1.1.1

Notificatie slachtoffers
kinderpornografie
Onderzoek naar de wenselijkheid en de haalbaarheid

Oberon Nauta & Arjun Swami-Persaud

Contactgegevens
Amsterdam, 5 augustus 2019
dr. O. (Oberon) Nauta
onauta@dsp-groep.nl
020-6257537
A. (Arjun) Swami-Persaud Msc.
aswamipersaud@dsp-groep.nl
020-6257537

Met medewerking van:
dr. L. (Lea) Grubben
dr. W. (Wendy) Buysse

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

2

Inhoud

DSP-groep

Dankwoord

5

Afkortingen

6

Samenvatting

7

Conclusies bij de onderzoeksvragen

9

Eindconclusie s

13

1

Inleiding

17

2

Methodische verantwoording

18

2.1

Doelstelling en onderzoeksvragen

18

2.2

Projectorganisatie

19

2.3

Verloop van het onderzoek

19

3

Slachtofferschap kinderpornogra fie

22

3.1

Definitie

22

3.2

Psychische gevolgen

22

3.3

Tot slot

24

4

Wenselijkheid: behoeftes sla chtoffer

26

4.1

Kanttekening bij de enquêteresultaten

26

4.2

Strafproce s

28

4.3

Internet

33

4.4

Tot slot

36

5

Behoeftes in perspectief: wenselijkheid

38

5.1

Behoeftes in perspectief

38

5.2

Tot slot

39

6

Haalbaarheid notificatie: strafproces

40

6.1

Notificatiesysteem VS

40

6.2

Wettelijke mogelijkheden notificatie

45

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

3

6.3

Organisatorische en technische aspecten notificatie

47

6.4

Tot slot

53

7

Haalbaarheid notificatie: internet

56

7.1

Wettelijke mogelijkheden notificatie

56

7.2

Organisatorische en technische aspecten notificatie

56

7.3

Tot slot

59

8

Conclusies

60

8.1

Conclusies bij de onderzoeksvragen

60

Eindconclusie s

64

Bijlagen
Bijlage 1 Interviewprotocol

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

69

4

Dankwoord
In dit rapport is de wenselijkheid en de haalbaarheid van een landelijk notificatiesysteem voor slachtoffers
van kinderpornografie vastgesteld. Een gevoelig onderwerp dat betrekking heeft op misschien wel de meest
kwetsbare groep slachtoffers die er bestaat. Een dergelijk onderwerp vraagt een zorgvuldig aanpak en
daarvoor was de hulp van anderen onontbeerlijk. Voor het voltooien van dit onderzoek zijn we daarom
diverse partijen dank verschuldigd. In de eerste plaats zijn dat de leden van de klankbordgroep die op de
belangrijkste momenten van het onderzoek input hebben geleverd en suggesties hebben gedaan. Het gaat
om:
Iva Bicanic van Centrum Seksueel Geweld
Arda Gerkens en Sander de Gruijl van Expertisebureau Online Kindermisbruik
Eva Verlinden en Maj Gigengack van de GGD Amsterdam
Marijke Bleeker van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen
Ben van Mierlo en Michelle Spoormaker van het Landelijke Programma Zeden Kinderpornografie en
Kindersekstoerisme (politie en OM)
Sonja Leferink en Sylvia Dickie van Slachtofferhulp Nederland
Daarnaast komt dank toe aan Richard Korver die naast het geven van een interview ook belangrijke
jurisprudentie beschikbaar stelde voor het onderzoek. Voorts komen in de VS de volgende partijen dank toe:
het National Center for Missing and Exploited Children, de Child Exploitation and Obscenity Section van het
Department of Justice en de Federal Bureau of Investigation. Zij waren bereid om ons in detail uit te leggen
hoe het Amerikaanse stelsel functioneert. Ook stichting Caleidoscoop zijn we dankbaar voor haar
bereidheid om een groepsgesprek met slachtoffers te organiseren zodat voorlopige resultaten konden
worden gespiegeld. Tot slot willen de slachtoffers en ouders heel hartelijk danken voor hun bereid hun
medewerking te verlenen. Zonder hun bijdrage had dit onderzoek niet voltooid kunnen worden.
Oberon Nauta, projectleider van het onderzoek
Arjun Swami-Persaud

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

5

Afkortingen

DSP-groep

Afkorting

Omschrijving

AO

Algemeen Overleg

AVAA

Amy, Vicky, and Andy Child Pornography Victim Assistance Act

CCMO

Centrale Commissie Mensgebonden onderzoek

CEOS

Child Exploitation and Obscenity Section

CPVA

Child Pornography Victim Assistance

CVRA

Crime Victims’ Rights Act

DoJ

Department of Justice

EOKM

Expertisebureau Online Kindermisbruik

EVRM

Europees Verdrag van de Rechten van de Mens

GGD

Gemeentelijke Geneeskundige Dienst

ISP

Internet Service Provider (ISP)

METC

Medisch-ethische toetsingscommissie

NCMEC

National Center for Missing and Exploited Children

OM

Openbaar Ministerie

Rv

Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering

SHN

Slachtofferhulp Nederland

Sr

Wetboek van strafrecht

Sv

Wetboek van strafvordering

TBKK

Team ter bestrijding van Kinderpornografie en Kindersekstoerisme

VIS

Victim Impact Statement

WMO

Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

6

Samenvatting
Inleiding
In 2017 is de Survivors’ Survey van het Canadian Centre for Child Protection uitgevoerd. Dit internationale
onderzoek richtte zich voor het eerst specifiek op slachtoffers van kinderpornografie. Het onderzoek
maakte duidelijk dat deze slachtoffers zich vaak onderscheiden van andere categorieën slachtoffers. Het
besef dat hun beeldmateriaal blijvend vindbaar is op internet en daar gedeeld wordt tot gerief van
pedofielen en anderen met deviante seksuele voorkeuren, berokkent hen voortdurend leed. Dit besef kan
de normale deelname aan het maatschappelijke verkeer ernstig belemmeren.
De Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen (hierna: Nationaal rapporteur)
heeft naar aanleiding van het onderzoek per brief van 6 november 2017 de minister van Justitie en
Veiligheid en de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport gevraagd om de kwetsbare positie van de
slachtoffers te versterken. In de Tweede Kamer is naar aanleiding van die oproep onder andere gesproken
over een notificatiesysteem dat slachtoffers informeert wanneer (oud) kinderpornografisch beeldmateriaal
van hen opduikt in nieuwe downloadzaken of op het internet. De minister voor Rechtsbescherming zegde
toe de wenselijkheid en haalbaarheid van een dergelijk notificatiesysteem te onderzoeken.
In opdracht van het ministerie van Justitie en Veiligheid heeft DSP-groep invulling gegeven aan dit
onderzoek. Binnen het onderzoek is antwoord gegeven op de volgende centrale vraagstelling:
Wat is vanuit het perspectief van (ouders/vertegenwoordigers van) slachtoffers van
kinderpornografie de wenselijkheid en haalbaarheid van een systeem van informatievoorziening aan
slachtoffers van kinderpornografie over het aanwezig zijn van materiaal op internet dan wel het
aangetroffen zijn van materiaal in het kader van een strafrechtelijk onderzoek?

Aanpak
Het onderzoek startte met acht gesprekken met (ouders van) slachtoffers. In dezelfde periode werden
interviews gehouden binnen de slachtofferadvocatuur en met vertegenwoordigers van het Landelijke
Programma Zeden Kinderpornografie en Kindersekstoerisme (van het OM en de politie).

Vervolgens is een landelijke anonieme enquête afgenomen onder slachtoffers. De enquête heeft in de
periode oktober 2018 tot en met maart 2019 opengestaan en geresulteerd in een netto respons van 61
(waarvan 45 slachtoffers en 16 ouders /vertegenwoordigers van slachtoffers). Gelijktijdig vonden
gesprekken plaats met het National Center for Missing and Exploited Children (van het Amerikaanse
ministerie van Justitie) en met de Victim Services Division (van de FBI) over het functioneren van het
Amerikaanse Victim Notification System voor slachtoffers van kinderpornografie.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

7

Tegen het einde van de looptijd van het onderzoek zijn op basis van de voorlopige resultaten gesprekken
gevoerd met gedragsdeskundigen en traumaexperts. In deze gesprekken zijn de behoeftes zoals die bleken
uit de gesprekken en de enquête geplaatst in gedragspsychologisch perspectief. Vervolgens is op basis van
de voorlopige resultaten vastgesteld wat, gelet op de huidige stand van de techniek en de juridische
mogelijkheden van het Nederlandse strafrecht, qua notificatie haalbaar is. De wenselijkheid van deze
scenario’s is besproken in een groepsgesprek dat stichting Caleidoscoop met (vertegenwoordigers van)
slachtoffers organiseerde.
Voor het onderzoek is een klankbordgroep samengesteld met expertise op het terrein van de doelgroep en
het opsporings- en vervolgingsproces van kinderpornografie. Met de klankbordgroep vond in alle fases van
het onderzoek nauwe afstemming plaats.

Kanttekening bij de onderzoeksresultaten
De behoeftes van de slachtoffers zijn voor een belangrijk deel in beeld gebracht op basis van de
slachtofferenquête. Bij de enquête moet echter een kanttekening worden geplaatst. Voor het bepalen van
de representativiteit van de enquêteresultaten is het namelijk noodzakelijk om te weten hoe de totale
doelgroep eruit ziet, zodat de kenmerken van de respons daarmee vergeleken kunnen worden. Onbekend
is echter hoe groot de totale groep Nederlandse slachtoffers is, laat staan dat bekend is welke kenmerke n
deze groep heeft. Vanwege het ontbreken van deze informatie kan niet worden vastgesteld of de respons
van de enquête representatief is voor alle slachtoffers in Nederland. Voor wat betreft de behoefte inventarisatie kan daardoor feitelijk alleen worden bepaald dát een bepaalde behoefte leeft binnen de
doelgroep. Maar in welke mate die behoefte voorkomt, kan niet nauwkeurig worden vastgesteld. Bij de
conclusies in deze samenvatting worden de aanwezige behoeftes daarom niet nader gekwantificeerd en
geprioriteerd.

Definitie ‘slachtoffers kinderpornografie’
Voor een definitie van kinderpornografie is vanwege het internationale karakter van het fenomeen binnen
dit onderzoek aansluiting gezocht bij de Europese Richtlijn 2011/93/EU van 13 december 2011. Deze
richtlijn is in de Nederlandse wetgeving geïmplementeerd en omschrijft kinderpornografie als volgt:
alle materiaal dat de visuele weergave behelst van een kind dat deelneemt aan echte of
gesimuleerde expliciete seksuele handelingen;
elke weergave voor primair seksuele doeleinden van de geslachtsorganen van een kind;
alle materiaal dat de visuele weergave behelst van een persoon die er als een kind uitziet en die
deelneemt aan echte of gesimuleerde expliciete seksuele gedragingen of elke weergave voor primair
seksuele doeleinden van de geslachtsorganen van een persoon die er als een kind uitziet, of
realistische afbeeldingen van een kind dat deelneemt aan expliciete seksuele gedragingen, of
realistische afbeeldingen voor primair seksuele doeleinden van de geslachtsorganen van een kind.
Slachtoffers van kinderpornografie zijn derhalve personen van wie dergelijk beeldmateriaal vervaardigd is.
Onder deze definitie valt ook beeldmateriaal dat door het slachtoffer zelf vrijwillig is gemaakt dan wel met

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

8

diens toestemming door anderen. Bijvoorbeeld in het kader van sexting. Het moge echter duidelijk zijn dat
de situatie waarin twee minderjarige leeftijdsgenoten vrijwillig beeldmateriaal maken en dat uitsluitend met
elkaar delen onvergelijkbaar is met de situatie waarin een slachtoffer tegen zijn wil seksuele handelingen
moet verrichten of ondergaan en waarvan beeldmateriaal is gemaakt. Dit onderzoek focust zich op
kinderpornoslachtoffers van hands-on misbruik en/of op kinderpornoslachtoffers die onvrijwillig geposeerd
hebben.

Conclusies bij de onderzoeksvragen
De centrale vraagstelling is uitgewerkt in aparte onderzoeksvragen. In het vervolg van deze paragraaf wordt
steeds eerst de betreffende onderzoeksvraag gesteld en vervolgens per onderzoeksvraag de conclusies va n
het onderzoek gegeven.

Willen slachtoffers op de hoogte gesteld worden van het opduiken van
afbeeldingen in de context van een strafrechtelijk onderzoek?
Kinderpornografie is - ex artikel 240b Wetboek van strafrecht (Sr) - strafbaar gesteld. Het bedoelde artikel
onderscheidt diverse handelingen zoals bezit, productie en verspreiding. Bij de beantwoording van deze
onderzoeksvraag is gefocust op zogenaamde downloadzaken (bezit en eventuele verdere verspreiding).
Reden hiervoor is dat bij productiezaken en andere zwaardere vergrijpen onder artikel 240b Sr het
slachtoffer - voor zo ver geïdentificeerd - in beginsel al direct als slachtoffer wordt aangemerkt en vanuit die
procesrol niet nog apart genotificeerd hoeft te worden. Driekwart van de slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers die de enquête invulden, geven aan genotificeerd te willen worden wanneer
beeldmateriaal van misbruik wordt aangetroffen in een strafzaak tegen een downloadverdachte. Hiervoor
worden diverse motieven genoemd:
verkrijgen zekerheid/uitsluitsel over de eventuele verdere verspreiding;
verkrijgen zekerheid/uitsluitsel over de aard van het misbruik (bij slachtoffers die op jonge leeftijd zijn
misbruikt en daar geen herinnering aan hebben);
genoegdoening;
1

uitoefenen van slachtofferrechten ;
verkrijgen van bewijsmateriaal dat het misbruik en de beeldopnames hebben plaatsgevonden, om
geloofd te worden door de sociale omgeving en/of politie;
verkrijgen van een gevoel van controle over hun situatie.
Deze behoeftes zijn goed te verklaren vanuit de specifieke kenmerken van deze groep slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers. Veel van de slachtoffers ervaren – zo blijkt uit de literatuur – een grote mate
van stress en psychisch lijden door de onzekerheid óf het beeldmateriaal (nog) aanwezig is op internet. Ook
het besef dat pedofielen – en anderen met deviante seksuele voorkeuren – genot ontlenen aan het
1

In de enquête is in kader van het strafproces specifiek doorgevraagd op spreekrecht, het recht op voegen van een schadeclaim en het
recht op het toevoegen van stukken aan het strafdossier.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

9

beeldmateriaal berokkent slachtoffers leed, bovenop het trauma van het eventuele eerdere misbruik.
Herstel van het trauma van slachtoffers is volgens de wetenschap gebaat bij het herwinnen van (het gevoel
van) controle. Het verkrijgen van de zekerheid dat het beeldmateriaal (niet) verder verspreid is kan bijdragen
aan het herwinnen van dat gevoel.
Niet alle slachtoffers die de enquête invulden, wensen notificatie. Ongeveer een kwart van de respondenten
wil beslist geen berichten ontvangen. Degene die niet genotificeerd willen worden, zijn unaniem in hun
motivatie. Zij willen het verleden laten rusten zodat ze verder kunnen met hun leven. Notificatie zorgt voor
hernieuwde confrontatie met de traumatische gebeurtenissen, zo is hun oordeel, waardoor de kans bestaat
dat oude wonden weer opengereten worden. Deskundigen die binnen dit onderzoek bevraagd zijn,
bevestigen dat dit risico op secundaire victimisatie bestaat.

Willen slachtoffers op de hoogte gesteld worden van het opduiken van
afbeeldingen op internet?
Slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers die de enquête invulden, geven in nog grotere mate dan bij
strafzaken aan genotificeerd te willen worden wanneer beeldmateriaal van misbruik wordt aangetroffen op
internet. De motieven zijn, met uitzondering van genoegdoening en het uitoefenen van slachtofferrechten,
gelijk aan die die genoemd werden in het kader van strafzaken. Ook de motieven van degenen die aangeven
juist niet genotificeerd te willen worden zijn identiek. Deskundigen wijzen echter ook hier op het risico van
secundaire victimisatie.

Is het een wens die verandert al gelang het verstrijken van de tijd na het misbruik of
waarbij de leeftijd/levensfase van het slachtoffer toen/later een rol
speelde/speelt?
Deze vraag kon binnen het bestek van het onderzoek niet uitputtend worden beantwoord. Daarvoor zou
namelijk een cohortstudie moeten worden uitgevoerd waarbij op individueel niveau slachtoffers gedurende
een langere periode gevolgd zouden moeten worden. Wel werd binnen de enquête voor wat betreft
strafzaken een relatie gevonden tussen huidige leeftijd en behoefte aan notificatie onder slachtoffers: hoe
2

ouder de respondent hoe vaker behoefte bestaat aan notificatie. Bij notificatie naar aanleiding van
aanwezigheid beeldmateriaal op internet is geen relatie tussen leeftijd en notificatiebehoefte vastgesteld.

In hoeverre kan notificatie bijdragen aan herstel van slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers?
Er is geen (internationaal) wetenschappelijk onderzoek bekend naar de effecten van notificatie op het
herstelproces van slachtoffers kinderpornografie en hun ouders/vertegenwoordigers. Hoewel de behoe ftes
van slachtoffers aan notificatie niet ter discussie worden gesteld, twijfelen Nederlandse deskundigen of
2

DSP-groep

Hierbij worden enkel de antwoorden van de slachtoffers zelf bedoeld en niet die van de ouders/verzorgers.

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

10

notificatie echt kan bijdragen aan herstel. Bij een notificatiesysteem ontstaan risico’s op secundaire
victimisatie. De vorm en mate van deze risico’s zijn mede-afhankelijk van de uiteindelijke vorm van het
notificatiesysteem, de (beperkte) mate waarin het overheden lukt om het internet op te schonen en de
wijze waarop deze mogelijkheden en beperkingen worden gecommuniceerd aan de slachtoffers. Op d it
moment is het onzeker of een notificatiesysteem kan voorzien in de bevrediging van de achterliggende
behoeftes van slachtoffers (zie verder de eindconclusie van deze samenvatting).

Welke wettelijke mogelijkheden voor notificatie zijn er voor slachtoffers in
downloadzaken?
Als beeldmateriaal van het te notificeren slachtoffer wordt aangetroffen op gegevensdragers van een
persoon die voor dat bezit (en eventuele verdere verspreiding) wordt vervolgd, is het de vraag of het
slachtoffer genotificeerd mag worden. Het betreft tenslotte informatie uit het strafproces dat alleen
gedeeld mag worden met de procespartijen/procesdeelnemers. Vanwege het ontbreken van relevante
jurisprudentie is echter onduidelijk of het te notificeren slachtoffer in de zin van artikel 51a Wetboek van
strafvordering (Sv) de status van slachtoffer kan verkrijgen. De onduidelijkheid over de juridische status van
het te notificeren slachtoffer in gewone downloadzaken (is het slachtoffer formeel
procespartij/procesdeelnemer of niet?) brengt ook met zich mee dat onzeker is of het slachtoffer
überhaupt slachtofferrechten mag uitoefenen, zoals spreekrecht of het recht om zich te voegen als
benadeelde voor een schadeclaim.

Wat leren de ervaringen in het buitenland met systemen waarmee slachtoffers van
kinderporno geïnformeerd worden, bijvoorbeeld de VS?
In de VS is al geruime tijd een victim notification system operationeel dat voor een aantal ernstige strafbare
feiten slachtoffers notificeert over mutaties in het lopende strafproces. N otificaties hebben betrekking op
onder andere de zittingsdatum, de executie van de straf, de beëindiging van de straf etc. Dit systeem
notificeert ook in het geval van kinderpornografie en recentelijk zijn er bijzondere aanpassingen gedaan ten
behoeve van deze slachtoffercategorie. Specifiek voor deze groep slachtoffers wordt de mogelijkheid
geboden om te notificeren wanneer in zogenaamde downloadzaken beeldmateriaal van hen wordt
aangetroffen. Voor het vaststellen van de aanwezigheid van het beeldmateriaal is het National Center for
Missing and Exploited Children (NCMEC) belast met het uitlezen van in beslaggenomen gegevensdragers.
Blijkt beeldmateriaal van een te notificeren slachtoffer aanwezig, dan wordt het genotificeerd zodat het zich
kan voegen als procespartij/procesdeelnemer.
Notificatie kan op verschillende manieren plaatsvinden, naar gelang de voorkeur van het slachtoffer. Ieder
te notificeren slachtoffer heeft een eigen dashboard waarop het kan inloggen om te zien of en zo ja welke
notificaties er in de voorliggende periodes zijn geweest. Ook kunnen door het slachtoffer aangewezen
contactpersonen op de hoogte worden gebracht. Afhankelijk van de individuele afspraken tussen
contactpersoon en slachtoffer kan de contactpersoon dan het slachtoffer verder informeren.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

11

Onlangs is de Amy, Vicky, and Andy Act (AVAA) door het Amerikaanse parlement aangenomen. Als deze wet
daadwerkelijk geïmplementeerd is kunnen slachtoffers veel eenvoudiger dan nu financieel gecompenseerd
worden voor hun schade. De wet draagt rechtbanken op downloaders een schadevergoeding van $ 3.000
per geïdentificeerd slachtoffer te laten betalen. Daarnaast is met de AVAA ook het Child Pornography
Victims Reserve (CPVR)-fonds in het leven geroepen. Slachtoffers mogen hieruit éénmalig een ‘financiële
bijdrage’ van maximaal $ 35.000 ontvangen. De uiteindelijke hoogte van deze uitkering wordt bepaald door
het persoonlijke schadeplan dat een slachtoffer voorafgaand aan zijn claim dient op te stellen.
Het Amerikaanse voorbeeld leert dat notificatie technisch gezien mogelijk is, maar dat het de nodige
logistieke uitdagingen met zich meebrengt. Ook leert het dat het wettelijke kader van notificatie in de VS
anders is dan Nederland. Zo is daar wetgeving van kracht die slachtoffers van kinderporno expliciet aanwijst
als procespartij/procesdeelnemer.
Bij de Amerikanen is onbekend hoeveel slachtoffers kinderpornografie per jaar daadwerkelijk genotificeerd
worden. Evenmin is bij de FBI bekend wat de effecten van het systeem zijn op het herstel van de
slachtoffers. Het notificatiesysteem heeft pas recent zijn huidige vorm gekregen. Tot voor kort
functioneerde het systeem in ieder geval niet naar behoren. Met name het grote aantal notificaties dat
sommige individuele slachtoffers ontvingen, had negatieve impact op het herstel.

Welke mogelijkheden heeft een slachtoffer van kinderporno op dit moment om
afbeeldingen van misbruik verwijderd te krijgen van het internet? Op welke wijze
wordt het slachtoffer van kinderporno van deze mogelijkheden op de hoogte
gesteld?
Binnen het onderzoek is deze vraag niet beantwoord, omdat geen van de respondenten die de behoefteinventarisatie-enquête invulde de wens koestert om zelf actie te ondernemen om het materiaal van
internet te laten verwijderen. Opgemerkt moet worden dat steeds meer Internet Service Providers (ISP) een
notice-and-takedown-procedure hanteren. Deze ISP hebben zich gecommitteerd binnen 24 uur
kinderpornografie na een melding van het EOKM of politie te verwijderen. Voorts kunnen kinderen,
jongeren en ouders terecht bij de hulplijn Help Wanted van het EOKM. Bij de hulplijn kunnen ze een melding
doen over online seksueel kindermisbruik en terecht voor praktisch advies.

Waar zou een systeem van notificatie/informatievoorziening aan slachtoffers het
beste ingericht kunnen worden, gelet op de functionaliteit/doel van de notificatie?
In de praktijk gaat het om twee notificatiesystemen. Een systeem dat notificeert wanneer in strafzaken
tegen downloaders oud beeldmateriaal van te notificeren slachtoffers wordt gevonden. En een ander
systeem dat notificeert wanneer beeldmateriaal op het internet wordt aangetroffen. Wat betreft het
systeem van notificatie in de context van het strafproces is de politie de eerst aangewezen organisatie. Zij is

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

12

namelijk op dit moment de enige partij die (vanuit de opsporing) kan beschikken over de in beslaggenomen
gegevensdragers en zij is qua expertise de enige partij in Nederland die in staat is om ook ambtshalve de
aanwezigheid van het beeldmateriaal vast te stellen. Voor de opsporing van kinderpornografie zijn binnen
de politie specifieke teams aangewezen, de zogenaamde teams ter bestrijding van Kinderpornografie en
Kindersekstoerisme (TBKK). Bij het toebedelen van capaciteit aan deze teams is een afweging gemaakt op
grond van het totale werkaanbod van de politie (die geacht wordt alle strafbare feiten op te pakken).
Vanwege capaciteitsoverwegingen doorzoeken de TBKK’s in overleg met het OM echter niet systematisch
alle in beslaggenomen gegevensdragers. Zouden de teams zonder capaciteitsuitbreiding daartoe worden
opgedragen, dan moeten - vanwege de enorme tijdsinvesteringen die dat met zich meebrengt - ingrijpende
aanpassingen in het huidige opsporings- en vervolgingsbeleid worden doorgevoerd. Dat zou een verlegging
van focus betekenen: deels weg van opsporing van nieuwe, nog niet ontzette slachtoffers naar het
notificeren van oude, reeds bekende en ontzette slachtoffers.
Een internetnotificatiesysteem kan het beste worden belegd bij een aparte organisatie die al belast is met
het doorzoeken van internet op de aanwezigheid van kinderporno en cliëntcontact onderhoudt met
slachtoffers kinderpornografie. Op dit moment zijn er geen organisaties die voldoen aan beide vereisten.
Voor het doorzoeken van internet ligt het EOKM voor de hand, omdat zij beschikt over de juiste expertise en
techniek. Wel is het huidige aantal medewerkers beperkt, zodat het EOKM voor deze eventuele aanvullende
taak uitbreiding zal moeten zoeken. Voor de notificatie van slachtoffers en de eventuele nazorg ligt een
partij als Slachtofferhulp Nederland of gespecialiseerde psychische hulpverleners voor de hand. De
verwachting is namelijk dat notificatie naar aanleiding van gevonden materiaal gevoelens van stress en
wanhoop met zich mee kunnen brengen. Dat vraagt om professionele begeleiding.

Eindconclusies
De centrale vraag van het onderzoek luidt:
Wat is vanuit het perspectief van (ouders/vertegenwoordigers van) slachtoffers van
kinderpornografie de wenselijkheid en haalbaarheid van een systeem van informatievoorziening aan
slachtoffers van kinderpornografie over het aanwezig zijn van materiaal op internet dan wel het
aangetroffen zijn van materiaal in het kader van een strafrechtelijk onderzoek?

Op basis van het onderzoek moet worden geconcludeerd dat de wenselijkheid van een notificatiesysteem
twijfelachtig is. Bovendien kan een slachtoffer van kinderpornografie alleen een reële kans op notificatie
worden geboden wanneer serieuze aanpassingen worden gedaan in het huidige opsporings- en
vervolgingsbeleid inzake kinderpornografie. Omdat die aanpassingen nadelige gevolgen kunnen hebben
voor de opsporing van nieuwe kinderpornozaken, is de haalbaarheid in het geding. We lichten beide
conclusies toe.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

13

Wenselijkheid notificatie
Wat betreft de wenselijkheid van notificatie is het volgende van belang. De redenen dat slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers genotificeerd willen worden, is dat ze zekerheid willen dat er geen verdere
verspreiding heeft plaatsgevonden van het beeldmateriaal. Of dat ze uitsluitsel willen krijgen – hoe zwaar
die wetenschap ook is – dat het materiaal daadwerkelijk verspreid is. Ook wordt gehoopt dat in de toekomst
nog onbekend beeldmateriaal kan worden opgespoord en dat naar aanleiding van die vondst notificatie
plaatsvindt. Dat beeldmateriaal kan dan vervolgens dienen als bewijs tegen nog niet vervolgde daders of
gebruikt worden om duidelijkheid te krijgen over waar het misbruik uit bestaan heeft. (Dit laatste argument
speelt in zaken waar het slachtoffer vanwege de jonge leeftijd waarop het plaatsvond geen of gebrekkige
herinnering heeft aan het misbruik.) Bij notificatie in het kader van een strafzaak speelt verder nog het
motief van genoegdoening en het uitoefenen van slachtofferrechten. Al deze motieven kunnen worden
geschaard onder het overkoepelende motief weer controle op het leven terug te krijgen.
Er is geen wetenschappelijk onderzoek dat inzicht verschaft in de mate waarin notificatie van slachtoffers
van kinderpornografie helpt bij het herwinnen van controle over het leven en het herstel van het trauma.
Ook op basis van het Amerikaanse victim notification system kunnen geen uitspraken gedaan worden over
de effectiviteit, omdat het notificatiesysteem daar pas recent zijn huidige vorm kreeg. (De wijze van
notificeren zoals dat in Amerika tot voor kort gebeurde, was voor slachtoffers van kinderpornografie soms
zeer belastend).
Nederlandse deskundigen die binnen dit onderzoek bevraagd zijn, twijfelen of notificatie kan bijdragen aan
herstel van het slachtoffer en wijzen op het risico van secundaire victimisatie. Wordt besloten tot het
beschikbaar stellen van een notificatiesysteem, dan zal namelijk ook volledig transparant gecommuniceerd
moeten worden wat het systeem kan opleveren voor het slachtoffer. Én wat niet. Wat dat laatste betreft: op
dit moment zijn opsporingsinstanties niet in staat de verspreiding en permanente aanwezigheid van het
beeldmateriaal op internet een halt toe te roepen. En zo lang dat niet verandert, zal een goed werkend
notificatiesysteem slachtoffers vooral de boodschap brengen dat het materiaal wijdverspreid is en steeds
weer opnieuw wordt aangetroffen. Het is twijfelachtig of slachtoffers gebaat zijn bij dat inzicht.
Verder beperkt de huidige stand van de techniek vooralsnog de potentiële opbrengst van een
notificatiesysteem. Zo is het feitelijk onhaalbaar om het hele internet met crawlers te doorzoeken op de
aanwezigheid van beeldmateriaal van te notificeren personen. En ook kan niet zonder draconische
investeringen tegemoet gekomen worden aan behoeftes van slachtoffers die hopen dat oud, nog
onbekend, materiaal van het eerdere misbruik kan worden opgespoord. Ook die boodschappen zullen
eerlijk verteld moeten worden.
De enige behoefte waar mogelijk enigszins in voorzien kan worden, is genoegdoening en de uitoefening
van slachtofferrechten. Maar daarvoor is het wel nodig verstrekkende wijzigingen door te voeren in het

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

14

huidige opsporings- en vervolgingsbeleid. Die aanpassingen raken aan de haalbaarheid van een
notificatiesysteem.

Haalbaarheid: notificatiesysteem in het kader van een strafzaak
Hoe haalbaar is een notificatiesysteem in het kader van een strafzaak? Zonder wijzigingen in het huidige
opsporings- en vervolgingsbeleid is de kans klein dat een slachtoffer in de praktijk genotificeerd kan
worden. In de huidige situatie leggen de politie en het OM vanwege de beperkte beschikbare capaciteit de
focus op het opsporen en ontzetten van slachtoffers in acute misbruiksituaties. Hiermee hangt samen dat
de meldingen over eenvoudige downloadzaken – en dat is de bulk van het werkaanbod van de politie –
nauwelijks worden opgewerkt tot opsporingsonderzoeken. En zonder opsporingsonderzoek zal geen
systematisch doorzoeken van gegevensdragers plaatsvinden. Voor zover een downloadzaak wel wordt
uitgerechercheerd en ter zitting komt, wordt vanwege staand beleid een representatieve steekproef van
slechts vijf afbeeldingen in de tenlastelegging beschreven. Omdat het vaak om honderdduizenden , zo niet
miljoenen afbeeldingen gaat, is de kans nagenoeg 0% dat tussen die vijf afbeeldingen een afbeelding wordt
aangetroffen van een te notificeren Nederlands slachtoffer. Een notificatiesysteem dat uitsluitend binnen
deze systematiek functioneert, levert een slachtoffer zodoende zeer weinig op.
Dit kan veranderen wanneer besloten wordt dat ook de gemiddelde downloadzaak wordt opgewerkt tot een
volwaardig opsporingsonderzoek waarbinnen altijd alle gegevensdragers systematisch worden doorzocht.
Bij een match zou de verdachte - in afwijking op het huidige beleid - dan standaard gedagvaard moeten
worden en moet bij de tenlastelegging afgeweken gaan worden van de regel dat slechts vijf representatieve
afbeeldingen worden beschreven. Deze nieuwe werkwijze zal echter zonder grote capacitaire uitbreiding
aan de zijde van de politie, OM en Rechtspraak leiden tot het verleggen van de recherche-inzet: weg van
opsporing van nieuwe, nog niet ontzette slachtoffers naar opsporing en vervolging van eenvoudige
downloaders en het notificeren van oude, reeds bekende en ontzette slachtoffers. Geïnterviewde
slachtoffers zijn unaniem in hun oordeel dat een notificatiesysteem nimmer ten koste mag gaan van
nieuwe slachtoffers.

Haalbaarheid: internetnotificatie
Hoe haalbaar is internetnotificatie? Slachtoffers willen internetnotificatie omdat ze antwoord zoeken op de
vraag of het beeldmateriaal (niet) aanwezig is op internet. Ook zoeken ze met internetnotificatie antwoord
op de vraag of er überhaupt beeldmateriaal is gemaakt, dan wel wat de aard van het misbruik is geweest.
De vraag of bekend beeldmateriaal (niet) aanwezig is op internet, kan alleen definitief worden beantwoord
wanneer het hele internet (inclusief darkweb) systematisch en permanent met crawlers wordt doorzocht.
Voor wat betreft het openbare internet zou in theorie een crawler gemaakt kunnen worden die op basis van
de hashwaardes van het bekende beeldmateriaal van te notificeren slachtoffers nagaat of ergens het
beeldmateriaal wordt aangeboden. Maar de benodigde rekenkracht voor een dergelijke crawler is
onevenredig groot wanneer het hele internet doorzocht moet worden. In plaats daarvan kan met een

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

15

gerichte zoekstrategie gestart worden op de plekken waar het materiaal het meest waarschijnlijk
aangetroffen wordt en die strategie kan steeds verder worden verfijnd. Echter een garantie dat als het
materiaal niet gevonden is, het echt afwezig is op het openbare internet kan natuurlijk niet worden
geboden. En bovendien wordt maar heel beperkt inzicht geboden in het afgeschermde deel van het
internet (darkweb) omdat de internetfora waarop het materiaal gedeeld wordt, vaak niet op een ethische
wijze toegankelijk zijn voor derden (er kan alleen toegang worden verkregen door het zelf aanbieden van
nieuw materiaal).
Verder speelt dat met de huidige stand van de techniek bij de beschikbare capaciteit feitelijk alleen gezocht
kan worden op volledig identiek beeldmateriaal. Moderaties aan het beeldmateriaal – en dat gebeurt
regelmatig - zorgen er voor dat een dergelijke zoekmethode tot false-negatives leidt. Slachtoffers die geen
notificaties ontvangen, wordt daarmee de schijnzekerheid geboden dat het materiaal niet aanwezig is.
Tegen deze achtergrond kan een internetnotificatiesysteem uitsluitend slecht bericht opleveren. Dat wil
zeggen: bij een match weet het slachtoffer met zekerheid dat het materiaal aanwezig is op internet. En bij
geen match is onduidelijk of het aanwezig is op internet. Het is de vraag of die boodschap wenselijk is,
beredeneerd vanuit het belang van het slachtoffer.
Voor wat betreft het zoeken naar onbekend beeldmateriaal van bekende slachtoffers is de haalbaarheid nog
beperkter: zonder draconische investeringen kan slachtoffers geen enkel reëel perspectief worden
geboden. Voor het bieden van een reële kans op het vinden van dergelijk beeldmateriaal zouden
slachtoffers namelijk eerst beeldmateriaal beschikbaar moeten stellen van henzelf in de leeftijdsperiode ten
tijde van het misbruik. De biometrie van die afbeeldingen moeten vervolgens worden gebruikt om het
internet net zo lang te crawlen tot er een match is. Het corresponderende beeldmateriaal zou dan
vervolgens handmatig moeten worden uitgekeken. Maar zo lang niets gevonden wordt, is dat geen garantie
dat het niet toch ergens op het internet wordt aangeboden. ‘Geen bericht’ is daarom geen ‘goed bericht’.

Tot slot
Uit het voorgaande volgt dat de wenselijkheid van een notificatiesysteem twijfelachtig is. Enerzijds omdat
met de huidige stand van de techniek en de beschikbare capaciteit slechts heel beperkt kan worden
voorzien in de behoeftes van slachtoffers. Anderzijds omdat onduidelijk is of notificatie überhaupt kan
bijdragen aan het herstel van slachtoffers of juist leidt tot secundaire victimisatie. Zonder beter zicht op de
gevolgen van notificatie op het slachtoffer lijkt het daarom niet verantwoord om nu een besluit te nemen
over het wel of niet opzetten van een landelijk notificatiesysteem voor slachtoffers van kinderpornografie.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

16

1

Inleiding
In haar brief van 6 november 2017 vroeg de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tege n
Kinderen (hierna: de Nationaal rapporteur) aandacht voor de Survivors’ Survey van het Canadian Centre for
Child Protection. In dit internationale onderzoek – waaraan de Nationaal rapporteur haar medewerking
verleende - werd voor het eerst gekeken naar de ervaringen van internationale slachtoffers van
kinderpornografie. Naar aanleiding van de brief werd tijdens het Algemeen Overleg (AO) over de
berichtgeving inzake Robert M. (8 november 2017) en het AO Slachtofferbeleid (16 november 2017)
gesproken over het versterken van de positie van slachtoffers van kinderpornografie. Daarbij werd
gerefereerd aan het Amerikaanse notificatiesysteem dat onder andere slachtoffers van kinderpornografie
op de hoogte brengt wanneer oud beeldmateriaal opduikt in zogenoemde nie uwe ‘downloadzaken’. De
minister van Rechtsbescherming zegde toe de wenselijkheid en haalbaarheid van een dergelijk
notificatiesysteem in Nederland te onderzoeken. Het ministerie van Justitie en Veiligheid heeft DSP -groep
gevraagd dit onderzoek uit te voeren. Dit rapport legt verslag van de resultaten van het onderzoek.

Reikwijdte van het onderzoek
Om de wenselijkheid van een notificatiesysteem vast te stellen zijn slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers bevraagd. Naast acht individuele gesprekken is ook een enquête afgenomen
onder in totaal 61 respondenten uit de doelgroep. Deze respondenten – die volledig anoniem hun bijdrage
leverden – zijn geworven doordat de Nationaal rapporteur, Slachtofferhulp Nederland (SHN), Centrum
Seksueel Geweld, GGD Amsterdam, Expertisebureau Online Kindermisbruik (EOKM) het ministerie van
Justitie en Veiligheid en stichting Caleidoscoop via hun netwerken een oproep tot deelname verspreidden.
Ook hebben enkele belangenorganisaties voor slachtoffers de enquête onder de aandacht gebracht van
hun achterban, bijvoorbeeld op internetfora. Omdat onbekend is hoeveel Nederlandse slachtoffers
kinderpornografie er exact zijn, en er bovendien geen controle kon plaatsvinden op de respons, kan niet
worden vastgesteld of de behoeftes zoals die blijken uit de enquête representatief zijn. Bij lezing van het
rapport moet met deze onzekerheid rekening worden gehouden.

Leeswijzer
In hoofdstuk twee van deze rapportage wordt verantwoording afgelegd over het uitgevoerde onderzoek. In
het derde hoofdstuk wordt ingegaan op een aantal bijzondere aspecten van het slachtofferschap van
kinderpornografie. De behoeftes van slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers ten aanzien van een
notificatiesysteem komen in hoofdstuk vier aan bod. In hoofdstuk vijf worde n deze behoeftes in
gedragspsychologisch perspectief geplaatst. De haalbaarheid van een notificatiesysteem in het kader van
downloadzaken wordt in hoofdstuk 6 besproken. Daar komt ook het Amerikaanse notificatiesysteem aan
bod. In het zevende hoofdstuk wordt de haalbaarheid van een systeem besproken dat notificeert naar
aanleiding van de aanwezigheid van beeldmateriaal op internet. In hoofdstuk 8 tenslotte worden aan de
hand van de onderzoeksvragen de conclusies van het onderzoek verwoord.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

17

2

Methodische verantwoording
In dit hoofdstuk worden het doel en de centrale onderzoeksvragen beschreven en wordt verantwoording
afgelegd voor het onderzoek.

2.1

Doelstelling en onderzoeksvragen
Doel van het dit onderzoek is na te gaan wat de haalbaarheid en wenselijkheid is van notificatiesysteem voor
slachtoffers kinderpornografie en hun ouders/vertegenwoordigers. Dit doel laat zich tot de volgende
tweevoudige probleemstelling operationaliseren:

2.1.1

Probleemstelling
Wat is vanuit het perspectief van (ouders/vertegenwoordigers van) slachtoffers van
kinderpornografie de wenselijkheid en haalbaarheid van een systeem van informatievoorziening aan
slachtoffers van kinderpornografie over het aanwezig zijn van materiaal op internet dan wel het
aangetroffen zijn van materiaal in het kader van een strafrechtelijk onderzoek?

2.1.2

Deelvragen
De probleemstelling is nader geoperationaliseerd in de volgende onderzoeksvragen
Willen slachtoffers op de hoogte gesteld worden van het opduiken van afbeeldingen in de context
van een strafrechtelijk onderzoek?
Willen slachtoffers op de hoogte gesteld worden van het opduiken van afbeeldingen op internet?
Is het een wens die verandert al gelang het verstrijken van de tijd na het misbruik of waarbij de
leeftijd/levensfase van het slachtoffer toen/later een rol speelde/speelt?
Op welke wijze kunnen/willen slachtoffers geïnformeerd worden?
In hoeverre kan notificatie bijdragen aan herstel van de slachtoffers?
Wat leren de ervaringen in het buitenland met systemen waarmee slachtoffers van kinderporno
geïnformeerd worden (bijv. VS)?
Welke wettelijke mogelijkheden voor notificatie zijn er voor slachtoffers in downloadzaken?
Welke mogelijkheden heeft een slachtoffer van kinderporno op dit moment om afbeeldingen van
misbruik verwijderd te krijgen van het internet? Op welke wijze wordt het slachtoffer van kinderporno
van deze mogelijkheden op de hoogte gesteld?
Waar zou een systeem van notificatie/informatievoorziening aan slachtoffers het beste ingericht
kunnen worden, gelet op de functionaliteit/doel van de notificatie?
Wat is per inrichtingsvariant de benodigde capaciteit?

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

18

2.2

Projectorganisatie
Een onderzoek naar behoeftes van slachtoffers en hun ouders/vertegenwoordigers vraagt om grote
zorgvuldigheid. De kans bestaat dat alleen al door het benaderen van de doelg roep secundaire victimisatie
optreedt. Om de risico’s hierop tot een minimum te beperken zijn drie voorzorgsmaatregelen getroffen. Ten
eerste is vastgesteld of het onderzoek en de in te zetten onderzoeksinstrumenten onderworpen moest
3

worden aan ethische toets door een erkende Medisch Ethische Toetsingscommissie (METC). Hiervoor is de
METC van het AMC gevraagd om de WMO-waardigheid te beoordelen. Het METC AMC heeft geoordeeld dat
het onderzoek geen onderzoek is in de zin van de WMO en dat zodoende geen nade re ethische toetsing
noodzakelijk was.
Ten tweede is samenwerking gezocht met Nederlandse partijen die nauw samenwerken met de doelgroep.
Hiervoor is een klankbordgroep samengesteld bestaand uit vertegenwoordigers van de volgende
organisaties:
1

Centrum Seksueel Geweld

2

Expertisebureau Online Kindermisbruik

3

GGD Amsterdam (begeleider van de slachtoffers Amsterdamse zedenzaak)

4

Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen

5

Landelijke Programma Zeden Kinderpornografie en Kindersekstoerisme – politie

6

Landelijk officier van justitie Kinderporno & Kindersekstoerisme (Landelijk Parket – OM)

7

Slachtofferhulp Nederland (SHN)

De klankbordgroep heeft in alle fases van het onderzoek meegedacht over de te zetten noodzakelijke
stappen, het onderzoeksprotocol en de vragenlijsten. Ook heeft de klankbordgroep het concept
eindrapport inhoudelijk becommentarieerd. Tot slot is er voor gezorgd dat de individuele gesprekken zijn
afgenomen door een gespecialiseerde orthopedagoog met kennis van trauma.

2.3

Verloop van het onderzoek
Direct na de start van het onderzoek is aan het College van Procureurs-Generaal formeel toestemming
gevraagd voor het verkrijgen van cijfermateriaal met betrekking tot aard en aantallen strafzaken
kinderpornografie in de periode 2012 - 2018. In deze periode vond tevens de toets van de METC AMC plaats
op de Wmo-plichtigheid. Vervolgens is een bijeenkomst belegd met de klankbordgroep van het onderzoek
en zijn afspraken gemaakt over het benaderen van de doelgroep voor de eerste fase (interviews) en de

3

Onderzoek dat onder de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO) valt moet vooraf door een erkende METC of
de CCMO worden getoetst. Onderzoek valt onder de WMO als het aan de volgende twee voorwaard en voldoet: Er is sprake van medisch
wetenschappelijk onderzoek én Personen worden aan handelingen onderworpen of hen worden gedragsregels opgelegd. De WMO
geeft echter geen definitie van het begrip medisch-wetenschappelijk onderzoek. Daardoor is het op voorhand niet altijd duidelijk of het
onderzoeksprotocol op grond van de wet dient te worden beoordeeld. Om het veld van dienst te zijn, heeft de Centrale Commissie
Mensgebonden onderzoek (CCMO) de volgende definitie geformuleerd: ‘Medisch-wetenschappelijk onderzoek is onderzoek dat als
doel heeft het beantwoorden van een vraag op het gebied van ziekte en gezondheid (etiologie, pathogenese,
verschijnselen/symptomen, diagnose, preventie, uitkomst of behandeling van ziekte), door het op systematische wijze vergaren en
bestuderen van gegevens. Het onderzoek beoogt bij te dragen aan medische kennis die ook geldend is voor populaties buiten de
directe onderzoekspopulatie.’ Of sprake is van dergelijk Medisch-wetenschappelijk onderzoek moet worden vastgesteld door een
METC.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

19

tweede fase (enquête) van het onderzoek. Deze afspraken zijn voor wat betreft fase 1 uitgewerkt in een
gedetailleerd onderzoeksprotocol waarin precies omschreven werd op welke wijze welke respondenten
benaderd dienden te worden (zie bijlage 1). Ook is een concept vragenlijst opgesteld die door de
klankbordgroep is becommentarieerd. Op basis van het onderzoeksprotocol zijn door GGD Amsterdam en
SHN 35 (ouders van) slachtoffers gevraagd of zij bereid waren tot het verlenen van een interview. In totaal
hebben vijf ouders en twee slachtoffers vervolgens een telefonisch interview gegeven. Een achtste
respondent (ouder) heeft de vragen schriftelijk beantwoord. Alle ouders waren afkomstig uit de
Amsterdamse zedenzaak. De twee slachtoffers waren via SHN verkregen. Hoewel aanvankelijk beoogd was
minimaal 10 (ouders van) slachtoffers te spreken is volstaan met de acht interviews omdat duidelijk werd er
een verzadiging optrad in de naar voren gebrachte gezichtspunten. Het vinden van nieuwe respondenten
zou bovendien veel inspanningen vergen terwijl de gesprekken voor de respondenten niet altijd even
makkelijk waren. De gespreksverslagen zijn geanonimiseerd gedeeld met de overige leden van het
onderzoeksteam.
In dezelfde periode dat gesprekken met de slachtoffers plaatsvonden werden ook interviews gehouden met
vertegenwoordigers van het Landelijke Programma Zeden Kinderpornografie en Kindersekstoerisme van de
politie en het OM. Ook vond een interview plaats met Richard Korver in zijn hoedanigheid van
slachtofferadvocaat.
Op basis van de gesprekken met de slachtoffers en overige stakeholders is een concept enquête opgesteld.
Deze is beoordeeld door de klankbordgroep. Vervolgens is de enquête in een digitale vragenlijst omgezet
die via een internetbrowser volledig anoniem in te vullen viel. Alle leden van de klankbordgroep - en
4

daarnaast stichting Caleidoscoop en het ministerie van Justitie en Veiligheid - hebben via hun eigen
communicatiekanalen aandacht gevraagd voor de enquête (persberichten, websites, twitter, facebook,
LinkedIn). Een aantal media heeft ook over de enquête bericht. De enquête heeft ruim vier maanden open
gestaan en in de tussenliggende periode is enkele malen opnieuw via dezelfde communicatie kanalen
aandacht gevraagd. In totaal respondeerden 76 personen. 15 daarvan zijn in de analyse buiten beschouwing
gelaten omdat het slachtoffers van seksueel misbruik betrof waarvan geen beeldmateriaal gemaakt was of
die ten tijde van het misbruik ouder waren dan 18 jaar. De netto respons was zodoende 61 (waarvan 45
slachtoffers en 16 ouders / wettelijk vertegenwoordigers van slachtoffers).
Tegen het einde van de looptijd van het onderzoek zijn op basis van de voorlopige resultaten gesprekken
gevoerd met gedragskundigen en traumaexperts. Het ging om:
Prof. Dr. Ramón Lindauer (AMC, UvA, De Bascule)
Dr. Iva Bicanic (UMC Utrecht, Centrum Seksueel Geweld)
Dr. Sonja Leferink (INTERVICT, Slachtofferhulp Nederland)

4

Het doel van stichting Caleidoscoop is het mogelijk maken van lotgenotencontact voor mensen met een dissociatieve stoornis. Dat
doet ze onder andere door bijeenkomsten te organiseren, voorlichting te geven en online contact te faciliteren.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

20

In deze gesprekken is nagegaan wat bekend is over de gevolgen van notificatie en hoe vanuit
gedragswetenschappelijk perspectief aangekeken moet worden tegen de behoeftes zoals die tijdens het
onderzoek werden geïnventariseerd. Ook werd met de klankbordgroep op basis van de voorlopige
resultaten van de enquête vastgesteld wat gelet op de huidige stand van de techniek en de juridische
mogelijkheden van het Nederlandse strafrecht het meest haalbare notificatiescenario is. Dit scenario is
vervolgens op wenselijkheid getoetst in een groepsgesprek dat stichting Caleidoscoop met leden van haar
achterban heeft georganiseerd. Vervolgens is de haalbaarheid van het scenario
getoetst bij de politie en het OM.
Binnen het onderzoek is ook vastgesteld hoe het Amerikaanse Victim Notification System voor slachtoffers
van kinderpornografie in de praktijk werkt en welke lessen daarvan voor Nederland te leren zijn. Voor dit
doel is contact gelegd met het National Center for Missing and Exploited Children (NCMEC) en met en de
Victim Services Division van de FBI. Vervolgens heeft er via teleconference een groepsgesprek
plaatsgevonden met deze organisaties. Een tweede groepsgesprek vond plaats met dezelfde deelnemers
plus de Executive Office for US Attorneys (EOUSA), de FBI Office of General Counsel en de Department of
Justice: Child Exploitation and Obscenity Section (DoJ: CEOS). Daarnaast is naar aanleiding van deze
gesprekken schriftelijke informatie opgevraagd.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

21

3

Slachtofferschap kinderpornografie
In dit hoofdstuk wordt het slachtofferschap kinderpornografie toegelicht. Eerst wordt ingegaan op de vraag
wat precies onder de term kinderpornografie wordt verstaan. Vervolgens wordt ingegaan op een aantal
specifieke kenmerken van het slachtofferschap. Deze kenmerken zijn bepalend voor de behoeftes die bij
deze groep slachtoffers leven. Een in te richten notificatiesysteem moet kunnen voorzien in deze
behoeftes.

3.1

Definitie
Voor een definitie van kinderpornografie is binnen dit onderzoek aansluiting gezocht bij de Europese
Richtlijn 2011/93/EU van 13 december 2011. Deze richtlijn is in de Nederlandse wetgeving
5

geïmplementeerd en omschrijft kinderpornografie als volgt:
alle materiaal dat de visuele weergave behelst van een kind dat deelneemt aan echte of
gesimuleerde expliciete seksuele handelingen;
elke weergave voor primair seksuele doeleinden van de geslachtsorganen van een kind;
alle materiaal dat de visuele weergave behelst van een persoon die er als een kind uitziet en die
deelneemt aan echte of gesimuleerde expliciete seksuele gedragingen of elke weergave voor primair
seksuele doeleinden van de geslachtsorganen van een persoon die er als een kind uitziet, of
realistische afbeeldingen van een kind dat deelneemt aan expliciete seksuele gedragingen, of
realistische afbeeldingen voor primair seksuele doeleinden van de geslachtsorganen van een kind.
Slachtoffers van kinderpornografie zijn derhalve personen van wie dergelijk beeldmateriaal vervaardigd is.
Onder deze definitie van kinderpornografie valt ook beeldmateriaal dat door manipulatie met
computerprogramma’s kinderpornografisch is gemaakt. Ook valt onder deze definitie beeldmateriaal dat
door het slachtoffer vrijwillig is gemaakt dan wel met toestemming van het slachtoffer is gemaakt.
Bijvoorbeeld in het kader van sexting. Het moge echter duidelijk zijn dat de situatie waarin twee
minderjarige leeftijdsgenoten vrijwillig beeldmateriaal maken en uitsluitend met elkaar delen
onvergelijkbaar is met de situatie waarin een slachtoffer tegen zijn wil seksuele handelingen moet
verrichten of ondergaan en waarvan beeldmateriaal is gemaakt. Dit onderzoek focust zich op
kinderpornoslachtoffers van hands-on misbruik en/of op kinderpornoslachtoffers die onvrijwillig geposeerd
hebben.

3.2

Psychische gevolgen
In veel gevallen zijn slachtoffers van kinderpornografie, ook slachtoffer van hands-on seksueel misbruik.
Talloze onderzoeken laten zien dat seksueel misbruik van kinderen vaak, ook op lange termijn, ernstige
schade aan het slachtoffer berokkenen. De gevolgen van het misbruik uiten zich in lichamelijke en
5

DSP-groep

Vergelijk artikel 240b Sr en Aanwijzing kinderpornografie (BWBR0037824).

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

22

psychische klachten. Ook kunnen de gevolgen grote impact hebben op sociale contacten en intieme
relaties waardoor slachtoffers niet meer volwaardig aan het maatschappelijk verkeer deel kunnen nemen.
Het verwerken van de traumatische gebeurtenissen vraagt daarom in de regel veel tijd en de i nzet van
deskundige begeleiding.
Slachtoffers van kinderpornografie hebben het daarbij extra moeilijk omdat er ook beelden van het misbruik
zijn gemaakt. Hierdoor wordt – zo stellen Dettmeijer-Vermeulen & van Krimpen (2014) - een tweede
dimensie toegevoegd het slachtofferschap. Deze bestaat daaruit dat het slachtoffer blijvend gevolgen
ondervindt van het figureren als object op het kinderpornografisch materiaal. De auteurs verwijzen daarbij
naar internationaal onderzoek dat laat zien dat de wetenschap van het bestaan van dergelijk materiaal zal
leiden tot extra psychologische stress bij het slachtoffer: het besef van het permanente karakter van het
beeldmateriaal dat mogelijk op het internet circuleert, brengt bij veel slachtoffers een gevoel van totale
controleverlies, machteloosheid, hulpeloosheid, schaamte en angst mee. Een slachtoffer vertelt in de
behoefte-inventarisatie:
‘Het houdt mij nog steeds elke dag bezig. Bij ieder nieuwsbericht over dit soort zaken vraag ik mezelf
af of beeldmateriaal van mij erbij zal zitten of niet.’

Een slachtoffer uit de Canadese Survivors’ Survey vat het gevoel van machteloosheid en angst als volgt
samen:
‘I perceive the world as terribly unsafe. Very, very unsafe. I often feel like a hunted animal. It’s very
clear that this is due to the existence of photo imagery, because that is specifically what also makes
the outside world very dangerous. In the past if someone said they knew me from somewhere, then I
would completely lose it inside. I find it difficult to be somewhere where there’s lots of people. I
believe everybody thinks I’m dirty. I find men very scary and want nothing to do with anything
relating to sexuality - it is taboo.’

Deze verzwarende omstandigheden leiden tot specifieke zorgvragen van de slachtoffers. De Survivors’
Survey laat zien dat de overgrote meerderheid van de respondenten therapie onderging maar dat dat in de
meeste gevallen niet afdoende bleek om het verleden te verwerken.

6

Overigens moet niet geoordeeld worden dat de psychische stress uitsluitend is voorbehouden aan
kinderpornoslachtoffers van hands-on misbruik. Ook slachtoffers van sexting kunnen enorm lijden onder de
ongewenste verspreiding van beeldmateriaal. Bovendien is het aantal nieuwe sexting-slachtoffers vele
malen groter dan nieuwe slachtoffers van hands-on misbruik. Hun aantal neemt internationaal bovendien
6

Deze specifieke zorgbehoefte wordt overigens ook door het Europees Parlement en de Europese Raad erkent. In Richtlijn
2011/92/EU van het Europees Parlement valt te lezen: ‘Elk leed als gevolg van seksueel misbruik en seksuele uitbuiting van een kind is
aanzienlijk en moet worden aangepakt. Gezien de aard van het leed ten gevolge van seksueel misbruik en seksuele uitbuiting, moet
dergelijke bijstand zo lang worden voortgezet als nodig is voor het lichamelijke en psychische herstel van het kind en kan hij indien
noodzakelijk worden gecontinueerd wanneer het kind volwassen is.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

23

7

exponentieel toe. Ook de openbare aanklager onderkent het leed dat slachtoffers van sexting berokkend
wordt wanneer zonder toestemming het betreffende beeldmateriaal wordt doorgestuurd. In zijn Richtlijn
voor strafvordering kinderpornografie (2016R010) schrijft het College van Procureurs Generaal:
‘Zo kan niet gezegd worden dat het ‘slechts poseren’ (al dan niet ‘vrijwillig’) door een minderjarige in
de puberleeftijd per definitie minder schade toebrengt dan het bijvoorbeeld plegen van ontuchtige
handelingen met een kind in de peuter- of babyleeftijd. Met name als het ‘poseermateriaal’ openbaar
of voor de omgeving van het kind (via internet) vindbaar verspreid is en derhalve nimmer meer uit de
samenleving is te halen, is de impact en de schade daarvan aan de betrokken minderjarige bijzonder
groot.’

Slachtoffers van kinderpornografie zijn in die zin vaak dubbel slachtoffer. Eerst worden ze beschadigd door
het seksuele geweld dat ze moesten ondergaan. Vervolgens worden ze opnieuw slachtoffer iedere keer als
hun beeldmateriaal door anderen wordt bekeken en verspreid op het internet. De slachtoffers moeten leven
met het voortdurende besef dat hun leed continu geëxploiteerd wordt voor de lustbevrediging van talloze
8

pedofielen en anderen met een deviante seksuele voorkeur wereldwijd. Doordat het beeldmateriaal steeds
opnieuw en onverwachts op internet kan opduiken brengt dit voor slachtoffers het gevoel met zich mee dat
ze altijd op hun hoede moeten zijn voor herkenning. Het antwoord van een slachtoffer uit het Survival
Survey onderzoek op de vraag ‘in hoeverre het beeldmateriaal een andere impact heef t dan het misbruik
zelf’ is wat dat betreft tekenend:
‘If I must summarize it, it’s as if I never have real ‘freedom’, never uninhibited, never without fear. The
result is that I never sleep well, that everything is complicated and that I can get stirred up by the
stupidest things. If I’m somewhere and somebody looks at me, I’m always afraid that it’s because
people know it, or recognize me.’

3.3

Tot slot
Uit het voorgaande volgt dat slachtoffers van kinderpornografie zich qua psychisch lijden onderscheiden
van slachtoffers van alleen kindermisbruik. Zij ondervinden ernstige psychische stress van het feit dat hun
beeldmateriaal gedeeld wordt door en verspreid wordt onder pedofielen. Dit leidt tot g evoelens van angst
voor herkenning en gevoelens van machteloosheid omdat de slachtoffers niet in staat zijn om de

7

Reid, J.A. (2016). Child pornography in the 21st Century: From child pornographic exploitation to youth sexting. I n Oxford Handbooks
Online: Criminology and Criminal Justice. doi: 10.1093/oxfordhb/9780199935383.013.132
8
Degenen die zich bezighouden met het downloaden en verspreiden van kinderporno hebben niet allemaal een seksuele voorkeur
voor minderjarigen. Het zijn ook mensen met een deviante seksuele voorkeur waarbij steeds ‘zwaarder’ materiaal nodig is om in hun
behoeften te voorzien (wraakporno, dierenporno en dus ook kinderporno). Ook mensen met een verzamelobsessie komen voor onder
downloaders. Dit zijn mensen waarbij het verzamelen en classificeren van plaatjes als een vorm van emotie -regulatie werkt. Dat het om
het verzamelen van kinderporno gaat is ‘toeval’; het had net zo goed om een ander iets kunnen gaan. In een aandeel van deze g evallen
gaat het om mensen met een autisme spectrum stoornis. Tot slot zijn er ook degenen die zich puur vanwege het financiële gewin
inlaten met (het verspreiden van) kinderpornografie. Zie o.a. Merdian (2011). The three dimensions of online child pornography
offending. https://www.researchgate.net/publication/233071349_The_three_dimensions_of_child_pornography_offending.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

24

verspreiding van het beeldmateriaal tegen te gaan. In het vervolg van dit rapport zal vastgesteld worden hoe
deze specifieke kenmerken van de groep slachtoffers doorwerkt in de behoefte genotificeerd te worden.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

25

4

Wenselijkheid: behoeftes slachtoffer
In dit hoofdstuk wordt gekeken naar de notificatiebehoeftes van slachtoffers van kinderpornografie. Deze
behoeftes zijn op verschillende wijze geïnventariseerd. Eerst zijn met een achttal slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers van slachtoffers individuele gesprekken gevoerd. In deze gesprekken is
gekeken naar welke argumenten genoemd worden om al dan niet genotificeerd te worden. Vervolgens is
een landelijke enquête uitgezet onder slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers van kinderpornografie.
Tot slot is naar aanleiding van de uitkomsten van de enquête nog een groepsgesprek gevoerd met
slachtoffers. Bij de behoefte-inventarisatie is steeds een onderscheid gemaakt tussen notificatie naar
aanleiding van beeldmateriaal dat in een lopende strafzaak is gevonden, en notificatie naar aanleiding van
beeldmateriaal dat op internet of het darkweb is aangetroffen. Deze tweedeling wordt ook in dit hoofdstuk
aangehouden.

4.1

Kanttekening bij de enquêteresultaten
Dit hoofdstuk baseert zich voor een belangrijk deel op de slachtofferenquête. De enquête heeft in de
periode oktober 2018 tot en met maart 2019 opengestaan en is ingevuld door 76 respondenten.
Uiteindelijk zijn 15 respondenten buiten de analyse gelaten omdat deze respondenten aangaven dat er
geen beeldmateriaal was gemaakt en het dus ‘alleen’ om misbruik ging . De netto respons bedroeg derhalve
61 (waarvan 45 slachtoffers en 16 ouders /vertegenwoordigers). Om een beeld te krijgen van de respons is
gevraagd naar een aantal achtergrondgegevens van de respondenten. In onderstaande tabellen worden
9

deze kenmerken getoond. Uit tabel 4.1 blijkt dat het merendeel van de slachtoffers vrouw was.

10

Er bestaat

een verschil tussen respondenten die zelf slachtoffer zijn en ouders/vertegenwoordiger van een
slachtoffer. In het laatste geval is het percentage vrouw iets lager. Merk echter op dat vanwege de
responsgrootte (n=58) de verschillen niet significant zijn.

Tabel 4.1 Geslacht slachtoffers uitgesplitst naar respondentgroep (zelf slachtoffer versus
ouders/vertegenwoordiger)
Slachtoffers

Ouders/vertegenwoordiger

Totaal

Vrouw

84%

71%

81%

Man

16%

29%

19%

Totaal

100%

100%

100%

44

14

58

N

In de enquête is gevraagd op welke leeftijd het misbruik plaatsvond. Bij het beantwoorden van de vraag was
het mogelijk meerdere leeftijdsperiodes aan te merken omdat het misbruik gedurende langere periode kan
hebben voortgeduurd. De rijen tellen daarom niet op tot 100%. Uit tabel 4.2 blijkt dat het misbruik in alle

9

Merk daarbij op dat niet alle 61 respondenten deze vraag hebben ingevuld.
Merk op dat de ouders / vertegenwoordigers gevraagd is de kenmerken van het kind en niet van henzelf op te geven.

10

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

26

leeftijdscategorieën plaatsvond, maar dat het zwaartepunt ligt tussen de 4 en 15 jaar. Bij een minderheid
van de respondenten heeft het misbruik zich ook na het bereiken van de volwassen leeftij d doorgezet.

Tabel 4.2 Leeftijd waarop het misbruik plaatsvond uitgesplitst naar respondentgroep (zelf slachtoffer versus
ouder/vertegenwoordiger)
Leeftijd van misbruik

0 tot en met 3

4 tot en met

11 tot en met

16 tot en met

18 jaar en

N

jaar

10 jaar

15 jaar

17 jaar

ouder

Slachtoffers

32%

73%

80%

50%

32%

44

Ouders/verzorgers

57%

36%

36%

0%

0%

14

Gemiddeld

44%

54%

58%

25%

16%

Binnen de enquête is gevraagd naar het type misbruik waarop het slachtofferschap betrekking had. Tabel
4.3 laat zien dat het driekwart van het onderliggende kinderpornografische materiaal betrekking heeft op
fysiek (hands on) seksueel misbruik. Ruim een derde is (ook) slachtoffer van online seksueel misbruik.
(Omdat sprake kan zijn van meerdere vormen van misbruik tellen de rege ltotalen niet op tot 100%). Voor zo
ver de respondent niet zelf slachtoffer was maar als ouder / vertegenwoordiger de enquête invulde, was het
aandeel online seksueel misbruik hoger (ongeveer de helft van de slachtoffers namens wie zij de enquête
invulde was dan slachtoffer van online misbruik).

Tabel 4.3 Tabel type misbruik uitgesplitst naar respondentgroep (zelf slachtoffer versus ouder/
vertegenwoordiger)
Type misbruik (%)

Fysiek seksueel misbruik

Online seksueel misbruik

N

Slachtoffers

95%

25%

44

Ouders/verzorgers

57%

50%

14

Gemiddeld

76%

38%

Hoewel de netto respons van 61 voor deze doelgroep niet slecht is,

11

moet wel een kanttekening bij de

representativiteit worden geplaatst. Voor het bepalen van de representativiteit is het namelijk noodzakelijk
om te weten hoe de totale doelgroep er uit ziet zodat de kenmerken van de steekproef daarmee vergeleken
kunnen worden. Het totaal aantal Nederlandse slachtoffers van kinderpornografie is echter niet bekend.
Zodoende is het onmogelijk om vast te stellen of de respons representatief is voor het ‘gemiddelde
Nederlandse slachtoffer’. Bovendien valt niet uit te sluiten dat slachtoffers die genotificeerd willen worden
tijdens het onderzoek een grotere geneigdheid hebben gehad deel te nemen aan de enquête dan
slachtoffers die geen notificatie wensen. Motivering voor deze aanname is dat uit de huidige enquête blijkt
dat degene die geen notificatie willen zonder uitzondering als reden hiervoor opvoeren dat ze het verleden
willen laten rusten (zie 4.1.1). In lijn daarmee kan geredeneerd worden dat slachtoffers die het verleden
willen laten rusten ook minder behoefte hebben gevoeld om medewerking te verlenen aan dit onderzoek.
11

In de Survivors’ Survey van het Canadian Centre for Child Protection, de eerste en vooralsnog enige slachtofferenquête onder de
doelgroep, bedroeg de respons 150. Die enquête werd echter afgenomen in vier landen Duitsland, VS, Canada en Nederland. Bijna de
helft van de respons (48%) werd gerealiseerd in Nederland. De respons van de huidige enquête is zodoende vergelijkbaar met de
respons van de Survivor’s Survey.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

27

Dat zou kunnen betekenen dat er een oververtegenwoordiging is in de respons van personen die notificatie
wensen. Evenmin valt niet uit te sluiten dat de communicatiekanalen die zijn aangewend om slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers te benaderen voor de enquête bepaalde slachtoffers beter hebben bereikt dan
anderen. Al met al betekent het feit dat geen uitspraak gedaan kan worden over de representativiteit van de
respons dat de gevonden percentages met de nodige voorzichtigheid geïnterpreteerd moeten worden. Om
te voorkomen dat de cijfers te veel een eigen leven gaan leiden wordt alleen enkele hoofdtabellen getoond
maar wordt voor het overige vaak in de tekst volstaan met de vermelding dát een bepaalde voo rkeur
genoemd is, zonder het exacte percentage van de respondenten te noemen dat die voorkeur uitte.

4.2

Strafproces
Zoals gezegd heeft het onderzoek naar de wenselijkheid en de haalbaarheid van een notificatiesysteem
zich gericht op zowel notificatie in het kader van strafzaken als op notificatie naar aanleiding van de vondst
van beeldmateriaal op internet. Wat de eerste vorm van notificatie betreft is het belangrijk om duidelijk te
krijgen om wat voor soort strafzaken het gaat. Kinderpornografie is ex artikel 240b Wetboek van strafrecht
(Sr) strafbaar gesteld. De wettekst van het aangehaalde artikel luidt:
Met gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vijfde categorie wordt gestraft
degene die een afbeelding - of een gegevensdrager, bevattende een afbeelding - van een seksuele
gedraging, waarbij iemand die kennelijk de leeftijd van achttien jaar nog niet heeft bereikt, is
betrokken of schijnbaar is betrokken, verspreidt, aanbiedt, openlijk tentoonstelt, vervaardigt, invoert,
doorvoert, uitvoert, verwerft, in bezit heeft of zich door middel van een geautomatiseerd werk of met
gebruikmaking van een communicatiedienst de toegang daartoe verschaft.

Uit het artikel blijkt dat verschillende gedragingen strafbaar zijn, zoals verspreiden, doorvoeren, bezitten,
etc. Notificatie zal in de praktijk feitelijk vooral aan de orde zijn in zogenaamde dow nloadzaken (waar de
12

strafbaarheid gebaseerd is op het bezit al dan niet in combinatie met verdere verspreiding ). In het geval
van vervaardiging van kinderpornografisch beeldmateriaal hoeft tenslotte het slachtoffer – voor zo ver het
geïdentificeerd wordt – niet apart genotificeerd te worden omdat het al direct door het OM als
procesdeelnemer wordt aangemerkt.

4.2.1

Behoefte aan notificatie
Uit onderstaande tabel blijkt dat drie kwart van de respondenten genotificeerd wil worden wanneer oud
beeldmateriaal van hen aangetroffen wordt in een nieuwe strafzaak.

13

Zo’n zeven procent wil alleen onder

bepaalde voorwaarden genotificeerd worden, terwijl ongeveer een op de vijf nooit genotificeerd wenst te

12

Naar aanleiding van Verdrag van de Raad van Europa inzake de bescherming van kinderen tegen seksuele uitbuiting en seksueel
misbruik ( Verdrag van Lanzarote van 25 oktober 2007) werd bepaald dat de artikelen van de lidstaten die zien op kinderporno een
bepaalde set handelingen strafbaar moesten stellen. Nederland kende destijds al een behoorlijk volledig artikel zodat door het
toevoegen van termen uit het Vedrag enkele aanduidingen feitelijk dubbel op werden. Zo kan het OM bij een verspreider veelal in de
tenlastelegging kiezen voor “verspreiden”, “aanbieden” en “openlijk tentoonstellen”. Meestal wordt dan alleen “verspreiden” gebruikt.
13
In de praktijk wordt bij de meeste downloaders oud, reeds bij de opsporingsdiensten bekend, materiaal aangetroffen.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

28

worden. Ouders/vertegenwoordigers hebben vaker dan de slachtoffers behoefte aan notificatie. Wordt
binnen de groep respondenten dat zelf slachtoffer is gekeken naar de achtergrondkenmerken ‘leeftijd’ en
‘geslacht’ (niet weergegeven in de tabel) dan valt op dat mannen veel minder vaak genotificeerd willen
worden dan vrouwen. Slechts 33% van de mannelijke slachtoffers wil genotificeerd worden tegenover 73%
van de vrouwelijke slachtoffers. Verder valt op hoe ouder de respondenten zijn hoe vaker ze genotificeerd
willen worden. De voorkeur om genotificeerd te worden ligt hoger bij slachtoffers van online misbruik (82%)
dan bij slachtoffers van fysiek seksueel misbruik (71%).

Tabel 4.4 Wilt u geïnformeerd worden wanneer er beeldmateriaal van het misbruik opduikt in een strafzaak
Respondent

Alleen onder
bepaalde
voorwaarden
6%

Ja, in alle
gevallen

Nee, in geen
geval

Totaal

N

88%

6%

100%

16

Slachtoffer

7%

71%

22%

100%

45

Totaal

7%

75%

18%

100%

61

Ouders/vertegenwoordigers

Motivatie om in alle gevallen genotificeerd te worden
In de enquête, de interviews en de groepssessie is ook gevraagd te motiveren waarom iemand wel, niet of
alleen onder bepaalde voorwaarden genotificeerd wil worden. Slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers
die in alle gevallen genotificeerd willen worden, noemen diverse redenen (omdat onbekend is of de respons
representatief is, heeft het weinig betekenis om in percentages aan te geven hoe vaak een bepaald motief
genoemd wordt en een rangschikking in de motieven aan te brengen):

1

Verkrijgen zekerheid/uitsluitsel over de eventuele verdere verspreiding. Veel respondenten
maken kenbaar dat zij voortdurend in de onzekerheid leven of, en zo ja in hoeverre, hun
beeldmateriaal verder is verspreid. Een slachtoffer vertelt:
‘Het blijft me achtervolgen. Dat het soms nog niet gezien wordt, betekent niet dat het er niet is. Ik
zou het graag willen weten.’

Een notificatiesysteem zou volgens respondenten de onzekerheid kunnen wegnemen. Verschillende
slachtoffers vertellen daarnaast – zowel in de enquête als in de interviews – dat zij weliswaar weten dat
er beeldmateriaal is gemaakt, maar omdat nooit vervolging van daders heeft plaatsgevonden, is het niet
bekend of, en zo ja in hoeverre, het beeldmateriaal verder is verspreid. Dat zorgt voor stress en
gevoelens van machteloosheid. Respondenten vertellen dat een notificatiesysteem kan bijdragen aan
het gevoel van regie over wat er gebeurt. Anderen willen genotificeerd worden omdat ze op dit
moment in onzekerheid leven over of er überhaupt beeldmateriaal is gemaakt. Een ouder van een
misbruikslachtoffer zegt daarover:
‘Als er oud beeldmateriaal van kindermisbruik naderhand opduikt in een andere strafzaak dan zou ik
dat zeker willen weten! Ik kan niet goed uitleggen waarom. Ik ga er nu vanuit dat er geen

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

29

beeldmateriaal is, maar dat weet ik niet zeker. Als het er wel is dan… Mijn kind heeft flashbacks, en is
deze zomer weer vragen gaan stellen.’

Bij een deel van de slachtoffers die, omwille van het verkrijgen van uitsluitsel over de aanwezigheid van
hun materiaal op internet, een notificatiesysteem zouden willen, is het systeem vooral bedoeld om hen
gerust te stellen dat het materiaal (niet meer) verder verspreid wordt. Geen notificatie betekent voor
hen dat het materiaal niet meer aanwezig is en dat geeft rust.
2

Verkrijgen zekerheid: uitsluitsel over de aard van het misbruik. Zowel slachtoffers als
ouders/vertegenwoordigers van slachtoffers noemen als reden voor notificatie dat zij daardoor
zekerheid krijgen over de aard van het misbruik. Dit punt is aan de orde bij slachtoffers die op jonge
leeftijd misbruikt zijn en/of bij wie de herinnering aan het misbruik fragmentarisch is. Een slachtoffer
vertelt:
‘Mijn herinneringen zijn zo in verschillende sensorische eenheden opgesplitst dat ik weinig weet.
Misschien zou alleen weten wat er op stond (niet kijken) mij helpen in mijn proces de werkelijkheid
en waarheid te vinden en mijn heling te zoeken.’

Ouders/verzorgers van jonge slachtoffers leven vaak met de onzekerheid over wat exact is
voorgevallen en hopen op basis van het aangetroffen beeldmateriaal daar een goed beeld van te
krijgen.
3

Genoegdoening. Slachtoffers en ouders/verzorgers lijden enorm onder het onrecht dat hen is
aangedaan. Zij scheppen troost uit de gedachte dat een bezitter (en de vervaardiger) van
kinderporno wordt veroordeeld.
‘Een schadevergoeding zou ik zeker indienen, ik ben degene die geleden heeft en diegene die het
gedaan heeft of ernaar gekeken heeft mag dus ook lijden.’

Een andere ouder voegt daaraan toe:
‘Het gaat om onze dochter en de mensen die naar onze dochter kijken moeten ook keihard gestraft
worden!’

4

Uitoefenen van slachtofferrechten. Slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers noemen ook als
reden de mogelijkheid om slachtofferrechten uit te kunnen oefenen. Waarbij onder
slachtofferrechten in het kader van het strafproces binnen het onderzoek specifiek doorgevraagd is
op spreekrecht, het recht op het voegen van een schadeclaim en het recht op het toevoegen van
stukken aan het strafdossier (zie ook het volgende hoofdstuk). Voor verschillende respondenten kan

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

30

de mogelijkheid van het uitoefenen van dergelijke rechten een reden tot notificatie zijn. Een ouder
vertelt:
‘Ik zou zeker gebruik willen maken van spreekrecht in zo’n zaak en het toevoegen van processtukken
indien dat mogelijk zou zijn. Dat komt omdat ik zelf een juridische achtergrond heb en d it van belang
vind.’

Het kunnen vorderen van een schadeclaim wordt slechts beperkt genoemd als reden tot notificatie.
Wel overweegt een aantal respondenten de mogelijkheid. Een ouder vertelt:
‘Schadevergoeding, dat vind ik lastiger. Het kan me eigenlijk niets schelen, het gaat niet om geld. Er is
geen prijs voor. Misschien… persoonlijk hoeft dat niet voor mij, maar misschien wel als het gaat om
vergoeding van bijvoorbeeld therapiekosten, of door boosheid tegen de dader die je voelt, een hoge
schadevergoeding vragen; dan stort ik het wel voor een goed doel. Ik hoef het geld niet zelf, zeker
niet voor een vakantie of zo, ik wil ook zo min mogelijk met de dader bezig zijn. Een schadefonds, dat
zou anders zijn omdat ik niks van de dader wil dit staat er los van, dan zou het voor onkosten zijn of
zo. Maar het ene (red: schadevergoeding) neemt het andere (red: wat is gedaan) niet weg.’

Een andere ouder vertelt:
‘Schadevergoeding vind ik niet zo belangrijk, maar ik zou er wel gebruik van maken voor mijn kind,
ook al is niet in geld uit te drukken wat hem is aangedaan. Dit is niet recht te zetten. ’

Notificatie alleen onder bepaalde voorwaarden
Respondenten die niet altijd genotificeerd willen worden (dat is 7% van de totale respons) noemen als
voorwaarde dat het alleen moet gebeuren wanneer de verdachte echt veroordeeld is/wordt en er geen
kans op vrijspraak is. Daarbij speelt verder dat ze alleen genotificeerd willen worden wanneer ze in hun
verwerkingsproces zo ver zijn dat ze het psychisch aan kunnen. Ook noemt een beperkt aantal slachtoffers
en ouders/vertegenwoordigers dat zij alleen genotificeerd willen worden wanneer ze de garantie hebben
dat ze daadwerkelijk slachtofferrechten kunnen uitoefenen.

Geen notificatie
Degene die niet genotificeerd willen worden (dat is 18% van de totale respons) zijn unaniem in hun
beweegredenen. Ze willen het verleden achter zich laten en zijn van mening dat notificatie hun herstel
belemmert. Een slachtoffer drukt die behoefte als volgt uit:
‘Ik probeer het achter me te laten en wil er niet de rest van mijn leven telkens weer aan herinnerd
worden. Ik heb het gevoel dat dat mijn herstelproces nadelig beïnvloedt. ’

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

31

Een ander slachtoffer motiveert diens behoefte geen notificatie te krijgen op vergelijkbare wijze:
‘Ik zou dat psychisch niet trekken. Je weet nooit of met dit materiaal al het beeldmateriaal is
onderschept. Zolang ik geen confrontatie heb met gevonden materiaal of herkenning kan ik dat wat
is gebeurd makkelijker naast me neerleggen. Ondanks de angst hiervoor die soms de kop op steekt.’

4.2.2

Wijze van notificatie
Aan de slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers is ook gevraagd hoe zij genotificeerd wensen te worden.
Uit de bevraging blijkt dat het sterk de voorkeur heeft dat zij geïnformeerd worden door een partij d ie
ervaring heeft met het begeleiden van deze specifieke groep slachtoffers en hun ouders/
vertegenwoordigers.

14

Dat kunnen uiteenlopende functionarissen zijn. Genoemde opties zijn hulpverlener,

arts, familierechercheur, advocaat, officier van justitie. Een slachtoffer verwoordt het als volgt:
‘Als er beeldmateriaal opduikt zou ik daarover geïnformeerd willen worden door iemand van Justitie,
politie, advocaat, slachtofferhulp, het maakt niet uit of ik diegene ken of dat iemand iets van mijn
zaak weet of niet, als het maar een professional is.’

Een ouder voegt daaraan toe:
‘Hoe geïnformeerd worden? Wij hadden destijds eerst gewoon een politieagent aan de deur. Dat was
niet fijn, hoe het gebracht werd. Later met de familierechercheurs, dat was heel goed, die weten hoe
je met zoiets moet omgaan. Het moet dus in ieder geval iemand zijn die training heeft gehad in hoe
je zoiets meedeelt. Slachtofferhulp, Leger des Heils, de Pastoor, een therapeut, dat is allemaal ok.’

Wat betreft de wijze van notificeren, worden verschillende voorkeuren van communicatiekanalen genoemd:
email, brief, telefonisch, mondeling/in persoon.
Uit grafiek 4.1 blijkt dat een meerderheid direct genotificeerd wil worden wanneer beeldmateriaal wordt
gevonden. De meerderheid van degenen die genotificeerd wensen te worden, wil dat bovendien in principe
voor onbepaalde tijd. Waarbij wel wordt aangegeven dat het te allen tijde mogelijk moet zijn om tussentijds
te besluiten te stoppen met de notificatie. Ook geeft een meerderheid aan te willen weten of zijzelf/hun
kind herkenbaar in beeld is en wat de aard van het misbruik is dat op het materiaal wordt afgebeeld.

14

DSP-groep

In een enkel geval worden ook familieleden genoemd.

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

32

Grafiek 4.1 Wanneer een notificatie

Wanneer wil je genotificeerd worden?
100%
90%
80%
70%

5

2

6

4

60%

Anders

50%

Periodiek

40%

23

10

Slachtoffer (n=34)

Ouder/verzorger (n=16)

30%

Direct

20%
10%
0%

4.3

Internet
Bezitters van kinderpornografisch materiaal hebben in veel gevallen de films en afbee ldingen via het
openbare internet en het darkweb verkregen. De verspreiding van dat materiaal neemt al jaren toe, zo wordt
van de zijde van de politie en het OM tijdens het onderzoek verteld. Het aantal meldingen van
kinderpornografisch materiaal dat het Expertisebureau Online Kindermisbruik (EOKM)

15

in 2018 ontving

steeg met bijna 50% ten opzichte van het vorige jaar. 73% van het aangemelde materiaal blijkt na
beoordeling strafbaar.

16

Merk daarbij op dat de gemelde URL’s overwegend verwijzen naar oud en reed s

bekend materiaal.

4.3.1

Behoefte aan notificatie
De behoefte onder slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers om genotificeerd te worden wanneer
materiaal opduikt op het internet is nog groter dan binnen strafzaken. Onderstaande tabel laat zien dat ruim
85% van de respondenten genotificeerd wil worden. 2% geeft aan alleen onder bepaalde voorwaarden
genotificeerd te willen worden en 12% wil in geen geval worden genotificeerd. Alle
ouders/vertegenwoordigers die deze vraag beantwoorden (n=14) hebben behoefte aan notificatie. Wordt
gekeken of leeftijd en geslacht van de groep respondenten die zelf slachtoffer is nog een rol speelt bij de
behoefte tot notificatie dan blijkt dat vrouwen – net als bij notificatie in het kader van een strafzaak – veel
vaker genotificeerd willen worden dan mannen (88% versus 33%). Leeftijd lijkt geen rol te spelen. Het

15

Internetgebruikers kunnen bij het EOKM de internet-vindplaats melden van beeldmateriaal van mogelijk kinderpornografisch
materiaal. Het EOKM beoordeelt naar aanleiding van de melding het materiaal en start – wanneer sprake is van kinderpornografie – een
notice-and-take-down-procedure richting de Internet Service Provider (ISP) die het materiaal host.
16
In het meest recente jaarverslag (2018) van het Expertisebureau Online Kindermisbruik (EOKM) valt te lezen: ‘Het aantal URL’s neemt
elk jaar toe. In totaal analyseerde het Meldpunt 224.173 afbeeldingen, video’s en websites, een stijging van maar liefst 45% ten
opzichte van 2017. Van de 224.173 geanalyseerde afbeeldingen, video’s en websites werd in 163.430 gevallen (73%) strafbaar
materiaal aangetroffen, zoals bedoeld in artikel 240b Wetboek van Strafrecht. Ten opzichte van de 83.229 strafbare gevallen in 2017 is
het aantal strafbare afbeeldingen, video’s en websites dus verdubbeld. Van het strafbaar beeldmateriaal in 2018 werden er in totaal
112.331 (69%) gehost in Nederland.” Om hoeveel unieke (Nederlandse) slachtoffers het gaat en hoe vaak het misbruik zelf in
Nederland plaatsvond is niet bekend. Merk op dat het beeldmateriaal dat het EOKM onderzocht grotendeels oud materiaal is dat reeds
bij de opsporingsinstanties bekend is.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

33

verschil in notificatievoorkeur bij verschillende soorten misbruik is verdwenen: 83% onder slachtoffers van
fysiek seksueel misbruik en 82% onder slachtoffers van online misbruik.

Tabel 4.5 Behoefte aan notificatie
Respondent

Alleen onder
bepaalde
voorwaarden

Ja, in alle
gevallen

Nee, in geen
geval

Totaal

N

Ouders/vertegenwoordigers

0%

100%

0%

100%

16

Slachtoffer

2%

82%

16%

100%

44

Totaal

2%

87%

12%

100%

60

Motivatie om in alle gevallen genotificeerd te worden
In de interviews en groepssessie is gevraagd naar de motivatie waarom iemand wel, niet, of alleen onder
bepaalde voorwaarden genotificeerd wil worden. De volgende redenen zijn hierbij genoemd door mensen
die in alle gevallen genotificeerd willen worden:
1

Verkrijgen van bewijsmateriaal dat het misbruik en de beeldopnames hebben
plaatsgevonden. Slachtoffers zeggen de ervaring te hebben, of te vrezen, dat zij niet geloofd
worden door de sociale omgeving en/of de politie. Een notificatiesysteem dat hen erop wijst
wanneer er beeldmateriaal van hen is aangetroffen levert het bewijst dat ze de waarheid spreken.
Anderen vertellen dat het misbruik niet ter discussie staat maar dat het niet zeker is dat
beeldmateriaal gemaakt is, en als dat wel het geval is of het verspreid is. Wordt naderhand
beeldmateriaal van hun misbruik gevonden dan wordt daarmee het bewijs voor de productie van
kinderpornografie geleverd. De zus van een misbruikslachtoffer zegt daarover:
‘Het risico zonder beeldmateriaal te gaan bewijzen is ook gigantisch groot. In veel gevallen lukt het
niet en dan wordt je door de omgeving als leugenachtige vals-beschuldigende paria gezien. Daarbij
kost het ook erg veel pijn, verdriet, woede en frustratie om een dergelijke zaak aan te gaan.’

Een ouder van een misbruikslachtoffer van wie voor zover bekend geen beeldmateriaal gemaakt is
vertelt:
‘Als ze goed herkenbaar is, dan is het nog belangrijker om het te weten omdat dat het trauma groter
maakt. Toen het net was gebeurd wilde ik alles weten zodat ik nog enigszins een gevoel van controle
erover had. Anders is het nog vager: waar heb ik mee te maken en waar moet ik mee zien te dealen?’

2

Verkrijgen van een gevoel van controle. Net als in het kader van strafzaken noemen slachtoffers
als reden voor notificatie wanneer beeldmateriaal op internet opduikt het gevoel dat ze daarmee
controle kunnen uitoefenen. Een moeder van twee misbruikslachtoffers zegt hierover:

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

34

‘Ik wil alles weten! Dus ook als het beeldmateriaal op internet of darkweb wordt aangeboden,
ongeacht hoe erg et cetera. Je voelt je zo machteloos dat je niet alles weet en daarom, dat voelt alsof
je toch een beetje controle hebt en er alles aan hebt gedaan.’

In het verlengde daarvan wordt de hoop geuit dat door notificatie de mogelijkheid wordt gecreëerd om
het materiaal van het internet af te halen. Een respondent geeft aan dat ze in principe niet
genotificeerd wil worden, tenzij het daardoor mogelijk is om op de server het materiaal te laten
verwijderen. Een ouder geeft aan:
‘Het is heel belangrijk om te weten of het materiaal van internet af kan of wat je daar eventueel aan
kan doen.’

Een andere ouder geeft aan dat hij/zij wil weten waar het materiaal is. Verwijderen van het
beeldmateriaal moet daarbij helpen om toekomstige confrontaties met het beeldmateriaal te
voorkomen.
‘Staat het op het web, dan weet je dat het wijdverspreid kan zijn. Dan zou ik ook willen weten of het
verwijderd wordt. Het is belangrijk om meteen te weten of het verwijderbaar is. En hoe meer
openbaar, hoe groter de kans dat we er mee geconfronteerd worden.’

4.3.2

Wijze van notificatie
Aan de slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers is gevraagd hoe zij genotificeerd wensen te worden. Uit
de bevraging blijkt dat – net als in het kader van strafzaken – het sterk de voorkeur geniet dat zij
geïnformeerd worden door een partij die ervaring heeft met het begeleiden van deze specifieke groep
slachtoffers en hun ouders/vertegenwoordigers. Dat kunnen uiteenlopende functionarissen zijn.
Genoemde opties zijn hulpverlener, arts, familierechercheur, advocaat of officier van justitie. Wat betreft de
wijze van notificeren worden verschillende voorkeuren van communicatiekanalen genoemd: email, brief,
telefonisch, mondeling/in persoon. En net als in het kader van strafzaken geeft een ruime meerderheid van
de respondenten die genotificeerd wil worden aan dat direct te willen wanneer beeldmateriaal wordt
gevonden.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

35

Grafiek 4.2 Wanneer een notificatie

Wanneer wil je genotificeerd worden?
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

4.4

5

2

6

4
Anders
Periodiek

23

10

Slachtoffer (n=34)

Ouder/verzorger (n=16)

Direct

Tot slot
In dit hoofdstuk is onderzocht in hoeverre slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers genotificeerd willen
worden wanneer beeldmateriaal van het eerdere misbruik opnieuw opduikt in strafzaken of op internet.
Daarvoor is gebruik gemaakt van een anonieme enquête onder 45 slachtoffers van misbruik en 16 ouders/
vertegenwoordigers. Uit de enquête blijkt dat bij een ruime meerderheid van de respondenten behoefte
bestaat aan notificatie. Zowel naar aanleiding van beeldmateriaal dat in strafzaken wordt gevonden als naar
aanleiding van beeldmateriaal dat op internet wordt aangetroffen. Vooral wanneer het vrouwelijke
slachtoffers betreft is de behoefte aan notificatie groot. Onder mannelijke slachtoffers betreft het slechts
een derde dat notificatie wenst.
Redenen om in het kader van een strafzaak genotificeerd te worden zijn grotendeels dezelfde als de
redenen die genoemd worden om genotificeerd te worden naar aanleiding van beeldmateriaal op internet.
In beide gevallen geldt dat behoefte bestaat aan notificatie om zekerheid te krijgen. Zekerheid over of het
materiaal überhaupt verspreid is, maar ook om inzicht te krijgen in de aard van het misbruik. Dit laatste
speelt bij slachtoffers die op jonge leeftijd zijn misbruikt maar geen heldere herinneringen hebben aan het
gebeuren. In sommige gevallen wordt de behoefte aan zekerheid gemotiveerd door een onderliggende
wens om met de vondst van het beeldmateriaal aan derden te kunnen bewijzen dat het misbruik en of de
opname van beelden überhaupt plaatsvonden. De behoefte aan zekerheid lijkt in lijn te liggen met de
bijzondere kenmerken van slachtoffers van kinderpornografie zoals beschreven in het derde hoofdstuk van
dit rapport. Slachtoffers ervaren grote psychische stress door de onzekerheid over waar het materiaal zich
bevindt. Het verkrijgen van zekerheid houdt verband met de wens controle uit te kunnen oefenen. In het
verlengde daarvan wordt ook binnen de enquête expliciet de behoefte geuit om naar aanleiding van een
notificatie middelen te krijgen om het materiaal van het internet te kunnen verwijderen.
Slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers die in het kader van strafzaken genotificeerd wensen te worden
gaven nog extra als reden op de mogelijkheid tot het uitoefenen van slachtofferrechten en het zoeken van
herstel door genoegdoening. Het krijgen van een schadevergoeding van de dader was daarbij in de meeste

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

36

gevallen ondergeschikt. Een beperkt deel van de respondenten geeft aan in strafzaken alleen genotificeerd
te willen worden wanneer ze de absolute zekerheid krijgen dat de strafzaak ook tot een veroordeling leidt.
Slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers die geen notificatie willen geven daarvoor één reden: ze willen
ten behoeve van hun verwerking het verleden laten rusten en zijn van mening dat notificatie aan die
verwerking een negatieve bijdrage levert.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

37

5

Behoeftes in perspectief: wenselijkheid
In het vorige hoofdstuk is vastgesteld welke behoeftes bij slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers leven
ten aanzien van notificatie. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de wenselijkheid van een notificatiesysteem,
vanuit het perspectief van het slachtoffer. De reden hiervoor is dat op voorhand niet duidelijk is of de
behoeftes die achter de motieven schuilen wel gebaat zijn bij een notificatiesysteem. Om die reden zijn, aan
de hand van gesprekken met materiedeskundigen op het terrein van traumaverwerking en slachtofferschap
kinderpornografie, de behoeftes gecontextualiseerd.

17

Met de volgende personen is een gesprek gevoerd:

Prof. Dr. Ramón Lindauer (AMC, UvA, De Bascule)
Dr. Iva Bicanic (UMC Utrecht, Centrum Seksueel Geweld)
Dr. Sonja Leferink (INTERVICT, Slachtofferhulp Nederland)

5.1

Behoeftes in perspectief
Geïnterviewde deskundigen wijzen erop dat de mate waarin het slachtoffer het gevoel heeft controle uit te
kunnen oefenen over diens leven en de verspreiding van het beeldmateriaal mede bepalend is voor het
herstel. Vanuit dat perspectief is het ook begrijpelijk dat slachtoffers genotificeerd willen worden.
Geïnterviewden stellen echter wel de vraag of met een notificatiesysteem reële controle geboden wordt.
Sterker nog er wordt op gewezen dat notificatie en de communicatie rond een notificatiesysteem ook een
averechts effect kan hebben. De voorlichting zal immers volledig eerlijk moeten zijn over wat wel en wat
niet met het notificatiesysteem inzichtelijk kan worden gemaakt en welke rechten slachtoffers wel en niet
kunnen uitoefenen. Die boodschap zal op dit moment moeten zijn dat het notificatiesysteem alleen inzicht
biedt in het gevonden materiaal, maar dat met het notificatiesysteem geen duidelijkheid wordt verschaft
over waar het beeldmateriaal nog meer aanwezig is. Die boodschap kan, nog voordat het slachtoffer
überhaupt gekozen heeft wel of niet genotificeerd te willen worden, bijdragen aan een verder gevoel van
gebrek aan controle. De vraag is of de voordelen van notificatie opwegen tegen de nadelen. Daarbij wordt
de verwachting uitgesproken dat binnen de kaders van het huidige opsporings- en vervolgingsbeleid het
aantal notificaties in strafzaken vermoedelijk zeer gering is. Notificatie kan dan bijdragen aan gev oelens van
machteloosheid, omdat het bijdraagt aan het besef dat het beeldmateriaal wijdverspreid is en vaak niet
meer verwijderd kan worden. Een van de geïnterviewde verwoordt het probleem als volgt:
‘Een grote vraag zou zijn wat slachtoffers er daadwerkelijk aan hebben op het moment dat ze het
weten, terwijl ze er niks mee kunnen doen? Hierop is geen goed antwoord te geven.’

In lijn met de motivering die slachtoffers zelf geven om niet genotificeerd te worden geven deskundigen
aan dat het herstelproces op een gegeven moment vraagt om een punt te zetten achter de traumatische

17

Voor dit doel zijn gesprekken gevoerd met vertegenwoordigers van de wetenschap, Slachtofferhulp Ned erland, Centrum Seksueel
Geweld, de landelijk Officier van Justitie kinderporno, de Landelijke Projectleider Kinderporno Nationale politie en de GGD Amsterdam.
De beoordeling van de wenselijkheid berust eenzijdig op interviews. Er bleek – ook na navraag bij de deskundigen – geen literatuur
beschikbaar waarin de gevolgen van notificatie op het slachtoffer en ouders/vertegenwoordigers wordt beschreven.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

38

gebeurtenissen en door te gaan met het gewone leven. Dat punt komt voor ieder slachtoffer op een ander
moment, maar als dat punt gekomen is dan lijkt notificatie niet meer we nselijk. Of notificatie vóór dat punt
wel wenselijk is, is – gelet op de zorgbehoefte –moeilijk te bepalen en volgens de geïnterviewden
vermoedelijk persoonsafhankelijk. Wel wordt getwijfeld aan het nut van notificatie van aanwezigheid op
internet omdat op basis daarvan feitelijk geen concrete acties ondernomen kunnen worden. In het kader
van een strafvorderlijk proces waar slachtoffers zich kunnen voegen ziet één van de geïnterviewde nog
mogelijke voordelen.
Hoewel bij de geïnterviewde deskundigen twijfels leven over of notificatie echt bijdraagt aan herstel wordt
wel geoordeeld dat de behoeftes zoals die in de enquête naar voren zijn gebracht legitiem zijn. Tussen
slachtoffers bestaan grote verschillen, zo wordt door de deskundigen gesteld. Mensen die na de
traumatische ervaring behandeld zijn en weer steviger op hun benen staan kunnen vermoedelijk beter
omgaan met een notificatie dan mensen die nog in hun behandeling zitten of mensen die niet behandeld
zijn. Bovendien wijzen de geïnterviewden erop dat de mate waarin notificatie überhaupt kan bijdragen aan
herstel in belangrijke mate zal worden bepaald door de wijze van notificeren en de zorg die rondom de
notificatie geboden kan worden. En dat speelt feitelijk al ten tijde van de voorlichting over eventuele
notificatie omdat slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers op dat moment goed moeten worden
geïnformeerd over het feit dat het beeldmateriaal met de huidige stand van de techniek niet volledig van
het internet kan worden verwijderd. Voorts zal moeten worden verteld dat het notificatiesysteem geen
zekerheid verschaft over de feitelijke verspreiding van het beeldmateriaal. Bij de voorlichting moet ook
worden verteld dat notificatie kan leiden tot gevoelens van onrust. Ook wordt erop gewezen dat wanneer
gekozen wordt voor een notificatiesysteem het slachtoffer idealiter bij ieder contact, nazorg of begeleiding
krijgt die gericht is op het versterken van het gevoel van controle.

5.2

Tot slot
Er is geen wetenschappelijk onderzoek beschikbaar waarin de effecten van een notificatiesysteem op
slachtoffers beschreven worden. Nederlandse materiedeskundigen twijfelen of een notificatiesysteem echt
bijdraagt aan herstel van het slachtoffer. Alleen als de garantie wordt geboden dat al het verspreide
beeldmateriaal daadwerkelijk opgespoord en verwijderd wordt en slachtoffers in rechtszaken beschermd
worden tegen negatieve ervaringen, wordt een notificatiesysteem zonder risico geacht. Daarmee is niet
gezegd dat een notificatiesysteem geen bestaansrecht heeft. Maar er zijn diverse onzekerheden die nader
onderzoek rechtvaardigen.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

39

6

Haalbaarheid notificatie: strafproces
Uit de twee voorgaande hoofdstukken werd duidelijk dat bij slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers
behoefte bestaat aan notificatie. Tegelijkertijd blijkt ook dat deskundigen kanttekeningen plaatsen bij deze
behoeftes omdat ze twijfelen of het mogelijk is om met een notificatiesysteem écht bij te dragen aan
herstel. In dit hoofdstuk wordt ten aanzien van notificatie in het strafproces nagegaan wat gegeven de
behoeftes van de slachtoffers op dit moment maximaal haalbaar is. Vervolgens wordt vastgesteld of
daarmee voorzien kan worden in de behoeftes. We beginnen dit hoofdstuk eerst met een beschrijving van
het Amerikaanse notificatiesysteem omdat het een interessant perspectief biedt voor de Nederlandse
situatie.

6.1

Notificatiesysteem VS
De Verenigde Staten kennen een systeem dat slachtoffers van kinderpornografie voorziet van notificaties
wanneer hun beeldmateriaal wordt aangetroffen in een strafrechtelijk onderzoek. Slachtoffers die dat willen
worden genotificeerd in alle strafzaken die op federaal niveau (FBI) worden afgedaan en waarbinnen hun
beeldmateriaal wordt gevonden. In strafzaken die worden afgedaan op niet-federaal niveau kan worden
genotificeerd, maar of het gebeurt hangt af van het initiatief van de betreffende opsporingsorganisatie (die
daartoe niet verplicht is). De beschrijving is gebaseerd op interviews met en data verstrekt door de volgende
Amerikaanse organisaties: het National Center for Missing and Exploited Children (NCMEC), FBI Victim
Services, de Child Exploitation and Obscenity Section van het Department of Justice (DoJ CEOS) en de US
Attorney.

6.1.1

Slachtofferrechten en notificatie in de Verenigde Staten
In de Verenigde Staten zijn slachtofferrechten verankerd in de Crime Victims’ Rights Act (CVRA). De acht
daarin vastgelegde rechten zijn van toepassing op slachtoffers van misdrijven die op federaal niveau
strafbaar zijn en op dat niveau worden afgedaan.

18

Kinderpornografie valt onder de federale misdrijven. De

CVRA somt de volgende rechten op:
1

Het recht op bescherming tegen de gedaagde.

2

Het recht op notificatie.

3

Het recht niet buitengesloten te worden van de rechtsgang of hoorzitting.

4

Het recht om te spreken bij hoorzittingen.

5

Het recht om te overleggen met de aanklager.

6

Het recht op restitutie.

7

Het recht op een eerlijk proces.

8

Het recht om op een eerlijke en respectvolle manier behandeld te worden.

18

De Verenigde Staten kent misdrijven die strafbaar zijn gesteld op federaal niveau en op statelijk niveau. Federale misdrijven worden
afgedaan in federale rechtbanken.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

40

Het recht op notificatie heeft ook een keerzijde, blijkt uit navraag bij de Amerikaanse partijen. Op jaarbasis
komen sommige slachtoffers – wanneer hun materiaal populair blijkt onder downloaders– voor in grote
aantallen strafzaken. Slachtoffers ontvangen dan voor al deze zaken notificaties, bijvoorbeeld over de
datum en tijd van hoorzittingen, informatie over aanklachten, verklaringen of wijzigingen daarin,
overplaatsingen, vrijlatingen of andere statuswijzigingen van verdachten. Door de FBI werd tijdens het
onderzoek verteld dat in het recente verleden het notificatiesysteem tot ongewenste situaties leidde
waarbij sommige slachtoffers in extreme gevallen wel meer dan duizend notificaties per jaar ontvingen.
Deze notificaties gebeurden per automatische telefoon (‘robocall’), e-mail of briefpost. Deze gang van zaken
bleek grote negatieve impact te hebben op de slachtoffers. Ook het recht om te spreken tijdens een
hoorzitting was in dergelijke gevallen niet uit te oefenen omdat het aantal zaken simpelweg te groot was.
Deze problemen waren het gevolg van het feit dat het Amerikaanse notificatiesysteem is ingericht voor een
ander type notificaties waarbij een slachtoffer in de regel over niet meer dan één strafzaak genotificeerd
hoeft te worden. Doordat ook notificatie in downloadzaken is toegelaten tot het notificatiesysteem
ontstond de noodzaak tot aanpassingen. Hiervoor werden drie maatregelen getroffen, specifiek voor
slachtoffers van kinderpornografie.
1

Daar waar standaard binnen het Amerikaanse notificatiesysteem een slachtoffer wordt genotificeerd
wanneer sprake is van bepaalde mutaties in het strafvorderingsproces, moet aan slachtoffers van
kinderpornografie expliciet worden gevraagd of ze genotificeerd wensen te worden, nadat ze zijn
geïdentificeerd en in veiligheid gebracht. (Overigens kunnen slachtoffers in andere strafzaken ook
kiezen om niet genotificeerd te worden, maar de default setting is daar notificatie.)

2

Ook nieuw is dat slachtoffers de mogelijkheid wordt geboden om niet zelf de notificaties te
ontvangen, maar een door hen aan te wijzen contactpersoon (bijvoorbeeld een therapeut, advocaat
of familielid). Hiermee kan worden voorkomen dat een slachtoffer wordt geconfronteerd met
allerhande proces-updates die niet ter zake doen voor het helingsproces waarin het slachtoffer zit.
De contactpersoon kan vervolgens op berichten filteren.

3

Verder is voor deze groep slachtoffers een technische voorziening getroffen die niet voor andere
categorieën slachtoffers beschikbaar is. Standaard wordt per strafzaak voor het slachtoffer een
dashboard in een digitale omgeving gemaakt waarin de strafzaak kan worden gemonitord. Voor de
toegang tot dit dashboard ontvangt het slachtoffer een Pincode. Bij iedere nieuwe strafzaak wordt
een nieuw dashboard gemaakt met een nieuwe Pincode. Dit heeft er in de praktijk toe geleid dat
sommige slachtoffers van kinderporno op jaarbasis honderden dashboards met bijbehorende PIN codes aangereikt kregen. Om die onwerkbare situatie op te lossen is voor deze categorie slachtoffers
een nieuwe online omgeving gecreëerd waarbij ze via één portal toe gang hebben tot alle
onderliggende strafzaken.

Het beheer van deze informatie valt onder het Child Pornography Victim Assistance (CPVA)-programma,
onder beheer van de FBI. Het doel van het CPVA-programma is om slachtoffers van kinderpornografie hun
rechten te kunnen laten uitoefenen en tegelijkertijd zoveel mogelijk de processen te stroomlijnen en (de
kans op) secundaire victimisatie te minimaliseren. Alle informatie van het slachtoffer en de keuzes die hij of
zij heeft gemaakt wordt opgeslagen door het CPVA.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

41

Naast aanpassingen in de wijze van notificeren is ook een aantal juridische voorzieningen getroffen die de
positie van het slachtoffer van kinderpornografie heeft versterkt. Het eerste betreft de mogelijkheid om
éénmalig een verklaring af te leggen die in alle toekomstige strafzaken gebruikt kan worden. Slachtoffers
kunnen en willen niet naar iedere hoorzitting reizen om hun spreekrecht uit te kunnen oefenen. Om die
reden is het Victim Impact Statement (VIS) in het leven geroepen. Slachtoffers krijgen hierbij de
mogelijkheid om een schriftelijke verklaring af te geven bij het US Department of Justice (DoJ). In deze
verklaring heeft het slachtoffer de mogelijkheid om de impact van het downloaden (en het verspreiden van
beeldmateriaal) kenbaar te maken. De invulling van de verklaring kan het slachtoffer zelf bepalen. Het
persoonlijke trauma en slachtofferschap kan bijvoorbeeld aan bod komen en er is ruimte om bewijzen van
medische, psychologische en psychiatrische behandelingen toe te voegen om de ernst van de misdaad aan
te tonen. In iedere nieuwe zaak kan de DoJ, met toestemming van het slachtoffer, deze verklaring delen met
de aanklager, die de verklaring dan voorleest bij hoorzittingen. Voorwaarde is dat het slachtoffer
genotificeerd wil worden. Zonder notificaties wordt het slachtoffer immers niet op de hoogte gesteld van
welke onderzoeken of zaken met zijn of haar beeldmateriaal zich voordoen. De VIS is een nadere uitwerking
van het recht om gehoord te worden, maar heeft geen rol in het al dan niet verkrijgen van een
schadevergoeding.
In de tweede plaats is de positie van het slachtoffer versterkt doordat slachtoffers eenvoudig en
laagdrempelig – ook in downloadzaken – een schadevergoeding kunnen krijgen. Het gaat daarbij om een
vergoeding van de kosten die het slachtoffer heeft gemaakt als gevolg van het maken en verspreiden van
19

het kinderpornografie door de dader. Wel is het nodig dat deze kosten ten minste één keer volledig
gekwantificeerd worden. De volgende kosten komen hiervoor in aanmerking:

20

1

medische kosten gerelateerd aan fysieke, psychiatrische of psychologische zorg;

2

therapie en revalidatie;

3

noodzakelijk transport, tijdelijke bewoning en zorg voor kinderen;

4

gederfd inkomen;

5

gerechtelijke en -advocatenkosten;

6

andere relevante verliezen van het slachtoffer.

Vaak is het niet eenvoudig om alle kosten te kwantificeren. Om toch voor een schadevergoeding in
aanmerking te komen is in december 2018 de Amy, Vicky, and Andy Act (AVAA) aangenomen.

21

De AVAA

draagt rechtbanken op daders te verplichten een minimale schadevergoeding van $ 3.000 aan ieder
geïdentificeerd slachtoffer te betalen.

22

Dit recht wordt uitgeoefend bij iedere nieuwe veroordeling totdat

het totale geleden verlies van het slachtoffer is gecompenseerd.
19

18 U.S.C. § 3663(a)(1)(A)–(B).
18 U.S.C. § 2259(c)(2)(A)-(F).
21
18 U.S.C §2259. Dit is een amendement op een bestaande wet met betrekking op restitutie voor slachtoffers van kindermisbruik. Met
het amendement is deze restitutievoorziening ook van toepassing geworden op zaken waarin een verdachte veroordeeld is voor het
versturen, ontvangen, verspreiden, reproduceren of bezitten van kinderpornografie (waaronder begrepen downloaders).
22
Dit bedrag is een standaard voorschot op de eventueel te vorderen bedragen in een civielrechtelijke procedure: ‘a sentencing court
will have to make two separate findings when a victim requests restitution. First, the court shall determine the full amount of the
victim’s losses that were incurred or are reasonably projected to be incurred by the victim as a result of the trafficking in child
pornography depicting the victim. Second, after making this determination, the court ‘shall order restitution in an amount that reflects
20

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

42

Daarnaast heeft de AVAA heeft ook het Child Pornography Victims Reserve (CPVR)-fonds opgestart.
Slachtoffers mogen hieruit éénmalig een ‘financiële bijdrage’ van $ 35.000 ontvangen. Als het slachtoffer dit
bedrag ontvangt wordt dat in toekomstige strafzaken in mindering gebracht op het totale geleden verlies
van het slachtoffer. Dit fonds wordt gedeeltelijk gevuld door boetes die veroordeelde downloaders en
makers van kinderporno hebben betaald. (De AVAA geeft rechtbanken de mogelijkhe id om speciale boetes
uit te schrijven, variërend van bedragen tot $ 17.000 voor bezit van kinderpornografie en tot $ 50.000 voor
productie van kinderpornografie.). Hoewel de wet is aangenomen is deze niet geïmplementeerd. NCMEC
kon ten tijde van het opstellen van dit rapport geen tijdsindicatie geven voor de implementatie.

6.1.2

Organisatorische en technische aspecten notificatie
Binnen het onderzoek is ook gekeken naar de technische en organisatorische aspecten van het
notificatiesysteem. Hiervoor is het nodig een onderscheid te maken tussen twee fases in het
notificatieproces:
De opsporings- en identificatiefase. Centraal in dit proces staat het Child Victim Identification
Program (CVIP) dat wordt beheerd door het National Center for Missing and Exploited Chil dren
(NCMEC) en de Child Exploitation and Obscenity Section (CEOS) van de Department of Justice (DoJ).
De notificatiefase. Centrale rol voor het Child Pornography Victim Assistance (CPVA)-programma in
beheer van het Department of Justice (DoJ).

De opsporings- en identificatiefase
Wanneer in een opsporingsonderzoek een nieuw kinderpornoslachtoffer wordt gevonden, wordt binnen de
betreffende opsporingsdienst één persoon verantwoordelijk gesteld die het beeldmateriaal overdraagt aan
het Child Victim Identification Program (CVIP). Het CVIP staat onder controle van het National Center for
Missing and Exploited Children (NCMEC). De contactfunctionaris verklaart ambtshalve en onder ede dat het
kinderporno betreft en dat het slachtoffer dat zichtbaar is op het beeldmateriaal dus minderjarig is.

23

Dit is

noodzakelijk omdat het CVIP zelf geen persoonsgegevens van slachtoffers bewaart, enkel het
beeldmateriaal (films en afbeeldingen) met de bijbehorende hashwaarden. Het CVIP stelt niet zelf de
strafbaarheid van het materiaal vast.

24

Wel wordt door het CVIP vastgelegd of het betreffende slachtoffer in

de toekomst genotificeerd wil worden, en zo ja wie de aangewezen contactpersoon is voor de ontvangst
voor de notificaties.
Als later bij een verdachte in een federale zaak kinderpornografisch materiaal wordt gevonden, wordt dit
door een behandelende opsporingsinstantie doorgestuurd naar het CVIP. Het CVIP controleert of de
kinderen in het gevonden materiaal reeds geïdentificeerd zijn en welke niet. Dit is een standaardproced ure,
die los staat van al dan niet notificeren en heeft tot doel te bepalen welke kinderen al in veiligheid zijn en
the defendant’s relative role in the causal process that underlies the victim’s losses, but which is no less than $3,000.’ (AVAA: 3 18 U.S.C.
§ 2259(b)(2)(B)).
23
Merk op dat deze bepaling strenger is dan in Nederland waarbij al sprake is van kinderporno als het slachtoffer ‘kennelijk de leeftijd
van 18 jaar nog niet bereikt heeft’. Deze bepaling laat ruimte voor interpretatie en duiding. Terwijl in de VS echt de leeftijd van het
slachtoffer moet zijn bepaald.
24
Volgens eigen opgave beschikt het CVIP over het grootste kinderpornoarchief ter wereld.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

43

welke gered moeten worden. Door middel van een zogenaamd Child Identification Report wordt de
instantie die verzocht om controle van het materiaal geïnformeerd. Ook gaat er een kopie van het rapport
naar de FBI en naar de CPVA met daarin informatie over de reeds geïdentificeerde slachtoffers en de
bijbehorende contactfunctionaris(sen) die de minderjarigheid van het slachtoffer ten tijde van he t misbruik
heeft/hebben bevestigd.
Bij het controleren van het aangeleverde beeldmateriaal werkt Het CVIP getrapt. Eerst wordt op basis van
een zogenaamde MD5 hash

25

matches automatisch vastgesteld of beeldmateriaal aanwezig is dat nog niet

bekend is. Vervolgens wordt voor dit onbekende materiaal met behulp van PhotoDNA vastgesteld of sprake
is overeenkomst (door middel van near-hash-matches op basis van te voren bepaalde afwijkingswaarden)
met reeds bekend beeldmateriaal. Bij een near-hash-match wordt het materiaal handmatig vergeleken en
vastgesteld of daadwerkelijk sprake is van overeenkomst. Is daarvan sprake dan wordt vastgelegd om welke
series het gaat en of sprake is van te notificeren slachtoffers. Het overige materiaal dat überhaupt niet
matcht wordt aangemerkt als ‘brand new’. Deze bestanden worden allemaal uitgekeken om nieuwe
slachtoffers te identificeren en opsporingsaanwijzingen te verzamelen. Eind 2018 beschikte het CVIP over
een database met ongeveer 16.000 geïdentificeerde slachtoffers, waarvan er 15.267 Amerikaans zijn.
Het aantal controles dat het CVIP uitvoert neemt ieder jaar toe. Volgens NCMEC heeft het CVIP in 2018 zo’n
4.600 controleverzoeken behandeld met in totaal 38 miljoen hashwaarden. 80-86% daarvan is bekend
beeldmateriaal, de rest is nieuw. Afgezet tegen de omvang van Nederland is dit equivalent aan ongeveer
240 zaken per jaar op bijna 2 miljoen hashchecks, waarvan 275.000 tot 400.000 nieuw materiaal is. NCMEC
vertelt tijdens het onderzoek dat het notificatiesysteem wel enkele be perkingen kent. De menselijke
controle die nodig is om een match te bevestigen is zeer intensief, zowel qua tijd als qua psychologische
druk. Bovendien worden op dit moment alleen afbeeldingen automatisch gecheckt. Video’s worden alleen
‘on demand’ gecheckt omdat dit technisch te belastend is voor de systemen.
De tijd tussen aanvraag en ontvangst van een CVIP rapport duurt gemiddeld 3 weken. Grote complexere
uitvragen duren - met gemiddeld 7 weken - langer dan standaard zaken. (De grote complexe zaken duren,
volgens opgave van NCMEC echter nooit langer dan 12 weken).
Voor het afhandelen van de inkomende verzoeken wordt door NCMEC de volgende capaciteit ingezet:
Voor het uitlezen van gegevensdragers : 3 Fte Support Specialists.
Voor het hashmatchen en handmatige verificatie (voor serieherkenning): 13 Fte Analysts.
Voor supervisie en kwaliteitsbewaking (regelmatige controles op de afbeeldingen): 2 Fte supervisors.

25

Een hashwaarde is een unieke cryptografische code. Beeldmateriaal krijgt een hashwaarde toegekend door PhotoDNA: iedere
identieke afbeelding krijgt een identieke hashwaarde. Het CVIP kan door die waar den met elkaar te vergelijken razendsnel door haar
database zoeken naar identieke afbeeldingen en of er bij een hashwaarde al geïdentificeerde slachtoffers bekend zijn.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

44

Notificatiefase
De betrokken opsporingsinstantie ontvangt het Child Identification Report van het CVIP. Samen met het
NCMEC kan het aan de hand daarvan bepalen of het actie moet ondernemen om nieuwe slachtoffers te
identificeren en/of op te sporen, of dat dat al gebeurd is. Gelijktijdig ontvangt ook het CPVA een kopie van
dit rapport. Als er een zaak voortvloeit uit de vondst bepalen zij aan de hand van de notificatievoorkeur van
het slachtoffer of er genotificeerd wordt. Notificaties vinden plaats door middel van het algemene Victim
Notification System (VNS). Zij het dat er, zoals hiervoor opgemerkt, wel een aparte voorziening is voor
slachtoffers van kinderpornografie.

6.2

Wettelijke mogelijkheden notificatie
In deze paragraaf gaan we in op de mogelijkheden om slachtoffers van kinderpornografie in strafzaken te
notificeren. Zoals aangegeven in paragraaf 4.1 zal notificatie in een strafzaak feitelijk alleen aan de orde zijn
in zogenaamde standaard downloadzaken (bezit en eventuele verdere verspreiding). In de zwaardere
kwalificerende zaken zoals productie van kinderporno hoeft het slachtoffer niet genotificeerd te worden
omdat het al procesdeelnemer is.
Als beeldmateriaal van het te notificeren slachtoffer wordt aangetroffen op gegevensdragers van een
persoon die voor dat bezit (en eventuele verdere verspreiding) wordt vervolgd, is de vraag of het slachtoffer
genotificeerd mag worden. Het betreft tenslotte informatie uit het strafproces dat alleen gedeeld mag
worden met de procespartijen/procesdeelnemers. Maar is het te notificeren slachtoffer in de juridische zin
van het woord ook slachtoffer in een dergelijke reguliere bezitszaak? Het wetboek van strafvordering (Sv)
definieert in artikel 51a een slachtoffer als […] ‘degene die als rechtstreeks gevolg van een strafbaar feit
vermogensschade of ander nadeel heeft ondervonden.’ De hamvraag is daarom of - naar het oordeel van de
rechter - een slachtoffer van kinderpornografie, wanneer er tussen de downloader en het slachtoffer geen
relatie bestaat, ook in een downloadzaak rechtstreeks vermogensschade of ander nadeel ondervindt van
26

het bezit (en eventueel verder verspreiden van het materiaal) . In tegenstelling tot de VS waar op basis van
wetgeving deze vraag eenduidig beantwoord is - kan in Nederland deze vraag alleen theoretisch worden
beantwoord. Tot op heden is namelijk slechts één bezitszaak voor de rechter gebracht waarin (ouders van)
een slachtoffer succesvol zijn aangemerkt als slachtoffer (zie tekstkader). Het betrof echter in dat geval
geen standaard bezitszaak.

26

Als maatstaf voor de beoordeling van de toerekening en het causaal verband geld het in het Burgerlijk Wetboek verankerde principe
van de onrechtmatige daad (BW 6:162).

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

45

Tekstkader: Slachtofferrechten in de Amstelveense zedenzaak
In de Amstelveens zedenzaak (RBAMS 2012, BX2325) is Flóvin O. veroordeeld voor onder andere het bezit van
kinderpornografisch materiaal. In deze zaak hebben zich meerdere partijen gevoegd waaronder de ouders van een
kind dat afgebeeld was op het aangetroffen materiaal. In deze zaak is namens de ouders verzocht om vergoeding van
de immateriële schade op grond van een schending van het recht op privacy (artikel 8 Europees Verdrag van de
Rechten van de Mens (EVRM)). De Rechtbank achtte het bezit van kinderpornografisch beel dmateriaal van het kind
bewezen en verklaarde de ouders ontvankelijk in hun vordering. De rechtbank schrijft hierover in zijn vonnis:

‘De rechtbank is […] van oordeel dat verdachte door het bezitten en bekijken van een pornografische afbeelding
van kind […] het fundamentele recht op privacy ernstig heeft geschonden. De rechtbank merkt […] deze
schending aan als een aantasting van de persoon van het kind. […] Dit kind heeft als gevolg van deze aantasting
van zijn persoon recht op een vergoeding van immateriële schade.’

De Rechtbank komt tot een bedrag van €2.000 per geschonden mensenrecht. Omdat het in dit geval gaat om de
schending van één recht (het fundamentele recht op privacy ) gaat het om een bedrag van €2.000. Daarbij merkt de
rechtbank het bedrag aan als voorschot. De totale omvang van de schade kan in een civiel proces worden vastgesteld
en kan zodoende hoger zijn. De genoemde bedragen zijn daarmee ondergrenzen. 27
Deze uitspraak laat zien dat (ouders van) slachtoffers de juridisch status van slachtoffer - ex artikel 51a Sv -toegekend
kunnen krijgen in een zogenaamde bezitszaak.28 Hoewel deze uitspraak daarmee een perspectief lijkt te bieden voor
andere slachtoffers mag niet zonder meer worden geconcludeerd dat in de gemiddelde downloadzaak standaard de
slachtofferrechten kunnen worden uitgeoefend. De Amstelveense zedenzaak is namelijk geen standaard
downloadzaak. In deze zaak ging het om een medeverdachte van Robert M (Amsterdamse zedenzaak) die door deze
direct in het bezit was gekomen van het door Robert M gemaakte beeldmateriaal van het door hem vrij recent
gepleegde misbruik. Er was dus een zeer directe lijn tussen deze twee zaken en een directe relatie tussen het door
Robert M misbruikte kind en het beeldmateriaal dat de verdachte in bezit kreeg.
De rechtbank benoemt bij het toekennen van de immateriële schadevergoeding voor het bezit van dat specifieke
materiaal ook expliciet de relatie tussen de (schadevergoedingen toegekend in de) misbruik -veroordeling van Robert M
en de bezitszaak van deze verdachte. Tijdens het onderzoek wordt door het OM gesteld dat in vergelijkbare
toekomstige gevallen wanneer er een rechtstreekse link bestaat tussen een bezitter van kinderporno en een
producent van kinderporno, de bezitter op een vergelijkbare wijze zal worden gedagvaard als in deze zaak. Een
slachtoffer zal dan ook dezelfde rechten kunnen uitoefenen als in de Amstelveense zedenzaak. Maar, zo zegt het OM,
een dergelijke link komt vrijwel nooit voor. Het merendeel van de aan de rechter voorgelegde ‘bezitszaken’ betreffen in
de praktijk namelijk verdachten die willekeurige grote hoeveelheden van voor hen volkomen anoniem beeldmateriaal
van internet halen, zonder dat er enige directe of indirecte relatie is met het slachtoffer of diens misbruiker van
destijds. Zodoende moet geconcludeerd worden dat er vooralsnog geen jurisprudentie aanwezig is voor een
gemiddelde downloadzaak waarin een slachtoffer zonder enige relatie tot de dader (downloader) verzoekt tot toelating
tot de betreffende strafzaak.

Op basis van de huidige jurisprudentie kan zodoende niet definitief worden bepaald of in reguliere
downloadzaken, waarin er geen relatie is tussen het slachtoffer en de dader het te notificeren slachtoffer
ook kan worden aangemerkt als slachtoffer in de zin van artikel 51a Sv. Het is dus onzeker of verstrekking
van informatie uit het strafdossier aan een te notificeren slachtoffer standaard kan geschieden.

27

Voorts is door de Rechtbank een vergoeding toegekend voor de kosten rechtsbijstand. De Rechtbank heeft dat vastgesteld op aan
de hand van het liquidatietarief. Daarnaast is de wettelijke rente toegewezen alsmede is de schadevergoedingsmaatregel opgelegd.
28
Zie ook: Mr. C.E. Dettmeijer-Vermeulen 1 en mr. L. van Krimpen(2014). Schadevergoeding voor bezit van kinderpornografie:
juridische mogelijkheden en praktische obstakels. TPWS 2014/26.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

46

Dat roept de vraag op of op andere gronden dan 51a Sv informatie uit het strafdossier mag worden gede eld
met te notificeren personen. De Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens (Wjs) zou deze verstrekking
moeten regelen. In artikel 39f 1 onder a wordt bepaald dat het ‘verlenen van hulp aan slachtoffers en
anderen die bij een strafbaar feit betrokken zijn’ reden kan zijn voor het College van Procureurs Generaal
voor het verstrekken van strafvorderlijke gegevens. Maar de bevoegdheid wordt ingeperkt door het tweede
lid van het aangehaalde artikel dat stelt dat de gegevens alleen verstrekt worden in zodani ge vorm ‘dat
herleiding tot andere personen dan betrokkene, redelijkerwijs wordt voorkomen. ’ Het lijkt erop – maar ook
hier ontbreekt jurisprudentie– dat de Wsj in dit geval ook geen uitkomst biedt. Bovendien is het de vraag of
de te notificeren persoon wel baat heeft bij een bericht dat beeldmateriaal is gevonden bij een downloader
wanneer het slachtoffer in die zaak niet formeel wordt aangemerkt als slachtoffer. In dat geval kan het
tenslotte geen slachtofferrechten uitoefenen zodat geen bijdrage geleverd kan worden aan diens herstel.
Hoewel ook zonder of buiten een strafzaak een civielrechtelijke procedure kan worden gestart tegen
downloaders is de kans op een succesvolle afloop gering. Nog afgezien van het feit dat het zonder hulp van
de opsporingsinstanties voor een particulier slachtoffer nagenoeg onmogelijk is om de aanwezigheid van
het beeldmateriaal op de harde schijf van de downloader aan te tonen, speelt ook mee dat de strafbaarheid
van het betreffende materiaal ook moet worden vastgesteld. Voor zo ver dat niet al eerder is gebeurd –
bijvoorbeeld ten tijde van de een eerdere strafzaak waarin het beeldmateriaal van het slachtoffer al door de
rechter als strafbaar is gekwalificeerd – heeft het slachtoffer veel baat bij een strafrechtelijke veroordeling in
de betreffende downloadzaak. Artikel 161 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv)bepaalt namelijk
dat een strafrechtelijke veroordeling voor een bepaald feit dwingend bewijs oplevert van dat feit in de civiele
procedure. Dit houdt in dat de civiele rechter dient uit te gaan van de juistheid van dit feit, behoudens te
leveren tegenbewijs.

29

Zonder een dergelijke veroordeling of eerdere kwalificering van de strafbaarheid van

het beeldmateriaal zal de bewijsvoering volledig op de schouders van het slachtoffer komen te liggen,
hetgeen veel tijd en middelen van het slachtoffer vergt.

6.3

Organisatorische en technische aspecten notificatie
In de voorgaande paragraaf is ingegaan op de juridische mogelijkheden voor notificatie wanneer
beeldmateriaal van een te notificeren persoon wordt aangetroffen bij een verdachte. In deze paragraaf gaan
we eerst in op de vraag hoe een notificatiesysteem er uit moet zien wil het kunnen voorzien in de behoeftes
van een slachtoffer. Vervolgens gaan we na of een dergelijk systeem binnen de huidige Nederlandse
context gemaakt kan worden en welke consequenties dat heeft voor de betrokken organisaties.

6.3.1

Functionele vereisten notificatiesysteem
Een notificatiesysteem moet écht kunnen bijdragen aan het herstel van slachtoffers. Dat betekent dat een
dergelijk systeem de garantie moet bieden dat als een downloader beeldmateriaal bezit van een te

29

Vergelijk artikel 151 Rv en gerechtshof ’s-Hertogenbosch 8 november 2011, ECLI:NL:GHSHE:2011:BU3982 en rechtbank ’sHertogenbosch 3 augustus 2011, ECLI: NL:RBSHE:2011:BR4888, r.o. 4.6.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

47

notificeren slachtoffer dat ook altijd wordt vastgesteld en dat een notificatie richting het slachtoffer gaat.
Zou dat niet gebeuren dan wordt een schijnvoorziening getroffen waaraan het slachtoffer weinig heeft. In
dat geval heeft het slachtoffer geen weet van hoe vaak zijn beeldmateriaal aanwezig is bij in Nederland
vervolgde downloaders, terwijl het juist die kennis is waarnaar het slachtoffer op zoek is om houvast en
controle te krijgen. In deze paragraaf gaan we in op de functionele vereisten van een dergelijk systeem.
Daarbij dient het Amerikaanse systeem als referentiepunt. Om systematisch te kunnen notificeren moet
een aantal stappen worden gezet:
1

Ten eerste moet bekend zijn welke slachtoffers van kinderpornografie genotificeerd willen worden.
Van deze personen moet een lijst worden aangelegd met contactgegevens en voorkeuren ten
aanzien van de wijze waarop en de frequentie waarmee genotificeerd zal worden.

2

Vervolgens moet in iedere reguliere bezitszaak

30

worden vastgesteld of op het aangetroffen

beeldmateriaal één of meerdere van de slachtoffers zijn afgebeeld.
3

Voor het vaststellen van de aanwezigheid van het beeldmateriaal van de slachtoffers zullen de
aangetroffen gegevensdragers van de verdachte doorzocht moeten worden. Dat kan op
verschillende manier:


Hashmatches. Ieder bestand (afbeelding, film, tekstbestand etc.) heeft een unieke
hashwaarde. Door de hashwaardes van het beeldmateriaal van het slachtoffer te vergelijken
met de hashwaardes van de aangetroffen bestanden kan de aanwezigheid worden
vastgesteld. Hiervoor is het natuurlijk nodig dat van ieder slachtoffer dat genotificeerd wenst
te worden een lijst wordt bijgehouden met hashwaardes van diens bekende
kinderpornografische beeldmateriaal. Probleem van deze methode is – zo wordt van de zijde
van de politie verteld – dat beeldmateriaal regelmatig wordt bewerkt waardoor de hashwaarde
verandert. Oplossing voor dit probleem is te zoeken bij verwante hashes (near hash matches).
In dat geval worden afbeeldingen/films geselecteerd die verwant zijn aan het beeldmateriaal
van het slachtoffer. Ieder geselecteerd bestand moet vervolgens door een
opsporingsfunctionaris worden beoordeeld zodat ook ambtshalve de aanwezigheid van
beeldmateriaal van het slachtoffer kan worden vastgesteld.

31

Bij deze methode moet de vraag

worden gesteld welk percentage false positive en false negative acceptabel is.

32

Wordt alleen

gezocht op near hashes die slechts heel beperkt afwijken van het oorspronkelijke
beeldmateriaal dan bestaat het risico dat ten onrechte overeenkomstig beeldmateriaal over
het hoofd wordt gezien. Wordt ruimer gezocht dan bestaat de kans dat de aantallen false
positive enorm toenemen wat betekent dat zeer veel beeldmateriaal handmatig moet worden
uitgekeken. Maar ook wanneer uitsluitend gezocht wordt naar bijna identiek materiaal ligt het
30

In niet-standaard bezitszaken, zoals zaken waarin naast het bezit gelijktijdig ook sprake is van productie van kinderpornografie of
waarin een relatie bestaat tussen de maker van het kinderpornografisch materiaal is het volgens opgave van het OM nu al staand beleid
dat het slachtoffer genotificeerd wordt.
31
Overigens zal vermoedelijk in het geval dat alleen gezocht wordt op 100% hash match ook ambtshalve door een
opsporingsambtenaar de overeenkomst moeten worden vastgesteld. Het ligt niet in de rede dat de rechter bereid is tot het erke nnen
van de aanwezigheid van het beeldmateriaal van het slachtoffer op de gegevensdragers van de verdachte puur en alleen om de unieke
hash-match. Zodoende zal ook in het geval dat het doorzoeken van de gegevensdragers van de verdachte automatisch gebeurt
opsporingscapaciteit moeten worden ingezet voor de definitieve identificatie van het beeldmateriaal.
32
Het percentage false positive betekent hier het percentage beeldmateriaal dat ten onrechte wordt geïdentificeerd als
overeenkomstig. Het percentage false negative betekent hier het percentage beeldmateriaal dat niet geïdentificeerd wordt als
overeenkomstig terwijl het wel het slachtoffer afbeeldt.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

48

in de verwachting dat de near-hashmatches groot zullen zijn. Reden hiervoor is dat op
kinderpornografisch materiaal veelal blote huid is afgebeeld. Dergelijke kenmerken zorgen er
vaak voor dat foto’s met dergelijke matchmethoden als overeenkomstig worden aangemerkt
terwijl ze dat feitelijk niet zijn. Beperking van de hashmatch methode is dat deze feitelijk
alleen gedaan kan worden voor nieuwe slachtoffers. Per slachtoffer moet namelijk een lijst
met bekend beeldmateriaal (en bijbehorende haswaardes) worden aangelegd zodat gezocht
kan worden op (near) hashmatches. Voor oude slachtoffers is in de regel niet bekend op welk
pornografisch beeldmateriaal zij staan afgebeeld. Een oud slachtoffer dat ook genotificeerd
wenst te worden zal zodoende zich zelf moeten melden bij de nader in te richten
notificerende instantie en daar zelf het beeldmateriaal van diens misbruik moeten
overleggen. Dat is een gang van zaken die op praktische en ethische bezwaren stuit. Praktisch
omdat veel slachtoffers helemaal niet beschikken over een uitputtende lijst van het relevante
beeldmateriaal. En ethische bezwaren omdat het als buitengewoon belastend voor het
slachtoffer kan worden ervaren dat hij dergelijk beeldmateriaal beschikbaar zou moeten
stellen.


Biometrische matching. Door biometrische kenmerken

33

van het slachtoffer te vergelijken

met de biometrische kenmerken van de slachtoffers op het aangetroffen beeldmateriaal
kunnen overeenkomsten worden vastgesteld. Per geïdentificeerde overeenkomst moet
vervolgens ambtshalve door een opsporingsfunctionaris worden vastgesteld of het bij dat
beeldmaterieel daadwerkelijk gaat om één en hetzelfde slachtoffer. Ook aan deze methode
kleven enkele nadelen. In de eerste plaats is deze techniek nog sterk in ontwikkeling. Dit leidt
er niet alleen toe dat het percentage false positive en false negative relatief hoog ligt maar
ook dat het automatische identificatieproces enorme rekenkracht vergt. Afhankelijk van hoe
strikt gezocht wordt op biometrische overeenkomst zal het aantal false positive of false
negative toenemen. Hoge percentages false positive leiden tot een grote capaciteitsvraag aan
opsporingsfunctionarissen die ambtshalve de overeenkomst moeten vaststellen.
Is eenmaal ambtshalve vastgesteld dat beeldmateriaal van het slachtoffer is aangetroffen bij de verdachte,
dan moet het slachtoffer worden genotificeerd. Bij de notificatie moet het slachtoffer niet alleen duidelijk
worden gemaakt welke rechten hij/zij wel en niet kan uitoefenen in de betreffende strafzaak, maar ook
moet het slachtoffer een aanbod worden gedaan voor hulpverlening. Te verwachten valt namelijk dat een
dergelijke melding een grote impact zal hebben op het slachtoffer..
Op basis van bovenstaande randvoorwaarden zijn binnen een breed spectrum van mogelijkheden diverse
notificatievarianten denkbaar. De varianten bevindingen zich tussen twee uitersten:

33

Het gaat dan om de biometrische kenmerken van het slachtoffer ten tijde van het maken van het kinderpornografisch materiaal.
Deze kenmerken veranderen naarmate het kind ouder wordt.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

49

Variant A. Het ene uiterste bestaat uit een notificatie systeem waarin alle slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers zich kunnen opgeven, ongeacht wanneer het misbruik plaatsvond.

34

Voor slachtoffers van wie geen hashwaardes bekend zijn van hun beeldmateriaal wordt op basis van
biometrische kenmerken nagegaan of hun beeldmateriaal aanwezig is in de databases van de politie
en Interpol. Van dat materiaal worden de bijbehorende hashwaardes opgeslagen in het nader in te
richten register van te notificeren slachtoffers. Van te notificeren slachtoffers van wie het
beeldmateriaal bekend is kunnen direct de hashwaardes worden toegevoegd aan het register. In
deze variant worden iedere keer wanneer een bezitszaak onder de aandacht van de
opsporingsdiensten komt alle gegevensdragers systematisch doorzocht. Zowel op 100% match als
op near-hashmatch. Bovendien wordt niet alleen gekeken naar afbeeldingen maar ook naar
bewegende beelden.
Variant B. Het andere uiterste van het spectrum bestaat uit het scenario dat alleen nieuwe
slachtoffers van productie van kinderporno kunnen worden toegevoegd aan het notificatieregister.
De reden hiervoor is tweeledig. In de eerste plaats kunnen nieuwe slachtoffers – voor zo ver hun
identiteit vastgesteld kan worden binnen het opsporingsproces – direct bevraagd worden op hun
voorkeur voor notificatie. In de tweede plaats kunnen bij een strafzaak waarin het vervaardige n van
kinderporno aan de orde is direct de hashwaardes van het aangetroffen beeldmateriaal aan de
persoon van het slachtoffer worden gekoppeld. In deze variant wordt alleen gekeken naar het
beeldmateriaal dat in de tenlastelegging wordt beschreven. Er wordt alleen op 100% hashmatch
doorgezocht.
In alle scenario’s ligt het op dit moment nog voor de hand dat de politie een belangrijke, zo niet de hoofdrol
speelt. Hiervoor zijn twee redenen. De politie is op dit moment de enige partij die in het kader van reg uliere
bezitszaken het opsporingsonderzoek uitvoert.

35

gegevensdragers van verdachten in bezitszaken.

Alleen zij heeft zodoende toegang tot de

36

Daarnaast beschikt zij op dit moment als enige

opsporingsinstantie in Nederland over eigen afdelingen

37

met specialisten die in staat zijn

kinderpornografische beeldmateriaal inhoudelijk te beoordelen zodat de overeenkomst van het materiaal
ook ambtshalve kan worden vastgesteld.

38

34

Op het internet circuleert een constante stroom van kinderpornografische afbeeldingen. Onderscheid kan worden gemaakt in ‘oude’
afbeeldingen, gemaakt en gepubliceerd in de periode 1970–1980; ‘recente’ afbeeldingen, vanaf 1980 tot 1996, en ‘nieuwe’
afbeeldingen, gemaakt en verspreid vanaf 1996 tot heden. Ongeveer 60 tot 70% van de bekende afbeeldingen vallen in de categor ie
‘oud’ en identificatie van slachtoffers en daders heeft geen prioriteit. (Datering gebeurt onder andere aan de hand van haardracht,
eventuele kleding, meubels, kleur van de afbeelding. Bij twijfel kan de afbeelding gedateerd worden door een van de 10 teams ter
bestrijding van Kinderpornografie en Kindersekstoerisme.
35
Overigens kunnen formeel ook andere partijen opsporingsonderzoek uitvoeren, artikel 141 Sv biedt hiervoor de mogelijkheid. Gelet
op de gevraagde expertise ligt het echter niet voor de hand dat deze partijen daadwerkelijk een rol kunnen spelen in dergelijke zaken.
36
In het kader van de opsporing is het op dit moment zo dat de beoordeling van de elementen ‘seksuele gedraging’ en ‘kennelijk de
leeftijd van achttien jaar nog niet heeft bereikt’ onder verantwoordelijkheid van het OM dient te geschieden door gecertificeerde
zedenrechercheurs.
37
In Nederland zijn er 10 Teams ter bestrijding van Kinderpornografie en Kindersekstoerisme (TBKK), plus een Landelijke Eenheid
TBKK. Deze teams werken nauw samen met de zedenpolitie omdat kinderporno en andere zedendelicten vaak samengaan. De teams
geven opvolging aan meldingen van kinderporno en draaien zaken om zowel daders als slachtoffers te identificeren en uit hun s ituatie
te halen. Het team ter bestrijding van kinderpornografie van de Landelijke Eenheid ondersteunt de regio's e n houdt zich daarnaast
bezig met internationale onderzoeken en complexere zaken als het gaat om de (digitale) opsporing en bestrijding van kinderporno. Het
team richt zich op de volgende zaken. De beoordeling van strafbaarheid van beeldmateriaal, identificatie van (bekende) slachtoffers
etc. wordt gedaan alle TBKK’s. De toegang tot de internationale databases (o.a. die van Interpol) bestaat alleen bij het landelijke TBKK.
38
Op dit moment is het juridisch door de rechtbanken niet geaccepteerd te komen met ee n hashwaarde matching ter vaststelling van
het gepleegde strafbare feit. Rechtbanken vereisen daartoe een collectie uit het beeldmateriaal in een zogeheten toonmap, waarmee
onomstotelijk door het getoonde beeldmateriaal de strafbaarheid van de verdachte en de persoon van het slachtoffer kan worden

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

50

6.3.2

Uitvoerbaarheid en opbrengsten notificatiesysteem
Hoewel op dit moment feitelijk geen andere partij dan de politie in staat is om gegevensdragers van
downloaders te doorzoeken op overeenkomst met beeldmateriaal van te notificeren slachtoffers, heeft zij
tijdens het onderzoek te kennen gegeven dat zij niet wenst deze taak op zich te nemen. De reden hiervoor
is – zo stelt de politie - dat zij op dit moment al onvoldoende menskracht

39

tot haar beschikking heeft om

alle meldingen af te kunnen handelen. Jaarlijks komen er steeds meer meldingen van mogelijk strafbare
feiten rondom kinderpornografie en online seksueel kindermisbruik binnen bij de Nederlandse politie. Een
belangrijk deel van genoemde meldingen is afkomstig van NCMEC, het in de VS gevestigde meldpunt waar
ook ISP’s strafbare handelingen op internet melden (zie ook 6.1). NCMEC doet een melding bij de
Nederlandse politie wanneer het IP adres van een downloader van kinderpornografie in Nederland
gelokaliseerd wordt. Dus in oorsprong Nederlands. Of het aantal meldingen gelijk is aan het aantal
Nederlandse downloaders valt niet te zeggen omdat personen meerdere IP-adressen kunnen hebben. Een
grove schatting van de politie is dat het jaarlijks gaat om enkele tienduizenden Nederlandse downloaders
die actief zijn op internet. Deze downloaders maken zich schuldig aan strafbare feiten (bezit en mogel ijk
verspreiding.)

Tabel 6.1 Werkaanbod politie en aantal vervolgde verdachten
Aantal meldingen NCMEC40

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

3.548

3.507

2.902

5.534

12.327

18.347

30.366

528

575

535

423

379

346

279

Aantal vervolgde verdachten OM

Niet alle meldingen kunnen vanwege de gelimiteerde capaciteit van de politie worden opgewerkt tot een
opsporingsonderzoek. Jaarlijks worden rond 600-700 zaken in onderzoek genomen. In zo’n 300 tot 400
zaken vindt vervolging plaats. Rond de 300 zaken eindigen in een strafrechtelijke afdoening. Terwijl het
aantal meldingen in de afgelopen jaren toeneemt laat het aantal vervolgde verdachten een dalende trend
zien.
Er vindt een bewuste selectie uit de meldingen plaats. De relatief zwaardere en complexere zaken hebb en
prioriteit. De focus ligt daarbij op het uit misbruiksituaties halen van slachtoffers.

41

Bij de verdenking van

seksueel kindermisbruik, vervaardiging van kinderpornografie en commerciële of grootschalige
verspreiding, wordt in beginsel strafrechtelijk opgetreden. Waar sprake is van een verdenking van alleen

aangetoond. Zodoende kan niet worden volstaand met uitsluitend een hashmatching voor de vervolgprocedure. Dit betekent dat in
ieder onderzoek waarin op basis van de hashwaarde de aanwezigheid van bekend materiaal is aangetoond dus alsnog naar het
bijbehorende materiaal moet worden gezocht en dit beoordeeld en beschreven moet worden.
39
Voor de aanpak van kinderporno en kindersekstoerisme zijn binnen de politie 150 fte belast. Van deze 150 fte zijn dagelijks z o’n 100
rechercheurs bezig met tactische strafrechtelijke onderzoeken. Daarnaast is nog een contingent belast met onder meer digitaal
onderzoek, internet onderzoek en analyse, internationaal onderzoek en onderzoeken naar Kindersekstoerisme.
40
Het werkaanbod van de politie bestaat voor een groot deel uit het meldingen die de politie vanuit haar eigen organisatie en van haar
partners krijgt.
41
Deze prioritering is conform de nationale Veiligheidsagenda 2019-2022. Daarin staat: “Ook ten aanzien van online seksueel
kindermisbruik is het maatschappelijk effect leidend. De focus van de aanpak van online seksueel kindermisbruik ligt daarom
onverminderd op het identificeren van slachtoffers, misbruikers, vervaardigers en centrale figuren (keyplayers) binnen (onlin e)
netwerken. De politie richt zich binnen deze aanpak op acuut misbruik.” (Tweede Kamer, vergaderjaar 2018-2019, 28 684, nr. 540,
pagina 6).

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

51

downloaden, bezit of zeer kleinschalige verspreiding, wordt in strafvorderlijke zin niets gedaan

42

of ingezet

op het voorkomen van herhaald daderschap. In deze gevallen wordt vanuit het perspectief van het
vergroten van de veiligheid vaak gekozen voor een buitengerechtelijk traject, waarin daderbehandeling de
43

voorkeur heeft. Om - naar analogie van het Amerikaanse systeem - door middel van notificatie ook een
reële bijdrage te kunnen leveren aan het herstel van slachtoffers - moet ook in zaken die niet of alleen
buitenrechtelijk worden afgedaan vervolging worden ingesteld.
Afhankelijk van het antwoord op de vraag of met de komst van een notificatiesysteem altijd in
downloadzaken zal worden vervolgd of alleen dan wanneer beeldmateriaal van te notificeren slachtoffers
gevonden wordt, zal het aantal strafzaken meer of minder toenemen. In 2018 werden 126 downloadzaken
alternatief afgedaan, terwijl in dat jaar 279 verdachten kinderpornografie werden vervolgd. Altijd vervolgen
zou dus een stijging betekenen van 45% van het aantal zaken dat door het OM wordt afgehandeld. Een
dergelijke toename is volgens het OM en de politie beslist niet op te vangen met de huidige capaciteit.
Hoe groot het aantal extra strafzaken is wanneer uitsluitend downloaders worden gedagvaardigd wanneer
een match is gevonden met het beeldmateriaal van te notificeren slachtoffers valt niet te becijferen. Op dit
moment is namelijk onbekend wie van de slachtoffers op het bij Nederlandse dow nloaders aangetroffen
beeldmateriaal de Nederlandse nationaliteit heeft. Laat staan dat bekend is welk deel daarvan genotificeerd
wenst te worden. Het is om die reden niet mogelijk een inschatting te maken van de kans dat in een
Nederlandse strafzaak een Nederlands te notificeren slachtoffer wordt aangetroffen. Bovendien leert de
Amerikaanse praktijk dat het beeldmateriaal van sommige slachtoffers heel breed wordt gedeeld terwijl
ander beeldmateriaal nauwelijks verspreid wordt.

Aanpassing vorm tenlastelegging kinderpornografie
In zijn arresten van 20 december 2011 (ECLI:NL:HR:2011:BS1739, NJ2012/147) en van 24 juni 2014
(ECLI:NL:HR:2014:1497, NJ 2014/339) heeft de Hoge Raad enkele uitgangspunten geformuleerd met het oog op de
strafrechtelijke beoordeling van het op grote schaal voorhanden hebben van kinderporno. Die uitgangspunten komen
erop neer dat de steller van de tenlastelegging zich moet beperken tot het beschrijven van een selectie van een gering
aantal afbeeldingen - zo mogelijk niet meer dan vijf. Omdat deze vijf afbeeldingen representatief moeten zijn voor de
totale collectie zal in de meeste gevallen niet het beeldmateriaal van de te notificeren slachtoffers geselecteerd

42

Wel vindt registratie van het feit plaats zodat kan worden gematcht met eventuele latere meldingen.
Blijkens de Richtlijn voor strafvordering Kinderpornografie (2016R010) wordt het uitsluitend voor eigen gebruik in bezit hebben van
strafbaar materiaal, het verwerven ervan en zich toegang verschaffen, in beginsel gerekend tot de ‘minder zware’ activiteiten. Voor
dergelijke activiteiten kan worden gekozen voor de zogenaamde INDIGO-afdoening. De Richtlijn schrijft hierover: ‘Indigo (Indicatie
Niets Doen Is Geen Optie) is een afdoeningsmodaliteit die een extra mogelijkheid biedt tot het leveren van maatwerk en het do en van
recht aan de ernst van de zaken en de persoon van de verdachten onder de omstandigheden van het specifieke geval. Er kunnen
omstandigheden aan de orde zijn die er voor zorgen dat een afdoening buiten de zittingszaal een meer passende reactie is dan het
langer durende, volledige strafrechtelijke onderzoek, inclusief het traject naar de rechtbank. De redenen hiervoor kunnen onder meer
zijn de ouderdom van de zaak, gewijzigde belangen van de bij de zaak betrokkenen en persoonlijke omstandigheden van de verdachte
en/of de wenselijkheid snel een behandeltraject in te gaan met de verdachte en/of snel andere maatregelen te treffen. De Indigoafdoening omvat in de regel het opleggen van een voorwaardelijk sepot, met bijzondere voorwaarden onder andere inhoudende een
intensieve gedragsbeïnvloedende behandeling en/of andere het (internet)gedrag van de verdachte bepalende voorwaarden.’ De
indigo maatregel wordt steeds minder toegepast. In 2017 ging het om 37 zaken (Tweede Kamer, vergaderjaar 2018-2019, 31 015, nr.
157). Op dit moment wordt in opdracht van het Programma Politie en Wetenschap door Bureau Beke onderzoek gedaan naar de
INDIGO-afdoening. Het onderzoek, getiteld “Niet meer doen! Een onderzoek naar effecten, werking en reikwijdte van de INDIGOafdoening; de buitengerechtelijke aanpak van downloaders van kinderporno” wordt naar verwachting in het voorjaar van 2019
gepubliceerd.
43

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

52

worden. De kans dat in een gemiddelde downloadzaak het beeldmateriaal van een te notificeren slachtoffers wordt
vermeld is daardoor nagenoeg 0%. Een notificatie zal dan zonder aanvullende voorzieningen niet kunnen plaatsvinden.

Het cruciale punt is hier echter dat bulk van de Nederlandse downloadzaken waarop de politie een melding
krijgt überhaupt niet worden opgewerkt tot een opsporingsonderzoek. Zoals hiervoor verteld gaat de politie
op basis van de binnengekomen meldingen uit van enkele tienduizenden Nederlandse downloaders waarop
niet actief opsporingsonderzoek wordt gedaan. Zouden deze wel actief worden opgespoord dan neemt het
aantal zaken dat door het OM wordt afgehandeld exponentieel toe.
Los van de vraag of er wel of niet vervolgd wordt zal de politie alle gegevensdragers die bij downloaders van
kinderporno in beslag genomen zijn, volledig moeten doorzoeken op de aanwezigheid van beeldmateriaal
van te notificeren slachtoffers. Dit is nieuw werk dat gelet op de vereiste expertise gedaan moet worden
door gespecialiseerde rechercheurs. Deze rechercheurs zijn op dit moment alleen beschikbaar binne n de
Teams ter bestrijding van Kinderpornografie en Kindersekstoerisme (TBKK’s). Alhoewel het werkaanbod met
name vanuit de internationale meldingen de laatste jaren explosief is toegenomen (zie tabel 6.1) heeft de
politie de capaciteit van de teams niet verhoogd. Dit noopt tot het maken van keuzes over de inzet en
verdeling van werkzaamheden in en over het land. Rechercheurs die nu bezig zijn met het identificeren van
nieuwe slachtoffers zouden dan moeten worden ingezet om slachtoffers uit al bekende onderzoeken te
gaan vinden in de grote hoeveelheden materiaal. Rechercheurs zullen daarbij gedwongen worden materiaal
44

dat al opgelost is, opnieuw te bekijken. De politie heeft daarom in het onderzoek ernstige bezwaren geuit
tegen deze mogelijk nieuwe taak. Zij stelt dat de nu al overbelaste teams verder worden uitgeput waardoor
nog niet-geïdentificeerde slachtoffers onontdekt blijven.
Ook van de zijde van de geïnterviewde slachtoffers is naar voren gebracht dat als een notificatiesysteem ten
koste zou gaan van het oplossen van nieuwe misbruikzaken en kinderpornoproductiezaken een
notificatiesysteem niet gewenst is.

6.4

Tot slot
Op basis van de behoefte-inventarisatie werd duidelijk dat een deel van de slachtoffers van
kinderpornografie genotificeerd wil worden wanneer in lopende strafzaken bij een verdachte beeldmateriaal
van het misbruik gevonden wordt. Deskundigen achten die behoefte legitiem maar stellen wel dat een
notificatiesysteem echt moet bijdragen aan het herstel en dat secundaire victimisatie voorkomen moet
worden. Herstel betekent dat een dergelijk systeem moet bijdragen aan het herkrijgen van (het gevoel van)

44

Het uitkijken van beeldmateriaal wordt door de rechercheurs als mentaal belastend ervaren (en volgens de politie als het zwaarst
mogelijke werk binnen de eenheden gezien wordt). Aan deze specialisten wordt psychologische ondersteuning en hulpprogramma’s
geboden. Ook zijn voorzieningen getroffen die voorkomen dat medewerkers onnodig vaak en langdurig met dit materiaal in aanraking
komen. Een van de belangrijkste technische stappen op dit moment is dat opgeloste zaken waarin beeldmateriaal is geïdentificeerd als
behorende bij een slachtoffer, worden opgenomen in een database. Dit beeldmateriaal wordt in toekomstige zaken automatisch op
basis van hashwaardes op de gegevensdragers van de verdachte uitgefilterd zodat het niet opnieuw behoefd te worden bekeken. Ook
wordt dit materiaal internationaal gedeeld via de Interpol database ICSE, met hetzelfde doel. Daarmee wordt mede beoogd de schaarse
capaciteit zo effectief en efficiënt mogelijk in te zetten op het vinden van de beschreven nog onbekende en in gevaar verkerende
slachtoffers.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

53

controle over het eigen leven. Dat gevoel kan worden bevorderd doordat slachtoffers bepaalde
slachtofferrechten kunnen uitoefenen zodat ze genoegdoening ervaren. En dat kan ook wanneer gelijktijdig
met een notificatiesysteem een werkafspraak wordt gemaakt dat bij alle vervolgde downloaders het
aangetroffen beeldmateriaal systematisch wordt doorzocht.
Binnen het huidige Nederlandse wettelijke kader en de wijze waarop het opsporings- en vervolgingsbeleid
van kinderpornografie georganiseerd is, lijkt het niet mogelijk aan die eisen te voldoen. In tegenstelling tot
het Amerikaanse wettelijke stelsel is in Nederland onduidelijkheid over de juridische status van deze groep
slachtoffers. Het ontbreekt aan wetgeving en/of jurisprudentie die klip en klaar duidelijk maakt dat een
slachtoffer van kinderpornografie in een downloadzaak ook aangemerkt wordt als slachtoffer in de zin van
artikel 51a Sv. Zodoende is niet duidelijk of bij de strafrechtelijke vervolging van bezitters van kinderporno
(downloaders) notificatie überhaupt kan plaatsvinden laat staan dat in die zaak slachtofferrechten door het
slachtoffer uitgeoefend kunnen worden.
Afgezien van de vraag of notificatie in een downloadzaak kan plaatsvinden zonder aanpassingen in wet en
regelgeving is zonder wijzigingen in het opsporings- en vervolgingsbeleid van kinderpornografie de kans
klein dat een slachtoffer genotificeerd wordt. De eenvoudige downloadzaken worden in de regel niet
vervolgd of buitenrechtelijk afgedaan en er vindt in die zaken geen systematische doorzoeking plaats van
gegevensdragers. Voor zo ver een downloadzaak wel ter zitting komt wordt een representatieve steekproef
van vijf afbeeldingen in de tenlastelegging beschreven. Omdat het vaak om honderdduizenden zo niet
miljoenen afbeeldingen gaat is de kans nagenoeg 0% dat tussen die vijf afbeeldingen een afbeelding wordt
aangetroffen van een te notificeren Nederlands slachtoffers. Een notificatiesysteem dat uitsluitend binnen
deze systematiek functioneert levert een slachtoffer zodoende zeer weinig op.
Een notificatiesysteem kan een slachtoffer wel wat opleveren wanneer besloten wordt dat ook in reguliere
bezitszaken (downloadzaken) altijd alle gegevensdragers systematisch worden doorzocht op de
aanwezigheid van beeldmateriaal van te notificeren slachtoffers. Bij een match moet vervolgens de
verdachte standaard gedagvaard worden. Deze nieuwe werkwijze zal zonder capacitaire uitbreiding aan de
zijde van de politie en het OM echter leiden tot het verleggen van een belangrijk deel van de recherche inzet, weg van opsporing van nieuwe nog niet ontzette slachtoffers naar het notificeren van oude reeds
bekende en ontzette slachtoffers. De reden hiervoor is dat de benodigde gespecialiseerde rechercheurs nu
al onvoldoende voorhanden zijn om het huidige werkaanbod weg te kunnen werken.
Hoe groot de recherche-inzet is die verlegd moet worden valt zonder aanvullend onderzoek nu niet te
becijferen. Het is namelijk onbekend hoeveel slachtoffers genotificeerd willen worden en onbekend hoe
vaak hun beeldmateriaal vervolgens aangetroffen zal worden op gegevensdragers van downloaders. Mocht
het zo zijn dat er amper sprake is van matches dan is het deel van de capaciteit dat hiervoor aangewend
moet worden aanzienlijk beperkter dan wanneer in bijna alle zaken een match is. Uit een match volgen
tenslotte diverse ambtshandelingen (waaronder het uitkijken en ambtshalve vaststellen van de
overeenkomst van het materiaal en de strafbaarheid van het materiaal) en starten diverse

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

54

vervolgprocedures waarmee substantiële tijdsinvesteringen gemoeid zijn. Als er geen match is blijven die
verrichtingen achterwege en beperkt de inzet zich uitsluitend tot een digitale exerciti e waarbij automatisch
gegevens op een gegevensdrager worden vergeleken met een lijst met hashwaardes.
Tot slot zij opgemerkt dat het met de huidige stand van de techniek en de beschikbare capaciteit
onhaalbaar is te voorzien in de behoefte van slachtoffers om nog niet geïdentificeerd beeldmateriaal op te
sporen. Het zoeken op biometrische overeenkomst tussen de kenmerken van het te notificeren slachtoffer
en de slachtoffers afgebeeld op het aangetroffen beeldmateriaal is vooralsnog toekomstmuzie k. Zodoende
kan op dit moment alleen op basis van (near-)hashmatches worden nagegaan of bekend beeldmateriaal
aanwezig is. De behoefte om met een notificatiesysteem antwoord te krijgen op de vraag of er überhaupt
beeldmateriaal is gemaakt, danwel door middel van een notificatiesysteem bewijslast te kunnen vergaren
tegen een dader, is met de huidige stand van de techniek onmogelijk.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

55

7

Haalbaarheid notificatie: internet
In hoofdstuk 4 werd beschreven dat bij een ruime meerderheid van de respondenten de behoefte bestaat
om genotificeerd te worden wanneer hun beeldmateriaal wordt aangetroffen op internet. Deskundigen
vinden dat deze behoeftes serieus genomen moeten worden maar waarschuwen voor de risico’s op
secundaire victimisatie. Alleen wanneer een notificatiesysteem écht kan bijdragen aan herstel heeft een
notificatiesysteem meerwaarde. In dit hoofdstuk wordt gekeken naar de haalbaarheid en theoretische
opbrengst voor een systeem dat slachtoffers notificeert wanneer hun materiaal wordt aangetroffen op
internet. Ook hier wordt eerst gekeken naar de juridische mogelijkheden tot notificatie en vervolgens
ingegaan op de technische en organisatorische haalbaarheid. In tegenstelling tot het vorige hoofdstuk
wordt geen informatie uit andere landen betrokken in de beschrijving. De reden is dat er nergens ter wereld
gewerkt wordt met een dergelijk notificatiesysteem. Nederland zou derhalve het eerste land zijn dat
slachtoffers zou notificeren naar aanleiding van de aanwezigheid van materiaal op internet.

7.1

Wettelijke mogelijkheden notificatie
In tegenstelling tot notificatie in het kader van het strafrecht spelen er hier geen juridische belemmeringen.
Het staat eenieder vrij om een te notificeren persoon te informeren over beeldmateriaal dat op internet is
aangetroffen.

7.2

Organisatorische en technische aspecten notificatie
In deze paragraaf gaan we eerst in op de vraag hoe een notificatiesysteem er uit moet zien wil het kunnen
voorzien in de behoeftes van een slachtoffer. Vervolgens gaan we na of een dergelijk systeem binnen de
huidige Nederlandse context gemaakt kan worden, wat de opbrengst voor het slachtoffer is en welke
consequenties notificatie heeft voor de betrokken organisaties.

7.2.1

Functionele vereisten notificatiesysteem
Zoals gezegd een notificatiesysteem moet écht kunnen bijdragen aan het herstel van slachtoffers. Anders
heeft het geen zin om een systeem in te richten. Dat betekent in principe dat het notificatiesysteem in staat
is om altijd wanneer materiaal op internet belandt het slachtoffer te notificeren. Bovendien moet gelijktijdig
een effectieve methode beschikbaar zijn waarmee het materiaal kan worden verwijderd. Gebeurt dat niet
dan kan notificatie bijdragen aan het verder vergroten van gevoelens van machteloosheid en angst. In deze
paragraaf gaan we in op de functionele vereisten van een dergelijk systeem.
1

Ten eerste moet bekend zijn welke slachtoffers van kinderpornografie genotificeerd willen worden.
Van deze personen moet een lijst worden aangelegd met contactgegevens en voorkeuren ten
aanzien van de wijze waarop en de frequentie waarmee genotificeerd moet worden. Alternatief is dat
een dashboard wordt gemaakt waarop slachtoffers die dat wensen zelf kunnen inloggen om te zien

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

56

of materiaal gevonden is. Van alle te notificeren personen moeten in ieder geval de hashwaardes
worden vastgelegd van het kinderpornografische beeldmateriaal waarop zij staan afgebeeld.
2

Voor het vaststellen van de aanwezigheid van het beeldmateriaal van de te notificeren slachtoffers
zal met een webcrawler gezocht moeten worden op internet.

3

In theorie zijn daar twee methoden voor waarmee via webcrawling gezocht kan worden op
aanwezigheid van beeldmateriaal: hashmatches en biometrische kenmerken. Maar zoals
uiteengezet in het vorige hoofdstuk is biometrische technologie thans nog niet geschikt voor dit
doel. Bovendien kan zodoende ook hier alleen voor nieuwe slachtoffers een notificatiesysteem
worden opgebouwd omdat van oude slachtoffers in de regel niet het bijbehorende beeldmateriaal
(en dito hashwaardes) bekend is. Verder kan alleen gezocht worden op de aanwezigheid van reeds
bekend beeldmateriaal. Zoeken naar onbekend beeldmateriaal van bekende slachtoffers op basis
van biometrie is vooralsnog toekomstmuziek.

4

Is eenmaal vastgesteld dat beeldmateriaal van het slachtoffer aanwezig is dan moet de partij die het
beeldmateriaal aanbiedt er toe worden bewogen het materiaal te verwijderen.

5

Ook moet het slachtoffer op de door hem/haar gewenste wijze en in de door hem/haar gewenste
frequentie worden genotificeerd. Bij de notificatie moet het slachtoffer niet alleen duidelijk worden
gemaakt welke acties hij of zij nog kan ondernemen, maar ook moet het slachtoffer een aanbod
worden gedaan voor hulpverlening. Te verwachten valt namelijk dat een dergelijke melding een
grote impact heeft.

7.2.2

Uitvoerbaarheid en opbrengsten notificatiesysteem
Voor het aanleggen van een lijst van personen die genotificeerd willen worden is het nodig dat alle nieuwe
slachtoffers naar hun voorkeuren wordt gevraagd (wel/niet notificatie, wijze waarop, frequentie waari n). Die
bevraging moet worden gedaan door een deskundige die goed op de hoogte is van de mogelijkheden en
beperkingen van het systeem.

45

Een dergelijke taak kan worden belegd bij bijvoorbeeld een casemanager

van SHN of bij een zedenrechercheur. Wanneer een slachtoffer genotificeerd wil worden (of de optie open
laat om in de toekomst genotificeerd te worden) is het zaak om de hashwaardes van het aangetroffen
beeldmateriaal samen met de persoonsgegevens en notificatievoorkeuren in een apart systeem vast te
leggen zodat naderhand het beeldmateriaal gelinkt kan worden aan de persoon van het slachtoffer. De
hashwaardes kunnen feitelijk alleen door de politie worden geleverd omdat alleen deze partij - in het kader
van het lopende opsporingsonderzoek - de beelden veilig heeft gesteld. Het beheer van het register kan op
verschillende plekken worden belegd. Vanwege het zeer gevoelige karakter van het beheer kan naar
analogie van het Amerikaanse victim notificatie systeem echter gedacht worden aan een apart
organisatieonderdeel van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Deze beheerorganisatie ontvangt dan van
twee partijen informatie: van de professional die het slachtoffer heeft bevraagd de persoonsgegevens en
notificatievoorkeuren en van de politie de bijbehorende hashwaardes. Vervolgens moet gericht gezocht
worden op de hashwaardes van de personen die genotificeerd willen worden. Dat kan dezelfde

45

Feitelijk zou deze deskundige ook exact moeten weten wat de mogelijke psychische gevolgen zijn van notificatie, maar omdat een
dergelijk systeem nog niet bestaat kan alleen een inschatting worden gemaakt.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

57

beheerorganisatie doen of namens deze een gespecialiseerde organisatie. Een dergelijke taak vereist –
afhankelijk van de beoogde mate van volledigheid – zeer veel rekenkracht.

46

Ook een partij als het EOKM

dat al beschikt over ruime expertise op het onderwerp kan wellicht – al dan niet in samenwerking met een
gespecialiseerde partij – webcrawling uitvoeren. Bij identificatie van het beeldmateriaal van te notificeren
47

slachtoffers is het vervolgens zaak om via een notice and takedown-verzoek

de aanbieder van het

materiaal te bewegen het materiaal direct te verwijderen. Er is echter geen uitgebreid wettelijk
instrumentarium om op te treden tegen ICT-bedrijven die nalaten kinderporno accuraat te verwijderen.
Ook het strafrechtelijk vervolgen van bedrijven die medewerking weigeren is in eerste instantie

49

48

geen reële

optie omdat de Nederlandse E-commerce richtlijn en de wet (artikel 54a Sr) aangeven dat een Internet
Service Provider (ISP) niet strafrechtelijk verantwoordelijk kan worden gehouden voor wat zijn klanten
online zetten via zijn dienst, ook niet als hij weet heeft van het strafbare karakter daarvan. De praktijk heeft
geleerd dat bad-hosters alles negeren totdat er een bevel van de Officier van Justitie op de mat ligt, waarna
een enkel plaatje of URL waar zo’n bevel op gericht kan zijn wordt weggehaald. Dit betekent een forse
inspanning (strafwaardigheid beoordelen door politie, vordering OvJ aan RC, RC geeft machtiging af, OvJ zet
die om in bevel) van schaarse opsporingscapaciteit, met slechts een beperkt effect.

50

Maar wat levert, bezien vanuit de behoeftes van de slachtoffers, een dergelijk notificatiesysteem op? Deze
vraag is op basis van de beschikbare informatie niet te beantwoorden en wordt mede bepaald door de
middelen die uiteindelijk vrijgemaakt worden voor het instrumentarium achter het notificatiesysteem. Een
geavanceerde zware (en dure) crawler die naast Nederlandse sites ook diverse buitenlandse domeinen en
delen van het darkweb doorzoekt heeft tenslotte een veel vollediger resultaat dan een crawler die
uitsluitend Nederlandse site op het publieke internet afspeurt.

51

Merk daarbij op dat het vermoedelijk alleen

haalbaar is om op 100% hashmatches te zoeken, omdat het handmatig beoordelen van near-hashmatches
gelet op de enorme hoeveelheden beeldmateriaal op internet te veel middelen vergt. Veranderingen aan
beeldmateriaal vindt echter regelmatig plaats. Dat betekent dat de crawler na verloop van tijd steeds minder
accuraat wordt en steeds vaker false-negative uitwijst daar waar het wel om een te notificeren slachtoffer
gaat. Hier ligt het risico op de loer van schijnzekerheid.
Daarnaast valt op dit moment nog niet goed in te schatten of de jaarlijkse toename in het aangetroffen
kinderpornografische beeldmateriaal een halt toegeroepen kan worden.

52

Wanneer dat niet lukt zullen

46

Tijdens het onderzoek werd van de zijde van WebIQ – een in de aanpak van online kindermisbruik gespecialiseerde organisatie–
gesteld dat het volledige internet doorzoeken niet nodig is. In plaats daarvan kan gewerkt worden met een specifieke zoekstrategie.
Gestart kan worden bij het doorzoeken van sites met Nederlands publiek en vervolgens, wanneer daar een match is, kijken naar
waarnaar toe die site verwijst. Op basis van AI kan een zelflerend model worden gebouwd dat bij de start begint met hotspots die
bijvoorbeeld al bekend zijn bij het EOKM.
47
De Notice-and-Take-Down-procedure is een vrijwillige gedragscode in de internetbranche voor omgang met onrechtmatige en
strafbare content op websites.
48
Op dit moment wordt gewerkt aan een verruiming door bestuursrechtelijke handhaving en de Wet CCIII.
49
Het vervolgen van een ISP is pas aan de orde wanneer de procedure van art 54a Sr volledig is doorlopen en een ISP zelfs dáár niet op
reageert.
50
Tweede Kamer, vergaderjaar 2018-2019, 31 015, nr. 157, pagina 4.
51
Het is technisch slechts beperkt mogelijk om het darkweb te doorzoeken met een crawler.
52
Er worden internationaal maar ook in Nederland initiatieven ontplooid om het internet schoner te maken. Op dit moment vinden
rondetafelbijeenkomst plaats in het kader van de aanpak van online seksueel kindermisbruik, met als doel tot een publiek-private
aanpak te komen om kinderpornografie verder te verbannen van internet. Eén van de ambities die uit de bijeenkomsten voortkomt is
het implementeren en inzetten van een bestaande database met hashes van bekend kinderpornografisch materiaal. De politie kan de

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

58

slachtoffers door de notificaties een boodschap te horen krijgen die hen niet kan ondersteunen in hun
herstel. Sterker nog, de kennis dat het beeldmateriaal van hun misbruik jaar op jaar steeds wijder verspreid
raakt kan aanleiding geven tot secundaire victimisatie en het gevoel van stress en machteloosheid
aanzienlijk vergroten.

53

Uit de behoefte-inventarisatie bleek tenslotte dat een belangrijke reden voor

slachtoffers om te pleiten voor een notificatiesysteem juist gelegen is in het feit dat ze hopen dat ze nooit
genotificeerd worden. Op die manier krijgen ze (ijdele) hoop dat het beeldmateriaal definitief van het
internet verwijderd is.

7.3

Tot slot
Notificatie van slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers naar aanleiding van de aanwezigheid van
beeldmateriaal op internet is juridisch toegestaan. Wel kan met de huidige stand van de techniek slechts
beperkt worden voorzien in de behoeftes die ten grondslag liggen aan de wens om genotificeerd te worden.
Zo is het niet mogelijk dat gezocht wordt naar nog onbekend beeldmateriaal van bekende slachtoffers en is
het praktisch onuitvoerbaar om het hele internet (inclusief darkweb) systematisch en permanent te
doorzoeken. In plaats daarvan zal met een gerichte zoekstrategie gestart moeten worden op de plekken
waar het materiaal het meest waarschijnlijk aangetroffen zal worden. Met deze strategie kan aan
slachtoffers echter geen garantie geboden worden dat, als hun materiaal niet gevonden is het niet toch
beschikbaar is op sites waarop niet gecrawld werd. Bovendien is de methode waarbij op 100% hashmatch
gezocht wordt niet waterdicht. Moderaties aan beeldmateriaal leiden tot false-negatives waardoor
slachtoffers schijnzekerheid wordt geboden. Verder valt niet uit te sluiten dat ondanks alle inspanningen
van overheden en bedrijfsleven het aanbod van kinderporno op internet blijft toenemen. In dat geval zal een
notificatiesysteem slachtoffers uitsluitend kunnen belasten met het inzicht dat hun materiaal niet van het
internet verwijderd kan worden en in steeds grotere mate beschikbaar komt. Het gevaar van secundaire
victimisatie ligt dan levensgroot op de loer.

hashes in een database plaatsen en het EOKM kan deze vervolgens ontsluiten. Het EOKM kan gericht bedrijven benaderen die met
deze beschikbare hashes een check kunnen uitvoeren op mogelijke kinderpornografische content. (ibid pagina 2-3)
53
Deze secundaire victimisatie kan verder verergeren wanneer uit de notificatie blijkt dat een deel van de ISP geen opvoling geeft aan
een notice and take down verzoek (bad-hosters).

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

59

8

Conclusies
In dit hoofdstuk worden de conclusies van het onderzoek gegeven. Daarvoor beantwoorden we eerst de
onderzoeksvragen en formuleren we vervolgens aan de hand van de centrale probleemstelling de
slotconclusies van het onderzoek. Daarbij is het van belang te vermelden dat de onderzoeksresultaten voor
een belangrijk deel gebaseerd zijn op een slachtofferenquête. De enquête is uitgezet via betrokken
instanties en werd door 61 Nederlandse respondenten ingevuld. Onbekend is echter hoe groot de totale
groep Nederlandse slachtoffers is, laat staan dat bekend is welke kenmerken deze groep heeft. Vanwege
het ontbreken van deze informatie kan niet worden vastgesteld of de respons representatief is voor alle
slachtoffers in Nederland. Voor wat betreft de behoefte-inventarisatie kan daardoor feitelijk alleen worden
bepaald dát een bepaalde behoefte leeft binnen de doelgroep. Maar in welke mate die behoefte voorkomt
kan niet nauwkeurig worden vastgesteld. Bij de conclusies in dit hoofdstuk worden de aanwezige beho eftes
daarom niet nader gekwantificeerd.

8.1

Conclusies bij de onderzoeksvragen
De centrale vraagstelling is uitgewerkt in aparte onderzoeksvragen. In het vervolg van deze paragraaf wordt
steeds eerst de betreffende onderzoeksvraag gesteld en vervolgens per onderzoeksvraag de conclusies van
het onderzoek gegeven.

Willen slachtoffers op de hoogte gesteld worden van het opduiken van
afbeeldingen in de context van een strafrechtelijk onderzoek?
Kinderpornografie is - ex artikel 240b Wetboek van strafrecht (Sr) - strafbaar gesteld. Het bedoelde artikel
onderscheidt diverse handelingen zoals bezit, productie en verspreiding. Bij de beantwoording van deze
onderzoeksvraag is gefocust op zogenaamde downloadzaken (bezit en eventuele verdere verspreiding).
Reden hiervoor is dat bij productiezaken en andere zwaardere vergrijpen onder artikel 240b Sr het
slachtoffer - voor zo ver geïdentificeerd - in beginsel al direct als slachtoffer wordt aangemerkt en vanuit die
procesrol niet nog apart genotificeerd hoeft te worden. Driekwart van de slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers die de enquête invulden, geven aan genotificeerd te willen worden wanneer
beeldmateriaal van misbruik wordt aangetroffen in een strafzaak tegen een downloadverdachte. Hiervoor
worden diverse motieven genoemd:
verkrijgen zekerheid/uitsluitsel over de eventuele verdere verspreiding;
verkrijgen zekerheid/uitsluitsel over de aard van het misbruik (bij slachtoffers die op jonge leeftijd zijn
misbruikt en daar geen herinnering aan hebben);
genoegdoening;
54

uitoefenen van slachtofferrechten ;

54

In de enquête is in kader van het strafproces specifiek doorgevraagd op spreekrecht, het recht op voegen van een schadeclaim en
het recht op het toevoegen van stukken aan het strafdossier.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

60

verkrijgen van bewijsmateriaal dat het misbruik en de beeldopnames hebben plaatsgevonden, om
geloofd te worden door de sociale omgeving en/of politie;
verkrijgen van een gevoel van controle over hun situatie.
Deze behoeftes zijn goed te verklaren vanuit de specifieke kenmerken van deze groep slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers. Veel van de slachtoffers ervaren – zo blijkt uit de literatuur – een grote mate
van stress en psychisch lijden door de onzekerheid óf het beeldmateriaal (nog) aanwezig is op internet. Ook
het besef dat pedofielen – en anderen met deviante seksuele voorkeuren – genot ontlenen aan het
beeldmateriaal berokkent slachtoffers leed, bovenop het trauma van het eventuele eerdere misbruik.
Herstel van het trauma van slachtoffers is volgens de wetenschap gebaat bij het herwinnen van (het gevoel
van) controle. Het verkrijgen van de zekerheid dat het beeldmateriaal (niet) verder verspreid is kan bijdragen
aan het herwinnen van dat gevoel.
Niet alle slachtoffers die de enquête invulden, wensen notificatie. Ongeveer een kwart van de respondenten
wil beslist geen berichten ontvangen. Degene die niet genotificeerd willen worden, zijn unaniem in hun
motivatie. Zij willen het verleden laten rusten zodat ze verder kunnen met hun leven. Notificatie zorgt voor
hernieuwde confrontatie met de traumatische gebeurtenissen, zo is hun oordeel, waardoor de kans bestaat
dat oude wonden weer opengereten worden. Deskundigen die binnen dit onderzoek bevraagd zijn,
bevestigen dat dit risico op secundaire victimisatie bestaat.

Willen slachtoffers op de hoogte gesteld worden van het opduiken van
afbeeldingen op internet?
Slachtoffers en ouders/vertegenwoordigers die de enquête invulden, geven in nog grotere mate dan bij
strafzaken aan genotificeerd te willen worden wanneer beeldmateriaal van misbruik wordt aangetroffen op
internet. De motieven zijn, met uitzondering van genoegdoening en het uitoefenen van slachtofferrechten,
gelijk aan die die genoemd werden in het kader van strafzaken. Ook de motieven van degenen die aangeven
juist niet genotificeerd te willen worden zijn identiek. Deskundigen wijzen echter ook hier op het risico van
secundaire victimisatie.

Is het een wens die verandert al gelang het verstrijken van de tijd na het misbruik of
waarbij de leeftijd/levensfase van het slachtoffer toen/later een rol
speelde/speelt?
Deze vraag kon binnen het bestek van het onderzoek niet uitputtend worden beantwoord. Daarvoor zou
namelijk een cohortstudie moeten worden uitgevoerd waarbij op individueel niveau slachtoffers gedurende
een langere periode gevolgd zouden moeten worden. Wel werd binnen de enquête voor wat betreft
strafzaken een relatie gevonden tussen huidige leeftijd en behoefte aan notificatie onder slachtoffers: hoe

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

61

55

ouder de respondent

hoe vaker behoefte bestaat aan notificatie. Bij notificatie naar aanleiding van

aanwezigheid beeldmateriaal op internet is geen relatie tussen leeftijd en notificatiebehoefte vastgesteld.

In hoeverre kan notificatie bijdragen aan herstel van slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers?
Er is geen (internationaal) wetenschappelijk onderzoek bekend naar de effecten van notificatie op het
herstelproces van slachtoffers kinderpornografie en hun ouders/vertegenwoordigers. Hoewel de behoe ftes
van slachtoffers aan notificatie niet ter discussie worden gesteld, twijfelen Nederlandse deskundigen of
notificatie echt kan bijdragen aan herstel. Bij een notificatiesysteem ontstaan risico’s op secundaire
victimisatie. De vorm en mate van deze risico’s zijn mede-afhankelijk van de uiteindelijke vorm van het
notificatiesysteem, de (beperkte) mate waarin het overheden lukt om het internet op te schonen en de
wijze waarop deze mogelijkheden en beperkingen worden gecommuniceerd aan de slachtoffers. Op d it
moment is het onzeker of een notificatiesysteem kan voorzien in de bevrediging van de achterliggende
behoeftes van slachtoffers (zie verder de eindconclusie van dit hoofdstuk).

Welke wettelijke mogelijkheden voor notificatie zijn er voor slachtoffers in
downloadzaken?
Als beeldmateriaal van het te notificeren slachtoffer wordt aangetroffen op gegevensdragers van een
persoon die voor dat bezit (en eventuele verdere verspreiding) wordt vervolgd, is het de vraag of het
slachtoffer genotificeerd mag worden. Het betreft tenslotte informatie uit het strafproces dat alleen
gedeeld mag worden met de procespartijen/procesdeelnemers. Vanwege het ontbreken van relevante
jurisprudentie is echter onduidelijk of het te notificeren slachtoffer in de zin van artikel 51a Wetboek van
strafvordering (Sv) de status van slachtoffer kan verkrijgen. De onduidelijkheid over de juridische status van
het te notificeren slachtoffer in gewone downloadzaken (is het slachtoffer formeel
procespartij/procesdeelnemer of niet?) brengt ook met zich mee dat onzeker is of het slachtoffer
überhaupt slachtofferrechten mag uitoefenen, zoals spreekrecht of het recht om zich te voegen als
benadeelde voor een schadeclaim.

Wat leren de ervaringen in het buitenland met systemen waarmee slachtoffers van
kinderporno geïnformeerd worden, bijvoorbeeld de VS?
In de VS is al geruime tijd een victim notification system operationeel dat voor een aantal ernstige strafbare
feiten slachtoffers notificeert over mutaties in het lopende strafproces. N otificaties hebben betrekking op
onder andere de zittingsdatum, de executie van de straf, de beëindiging van de straf etc. Dit systeem
notificeert ook in het geval van kinderpornografie en recentelijk zijn er bijzondere aanpassingen gedaan ten
behoeve van deze slachtoffercategorie. Specifiek voor deze groep slachtoffers wordt de mogelijkheid
geboden om te notificeren wanneer in zogenaamde downloadzaken beeldmateriaal van hen wordt
55

DSP-groep

Hierbij worden enkel de antwoorden van de slachtoffers zelf bedoeld en niet die van de ouders/verzorgers.

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

62

aangetroffen. Voor het vaststellen van de aanwezigheid van het beeldmateriaal is het National Center for
Missing and Exploited Children (NCMEC) belast met het uitlezen van in beslaggenomen gegevensdragers.
Blijkt beeldmateriaal van een te notificeren slachtoffer aanwezig, dan wordt het genotificeerd zodat het zich
kan voegen als procespartij/procesdeelnemer.
Notificatie kan op verschillende manieren plaatsvinden, naar gelang de voorkeur van het slachtoffer. Ieder
te notificeren slachtoffer heeft een eigen dashboard waarop het kan inloggen om te zien of en zo ja welke
notificaties er in de voorliggende periodes zijn geweest. Ook kunnen door het slachtoffer aangewezen
contactpersonen op de hoogte worden gebracht. Afhankelijk van de individuele afspraken tussen
contactpersoon en slachtoffer kan de contactpersoon dan het slachtoffer verder informeren.
Onlangs is de Amy, Vicky, and Andy Act (AVAA) door het Amerikaanse parlement aangenomen. Als deze wet
daadwerkelijk geïmplementeerd is kunnen slachtoffers veel eenvoudiger dan nu financieel gecompenseerd
worden voor hun schade. De wet draagt rechtbanken op downloaders een schadevergoeding van $ 3.000
per geïdentificeerd slachtoffer te laten betalen. Daarnaast is met de AVAA ook het Child Pornography
Victims Reserve (CPVR)-fonds in het leven geroepen. Slachtoffers mogen hieruit éénmalig een ‘financiële
bijdrage’ van maximaal $ 35.000 ontvangen. De uiteindelijke hoogte van deze uitkering wordt bepaald door
het persoonlijke schadeplan dat een slachtoffer voorafgaand aan zijn claim dient op te stellen.
Het Amerikaanse voorbeeld leert dat notificatie technisch gezien mogelijk is, maar dat het de nodige
logistieke uitdagingen met zich meebrengt. Ook leert het dat het wettelijke kader van notificatie in de VS
anders is dan Nederland. Zo is daar wetgeving van kracht die slachtoffers van kinderporno expliciet aanwijst
als procespartij/procesdeelnemer.
Bij de Amerikanen is onbekend hoeveel slachtoffers kinderpornografie per jaar daadwerkelijk genotificeerd
worden. Evenmin is bij de FBI bekend wat de effecten van het systeem zijn op het herstel van de
slachtoffers. Het notificatiesysteem heeft pas recent zijn huidige vorm gekregen. Tot voor kort
functioneerde het systeem in ieder geval niet naar behoren. Met name het grote aantal notificaties dat
sommige individuele slachtoffers ontvingen, had negatieve impact op het herstel.

Welke mogelijkheden heeft een slachtoffer van kinderporno op dit moment om
afbeeldingen van misbruik verwijderd te krijgen van het internet? Op welke wijze
wordt het slachtoffer van kinderporno van deze mogelijkheden op de hoogte
gesteld?
Binnen het onderzoek is deze vraag niet beantwoord, omdat geen van de respondenten die de behoefteinventarisatie-enquête invulde de wens koestert om zelf actie te ondernemen om het materiaal van
internet te laten verwijderen. Opgemerkt moet worden dat steeds meer Internet Service Providers (ISP) een
notice-and-takedown-procedure hanteren. Deze ISP hebben zich gecommitteerd binnen 24 uur
kinderpornografie na een melding van het EOKM of politie te verwijderen. Voorts kunnen kinderen,

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

63

jongeren en ouders terecht bij de hulplijn Help Wanted van het EOKM. Bij de hulplijn kunnen ze een melding
doen over online seksueel kindermisbruik en terecht voor praktisch advies.

Waar zou een systeem van notificatie/informatievoorziening aan slachtoffers het
beste ingericht kunnen worden, gelet op de functionaliteit/doel van de notificatie?
In de praktijk gaat het om twee notificatiesystemen. Een systeem dat notificeert wanneer in strafzaken
tegen downloaders oud beeldmateriaal van te notificeren slachtoffers wordt gevonden. En een ander
systeem dat notificeert wanneer beeldmateriaal op het internet wordt aangetroffen. Wat betreft het
systeem van notificatie in de context van het strafproces is de politie de eerst aangewezen organisatie. Zij is
namelijk op dit moment de enige partij die (vanuit de opsporing) kan beschikken over de in beslaggenomen
gegevensdragers en zij is qua expertise de enige partij in Nederland die in staat is om ook ambtshalve de
aanwezigheid van het beeldmateriaal vast te stellen. Voor de opsporing van kinderpornografie zijn binnen
de politie specifieke teams aangewezen, de zogenaamde teams ter bestrijding van Kinderpornografie en
Kindersekstoerisme (TBKK). Bij het toebedelen van capaciteit aan deze teams is een afweging gemaakt op
grond van het totale werkaanbod van de politie (die geacht wordt alle strafbare feiten op te pakken).
Vanwege capaciteitsoverwegingen doorzoeken de TBKK’s in overleg met het OM echter niet systematisch
alle in beslaggenomen gegevensdragers. Zouden de teams zonder capaciteitsuitbreiding daartoe worden
opgedragen, dan moeten - vanwege de enorme tijdsinvesteringen die dat met zich meebrengt - ingrijpende
aanpassingen in het huidige opsporings- en vervolgingsbeleid worden doorgevoerd. Dat zou een verlegging
van focus betekenen: deels weg van opsporing van nieuwe, nog niet ontzette slachtoffers naar het
notificeren van oude, reeds bekende en ontzette slachtoffers.
Een internetnotificatiesysteem kan het beste worden belegd bij een aparte organisatie die al b elast is met
het doorzoeken van internet op de aanwezigheid van kinderporno en cliëntcontact onderhoudt met
slachtoffers kinderpornografie. Op dit moment zijn er geen organisaties die voldoen aan beide vereisten.
Voor het doorzoeken van internet ligt het EOKM voor de hand, omdat zij beschikt over de juiste expertise en
techniek. Wel is het huidige aantal medewerkers beperkt, zodat het EOKM voor deze eventuele aanvullende
taak uitbreiding zal moeten zoeken. Voor de notificatie van slachtoffers en de eventuele nazorg ligt een
partij als Slachtofferhulp Nederland of gespecialiseerde psychische hulpverleners voor de hand. De
verwachting is namelijk dat notificatie naar aanleiding van gevonden materiaal gevoelens van stress en
wanhoop met zich mee kunnen brengen. Dat vraagt om professionele begeleiding.

Eindconclusies
De centrale vraag van het onderzoek luidt:
Wat is vanuit het perspectief van (ouders/vertegenwoordigers van) slachtoffers van
kinderpornografie de wenselijkheid en haalbaarheid van een systeem van informatievoorziening aan

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

64

slachtoffers van kinderpornografie over het aanwezig zijn van materiaal op internet dan wel het
aangetroffen zijn van materiaal in het kader van een strafrechtelijk onderzoek?

Op basis van het onderzoek moet worden geconcludeerd dat de wenselijkheid van een notificatiesysteem
twijfelachtig is. Bovendien kan een slachtoffer van kinderpornografie alleen een reële kans op notificatie
worden geboden wanneer serieuze aanpassingen worden gedaan in het huidige opspori ngs- en
vervolgingsbeleid inzake kinderpornografie. Omdat die aanpassingen nadelige gevolgen kunnen hebben
voor de opsporing van nieuwe kinderpornozaken, is de haalbaarheid in het geding. We lichten beide
conclusies toe.

Wenselijkheid notificatie
Wat betreft de wenselijkheid van notificatie is het volgende van belang. De redenen dat slachtoffers en
ouders/vertegenwoordigers genotificeerd willen worden, is dat ze zekerheid willen dat er geen verdere
verspreiding heeft plaatsgevonden van het beeldmateriaal. Of dat ze uitsluitsel willen krijgen – hoe zwaar
die wetenschap ook is – dat het materiaal daadwerkelijk verspreid is. Ook wordt gehoopt dat in de toekomst
nog onbekend beeldmateriaal kan worden opgespoord en dat naar aanleiding van die vondst notificatie
plaatsvindt. Dat beeldmateriaal kan dan vervolgens dienen als bewijs tegen nog niet vervolgde daders of
gebruikt worden om duidelijkheid te krijgen over waar het misbruik uit bestaan heeft. (Dit laatste argument
speelt in zaken waar het slachtoffer vanwege de jonge leeftijd waarop het plaatsvond geen of gebrekkige
herinnering heeft aan het misbruik.) Bij notificatie in het kader van een strafzaak speelt verder nog het
motief van genoegdoening en het uitoefenen van slachtofferrechten. Al deze motieven kunnen worden
geschaard onder het overkoepelende motief weer controle op het leven terug te krijgen.
Er is geen wetenschappelijk onderzoek dat inzicht verschaft in de mate waarin notificatie van slachtoffers
van kinderpornografie helpt bij het herwinnen van controle over het leven en het herstel van het trauma.
Ook op basis van het Amerikaanse victim notification system kunnen geen uitspraken gedaan worden over
de effectiviteit, omdat het notificatiesysteem daar pas recent zijn huidige vorm kreeg. (De wijze van
notificeren zoals dat in Amerika tot voor kort gebeurde, was voor slachtoffers van kinderpornografie soms
zeer belastend).
Nederlandse deskundigen die binnen dit onderzoek bevraagd zijn, twijfelen of notificatie kan bijdragen aan
herstel van het slachtoffer en wijzen op het risico van secundaire victimisatie. Wordt besloten tot het
beschikbaar stellen van een notificatiesysteem, dan zal namelijk ook volledig transparant gecommuniceerd
moeten worden wat het systeem kan opleveren voor het slachtoffer. Én wat niet. Wat dat laatste betreft: op
dit moment zijn opsporingsinstanties niet in staat de verspreiding en permanente aanwezigheid van het
beeldmateriaal op internet een halt toe te roepen. En zo lang dat niet verandert, zal een goed werkend
notificatiesysteem slachtoffers vooral de boodschap brengen dat het materiaal wijdverspreid is en steeds
weer opnieuw wordt aangetroffen. Het is twijfelachtig of slachtoffers gebaat zijn bij dat inzicht.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

65

Verder beperkt de huidige stand van de techniek vooralsnog de potentiële opbrengst van een
notificatiesysteem. Zo is het feitelijk onhaalbaar om het hele internet met crawlers te doorzoeken op de
aanwezigheid van beeldmateriaal van te notificeren personen. En ook kan niet zonder draconische
investeringen tegemoet gekomen worden aan behoeftes van slachtoffers die hopen dat oud, nog
onbekend, materiaal van het eerdere misbruik kan worden opgespoord. Ook die boodschappen zullen
eerlijk verteld moeten worden.
De enige behoefte waar mogelijk enigszins in voorzien kan worden, is genoegdoening en de uitoefening
van slachtofferrechten. Maar daarvoor is het wel nodig verstrekkende wijzigingen door te voeren in het
huidige opsporings- en vervolgingsbeleid. Die aanpassingen raken aan de haalbaarheid van een
notificatiesysteem.

Haalbaarheid: notificatiesysteem in het kader van een strafzaak
Hoe haalbaar is een notificatiesysteem in het kader van een strafzaak? Zonder wijzigingen in het huidige
opsporings- en vervolgingsbeleid is de kans klein dat een slachtoffer in de praktijk genotificeerd kan
worden. In de huidige situatie leggen de politie en het OM vanwege de beperkte beschikbare capaciteit de
focus op het opsporen en ontzetten van slachtoffers in acute misbruiksituaties. Hiermee hangt samen dat
de meldingen over eenvoudige downloadzaken – en dat is de bulk van het werkaanbod van de politie –
nauwelijks worden opgewerkt tot opsporingsonderzoeken. En zonder opsporingsonderzoek zal geen
systematisch doorzoeken van gegevensdragers plaatsvinden. Voor zover een downloadzaak wel wordt
uitgerechercheerd en ter zitting komt, wordt vanwege staand beleid een representatieve steekproef van
slechts vijf afbeeldingen in de tenlastelegging beschreven. Omdat het vaak om honderdduizenden , zo niet
miljoenen afbeeldingen gaat, is de kans nagenoeg 0% dat tussen die vijf afbeeldingen een afbeelding wordt
aangetroffen van een te notificeren Nederlands slachtoffer. Een notificatiesysteem dat uitsluitend binnen
deze systematiek functioneert, levert een slachtoffer zodoende zeer weinig op.
Dit kan veranderen wanneer besloten wordt dat ook de gemiddelde downloadzaak wordt opgewerkt tot een
volwaardig opsporingsonderzoek waarbinnen altijd alle gegevensdragers systematisch worden doorzocht.
Bij een match zou de verdachte - in afwijking op het huidige beleid - dan standaard gedagvaard moeten
worden en moet bij de tenlastelegging afgeweken gaan worden van de regel dat slechts vijf representatieve
afbeeldingen worden beschreven. Deze nieuwe werkwijze zal echter zonder grote capacitaire uitbreiding
aan de zijde van de politie, OM en Rechtspraak leiden tot het verleggen van de recherche -inzet: weg van
opsporing van nieuwe, nog niet ontzette slachtoffers naar opsporing en vervolging van eenvoudige
downloaders en het notificeren van oude, reeds bekende en ontzette slachtoffers. Geïnterviewde
slachtoffers zijn unaniem in hun oordeel dat een notificatiesysteem nimmer ten koste mag gaan van
nieuwe slachtoffers.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

66

Haalbaarheid: internetnotificatie
Hoe haalbaar is internetnotificatie? Slachtoffers willen internetnotificatie omdat ze antwoord zoeken op de
vraag of het beeldmateriaal (niet) aanwezig is op internet. Ook zoeken ze met internetnotificatie antwoord
op de vraag of er überhaupt beeldmateriaal is gemaakt, dan wel wat de aard van het misbruik is geweest.
De vraag of bekend beeldmateriaal (niet) aanwezig is op internet, kan alleen definitief worden beantwoord
wanneer het hele internet (inclusief darkweb) systematisch en permanent met crawlers wordt doorzocht.
Voor wat betreft het openbare internet zou in theorie een crawler gemaakt kunnen worden die op basis van
de hashwaardes van het bekende beeldmateriaal van te notificeren slachtoffers nagaat of ergens het
beeldmateriaal wordt aangeboden. Maar de benodigde rekenkracht voor een dergelijke crawler is
onevenredig groot wanneer het hele internet doorzocht moet worden. In plaats daarvan kan met een
gerichte zoekstrategie gestart worden op de plekken waar het materiaal het meest waarschijnlijk
aangetroffen wordt en die strategie kan steeds verder worden verfijnd. Echter een garantie dat als het
materiaal niet gevonden is, het echt afwezig is op het openbare internet kan natuurlijk niet worden
geboden. En bovendien wordt maar heel beperkt inzicht geboden in het afgeschermde deel van het
internet (darkweb) omdat de internetfora waarop het materiaal gedeeld wordt, vaak niet op een ethische
wijze toegankelijk zijn voor derden (er kan alleen toegang worden verkregen door het zelf aanbieden van
nieuw materiaal).
Verder speelt dat met de huidige stand van de techniek bij de beschikbare capaciteit feitelijk alleen gezocht
kan worden op volledig identiek beeldmateriaal. Moderaties aan het beeldmateriaal – en dat gebeurt
regelmatig - zorgen er voor dat een dergelijke zoekmethode tot false-negatives leidt. Slachtoffers die geen
notificaties ontvangen, wordt daarmee de schijnzekerheid geboden dat het materiaal niet aanwezig is.
Tegen deze achtergrond kan een internetnotificatiesysteem uitsluitend slecht bericht opleveren. Dat wil
zeggen: bij een match weet het slachtoffer met zekerheid dat het materiaal aanwezig is op internet. En bij
geen match is onduidelijk of het aanwezig is op internet. Het is de vraag of die boodschap wenselijk is,
beredeneerd vanuit het belang van het slachtoffer.
Voor wat betreft het zoeken naar onbekend beeldmateriaal van bekende slachtoffers is de haalbaarheid nog
beperkter: zonder draconische investeringen kan slachtoffers geen enkel reëel perspectief worden
geboden. Voor het bieden van een reële kans op het vinden van dergelijk beeldmateriaal zouden
slachtoffers namelijk eerst beeldmateriaal beschikbaar moeten stellen van henzelf in de leeftijdsperiode ten
tijde van het misbruik. De biometrie van die afbeeldingen moeten vervolgens worden gebruikt om het
internet net zo lang te crawlen tot er een match is. Het corresponderende beeldmateriaal zou dan
vervolgens handmatig moeten worden uitgekeken. Maar zo lang niets gevonden wordt, is dat geen garantie
dat het niet toch ergens op het internet wordt aangeboden. ‘Geen bericht’ is daarom geen ‘goed bericht’.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

67

Tot slot
Uit het voorgaande volgt dat de wenselijkheid van een notificatiesysteem twijfelachtig is. Enerzijds omdat
met de huidige stand van de techniek en de beschikbare capaciteit sle chts heel beperkt kan worden
voorzien in de behoeftes van slachtoffers. Anderzijds omdat onduidelijk is of notificatie überhaupt kan
bijdragen aan het herstel van slachtoffers of juist leidt tot secundaire victimisatie. Zonder beter zicht op de
gevolgen van notificatie op het slachtoffer lijkt het daarom niet verantwoord om nu een besluit te nemen
over het wel of niet opzetten van een landelijk notificatiesysteem voor slachtoffers van kinderpornografie.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

68

Bijlage 1 Interviewprotocol
De belangen vertegenwoordigende organisatie legt contact met de beoogde respondenten. Tijdens dat
contact wordt uitgelegd wat het doel van het gesprek is, dat de privacy van de respondenten wordt
gerespecteerd (geen op personen herleidbare informatie wordt opgeslagen) en dat het gesprek kan
plaatsvinden op de wijze die de respondent prefereert. Dat kan telefonisch, in chat of desgewenst face to
face. Verder wordt uitgelegd dat hun interviewbijdrage kan helpen de slachtofferpositie in het strafrecht te
verbeteren. Ook wordt gevraagd of de contactgegevens mogen worden verstrekt aan de onderzoekers
wanneer en op welke wijze (telefonisch of email) contact gelegd mag worden. Daarbij wordt de optie
geboden dat zij zelf contact leggen met de onderzoekers. In dat geval worden de emailadre ssen en
telefoonnummers van de onderzoekers verstrekt.
Tot slot wordt gevraagd of de respondenten toestemming willen verlenen voor het verstrekken door de
belangen vertegenwoordigende organisatie aan de onderzoekers van een aantal achtergrondgegevens. He t
gaat om de vraag of de respondent zelf slachtoffer is geweest of dat hij/zij een wettelijke
vertegenwoordiger is van een minderjarig slachtoffer. Voorts gaat het om geslacht, de huidige leeftijd van
het slachtoffer, soort misbruik (online en/of fysiek) de periode waarbinnen het misbruik plaatsvond en of de
dader/alle daders wel of niet vervolgd en veroordeeld zijn. Ook wordt gevraagd of de respondent het
wenselijk vindt dat de onderzoekers op hoofdlijnen op de hoogte worden gebracht van de aard van de
misbruikzaak zodat het tijdens het onderzoek niet nodig is om daarover verder in detail te treden.
Het is aan de belangen vertegenwoordigende organisatie om te beoordelen hoe zij de beoogde respondent
wenst te contacteren (per mail, telefonisch of face to face en al dan niet tijdens reeds geplande
contactmomenten). Ten behoeve van deze afstemming is door DSP-groep een communicatietekst
opgesteld die door de belangen vertegenwoordigende organisatie gedeeld kan worden met de beoogde
respondent.
De beoogde respondenten die hebben ingestemd met een gesprek wordt een bedenktermijn geboden van
drie dagen. Na het verstrijken van die termijn worden – tenzij de respondent zijn medewerking herroept - de
contactgegevens verstrekt aan de onderzoekers. Ook worden de onderzoekers – voor zo ver de respondent
die wens te kennen heeft gegeven - op de hoogte gebracht van de achtergrond van de betreffende
misbruikzaak van de respondent.
Na ontvangst van de informatie leggen de onderzoekers vervolgens op zo’n kort mogelijke termijn contact
met de respondent (tenzij de respondent zelf een andere voorkeur voor het contactmoment heeft
aangegeven). Tijdens het contact wordt een interview ingepland (of desgewenst direct afgenomen) en
toegezegd dat ter voorbereiding op het gesprek de interviewvragen worden toegestuurd.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

69

De interviews worden afgenomen op de wijze waarop de respondent dat wenst. Tijdens het gesprek worden
gespreksaantekeningen gemaakt die voor intern gebruik verder worden uitgewerkt in een verslag. Er vin dt
geen opname van het gesprek plaats. In het gespreksverslag wordt niet de naam van de betreffende
persoon vermeld. Wel worden bij de gespreksaantekeningen de kerngegevens vermeld die door de
respondent (via de belangen vertegenwoordigende organisatie) zijn verstrekt.
Na afronding van het gesprek wordt de respondent verteld waar hij terecht kan met aanvullende vragen.

DSP-groep

RAPPORT ─ Notificatie slachtoffers kinderpornografie

70

DSP-groep BV
Van Diemenstraat 410
1013 CR Amsterdam
+31 (0)20 625 75 37
dsp@dsp-groep.nl
KvK 33176766
www.dsp-groep.nl
DSP-groep is een onafhankelijk bureau voor onderzoek, advies en
management, gevestigd aan de IJ-oevers in Amsterdam. Sinds de oprichting
van het bureau in 1984 werken wij veelvuldig in opdracht van de overheid
(ministeries, provincies en gemeenten), maar ook voor maatschappelijke
organisaties op landelijk, regionaal of lokaal niveau. Het bureau bestaat uit
40 medewerkers en een groot aantal freelancers.
Dienstverlening
Onze inzet is vooral gericht op het ondersteunen van opdrachtgevers bij
het aanpakken van complexe beleidsvraagstukken binnen de samenleving.
We richten ons daarbij met name op de sociale, ruimtelijke of bestuurlijke
kanten van zo’n vraagstuk. In dit kader kunnen we bijvoorbeeld een
onderzoek doen, een registratie- of monitorsysteem ontwikkelen, een
advies uitbrengen, een beleidsvisie voorbereiden, een plan toetsen of
(tijdelijk) het management van een project of organisatie voeren.
Expertise
Onze focus richt zich met name op de sociale, ruimtelijke of bestuurlijke
kanten van een vraagstuk. Wij hebben o.a. expertise op het gebied van
transitie in het sociaal domein, kwetsbare groepen in de samenleving,
openbare orde & veiligheid, wonen, jeugd, sport & cultuur.
Meer weten?

Neem vrijblijvend contact met ons op voor meer informatie of om
een afspraak te maken. Bezoek onze website www.dsp-groep.nl
voor onze projecten, publicaties en opdrachtgevers .