Marjan Möhle, Nadine van Gelder, Marieke Rombouts,
Tessa Scheffers-van Schayck, Karin Monshouwer

Preventie en gebruik van alcohol,
tabak, cannabis en andere middelen
in de residentiële jeugdzorg
Kerngegevens uit het EXPLORE-onderzoek

Marjan Möhle, Nadine van Gelder, Marieke Rombouts,
Tessa Scheffers-van Schayck, Karin Monshouwer

Preventie en gebruik van alcohol,
tabak, cannabis en andere middelen
in de residentiële jeugdzorg
Kerngegevens uit het EXPLORE-onderzoek

Trimbos-instituut, Utrecht, juli 2021

Colofon
Auteurs
Marjan Möhle, Nadine van Gelder, Marieke Rombouts, Tessa Scheffers-van Schayck,
Karin Monshouwer
Vormgeving en productie
Canon Nederland N.V.
Beeld
Gettyimages.nl
Personen afgebeeld op de omslag van deze uitgave zijn modellen en hebben geen relatie tot
het onderwerp van deze uitgave of ieder onderwerp binnen het onderzoeksdomein van het
Trimbos-instituut.
De uitgave is gratis te downloaden via www.trimbos.nl/webwinkel met artikelnummer AF1922.
Trimbos-instituut
Da Costakade 45
Postbus 725
3500 AS Utrecht
T: 030 - 297 11 00
©2021, Trimbos-instituut, Utrecht.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of
openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming
van het Trimbos-instituut.

Trimbos-instituut

3

Inhoud

Samenvatting

6

Het onderzoek
Middelengebruik onder jongeren
Middelenpreventie en -beleid

6
6
7

Inleiding

8

Deel 1: Middelengebruik onder jongeren in de residentiële jeugdzorg

10

Hoe is het vragenlijstonderzoek uitgevoerd?
Werving en dataverzameling
Analyses
Coronapandemie

10
10
10
11

Wat zijn de resultaten van het vragenlijstonderzoek?
Beschrijving van de steekproef
Tabak
Alcohol
Cannabis
Lachgas
Ecstasy
Overige drugs
E-sigaret en waterpijp

11
11
12
13
15
17
18
19
20

Verschilt het middelengebruik onder RJZ-jongeren met dat van
jongeren uit het reguliere onderwijs?
Gebruiken jongeren middelen in de jeugdzorginstelling?
Wat willen jongeren weten over tabak, alcohol en cannabis?
Waarom gebruiken de jongeren middelen?
Hoeveel jongeren zijn van plan om te stoppen of te beginnen met roken?
Heeft de coronapandemie volgens de jongeren invloed gehad
op hun middelengebruik?
Hoe komen jongeren aan tabak, alcohol en cannabis?
Hoe schadelijk denken jongeren dat middelengebruik is?

25
25
26

Overige onderwerpen

27

Trimbos-instituut

21
22
22
23
24

4

Deel 2: Middelenpreventie en -beleid in de residentiële jeugdzorg

28

Hoe is het onderzoek naar middelenpreventie en -beleid uitgevoerd?
Werving en dataverzameling

28
28

Wat zijn de resultaten van het onderzoek naar middelen­preventie en -beleid?
Inschatting middelengebruik onder jongeren
Beleid ten aanzien van middelengebruik
Naleving middelenbeleid
Aandacht voor middelengebruik
Interventies en programma’s
Attitude van medewerkers ten aanzien van middelengebruik
Succesfactoren, knelpunten en oplossingen

29
29
30
31
31
31
34
35

Aanbevelingen

36

Aanbevelingen voor landelijk beleid
Aanbevelingen op instellingsniveau

36
37

Referenties

39

Trimbos-instituut

5

Samenvatting

Het onderzoek
In 2019 en 2020 is het EXPLORE-onderzoek naar de preventie en gebruik van alcohol, tabak,
cannabis en andere middelen in de residentiële jeugdzorg (RJZ) uitgevoerd. Het onderzoek
bestaat uit twee delen. In het eerste deel hebben 357 jongeren uit 17 jeugdzorginstellingen
een vragenlijst ingevuld om de omvang van het middelengebruik in kaart te brengen. In het
tweede deel is onder medewerkers (online vragenlijst, interviews) en jongeren (focusgroep)
van 21 jeugdzorginstellingen onderzoek gedaan naar middelenpreventie en -beleid in de RJZ.

Middelengebruik onder jongeren
• Vergeleken met 2008 is het gebruik van alcohol en tabak in 2020 sterk gedaald. Wel is
het gebruik van tabak onder jongeren in de RJZ in 2020 nog altijd veel hoger dan onder
leeftijdgenoten in het regulier onderwijs.
• Het gebruik van cannabis verschilt in 2020 niet significant van 2008. Net als in 2008
ligt het gebruik van cannabis in 2020 onder jongeren in de RJZ veel hoger dan onder
leeftijdgenoten in het regulier onderwijs.
• Het gebruik van ecstasy lijkt in 2020 te zijn toegenomen vergeleken met 2008. Het
percentage jongeren dat weleens ecstasy heeft gebruikt is in de RJZ veel hoger dan in het
regulier onderwijs. De verschillen naar gebruik van ecstasy in de afgelopen maand zijn klein
tussen de jongeren in de RJZ en regulier onderwijs.
• Het percentage gebruikers van cocaïne, paddo’s is in 2020 lager dan in 2008 maar de
verschillen zijn meestal niet significant. Het percentage jongeren dat deze middelen ooit
heeft gebruikt is in de RJZ veel hoger dan in het regulier onderwijs. Het gebruik in de
afgelopen maand van cocaïne en paddo’s verschilt niet met het regulier onderwijs.
• Het gebruik van amfetamine is in 2020 vrijwel gelijk aan 2008. Het percentage jongeren
dat ooit amfetamine heeft gebruikt ligt hoger in de RJZ dan in het regulier onderwijs. De
verschillen in het gebruik van de afgelopen maand zijn klein.
• Het gebruik van de e-sigaret, de waterpijp en lachgas is onder jongeren in de RJZ veel
hoger dan in het regulier onderwijs.
• Een grote groep jongeren zegt weleens op het terrein van de instelling te roken of cannabis
te gebruiken (81% van de rokers en 47% van de cannabisgebruikers).
• Zes op de tien rokers vindt zelf dat ze te veel roken en 15% wil weten hoe ze kunnen
stoppen of minderen met roken.
• Gevraagd naar motieven voor gebruik valt op dat ‘tegen de verveling’ relatief veel voor
tabak wordt genoemd (72%). Voor cannabis wordt ‘tegen de stress’ (79%) of ‘om rustiger
te worden’ (89%) relatief vaak genoemd.
• Jongeren in de RJZ beoordelen hun leven met een onvoldoende (5,7). Dit is duidelijk lager
dan onder jongeren in het regulier voortgezet onderwijs (7,5).

Trimbos-instituut

6

Middelenpreventie en -beleid
• Volgens de meeste respondenten van de vragenlijst heeft hun instelling een rookbeleid
(79%) en een protocol met regels over middelengebruik door jongeren (77%).
• Het middelenbeleid is vaak verouderd en het is volgens medewerkers veel werk om dit beleid
op te stellen en bij te houden. De naleving van het beleid verschilt volgens medewerkers
vaak sterk per locatie of groep, met name als het beleid ruimte voor interpretatie laat.
• Middelengebruik wordt vooral besproken tijdens de intake en speciale voorlichtings­
bijeenkomsten voor jongeren. Daarbuiten wordt het alleen besproken bij een vermoeden
van (problematisch) gebruik. Ook jongeren geven aan dat zij vooral aan het begin van
de opname iets merken van middelenbeleid in de vorm van een screening door een
preventiewerker vanuit verslavingszorg en informatie over regels.
• Medewerkers zien het als hun verantwoordelijkheid om vermoedens van (problematisch)
gebruik bespreekbaar te maken. Zij ervaren middelengebruik door jongeren over het
algemeen als problematisch, met name vanwege het risico op afhankelijkheid of verslaving.
• Veel interventies en programma’s op het gebied van het voorkomen van (problematisch)
middelengebruik zijn onbekend bij de medewerkers. Interventies die het meest worden
ingezet zijn kamercontroles, urinecontroles en Multi-Dimensional Family Therapy (MDFT).
• Op basis van benoemde succesfactoren en knelpunten zien medewerkers vooral
mogelijkheden voor het verbeteren van middelenpreventie en -beleid in de vorm van:
- eenduidiger beleid;
- meer kennis over middelengebruik en gesprekstechnieken;
- inzet van (erkende) interventies;
-	
(betere) samenwerking met een instelling voor verslavingszorg (IVZ) en tussen
jeugdzorginstellingen onderling.
• Jongeren geven aan het dat het goed zou werken als er in een informele en vertrouwelijke
sfeer over middelengebruik gepraat wordt en dat gewenst gedrag beloond wordt. Ook
geven zij aan een gesprek met verslavingszorg als zware maatregel te ervaren.
• Op basis van het onderzoek wordt aanbevolen om vanuit landelijk beleid in te zetten op
het vergroten van bekendheid en gebruik van de Richtlijn Middelengebruik Jeugdhulp
en Jeugdbescherming, concrete mogelijkheden voor samenwerking met de IVZ uit te
werken en meer kennis te ontwikkelen over hoe rekening te houden met de onderlinge
beïnvloeding tussen jongeren in de RJZ.
• Voor de instellingen zelf is het belangrijk om te zorgen voor een integraal middelenbeleid
met aandacht voor preventie op verschillende niveaus (universeel, selectief, geïndiceerd)
met daarbij meer aandacht voor alcohol- en tabaksontmoediging.

Aanbevelingen
• Vergroot de landelijke bekendheid en het gebruik van de Richtlijn Middelengebruik
Jeugdhulp en Jeugdbescherming.
• Ontwikkel concrete voorbeelden van de mogelijke samenwerking met een instelling voor
verslavingszorg (IVZ).
• Ontwikkel meer kennis over het beïnvloeden van middelengebruik in een leefgroep.
• Investeer verder in de aanpak van middelengebruik binnen de jeugdzorg.
• Zorg voor een integraal middelenbeleid met aandacht voor preventie op verschillende
niveaus.
• Besteed meer aandacht aan alcohol- en tabaksontmoediging.

Trimbos-instituut

7

Inleiding

Jongeren in de residentiële jeugdzorg (RJZ) zijn kwetsbaarder voor problemen door alcohol-,
tabak en drugsgebruik dan jongeren uit de algemene bevolking (Wits e.a., 2012). Op jonge
leeftijd zijn vaak al meer risicofactoren aanwezig zoals problemen in het gezin rondom
financiën en opvoeding in combinatie met middelenproblematiek bij de ouders (Wits e.a.,
2012). Ook hebben deze jongeren vaker een diagnose zoals PTSS, ADHD of depressie en
vertonen zij meer delinquent gedrag (Nijhof e.a., 2011).
Het eerste en ook laatste landelijk representatieve onderzoek naar middelengebruik onder
deze doelgroep, het EXPLORE-onderzoek uit 2008, liet zien dat dagelijks roken en het
gebruik van alcohol, cannabis en andere drugs aanzienlijk vaker voorkomt onder jongeren
in de RJZ dan onder leeftijdsgenoten in het regulier onderwijs (Kepper e.a., 2012). Ook
beginnen jongeren in de RJZ gemiddeld op een jongere leeftijd met middelengebruik en
hebben zij later een verhoogd risico op een problematisch gebruik en een stoornis in het
middelengebruik (Wits e.a., 2012). In de jeugdhulp en jeugdbescherming worden al langere
tijd knelpunten ervaren rond herkenning en diagnostiek van problemen rond middelengebruik
bij jongeren. Volgens de richtlijn Middelengebruik Jeugdhulp en Jeugdbescherming uit 2016
wordt middelengebruik onder jeugdigen vaak gezien als onschuldig experimenteergedrag en
heerst er onder professionals onduidelijkheid over wanneer het gebruik risicovol wordt en wat
mogelijkheden voor interventies zijn (Wits e.a., 2016).
Het huidige EXPLORE-onderzoek (zie kader op volgende bladzijde) in de RJZ heeft tot doel de
cijfers over de omvang van het middelengebruik onder deze groep jongeren te actualiseren.
Daarnaast willen we met behulp van onderzoek onder de professionals werkzaam in de RJZ
antwoord geven op vragen als: hoe geven de instellingen invulling aan middelenbeleid, welke
knelpunten ervaren zij en wat zou instellingen helpen om de aanpak rond middelengebruik
te verbeteren? In combinatie met de cijfers over de omvang van middelengebruik biedt dit
onderzoek bruikbare input waardoor beleidsmakers, preventiewerkers en jeugdzorginstellingen
beter kunnen worden ondersteund in hun aanpak van middelengebruik in deze doelgroep.
In het eerste deel van deze rapportage beschrijven we de resultaten van het vragenlijstonderzoek
onder de jongeren. Hierbij wordt ook een globale vergelijking gemaakt met de resultaten
van het onderzoek naar middelengebruik onder leeftijdsgenoten in het regulier voortgezet
onderwijs (Rombouts e.a., 2020). In het tweede deel gaan we in op de resultaten van de
online vragenlijst en de interviews met professionals en de focusgroep met jongeren over het
middelenbeleid en middelenpreventie in de instelling. Een uitgebreidere beschrijving van de
resultaten van het tweede deel te vinden in de achtergrondrapportage (Möhle & van Gelder,
2021). Tot slot geven we op basis van de resultaten van het onderzoek aanbevelingen.

Trimbos-instituut

8

Wat is het EXPLORE-onderzoek?
Het EXPLORE-onderzoek is een landelijk onderzoek naar de omvang van middelengebruik
onder jongeren in het praktijkonderwijs, voortgezet speciaal onderwijs (cluster 3 en 4),
de residentiële jeugdzorg en justitiële jeugdinrichtingen. Naast onderzoek onder de
jongeren zelf hebben interviews plaatsgevonden met professionals werkzaam in deze
scholen en instellingen om inzicht te krijgen in de manier waarop zij omgaan met
middelengebruik en de knelpunten en behoeften die zij ervaren. In 2008 is voor het laatst
landelijk onderzoek gedaan naar middelengebruik onder deze doelgroepen (Kepper
e.a., 2009, 2012). Uitzondering hierop is het cluster-3 onderwijs waar niet eerder een
landelijk onderzoek is uitgevoerd. Ook nemen we in het huidige EXPLORE-onderzoek
voor het eerst het beleid en de inzet van (preventieve) interventies mee. Het doel van
het EXPLORE-onderzoek is gegevens te leveren ter onderbouwing en ontwikkeling
van een effectieve preventieve aanpak van (problematisch) middelengebruik onder
kwetsbare jongeren. Meer informatie over het EXPLORE-onderzoek is te vinden op
www.trimbos.nl/explore.

Trimbos-instituut

9

Deel 1: M
 iddelengebruik onder jongeren
in de residentiële jeugdzorg

Hoe is het vragenlijstonderzoek uitgevoerd?
Werving en dataverzameling
Het onderzoek heeft plaatsgevonden in 17 jeugdzorginstellingen (responspercentage 50%)
verspreid over meerdere provincies in Nederland (behalve in Gelderland, Flevoland, Overijssel
en Zeeland). Jeugdzorginstellingen werden via mail en telefoon benaderd voor deelname aan
het onderzoek. De belangrijkste redenen dat jeugdzorginstellingen niet wilden deelnemen
aan het onderzoek waren dat het onderzoek te veel tijd kost, er organisatorische problemen
(waaronder onderbezetting en reorganisatie) speelden, ze al meededen aan andere
onderzoeken of ze gaven aan dat de jongeren niet wilden deelnemen aan het onderzoek.
Voor aanvang van de dataverzameling werd bij de deelnemende jeugdzorginstellingen
geïnventariseerd hoeveel jongeren/groepen konden deelnemen aan het onderzoek en werden
een aantal achtergrondkenmerken van deze groepen genoteerd (verdeling geslacht, leeftijd
en soort voorziening, bijvoorbeeld een behandelgroep of gezinshuis). Aan de groepsleiders
van deelnemende groepen is gevraagd om de jongeren te informeren over het onderzoek
door middel van een informatiefolder. Vervolgens is de data op twee manieren verzameld:
1) getrainde onderzoeksassistenten bezochten de deelnemende groepen of 2) vragenlijsten
met bijbehorende instructie werden per post naar de groepen gestuurd in verband met de
aangescherpte coronarichtlijnen van het RIVM. Bij beide afnames vulden de jongeren de
vragenlijsten zelfstandig op papier in. Deelname was vrijwillig en anoniem, dat wil zeggen
dat jongeren niet gevraagd werd naar hun naam of andere identificerende gegevens. Er
zijn vragen gesteld over of, hoe vaak en hoeveel middelen jongeren gebruiken. Daarnaast
zijn onder andere vragen gesteld over of jongeren middelen gebruiken binnen de instelling,
wat ze eventueel zouden willen weten over bepaalde middelen, waarom een middel wordt
gebruikt, hoe jongeren aan de middelen komen en hoe risicovol ze denken dat het gebruik
is. Daarnaast zijn vragen gesteld over gamen, over het ontvangen van steun uit de omgeving
en levenstevredenheid. Het invullen van de vragenlijst duurde ongeveer 15-20 minuten. Als
dank voor de deelname ontvingen jongeren een chocoladereep. In totaal zijn 187 vragenlijsten
afgenomen onder begeleiding van een onderzoeksassistent van het Trimbos-instituut en
173 door de groepsleiding van deelnemende groepen. Na controle zijn drie vragenlijsten
verwijderd waardoor 357 vragenlijsten overbleven voor analyses.

Analyses
Voor deze rapportage zijn analyses uitgevoerd in STATA. Verschillen naar geslacht en leeftijd
zijn getoetst met behulp van (logistische) regressie analyses. Als we in de tekst spreken van

Trimbos-instituut

10

een verschil tussen twee percentages, dan is dit een significant1 verschil (p < 0.05). Als in de
tekst opvallende verschillen worden genoemd die niet significant zijn, zal dit worden vermeld.
De prevalentiecijfers van dit onderzoek worden vergeleken met cijfers uit het voorgaande
EXPLORE-onderzoek uit 2008 (Kepper e.a., 2012). Voor deze trends wordt de groep van 18
jaar en ouder buiten beschouwing gelaten vanwege de kleine aantallen in 2020. Tot slot wordt
een globale vergelijking gemaakt met de resultaten van het onderzoek naar middelengebruik
onder leeftijdsgenoten in het regulier voortgezet onderwijs (Rombouts e.a., 2020). De
resultaten van deze vergelijking zijn indicatief vanwege verschillen tussen de onderzoeken,
onder andere wat betreft de vragenlijst, wijze van afname en leeftijdsverdeling.
Voorzichtigheid bij de interpretatie van de resultaten is geboden vanwege de soms kleine
aantallen van de (sub)groepen. Dit resulteert in brede betrouwbaarheidsintervallen die duiden
op minder nauwkeurige schattingen van de prevalenties. Als we het in de rapportage hebben
over gebruik in de afgelopen maand, dan gaat het om het gebruik in de maand voorafgaand
aan het onderzoek.

Coronapandemie
De dataverzameling onder de jongeren heeft plaatsgevonden in de periode oktober-novemberdecember 2020. In deze periode waren landelijke en lokale maatregelen van kracht om de
verspreiding van het coronavirus te beperken. Het lijkt aannemelijk dat de corona maatregelen
enig effect hebben gehad op de resultaten van het huidige onderzoek, maar de richting en
de grootte daarvan is moeilijk in te schatten. Om toch enig inzicht hierin te krijgen is aan de
jongeren voor een aantal middelen (tabak, e-sigaret, alcohol, wiet of hasj, ecstasy en lachgas)
gevraagd of zij het betreffende middel door de coronapandemie meer of minder zijn gaan
gebruiken.

Wat zijn de resultaten van het vragenlijstonderzoek?
Beschrijving van de steekproef
De steekproef bestaat uit 357 jongeren, waarvan 155 jongens (43%), 200 meisjes (56%)
en 2 jongeren waarvan het geslacht onbekend is (1%). De steekproef wordt opgedeeld in
drie leeftijdscategorieën: 12-15, 16-17 en 18+ (bestaande uit 18-25-jarigen). Tabel 1 geeft
de samenstelling van de steekproef weer naar geslacht en leeftijd. De meeste jongeren uit
de steekproef verblijven in een groep voor zelfstandigheidstraining, kamertraining, fasehuis
of meidenhuis (41%), gevolgd door jongeren in een woon/leef- of behandelgroep (32%).
Verder verblijft één op de tien jongeren (11%) in jeugdzorgplus of gesloten jeugdhulp en
11% in een groep voor gezinsbehandeling, deeltijdverblijf of logeerhuis. De rest verblijft in
een dag en nacht behandeling (4%) of gezinshuis (1%). Een meerderheid van de jongeren
(56%) woont langer dan 12 maanden niet meer bij zijn of haar ouders of opvoeders. Bijna
een kwart (23%) woont tussen de 7-12 maanden niet meer thuis.

1

Als we spreken van een significant verschilt dan bedoelen we daarmee dat het verschil statistisch significant
is. Dat betekent dat kans klein is (in dit onderzoek hanteren we <5%) dat het gevonden verschil op toeval
berust.

Trimbos-instituut

11

Tabel 1 Beschrijving van de steekproef naar geslacht en leeftijd (n
n, %)
Jongen

Meisje

Onbekend

n

%

n

%

12-15

53

34

51

26

16-17

72

46

101

51

18+

30

19

48

24

Totaal

155

43

200

56

n

Totaal
n

%

104

29

175

49

78

22

357

100

%

2

1

2

1

Tabak
Bijna driekwart (72%) van de jongeren heeft ooit gerookt, de helft (55%) heeft dit de
afgelopen maand gedaan en vier op de tien (40%) rookt dagelijks (figuur 1). De percentages
liggen bij meisjes hoger dan bij jongens, maar alleen het percentage ‘ooit in het leven gerookt’
is onder meisjes (77%) significant hoger dan onder jongens (66%). De percentages ooit
gerookt, de afgelopen maand gerookt en dagelijks roken zijn in de jongste leeftijdsgroep
(12-15 jaar) significant lager dan onder de 16-plussers. Een uitzondering hierop is het gebruik
ooit in het leven onder de 18-plussers dat niet significant verschilt van de 12-15-jarigen. De
jongeren die in de afgelopen maand hebben gerookt, roken gemiddeld 9,6 sigaretten per dag.
De dagelijkse rokers roken gemiddeld 11,1 sigaretten per dag.
n=357; %)
Figuur 1 Prevalentie van roken naar leeftijd, geslacht en totaal (n
% 100
80
60
40
20
0

12-15

16-17

18+

Jongens

Meisjes

Totaal

Ooit

63

77

73

66

77

72

Maand

40

61

62

53

56

55

Dagelijks

26

47

45

37

43

40

Trimbos-instituut

12

Het percentage jongeren dat ooit heeft gerookt is tussen 2008 en 2020 significant gedaald
(figuur 2). De daling is met name sterk in de leeftijdsgroep 12-15 jaar (van 82% naar 63%).
Ook het gebruik in de afgelopen maand en dagelijks roken is tussen 2008 en 2020 significant
afgenomen.
Figuur 2 Trends in de prevalentie van roken naar onderzoeksjaar 12 t/m 17 jaar
(2008: n=673; 2020: n=357; %)
% 100 % 100
80

80

60

60

40

40

20

20

0

0
2008

2008

2020

2020

12-15

12-15

2008

2008

2020

16-17

16-17

2020

Ooit

Ooit

82

82

63

63

85

85

77

77

Maand

Maand 62

62

40

40

77

77

61

61

Dagelijks Dagelijks49

49

26

26

67

67

47

47

Alcohol
Meer dan acht op de tien (83%) jongeren heeft ooit alcohol gedronken, ruim vier op de
tien (44%) heeft dit de afgelopen maand gedaan en bijna één op de drie (30%) heeft de
afgelopen maand ten minste één keer vijf of meer glazen tijdens één gelegenheid gedronken
(bijvoorbeeld op een feestje; binge drinken; figuur 3). De percentages liggen bij meisjes iets
hoger dan bij de jongens, maar alleen het verschil in het ooit gebruik is onder meisjes (89%)
significant hoger dan onder jongens (76%). Het afgelopen maand gebruik en binge drinken
ligt onder de 12- t/m 15-jarigen significant lager dan in de oudere leeftijdsgroepen. Van
de 12- t/m 15-jarigen heeft bijvoorbeeld een kwart (26%) in de afgelopen maand alcohol
gedronken vergeleken met iets minder dan de helft (49%) van de 16- en 17-jarigen. Ook het
gebruik ooit in het leven is het laagst onder 12-15-jarigen, maar het verschil met de oudere
leeftijdsgroepen is net niet significant.
Jongen die in de afgelopen maand alcohol hebben gedronken, drinken gemiddeld 6,7 glazen
op een weekenddag (vrijdag, zaterdag, zondag). Het aantal glazen dat door deze groep op
een doordeweekse dag wordt gedronken ligt lager: gemiddeld 2,6 glazen.

Trimbos-instituut

13

Figuur 3 Prevalentie van alcoholgebruik naar leeftijd, geslacht en totaal (n
n=357, %)
% 100
80
60
40
20
0

12-15

16-17

18+

Jongens

Meisjes

Totaal

Ooit

72

88

87

76

89

83

Maand

26

49

56

40

47

44

Binge

15

35

39

27

32

30

Vergeleken met 2008 is het alcoholgebruik in 2020 substantieel gedaald (figuur 4). Dat geldt
vooral voor het gebruik in de afgelopen maand en het binge drinken. In 2008 had bijvoorbeeld
bijna de helft (47%) van de 12- t/m 15-jarigen de afgelopen maand minimaal één keer vijf
of meer glazen bij één gelegenheid gedronken, terwijl dit percentage in 2020 is gedaald tot
15%. Onder de 16- en 17-jarigen daalde het percentage binge drinkers van 60% naar 35%.
Figuur 4 Trends in de prevalentie van alcoholgebruik naar onderzoeksjaar, 12 t/m 17 jaar
(2008: n=673; 2020: n=357; %)
%
% 100
80

100

80

60

60

40

40

20

20

0

0

2008

2008

82

88
57

40

47

26

Ooit

Ooit

Maand

Maand 62

Dagelijks Binge 49

2020

2020

2008

2008
16-17

12-15

12-15

63

72

85

26

77

15

67

Trimbos-instituut

2020

2020

96

16-17
77

88

72

61

49

60

47

35

14

Cannabis
Ruim zes op de tien jongeren (62%) heeft ooit cannabis gebruikt en bijna vier op de tien
(39%) heeft de afgelopen maand cannabis gebruikt (figuur 5). Jongens en meisjes verschillen
hierin niet significant. Onder de 12- t/m 15-jarigen zijn de percentages het laagst, maar deze
zijn niet significant verschillend van de oudere leeftijdsgroepen. Het gebruik ligt ook op jonge
leeftijd hoog: ruim de helft (52%) van de 12- t/m 15-jarigen heeft ooit cannabis gebruikt
en bijna een derde (31%) heeft dit de afgelopen maand nog gedaan. De jongeren die in de
afgelopen maand cannabis hebben gebruikt, roken gemiddeld 3,5 joint per keer.
n=357, %)
Figuur 5 Prevalentie van cannabisgebruik naar leeftijd, geslacht en totaal (n
% 100
80
60
40
20
0

12-15

16-17

18+

Jongens

Meisjes

Totaal

Ooit

52

65

67

59

64

62

Maand

31

43

39

41

37

39

Trimbos-instituut

15

Het percentage jongeren dat ooit cannabis heeft gebruikt ligt in 2020 iets lager dan in 2008
(figuur 6), maar de verschillen zijn voor beide leeftijdsgroepen niet significant. Het percentage
gebruikers in de afgelopen maand is onder de 12- t/m 15-jarigen in 2008 en 2020 gelijk
gebleven (31%) en onder de 16- en 17-jarigen (niet significant) gestegen van 38% naar
43%.
Figuur 6 Trends in de prevalentie van cannabisgebruik naar onderzoeksjaar, 12 t/m 17 jaar
(2008: n=673; 2020: n=357; %)

% 100

%

100

80

80
60

40

60
40

20

20

0

0
2008

2008

2020

2020

12-15

12-15

20082008

2020
2020

16-17
16-17

Ooit

Ooit 82

57

63

52

85 73

77 65

Maand

62
Maand

31

40

31

77 38

61 43

67

47

Dagelijks

49

26

Trimbos-instituut

16

Lachgas
Ruim één derde (36%) van de jongeren heeft ooit in het leven lachgas gebruikt en meer
dan één op de tien (11%) heeft dit de afgelopen maand gedaan (figuur 7). Hierin zijn geen
verschillen te zien tussen jongens en meisjes. Onder de 12- t/m 15-jarigen is het percentage
jongeren dat ooit lachgas heeft gebruikt het laagst, maar niet significant verschillend met de
oudere leeftijdscategorieën. De verschillen tussen de leeftijdsgroepen in het gebruik van de
afgelopen maand zijn klein en niet significant.
Van de jongeren die in de afgelopen maand lachgas heeft gebruikt (n=40), gebruikte de helft
(50%) 10 ballonnen of meer. Verder gebruikte 28% van deze groep 5-9 ballonnen en 20%
2-4 ballonnen.
n=357, %)
Figuur 7 Prevalentie van lachgasgebruik naar leeftijd, geslacht en totaal (n
% 100
80
60
40
20
0

12-15

16-17

18+

Jongens

Meisjes

Totaal

Ooit

28

39

42

36

37

36

Maand

12

12

9

11

12

11

In het onderzoek van 2008 is het gebruik van lachgas niet gemeten en zijn er dus geen trends
voor dit middel beschikbaar.

Trimbos-instituut

17

Ecstasy
Drie op de tien jongeren (30%) hebben ooit ecstasy gebruikt en bijna één op de tien (9%)
heeft dit in de afgelopen maand gedaan (figuur 8). De percentages zijn onder meisjes hoger
dan onder jongens, maar de verschillen zijn niet significant. Onder de 12- t/m 15-jarigen is
het percentage jongeren dat ooit ecstasy heeft gebruikt significant lager dan onder de oudere
leeftijdsgroepen. Het gebruik in de afgelopen maand is in de jongste groep eveneens het
laagst van alle leeftijdsgroepen, maar verschilt alleen significant van de 16- en 17-jarigen.
n=357, %)
Figuur 8 Prevalentie van ecstasygebruik naar leeftijd, geslacht en totaal (n
% 100
80
60
40
20
0

12-15

16-17

18+

Jongens

Meisjes

Totaal

Ecstasy ooit

18

34

35

25

33

30

Ecstasy maand

3

14

5

8

10

9

Het gebruik van ecstasy lijkt in 2020 te zijn toegenomen vergeleken met 2008 (figuur 9). De
verschillen zijn echter niet significant, met uitzondering van het afgelopen maand gebruik
onder 16- en 17-jarigen. Dit nam significant toe van 4% in 2008 naar 14% in 2020.
Figuur 9 Trends in de prevalentie van ecstasygebruik naar onderzoeksjaar, 12 t/m 17 jaar
(2008: n=673; 2020: n=357; %)
%
100

% 100
80

80
60

40

60
40

20

20

0

0
2008

Ooit
Maand
Dagelijks

Ooit 82
62
Maand
49

2008

2020

2020

20082008

2020
2020

12-15

12-15

13

63

18

85 28

16-17
16-17
77 34

3

40

3

77

61 14

26

67

Trimbos-instituut

4

47

18

Overige drugs
Eén op de zeven jongeren (14%) heeft ooit cocaïne gebruikt, 17% heeft ooit amfetamine
gebruikt en 8% heeft ooit paddo’s gebruikt (tabel 2). Een kleiner percentage jongeren zegt
deze middelen in de afgelopen maand te hebben gebruikt (cocaïne: 1,1%; amfetamine: 4,2%
en paddo’s: 0,6%).
Tabel 2 Prevalentie van cocaïne, amfetamine en paddo’s naar leeftijd, geslacht en totaal
n=357, %)
(n
12-15

16-17

18+

Jongens

Meisjes

Totaal

Cocaïne ooit

8

15

18

10

17

14

Cocaïne maand

1

1

1

1

2

1

Amfetamine ooit

11

19

21

14

19

17

Amfetamine maand

3

4

6

5

4

4

Paddo’s ooit

6

8

8

9

7

8

Paddo’s maand

0

1

1

1

0

1

Het percentage jongeren (12- t/m 17-jarigen) dat ooit in het leven cocaïne heeft gebruikt is in
2020 lager dan in 2008 (figuur 10). De verschillen zijn echter niet significant. Ook het gebruik
van paddo’s lijkt te zijn gedaald, maar alleen het verschil in ooit gebruik onder 16- en 17-jarigen
is significant (van 16% in 2008 naar 8% in 2020, figuur 10). Het gebruik van amfetamine
is niet significant veranderd tussen 2008 en 2020. Tot slot zijn ook in de maandprevalentie
van gebruik van cocaïne, amfetamine en paddo’s geen significante verschillen te zien tussen
2008 en 2020 (tabel 3).
lifetime-prevalentie van gebruik van cocaïne, amfetamine en paddo’s
Figuur
% 10010 Trends in de lifetimenaar onderzoeksjaar, 12 t/m 17 jaar (2008: n=673; 2020: n=357; %)
80 %

60

30

20

40
20

0

Ooit

10

0
2008
Cocaine 82

Maand Amfetamine
62
Dagelijks Paddo's 49

2008

2020

2020

12-15

12-15

14

63

8

11

40

9

26

2008
2008

2020
2020
16-17
16-17

11

8521
7721

77
15
61
19

6

6716

847

Noot: In verband met de leesbaarheid is het maximum van de y-as op 30% i.p.v. 100% gezet.

Trimbos-instituut

19

Tabel 3 Trends in de maandprevalentie van gebruik van cocaïne, amfetamine en paddo’s
naar onderzoeksjaar, 12 t/m 17 jaar (2008: n=673; 2020: n=357; %)
Cocaïne

Amfetamine

Paddo’s

12-15

16-17

12-15

16-17

12-15

16-17

2008

3,2

3,2

2,3

2,1

1,7

1,1

2020

1,0

1,1

2,9

4,0

0,0

0,6

E-sigaret en waterpijp
Meer dan zes op de tien jongeren (63%) heeft ooit een elektronische sigaret (e-sigaret2)
gebruikt (figuur 11). Het percentage ligt hoger bij meisjes, maar het verschil met jongens is
niet significant. Het percentage dat ooit een e-sigaret heeft gebruik is met 53% het laagst
onder de 12- t/m 15-jarigen maar verschilt alleen significant van de 16- en 17-jarigen (69%).
Het gebruik van e-sigaret in de afgelopen maand is niet uitgevraagd in dit onderzoek.
De waterpijp is door ruim de helft (54%) van de jongeren ooit gebruikt en 16% gebruikte
de waterpijp in de afgelopen maand (figuur 11). Meer meisjes (60%) dan jongens (47%)
hebben ooit waterpijp gerookt. Ook het percentage gebruikers in de afgelopen maand is
hoger onder meisjes (18%) dan onder jongens (13%), maar dit verschil is niet significant.
Onder de 12- t/m 15-jarigen is het percentage dat ooit waterpijp heeft gerookt (42%) het
laagst, maar alleen het verschil met de 16- en 17-jarigen (59%) is significant. Het percentage
jongeren dat de waterpijp in de maand voorafgaand aan het onderzoek heeft gebruikt is
het hoogst onder de 16- en 17-jarigen (20%), maar verschilt niet significant van de andere
leeftijdsgroepen. In het onderzoek van 2008 is het gebruik van de e-sigaret en de waterpijp
niet gemeten en zijn er dus geen trends voor deze middelen beschikbaar.
Figuur 11 Prevalentie van gebruik van de e-sigaret* en de waterpijp naar leeftijd, geslacht
n=357, %)
en totaal (n
% 100
80
60
40
20
0

*

12-15

16-17

18+

Jongens

Meisjes

Totaal

E-sigaret ooi t

53

69

63

59

66

63

Waterpijp ooit

42

59

59

47

60

54

Waterpijp maand

13

20

10

13

18

16

Gebruik in de afgelopen maand is niet uitgevraagd.

2

Onder een e-sigaret verstaan we producten als de shisha-pen, e-hooka, e-smoker en flavor vape.
Trimbos-instituut

20

Verschilt het middelengebruik onder RJZ-jongeren met dat van jongeren uit
het reguliere onderwijs?
Om het middelengebruik onder jongeren in de RJZ in perspectief te plaatsen wordt in
tabel 4 een vergelijking gemaakt met de resultaten van landelijk onderzoek uit 2019 onder
leeftijdsgenoten in het regulier voortgezet onderwijs (Rombouts e.a., 2020). De vergelijking
wordt alleen gemaakt voor de 12- t/m 15-jarigen omdat de groep 16- en met name de 17-jarige
scholieren uit het landelijk scholieren onderzoek niet representatief is voor de algemene
populatie (een deel van hen is al van school/naar andere opleidingen). De cijfers moeten
voorzichtig worden geïnterpreteerd vanwege verschillen tussen de beide onderzoeken. Dit
betreft onder andere de inhoud en wijze van afname van de vragenlijst en de gemiddelde
leeftijd (jongeren uit de RJZ groep zijn gemiddeld ouder). Rekening houdend met deze
kanttekeningen, lijkt gezien de grote verschillen in prevalenties, geconcludeerd te kunnen
worden dat het gebruik onder jongeren in de RJZ aanzienlijk hoger ligt dan onder scholieren
in het regulier onderwijs. Zo rookt 26% van de jongeren in de RJZ dagelijks vergeleken met
2% van de jongeren in het regulier onderwijs. Ook de verschillen in drugsgebruik zijn groot.
Van de jongeren in de RJZ heeft bijvoorbeeld bijna een derde (31%) de afgelopen maand
geblowd en in het regulier onderwijs 4%. De verschillen tussen jongeren in de RJZ en regulier
onderwijs zijn minder groot als het gaat om alcoholgebruik in de afgelopen maand, binge
drinken en het gebruik van ecstasy, cocaïne, amfetamine en paddo’s in de afgelopen maand.
Tabel 4 P
 revalentie van middelengebruik onder 12-15-jarigen in residentiële jeugdzorg
n=357; ongewogen %) en regulier voortgezet onderwijs (n
n=4802; gewogen %)
(n
Residentiële jeugdzorg
12 t/m 15 jaar
(gemiddeld 14,4 jaar)

Regulier voortgezet onderwijs
12 t/m 15 jaar
(gemiddeld 13,5 jaar)

Ooit

63

14

Maand

40

6

Dagelijks

26

2

Ooit

72

42

Maand

26

21

Binge

15

14

Ooit

52

8

Maand

31

4

Ooit

18

1

Maand

3

1

Cocaïne

Ooit

14

1

Maand

1

1

Amfetamine

Ooit

11

1

Maand

3

1

Ooit

6

1

Maand

0

0

Ooit

28

9

Maand

12

2

E-sigaret

Ooit

53

23

Waterpijp

Ooit

42

15

Maand

13

4

Tabak

Alcohol

Cannabis
Ecstasy

Paddo’s
Lachgas

Trimbos-instituut

21

Gebruiken jongeren middelen in de jeugdzorginstelling?
Aan jongeren is voor een aantal middelen gevraagd of ze deze weleens in de jeugdzorginstelling
(binnen of buiten op het terrein) gebruiken. De antwoorden zijn geanalyseerd onder de
jongeren die het betreffende middel in de afgelopen maand hebben gebruikt. Van de rokers
zegt acht op de tien (81%) weleens in de instelling te roken. Cannabis wordt door bijna de
helft (47%) en alcohol door iets meer dan een kwart (27%) van de jongeren weleens in de
instelling gebruikt. Van de groep jongeren die lachgas in de afgelopen maand heeft gebruikt
(n=39), gebruikte 15% van de jongeren dit (ook) in de instelling. Het aantal jongeren dat in
de afgelopen maand cocaïne en amfetamine heeft gebruikt en deze vraag heeft beantwoord
is te laag om een goede schatting te kunnen maken van het gebruik in de instelling.
Van de jongeren die in de afgelopen maand cannabis hebben gebruikt, antwoordt iets meer
dan de helft (54%) dat zij dit in de afgelopen maand wel eens onder schooltijd hebben
gedaan (tussenuren of pauze).

Wat willen jongeren weten over tabak, alcohol en cannabis?
Aan jongeren is voor een aantal middelen gevraagd wat ze willen weten over tabak, alcohol
en cannabis. De antwoorden zijn geanalyseerd onder de jongeren die het betreffende middel
in de afgelopen maand hebben gebruikt. Een ruime meerderheid van de jongeren (rond de
80%) zegt al te weten wat tabak, alcohol en cannabis ‘met hen doet’, ‘met hun gezondheid
doet’ en ‘wanneer ze tabak, alcohol en cannabis te veel gebruiken’ (tabel 5). Een kleine groep
jongeren (tussen de 2% en 8%) wil over een of meerdere middelen meer weten, met de
hoogste percentages voor ‘wanneer ik te veel gebruik’. Voor alle drie de middelen geldt dat
een meerderheid (rond de 65%) zegt te weten hoe ze kunnen stoppen met het middel of
waar ze hulp kunnen krijgen. Het percentage jongeren dat hier informatie over wil hebben is
het hoogst voor tabak: 15% van de jongeren wil bijvoorbeeld weten hoe ze kunnen stoppen/
minderen met roken.
n=357, %)
Tabel 5 Informatiebehoefte van jongeren over tabak, alcohol en cannabis (n
Tabak

Alcohol

Cannabis

Ja

Nee

Dat
weet
ik al

Wat het middel met me doet

2

9

90

3

12

85

3

10

87

Wat het middel doet met mijn
gezondheid

3

7

90

8

13

79

4

12

83

Wanneer ik het middel te veel
gebruik

6

19

75

8

14

78

7

17

76

Hoe ik kan stoppen met het
middel te gebruiken

15

23

63

5

28

68

6

25

69

Waar ik hulp kan krijgen om het
middel minder te gebruiken

8

29

63

5

29

66

5

26

69

Trimbos-instituut

Ja

Nee

Dat
weet
ik al

Ja

Nee

Dat
weet
ik al

22

Waarom gebruiken de jongeren middelen?
Aan jongeren is per middel (tabak, alcohol, cannabis, lachgas en overige drugs) gevraagd
waarom ze dit middel meestal gebruiken, waarbij jongeren per middel meerdere redenen
konden geven. Tabel 6 laat de resultaten zien onder de jongeren die de afgelopen maand een
bepaald middel hebben gebruikt. Van de jongeren die in de afgelopen maand hebben gerookt
(de rokers) zijn met name ‘minder stress hebben’ (84%) en ‘tegen de verveling’ (72%) redenen
die relatief vaak worden genoemd. ‘Omdat het gezellig is’ wordt relatief weinig genoemd door
de rokers. Ook noemt de helft van de rokers (51%) de lekkere smaak als motief voor gebruik.
Voor de alcoholgebruikers is gezelligheid (96%) en smaak (84%) voor veel jongeren een reden
voor gebruik. Minder stress (26%) en tegen de verveling (32%) zijn voor alcoholgebruikers
relatief weinig genoemde redenen voor gebruik. Veel cannabisgebruikers (92%) noemen het
lekkere gevoel als reden voor gebruik. Ook ‘om minder stress’ te hebben wordt relatief vaak
genoemd (79%). Gebruikers van lachgas en overige drugs noemen als redenen voornamelijk
‘omdat het gezellig is’ en ‘omdat het gevoel lekker is’.
Tabel 6 R
 edenen waarom middelen meestal worden gebruikt (%, onder de laatste maand
gebruikers van het betreffende middel)
Tabak
n=196

Alcohol
n=157

Cannabis
n=138

Lachgas
n=40

Overige
drugs
n=43

Omdat het gezellig is

61

96

85

95

92

Om me minder somber te voelen

47

26

60

31

29

Omdat het gevoel lekker is

71

78

92

100

87

Omdat de smaak lekker is *

51

84

65

Om minder stress te hebben

84

26

79

31

39

Om erbij te horen (bij mijn
vrienden of andere jongeren)

4

5

7

15

3

Tegen de verveling

72

32

52

46

29

Om me minder alleen te voelen

20

14

33

18

24

Om aangeschoten of dronken te
worden *

62

Om me rustiger te voelen *

89

Om stoned te worden *

91

* Deze redenen zijn niet uitgevraagd bij ieder middel, omdat ze niet bij ieder middel van toepassing zijn.

Trimbos-instituut

23

Vinden jongeren dat ze bepaalde middelen te veel gebruiken?
Aan jongeren is gevraagd of zij vinden dat ze een bepaald middel te veel gebruiken. Figuur
12 geeft de resultaten weer onder de jongeren die het middel de afgelopen maand hebben
gebruikt. Onder de rokers is het percentage dat vindt dat men (soms) te veel gebruikt het
grootst (60%), gevolgd door cannabis (48%) en lachgas (46%).
Figuur 12 Percentage jongeren dat vindt dat ze desbetreffend middel (soms) te veel
gebruiken (%, onder de laatste maand gebruikers van het betreffende middel)
% 100
80
60
40
20
0

Tabak (n=157)

Alcohol (n=157) Cannabis (n=138)
Ja

Ecstasy (n=31)

Lachgas (n=40)

Soms

Hoeveel jongeren zijn van plan om te stoppen of te beginnen met roken?
Van de jongeren die in de afgelopen maand hebben gerookt zegt een meerderheid (58%)
ooit te willen stoppen met roken, maar niet binnen één maand. Bijna één op de tien rokers
(9%) geeft aan binnen één maand te willen stoppen met roken. Een kwart (24%) zegt niet
te willen stoppen met roken.
Van de jongeren die in de afgelopen maand niet hebben gerookt, denkt de meerderheid
(61%) dat in de toekomst ook zeker nooit te gaan doen. Meer dan één op de tien jongeren
(12%) denkt waarschijnlijk nooit te gaan roken.

Trimbos-instituut

24

Heeft de coronapandemie volgens de jongeren invloed gehad op hun
middelengebruik?
Aan de jongeren is gevraagd of ze in de afgelopen maand door de coronapandemie bepaalde
middelen meer of minder zijn gaan gebruiken. Tabel 7 laat de resultaten zien onder de
jongeren die de afgelopen maand een bepaald middel hebben gebruikt. Een aanzienlijk deel
van de jongeren zegt meer middelen te zijn gaan gebruiken door de coronapandemie. Dit
geldt vooral voor cannabis (44%) en tabak (36%) en in mindere mate voor alcohol (23%).
Ongeveer een kwart (24%) van de laatste maand gebruikers van alcohol zegt minder te zijn
gaan gebruiken. Dat is meer dan voor cannabis (15%) en tabak (10%). Er is ook een grote
groep jongeren die aangeeft dat de coronapandemie in de afgelopen maand geen effect heeft
gehad op het gebruik. Dit geldt vooral voor de rokers: 44% zegt in de afgelopen maand
evenveel te roken als daarvoor.
Tabel 7 Percentage jongeren dat in de afgelopen maand meer of minder middelen zijn gaan
gebruiken door de coronapandemie (%, onder de laatste maand gebruikers van het
betreffende middel)

Gebruik het (bijna) nooit

Tabak
n=196

Alcohol
n=157

Cannabis
n=138

10

16

7

Meer

36

23

44

Evenveel

44

37

33

Minder

10

24

15

Hoe komen jongeren aan tabak, alcohol en cannabis?
Van de jongeren die in de afgelopen maand tabak hebben gerookt, zegt 47% de sigaretten/
shag meestal zelf te kopen en 17% vraagt meestal of andere het voor ze willen kopen. De
rest van de rokers zegt de sigaretten of shag meestal te krijgen, in de meeste gevallen van
ouders/opvoeders (12%) of vrienden buiten de groep (9%).
Alcohol wordt door ruim een derde (36%) van de laatste maand gebruikers meestal zelf
gekocht. Daarnaast laat een kwart van de jongeren (25%) de alcohol door andere kopen.
Ruim één kwart van de jongeren (28%) zegt de alcohol meestal van vrienden buiten de groep
te krijgen. Verder zegt 7% het meestal van hun ouders/opvoeders te krijgen.
Ruim een derde van de laatste maand gebruikers van cannabis zegt de wiet of hasj meestal
zelf te kopen. Iets minder dan een derde (31%) krijgt het middel meestal of rookt met anderen
mee. Verder laat 6% de wiet of hasj door vrienden kopen. Op de vraag of ze in de afgelopen
12 maanden weleens zelf wiet of hasj in een coffeeshop hebben gekocht antwoordt bijna de
helft (46%) bevestigend. Eén op de vijf (20%) zegt dat meer dan tien keer te hebben gedaan.

Trimbos-instituut

25

Hoe schadelijk denken jongeren dat middelengebruik is?
Aan de jongeren is gevraagd hoe schadelijk zij denken dat het voor je gezondheid is om
tabak, alcohol, cannabis, ecstasy, lachgas, e-sigaret of waterpijp te gebruiken (figuur 13). Het
af en toe gebruik van ecstasy (60%) en lachgas (56%) wordt door de jongeren het vaakst
aangegeven als best wel of erg schadelijk vergeleken met het af en toe gebruik van tabak
(42%), e-sigaret (35%) en de waterpijp (32%). Daarnaast denken de meeste jongeren dat
iedere dag ecstasy (87%), lachgas (84%) of tabak (83%) best wel of erg schadelijk is voor
de gezondheid. Deze percentages liggen lager de ingeschatte schadelijkheid van iedere dag
cannabis (72%), e-sigaret (68%) of waterpijp (66%) gebruiken. Daarnaast vindt zeven op de
tien jongeren (69%) ieder weekend vijf of meer drankjes drinken best wel of erg schadelijk.
Dit percentage ligt iets hoger als gevraagd wordt naar de schadelijkheid van iedere dag één
of meer drankjes drinken (73%).
Voor alle bovengenoemde middelen geldt dat de laatste maand gebruikers de schadelijkheid
van het betreffende middel lager inschatten dan de niet-gebruikers. De enige uitzondering
hierop is ‘iedere dag één of twee drankjes met alcohol drinken’. De schadelijkheid hiervan
wordt door gebruikers en niet-gebruikers vrijwel gelijk ingeschat.

Af en toe
Iedere dag
Ieder weekend vijf of meer

Iedere dag

Iedere dag

Waterpijp E-sigaret

Lachgas

Cannabis

Iedere dag één of meer drank jes

Ecstasy

Alcohol

Tabak

Figuur 13 Veronderstelde schadelijkheid van middelengebruik: jongeren die antwoorden dat
gebruik best wel of erg schadelijk is (%)

Af en toe

Af en toe

Af en toe
Iedere dag
Af en toe
Iedere dag
Af en toe
Iedere dag
0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

%

Trimbos-instituut

26

Overige onderwerpen
Gamen
Aan de jongeren is gevraagd hoe vaak zij gamen. Met games bedoelen we alle spellen die
gespeeld worden op telefoon, tablet, laptop, pc of spelcomputer. Een meerderheid van de
jongeren (58%) gamet wel eens. Een kwart (26%) doet dit (bijna) dagelijks. Jongens gamen
vaker (bijna) dagelijks (42%) dan meisjes (13%). Van de jongeren die wel eens gamen, doet
één op de drie dit gemiddeld 1 uur of minder per dag (33%), doen vier op de tien (39%) dit
2-3 uur en meer dan een kwart (27%) doet dit 4 uur of meer. Onder 12- t/m 16-jarigen in het
regulier voortgezet onderwijs ligt het percentage gamers hoger (75%) en is het percentage
jongeren dat dagelijks gamet vergelijkbaar (27%).
Sociale steun en levenstevredenheid
Een kleine meerderheid van de jongere (54%) ervaart sociale steun van anderen (zoals
vrienden, ouders of verzorgers). Jongens ervaren meer sociale steun van anderen (59%) dan
meisjes (50%), maar dit verschil is niet significant. Onder 12- t/m 16-jarigen in het regulier
voortgezet onderwijs ervaren meer jongeren sociale steun van anderen (80%; Kleinjan e.a.,
2020).
Ook is aan jongeren gevraagd naar hun levenstevredenheid. Jongeren geven gemiddeld een
5.7 voor hun leven. Jongens zijn gemiddeld positiever over hun leven (6.0) dan meisjes (5.5),
maar de verschillen zijn niet significant. Het cijfer voor levenstevredenheid ligt hoger onder
12- t/m 16-jarigen van het regulier voortgezet onderwijs (7.5; Kleinjan e.a., 2020).

Trimbos-instituut

27

Deel 2: M
 iddelenpreventie en -beleid in de
residentiële jeugdzorg

Hoe is het onderzoek naar middelenpreventie en -beleid
uitgevoerd?
Het onderzoek naar middelenpreventie en -beleid in de RJZ betrof een inventariserend
onderzoek waarbij is gevraagd naar:
•
•
•
•
•

de inschatting door medewerkers van het middelengebruik door jongeren in de RJZ;
het beleid ten aanzien van middelengebruik bij instellingen voor RJZ;
de interventies en programma’s die worden ingezet en wat hierbij wel en niet werkt;
de attitude van medewerkers binnen deze settings ten aanzien van middelengebruik;
de succesfactoren, knelpunten en oplossingen om (problematisch) middelengebruik tegen
te gaan binnen deze settings.

Werving en dataverzameling
Het onderzoek is in het najaar van 2019 uitgevoerd (dus vóór de coronapandemie) door
middel van een online vragenlijst voor medewerkers, interviews met medewerkers en een
focusgroep met jongeren.
Online vragenlijst medewerkers
De online vragenlijst is uitgezet bij 21 jeugdzorginstellingen met residentieel aanbod en was
gericht op medewerkers in drie functiegroepen: management (vertegenwoordigers vanuit
directie en management), behandelaren (inclusief gedragswetenschappers) en groepsleiders
(inclusief pedagogisch medewerkers). De vragenlijst is ingevuld door 173 medewerkers. De
deelnemers aan de online vragenlijst worden hierna aangeduid als ‘respondenten’.
Interviews met medewerkers
Bij vier jeugdzorginstellingen zijn op basis van de uitkomsten van de online vragenlijst
verdiepende interviews gehouden met in totaal 11 medewerkers uit de drie genoemde
functiegroepen. Deze worden hier verder aangeduid als ‘geïnterviewden’.
Focusgroep
Ook is bij één jeugdzorginstelling een focusgroep met vier jongeren gehouden. In deze
focusgroep werd aan jongeren gevraagd wat zij merken van middelenpreventie en -beleid
gedurende hun verblijf in de jeugdzorginstelling en wat volgens hen wel en niet werkt. De
deelnemers worden hier aangeduid als ‘jongeren’.

Trimbos-instituut

28

Wat zijn de resultaten van het onderzoek naar middelen­
preventie en -beleid?
Hieronder worden de belangrijkste resultaten weergegeven. De volledige uitkomsten zijn na
te lezen in het rapport Middelenpreventie en-beleid in de RJZ: Resultaten van het Exploreonderzoek 2019 (Möhle & Van Gelder, 2021). Hierin zijn tevens de methodologie en bijlagen
(vragenlijsten etc.) te vinden.

Inschatting middelengebruik onder jongeren
In de online vragenlijst is respondenten gevraagd naar hun inschatting van de omvang van
het middelengebruik door de jongeren binnen hun instelling (afname heeft plaatsgevonden
vóór de coronapandemie). Respondenten konden antwoorden op een schaal van 1 tot 7
waarbij 1 betekent ‘geen enkele jongere’ en 7 betekent ‘alle jongeren’ gebruiken het middel.
Hierbij scoorden tabak, alcohol en cannabis het hoogst. In tabel 8 is te zien hoe hoog het
gebruik van deze middelen werd ingeschat tijdens het verlof en tijdens de aanwezigheid op
de voorziening.
Tabel 8 Inschatting gebruik tabak, alcohol en cannabis onder jongeren volgens respondenten
Middel

Inschatting gebruik tijdens verlof
(1=geen enkele; 7= alle jongeren)

Inschatting gebruik tijdens
aanwezigheid op voorziening
(1=geen enkele; 7= alle jongeren)

Tabak

4,6

4,4

Alcohol

4,2

2,2

Cannabis

3,6

2,7

Van de overige middelen werden lachgas (2,2) en ecstasy (2,1) en stimulerende drugs zoals
cocaïne of speed (2,1) het hoogst ingeschat, al gaat het dan nog steeds om een minderheid
van de jongeren. Ook gaf een deel van de respondenten (25-43%, afhankelijk van het
middel) aan het gebruik zowel tijdens het verlof als tijdens aanwezigheid op de voorziening
niet in te kunnen schatten.
Bij de geïnterviewden verschilden de inschattingen van de omvang van het middelengebruik
door jongeren onderling sterk.

Trimbos-instituut

29

Beleid ten aanzien van middelengebruik
Volgens de meeste respondenten heeft de organisatie waar zij werken een formeel
middelenbeleid. Dit bestaat meestal uit rookbeleid voor alle aanwezigen op het terrein, een
beleidsprotocol ten aanzien van regels en eventuele sancties omtrent bezit en gebruik van
middelen door jongeren en Alcohol, Drugs- en Medicijnbeleid (ADM-beleid) voor medewerkers
(figuur 14).
Figuur 14 Percentage respondenten dat aangeeft dat genoemde vorm van middelenbeleid
n=173)
aanwezig is op voorziening waar zij werken (n
Rookbeleid

79%
56%

Alcohol-, Drugs- en Medicijn (ADM) beleid medewerkers
Beleidsprotocol regels middelengebruik jongeren

77%

Beleidsprotocol signaleren en bespreekbaar maken jongeren

46%
27%

Voorlichtingsprotocol jongeren (risico's, weerbaarheid)
Voorlichtingsprotocol ouders (signaleren, bespreekbaar maken)
Scholingsprotocol medewerkers (signaleren, bespreekbaar maken)
Afspraken samenwerking met instelling voor verslavingszorg

11%
29%
43%

Ruim de helft van de respondenten geeft aan dat er in het middelenbeleid rekening gehouden
wordt met de leeftijd van de jongere. Meestal wordt 18 jaar genoemd als leeftijdsgrens om
gebruik van alcohol en tabak toe te staan. Roken wordt soms ook al bij 16 jaar of jonger
toegestaan indien ouders hier toestemming voor geven.
Middelengebruik wordt vaak actief ontmoedigd, meestal via gespreksvoering door de
hulpverleners zelf of in samenwerking met de instelling voor verslavingszorg (IVZ). Ook het
opnemen van doelen omtrent middelengebruik in behandelplannen, voorlichting of training
voor de jongeren en het hanteren van regels worden genoemd.
Een veelvoorkomende regel is een verbod voor jongeren om alcohol, cannabis of andere
drugs te gebruiken binnen de voorziening. Roken mag soms wel vanaf 16-jarige leeftijd, maar
alleen op de daartoe aangewezen plekken.
Bezit van alcohol is ook vaak verboden voor 18-minners, al is gebruik voor hen niet altijd strikt
verboden. Dit hangt volgens geïnterviewden samen met het beperkte toezicht en verschillen
in omgang met alcohol door bijvoorbeeld ouders en externe samenwerkingspartners.
De jongeren in de focusgroep merkten vooral aan het begin van de opname iets van het
middelenbeleid, in de vorm van screening door een preventiewerker en informatie over regels
met betrekking tot gebruik en bezit van middelen en de sancties die hiervoor gelden.
Iets minder dan de helft (46%) van de respondenten geeft aan dat er binnen hun voorziening
een beleidsprotocol is met afspraken over het signaleren en bespreekbaar maken van

Trimbos-instituut

30

middelengebruik bij jongeren. In de interviews wordt aangegeven dat het middelenbeleid
vaak verouderd is, en dat het veel werk is om een dergelijk protocol te maken en up-to-date
te houden. Het gevoel alles zelf uit te moeten zoeken, te weinig landelijke sturing en urgentie
van andere problematiek bij de jongeren dragen bij aan een aanpak die vaak ad-hoc blijft.
Ook ligt de focus vaak op beheersing van middelengebruik wat volgens de geïnterviewden
ertoe leidt dat jongeren het vooral ervaren als controle op het naleven van de regels en niet
als hulp.

“In sommige gevallen roept middelengebruik de behoefte tot sanctionering, schorsing
of verwijdering op. Dit is [een] veronderstelling die ten onrechte wordt gemaakt,
vanuit handelingsverlegenheid.”
groepsleider in online vragenlijst

Naleving middelenbeleid
Iets meer dan de helft (51%) van de groepsleiders geeft aan dat het formele beleid over het
algemeen goed wordt nageleefd. Dit percentage ligt lager bij de functiegroepen management
(33%) en behandelaren (27%). Uitdagingen zijn bijvoorbeeld omstandigheden waarin weinig
of geen (toe)zicht is op de jongeren en verschil in (formeel dan wel ongeschreven) beleid voor
minder- en meerderjarigen. Ook veranderingen in de organisatie en/of verloop van personeel
zorgen voor belemmeringen. De naleving van beleid of normen omtrent middelengebruik
verschilt vaak per locatie, groep of setting, met name wanneer het beleid ruimte laat voor
interpretatie. Bij naleven van beleid denken respondenten vooral aan de gevolgen wanneer
middelengebruik opgemerkt wordt bij een jongere, hetzij in de vorm van een sanctie, hetzij
in de vorm van een gesprek met een hulpverlener of een preventiewerker van de IVZ.

Aandacht voor middelengebruik
Binnen het primair proces van het hulpverleningstraject wordt middelengebruik vooral
besproken tijdens de intake en speciale voorlichtingsbijeenkomsten voor jongeren. Daarbuiten
gebeurt dit veelal alleen bij een vermoeden van (problematisch) gebruik.

Interventies en programma’s
Van de twintig interventies en programma’s die in de online vragenlijst werden voorgelegd
bleken met name kamercontroles, urinecontroles en Multi-Dimensional Family Therapy
(MDFT)3 bekend te zijn en binnen de instelling (intern) ingezet te worden als het gaat om (het
voorkomen of behandelen van) middelengebruik. Ook diagnostiek afhankelijkheidsstoornis
en KOPP/KOV-interventies4 zijn bekend en worden doorgaans buiten de instelling (extern)
ingezet. De meeste andere interventies blijken onbekend te zijn en/of worden niet ingezet.

3
4

MultiDimensionele FamilieTherapie (MDFT) is een vorm van gezinsbehandeling voor jongeren met
uiteenlopend, vaak meervoudig probleemgedrag.
KOPP-KOV interventies richten zich op het voorkomen van psychische problemen en/of
verslavingsproblematiek bij de risicogroep kinderen van ouders met psychische problemen of een verslaving.

Trimbos-instituut

31

Tabel 9 bevat een overzicht van de door de respondenten genoemde aandachtspunten met
betrekking tot effectiviteit bij de interventies die het meest werden ingezet.
Tabel 9 A
 andachtspunten met betrekking tot effectiviteit van interventies volgens
respondenten
Naam interventie/instrument

Positieve (+) en negatieve (–) punten met betrekking tot
effectiviteit volgens respondenten

Kamercontroles
Worden volgens 58% van de
respondenten intern of extern
ingezet

+ geven een veiliger gevoel voor groepsgenoten
+ geven signaal af dat middelengebruik en -bezit niet is
toegestaan
+ kunnen aanleiding zijn voor een ‘onderbouwd’ gesprek
over middelengebruik
– kunnen ertoe leiden dat jongeren meer gesloten worden en
hun gebruik verbergen waardoor gesprek moeilijker wordt
– zijn tijdrovend en meestal wordt er weinig of niets
gevonden
– zijn een inbreuk op de privacy van de jongere
– kunnen een ‘kat-en-muis-spel’ aanzwengelen met de
nadruk op controles in plaats van op hulp

Urinecontroles
Worden volgens 42% van de
respondenten intern of extern
ingezet

+ geven een veiliger gevoel voor groepsgenoten
+ geven signaal dat middelengebruik en -bezit niet is
toegestaan
+ kunnen aanleiding zijn voor een ‘onderbouwd’ gesprek
over middelengebruik
+ kunnen effectief zijn bij jongeren die gemotiveerd zijn om
te stoppen
– kunnen ertoe leiden dat jongeren meer gesloten worden en
hun gebruik verbergen waardoor gesprek moeilijker wordt
– zijn belemmerend voor de vertrouwensrelatie (‘pas geloofd
worden na test’)

Multi-Dimensional Family
Therapy (MDFT)
Wordt volgens 42% van de
respondenten intern of extern
ingezet

+ systeemgericht werken/contact met het netwerk werkt
goed
+ er zijn korte lijnen tussen alle betrokkenen (behandelaren
en gezin)
+ er is expliciete aandacht voor middelengebruik door ook te
kijken naar verslaving gezinsleden en inzet urinecontroles
– m
 otivatie van ouders en jongere is een voorwaarde voor
behandeling, maar die motivatie is er niet altijd waardoor
er (nog) geen behandeling kan starten
– er zijn wachtlijsten voor behandeling

Trimbos-instituut

32

Naam interventie/instrument

Positieve (+) en negatieve (–) punten met betrekking tot
effectiviteit volgens respondenten

Diagnostiek
afhankelijkheidsstoornis
Wordt volgens 34% van de
respondenten intern of extern
ingezet

+ korte lijnen tussen instelling en verslavingszorg
+ het heeft meerwaarde voor jongeren om met iemand
anders dan de vaste begeleiders te praten over
middelengebruik
+ diagnostiek en poli binnen eigen locatie werken goed
– verschil in werkwijze (motivatie als voorwaarde vanuit
verslavingszorg) zorgt ervoor dat samenwerking niet altijd
goed verloopt
– diagnostiek wordt als negatieve consequentie (‘straf’)
gezien wat leidt tot minder openheid
– er is onderdiagnostiek door stroeve ketenzorgrelatie met
verslavingszorg
– ondanks goede overdracht wordt problematiek door
verslavingszorg lichter ingeschat dan door de medewerkers
op de groepen
– er is een verschil in laagdrempeligheid/openheid
verslavingszorg en jeugdzorginstelling
– trage doorverwijzing
– lange wachtlijsten
– moeizame financiering

Interventies voor Kinderen
van Ouders met Psychische
Problemen of Kinderen van
Ouders met een Verslaving
(KOPP/KOV)
Worden volgens 23% van de
respondenten intern of extern
ingezet

+ speciaal aanbod voor deze doelgroep waarin jongeren zich
gehoord voelen en ervaringen kunnen delen
– jongeren zijn niet altijd gemotiveerd voor dit aanbod
– onduidelijk wanneer nieuwe groep van start gaat en/of dit
duurt vaak lang

Kledingcontroles
Worden volgens 20% van de
respondenten intern of extern
ingezet

+ geven een veiliger gevoel voor groepsgenoten
+ geven signaal af dat middelengebruik en -bezit niet is
toegestaan
+ kunnen aanleiding zijn voor een (‘onderbouwd’) gesprek
over middelengebruik
– kunnen ertoe leiden dat jongeren meer gesloten worden en
hun gebruik verbergen waardoor gesprek moeilijker wordt
– er wordt vaak weinig gevonden omdat jongeren het op
hun lichaam dragen i.p.v. in hun kleding

Trimbos-instituut

33

Uit de interviews bleek dat er volgens respondenten weinig bekend dan wel voorhanden is
aan effectieve interventies. Gebrek aan kennis, tijd en/of affiniteit met het onderwerp spelen
een rol bij deze veronderstelling.

“De reden om een urinecontrole [uc] in te zetten is verschillend, iedereen heeft
eigen ideeën over wanneer je een uc inzet. Ik vraag me af of die inzet dan helpend is
het doel te bereiken. Is het doel wel duidelijk als een uc afgenomen wordt?”
behandelaar in online vragenlijst

Attitude van medewerkers ten aanzien van middelengebruik en middelenbeleid
Respondenten ervaren middelengebruik door jongeren over het algemeen als problematisch,
met name vanwege het risico op afhankelijkheid of verslaving en het feit dat het gaat om
kwetsbare jongeren. Ook hebben respondenten het idee dat middelengebruik toeneemt
onder deze groep en dat er een risico is op onderlinge beïnvloeding tot (meer) gebruik. De
respondenten hebben begrip voor middelengebruik als copingmechanisme gezien de situatie
van de jongeren, en vinden dat er in de aanpak focus moet zijn op preventie en het aanleren
van alternatieve copingstrategieën. Persoonlijke attitudes van de respondenten ten aanzien
van het (omgaan met) middelengebruik lopen uiteen en hebben soms invloed op de manier
waarop zij met middelengebruik door de jongeren omgaan (figuur 15). Meer uitgewerkt
beleid kan volgens de respondenten bijdragen aan minder discussie en meer eenduidigheid.
Figuur 15 Attitude van respondenten ten aanzien van geldend middelenbeleid en
n=146)
preventietaken (n
73%

Ik vi nd het bij mi jn functi e horen om middelengebruik met jongeren te bespreken
Als ik middelengebruik met ouders bespreek staan zij hiervoor open

10%

49%

Als ik middelengebruik met jongeren bespreek staan zij hiervoor open

12%

46%

Ik heb voldoende tijd om middelengebruik met jongeren te bespreken
Ik vi nd de effecten van het middelenbeleid duidelijk zichtbaar

25%
14%

helemaal mee eens

mee eens

10%
neutraal

34%
mee oneens

5% 3%

28%
33%

31%

8% 1% 7%

33%

10% 2%

27%
19%

59%

Mijn collega’s ondersteunen mij als ik middelengebruik bespreek met de jongeren
Er wordt vol doende k ennis aangereikt om middelengebruik bij jongeren te signaleren

10%

9%
32%

22%
21%

5%
5%

13%
29%

1%3%
5%

helemaal mee oneens

NB: Niet alle respondenten hebben voor elke stelling een antwoord ingevuld waardoor de percentages niet
optellen tot 100%

Trimbos-instituut

34

Succesfactoren, knelpunten en oplossingen
Aan medewerkers is gevraagd wat zij zien als succesfactoren, knelpunten en oplossingen
bij het voorkomen en tegengaan van (problematisch) middelengebruik in de RJZ. Ook aan
jongeren in de focusgroepen is gevraagd wat volgens hen wel/niet werkt bij het voorkomen
van (problematisch) middelengebruik. De uitkomsten worden in tabel 10 weergegeven.
Tabel 10 
Wat werkt wel/niet bij het voorkomen van (problematisch) middelengebruik
volgens medewerkers en jongeren
Succesfactoren volgens
medewerkers

Knelpunten volgens
medewerkers

Oplossingen volgens
medewerkers

• Bespreekbaarheid
• Deskundigheid
• Duidelijkheid
• Openheid
• Samenwerking
• Voorlichting (voor
medewerkers en jongeren)

• Taboesfeer/geslotenheid
rond het bespreken van
middelengebruik
• Open setting/weinig toezicht
• Onderlinge beïnvloeding
onder jongeren
• Gebrek aan motivatie bij
jongeren
• Gebrek aan expertise
• Gebrek aan duidelijkheid in
het beleid

• Beleidsontwikkeling
(eenduidiger beleid)
• Deskundigheidsbevordering
(kennis middelengebruik en
gesprekstechnieken)
• Inzet van interventies
(screening, preventie en
aanpak middelengebruik)
• Samenwerking (met IVZ en
tussen jeugdzorginstellingen
onderling)

Wat werkt wel volgens
jongeren

Wat werkt niet volgens jongeren

• In informele en
vertrouwelijke sfeer over
middelengebruik praten
• Gewenst gedrag belonen

• ‘Lichte’ consequenties zoals inhouden zakgeld
• Gesprek met verslavingszorg wordt door jongeren als ‘zware’
maatregel ervaren

In de interviews is nader ingegaan op de behoefte aan deskundigheidsbevordering in het
kader van middelenbeleid en -preventie. Dit betrof psycho-educatie over middelengebruik,
vaardigheden met betrekking tot voorlichting en (motiverende) gespreksvoering, opvoedings­
ondersteuning en hoe te reageren op gebruik zonder te bestraffen. Meer specifiek is er
volgens de geïnterviewden behoefte aan kennis en vaardigheden over hoe er op groepsniveau
ingespeeld kan worden op de onderlinge beïnvloeding en hoe om te gaan met ouders die zelf
gebruiken en/of gebruik door hun kind toestaan.

Trimbos-instituut

35

Aanbevelingen

Op basis van de uitkomsten van het onderzoek worden de volgende aanbevelingen gedaan
op landelijk niveau en op instellingsniveau:

Aanbevelingen voor landelijk beleid

	Vergroot de landelijke bekendheid en het gebruik van de Richtlijn Middelengebruik
Jeugdhulp en Jeugdbescherming.
	
De Richtlijn Middelengebruik Jeugdhulp en Jeugdbescherming bevat zowel inhoudelijke
informatie als concrete aanbevelingen en een overzicht van interventies die ingezet
kunnen worden (Wits e.a., 2016). De richtlijn is bij velen nog onbekend en wordt weinig
gebruikt. De richtlijn kan bijdragen aan de gewenste deskundigheidsbevordering en
beleidsontwikkeling.

	Ontwikkel concrete voorbeelden van de mogelijke samenwerking met de instelling
voor verslavingszorg (IVZ).
	In de Richtlijn Middelengebruik Jeugdhulp en Jeugdbescherming wordt aangegeven
wanneer doorverwezen moet worden naar de IVZ. In de praktijk blijken verschillen in
visie en werkwijze en onduidelijkheden met betrekking tot de verdeling van rollen en
verantwoordelijkheden ervoor te zorgen dat de samenwerking niet altijd goed van de
grond komt. Het lijkt daarom nodig om meer concrete voorbeelden uit te werken voor
de samenwerking, met de daarbij horende afspraken. Met name de verantwoordelijkheid
met betrekking tot het (blijven) motiveren van jongeren tot het aanpakken van
middelengebruik is hierbij een aandachtspunt. Deskundigheidsbevordering van mede­
werkers op het gebied van motiverende gespreksvoering kan hieraan bijdragen. Ook
zichtbare aanwezigheid van de IVZ op de locatie kan hieraan bijdragen, net als het praten
met jongeren over (het aanbod van) de IVZ als mogelijkheid tot ondersteuning opdat dit
door jongeren positiever wordt ervaren. De voorbeelden kunnen worden opgenomen
in de richtlijn en in een interventie als Open en Alert, een interventie om problematisch
middelengebruik in jeugdhulpsettingen te voorkomen of verminderen.

 Ontwikkel meer kennis over het beïnvloeden van middelengebruik in een leefgroep.
	De invloed van de (sociale) omgeving op het middelengebruik van jongeren lijkt groot.
Zo ligt cannabisgebruik op jonge leeftijd relatief hoog vergeleken met jongeren in het
regulier onderwijs, mogelijk omdat zij hiermee in de jeugdhulp eerder in aanraking komen.
	Veel interventies richten zich nu op het individu omdat juist in een één-op-één-gesprek
jongeren beter gemotiveerd kunnen worden tot het minderen of stoppen van hun
middelengebruik. Om te komen tot een onderbouwde aanpak voor op de groep is het
nodig meer kennis te ontwikkelen over hoe er ook rekening gehouden kan worden met
de onderlinge beïnvloeding tussen jongeren in de RJZ. Dit zou nader onderzocht kunnen
worden in de Speerpuntenagenda voor de RJZ.

Trimbos-instituut

36

	
Waar medewerkers menen dat sociale beïnvloeding/ groepsdruk een belangrijke
factor van invloed is, noemen jongeren zelf meerdere andere redenen voor gebruik
als belangrijker dan ‘erbij willen horen’. Zo blijken ‘een lekker gevoel krijgen’ en het
tegengaan van stress of verveling regelmatig redenen voor gebruik te zijn. Een verdiepend
onderzoek onder jongeren in de RJZ is nodig om meer inzicht te krijgen in welke (sociale)
rol het middelengebruik precies speelt, waar jongeren daarmee naar op zoek zijn, en hoe
hiervoor alternatieven geboden kunnen worden.
	Aanknopingspunt wat betreft deze aanbeveling kan het IJslandse Preventiemodel zijn,
dat uitgaat van omgevingspreventie en onder andere ingaat op het betrekken van ouders
en vrijetijdsbesteding.

 Investeer verder in de aanpak van middelengebruik binnen de jeugdzorg.
	
Omdat jongeren in de RJZ te maken hebben met meer risicofactoren en minder
beschermende factoren (persoonlijk en in hun omgeving) bestaat er een grotere kans op
problematisch middelengebruik. Via een monitor, waarvoor inmiddels de infrastructuur
en het netwerk beschikbaar is, kan er zicht blijven op het middelengebruik, op wat hier
in de sector mee gedaan wordt en waar verbeteringen kunnen plaatsvinden. Op basis
van concrete informatie kan tevens betere en gerichtere ondersteuning plaatsvinden wat
betreft preventie en beleid.

Aanbevelingen op instellingsniveau

	Zorg voor een integraal middelenbeleid met aandacht voor preventie op verschillende
niveaus.
	
In de praktijk blijkt het middelenbeleid zich vaak te vernauwen tot regels die
middelengebruik door jongeren verbieden en bestraffen. Maar met name
deskundigheidsbevordering met betrekking tot het signaleren en bespreekbaar maken,
het inzetten van passende interventies en de samenwerking met de IVZ dragen bij aan
het voorkomen van (problematisch) middelengebruik. Het is daarom belangrijk dat al
deze elementen terugkomen in een eenduidig middelenbeleid. De eerder genoemde
Richtlijn Middelengebruik Jeugdhulp en Jeugdbescherming kan hierbij ondersteunen,
evenals de interventie Open en Alert.

 Besteed meer aandacht aan alcohol- en tabaksontmoediging.
	Tabaksontmoediging krijgt nog weinig aandacht terwijl de rookvrije (jeugd)zorg steeds
dichterbij komt. Het opnemen van tabaksontmoediging in het bredere middelenbeleid
met betrekking tot alcohol en drugs biedt de mogelijkheid om hierop te anticiperen en
hierbij draagvlak te creëren onder medewerkers. Ook zou er meer aandacht moeten zijn
voor alcoholpreventie omdat het gebruik van alcohol door minderjarigen nu vaak nog
‘gedoogd’ wordt (dit geldt ook voor roken vanaf 16 jaar).
	Een deel van de jongeren geeft zelf aan te vinden dat ze te veel roken en ‘ooit’ (maar
niet op korte termijn) te willen stoppen. Hier ligt een kans jongeren te motiveren toch
op kortere termijn te minderen of stoppen, wat tevens als neveneffect kan hebben
dat jongeren (gemotiveerd raken om te) stoppen met cannabisgebruik. Voor roken (of

Trimbos-instituut

37

blowen) zijn interventies waarin groepsgewijs te werk wordt gegaan mogelijk geschikt
(deze worden momenteel voor roken ook aan (zorg)medewerkers aangeboden). Tot slot
is het aan te bevelen dat IVZ's meer / actief aanbod bieden voor stoppen met roken.

Trimbos-instituut

38

Referenties

Kepper, A., Veen, V., Monshouwer, K., Stevens, G., Drost, W., de Vroome, T., & Vollebergh,
W. (2009). Middelengebruik bij jongens in Justitiële Jeugdinrichtingen. Het gebruik van
tabak, alcohol, cannabis en harddrugs bij jongens met en zonder PIJ-maatregel. Utrecht:
Universiteit Utrecht.
Kepper, A., Monshouwer, K., van Dorsselaer, S., & Vollebergh, W. (2012). Middelengebruik
door jongeren. Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen, 90(5), 287-294.
Kleinjan, M., Pieper, I., Stevens, G., van de Klundert, N., Rombouts, M., Boer, M., & Lammers,
J. (2020). Geluk onder druk? Resultaten van onderzoek naar mentaal welbevinden van
jongeren in Nederland. Den-Haag: Unicef.
Möhle, M., & Van Gelder, N.G.M. (2021). Middelenpreventie en-beleid in de residentiële
jeugdzorg (RJZ): Resultaten van het EXPLORE onderzoek 2019. Utrecht: Trimbos-instituut.
Nijhof, K. S., Vermulst, A., Scholte, R. H., van Dam, C., Veerman, J. W., & Engels, R. C. (2011).
Psychopathic traits of Dutch adolescents in residential care: identifying subgroups. Journal
of abnormal child psychology, 39(1), 59-70.
Rombouts, M., van Dorsselaer, S., Scheffers-van Schayck, T., Tuithof, M., Kleinjan, M.,
& Monshouwer, K. (2020). Jeugd en riskant gedrag 2019. Kerngegevens uit het
Peilstationsonderzoek Scholieren. Utrecht: Trimbos-instituut.
Wits, E., van de Mheen, D., Snoek, A., & van der Stel, J. (2012). Kwetsbare groepen jeugdigen
en problematisch middelengebruik: visie en interventiematrix. Verslaving, 8(1), 3-21.
Wits, E., Doreleijers, T., van den Brink, W., Meije, D., van Wijngaarden, B., van de Glind,
G. (2016). Richtlijn Middelengebruik voor jeugdhulp en jeugdbescherming. Utrecht:
Trimbos-instituut.

Trimbos-instituut

39