Schriftelijke reactie op de ‘herziening van box 3’
Commissie Financiën, Tweede Kamer, 6 oktober 2015
Sijbren Cnossen, Academic Partner CPB en hoogleraar Universiteit van Pretoria; emeritus
hoogleraar Erasmus Universiteit Rotterdam en Universiteit van Maastricht; oud-hoogleraar
universiteiten van Harvard, New York, Florida en Europa College; oud deputy-division chief,
IMF; en oud-inspecteur van ‘s rij ksbelastingen.
1. In een eerdere notitie ten behoeve van het rondetafelgesprek van 24 maartj.l. heb ik
reeds mijn reactie neergelegd op de brief van de staatssecretaris van Financiën getiteld
‘Keuzes voor een beter belastingstelsel’. Daarin heb ik betoogd dat box 3 dient te
worden omgevormd tot een spaar- en beleggingsbox voor reëel genoten
vermogensopbrengsten, met inbegrip van vermogenswinsten. Tevens heb ik
aangegeven dat box 3 niet verbeterd kan worden zonder het kapitaalinkomen in de
boxen 1 en 2 in de beschouwing te betrekken. Het einddoel zou een duale inkomstenen vennootschapsbelasting moeten zijn met een gematigd uniform tarief op alle
kapitaalinkomen van 25%. In grote trekken is zo’n belasting al te vinden in 14 EU
lidstaten. Ik heb de notitie verwerkt in een column die verschenen is in Weekblad
Fiscaal Recht (zie aanhechting).
2. Bas Jacobs heeft box 3 gekwalificeerd als een internationaal fiscaal curiosum dat in
2001 is ingevoerd met onder meer het argument dat de bestaande belastingarbitrage,
waarbij belaste vermogensopbrengsten werden omgezet in onbelaste
vermogenswinsten, zo omvangrijk was dat niet meer van een effectieve heffing kon
worden gesproken. De oplossing werd toen niet gezocht in een verbreding van de
heffingsgrondslag voor vermogensopbrengsten die de belastingarbitrage grotendeels
zou hebben geëlimineerd (zoals andere landen hebben gedaan), maar in de defacto
afschaffing van de inkomstenbelasting op dividend, rente en huur onder gelijktijdige
verhoging van de vermogensbelasting. In geen enkel mij bekend land en ik ken er
aantal heb ik een dergelijk stelsel aangetroffen. Box 3 is te vergelijken met een
loonbelasting op basis van het aantal uren maal een gemiddeld uurloon in plaats van
het werkelijk genoten loon (wij hebben box 2 met een soortgelijk curiosum
opgezadeld). Welk weldenkend mens zou zo’n belasting willen heffen?
—

—

3. Een belasting op reëel genoten vermogensopbrengsten kan niet zonder een
vermogenswinst c.q. —aanwascomponent. Bijna alle Europese landen hebben een
vermogenswinstbelasting, zoals uit de bijgevoegde tabel blijkt. Zonder
vermogenswinstbelasting bevindt Nederland zich met zijn Beneluxpartners in het
illustere gezelschap van landen als Croatia, Bulgarije, Cyprus, Griekenland en Malta
echt landen om fiscaal een voorbeeld aan te nemen!

—

4. Doorgaans worden twee bezwaren tegen een vermogenswinstbelasting ingebracht: (a)
zij zou besparingen en investeringen ontmoedigen en daarmee de economische groei
afremmen; en (2) zij zou te ingewikkeld zijn voor de belastingdienst.

5. In bijgaand ESB-artikel uit 1997 betoog ik dat het effect van een
vermogenswinstbelasting door de daling van de netto-beloningsvoet op het
particuliere spaarvolume in honderdsten van één procent moet worden gemeten,
voornamelijk omdat vermogenswinsten slechts een fractie zijn van het totale
rendement op een investering. Verder zijn de meeste besparingen gedwongen (geen
effect) en zou een vermogenswinstbelasting een gunstig effect op de nationale
besparingen hebben omdat het begrotingstekort kleiner zou worden. Het effect op
binnenlandse particuliere investeringen is ook verwaarloosbaar.
6. Tenslotte het argument dat een belasting op reële vermogensopbrengsten niet
uitvoerbaar is, omdat de belastingdienst nu (en in de nabije toekomst) niet in staat is
de noodzakelijke gegevens bij wijze van voorinvulling in de belastingaangifte op te
nemen. Dat begrijp ik niet. Waarom kunnen belastingplichtigen niet zelf aangifte
doen op basis van de door hun vermogensbeheerders aangeleverde data? Om Jan
Nelissen in Me Judice van 13juli j.l. te citeren: “De kleinste
beleggingsportefeuillebeheerder is in staat voor elke klant op elk moment van de dag
via internet een opgave te doen van gerealiseerde en ongerealiseerde
waardeveranderingen van de portefeuille”. En voegt hij daaraan toe: “Dat geldt ook
voor spaartegoeden en voor onroerend goed zal voor de boekhouding toch ook
minimaal jaarlijks een schatting van de waarde plaats dienen te vinden”. De
belastingdienst kan die aangiften dan steekproefsgewijs controleren. Ook
ondernemers krijgen geen vooringevulde aangifte. Waarom dient die dan wel aan
vermogensbezitters (een relatief klein aantal afhankelijk van de basisvrij stelling
dat deskundig advies kan aantrekken) te worden uitgereikt?
—

—

7. Tenslotte herhaal ik mijn aanbeveling de voorgestelde differentiatie van de
rendementsheffing niet in te voeren, maar met spoed een studie te ondernemen naar
een meer evenwichtige belasting van kapitaalinkomen met aandacht voor wat in
andere landen gebruikelijk is. Zo’n studie kan in een halfjaar uitgebracht worden om
in het volgende halfjaar van handen en voeten te worden voorzien. Alleen de wil
ontbreekt nog.

Weekblad fiscaal recht

762

.

7101

.

11juni 2015

EEN NEGENDE DENKRICHTING VOOR
STAATSSECRETARIS WIEBES
0

Ç)

1
5IJBREN CNOSSEN

Vorig jaar september stuurde staatssecretaris Eric Wiebes een lange brief, getiteld ‘Keuzes voor een beter belasting
stelsel’, naar de Tweede Kamer waarin hij acht denkrichtingen ontvouwde over toekomstig fiscaal beleid. In maart
van dit jaar organiseerde de vaste commissie voor Financiën vervolgens een openbare hoorzitting waarin met ver
schillende experts over de brief van gedachten werd gewisseld. Daarin bleek duidelijk dat de fiscale behandeling
van kapitaalinkomen de toets van de kritiek niet kan doorstaan. Het oprekken van de spaarvrijstelling of het verla
gen van het forfaitaire rendement is bij lange na niet voldoende om de tekortkomingen op te heffen. Wiebes zou er
daarom goed aan doen een negende denkrichting aan zijn brief toe te voegen waarin een rechtvaardiger belasting
van kapitaalinkomen wordt geschetst.
Wat is het geval? Spaarders moeten nu over meer dan € 21.000 vermogen 30Db inkomstenbelasting (IB) betalen be
rekend over een fictief rendement van 4°/o, hoewel de rente van de bank hooguit 1,10/0 bedraagt. Dat is een effectief
tarief van 90%. Als ook nog rekening wordt gehouden met inflatie een stiekeme belasting dan wordt de op
brengst meer dan volledig wegbelast. Je zou dat een vorm van fiscale onteigening kunnen noemen die vooral mid
dengroepen treft. In schril contrast daarmee worden vermogenswinsten, die vooral ten goede komen aan hogere in
komensgroepen, niet of nauwelijks belast. Een ander voorbeeld is dat van iemand die een pand met een
WOZ-waarde van € 450.000 verhuurt voor € 60.000 per jaar. Daarover is hij via box 3 € 5.400 IB verschuldigd, ofte
wel 9% van de huur. Het laagste tarief van de IB op arbeidsinkomen bedraagt 36,5°bo!
—

—

Met de gelijke belasting van het gelijke is het niet veel beter gesteld in de ondernemingssfeer. Een open vennoot
schap betaalt 25% belasting (Vpb) over haar winst. Dat is ook het tarief voor een besloten vennootschap met een
directeur-grootaandeelhouder (dga). Doorgaans bestaat de “BV-winst” van een dga echter voor het grootste deel uit
de arbeidsbeloning van de directeur die, na aftrek van een fictief loon (minimaal € 44.000 een lachertje in dga
kringen) ook aan het lage Vpb-tarief is onderworpen en niet aan het progressieve IB-tarief. Een zelfstandige onder
nemer betaalt veel meer, namelijk 52°/o over zijn laatstverdiende euro als hij netto meer dan € 57.600 verdient (na
dat rekening is gehouden met de MKB-vrijstelling) en dat geldt ook voor het rendement dat hij behaalt op het in
eigen onderneming belegde vermogen. Wederom is een gelijke behandeling ver te zoeken. Een fundamentele weef
fout in de NV-sfeer is verder de dubbele belasting van (de opbrengst van) eigen vermogen dat door de Vpb wordt
getroffen, maar ook nog eens in box 3 wordt belast, terwijl de kosten (rente) van vreemd vermogen aftrekbaar zijn
op vennootschapsniveau en de waarde van de onderliggende schuld alleen in box 3 met IB wordt belast.
—

Nergens in de westerse wereld vinden we een dergelijke lappendeken van uiteenlopende effectieve tarieven op ka
pitaalinkornen. Het is zaak dat Nederland weer de werkelijke opbrengsten gaat belasten, zoals ook andere landen
doen. Dat zou als volgt uitgewerkt kunnen worden.
Box 3 wordt omgevormd tot een spaar- en beleggingsbox voor werkelijk genoten vermogensopbrengsten die te
gen een gematigd uniform tarief van 25°/o (gelijk aan het Vpb-tarief) worden belast.
Rente (en royalty’s) worden onderworpen aan een finale voorheffing van 25°/o (zoals het geval is in de meeste Eu
ropese landen) en vrijgesteld bij de ontvanger.
De dividendbelasting wordt omgezet in een finale voorheffing van l5°/o (ook dat doen de meeste Europese lan
den) en vrijgesteld hij de aandeelhouder (de dividendbelasting fungeert dan als een belasting op bovennorinale
winsten, zoals in principe in Noorwegen het geval is).

—

—

—

1

Academic Partner CPB en hoogleraar Universiteit van Pretoria; emeritus hoogleraar Erasmus Universiteit Rotterdam en Universiteit van Maastricht.

Weekblad fiscaal recht

.

7101

.

11juni 2015

r
—

—

—

—

—

—

—

Vermogenswinsten op courant verhandelbare aandelen worden jaarlijks op aanwasbasis belast naar l5°/ (door
dit lagere tarief wordt bij benadering rekening gehouden met de ingehouden winst waarover reeds Vpb is gehe
ven). De aan verliezen toe te rekenen belasting wordt uitgekeerd of verrekend met de IB over andere vermo
gensopbrengsten of over arbeid. Box 3 levert nu al de gegevens om deze vermogensaanwasbelasting in praktijk
te brengen.
Vermogenswinsten op incourante aandelen worden bij realisatie belast naar lS°/a waarbij rente in rekening wordt
gebracht over de uitgestelde belasting vanaf het tijdstip dat de winsten zijn gerijpt; de aan verliezen toe te re
kenen belasting wordt met rente uitgekeerd. Met inflatie wordt rekening gehouden indien die hoger is dan 3°Io.
Vermogenswinsten op andere effecten en op privé-onroerende zaken worden op dezelfde manier belast tegen
een tarief van 25°/o.
Vermogenswinsten op roerende zaken worden bij realisatie belast waarbij een ruime vrijstelling in acht wordt
genomen.
Vermogenswinst op de eigen woning kan worden doorgeschoven naar een volgende woning tot het bedrag van de
aanschafprjs van die woning.
Voor alle vermogensaanwas geldt fictieve realisatie bij overlijden waarbij over de uitgestelde belasting rente in
rekening wordt gebracht; ook dan wordt met inflatie rekening gehouden.
De winst van zelfstandige ondernemers en directeuren-grootaandeelhouders wordt elk jaar gesplitst in een ar
beidsdeel en een kapitaaldeel. Het kapitaaldeel wordt berekend als het product van een forfaitair rendement en
de boekwaarde van het eigen vermogen. De resterende winst wordt aangemerkt als arbeidsinkomen. Het kapitaaldeel wordt tegen 25°/o belast in de beleggingsbox, het arbeidsdeel progressief in box 1. Box 2 wordt opgeheven.

Zo ontstaat een duale inkomsten- en vennootschapsbelasting waarbij alle kapitaalinkomen eenmalig naar 25°/t
wordt belast, aangevuld met een belasting over overwinst. In grote trekken is deze belasting in vele EU-lidstaten
terug te vinden. De Noorse duale inkomstenbelasting is het meest consistent en transparant uitgewerkt, maar
Duitsland gaat ook een eind in dezelfde richting met zijn Kapitalertragsteuer. Het gematigde, uniforme tarief stoot
internationale investeringen niet af, minimaliseert belastingarbitrage en verstoort nauwelijks de keuze van de
vorm waarin de onderneming wordt gedreven.

(

De brief van de staatssecretaires en de rapporten van de commissies Van Dijkhuizen en Van Weeghel bevatten be
hartigenswaardige voorstellen voor een verbetering van het Nederlandse belastingstelsel, maar geen van de ge
schriften ontwikkelt een coherente visie op de belasting van kapitaalinkomen. Andere landen hebben dat wel ge
daan. De Mirriees Review in Engeland is daarvan misschien wel het bekendste voorbeeld. Een meer op best practice
gericht rapport is in Australië (zie de Henry Review) uitgebracht (aan beide rapporten heb ik meegewerkt). En Scan
dinavische landen stellen hun belastingstelsel periodiek bij in het licht van veranderde inzichten en omstandighe
den. Het zou aan te bevelen zijn als Nededand ook eens fundamenteel over zijn belastingstelsel zou gaan naden
ken. Een dergelijk Dutch Review, waarbij ook aandacht wordt besteed aan andere belastingen, het premiestelsel,
internationale implicaties, en dat doorgerekend wordt op zijn effecten op de werkgelegenheid en de economische
groei zou over anderhalf tot twee jaar moeten kunnen worden uitgebracht.

763

Table 2. European Union: Corporation Taxes (as) and Individual Income Taxes (PTs) on Corporate Source Income in 2015 (rates in %; = final)
CT—PT system
CT
CT
PT on dividends
PT on
Withholding taxes
Top PT
ratea
ratio
Withholdingc
capital
Shareholder
rate
0fl
CT+PT
Interest
Royalties
gains
level
other
income
Double taxation
Croatia
20
2.0
Double tax
40*
12
25*
52
40
Denmark
23.5
3.0
Double tax
27
65.6
27/42
51.7
Ireland
12.5
2.4
Double tax
20
47.5
33
20
20
40
Lithuania
15
1.3
Double tax
15
27.7
15
15
15
15
Spain
30
2.2
Double tax
21
63.7
21
21
21
48.1
Imputation system
Malta
35
6.3
65 credit
/
35
tax
47.2
35
UK
20
2.9
/tax credit
1
54.8
18/28
20
20
45
Dual income tax
Finland
20
2.2
15% exempt
30*
25
41.8
30/32
30
50.2
Sweden
22
2.9
30
30
53.4
30
30
54.4
Final withhold Ing
Austria
25*
25
2.4
Exempt
25*
25*
43.7
50
5*
Bulgaria
10
2.1
Exempt
8*
14.7
10
10
Cyprusd
17*
12.5
6.3
Exempt
30*
27.4
35
Czech Republic
15*
19
3.3
Exempt
15*
31.7
19
19
Germany
26.4*
30.2
2.7
Exempt
26.4*
48.6
26.4
497
Greece
26
10*
1.1
Exempt
15*
20*
33.4
42
Hungary
16*
20.6
1.4
Exempt
16*
32
16
16
Latvia
10*
15
1.6
Exempt
10*
23.5
15
14.4-20.4
23
Poland
19*
19
2.1
Exempt
19*
34.4
19
18
32
Portugal
28*
29.5
2.8
Exempt
28*
49.2
28
16.5
53
Romania
16*
16
2.2
Exempt
16*
29.4
16
16
Slovak Republic
19*
22
2.6
Exempt
19*
36,8
19/25
25
Slovenia
25*
17
1.3
Exempt
25*
25*
37.7
25
50
Partial exemption
Francee
38
2.3
40% exempt
36.5
54.7
31.5
39.5
31.5
45
Luxembourg
29.2
5.3
50% exempt
15
10*
51
43.6
Netherlands
25
2.1
Exempt
15
25
52
ACE system
Belgium
33.99’
25*
3.1
Exempt
25*
25*
50.5
57.2
Italy (new equity)
26*
31.4
2.8
Exempt
49.2
26
26
45.6
No CT
Estonia
20*
1.4
20
20
2D
10
10
20
—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

EU-averages
Source: Author’s compilation from International Bureau for Fiscal Documentation, Microsoft Internet Explorer, Europe Corporate Taxation and
Europe Individual Taxation, accessed 13 October 2014; PriceWaterhouseCoopers, Woridwide TaxSummaries, Corporate Taxes 2014/15; and
Harding (2013). Data are from secondary sources and may not always be accurate or complete.
CT rates include (i) surtaxes in Portugal (3/5/7%; 1.5%), (ii) surcharges in Belgium (3%; 7.25%), Czech Republic (7%), France (3.3%; 10.7%),
Denmark (5%), Germany (5.5%), Luxembourg (7%), (3%,5%,7.5%), and Spain (7%; 0.75%—0.01%, deductible from profits), and (iii) local taxes in
Denmark (23.8% in Copenhagen), Finland (18.5% in Helsinki), Germany (effectively, 14.35% in Berlin), Hungary (2%), Luxembourg (6.75% in
Luxembourg City), and Italy (0.7%-3.3%; 0.9%). Lower or graduated CT rates apply to lower amounts of profits or to small businesses in Belgium,
France, Hungary, Luxembourg, the Netherlands, Portugal, Romania, Spain, and the UK. Minimum taxes are levied in Austria (creditable against
the final CT), France, Hungary, Lithuania, Italy, Luxembourg, Romania, and Slovakia.
b
PT rates shown are for long-term capital gains. In the Czech Republic, France, Lithuania, and Slovenia, a (vanishing) capital gains tax applles to
shares held more than 5 years. Several Member States tax short-term (speculative) gains on shares held less than one year as business income or
at higher (effective) PT rates. Various Member states exempt small amounts of capital gains or tax them at a lower rate. Generally, capital gains
are not adjusted for inflation. In addition, individual net wealth taxes are levied in Bulgaria (0.4-0.8%), France (0.55-1.8%) and the Netherlands
(1.2%; called presumptive income tax). In Luxembourg, corporations are subject to a 0.5% net wealth tax.
The final PT withholding tax is optional in Austria, Belgium, Germany, and Portugal.
d
In Cyprus, the dividend withholding tax of 17% is called defense contribution, which is also levied on interest and royalties; further, 70% of
profits are deemed to be distributed
France imposes a 3% additional tax on dividend distributions.
in Belgium and Italy, taxable profits are reduced by an allowance for corporate equity (ACE of 2.63% (3.13% for SME5) and 5.4% (new equity
only)), respectively.
-

-

36

Economische aspecten van
een vermogenswinstbelasting
S. Cnossen”
ele landen kennen een vermogenswinstbelasting,
en ook de Nederlandse politiek
lijkt ervoor te voelen. Tegenstanders stellen vaa
k dat een vermogenswinstbelasting
negatieve gevolgen heeft voor de besparing
en en investeringen, en daarmee de
economische groei zal afremmen. Deze vrees
is onterecht.

V

Wie kiest voor inkomen als maatstaf van belas
ting
heffing, ontkomt er niet aan om ook vermogen
s
winsten te belasten. De economische beschikk
ings
macht dankzij de waardestijging van vermogen
verschilt niet van die van inkomsten zoals divid
end,
rente of huur. In beginsel doet het er ook niet
toe
of de winst wordt gerealiseerd of niet. De econ
omi
sche positie van iemand die een aandeel met
winst
verkoopt verschilt niet van de positie van iema
nd
anders die de waardestijging niet verzilver
t, maar als
het ware herhelegt in hetzelfde aandeel. In de
prak
tijk wordt vermogenswinst echter pas belast als
zij
wordt gerealiseerd’.
Toch kent Nederland geen vermogenswinstbel
as
ting. In dit artikel worden de argumenten voor
zon
belasting besproken. Ook wordt gekeken
naar de
vormgeving van de vermogenswinstbelastin
g in an
dere landen van de EU en in de VS. Geconclu
deerd
wordt dat dat de bezwaren tegen een verm
ogens
winstbelasting niet terecht zijn.

Economische effecten
Vermogenswinst is het verschil tussen de
vervreem
dings- en verkrijgingsprijs van een vermogen
s
bestanddeel, nadat de verkrijgingsprijs is verh
oogd
met aankoop- en verbeteringskosten, en verm
inderd
met eventuele afschrijvingen die ten laste
van het
inkomen zijn gebracht. Tevens dient de wins
t te wor
den gecorrigeerd voor waardevermeerderi
ngen die
aan een stijging van het algemene prijspeil
(inflatie)
moeten worden toegeschreven. Alleen de
reële
winst behoort te worden belast en verliezen
moeten
kunnen worden gecompenseerd. Door een
onder
neming gemaakte vermogenswinsten word
en reeds
belast. Dit artikel gaat daarom uitsluitend
over in de
privé-sfeer genoten vermogenswinsten op
aandelen,
(on)roerende zaken en andere bezittingen, die
in
Nederland niet worden belast.
Gezien de politieke steun, bestaat er kenn
elijk
brede overeenstemming dat een vermogen
swinst
component het rechtvaardigheidsgehalt
e van de
inkomstenbelasting zal verhogen. Met nam
e de effec

tieve progressie zal toenemen. Tegenstanders
van
een vermogenswinstbelasting richten hun pijle
n
voornamelijk op de veronderstelde negatieve
econo
mische effecten. Zij betogen dat zo’n belas
ting rem
mend zal werken op de binnenlandse besparing
en
en investeringen, kortom op de economische
groei
.
2

Spaar- en investeringsvolume
Evenals andere belastingen op kapitaalinkom
en
verlaagt een vermogenswinstbelasting de netto
be
loningsvoet (na belasting) van particuliere
besparin
gen. In theorie kan dit twee effecten hebben.
Door
het inkomenseffect zullen mensen meer gaan
sparen
om een beoogd vermogensdoel (bijvoorbeeld
een
eigen huis) toch te bereiken. Door het substituti
e
effect daarentegen zullen zij minder gaan spare
n,
omdat toekomstige consumptie relatief duur
der
wordt. De meeste economen zijn van men
ing dat
het su bstitutieeffect overheerst. Door een verla
ging
van de netto beloningsvoet zal het volume van
de
besparingen kleiner worden. Maar dat effec
t is zeer
gering Doorberekend in termen van economis
.
3
che
groei zou het effect in honderdsten van één
procent
• Hoogleraar fiscale economie, Erasmus Univer
siteit Rotter
dam. Met dank aan Lans Bovenberg voor comme
ntaar.
1. Merk op dat het realisatiebeginsel uitstel van
betaling
betekent, en dus een lagere belasting op
vermogenswinsten.
Het effectieve tarief op de winst van een vermo
gensbestand
deel dat per jaar 10% in waarde is toegen
omen en dat na
tien jaar wordt verkocht, bedraagt slechts
45% van het wet
telijke tarief bij een disconteringsvoet van
12%.
2. Voor de economische effecten van een vermo
genswinst
belasting, zie G.E. Auten en
Jj. Cordes, Policy watch: cutting
capital gains taxes, Journal ofEconomic Pezpec
tives, 5/1,
1991, blz. 181-192. Zie eveneensJ.G. Gravelle
en L.B, Lind
sey, Capital gains, TaxNoles, 25januari
1988, blz. 115-122.
3. Over de interestelasticiteit van besparingen is weinig
em
pirisch materiaalvoorhanden. Tn een bekend
e, zij het omstre
den studie, schatte M. Boskin dat een 10%-v
erhoging (van bi
jvoorbeeld 3% naar 3,3%) van de rente, de
besparingen met
ongeveer 4% (van bijvoorbeeld 5% naar
5,2%) zou doen to
enemen. Niemand heeft zijn resultaten echter
kunnen nare
kenen. Zie Mj. Boskin, Taxation, saving, and
the rate of in
terest, Jozirnal of Pol,(ical Economy, april
1978, blz. S3-S27.

ESB 13-8-1997
609

moeten worden gezocht. Dat komt hoof
dzakelijk
omdat vermogenswinsten slechts een
fractie zijn van
het totale rendement op een investering
en omdat
het effectieve tarief van een vermogenswin
sthelas
ting erg laag is vanwege allerlei doorschu
if- en an
dere faciliteiten. Voorts zijn de meeste besp
aringen,
zoals pensioenpremies, gedwongen besp
aringen.
Tenslotte dient te worden overwogen dat
een vermo
genswinstbelasting een gunstig effect op
de nation
ale besparingen zal hebben, omdat het
begrotings
tekort rnutatis mutandis kleiner zou word
en.
Ten behoeve van de analyse van het effec
t op
de binnenlandse particuliere investeringen
dient te
worden uitgegaan van het feit dat deze
gelijk zijn
aan het verschil tussen de binnenlandse
particuliere
besparingen, enerzijds, en de som van de
netto kapi
taaluitvoer (gemeten als het verschil tusse
n uitvoer
en invoer) en het begrotingstekort, anderzijd
s. Een
belasting, die vermogenswinsten van inge
zetenen,
waar ook ter wereld gemaakt, zou belas
ten, zal de
binnenlandse investeringen alleen kunn
en drukken
als het aanbod van particuliere besparing
en vermin
dert (niet erg waarschijnlijk, zoals boven beto
ogd)
of de kapitaaluitvoer groter wordt. Dat
laatste is niet
aannemelijk. Immers, een daling van de
particuliere
besparingen, hoe gering ook, en van de daar
mee ge
finaricierde binnenlandse investeringen
zal het rende
ment op die investeringen doen stijgen.
Daardoor
zullen buitenlandse investeringen worden
aangetrok
. Om andere redenen is dat misschien
4
ken
niet aan
trekkelijk, maar het negatieve effect op
de investerin
gen zal er wel door worden getemperd.
Samenstelling van beleggingen en investeri

Meer aandacht verdienen de effec
ten van

ngen

een vermo

genswinstbelasting op de samenstelling
van beleg
gingen en investeringen. Zo ontmoedigt
de belasting
de verkoop van vermogensbestanddelen
die in
waarde zijn gestegen, ook als een hoge
r rendement
zou kunnen worden behaald met een alter
natieve
aanwending.
Dit ‘blokkeringseffect’ heeft twee kanten.
Door
dat de overheid partner wordt in vermogen
winsten,
zal de realisatie daarvan worden uitgesteld
. Omdat
zij bij een adequate compensatieregeling
echter ook
meebetaalt’ aan vermogensverliezen zulle
n deze eer
der worden gerealiseerd dan zonder een
vermogens
winstbelasting het geval zou zijn geweest.
Uitgaande
van economische groei, zal het effect
van uitstel van
winstneming domineren. Met andere woo
rden, er
zal sprake zijn van een positief netto blok
keringsef
.
5
fect
Voor individuele vermogensobjecten zal de
grootte van het blokkeringseffect afhangen
van de
samenstelling van het rendement van de
belegging.
Bij sommige beleggingen, zoals aandelen,
is de ver
mogenswinst als percentage van het total
e rende
ment groter dan het dividend dat wordt geno
ten. Bij
andere beleggingen, zoals onroerende zake
n, zal de
verhouding in het algemeen andersom
liggen. Daar
komt nog bij dat over (verhuurde) onroeren
de
zaken kan worden afgeschreven. Winstrea
lisatie
impliceert dan hogere afschrijvingen voor
de koper,
zodanig dat in sommige gevallen, evenals bij
ver-

610

liezen, van een deblokkeringseffect sprak
e zal zijn.
Wat hiervan ook zij, het hiokkeringseff
ect zal in het
algemeen groter zijn voor aandelen dan
voor andere
vermogensbestanddelen.
Er is nog een reden waarom het effec van
t
een
vermogenswinstbelasting op aandelen de
aandacht
verdient. Analoog aan de fiscale behandel
ing van
uitgedeelde winst in ons stelsel van venn
ootschaps
belasting, wordt ingehouden winst dubb
el belast
onder een vermogenswinstbelasting. Imm
ers de in
gehouden winst zal tot een overeenkoms
tige stijging
van de waarde van het aandeel leide
n. Bij realisatie
wordt die stijging belast, hoewel daarover
eerder
reeds een aan de inkomstenbelasting equi
valente
vennootschapsbelasting is geheven. Als
de dubbele
belasting van uitgedeelde winst zou word
en opge
heven, zal de dubbele belasting van inge
houden
winst excessieve uitdeling kunnen bevo
rderen. De
enig juiste methode, toegepast in Noorweg
en, om
voor deze dubbele belasting te corrigere
n, is aan
deelhouders toe te staan de verkrijgingsp
rijs van
hun aandelen te verhogen met de ingehoud
en winstna-vennootschapsbelasting, die daaraan
kan worden
toegerekend, c.q. te verlagen met een geled
en ver
lies.
Groeikapitaal
Ook wordt wel beweerd dat een vermogen
swinst
belasting beleggingen in ‘venture capital’-o
nder
nemingen afremt. Deze ‘groeivennootscha
ppen’, die
speerpunten van economische groei en werk
gelegen
heid vormen, hebben niet gemakkelijk toeg
ang tot
de kapitaalmarkt of tot hoogwaardig managem
ent
talent en zullen geen dividend willen uitke
ren.
Deze verstoringen c.q. impliciete belastinge
n
zouden gecompenseerd kunnen worden,
zo wordt
soms geredeneerd, door vermogenswinsten
op aan
delen onbelast te laten. Zodoende zouden
kapitaal
en managers (middels opties) gemakkelijke
r kunnen
worden aangetrokken. Het argument snijd
t weinig
hout. Ten eerste dienen ook groeivennoot
schappen
niet op hun bijdrage aan de economische
groei of
de werkgelegenheid te worden beoordeeld,
maar op
het feit of het verwachte rendement op hun
invester
ingen aan de marge groter of kleiner is dan
op an
dere investeringen. Dat is bepalend voor de
extra
welvaart. Ten tweede komt veel groeikapitaal
, waar
van de omvang overigens relatief gering is,
uit nietbelaste bronnen, zoals institutionele en buite
nlandse
beleggers, die niet door een vermogenwins
tbelasting
zouden worden getroffen. En ten slotte zijn
er geen
aanwijzingen dat het niet belasten van privé
-vermo
4. Ook hier gaat het om verwaarloosbare effecten.
Voor
diepgaande analyse, zie Congressional Budget Office een
, Effects
of lower capital gains taxes on economie growth, august
us
1990, samengevat in Tax Nofes, t oktober
1990, blz. 105-118.

Zie tevens H.j. Aaron, The capital gains tax cut
mystery, Tax
Notes, 9 maart 1992.
5. .Yoor studies over de grootte van het blokkeringseffect
in
de Verenigde Staten, zie J. Slemrod en M.S. Feldste
in, The
bek-in effect of the capital gains tax: some time-se
ries
dence, Tax Notes, 7 augustus 1978, blz. 134- 135 en evi
D.W.
Kiefer, Lock-in effect with a simple model of
corporate stock
trading, National TaxJournal, 43/1, maart
1990, blz. 75-94.

n

Vermogenswinstbelasting in Europa en de VS
Vele landen kennen een vermogenswinstbelasting,
waaronder negen van de vijftien EU-landen. De
heffingsgrondslogen bestaan hoofdzakelijk uit winsten
op aandelen en onroerende zaken. De winst op de
eigen woning die tot hoofdverblijf dient, wordt in het al
gemeen vrijgesteld. Belegging in de eigen woning kan
worden gezien als een oudedagsvoorziening en belas
tingheffing zou de arbeidsmobiliteit kunnen belemmeren.
De winst op juwelen, antiek en kunstvoorwerpen wordt
doorgaans wel belast (in belangrijke mate een belasting
op eerlijkheid). Winst op meubilair, auto’s en huishoude
lijke apparatuur daarentegen wordt veelal vrijgesteld.
Tijdens het leven geaccumuleerde maar niet gerealiseer
Effecten
aand- oblidelen
gaties

‘

Denemarken
Finland
Noorwegen
Zweden

B’
5
B
8

B
NB
B

Ierland
Ver. Koninkrijk

B
9
12
B

10

Frankrijk
Luxemburg
Portugal
Spane

t3

B
19
B
22

Onroerende zaken
hoofd. 2e
overig
verbl. woning
NB
NB
NB
6
B

NS
B
NS

’
1
NB
NB

S
S

S

NS

B

NS

4
B’
S

B

3

db winst is doorgaans voorgoed vrijgesteld, omdat er
fgenamen de (lagere) successiewaarde als verkrijgings
prijs mogen beschouwen. Gemiddeld de helft van alle
vermogenswinsten vererft.
Bij elkaar genomen betekent dit dat het effectieve
tarief van de. meeste vermogenswinstbelastingen, als
percentage van een alomvattende grondslag, zeker niet
boven de 10% uitkomt. De opbrëngst van de vermogens
winstbelasting, als percentage van de totale belasting.
opbrengst of van het nationaal inkomen, is derhalve
gering. In de Verenigde Staten, bijvoorbeeld, bedraagt
zij gemiddeld 5% van de opbrengst van de inkomsten
belasting, ofte wel 0,5% van het nationaal inkomen.
levensverz.

ESB 13-8-1997

Fictieve real.
(top)

over-

schen

gesteld

tarief

lijden

king

ib)61)
28

UB
NS

B
NS

NB
NS
S

NS
NB
B

NS
S
NS

NB
B
NS

-

B

S

S

8
B

8
B

SK 30.000

28
30

NS
UB

NB
UB

B
B

NS
NB

B
B

NB
NB

B
B

lr.2.000
£6.300

40
ib(40)

NB
NS

S
UB

NB
NS

NB
S

NB

NS

°
2
NS

’
2
NS

S
21
B

NS

8”

’
2
B

824

NS

B
NS
NB

S

B
NS

Winsten op Ier beurze genoteerde aandelen die 3 jaar of langer eigendom zijn
geweest worden belast tegen 25/40%. Het ib-tarieF is van toepassing indien de
winst wordi behaald op aandelen in vennootschappen in lage.tarieF londen, met
geleend geld zijn gefinancierd of zijn ingekocht door de vennootschap die de aan
delen heeft uitgegeven.
2. Winsten op obligaties worden niet belast indien een bepaalde minimum rente
thans 6%l wordt vergoed, tenzij de obligaties mei geleend geld zijn gefinancierd.
3. No 3 jaar wordt de winst verminderd met 5% voor elk additioneel jaar dat de on
roerende zaak eigendom is met een maximum van 30% na 9 jaar. De verkrijging
sprijs wordt verhoogd met DK 10.000 per jaar.
4. De verkrijgingsprijs wordt geacht ten minste 30% van de verkoopprijs te zijn 150%
indien de verkrijging voor 1989 plaatsvond).
5. De verkrijgingsprijs wordt elk jaar verhoogd met de toe te rekenen ingehouden
winst na vennootschapsbelasting.
6. De winst op het hoofdverblijf kan worden algeboekt op de aankoopprijs von een
vervangende woning.
7. De winst wordt voor de helft belast.
8. De winst wordt gesteld op het lagere bedrag van de feitelijke winst of 25% van
de verkoopprijs.
9. De winst op niet ter beurze genoteerde aandelen die ten minste 5 jaar eigendom
zijn wordt belast tegen 27%.
10. Winsten op overheidsobligaties zijn vrijgesteld.
11 De winst is wel belast indien zij haar oorzaak vindt in een uitbreidingsplan.
1 2. Winst op aandelen is niet belast in geval von bedrijfsovemames, fusies of on
dere in de wet omschreven omstandigheden.
1 3. Hei tarief is 19,4%. Vermogenswinstbelasting wordt niet geheven op transacties
die FF100.000 of minder bedragen. Voor fusies, aandelensplitsing en verwisseling
van aandelen gelden doorschuiFregelingen.
14. De vermogenswinst op onroerende zaken wordt gead
usreerd voor de duur van
1
de eigendom, zodanig dat winsten op onroerende zaken die 22 jaar of langer
.

Tarieven
Vrij-

S
B

Ver. Staten
S
26
B
B
B
NB
B— belast; NS— niet belast; IJB— uitstel van belastingheffing; ib— inkomstenbelasting

.

vreemde roerende zaken
valuta meubi- juwelen/
air enz. kunst

-

FM 30.000

Brs

FF20.000

Vat.

8
1F 2 milj.’

uBtB
7
1/2 ibt

NB

S
NS

-

8

B

Geen

ib(40)
ib
25

NB
NB

NB
IJS
NB
B

B

S

Geen

ib

NS

US

eigendom zijn geweest niet meer worden belast. Voor belaste winsten geldt een mid
delingsregeling. Waarden van in totaal FF 400.000 zijn vrijgesteld.
15. Het tarief voor winst op juwelen, antiek en kunstvoorwerpen bedraagt 4,5-7%
van de verkoopprijs. Voor edele metalen geldt een tarief van 7,5%.
16. Geldt eens in de 11 jaar.
1 7. Speculatiewinsten (bezitsperiode minder dan zes maanden voor roerende zaken
en minder dan 2 jaar voor onroerende zakenl zijn aan het normale ib-tarief onder
worpen.
18. Bij realisatie kan 1F 5 miljoen op de winst van de woning van de overleden
Igrootjouders in mindering worden gebracht.
19. Tarief is 10%. Geen belasting wordt geheven als de bezitsperiode minimaal 12
maanden is geweest.
20. Onder voorwaarde dat de gehele opbrengst wordt herbelegd in een andere
woning.
2 1 De winst wordt voor de helft belast.
22. Vrijgesteld zijn winsten op Ier beurze genoteerde aandelen die langer dan tien
jaar eigendom zijn geweest; voor niet ter beurze genoteerde aandelen geldt een peri
ode van vijftien bar.
23. Doorschuiving is mogelijk. Winsten van 65-plussers die die winst omzetten in
een lijfrente zijn vrijgesteld.
24. Winten op onroerende zaken die langer dan 20 jaar eigendom zijn geweest
zijn vrijgesteld.
25. Vermogenswinsten worden verminderd met per object voorgeschreven percent
ages voor elk jaar dat de bezitsperiode langer is don 2 jaar.
26. Voor de winst op het hoofdverblijf geldt een doorschuifregelirrg. Voor 55-plussers
is $125.000 vrijgesteld.
Bron: OESO, Taxation of net weolth, copitol tronsfers and copitol goins of individuals
(Parijs: OECD, 1988), tabellen 3.1-3.4, bijgewerkt op basis van IBFD, European
Taxation lAmsterdaml.

611

genswinsten Nederland met een vloedgolf van groeikapitaal heeft 6
overspoeld
.
Infiatiewinst

Voorts wordt betoogd dat een vermogenswinstbelas
ting infiatiewinst belast, hetgeen een lager tarief zou
rechtvaardigen. Zo’n tarief zou echter nog te hoog
kunnen zijn om de effecten volledig weg te nemen
en het zou de verstoringen bij verliezen vergroten.
De enige manier om voor inflatie te corrigeren is
de verkrijgingsprijs te indexeren. Een probleem daar
bij is dat een vermogensbestanddeel in het verleden
met geleend geld kan zijn gefinancierd, tegen een
lagere rente (gebaseerd op een lagere verwachte in
flatie) dan de geldende rente (en verwachte inflatie).
Zodoende wordt een reële financieringswinst
genoten die in de beschouwing dient te worden be
trokken. Bij matige inflatie verdient het daarom aan
beveling geen correctie toe te passen, maar aan te
nemen dat het nadeel wordt gecompenseerd door
het voordeel van het belastinguitstel dat is genoten.

Conclusies en implicaties voor Nederland
Door de enorme stijging van de beurskoersen en
onroerende-zakenprijzen zijn vele rijke mensen de
afgelopen jaren, belastingvrij, nog rijker 7
geworden
.
Wordt het daarom niet hoog tijd dat Nederland, in
navolging van andere landen, een vermogenwinst—
belasting invoert? Daar is veel voor te zeggen. Maar
de heffingsgrondslag van die belasting zou wel even
omvattend moeten zijn als die in bijvoorbeeld
Zweden of de Verenigde Staten. Aan een uitgeklede
variant moeten we niet willen beginnen. Een brede
vermogenswinstbelasting zou de progressie van de
inkomstenbelasting verhogen zonder dat de efficiën
te allocatie van productiemiddelen noemenswaardig
zou worden verstoord.
In 1980 debatteerde de Tweede Kamer voor het
laatst over de merites van een vermogenswinstbelas
. De Kamer volgde toen de toenmalige regering
8
ring
die de belasting afwees, omdat (1) de perceptiekos
ten onevenredig hoog zouden zijn in verhouding tot
de opbrengst, en (2) een vermogenswinstbelasting
nadelige economische en financiële effecten zou
hebben. Hierboven is betoogd dat de effecten van
een vermogenswinstbelasting op het spaar- en in
vesteringsvolume verwaarloosbaar zijn. Wel dient
aandacht te worden geschonken aan het blokke
ringseffect, dat vooral verstorend werkt op de over
dracht van aandelen, waardoor eigendom en risico
niet altijd zullen samenvallen. Dit gebrek kan ten
dele worden gerepareerd door vermogenswinsten
bij overlijden of schenking te belasten. Bovendien
dient dubbele belasting van ingehouden winst te
worden voorkomen door aandeelhouders toe te
staan de verkrijgingsprijs van hun aandelen te verho
gen met de ingehouden winst-na-belasting van de
vennootschap.
Thans worden in beginsel belaste vermogensinkomsten op grote schaal omgezet in onbelaste
vermogenswinsten. Een vermogenswinstbelasting zal
deze vorm van belastingarbitrage beperken. Alsdan
zal de arbitrage zich echter toe spitsen op verschui

612

vingen binnen de progressieve tariefstructuur. Deze
vorm kan alleen effectief worden bestreden door
vermogenswinst en andere vormen van kapitaalinkomen aan een uniform tarief te onderwerpen,
bijvoorbeeld het tarief van de vennootschapsbelast
ing. Finland en Noorwegen hebben, met succes,
voor deze benadering gekozen. Als Nederland
hetzelfde zou doen, dan zouden de perceptiekosten
van de inkomstenbelasting wel eens meer kunnen
dalen dan de kosten verbonden aan de uitvoering
van de vermogenswinstbelasting, omdat minder aan
dacht hoeft te worden besteed aan de bestrijding
van belastingontwijking of de handhaving van com
plexe regelingen inzake korte- en lange-termijnwin
sten, middeling, intlatiecorrecties, en soortgelijke
kunstgrepen. Bovendien zou kapitaalinkomen niet
zo hoog worden belast dat kapitaalviucht zou vol
gen.
Een evenwichtige belasting van binnenlandse en
buitenlandse beleggers (in Nederland), alsmede de
vrijstellings- en doorschuifproblematiek (waarvoor
geen gemakkelijke oplossingen voorhanden zijn),
betekenen echter dat het vooral zaak is dât inkomen
te belasten als het rijpt niet als de vrucht veel later
en in andere vorm (namelijk als vermogenswinst)
wordt geplukt. Anders verliest Nederland zijn greep
op de belasting van kapitaalinkomen.
Invoering van een vermogenswinstbelasting zon
der reparatie van de asymmetrische belasting van
kapitaalinkomen (financieringsrente aftrekbaar, maar
opbrengst niet belast) die thans bestaat, zal alleen
de discriminatie van eigen vermogen verergeren, de
kapitaalmarkt verder institutionaliseren, en buiten
landse beleggers nog meer bevoordelen. Daarom
dient prioriteit te worden gegeven aan de effectieve
jaarlijkse belasting van lopend kapitaalinkomen.
Voor de opbrengst van aandelen gebeurt dat reeds
in de vorm van vennootschapsbelasting. Voor obliga
ties en andere waardepapieren, die worden uit
gegeven tegen een nominale rente die lager is dan
de marktrente, dient de regeling waaronder een for
faitair rendementspercentage wordt belast te worden
uitgebreid. Zo bezien vervult de vermogenswinst
belasting voornamelijk een steurifunctie ten behoeve
van de inkomstenbelasting. Dat deel van het rende
ment op een belegging dat niet jaarlijks wordt be
last, wordt te zijner tijd door de vermogenswinst
belasting getroffen.
—

Sljbren Cnossen

6. In de Verenigde Staten bedraagt het groeikapitaal minder
dan 1% van het totale geïnvesteerde vermogen. Zie J. Po

terba, Venture capital and capital gains taxation, in L.H. Sum

mers (red.), Tax Policy and the Economy, dl. 3, Cambridge,
National Bureau of Economic Research, 1989, blz. 47-67.
7. Zie B. van Riel en A. Metten, Vermogenswinsten en ink
omensverdeling, ESB, 19 juli 1995, blz. 671-673.
8. Zie Tweede Kamer der Staten-Generaal, Wijzigingen van
de vermogensbelasting (Memorie van toelichting), zitting
1979-1980, 15905, nr. 3. De huidige staatssecretaris van Fi
nanciën toonde zich in 1977 voorstander van een vermogen
swinstbelasting die beperkt zou worden tot onroerende
zaken. Zie CA. de Kam en W.A. Vermeend, De vermogen
swinstbelasting, E5B, 3 augustus 1977, blz. 732-736.

.