Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

30 196

Duurzame ontwikkeling en beleid

Nr. 465

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 juli 2016
In mijn brief van 4 december 2015 (Kamerstuk 30 196, nr. 369) heb ik uw
Kamer gemeld dat ik in het voorjaar van 2016 een onderzoek zou laten
uitvoeren inzake scenario’s voor een toekomstbestendige inrichting van
het duurzame energieonderzoek dat nu bij Stichting Energieonderzoek
Centrum Nederland (Stichting ECN) plaatsvindt. Dit onderzoek is
uitgevoerd door Berenschot onder leiding van een publiek-private
stuurgroep, bestaande uit ambtenaren vanuit mijn ministerie, de directie
en Raad van Toezicht van de Stichting ECN en het bedrijfsleven. Met deze
brief informeer ik uw Kamer over de uitkomsten van het onderzoek.
Daarnaast informeer ik uw Kamer over de verslechterde financiële situatie
van de Stichting ECN naar aanleiding van een bijgestelde meerjarenverkenning die de directie van de Stichting ECN mij eind mei jl. heeft
toegezonden. In deze meerjarenverkenning is de business case herijkt die
ten grondslag ligt aan de leningsovereenkomst die ik in 2014 met de
Stichting ECN ben overeengekomen. Op 17 oktober 2014 heb ik uw Kamer
over deze leningsovereenkomst geïnformeerd (Kamerstuk 25 422, nr. 112).
Stichting ECN
De Stichting Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) is een organisatie die verantwoordelijk is voor diverse activiteiten. Ten eerste voert de
Stichting ECN onafhankelijk (toegepast) onderzoek uit ter bevordering van
een duurzame energievoorziening, zoals op de thema’s zonne- en
windenergie, biomassa, energiebesparing in de industrie, engineering en
materialen en milieuonderzoek. Ten tweede doet de Stichting ECN onder
de noemer ECN Beleidsstudies onderzoek als onafhankelijk rekenmeester
van het Rijk, maar verricht het ook onderzoek en advies in opdracht van
marktpartijen en nationale en internationale overheden. Deze activiteiten
vat ik onder de noemer ECN Duurzaam.
De Stichting ECN is samen met Stichting ECN Nucleair vennoot van
Nuclear Research and Consultancy Group v.o.f. (NRG), met wie het een
personele unie van directies vormt. NRG is exploitant van de Hoge Flux

kst-30196-465
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 196, nr. 465

1

Reactor (HFR), produceert radioisotopen voor medisch gebruik en verricht
onder meer onafhankelijk (toegepast) onderzoek op het gebied van
nucleaire veiligheid, stralingsbescherming, radioactief afval, nieuwe
reactortypen en medische zaken. Ten slotte heeft NRG een aantal
wettelijke taken, onder meer op het gebied van stralingsdosimetrie, en
voert NRG met de Nucleair Services B.V. consultancy werkzaamheden uit.
De Stichting ECN is verantwoordelijkheid voor het opruimen en afvoeren
van het historisch radioactief afval naar de Centrale Organisatie Voor
radioactief Afval. De daarvoor benodigde werkzaamheden worden vooral
uitgevoerd door NRG.
Verslechterde situatie
De aanleiding voor het Berenschot-onderzoek was dat ECN Duurzaam een
onoverbrugbaar tekort voorzag voor de begroting 2016 en verder.
Stichting ECN heeft de teruglopende rijksbijdrage voor energieonderzoek
onvoldoende weten te compenseren met resultaten uit publiek-private
onderzoeksprogramma’s. De opbrengsten uit commercieel onderzoek
bleven gelijk, maar vielen tegen ten opzichte van de beoogde doelstellingen. De Stichting ECN heeft het tekort bij ECN Duurzaam niet
zelfstandig weten op te lossen, omdat het eigen vermogen nagenoeg was
uitgeput en daardoor middelen ontbraken voor sanering en reorganisatie.
Daardoor zou mogelijk ook cruciaal onderzoek verloren gaan. Voor de
begroting 2016 heb ik daarom in december 2015 een eenmalig financieel
arrangement getroffen voor ECN Duurzaam en tegelijk heb ik opdracht
gegeven voor het Berenschot-onderzoek om een toekomstbestendige
oplossing te zoeken.
Terwijl het Berenschot-onderzoek liep, heeft de Stichting ECN de business
case herijkt die ten grondslag ligt aan de leningsovereenkomst van
oktober 2014, omdat de financiële situatie aan het verslechteren was. De
herijking van de business case heeft geleid tot een meerjarenverkenning
die de zorgen over de financiële situatie bevestigt. Er is sprake van een
verslechterde financiële situatie ten opzichte van de oorspronkelijke
business case, die leidt tot risico’s voor de continuïteit van de Stichting
ECN. De directie van ECN noemt hiervoor de volgende oorzaken. Ten
eerste blijken de kosten voor het opruimen van het historisch radioactief
afval, waarvoor de Stichting ECN een voorziening op de balans heeft,
hoger uit te vallen dan voorzien. Het gaat hier om een nieuw en in de
wereld uniek proces van het ompakken, scheiden en vervoeren van
radioactief materiaal. Ten tweede heeft de HFR eind 2015 ongepland
stilgelegen, met als gevolg een lager dan verwacht resultaat voor NRG.
Ten slotte kan NRG thans de kostprijs van de isotopenproductie niet
voldoende doorrekenen in de verkoopprijs van medische radioisotopen
om full cost recovery te realiseren. Wat betreft dit laatste punt zet ik mij
onder meer in EU-verband in om de markt voor medische radioisotopen
te verbeteren. Ik heb uw Kamer in mijn brief van 21 juni jl. (Kamerstuk
21 501 33, nr. 606) geïnformeerd over een breed gedragen voorzitterschapsnotitie waarin het Nederlandse voorzitterschap en andere lidstaten
de Europese Commissie oproepen te werken aan een internationaal gelijk
speelveld en de invoering van full cost recovery.
Advies Berenschot en vervolgacties
De resultaten van de meerjarenverkenning zijn ook meegenomen in het
Berenschot-onderzoek. Berenschot concludeert dat de organisatorische,
financiële en juridische verwevenheid van de activiteiten van Stichting
ECN het niet mogelijk maakt één activiteit uit de Stichting ECN te halen,
zonder tegelijk een besluit te nemen over de andere activiteiten. Tegelijk
constateert Berenschot dat de nucleaire en duurzame activiteiten een zeer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 196, nr. 465

2

beperkte synergie met elkaar hebben, elkaar belemmeren en belasten, van
andere orde van grootte zijn als het gaat om bedrijfsrisico’s en separate
management aandacht vragen. Om deze activiteiten naar een gezonde
toekomst te kunnen begeleiden, is het volgens Berenschot noodzakelijk
om – in ieder geval – de nucleaire en duurzame activiteiten van de
Stichting te ontvlechten.
Ik ben voornemens om deze ontvlechting mogelijk te maken en ben
daarover intensief in gesprek met de directie en Raad van Toezicht van de
Stichting ECN. Voor de wijze waarop ontvlechting kan plaatsvinden zijn
meerdere opties denkbaar, die nader moeten worden onderzocht om
beter inzicht te krijgen in de juridische, technische en financiële consequenties. Ik heb daarom een extern bureau opdracht gegeven om een
onderzoek uit te voeren. Hierin vraag ik om een analyse van de verslechterde financiële situatie en een oordeel over de bijgewerkte meerjarenverkenning en de uitgangspunten die daaraan ten grondslag liggen. Ik vraag
daarnaast een financiële doorrekening van mogelijke scenario’s voor de
toekomst van de Stichting ECN en de verschillende activiteiten.
Het is mijn uitgangspunt om voor 1 oktober 2016 een integraal besluit te
nemen over ontvlechting van de Stichting ECN en de toekomst van de
verschillende activiteiten. Bij mijn besluit zal ik onder meer de borging van
de (nucleaire) veiligheid, de voorzieningszekerheid van medische
radioisotopen, de (economische) levensvatbaarheid (in voorkomend
geval) voor alle toekomstige onderdelen en de juridische, technische en
financiële haalbaarheid van de mogelijke oplossingen meewegen. Verder
is mijn uitgangspunt dat de Stichting ECN ook maximaal eigen (financiële)
verantwoordelijkheid moet nemen voor de duurzame en nucleaire
activiteiten. Ik informeer uw Kamer in het vierde kwartaal van 2016 over
mijn besluit. In het belang van een duurzame toekomst voor de relevante
onderdelen van de Stichting ECN stuur ik uw Kamer het Berenschotrapport toe, zodra ik dit besluit heb genomen.
Nucleaire en duurzame activiteiten
Voor een besluit over de toekomst van de nucleaire activiteiten van de
Stichting ECN is het voor uw Kamer relevant dat ik momenteel onderzoek
laat doen naar de nucleaire kennisinfrastructuur in Nederland. Onderzoeksbureau Technopolis brengt deze infrastructuur en de economische
en publieke belangen die daarmee gemoeid zijn in kaart. NRG maakt als
onderzoeksorganisatie en producent van medische radioisotopen deel uit
van de nucleaire kennisinfrastructuur. De resultaten van het onderzoek
zullen voor mij belangrijke informatie bevatten voor het integrale besluit
dat ik voor 1 oktober a.s. neem.
Voor de toekomst van ECN Duurzaam levert het Berenschot-onderzoek
belangrijke inbreng. Berenschot concludeert dat in Nederland ook in de
toekomst behoefte is aan een organisatie voor toegepast onderzoek
gericht op de bevordering van een duurzame energiehuishouding. De
onderzoeksorganisatie die Berenschot omschrijft, verricht toegepast
onderzoek met als doel het ontwikkelen en verspreiden van kennis ten
behoeve van maatschappelijke vragen, ter bevordering van de innovatieen concurrentiekracht van Nederland en met als doel onderzoeksfaciliteiten te onderhouden. Het onderzoek geeft verder aan dat het van belang
is dat een dergelijke onderzoeksorganisatie zich opstelt als partner van
kennisinstellingen, ondernemingen en de overheid. Om dit te bereiken
zou deze zich primair moeten richten op pre-competitief onderzoek,
waarbij het toepasbaar maken van nieuwe vondsten een publiek belang
dient en omzet genereren geen doel op zich is. Een dergelijke onderzoeksorganisatie verwerft ook kennis en expertise uit andere landen en bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 196, nr. 465

3

andere kennisinstellingen en bedrijven om deze beschikbaar te stellen ter
bevordering van de energietransitie. Een dergelijke organisatie kan vanuit
bestaande expertise langjarige onderzoeksprogramma’s en roadmaps
samenstellen, adresseren welke onderwerpen aandacht verdienen bij
overheden in het kader van de energietransitie en daar ook onderzoek
naar doen.
Berenschot doet een aantal aanbevelingen voor een dergelijke onderzoeksorganisatie. Ten eerste is het nodig om voor 1 oktober 2016 een
integrale oplossing te vinden voor de financiële problematiek bij de
Stichting ECN en daarmee te voorkomen dat kennis en expertise verloren
gaan. Ten tweede is structureel (financieel) commitment nodig van het
bedrijfsleven om voldoende draagkracht te creëren bij een onderzoeksorganisatie. Daarnaast moet worden onderzocht op welke manier de
samenwerking wordt vormgegeven met andere partijen die energieonderzoek verrichten, zowel in bestuurlijke, organisatorische als fysieke zin.
Ten slotte beveelt Berenschot in het rapport aan eerst een kernorganisatie
op te richten, bijvoorbeeld vanuit de doorstart van ECN Duurzaam,
waarna kan worden gewerkt aan de inrichting en ontwikkeling van
samenwerking tussen onderzoeksorganisaties en de integratie van
onderzoeksprogrammering en -activiteiten tot een nationale onderzoeksorganisatie voor duurzame energie.
Ik heb de eerder genoemde publiek-private stuurgroep gevraagd om op
basis van het advies van Berenschot verkennende gesprekken aan te gaan
met mogelijke samenwerkingspartners en op basis daarvan een levensvatbare en duurzame toekomst uit te werken voor (toegepast) onderzoeksactiviteiten ter bevordering van een duurzame energievoorziening. Deze
uitwerking zal voor mij belangrijke inbreng zijn voor het integrale besluit
dat ik voor 1 oktober a.s. neem.
ECN Beleidsstudies
Het onderzoek dat ECN Beleidsstudies verricht als onafhankelijk rekenmeester van de rijksoverheid betreft het opstellen van de Nationale
Energieverkenning (NEV), het adviseren over basisbedragen voor de
Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie (SDE+) en het doorrekenen van beleidspakketten, zoals het Energieakkoord, en doelen en
maatregelen op het gebied van klimaat en energie. Deze werkzaamheden
moeten op een onafhankelijke manier plaatsvinden en staan, volgens
Berenschot, op gespannen voet met het zijn van een onderzoeksorganisatie die mede afhankelijk is van commerciële opbrengsten en bepaalde
technologische toepassingen en ontwikkelingen. Berenschot adviseert
daarom de rol van onafhankelijk rekenmeester niet onder te brengen in
een onderzoeksorganisatie voor duurzame energie zoals hierboven staat
weergegeven. Berenschot denkt aan onderbrenging bij een onafhankelijke
organisatie met voornamelijk publieke financiering, zoals het Planbureau
voor de Leefomgeving (PBL), waarmee ECN al nauw samenwerkt. Die
onafhankelijke positie is des te meer van belang omdat geen twijfel mag
bestaan over de onderbouwing voor de complexe beleidskeuzes die de
rijksoverheid nog moet maken in het kader van de energietransitie.
Momenteel onderzoek ik hoe de rekenmeesterfunctie kan worden
ingericht, rekening houdend met het criterium van onafhankelijkheid maar
ook met het behoud van expertise, consistentie, praktische uitvoerbaarheid en flexibiliteit om beleidsprocessen op het juiste moment van de
juiste kennis te voorzien. In dit kader onderzoek ik verschillende opties,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 196, nr. 465

4

inclusief die van onderbrenging bij het PBL. De uitwerking van dit
onderzoek is de basis voor het integrale besluit dat ik voor 1 oktober a.s.
neem.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 196, nr. 465

5