Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 898

Wijziging van de Tijdelijke experimentenwet
stembiljetten en centrale stemopneming in
verband met de verlenging van de werkingsduur
van die wet

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
ALGEMEEN DEEL
1. Inhoud van het wetsvoorstel
De Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming
(hierna: Experimentenwet) vervalt per 1 januari 2022. Dit wetsvoorstel
verlengt de werking van de Experimentenwet met twee jaren.
De Experimentenwet maakt bij verkiezingen als bedoeld in de Kieswet en
de Wet algemene regels herindeling experimenten mogelijk met:
1) een model stembiljet dat per e-mail aan de Nederlandse kiezers in het
buitenland kan worden toegezonden;
2) een centrale opzet van de stemopneming op gemeentelijk niveau op
een of meer locaties.
Aangezien de experimenten goede resultaten opleveren1, heeft de
regering wetsvoorstellen ingediend die voorzien in verankering van de
experimenten in de Kieswet. Het betreft het wetsvoorstel Wijziging van de
Kieswet in verband met de definitieve invoering van het nieuwe stembiljet
voor kiezers buiten Nederland2 en het wetsvoorstel Wijziging van de
Kieswet in verband met de aanpassing van de procedure voor de
vaststelling van verkiezingsuitslagen alsmede regeling van enkele andere
onderwerpen in die wet, de Waterschapswet, de Mediawet 2008 en de
Mediawet BES (Wet nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen)3.
Echter, in verband met de voorbereiding op de Tweede Kamerverkiezing
van maart 2021 en de daarvoor benodigde wet- en regelgeving (de
Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 en de onderliggende regelgeving)
heeft de voortgang van beide wetsvoorstellen vertraging opgelopen aan
de zijde van de regering. Ook vergt een zorgvuldige behandeling van met
name het laatstgenoemde wetsvoorstel meer tijd dan voorzien. Zo heeft
de regering met betrekking tot dat wetsvoorstel een nota van wijziging in
1

Zie Kamerstukken II 2019/20, 35 489, nr. 3, p. 8 en Kamerstukken II 2020/21, 35 670, nr. 3, p. 3 en
4.
Kamerstukken II 2020/21, 35 670.
3
Kamerstukken II 2019/20, 35 489.
2

kst-35898-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 898, nr. 3

1

voorbereiding, waarmee zij beoogt tegemoet te komen aan enkele
bezwaren van met name de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG) en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) over de
uitvoerbaarheid van de voorstellen.
Gelet op het voorgaande is niet gegarandeerd dat de wetsvoorstellen vóór
1 januari 2022 (de datum waarop de Experimentenwet vervalt) in werking
kunnen treden. Voorkomen moet worden dat de Nederlandse kiezers in
het buitenland moeten terugkeren naar de situatie waarbij zij het stembiljet uitsluitend per post toegestuurd kunnen krijgen, een situatie die het
risico meebrengt dat het stembiljet te laat bij de kiezers aankomt, zodat zij
te weinig tijd hebben om hun stem op tijd bij het briefstembureau te
krijgen en zo (tijdig) te stemmen. Ook moet voorkomen worden dat
gemeenten geen mogelijkheid meer hebben tot een centrale opzet van de
stemopneming; met name die gemeenten die daarmee inmiddels al een
ruime ervaring hebben.
Daarom wordt voorgesteld de werkingsduur van de Experimentenwet te
verlengen tot 1 januari 2024. De regering beseft dat experimenten niet
langer moeten duren dan strikt noodzakelijk, en zal zich dan ook inzetten
voor een voortvarende voortzetting van de beide genoemde wetsvoorstellen die strekken tot verankering van de experimenten in de Kieswet.
Zodra beide wetsvoorstellen in werking zijn getreden, vervalt de Experimentenwet dan ook onmiddellijk (zie hierna, de artikelsgewijze toelichting
bij artikel IV).
De Experimentenwet maakt geen experimenten mogelijk op de openbare
lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba4. De regering ziet geen
aanleiding om daarin in het voorliggende wetsvoorstel dat experimenten
mogelijk maakt verandering aan te brengen. Opgemerkt zij dat alleen een
experiment met centrale stemopneming in dit verband relevant is.
Experimenten met een ander model stembiljet voor de kiezers in het
buitenland raken de eilanden niet, omdat zij behoren tot Nederland en de
inwoners dus geen kiezers buiten Nederland zijn. De definitieve regeling
van de stemopneming in de Kieswet is wel van toepassing op Caribisch
Nederland5.
2. Administratieve en financiële gevolgen
Het onderhavige wetsvoorstel verlengt de werking van de Experimentenwet en brengt hierin geen inhoudelijke wijzigingen aan. Het
wetsvoorstel brengt dan ook geen veranderingen teweeg in de administratieve of financiële lasten voor kiezers of gemeenten.
Het Adviescollege toetsing regeldruk (ATR) heeft het dossier niet
geselecteerd voor een formeel advies, omdat het naar verwachting geen
(omvangrijke) gevolgen voor de regeldruk heeft.
3. Adviezen en consultatie6
De Kiesraad acht de voorgestelde wijzigingen vanuit praktisch oogpunt
begrijpelijk, en heeft geen opmerkingen bij het wetsvoorstel.
De VNG en de NVVB kunnen inhoudelijk instemmen met de bepalingen in
het wetsvoorstel. Zij maken van de gelegenheid gebruik om enkele
opmerkingen te maken over de twee wetsvoorstellen die beogen de
4

Kamerstukken II 2012/13, 33 573, nr. 3, p. 10.
Kamerstukken II 2019/20, 35 489, p. 47.
6
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 898, nr. 3

2

experimenten vast te leggen in de Kieswet. Zij dringen erop aan om het
mogelijk te maken de eerste experimenten met een nieuw model
stembiljet te houden bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2022
(wetsvoorstel 35 670) en tevens stappen te zetten om zo snel mogelijk
experimenten uit te voeren met het elektronisch tellen van dit stembiljet.
Ik heb met onder meer de VNG en de NVVB een verkiezingsagenda
opgesteld met vernieuwingen die in de komende jaren nodig zijn in het
verkiezingsproces7. Voor het kabinet is het van belang dat spoedig
experimenten kunnen plaatsvinden met een nieuw model stembiljet dat
ook elektronisch is te tellen. Als de wet- en regelgeving daartoe is
aanvaard, streeft de regering naar een eerste experiment met een nieuw
model stembiljet in enkele gemeenten bij de gemeenteraadsverkiezing
van 2022.
Verder merken de VNG en de NVVB op dat hun inhoudelijke bezwaren
tegen wetsvoorstel 35 489 vooralsnog niet zijn weggenomen. In reactie
hierop zij verwezen naar de nota van wijziging die in voorbereiding is op
dit wetsvoorstel, waarin de regering beoogt tegemoet te komen aan
enkele bezwaren van de VNG en de NVVB (zie paragraaf 1 van deze
toelichting). Ook merken de VNG en de NVVB op dat niet is voorzien in
een reële financiële compensatie van gemeenten voor de uitvoering van
wetsvoorstel 35 489. In reactie daarop zij verwezen naar de financiële
paragraaf in de memorie van toelichting bij dat wetsvoorstel8.
Van 21 tot 31 mei 2021 heeft internetconsultatie over het wetsvoorstel
plaatsgevonden. Er is één reactie binnengekomen. De inzender dringt aan
op voortvarende behandeling van de wetsvoorstellen 35 489 en 35 670 en
plaatst vraagtekens bij de verlengingsduur van de Experimentenwet met
twee jaar. Verlenging van een half jaar (vanwege vertraging in het
wetgevingsproces) of vier jaar (geldig voor alle te verwachten verkiezingen) zou begrijpelijker zijn, aldus de inzender. De regering zet zich
inderdaad in voor een voortvarende behandeling van beide wetsvoorstellen en verwacht dat een verlenging van vier jaar daarom niet nodig zal
zijn. Het is echter niet uitgesloten dat voor de verdere afrondring van het
parlementaire proces van een of beide wetsvoorstellen meer dan een half
jaar nodig is. Dat de regering voor een verlenging met twee jaren heeft
gekozen, heeft een praktische reden. De regering gaat er weliswaar van uit
dat beide wetsvoorstellen al ruim vóór 1 januari 2024 in werking zullen
zijn getreden, maar wil voorkomen dat, mochten een of beide
wetsvoorstellen onverhoopt toch nieuwe vertraging oplopen, er opnieuw
een verlenging van de Experimentenwet nodig zal zijn, wat weer een
nieuw en tijdrovend wetgevingsproces zou vergen.
Daarom wordt gekozen voor een verlenging met maximaal twee jaren. In
het onderhavige voorstel is ook geregeld dat de Experimentenwet
onmiddellijk vervalt zodra de regeling definitief in de Kieswet is
opgenomen. Dat kan dus ook op een eerdere datum zijn dan 2024.
ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikel I
Onderdeel A
De nieuwe evaluatiebepaling (artikel 5, eerste lid) regelt dat elk experiment wordt geëvalueerd. Er is geen afzonderlijk verslag meer voorzien
waarin de regering een standpunt inneemt inzake de voortzetting van die
maatregel, anders dan als experiment. Dat standpunt is immers reeds
7
8

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2021/06/01/verkiezingsagenda-2030.
Kamerstukken II 2019/20, 35 489, nr. 3, p. 48/49.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 898, nr. 3

3

ingenomen bij het indienen van de wetsvoorstellen waarmee is beoogd
deze materie definitief in de Kieswet op te nemen. De evaluatiebepaling
beperkt zich daarom tot een evaluatie van afzonderlijke experimenten,
zoals overigens gebruikelijk is bij elke verkiezing.
Onderdeel B
Deze bepaling stelt voor om de werking van de Experimentenwet te
verlengen tot 1 januari 2024 (wijziging eerste lid van artikel 8 van de
Experimentenwet). In lijn daarmee treedt de wijziging van de Algemene
wet bestuursrecht (artikel 6 van de Experimentenwet) die samenhangt
met het vervallen van de Experimentenwet, ook pas in werking met
ingang van 1 januari 2024 (wijziging tweede lid van artikel 8 van de
Experimentenwet).
Artikelen II tot en met IV
Deze bepalingen regelen de samenloop van dit wetsvoorstel met de
wetsvoorstellen die aanhangig zijn bij de Tweede Kamer, waarin de
experimenten definitief in de Kieswet worden opgenomen. Achtereenvolgens worden geregeld:
– het scenario dat het wetsvoorstel nieuwe procedure vaststelling
verkiezingsuitslagen (35 489) eerder in werking treedt dan het
wetsvoorstel tot wijziging van de Kieswet in verband met de definitieve invoering van het nieuwe stembiljet voor kiezers buiten Nederland (35 670) (artikel II);
– het scenario dat het wetsvoorstel tot wijziging van de Kieswet in
verband met de definitieve invoering van het nieuwe stembiljet voor
kiezers buiten Nederland (35 670) eerder in werking treedt dan het
wetsvoorstel nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen
(35 489) (artikel III);
– en ten slotte het scenario dat beide wetsvoorstellen in werking zijn
getreden (artikel IV).
Artikel II
Deze bepaling regelt de samenhang met het wetsvoorstel nieuwe
procedure vaststelling verkiezingsuitslagen (35 489). Als dat wetsvoorstel
in werking treedt, waarmee de centrale stemopneming in de Kieswet
wordt geregeld, is het niet langer noodzakelijk, noch wenselijk om
experimenten met een centrale opzet van de stemopneming te houden op
grond van de Experimentenwet. Derhalve worden in dat geval enkele
onderdelen uit de Experimentenwet geschrapt in aanvulling op de
wijzigingen die verband houden met de verlenging van de werkingsduur
van deze wet. De Experimentenwet bevat dan alleen nog bepalingen die
relevant zijn voor het houden van experimenten met het stembiljet voor
kiezers buiten Nederland en met het gebruik van logo’s van politieke
groeperingen op dat stembiljet. In het huidige artikel 3, tweede lid, wordt
verwezen naar diverse artikelen waarvan de inhoud met het wetsvoorstel
nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen wordt verplaatst naar
een ander hoofdstuk (paragraaf 2 van hoofdstuk N). De betreffende
verwijzingen worden met de voorgestelde wijzigingen in het tweede lid,
onderdelen a (nieuw) en b (nieuw) dienovereenkomstig aangepast.
Artikel III
Deze bepaling regelt de samenhang met het wetsvoorstel tot wijziging
van de Kieswet in verband met de definitieve invoering van het nieuwe
stembiljet voor kiezers buiten Nederland (Kamerstukken 35 670). Als dat
wetsvoorstel in werking treedt is het niet langer noodzakelijk, noch

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 898, nr. 3

4

wenselijk om experimenten met stembiljetten te houden op grond van de
Experimentenwet. Derhalve worden in dat geval enkele onderdelen uit de
Experimentenwet geschrapt in aanvulling op de wijzigingen die verband
houden met de verlenging van de werkingsduur van deze wet. De
Experimentenwet bevat dan alleen nog bepalingen die relevant zijn voor
het houden van experimenten met een centrale opzet van de stemopneming.
Artikel IV
Indien zowel het wetsvoorstel nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen (35 489) als het wetsvoorstel tot wijziging van de Kieswet in
verband met de definitieve invoering van het nieuwe stembiljet voor
kiezers buiten Nederland (35 670) in werking zijn getreden, vervalt de
Experimentenwet onmiddellijk. Dat kan dus ook op een eerdere datum zijn
dan de datum waarop de wet vervalt op grond van artikel 8 van de
Experimentenwet. De volgorde waarin de genoemde wetsvoorstellen in
werking treden is hiervoor niet relevant.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 898, nr. 3

5