Samen voor elkaar
Eindrapport

Werken aan leefbaarheid van 120.000 inwoners
van Gorinchem en omgeving
24 januari 2019

Samen voor elkaar
Werken aan leefbaarheid van 120.000 inwoners
van Gorinchem en omgeving

Frederik van Dalfsen
Philip van Veller
Anne van Heerwaarden
Fransje Oudshoorn
24 januari 2019

Inhoudsopgave

1. Analyse, conclusies en aanbevelingen onderzoek centrumpositie Gorinchem . . . . . . . . . . . . . . . . 6
2. Analyse langs drie niveaus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.1
2.2
2.3

Functionele regio Gorinchem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
Gorinchem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Maritime Delta-schaal. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

3. Conclusies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4. Aanbevelingen op drie niveaus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
4.1
4.2
4.3

Functionele regio Gorinchem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Gorinchem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29
Maritieme Delta-schaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

Bijlagen
1. Proﬁelen van gemeenten en regio’s rondom Gorinchem
2. Voorzieningen in en rondom Gorinchem
3. Gorinchem als centrumgemeente
4. Geraadpleegde bronnen
5. Rapportage Pieter Tordoir – Ruimtelijke samenhang in de regio Gorinchem

B

6

Analyse, conclusies en
aanbevelingen onderzoek
centrumpositie
Gorinchem
Hoofdstuk 1
Dit rapport vormt het eindproduct van het onderzoek
dat Berenschot uitvoerde naar de centrumfunctie van de
gemeente Gorinchem. Aanleiding voor het onderzoek was
de motie Van der Molen (motie 34824, nr. 8). Daarin wordt
de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
verzocht te onderzoeken hoe de centrumfunctie van
Gorinchem behouden kan blijven met het oog op
evenwichtige regionale verhoudingen, en de Kamer hierover
voor 1-1-2019 te informeren. Het gaat dus nadrukkelijk om
de positie van Gorinchem binnen het omliggende systeem,
waar het zelf onderdeel van uitmaakt: de regio. Gorinchem
heeft in afstemming met BZK, de provincie Zuid-Holland en
de omliggende regio (in de vorm van een klankbordgroep)
zelf het initiatief genomen om het onderzoek op te pakken.

De motie Van der Molen plaatst de centrumfunctie van

Vanaf nu hebben we het dan ook graag over de regiofunctie van

Gorinchem nadrukkelijk in het perspectief van evenwichtige

Gorinchem; het gaat namelijk om zaken voor de regio, door

regionale verhoudingen binnen de om Gorinchem liggende

Gorinchem. En niet over het hebben van een centrumfunctie

regio. Het gaat dus om de regionale centrumfunctie van de

als zodanig. We hebben in dit onderzoek de regiofunctie van

stad Gorinchem binnen en ten opzichte van dit gebied. Die

Gorinchem uiteen getrokken in twee aspecten: de functie als

centrumfunctie (vooral in termen van voorzieningen) is een

formele centrumgemeente (bestuurs-juridisch) en de functie

regionaal belang.

als centrumstad (maatschappelijk, voor voorzieningen).

De kernvraag, ook geformuleerd in de motie Van der Molen,

U treft hieronder onze analyse, conclusies en aanbevelingen,

is wat er nodig is om voorzieningen van Gorinchem voor de

gebaseerd op het onderzoek. In de bijlagen vindt u een uitge-

omliggende regio te behouden en te versterken.

breid feitenrelaas dat inzicht geeft in de feitelijke regiofunctie
van Gorinchem als ‘gemeente’ en als ‘stad’. De daar omschreven beelden onderbouwen de hieronder geschetste analyse,

A
Centrumgemeente
Formele regiofunctie in
samenwerkingsverbanden
Regiofunctie(s)
Gorinchem
Centrumstad
Informele regiofunctie in
maatschappelijke verbanden
B

conclusies en aanbevelingen. Daarnaast is deze rapportage
gebaseerd op de door ons gevoerde gesprekken (elke bijlage
begint met een samenvatting inclusief de belangrijkste bevindingen van die bijlage).
We bouwen onze analyse en aanbevelingen op langs een drietal
analyseniveaus die er alle drie toe bleken te doen in dit onderzoek. Alle drie de niveaus zijn relevant voor het toekomstige
behoud van de regiofuncties die Gorinchem biedt, primair
als centrumstad. En alle drie de niveaus dragen op eigen wijze

B

Samen voor elkaar

8

bij aan de mogelijke toekomstige versterking van die regio-

Tot slot is er een analytisch contextniveau waarbinnen deze drie

functie(s). Het gaat om de analyseniveaus:

niveaus zich bevinden: de Stedenring Midden-Zuid Nederland
(in de tekening niveau 4). Daarover trekken we geen pri-

1. Gemeente Gorinchem

maire conclusies, maar het figureert wel in bevindingen over
de andere niveaus. Schematisch verhouden de niveaus zich

2. Functionele regio Gorinchem

tot elkaar conform onderstaande tekening. We behandelen
per niveau in de analyse wat er volgens ons ‘aan de hand is’

3. De Maritieme Delta-schaal (Gorinchem/Werkendam,

(hoofdstuk 2). Daarna volgen onze conclusies (hoofdstuk

Drechtsteden, Rotterdam-Rijnmond, kortheidshalve

3): wat betekent dit voor de regiofunctie(s) van Gorinchem?

Maritieme Delta-schaal)

Tot slot (hoofdstuk 4) volgen per niveau aanbevelingen aan
Gorinchem en de regio.

Utrecht

Gouda

4

Rotterdam

2
Gorinchem

Functionele
regio
Gorinchem

Betuweroute
A15

1

3
Maritieme
Delta

Context
Stedenring
Midden-Zuid
Nederland

Dordrecht
A27

‘s-Hertogenbosch

Breda

Tilburg

Eindrapport

9

Alblasserwaard-Vijfheerenlanden

35.000

Gorinchem

36.000

Land van Altena

20.000

Drechtsteden

10.000

West Betuwe

8.000

Bommelerwaard

5.000

Utrecht

114.000

Den Haag

Culemborg

98 k
AlblasserwaardVijfheerenlanden

55 k
Alblasserwaard

Rivierenland

44 k
Alblasserwaard

35 k

Rotterdam

West Betuwe
50 k

Tiel

Geldermalsen
HardinxveldSliedrecht Giessendam
Drechtsteden
290 k

5/10 k
Gorinchem
36 k

± 10 k
±5k

Dordrecht

Bommelerwaard
50 k

± 20 k

Land van Altena
55 k

Functionele regio Gorinchem

‘s-Hertogenbosch

Trekkracht omliggende steden
Economisch/maritieme delta
R’dam-Drechtsteden-Gorinchem-Werkendam
Breda

Tilburg

Eindhoven

B

B

10

Analyse langs
drie niveaus

Hoofdstuk 2
Zoals gezegd: in dit hoofdstuk leest u onze analyse op de
drie betreffende niveaus zoals hiervoor in figuur 1 geschetst.
Daarbij noemen we per analyseniveau puntsgewijs onze
belangrijkste, soms ongelijksoortige punten. We starten bij
de functionele regio Gorinchem, kijken dan naar Gorinchem
zelf en eindigen met het niveau van de Drechtsteden/
Maritieme Delta-schaal, dus van klein naar groot. Dit omdat
het zinvol is eerst meer beeld en begrip te hebben bij de
regionale context, zoals de motie ook vraagt, maar daarna
tevens om stil te staan bij de schaal erboven en eronder.

Utrecht

Gouda

4

Rotterdam

2
Gorinchem

Functionele
regio
Gorinchem

Betuweroute
A15

1

3
Maritieme
Delta

Context
Stedenring
Midden-Zuid
Nederland

Dordrecht
A27

‘s-Hertogenbosch

Breda

2.1

Functionele regio Gorinchem

Tilburg

1. Wel centrumstad, geen centrumgemeente

Het eerste analyseniveau betreft de functionele regio

Uit het kwantitatief onderzoek volgt een heel helder beeld:

Gorinchem. Zoals hierboven reeds aangegeven, kijken we

een gebied om Gorinchem heen (met Gorinchem zelf in

daarbij naar Gorinchem als centrumstad (maatschappe-

het midden) vormt een functionele regio waar de inwoners

lijk, voor voorzieningen) en als formele centrumgemeente

primair gebruik maken van de voorzieningen van Gorinchem,

(bestuurs-juridisch), beide in relatie tot het omliggende maat-

en ook (zij het in mindere mate) van de voorzieningen van

schappelijk samenhangende systeem van gemeenten (ook wel

elkaar. Natuurlijk maken inwoners van de functionele regio

een daily urban system genoemd). We hebben de volgende

Gorinchem óók gebruik van voorzieningen buiten de functio-

constateringen.

nele regio Gorinchem én zijn er inwoners van buiten de functionele regio Gorinchem die gebruik maken van voorzieningen
binnen de regio. Máár, voor de inwoners van de functionele
regio Gorinchem geldt dat zij allen voor tenminste substantiële
mate afhankelijk zijn van de voorzieningen van Gorinchem
voor hun leefkwaliteit en de leefbaarheid van het gebied.
In het gebied dat wij ‘functionele regio Gorinchem’ noemen,
wonen bij elkaar zo’n 120.000 inwoners (zie figuur 2). In die
functionele regio is Gorinchem de centrumstad. Dat beeld is
per voorzieningsdomein wel te nuanceren. Voor onderwijs en
werkgelegenheid geldt dat Gorinchem een regiofunctie met
groot bereik vervult, waarbij de functionele regio nog groter is
dan de hier geschetste illustratieve grenslijn (beste schattingen:
zo’n 120.000 tot 150.000 mensen). Ook het ziekenhuis past
in deze sterke regiofunctie, waarbij de omliggende gemeenten

B

Samen voor elkaar

12

(m.u.v. Molenwaard) voor een meerderheid van hun ‘zorg-

2. De functionele regio Gorinchem bestaat bestuurlijk niet

behoevenden’ op Gorinchem zijn aangewezen (NB: het

Typerend voor de functionele regio Gorinchem (en ook een

ziekenhuis heeft een adherentie-regio van zo’n 150.000 inwo-

uitzondering op veel andere stad-en-ommeland-gebieden)

ners, blijkt uit analyses van het ziekenhuis). Op de domeinen

is dat de functionele regio Gorinchem op geen enkele wijze

winkels, cultuur en OV vervult Gorinchem een regiofunctie

samenvalt met welke vorm van bestuurlijke samenwerking dan

met minder bereik: de regio wordt kleiner en/of de dominan-

ook. Het gaat om een gebied dat zich uitstrekt over de per 1-1-

tie van Gorinchemse voorzieningen in het voorzien in leef-

2019 zeven gemeenten in bij elkaar vier provincies. Er is géén

kwaliteit is minder. Hier gaat het om een bereik van 90.000 tot

bestuurlijk gremium waarin de gemeenten (en provincies), die

120.000 inwoners. Daarom is gekozen voor een overkoepelende

gezamenlijk de functionele regio Gorinchem vormen, elkaar

schatting op zo’n 120.000 inwoners voor het samenhangende

ontmoeten. Gorinchem heeft ook geen initiatieven ontplooid

systeem dat Gorinchem bedient.

deze ontmoeting te organiseren.

Voor sociaal en de dagdagelijkse medische zorg, net als voor het

Zoals gesteld: de grenslijn van het functionele gebied loopt

recreatieve aspect, vervult Gorinchem geen noemenswaardige

niet synchroon met de bestuurlijke indeling van de provincie-

regiofunctie.

en gemeentegrenzen. Dat was al niet het geval, maar met de
herindelingen om Gorinchem heen zullen nog grotere gemeen-

Regiofunctie groot
bereik (120.000 –
150.000 inwoners)

Regiofunctie
middel bereik
(90.000 – 120.000
inwoners)

Regiofunctie
geen/klein bereik
(primair eigen
inwoners)

1. Onderwijs
2. Werkgelegenheid
3. Ziekenhuis

1. Winkelaanbod
2. Cultuur
3. OV

1. Sociaal domein
2. Dagelijkse zorg
3. Recreatie

Tabel 1

Overzicht regiofuncties Gorinchem.

NB: De bijlagen bij dit rapport geven uitgebreid de brede functie van Gorinchem
weer als centrumstad. Op meerdere terreinen biedt Gorinchem voorzieningen
waarvan (ook en vaak zelfs grotendeels) gebruik wordt gemaakt door inwoners van
omliggende gemeenten.
NB: bijlage 2 geeft per functiegebied een gedetailleerder beeld van de omvang van
de functionele regio die dus per functie in grens net anders is. We kiezen in deze
hoofdrapportage voor het algemene beeld met een uitsplitsing naar kracht van de
regiofunctie.
NB2: m.b.t. recreatie is voor onze analyse van belang dat er in de analyses van
Tordoir een veel minder dominant patroon naar boven komt dan voor thema’s
als werk, zorg en onderwijs. Ook geldt dat voor sociaal en recreatief verkeer
Gorinchem onderdeel uitmaakt van een functionele regio met Rotterdam als
centrum. Tot slot beschikt Gorinchem over een aantal voorzieningen die regionale
uitstraling hebben (zoals een zwembad), maar hebben meerdere gemeenten in
de regio die voorzieningen ook in de aanbieding. Voor sportverenigingen geldt
dat de reisbereidheid over het algemeen niet hoog is én dat het soms ook gaat
om dusdanig lage aantallen dagelijkse vervoersstromen dat deze in de ruimtelijkeconomische analyses van Tordoir überhaupt niet zijn meegenomen.

Geen centrumgemeente
Met uitzondering van arbeidsmarktregio geldt dat Gorinchem
op geen van de functies een regiorol als centrumgemeente
heeft. Ondanks die ene centrumgemeente-functie constateren
we in z’n totaliteit bekeken dat Gorinchem géén centrumgemeente-rol vervult, zoals Dordrecht die bijvoorbeeld wel heeft.

ten ontstaan die slechts gedeeltelijk tot deze functionele regio
behoren. Het belang van deze heringedeelde gemeenten bij de
functionele regio Gorinchem zal wellicht minder groot zijn
dan voor sommige van de huidige gemeenten, die als geheel
sterker op Gorinchem georiënteerd zijn. Dit natuurlijk ondanks
het feit dat er in de feitelijke, absolute gebruikscijfers door de
herindelingen waarschijnlijk niet veel zal veranderen.

Eindrapport

In bestuurlijke taal: we constateren een toenemende discongruentie van de grenzen van de functionele regio Gorinchem

13

3. De functionele regio Gorinchem bestaat uit multiple
choice-gemeenten

en de daarin vallende bestuurlijke entiteiten. De inwoners van

Om Gorinchem heen is een zestal gemeenten gesitueerd met

de ‘andere kant’ van deze gemeenten zijn voor soortgelijke

meervoudige oriëntaties. Het zijn ‘multiple choice-gemeen-

voorzieningen gericht op de verschillende agglomeraties om de

ten’ waarvan niet alle inwoners en zéker niet alle bestuurders

functionele regio Gorinchem heen. Door de matige bereikbaar-

Gorinchem zien als logische eerste keuze om zich op te richten.

heid van Gorinchem en een verbetering van bereikbaarheid van

Door de groei van deze gemeenten door herindelingen (vier

de omliggende ‘concurrerende’ agglomeraties bestaat ook het

van zes zijn per 1-1-2019 heringedeeld) zal het relatieve deel

gevaar dat de ‘kring rond Gorinchem’ kleiner wordt, doordat

van de gemeente dat zich op Gorinchem richt kleiner wor-

meer mensen zich wenden naar ‘de andere kant’.

den. Kenmerkend is dus ook dat alle omliggende gemeenten
een alternatief hebben op het gebruik van voorzieningen in
Gorinchem.
•• Voor Hardinxveld-Giessendam en
Sliedrecht is dat Dordrecht
•• Voor Molenlanden zijn dat Dordrecht en Rotterdam
•• Voor Vijfheerenlanden is dat Utrecht
•• Voor West Betuwe zijn dat Tiel en Den Bosch
•• Voor de Bommelaarwaard is dat Den Bosch
•• Voor het Land van Altena zijn dat Breda en Oosterhout
Interessant is dus dat, ondanks dat een deel van de inwoners
van elke gemeente wél afhankelijk is van de voorzieningen in
Gorinchem, géén van deze gemeenten bestuurlijk of als geheel
afhankelijk is van Gorinchem.
Niet alleen in de keuze om zich te richten op Gorinchem,
dan wel op de ‘andere kant’, maar ook inhoudelijk, toont de
regionale samenwerking een gefragmenteerd beeld. Onder het
motto ‘Grenzeloos samenwerken’ is een aantal thema’s in een
Regionale Maatschappelijke Agenda geïdentificeerd, waaraan
de gemeenten in wisselende samenstelling kunnen samenwerken. De opzet van deze regionale agenda is juist om de diffuse
oriëntaties van gemeenten te faciliteren. Een integrale onderliggende analyse en visie op gebied, ambities en opgaven ontbreekt
in die agenda. NB: de agenda leidt bij 13 van de 15 opgenomen
samenwerkingsopgaven (met daaronder telkens diverse projecten) wel tot concrete samenwerking waaraan gemeenten zich
gecommitteerd hebben.

B

B

Samen voor elkaar

14

4. Een regio met tegenstellingen: gemeenten vs. elkaar en
maatschappelijk vs. bestuurlijk

Bovendien is er van oudsher - op zijn zachtst gezegd- geen
grote bestuurlijke, wederzijdse sympathie tussen regio en

We constateren in de functionele regio Gorinchem twee

stad. De achtergrond hiervan is gelegen in de vroege en

belangrijke ‘tegenstellingen’ die opvallend zijn. Dit zijn de

recente historie en wordt in de onderstaande paragraaf over

verschillende bestuurlijke belevingen binnen de regio enerzijds

Gorinchem nader geduid. De consequenties zijn tot op de dag

en de verschillen tussen de politiek-bestuurlijke en maatschap-

van vandaag zichtbaar. Gorinchem wordt nodeloze dominantie,

pelijke, regionale patronen anderzijds.

sterke gerichtheid op zichzelf en ‘continue honger’ verweten.
Andersom wordt de regio gezien als remmend, opportunistisch

Ten aanzien van de bestuurlijke belevingen constateren we het

en niet loyaal. Interessant is ook dat desgevraagd géén van de

volgende: een functionele regio van 120.000 inwoners met

gesproken gemeenten een echt beeld heeft bij wat de bestuur-

Gorinchem als zwaartepunt mag dan een kwantitatief feit zijn,

lijke agenda van Gorinchem is, noch vice versa (of van andere

kwalitatief wordt in de omliggende gemeenten deze positie

partners in de functionele regio Gorinchem).

anders geduid. De positie van centrumstad is er dus feitelijk
wel, maar wordt niet door iedereen zo beleefd. Met name

Daarnaast constateren we een discrepantie in de politiek-

bestuurders van (voormalige) omliggende gemeenten zien de

bestuurlijke patronen (zoals hierboven beschreven) en de

functies die Gorinchem biedt als één van de (vele) alterna-

maatschappelijke patronen. Hieronder leest u meer over de

tieven die hun inwoners hebben. Immers, aan de andere kant

in onze optiek goed lopende maatschappelijke samenwerking

van iedere gemeente worden dergelijke functies ook geboden.

op tal van domeinen tussen bedrijven en organisaties in de

Wanneer de voorzieningen in Gorinchem zouden wegvallen,

functionele regio Gorinchem (en daarbuiten). Daarmee lijken

zijn er voor de omliggende gemeenten andere mogelijkheden,

de politiek-bestuurlijke samenwerkingsverhoudingen sterk op

zo redeneren zij.

een ‘wereld op zichzelf’, los van de feitelijke, maatschappelijke
situatie.

Dat leidt ertoe dat de (gepercipieerde) visie over Gorinchem
is dat het de voorzieningen aan de regio biedt, en dat het
vindt dat de regio daar blij mee moet zijn. Terwijl omliggende
gemeenten als perspectief hebben dat Gorinchem de regiovoorzieningen mág herbergen, en dat Gorinchem daar blij mee
moet zijn. Die verschillende beelden over elkaar gaan dus over:
•• Elkaars toegevoegde waarde in de leefbaarheid en het niet
(h)erkennen van de afhankelijkheid t.o.v. elkaar.
•• Het soortelijk gewicht dat gemeenten in de regionale
verhoudingen met zich meebrengen en zouden moeten
brengen.
•• Stijl, houding en gedrag van elkaar.

Eindrapport

2.2

15

Gorinchem

In deze paragraaf gaan we in op het ‘kleinste’ analyseniveau, namelijk dat van Gorinchem zelf.
Het is goed om een aantal belangrijke observaties over Gorinchem te delen die betrekking hebben
op/relevant zijn voor zijn rol in de functionele regio Gorinchem.
1. Gorinchem: veel interne gerichtheid, bestuurlijk én
maatschappelijk

•• De inwoners van deze zeven gemeenten leggen dagelijks op
basis van de analyse van Tordoir 96.640 functiebezoeken

Dit punt uit onze analyse betreft een feitelijke waarneming,

af; 19,2% van deze bezoeken vallen dus in het voorzienin-

niet voorzien van een waardeoordeel. De oriëntatie van

gencluster van Gorinchem. Dat houdt in dat de inwoners

Gorinchem is van oudsher en in de actualiteit niet sterk op

van de zeven direct omliggende gemeenten voor 1 op de 5

de omgeving gericht. De stad Gorinchem is van origine een

functiebezoeken in de vier categorieën gebruik maken van

vesting-, handels- en later industriestad met een sterke band

functies in Gorinchem. Dat is substantieel.

met het water als toegangsweg. De regio bestond uit hechte, op
zichzelf gerichte gemeenschappen. In bestuur, cultuur en bevol-

•• Het aantal Gorinchemers dat vanuit Gorinchem deze

king zijn er geen stevige banden gegroeid met het omliggende

andere gemeenten bezoekt, ligt veel lager. Gorinchemers

(platte)land. De oriëntatie van Gorinchem was en is sterker op

leggen gezamenlijk op dagelijkse basis zo’n 5.830 functie­

zichzelf en op eigen groei dan op de relatie met de regio.

bezoeken af in de gezamenlijke zeven omliggende
gemeenten.

Bestuurlijk blijkt die eigengerichtheid voor velen uit het gebrek
aan interesse van Gorinchem op de agenda’s/belangen van de

De maatschappelijke verplaatsingspatronen zijn dus (natuurlijk

omliggende gemeenten (NB: sommigen respondenten noemen

ook dankzij het rijke voorzieningenaanbod) nadrukkelijk op

de visie GO2032 als expliciete illustratie: die gaat alleen over

Gorinchem zelf gericht. Dit maakt dat in het Gorinchemse

Gorinchem, was mooie kans om perspectief te verbreden.

denken en doen ook vaak Gorinchemse logica voorop staat.

Temeer interessant omdat GO2032 wél een passage bevat over

Dit is overigens in veel centrumgemeenten een terugkerend

de regio en er ook een gesprek met de regio was voorzien, waar-

patroon.

voor de animo laag lag). Ook noemen velen de grote opgaven
sociaal, mobiliteit, woningbouw en economie en ze zien daarin

Maatschappelijke/private voorzieningen
als uitzondering op dit beeld

ook aandacht naar binnen getrokken worden.

Enige uitzondering op ‘eigen-gerichtheid’ vormen de maat-

waar Gorinchem voor staat als waarneming: maatschappelijk/

schappelijke/private voorzieningen, die een veel sterkere relatie
Echter, ze noemen ook de ontwikkelopgave voor de ambtelijke

met de regionale partners kennen: zorgverleners, woning­

organisatie die tijd/energie vergt. NB: hiermee is niet gezegd dat

corporaties, schoolfederaties en grote werkgevers zijn vaak wel

Gorinchem niet veel tijd in de AW/VHL-regio heeft gestoken

regionaal georganiseerd, bijvoorbeeld:

(want dat is wel het geval), maar ook aan die tafels ervaren

•• Het verzamelde bedrijfsleven van de regio in de

de overige gesprekspartners van Gorinchem in die gesprekken

stichting WE-TECH rond technisch onderwijs

primair een focus op wat goed is voor Gorinchem.

•• De samenwerking van de woningbouwcorporaties in de
bredere regio met regionale ontsluiting van woningaanbod

Maatschappelijk gezien zijn de verbindingen van de
Gorinchemse inwoners met de omliggende regio ook beperkt,
de instroom is primair (logischerwijs ook) andersom:
•• Er zijn veel ‘dagelijkse inreizende’ regio-inwoners die naar
Gorinchem komen. Dit gaat voor de vier door Tordoir
onderzochte voorzieningsdomeinen vanuit de zeven direct
aangrenzende gemeenten om Gorinchem heen in totaal per
dag al om 18.555 functiebezoeken.

•• De samenwerking binnen de medische
gezondheidsketens rondom het Beatrixziekenhuis.

B

B

Samen voor elkaar

16

2. Een gemeente met grotere schoenen
dan het zelf gevuld krijgt

Financieel wordt Gorinchem via het gemeentefonds weliswaar
gecompenseerd voor de meeruitgaven (zie bijlage 3) boven het

Gorinchem is ontegenzeggelijk ‘rijk’ in voorzieningen. Op een

eigen bevolkingsniveau, maar het bieden van regiovoorzienin-

breed scala van domeinen heeft Gorinchem veel te bieden.

gen gaat verder dan het betalen van de rekening. Er is weder-

Vooral op het vlak van onderwijs (met name middelbare scho-

zijds gevoel van verbinding voor nodig, waarbij regio en stad in

len en MBO) én werkgelegenheid springt Gorinchem met kop

onderlinge dialoog de functies vormgeven, verder ontwikkelen

en schouders boven de omliggende gemeenten én boven verge-

en mede dragen.

lijkbare gemeenten qua omvang uit. Ook qua ziekenhuiszorg, de
winkelvoorzieningen/binnenstad en cultuur kent Gorinchem

Vooralsnog zijn de (meeste) voorzieningen gezond. Maar, auto-

een grotere schaal dan Gorinchem alleen zou kunnen bewerk-

nome maatschappelijke ontwikkelingen (demografie, trekkracht

stelligen. Het aantal inwoners van de gemeente zelf is namelijk

grotere steden, verslechterende bereikbaarheid, toenemende

(ruim) onvoldoende voedingsbodem om deze voorzieningen

reisbereidheid en gemiddeld verbeterende welvaartspositie)

overeind te houden.

zetten deze gezondheid wel onder druk. Zo heeft de regiofunctie
qua werkgelegenheid op termijn te lijden onder de bereik-

Want ondanks pogingen tot autonome groei (groei van de

baarheidsproblematiek (zie onderstaand), heeft de onder-

stad Gorinchem zonder herindelingen/grenscorrecties, door

wijsfunctie te kampen met teruglopende leerlingprognoses,

bouw woningen) en hints naar grenscorrecties is die eigen

kampen winkels, cultuur en zorg met toenemende concurrentie

Gorinchemse groei in termen van inwoners niet voldoende tot

van grote steden én toenemende reisbereidheid (en reistijd­

stand gekomen; Gorinchem vormt op dit moment met ruim

verkorting, zonder files) van inwoners en constateren we

36.000 inwoners geen grote gemeente. Gorinchem kent dus

dat de instroom van ‘nieuwe inwoners’ van buiten de regio

een sterk voorzieningenveld, maar daarmee tegelijkertijd een

beperkt is. Dat maakt het voorzieningenaanbod van Gorinchem

sterke afhankelijkheid van de omgeving. Immers, de voorzie-

kwetsbaar: de voedingsbodem is dun en de aantrekking van de

ningen vergen bepaalde volumes aan leerlingen, patiënten,

omliggende stedenring (analyseniveau 4) is sterk.

consumenten en werknemers die de capaciteit van Gorinchem
te boven gaan. Alléén houdt Gorinchem deze voorzieningen
niet duurzaam levensvatbaar.
Daarin ligt de kern van het vraagstuk waar Gorinchem en de
regio voor staan. Voor veel andere steden met een regiofunctie
geldt overduidelijk dat die voorzieningen onbetwistbaar zijn én
heeft de stad zelf meer draagkracht voor die gemeenten. Ze is
minder afhankelijk van de regio voor de eigen voorzieningen
(vgl. bijv. Dordrecht).

Eindrapport

17

3. Een gemeente met serieuze bereikbaarheidsproblematiek

4. Gemeente zonder (bestuurlijke) vrienden

Het vullen van de grote schoenen valt of staat met het bereik-

De genoemde interne gerichtheid en de continue zoektocht

baar zijn van Gorinchem en de voorzieningen daarbinnen.

naar voldoende voedingsbodem voor voorzieningen hebben

Op dit punt loopt Gorinchem tegen serieuze knelpunten aan.

er in de loop der jaren toe geleid dat in de regio een bestuurs­

Dat is een urgent probleem en vraagstuk. We vatten de knel-

cultuur is ontstaan van ‘tegen elkaar’ in plaats van ‘met elkaar’.

punten kort samen:

Het ontstaan van deze cultuur is niet precies in de tijd te
plaatsen, maar het is duidelijk dat deze al decennia teruggaat.

•• Het interne wegennet van Gorinchem zelf loopt met

Ook is niet te duiden of deze cultuur z’n oorsprong vindt in één

regelmaat vast, met name de oost-west-verbindingen in

specifiek domein of één specifieke gemeente: de regio als geheel

de gemeente zijn problematisch. Dit nodigt eigen inwo-

heeft deze cultuur laten ontstaan. De dynamiek van ‘tegen

ners én bezoekers van buiten niet uit gebruik te maken

elkaar’ in plaats van ‘met elkaar’ speelt het sterkst in de context

van Gorinchemse voorzieningen. Ook is het voor de in

van de AW/VHL maar is ook in de West Betuwse context terug

Gorinchem gelegen bedrijven een probleem.

te vinden.

•• De ontsluiting van de gehele functionele regio Gorinchem

Gorinchem is, zo kunnen wij op basis van ons onderzoek

met het OV is niet goed. Gorinchem zelf is daarin nog

niet anders constateren, een gemeente zonder echte vrienden.

het best ontsloten met het OV. Echter, eigenlijk vormt de

In geen van de gevoerde gesprekken kwamen warme gevoelens

MerwedeLingelijn het enige serieuze alternatief op bereik-

of een inhoudelijk sterke band tussen welke van de omliggende

baarheid via de weg. Al het andere OV gaat via de weg, ook

gemeenten en Gorinchem nadrukkelijk aan bod. Dat klinkt

de busverbindingen tussen Breda en Utrecht.

stevig en dat is ook onze taxatie: het is stevig. Daarbij spelen
beelden en feiten door elkaar een rol. Want wat in een gezond

•• Het nationale wegennet rondom Gorinchem is problema-

samenwerkende regio een kleinigheid zou zijn, wordt in de

tisch. De A27 en zeker de A15 zijn notoire, filegevoelige weg-

samenwerkingsrelaties van Gorinchem met haar partners

delen. De woningmarkt-analyse in bijlage 2 toont aan dat

al snel een groot ding. Negatieve duiding van ervaringen uit

er weinig mensen naar en uit Gorinchem verhuizen voor

het (soms verre) verleden spelen daarin vaak een grote rol.

werkmotieven. Kortom: de lokale arbeidsmarkt is afhan-

Er is weinig wederzijds krediet, handelen wordt vaker negatief

kelijk van bereikbaarheid om aantrekkelijk te zijn. Ook de

dan positief geduid en het voordeel van de twijfel lijkt niet te

gevestigde grote bedrijven kaarten bereikbaarheid als grote

bestaan.

blokkade aan. Sommige investeren al elders in Nederland
in de ontwikkeling van nieuwe bedrijfsonderdelen omdat

Deze bestuurscultuur in de functionele regio Gorinchem

Gorinchem te onbereikbaar wordt.

(met name dus boven de rivier) ten opzichte van Gorinchem
wordt versterkt door twee factoren:

•• De op handen zijnde verbouwingen van de A27 en de A15
zullen wellicht op termijn tot verbetering van de bereikbaar-

•• Met de ruggen naar elkaar toe: Gorinchem is gericht op

heid leiden, maar zullen op korte termijn tot meer bereik-

zichzelf en heeft ook een andere, diversere bevolkings­

baarheidsproblematiek leiden.

samenstelling en mentaliteit. Met een eigen opgavenprofiel.
Omgekeerd heeft ook de regio een ander karakter dan

Het op orde krijgen van de bereikbaarheid van Gorinchem is

Gorinchem; hier is een cultuur van ‘we regelen het zelf wel’.

van elementair belang voor Gorinchem zelf, voor de regiofuncties (en dus voor de regio) en voor de ingelegen bedrijven en
organisaties.

•• Gorinchemse honger: in het (recentere) verleden heeft
Gorinchem diverse malen groeiambities aan de dag gelegd
(al in het verdere verleden onder burgemeesters als Van
Rappard, maar ook recentelijker in de herindelingsoriëntatie
van Giessenlanden en een eventuele grenscorrectie rond
Arkel). Belangrijkste motivatie voor die groeiambities is
gelegen in ons analysepunt 2, hierboven. Maar de honger
naar meer inwoners, meer grondgebied, meer geld en/of
meer invloed (alle overigens niet vanuit vijandige maar wel
Gorinchem-gerichte motieven) heeft in de relatie tussen

B

B

Samen voor elkaar

18

stad en ommeland tot vervreemding en wantrouwen geleid

2.3

Maritime Delta-schaal

(ook al zijn deze zaken voor een deel al verre geschiedenis).

Tot slot beschrijven we het laatste analyseniveau: dat van de
bredere regio van Gorinchem tot Rotterdam. Wij duiden die

-- Overigens hebben ook de omliggende gemeenten

regio gemakshalve aan als de Maritieme Delta-schaal (naar de

soms last van ‘honger’, zo blijkt uit onze bestuurlijke

Maritime Delta-samenwerking aldaar), maar we kijken inte-

gespreksronde en terugkoppeling uit bestuurlijke

graal naar samenhang tussen Gorinchem en dit gehele gebied

gesprekken/ambities: concurrentie om werkgevers,

(dus niet alleen de maritieme invalshoek).

onderwijsvoorzieningen en ander voorzieningenaanbod
zijn ook hen niet vreemd. Zo bieden diverse

Uit de analyses van Prof. dr. Pieter Tordoir (zie bijlage) én de

gemeenten bijvoorbeeld aan locatieproblemen voor

diverse gesprekken met ook maatschappelijke actoren blijkt dat

onderwijsvoorzieningen in Gorinchem op te lossen met

deze schaal er namelijk toe doet. Gorinchem (en een groot deel

eigen ruimte, daarmee filialen of dependances naar de

van de gehele functionele regio) kan ook als onderdeel van deze

eigen gemeente halend. Niemand biedt aan om mee te

Maritieme Delta-schaal gezien worden. Zowel qua werkgelegen-

investeren in extra voorzieningsruimte in Gorinchem,

heid als qua ‘bovenliggende centrumstad’ is de oriëntatie op de

hoewel het cluster daar gevestigd is én de scholen zelf

Maritieme Delta-schaal sterk. Qua werkgelegenheid ligt die ver-

ook aangeven uitbreiding in Gorinchem aantrekkelijker

binding primair naar de Drechtsteden. Rotterdam heeft de func-

te vinden dan daarbuiten. Dit patroon is tot op zekere

tie van ‘bovenliggende centrumstad’. Er volgt uit de analyse van

hoogte een gebruikelijk patroon in de relatie tussen stad

de cijfers geen ander, bovenregionaal verband of schaalniveau

en ommeland.

waartoe de functionele regio Gorinchem en Gorinchem zelf zich
in deze mate verhouden. Dit is dan ook het derde analyseniveau.
De maritieme sector is in een reeks van kernen en gemeenten,
gelegen langs de Merwede en daarmee verbonden water­wegen,
een sterke en beeldbepalende industrie. Met Gorinchem zelf
is de naam Damen sterk verbonden; een bedrijf dat ook onder
meer vestigingen heeft in het naastgelegen HardinxveldGiessendam. Aan de overkant van de Merwede ligt Werkendam,
wiens maritieme industrie alles behelst van binnenvaart tot
recreatievaart en van kustvaart tot offshore. In Molenlanden
liggen bijv. IHC Kinderdijk en de maritieme bedrijven in
Nieuw-Lekkerland. Verderop naar het westen beginnen dan
de Drechtsteden met als motto ‘Samen stad aan het water’;
ook hier is een grote en brede reeks aan maritieme bedrijven
actief. De hele Maritieme Delta-schaal is een gebied waar
het bedrijfsleven, overheid en onderwijs een samenhangende
infrastructuur kan vormen met een gerichtheid op de maritieme economie. Van ontwikkeling en ontwerp, de fabricage
van onderdelen en de bouw of assemblage tot onderhoud van
complete schepen en maritieme installaties vindt hier plaats
De link tussen Gorinchem en de Maritieme Delta-schaal is
tweeledig:
•• Economisch: de regio vormt een samenhangend geheel met
vergelijkbare maritieme industrie
•• Soort gemeenten: juist in deze regio liggen gemeenten die
qua problematiek, bevolkingssamenstelling, aard van de
economie etc. sterk op Gorinchem lijken.

Eindrapport

19

We constateren over dit niveau het volgende:
1. Meer gelijkende gemeenten voor Gorinchem

2. Publieke aansluiting Gorinchem ontbreekt (nog)

In deze regio (dus breder dan alleen de Maritieme Delta-

De Maritieme Delta kenmerkt zich door gerichte samenwer-

samenwerking) liggen gemeenten als Dordrecht, Zwijndrecht en

king tussen bedrijven. En sporadische samenwerking tussen

Papendrecht. Deze gemeenten hebben sterke gelijkenissen met

bestuurlijke actoren (al is die tussen de partijen van Dordrecht

het profiel van de gemeente Gorinchem (bevolkingsopbouw,

tot Rotterdam aanmerkelijk hechter). Echter, bestuurlijke

mate van verstedelijking, aard van de economie, voorzieningen-

aansluiting van Gorinchem op deze schaal (m.u.v. deelname

clusters). En kampen dus voor een deel met dezelfde opgaven:

aan maritime delta dinner) ontbreekt vooralsnog of krijgt in

interne mobiliteitsvraagstukken, stedelijke ontwikkelopgaven,

materiële zin geen vorm (NB: in de AW/VHL wordt wel aan

een forse sociaal domein-opgave, een opgave in de transfor-

het thema maritiem gewerkt, maar dit is niet bestuurlijk samen

matie van de woningmarkt, een opgave om grote economische

met Drechtsteden en/of Rotterdam). Met bestuurlijke aanslui-

actoren te werven en te binden, de mobiliteitsproblematiek van

ting bedoelen wij tenminste regelmatige, bestuurlijke afstem-

de A15, dezelfde behoefte aan technisch goed opgeleid personeel

mingsgesprekken tussen belangrijke gemeenten in de Maritieme

etc. etc. Het kan zowel qua gezamenlijk optrekken als qua van

Delta-schaal over de ontwikkeling en verdere stimulering van

elkaar leren aantrekkelijk zijn om meer verbinding met dit soort

deze voor hen alle belangrijke, economische sector. Dat het een

gemeenten te hebben. Juist omdat Gorinchem grote schoenen te

publiek-privaat overleg zal moeten zijn, is evident. Deze verdere

vullen heeft, waar deze gemeenten zelf ook voor aan de lat staan.

Gorinchemse bestuurlijke aansluiting is wel wenselijk voor het

Hierbij geldt dus dat de verbinding indirect kan helpen de leef-

verder uitbouwen en versterken van de maritieme delta. Er zijn

baarheid in de functionele regio Gorinchem te versterken: het

al vormen van samenwerking actief, zoals:

kan Gorinchem helpen de Gorinchemse opgaven aan te vliegen.
•• De EDB-Drechtsteden, waaraan ook Damen deelneemt.
•• Maritime Delta-samenwerking onder vlag van Innovation
Quarter. Dit regionale samenwerkingsvariant (triple helix)
bestaat al. Hieraan doen wel Gorinchemse bedrijven mee
(en ook Werkendamse), maar bestuurlijk is Gorinchem nog
niet aangesloten (m.u.v. het jaarlijkse dinner). De provincie
Zuid-Holland is wel betrokken.
Deze gremia bieden aansluitingsmogelijkheden (bestuurlijk)
om Gorinchem meer betrokken te krijgen bij de ontwikkeling
van de Maritieme Delta. Maar ook om een breder netwerk te
ontwikkelen in deze voor Gorinchem en zijn agenda relevante
potentiële partnergemeenten.

B

B

Samen voor elkaar

20

3. Deze schaal biedt langetermijnperspectief

De kansen op versterking van leefbaarheid liggen in de volgende

De nauwere aansluiting van Gorinchem op de maritiem-eco-

ontwikkelingen:

nomische ontwikkelingen en het industrieel complex bieden
kansen voor de versterking en verdere ontwikkeling van de

•• Een betere aansluiting en beleidsmatige ondersteuning van

leefbaarheid in Gorinchem zelf. Er zijn een aantal argumenten

de maritieme sector maakt dat werkgevers wellicht sneller

die zo’n inzet ondersteunen:

geneigd zijn om Gorinchem als vestigingsplaats te blijven
zien (waarbij goede mobiliteit en in brede zin een aantrek-

•• Maritieme en maak- & metaalindustrie (als verbonden sector
aan de maritieme sector) zijn samen een relevante sector in

kelijk vestigingsklimaat randvoorwaardelijk zijn en voor
ondernemers belangrijker dan bestuurlijke samenwerking).

Gorinchem en ook in de afgelopen jaren de snelste groeier.
•• De maritieme sector zorgt voor diversiteit in werkgelegen•• De arbeidsmarkten voor hoger en middelbaar opgeleiden
hebben een sterke verbinding met de in de Drechtsteden

heid in een verder primair agrarisch gerichte regio, wat de
aantrekkelijkheid als leefregio vergroot.

vallende maritieme gemeenten. Daar ligt dus al
maatschappelijke verbinding.

•• Een nauwere verwevenheid van de maritieme arbeidsmarkt
tussen Gorinchem, Drechtsteden en Rotterdam vergroot

•• Op sociaal/recreatief vlak valt Gorinchem/de AW/VHLregio samen met de Drechtsteden binnen het Rotterdamse

de aantrekkelijkheid van de hele arbeidsmarkt voor hoger
opgeleiden.

cluster en ook daar liggen dus aansluitingen en verbanden
om op aan te sluiten.

•• Het realiseren van meer economische activiteit en verbondenheid leidt ook tot meer gebruik van Gorinchemse
voorzieningen en een grotere aantrekkelijkheid als woongemeente voor hoger en middelbaar opgeleiden, die vanuit
Gorinchem de hele maritieme arbeidsmarktregio tot
hun beschikking krijgen (NB: dit valt of staat zoals eerder gememo­reerd met bereikbaarheid en natuurlijk een
afdoende woningaanbod).
•• Een vitale maritieme sector leidt in de regio ook tot vitale
toeleveranciers, bijvangst en innovaties die breder toepasbaar zijn en een kans om structureel als gehele Maritieme
Delta-schaal te werken aan de ontwikkeling van technisch
en hoger onderwijs.
•• Mobiliteit en bereikbaarheid zijn voor alle in de Maritieme
Delta-schaal gelegen spelers (zeker ook Dordrecht en
Rotterdam) een belangrijk speerpunt. Gezamenlijk de A15problematiek aanpakken is krachtiger.

Eindrapport

21

B

B

22

Conclusies

Hoofdstuk 3
We geven hieronder onze conclusies op basis van
ons onderzoek. Dat doen we, na een overkoepelende
hoofdconclusie, in een genummerde lijst, waarbij we eerst
ingaan op de conclusies over de centrumgemeente en
centrumstad-aspecten van de regiofunctie van Gorinchem.

Hoofdconclusie: regiofunctie is evident maar leefbaarheid 120.000 inwoners staat onder druk
Uit de analyse blijkt dat er overduidelijk een samenhangend

De functies staan door maatschappelijke ontwikkelingen onder

voorzieningensysteem is waarvan het belangrijkste voorzienin-

druk en de bestuurlijke samenwerking in de functionele regio

gencluster in Gorinchem ligt. De samenhang in het cluster is

is niet bestaand en/of onderling zwaar belast met het verleden.

een sterke wederzijdse afhankelijkheid voor de leefbaarheid van

Daarmee is ook de leefbaarheid van de 120.000 inwoners van

inwoners van de gehele regio: 36.000 Gorinchemers profiteren

de functionele regio Gorinchem kwetsbaar. De discongruentie

dagelijks van de ruwweg 80.000 regio-inwoners die gebruik

tussen de maatschappelijke patronen en samenhang enerzijds

maken van de voorzieningen in Gorinchem. Diezelfde 80.000

en de bestuurlijke patronen anderzijds zorgt voor het onvol-

regio-inwoners profiteren in hun leefbaarheid van de nabijheid

doende managen van en investeren in de toekomstige leef-

van het voorzieningencluster van Gorinchem.

baarheid van die 120.000 inwoners. Daarbij geldt specifiek dat
Gorinchem noch in positie staat, noch zichzelf brengt, noch

De positie van Gorinchem als stad met regiofuncties binnen

wordt gezet om richting te geven aan de (ontwikkeling van)

de functionele regio is, volgend uit onze analyse, precair.

functionele regio waarvan zij als centrumstad ankerpunt is.

B

Samen voor elkaar

24

In een genummerde lijst trekken we de volgende (sub)conclusies:
1. Gorinchem heeft in formele

2. Er is een functionele regio

3. Er is geen bestuurlijk overleg of

bestuurlijk-juridische zin geen func-

Gorinchem, waarin Gorinchem

samenwerking op de schaal van de

tie als centrumgemeente.

centrumstad is. Deze regio is duide-

functionele regio Gorinchem.

Deze functie wordt dus ook niet

lijk en consistent afgebakend langs

De functionele regio beslaat na

geraakt door bestuurlijke verschuivin-

een flink aantal voorzieningsdomei-

1-1-2019 acht gemeenten (nu nog

gen in de omgeving.

nen. Meest dominante voorzienings-

dertien, Geldermalsen en Neerijnen

domeinen met een regiofunctie zijn:

niet meerekenend) in vier provin-

a. NB: wel verandert de invloed van

onderwijs, werkgelegenheid, zorg,

cies, die alle voor de bestuurlijke

Gorinchem in de ZHZ-GR’en in

winkels en cultuur. De functionele

samenwerking een andere oriëntatie

beperkte mate door inkrimping

regio Gorinchem beslaat naar onze

hebben dan op Gorinchem, behalve

van de regio én afname van het

beste schattingen ongeveer 120.000

Molenlanden.

aantal gemeenten.

inwoners, inclusief de 36.000
inwoners van Gorinchem zelf. Deze

b. NB2: voor de arbeidsmarktregio

a. NB: de precieze bestuurlijke

inwoners zijn in wisselende mate

oriëntatie van Vijfheerenlanden

heeft Gorinchem wél een

maar allen voor een substantieel deel

is nog niet duidelijk, maar het is

centrumfunctie (het is voorzitter).

van hun leefcomfort afhankelijk van

wel helder dat de Utrechtse regio

Verwant aan de arbeidsmarktregio

de functies die Gorinchem biedt.

een belangrijke factor zal zijn.

speelt het bovengenoemde punt

De functionele regio Gorinchem is

De maatschappelijke oriëntatie

van veranderende invloed/

in hoofdstuk 2 schematisch weer­

van VHL op de functionele regio

verhoudingen binnen de GR’en

gegeven en wordt in bijlage 2 in detail

Gorinchem is groot. De overige

verreweg het sterkst in AVRES,

weergegeven.

gemeenten maken onderdeel uit

het gezamenlijke SW-bedrijf en
sociale dienst voor de AW/VHL-

van andere samenwerkingsregio’s.
a. Onderwijs, de werkgelegenheid en

gemeenten. Hierin is Gorinchem

het ziekenhuis zijn de belangrijk-

b. NB2: de ingezette samenwerking

per 1-1-2019 de kleinste, formele

ste regiofuncties van Gorinchem.

in een deel van de functionele

partner met de meeste klanten en
de hoogste financiële bijdrage.

regio Gorinchem onder de noeb. De gemeenten Molenlanden,

mer Regionaal Maatschappelijke

-- Op dit punt wordt in 2019

Vijfheerenlanden, Hardinxveld-

Agenda met als titel Grenzeloos

gezocht naar een voor alle

Giessendam en het Land van

Samenwerken verenigt in de

betrokken gemeenten (bij

Altena vormen samen met

huidige opzet al een deel van de

zowel AVRES als WIL) aantrek-

Gorinchem de belangrijkste

betrokken gemeenten.

kelijke toekomstige inrichting

‘gebruikers’ van de functionele

voor het werkvoorziening- en

regio Gorinchem.

sociale dienstschap. Dit
dossier heeft mogelijk veel

c. Zaltbommel en West Betuwe

impact op de bestuurskracht

hebben voor kleinere delen van

van Gorinchem t.a.v. zijn

hun gemeente een belang bij de

opgave in het sociaal domein

functionele regio Gorinchem.

én op de toekomstige regionale
verhoudingen. De provincies
(Zuid-Holland en Utrecht) en
het Rijk zijn op de hoogte en
zijn betrokken bij dit strategische onderzoek.

Eindrapport

4. De regiofuncties die Gorinchem

25

5. We concluderen daarbij dat de

6. Specifieke inzet op vermindering

biedt staan onder druk. Deze druk

kwetsbaarheid van de regiofuncties

van de kwetsbaarheid is mogelijk.

komt vanuit een tweetal oorzaken:

van Gorinchem substantieel is.

Het aanpakken van de kwetsbaarheid

a. En dat deze kwetsbaarheid direct

van de Gorinchemse functie binnen

a. In algemene zin veroorzaken

invloed kan hebben op de leef-

de functionele regio Gorinchem

bredere maatschappelijke ontwik-

baarheid in de functionele regio

vraagt specifieke (bestuurlijk én amb-

kelingen druk op de regiofunctie

Gorinchem en dus het dagelijks leven

telijke) inzet op de genoemde schaal-

van Gorinchem. Dit zijn primair

van de genoemde 120.000 inwoners.

niveaus (zie afbeelding 1). Het vraagt

de macro-economische ontwikkelingen, landelijke bereikbaarheids-

ook passende kadering vanuit de
b. Deze kwetsbaarheid is maar zeer

politiek van de gemeente Gorinchem.

vraagstukken (vooral A27/A15 en

beperkt het gevolg van de bestuurlijke

Samen met de op diverse niveaus

OV) en de landelijke aanzuigende

verschuivingen in de regio en in zeer

betrokken partners kan Gorinchem

werking van sterk stedelijke gebie-

sterke mate het gevolg van bredere

een belangrijke bijdrage leveren aan

den op werk en hoger opgeleid

maatschappelijke ontwikkelingen.

het versterken van de regiofuncties

talent.

die de gemeente Gorinchem biedt
c. Op de schaal van ‘functionele regio

voor de functionele regio Gorinchem

b. In meer specifieke zin veroorzaakt

Gorinchem’ is de leefbaarheid kwets-

(en dus ook de inwoners van de

de herindeling rond Gorinchem

baar door het sterk samenhangende

gemeente Gorinchem), zowel op de

op sommige voorzieningen directe

voorzieningenaanbod dat Gorinchem

kortere als op de langere termijn.

‘extra’ druk. Dit geldt primair of

biedt. Die kwetsbaarheid speelt al

mogelijkerwijs voor:

op korte termijn in bijv. de werk­

-- De overgang van ambulance­

gelegenheid en de zorg. Het wegvallen

liggen economische ontwikkel-

voorziening van Zuid-

van één voorziening kan impact

kansen voor Gorinchem. Het niet

Hollandse naar Utrechtse

hebben op de overige voorzieningen,

zoeken van deze aansluiting kan

regio. Die heeft mogelijkerwijs

omdat gebruikers waar mogelijk voor-

ertoe leiden dat op de langere ter-

(op termijn) effect op de aan-

zieningsbezoeken ‘stapelen’: als je

mijn de economie van Gorinchem

stroom van patiënten naar het

toch al voor de zorg of je werk naar

zich niet optimaal ontwikkelt. Een

Beatrixziekenhuis. De omvang

Gorinchem gaat, dan is het mak-

suboptimale ontwikkeling zal ook

van dit effect zal zich geleide-

kelijker ook een andere voorziening

de andere voorzieningsdomeinen

lijk manifesteren en is niet op

te gebruiken. Aangezien de meeste

beïnvloeden: dat hangt nauw met

voorhand te kwantificeren.

voorzieningen qua gebruikersvoet

elkaar samen. Zo valt ook de leef-

-- Het veranderen van een bus-

niet ruim in hun jasje zitten, is het

baarheid in de functionele regio

voorzieningenaanbod kwetsbaar.

Gorinchem naar de toekomst

verbinding tussen Meerkerk en

a. Op de Maritieme Delta-schaal

Gorinchem die de bereikbaar-

dus juist te versterken door aan

heid van Gorinchem mogelijk

te sluiten bij de regionaal-econo-

vermindert. Het effect zal naar

mische ontwikkelingen rondom

verwachting niet groot zijn.

het maritieme cluster en overige
innovatiekrachten.
b. Ook biedt samenwerking met
meer stedelijke gemeenten als
Zwijndrecht en Dordrecht binnen
de naastgelegen Drechtsteden een
betere kans om de binnenstedelijke agenda van Gorinchem een
impuls te geven.

B

B

26

Aanbevelingen op
drie niveaus

Hoofdstuk 4
Onderstaande aanbevelingen zijn erop gericht om de
huidige leefbaarheid van de 120.000 inwoners van de
functionele regio Gorinchem te behouden of verder te
versterken. Ze zien ook op het bestrijden van de huidige
kwetsbaarheden voor zover mogelijk en/of te beïnvloeden
door de overheid als actor. We geven per ‘analyse-laag’ drie
aanbevelingen die wisselen in mate van concreetheid, maar
alle door ons relevant geacht worden. De aanbevelingen
zijn gericht op Gorinchem én op de bestuurlijke partners
(ook provincie/Rijk). We zullen dat benadrukken waar
relevant. We starten ook hier bij de aanbevelingen voor
de functionele regio en staan daarna stil bij specifieke
aanbevelingen voor Gorinchem en de Maritieme Delta-schaal.

Vanaf nu: Werken aan de toekomstige leefbaarheid

4.1

Functionele regio Gorinchem

van 120.000 inwoners
1. Creëer bestuurlijke ontmoeting op de schaal ‘functionele
Voordat we de aanbevelingen per laag behandelen, nog een

regio Gorinchem’. Het lijkt ons cruciaal dat het bestuurlijke

overkoepelend advies: het lijkt ons in de verdere positionering

gesprek over de belangen van de 120.000 gebruikers van de

en onderlinge samenwerking van de gemeenten van groot

regionale voorzieningen ook op de bestuurlijk bijbehorende

belang – voor draagvlak én om het verleden los te laten – het

schaal gevoerd wordt. Dit heeft als voordeel dat de onder-

niet meer te hebben over ‘centrumpositie’ of ‘centrumfunctie’

linge relaties en historie tussen individuele gemeenten er

of ‘Gorinchemse voorzieningen’. Centraal staat, zoals eerder

minder toe doen, zeker de betrokkenheid van provincies in

benoemd, het vraagstuk van leefbaarheid van 120.000 inwo-

dit gesprek de agenda zal richten én interessant zal maken

ners. Dat vraagstuk verdient gezamenlijke inzet van de gemeen-

voor alle aanschuivende gemeenten. Een concrete suggestie

ten wiens inwoners deel uitmaken van die 120.000. Dat is

voor dit gesprek:

ook een verbindend thema en een gemeentegrens-overstijgend
belang. Het is de centrale opgave voor dit gebied.

a. Ontwikkel tweejaarlijkse ‘regiodeals nieuwe stijl’ voor
de functionele regio Gorinchem. In de functionele
regio Gorinchem liggen na 1-1-2019 zeven gemeenten,
vallend in vier provincies. Op dat schaalniveau zou
één jaarlijkse ontmoeting moeten zijn: de gezamenlijke
colleges in aanwezigheid van vier gedeputeerden.
De functionele regio Gorinchem is namelijk een gebied
waarvan de verantwoordelijkheid voor vitaliteit door
deze 11 actoren gedeeld wordt. Dat is ook een mooie
agenda en een mooie doelstelling om gezamenlijk aan
te werken: de leefbaarheid en het welzijn van 120.000

B

Samen voor elkaar

28

inwoners integraal en grenzeloos aangevlogen. De focus

de intergemeentelijke mobiliteit (hoe kom je

zou wat ons betreft moeten zijn om tweejaarlijks een

van Altena of Molenlanden goed in Gorinchem

gerichte investeringsagenda te maken op één of twee

en vice versa) en de interregionale/nationale

thema’s per twee jaar. Dat zijn de 1 of 2 zaken waar deze

mobiliteit (de A27, A15 en MerwedeLingelijn zijn

gemeenten in deze context voor die periode het verschil

een gezamenlijke agenda).

gaan maken. Dat moet een agenda zijn met concrete
bestuurlijke backing en ook financiële middelen.
De draagkracht van zeven middelgrote gemeenten en 4
provincies moet veel goeds voor elkaar kunnen brengen.
In de oneven jaren maak je gezamenlijk de agenda, in de

-- In de toekomst zijn ook
a. het verder stimuleren/groeien van de
maritieme sector,
b. het aanjagen van innovatieve
landbouweconomie,

even jaren bespreek je voortgang en bereid je de volgende

c. het op peil houden van (specialistische) zorg,

agenda voor.

d. het vergroten van doorstroom én hoogwaardig
aanbod op de woningmarkt,

•• NB: de filosofie van het Grenzeloos Samenwerken,
zoals ook leidend is geweest aan de RMA, zou zich
uitstekend lenen om een dusdanige samenwerking
op te zetten en in te richten. Dit vereist wel dat
de relevante spelers dan ook aan tafel komen te
zitten. Het vereist ook dat, primair vanuit VHL,

e. de energietransitie/duurzaamheid i.c.m.
klimaatadaptatie en
f. het versterken van het netwerk van culturele
voorzieningen
g. relevante (en urgente) opgaven voor de
actoren in de functionele regio Gorinchem.

Molenlanden en Gorinchem, een goed gezamenlijk
verhaal ontwikkeld wordt over hoe de RMA en de

•• NB3: voor de gemeenten in de Bommelerwaard zou

eventuele acties in de functionele regio Gorinchem

bezien moeten worden in welke mate deelname

zich tot elkaar verhouden. En of deze wellicht niet

aan deze vorm van overleg inhoudelijk interes-

geïntegreerd kunnen worden in inzet voor de RMA of

sant is. Ondanks dat er een groepje inwoners van

vice-versa.

Zaltbommel af en toe van Gorinchemse voorzieningen gebruik maakt, is er niet meteen een sterk

•• NB2: de materie van de reeds geformuleerde regi-

inhoudelijk gedeelde agenda rondom bijv. de mari-

odeal Gorinchem, al gericht op de voorzieningen

tieme (van bijv. Gorinchem, Altena en Hardinxveld-

voor de twee speerpunt-voorzieningen voor de gehele

Giessendam) en agrarische industrie (van bijv.

functionele regio (versterking van technisch onder-

Molenwaard en West Betuwe), de A15 en A27 en/of

wijs en bereikbaarheid), zouden zich goed kunnen

de MerwedeLingelijn.

lenen voor een eerste agenda. Er is concreet houvast
om interbestuurlijk (provincies/Rijk maar ook RWS/

2. Doorbreek de bestuurlijke gedragsproblemen. Aanbeveling

ProRail) samen te werken en om maatschappelijk

1 vraagt een andere onderlinge samenwerkingssfeer. Daar

samen te werken (VNO/NCW, ondernemers, scho-

is ook het advies aan de start van dit hoofdstuk op gericht.

len). De ‘baten’ van deze investeringen vallen in het

Dat kan alleen als alle betrokken bestuurders in de func-

gehele gebied en zijn dienstig aan de leefbaarheid en

tionele regio Gorinchem (want het gaat over bestuurlijke

de versterking van het voorzieningencluster. De con-

interacties) daartoe bereid zijn en meehelpen. Daarbij zullen

crete opgaven zouden dan kunnen zijn:

de anderen Gorinchem het voordeel van de twijfel moeten

-- Het versterken van het (technische) onderwijs-

geven, niet op elke slak zout leggen en constructief-kritisch

netwerk in de functionele regio Gorinchem door

naar de samenwerking kijken. De collega-gemeenten zullen

inzet op: versterking en uitbreiding capaciteit

afscheid moeten nemen van de ervaringen uit het verleden

scholen faciliteren, bereikbaarheid scholen opti-

(en de beelden die daarbij ontstaan zijn) en de relaties met

maliseren, samenwerking scholen-bedrijfsleven

Gorinchem opnieuw vormgeven. Gorinchem kan alleen

verder versterken, samenwerking tussen scho-

verantwoordelijkheid nemen voor het eigen handelen.

len(gemeenschappen) versterken.

Daarbij past dus een uitnodigende houding als bestuur:

-- Het versterken van de overall bereikbaarheid

Gorinchem heeft prachtige voorzieningen waar het trots op

van het gebied. Zowel de binnengemeen-

is. Inwoners uit de regio zijn zeer welkom om ze te gebrui-

telijke mobiliteit (primair in Gorinchem),

ken: dat is goed voor de regio en ook voor Gorinchem.

Eindrapport

29

Daarom doet Gorinchem er alles aan om het deze inwoners

4.2

Gorinchem

makkelijk te maken voorzieningen te gebruiken. Als daarop

Voor de gemeente Gorinchem lijkt het, gegeven de analyse en

samengewerkt kan worden, dan heel graag.

conclusies, verstandig om de volgende drie zaken voor de eigen
gemeente met voorrang op te pakken. Dit zijn overigens ook

a. Máár, een cruciaal element hiervoor is dat je als

zaken waar bedrijfsleven/de omgeving nadrukkelijk om vragen.

Gorinchem meer gaat denken vanuit een perspectief van
afhankelijkheid van de regio: zonder die inwoners die

1. Versterk het voorzieningennetwerk zelf in Gorinchem

gebruik maken van Gorinchemse voorzieningen, is het

met elk mogelijke investering/steun in de rug. Kijk niet

voorzieningennetwerk niet vitaal. Zonder voorzieningen-

naar wat anderen kunnen of zouden moeten doen, maar

netwerk daalt de leefbaarheid in Gorinchem het snelst

neem verantwoordelijkheid. Zorg voor optimale verbinding

van allemaal: Gorinchem ligt het verst van alternatieve

tussen organisaties en ondernemers binnen Gorinchem.

voorzieningenclusters af. Dat vraagt een uitnodigende

Maak daar een vitaal netwerk van. Investeer in bereikbaar-

en verleidende bestuursstijl, zowel naar de medebestuur-

heid (online en offline) van voorzieningen, vergroot hun

ders als naar die 120.000 inwoners. Vanzelfsprekend is

vindbaarheid. Trek hier ook ambtelijke capaciteit voor uit,

die afhankelijkheid, zoals in de conclusies ook benoemd,

jaag verbindingen aan, beloon die ook met steun en versterk

een wederkerige relatie: ook de buurgemeenten zijn

langs deze weg het weefsel tussen de voorzieningen in

voor leefbaarheid afhankelijk van Gorinchem. Dat

Gorinchem. De analyse van Tordoir en bredere wetenschap-

besef vraagt echter je kwetsbaar opstellen en dat vraagt

pelijke onderzoeken naar aantrekkelijkheid van binnenste-

een veilige samenwerkingsrelatie. Die kan ontstaan als

den tonen namelijk allemaal: functiestapeling helpt. Dus de

daarvoor ook ruimte geboden wordt door Gorinchem.

breedte van het voorzieningenaanbod is van belang.

b. Heb gezamenlijk oog voor de waarde van symboliek

a. De realisatie van de woningbouwambities van

daarin: het kan goed zijn om expliciet met elkaar stil

Gorinchem (2.000 extra kwalitatief hoogwaardige

te staan bij het afscheid nemen van patronen uit het

woningen) kunnen, in samenhang met de ontwikkeling

verleden en de start van nieuwe relaties te markeren.

van de woningbouwambities van de Drechtstedengemeenten, gezamenlijk zorgen voor méér doorstroom

3. Vergroot exposure van Gorinchem binnen de functi-

in de regionale woningmarkt (al is de huidige door-

onele regio Gorinchem. Dit is een wat andersoortige,

stroom en verhuizingenstroom tussen de regio’s nu

maar bijzonder relevante aanbeveling, primair gericht op

niet groot). Ze zijn wellicht vooral interessant voor de

Gorinchem. Zet vol in op de private kanalen en zoek daar

interne doorstroom óf de instroom van mensen van

naar maximale exposure voor Gorinchemse voorzieningen

buiten de huidige regio’s Gorinchem/Drechtsteden.

binnen de ‘functionele regio Gorinchem’. De ‘marketing’

Maar ze kunnen wel een (kleine) impuls geven aan het

van diensten is natuurlijk de verantwoordelijkheid van

voorzieningennetwerk: deze extra inwoners zullen in

aanbieders van die diensten. Maar, de vermarkting van

sterke mate gebruiken maken van de breedte van het

het voorzieningennetwerk van Gorinchem binnen de

voorzieningennetwerk in Gorinchem en realisatie van de

functionele regio Gorinchem kan wel degelijk versterkt wor-

2.000 woningen draagt daarom ook bij aan de bredere

den door inzet van de gemeente (en hulp van de omliggende

leefbaarheid van de inwoners in de functionele regio

gemeenten). Dan gaat het soms om deuren open, relaties

Gorinchem.

bestendigen, maar ook bijdragen aan de ontwikkeling van
aansprekend materiaal en het goede verhaal. Daarin doet

2. Ontwikkel bestuurlijk, in samenspraak met politiek en

Gorinchem nu overigens al goede investeringen. Maar voor

organisatie/ondernemers, een duidelijke strategie aan-

alle gemeenten geldt: elke extra bezoeker voor het voor-

sluitend op de drie onderscheiden niveaus. Wat kun je

zieningencluster van Gorinchem versterkt dat cluster en

op welk niveau brengen als Gorinchem (welke waarde bied

versterkt daarmee de leefbaarheid van 120.000 inwoners.

je) en hoe kan samenwerken bijdragen aan de leefbaarheid
van de functionele regio Gorinchem op de korte, middellange en lange termijn? Kortom: wat is de balans tussen
halen en brengen op elk niveau? Organiseer vervolgens
ook organisatie en bestuur langs die lijnen. Deze aanbeveling heeft natuurlijk direct gevolgen voor de al ingezette

B

B

Samen voor elkaar

30

organisatieontwikkeling en -verandering. Die zal ook nodig

3. Neem afscheid van de ‘honger’. Investeer geen tijd/moeite

zijn om deze strategische oriëntatie te vertalen naar realiteit.

meer (politiek, bestuurlijk en ambtelijk) in ideeën over
schaalvergroting, grenscorrecties en/of opgelegde cofinan-

a. NB: voor de agenda op de Gorinchemse schaal vinden

ciering van voorzieningen. Dit is negatieve energie die ook

wij op basis van onze analyse de woningbouwopgave (zie

nog eens in de omliggende regio tot negatieve energie leidt:

ook hierboven bij aanbeveling 1), het verbeteren van

dubbel verliezen dus. Daarnaast is de winst die te halen

mobiliteit/bereikbaarheid en de versterking van (tech-

is marginaal: het voorzieningennetwerk in Gorinchem

nisch) onderwijs dé drie inhoudelijke thema’s.

heeft de ongeveer 120.000 gebruikers nodig voor een vitale
toekomst. Die schaal gaat niet binnen de bestuurlijke schaal

1. De woningbouwopgave omdat dit doorstroom in de

van de gemeente Gorinchem vallen. Energie hierop inzetten

regio bevordert, de aantrekkelijkheid als vestigings-

is in onze optiek dan ook tijdverspilling. Richt die energie

gemeente verbetert, de eigen voet als steun voor

positief: op het versterken van het voorzieningennetwerk

voorzieningen vergroot en ook een krachtig beeld

en het ontwikkelen en realiseren van de drie strategieën:

van ontwikkeling en dynamiek meebrengt.

de strategie ten aanzien van de eigen Gorinchemse agenda,
van de functionele regio en de Maritieme Delta-schaal.

2. Het verbeteren van de bereikbaarheid omdat deze
nu onder druk staat en voor ondernemers aanleiding is om Gorinchem niet langer als interessante
vestigingsplek te zien. Dit kan snel leiden tot een
negatieve spiraal: ondernemers en ondernemingen
vertrekken, overige voorzieningen krijgen een klap,
die werkt weer door in het overall voorzieningen­
bezoek aan Gorinchem, dat verlaagt de aantrekkelijkheid verder etc.
3. Het versterken van technisch onderwijs omdat dit
een fantastische regiofunctie is met een groot bereik,
cruciaal voor de economische toekomst, publiek
en privaat positief aan elkaar verbindt en ook het
positieve imago van Gorinchem op dit punt verder
kan versterken. Tot slot biedt het mogelijkheden voor
spin-off en wellicht ook verbindingen met partners
uit de Maritieme Delta-schaal.

Daarvoor zijn hierboven en hieronder voldoende aanbevelingen gegeven.

Eindrapport

4.3

Maritieme Delta-schaal

31

3. Realiseer aansluiting en/of realiseer een

Op deze schaal ligt vooral voor de langere termijn economisch

samenwerkings­driehoek Rotterdam/Drechtsteden/

en voor mobiliteit een belangrijke kans. Daarbij kijken we dus

Gorinchem&Werkendam voor de Maritieme Delta-schaal.

nadrukkelijk breder dan alleen het maritieme, inhoudelijke

Deze samenwerking richt zich op:

thema: het gaat over deze schaal als integraal gebied waar

a. het versterken van de maritieme delta in zijn

Gorinchem onderdeel van is. Zowel de problematiek van de
A15 (en wellicht zelfs aanverwant de A27) als de belangen
van economische ontwikkeling en binnenstedelijke ontwikkeling spelen in deze regio in meerdere gemeenten. Gorinchem
kan zich daar aan optrekken en laten prikkelen door grotere

volledigheid
b. het oplossen van de grootste mobiliteitsvraagstukken in
de regio, waaronder de A15
c. het versterken van de verbinding tussen onderwijs,
ondernemers en overheid

gemeenten. Ook kan Gorinchem daarbij profiteren van hun
kennis, kwaliteiten en grotere schaal (met name Dordrecht).

Samen met de provincie Zuid-Holland verkennen in welke

Tegelijkertijd vormt Gorinchem met Werkendam samen de

mate de Maritime Delta-samenwerking daarin kan voorzien, is

laatste (maar ook belangrijke!) schakel in de maritiem-indus-

natuurlijk een voor de hand liggende en verstandige eerste stap.

triële keten die van Rotterdam tot Gorinchem/Werkendam
loopt. Dat cluster is de afgelopen jaren in Gorinchem hard
gegroeid. Meer samenwerking langs die keten kan enorm helpen om de toekomstige vitaliteit in Gorinchem te borgen. Hoe?
1. Richt je voor economische ontwikkeling, mobiliteit en
binnenstedelijke ontwikkeling nadrukkelijk op gemeenten
als Dordrecht, Zwijndrecht en bijv. ook Papendrecht.
Die aansluiting betekent: zorg dat de bestuurlijke en ambtelijke contacten goed op orde zijn. Weet welke agenda’s daar
gevoerd worden, leer van andermans projecten. En stel je
daarin niet groter op dan je bent. Alle genoemde gemeenten
erkennen de waarde van samenwerking met Gorinchem op
voorhand.
2. Zoek aansluiting bij de EDB-Drechtsteden. Ondernemers
zijn hierop al (deels) aangesloten, maar ook bestuurlijke
aansluiting zal de effectiviteit vergroten. Dat betekent: ‘lid
worden’ en actief deelnemen. Ook mee-investeren in de
projecten van EDB-Drechtsteden en een actieve bijdrage
leveren aan tenminste het maritieme & het innovatieve
cluster binnen de EDB (of die helpen opzetten als ze er nog
niet zijn). Op deze vlakken heeft juist Gorinchem een bijdrage te leveren, waardoor ook de overige toonaangevende
bedrijven van de Gorinchemse industrie betrokken kunnen
raken (o.a. de agro-business partijen, bijv.).

B

Berenschot

Berenschot is een onafhankelijk organisatieadviesbureau met 350 mede­­werkers
wereldwijd. Al 80 jaar verrassen wij onze opdrachtgevers in de publieke sector en het
bedrijfsleven met slimme en nieuwe inzichten. We verwerven ze en maken ze toe­
pasbaar. Dit door innovatie te koppelen aan creativiteit. Steeds opnieuw. Klanten kiezen
voor Berenschot omdat onze adviezen hen op een voorsprong zetten.

Ons bureau zit vol inspirerende en eigenwijze individuen die allen dezelfde passie delen:
organiseren. Ingewikkelde vraagstukken omzetten in werkbare constructies. Door ons
brede werkterrein en onze brede expertise kunnen opdrachtgevers ons inschakelen
voor uiteenlopende opdrachten. En zijn we in staat om met multidisciplinaire teams alle
aspecten van een vraagstuk aan te pakken.

Berenschot Groep B.V.
Europalaan 40, 3526 KS Utrecht
Postbus 8039, 3503 RA Utrecht
030 2 916 916
www.berenschot.nl
/berenschot