Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 735

Wijziging van onder meer de Wet op het hoger
onderwijs en wetenschappelijk onderzoek met
het oog op het optimaliseren van het
accreditatiestelsel (Wet accreditatie op maat)

Nr. 8

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 december 2017
Met deze brief bied ik uw Kamer een tussenbericht van de Inspectie van
het Onderwijs (inspectie) aan over de kwaliteit van het Nederlandse
accreditatiestelsel1. De inspectie doet periodiek onderzoek naar de
werking van dat accreditatiestelsel. Dit tussenbericht geeft de eerste en
belangrijkste resultaten van het onderzoek waar zij begin 2017 mee is
gestart. Tevens bied ik uw Kamer een evaluatierapport over de
Nederlands-Vlaamse Accreditatie Organisatie (NVAO)2 aan van de
European Association for Quality Assurance in Higher Education (ENQA).3
In deze brief geef ik mijn reactie op beide rapporten.
Het tussenbericht van de inspectie is een deel van het onderzoek
waarover in 2018 een volledige eindrapport zal verschijnen. Het bericht
beperkt zich tot vijf van de elf standaarden uit het toezichtskader van de
inspectie en heeft betrekking op de opleidingsaccreditatie. De conclusies
zijn definitief, aldus de inspectie; de focus van dit bericht ligt op verbetermogelijkheden van het stelsel zodat deze nog tijdig bij gesprekken in uw
Kamer over het wetsvoorstel Accreditatie op maat (Kamerstuk 34 735)
betrokken kunnen worden. De overige standaarden komen aan bod in de
eindrapportage. De inspectie concludeert, zoals bij haar laatste onderzoek
in 2013, dat het accreditatiestelsel in de kern goed functioneert. Het stelsel
borgt de kwaliteit van de opleidingen in het hoger onderwijs, en stimuleert hen tot verdere ontwikkeling.
De NVAO is sinds 2008 als een van de eerste organisaties opgenomen in
het onafhankelijke Europese register van kwaliteitszorgorganisaties
(EQAR). Opname in dit register toont aan dat een organisatie voldoet aan
1
2
3

kst-34735-8
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
In het Accreditatieverdrag is vastgelegd dat elke vier jaar een verslag van de werking en het
functioneren van de NVAO aan het parlement wordt gezonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 735, nr. 8

1

algemene eisen voor kwaliteitszorg in het hoger onderwijs zoals
afgesproken binnen de Europese hogeronderwijsruimte.4 Dit jaar heeft
een internationaal panel van onafhankelijke deskundigen, op basis van
een beoordelingskader van de ENQA, geconcludeerd dat de NVAO voldoet
aan deze eisen. Op basis hiervan is de registratie van de NVAO in EQAR
inmiddels hernieuwd voor vijf jaar.
Reactie
Het accreditatiestelsel functioneert in de kern goed. Toch is er ook ruimte
voor verbeteringen. Die zijn voor een deel al in gang gezet met de
doorontwikkeling van het accreditatiestelsel, waarmee het verminderen
van de ervaren lasten en het vergroten van vertrouwen en eigenaarschap
beoogd wordt, met behoud van de kwaliteitsborging en bestendiging van
het draagvlak. De doorontwikkeling is vanaf het begin ingestoken als een
interactief beleidstraject; naast de Stuurgroep Accreditatiestelsel 3.05, de
Onderwijsraad6 en de NVAO7 hebben ook studenten, docenten, kwaliteitszorgmedewerkers en bestuurders vanuit deskundigheid en betrokkenheid
een bijdrage geleverd aan het gesprek over accreditatie.
Met het wetsvoorstel Accreditatie op maat worden verbeteringen
voorgesteld die aanpassing op het niveau van de wet vergen, zoals
aanpassing van de wettelijke systematiek waarmee accreditatie wordt
verleend, een versterking van de rol van studenten bij kwaliteitszorg en
het wegnemen van overlap in kwaliteitscriteria. Daarnaast wordt de wijze
waarop over de kwaliteit gerapporteerd wordt aangescherpt om meer
recht te doen aan het eigenaarschap van de onderwijsgemeenschap. Ook
is begin dit jaar het accreditatiekader gewijzigd. Het nieuwe accreditatiekader schrijft minder tot in detail voor hoe de instelling zich dient te
verantwoorden en biedt meer ruimte voor het constructieve gesprek over
ontwikkeling en verbetering van de opleiding. Daarnaast wordt het
experiment instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie
gestart, waarmee de onderwijsgemeenschap meer vertrouwen en ruimte
krijgt het accreditatieproces in te richten en zich zo meer eigenaar te
voelen van de kwaliteitszorg. Het experiment beoogt een stimulans te
geven aan de kwaliteitscultuur bij instellingen en daarmee de ervaren
lasten in het accreditatieproces te verminderen. Het experimenteerbesluit
wordt binnenkort gepubliceerd in het Staatsblad.
De inspectie levert met dit tussenbericht een relevante en tijdige bijdrage
aan de doorontwikkeling van het accreditatiestelsel, die in 2013 door mijn
voorganger is ingezet. Dat geldt ook voor de recente beoordeling van de
NVAO door ENQA. Ze vormen een ondersteuning en een aanvulling op
het wetsvoorstel Accreditatie op maat, dat nu in uw Kamer voorligt.
Gedifferentieerde beoordeling
In 2011 werd de gedifferentieerde beoordeling bij accreditatie ingevoerd.
Uitgangspunt hierbij was dat externe kwaliteitsborging niet alleen dient
tot het vaststellen of de onderwijskwaliteit op orde is maar moet ook
stimuleren tot ontwikkeling en verbetering boven het basisniveau. Ook
werd hiermee beoogd de instellingen te stimuleren tot profilering:
opleidingen verschillen van elkaar en dit mag ook zichtbaar worden
gemaakt. De stuurgroep Accreditatiestelsel 3.0 adviseerde in 2015 om dit
4

Standards and Guidelines for Quality Assurance in the European Higher Education Area (ESG).
Stuurgroep Accreditatiestelsel 3.0, Accreditatie op maat. Mei 2015
Onderwijsraad, Kwaliteit in het hoger onderwijs: evenwicht in ruimte, regels en rekenschap.
Augustus 2015
7
NVAO, reactie op wetsvoorstel wijziging wet accreditatie op maat. 24 juli 2017
5
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 735, nr. 8

2

onderdeel van het stelsel niet te wijzigen. In het wetsvoorstel dat nu
voorligt is dit dan ook niet aangepast. De inspectie adviseert nu om de
beoordelingsschaal te beperken tot voldoet/voldoet niet. Ook de Onderwijsraad, de NVAO, evaluatiebureau QANU en het panel van ENQA
hebben dit eerder geadviseerd. Daarvoor zijn verschillende, zwaarwegende argumenten aangedragen. De betrouwbaarheid van de oordelen
«goed» en «excellent» is moeilijk consistent te onderbouwen binnen het
systeem van peer review; daarmee samenhangend brengt dit een
belasting voor alle partijen met zich mee; en internationaal bezien is deze
mate van differentiatie in het hoger onderwijs minder gangbaar.
Om te voorkomen dat peer review verwordt tot het doorlopen van
afvinklijstjes, en de procedure afleidt van aandacht voor de inhoud, kent
het accreditatiestelsel relatief open kwaliteitsstandaarden die ruimte
bieden voor het timmermansoog van de deskundigen. Peer review als
wijze van beoordeling geniet dan ook breed draagvlak in het hoger
onderwijs. Als Minister van OCW ben ik verantwoordelijk voor de kwaliteit
van het hoger onderwijs op stelselniveau, en die verantwoordelijkheid kan
ik alleen nemen omdat onafhankelijke en deskundige vakgenoten elkaar
kritisch en constructief bevragen. In de woorden van de inspectie:
«Microbiologen weten als geen ander aan welke eisen een opleiding
microbiologie moet voldoen.» De inspectie geeft aan dat de ruimte die
peer review biedt als keerzijde heeft dat de betrouwbaarheid bij de
oordelen «voldoende» en «goed» beperkter is dan bijvoorbeeld bij
inspectietoezicht het geval is. Willen we peer review – de kracht van het
stelsel – behouden dan zullen we de gedifferentieerde oordelen los
moeten laten. Dit neemt niet weg dat een visitatiepanel onderscheidende
punten van een opleiding kan blijven benoemen.
Het lijkt erop dat het instrument niet doet wat het zou moeten doen en dat
er betere manieren zijn om kwaliteitsverschillen inzichtelijk te maken en te
stimuleren tot kwaliteitsverbetering. Ik ben daarom voornemens mee te
gaan in de lijn van onder meer de inspectie, de Onderwijsraad en de
NVAO om het aantal beoordelingsschalen te beperken. Graag spreek ik
met uw Kamer hierover bij de behandeling van het wetsvoorstel Accreditatie op maat. Een beperking van de beoordelingsschalen vergt
aanpassing van het wetsvoorstel.
Consistentie
De inspectie stelt voor om de NVAO beter in positie te brengen om een
consistente uitwerking van het accreditatiekader te bewaken, zoals het
stellen van eisen aan de professionalisering van secretarissen. Secretarissen vormen een cruciale schakel in het accreditatiestelsel omdat zij niet
alleen het proces bewaken bij de oordeelsvorming door visitatiepanels
maar ook de visitatierapporten schrijven op grond waarvan de NVAO al
dan niet accreditatie verleent. Daarom zal ik een systeem instellen voor
certificering van secretarissen waarbij ook aandacht is voor basisspelregels voor de werkwijze van panels. Ik zal in gesprek gaan met de NVAO
over de concrete implementatie daarvan. Daarbij is het wel van belang dat
de lastendruk in het stelsel niet onnodig toeneemt en het eigenaarschap
voor de kwaliteit en kwaliteitszorg primair blijft liggen waar het hoort: bij
de onderwijsgemeenschap. Het mag er niet toe leiden dat opleidingen
sterker dan nu afhankelijk worden van evaluatiebureaus. Ook moeten zij
de keuze behouden om al dan niet een bureau in te huren.
Onafhankelijkheid
De inspectie onderstreept dat alle betrokkenen bij de NVAO, evaluatiebureaus en panels zich op integere wijze inzetten om bij te dragen aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 735, nr. 8

3

kwaliteit van het hoger onderwijs. Wel wijst ze op de spanning in het
stelsel tussen marktwerking en onafhankelijke kwaliteitsborging. De
inspectie heeft geen aanwijzingen dat er sprake is van onterechte
oordeelsvorming door belangenverstrengeling, maar de schijn daarvan
moet wel worden voorkomen. De inspectie adviseert daarom om de
NVAO inzage te geven in advieswerkzaamheden indien de secretaris
verbonden is aan een evaluatiebureau. De aanbeveling om in het licht van
de onafhankelijkheid scherpere eisen te stellen aan zowel de secretaris als
de panelsamenstelling neem ik ter harte. Het begrip onafhankelijkheid zal
preciezer worden ingevuld dan voorheen, daarbij aansluitend bij de keuze
die in 2011 is gemaakt om de evaluatiebureaus niet meer een formele rol
te geven in het stelsel. Zo zullen leden van een visitatiepanel niet in dienst
mogen zijn van een evaluatiebureau dat tegelijkertijd diensten verleent
aan de betreffende opleiding. Ook de NVAO onderschrijft dit uitgangspunt. Dit begrip van onafhankelijkheid zal ik met de NVAO nader
uitwerken en vastleggen zodat de onafhankelijkheid van de visitatiepanels
meer dan nu goed is geborgd.
Groepsgewijze visitatie
De invoering van groepsgewijze visitatie in 2015 heeft geleid tot een
betere vergelijkbaarheid van oordelen en biedt een goede gelegenheid
voor opleidingen om onderling van elkaar te leren. Conform haar
wettelijke taak heeft de NVAO een visitatierooster opgesteld waarmee de
indeling in groepen is geregeld. Hiermee heeft elke groep een eigen
uiterste inleverdatum gekregen voor het visitatierapport. Elk jaar beziet de
NVAO of het visitatierooster aanpassing behoeft. Met meer dan
vierhonderd visitatiegroepen is het beheer van het visitatierooster een
complexe taak. De NVAO vervult deze taak voortvarend en in samenspraak met de instellingen. De inspectie adviseert om opleidingen in
kleinere visitatiegroepen in te delen, en de visitaties beter te spreiden om
piekbelasting te voorkomen. Met invoering van de groepsgewijze visitatie
is de eerder gesignaleerde piekbelasting al afgevlakt maar hier valt nog
steeds winst te behalen. Ik sta positief tegenover de aanbevelingen van de
inspectie. Ik zal de NVAO daarom vragen om, met betrokkenheid van de
instellingen, komend jaar opnieuw te bezien hoe het visitatierooster kan
worden aangepast met het oog op kleinere groepen waar dat nodig is, en
een betere spreiding van inleverdata waar dat mogelijk is. Hierdoor wordt
de afstemming binnen de visitatiegroepen minder belastend, wordt
onderlinge kennisdeling gemakkelijker, en kunnen de betrokken organisaties meer continuïteit verwachten.
ENQA
De hernieuwde registratie van de NVAO in EQAR onderstreept dat de
internationale gemeenschap het Nederlandse accreditatiestelsel nog
steeds waardeert, op grond van de afspraken over kwaliteitszorg die in het
kader van het Bolognaproces gemaakt zijn. Ons accreditatiestelsel voldoet
aan de eisen zoals opgenomen in de ESG. Op advies van het ENQA-panel
heeft de NVAO haar klachtenprocedure inmiddels verbeterd en heeft zij
een formulier op haar website geplaatst waar klachten kunnen worden
ingediend. De NVAO zal in het jaarverslag een overzicht van klachten en
de wijze van afhandeling opnemen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 735, nr. 8

4