegevens aanleveren
bij het RIVM, want deze gegevens zijn belangrijk voor het opstellen van
een landelijk beeld van de diffuse verspreiding van PFAS in de
Nederlandse bodem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 149

4

•

•

•

Het RIVM heeft inmiddels al meerdere grote datasets ontvangen uit
gebieden die al eerder met de PFAS-problematiek werden geconfronteerd en ontvangt nu ook meetgegevens van elders uit Nederland. Het
gaat op dit moment om gegevens van enkele duizenden locaties. De
diffuse verspreiding in de bodem lijkt op dit moment onder de normen
voor de functies wonen en industrie uit het tijdelijk handelingskader te
zitten. In maart 2020 verwacht ik u een eerste beeld te kunnen geven
van de diffuse verspreiding van PFAS in de Nederlandse bodem.
Daarnaast laat ik bodemonderzoek uitvoeren op basis waarvan het
RIVM landelijke achtergrondwaarden kan afleiden in opmaat naar een
definitief handelingskader. De resultaten van dit onderzoek worden in
de zomer van 2020 verwacht.
Naast de metingen die nu overal in Nederland worden uitgevoerd,
voert het RIVM in mijn opdracht onderzoek uit naar de stofeigenschappen van verschillende PFAS. Dit gaat onder meer om een onderzoek
naar mobiliteit in grondwater. Dit onderzoek zal tot in het derde
kwartaal van 2020 lopen. Verder doet RIVM onderzoek naar de
uitlogingskarakteristieken van PFAS en bioaccumulatie. De uitkomsten
van deze onderzoeken worden begin juli 2020 verwacht.

Integrale benadering PFAS
De aanpak van het Tijdelijk handelingskader PFAS staat niet op zichzelf.
Perfluoroctaanzuur (PFOA), perfluoroctaansulfonzuur (PFOS) en HFPO-DA
(GenX) gelden in Nederland als Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS).
Algemene insteek is dat emissies naar het milieu moeten worden
vermeden of, waar dat niet mogelijk is, zoveel als mogelijk moeten
worden teruggedrongen. Diverse PFAS worden in Europees en mondiaal
verband gereguleerd. Zo is onlangs GenX dankzij onze inspanningen door
de Europese Commissie aangemerkt als substance of very high concern
(SVHC) onder REACH. In de Delta-aanpak waterkwaliteit wordt gewerkt
aan de aanpak van chemische stoffen in het water. Het recente handelingskader geeft invulling aan de voorlopige aanpak voor (water)bodem.
Een integrale aanpak van de PFAS-stofgroep vereist een samenhangend
beleid op het gebied van water, bodem, afval en lucht. Daarvoor zijn
meetgegevens nodig die nu door RIVM verzameld en geanalyseerd
worden
Tot slot wil ik benadrukken dat de problematiek van PFAS in bodem en
waterbodem vraagt om een gezamenlijke aanpak van Rijk, provincies,
gemeenten, waterschappen en de sector. Het is een gezamenlijke
verantwoordelijkheid om deze opgave aan te pakken. Dit vraagt om het
delen van kennis en inzichten. Op die manier kunnen we samen stappen
zetten naar een gefundeerd handelingskader, waarbij we oog houden de
mogelijke knelpunten in de uitvoeringspraktijk. Als er zich tussentijds naar
aanleiding van gesprekken met de sector en/-of experts nieuwe ontwikkelingen voordoen, waarmee we het tijdelijk handelingskader verder kunnen
verduidelijken of aanvullen voor specifieke situaties, zal ik u daarvan op
de hoogte stellen.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 089, nr. 149

5