Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 117

Wijziging van de Pensioenwet en enige andere
wetten in verband met de invoering van een
algemeen pensioenfonds (Wet algemeen
pensioenfonds)

Nr. 6

VERSLAG
De vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid, belast met
het voorbereidend onderzoek van bovenstaand wetsvoorstel, heeft de eer
als volgt verslag uit te brengen van haar bevindingen.
Onder het voorbehoud dat de regering de vragen en opmerkingen in dit
verslag afdoende zal beantwoorden, acht de commissie hiermee de
openbare behandeling van het voorstel van wet voldoende voorbereid.
Inhoudsopgave

kst-34117-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

blz.

I ALGEMEEN
1.
Inleiding
2.
Waarom (nu) een algemeen pensioenfonds?
3.
Hoofdlijnen van het wetsvoorstel
3.1. Karakteristieken van het algemeen pensioenfonds
3.2. Uitvoeringsmodel
3.3. Vergunningplicht
3.4. Ringfencing
3.5. Inrichting (van het bestuur) van een algemeen
pensioenfonds
3.6. Uitvoeringskosten
4.
Impact op de pensioensector
5.
Fiscale behandeling
6.
Regeldruk
7.
Uitkomsten internetconsultatie
8.
Toezichttoetsen
9.
Overig

2
2
3
4
4
6
8
9
10
13
13
14
17
18
18
19

II ARTIKELSGEWIJS
Artikel I, onderdeel L
Artikel I, onderdeel R
Artikel I, onderdeel Q
Artikel 112a lid 6
Artikel 112a lid 9
Diverse artikelen

20
20
20
20
20
20
21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

1

I ALGEMEEN
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het voorliggende wetsvoorstel. Zij zijn met de regering van mening
dat een Algemeen pensioenfonds (Apf) verschillende voordelen kan
hebben op het gebied van kostenvermindering, efficiëntie en een
vermindering van de administratieve lasten. Dat betekent vervolgens ook
een beter pensioen voor de deelnemers en dat vinden deze leden erg
belangrijk. Over het wetsvoorstel hebben deze leden de volgende vragen.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het voorliggende wetsvoorstel. Met de introductie van het Apf hebben
werkgevers en werknemers een nieuwe keuzemogelijkheid voor de
pensioenuitvoering. De leden zijn erg te spreken over het evenwicht dat
het Apf kan bieden aan met name kleinere pensioenfondsen, om enerzijds
de identiteit en solidariteit van de eigen collectiviteitskring in stand te
houden, en anderzijds schaalvoordelen te kunnen halen bij uitvoeringskosten en governance. Het Apf kan zeker een bijdrage leveren aan de
continuïteit van de pensioenvoorziening in bepaalde sectoren. De leden
hebben nog enkele vragen.
De leden van de SP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het voorliggende wetsvoorstel. Zij hebben enkele aanvullende vragen.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het voorliggende
wetsvoorstel. Deze leden achten het positief dat voorliggend wetsvoorstel
een extra mogelijkheid toevoegt aan het pensioenlandschap. Zij hebben
over het wetsvoorstel nog wel enkele vragen, die zij de regering hierbij
voorleggen.
De leden van de PVV-fractie neemt kennis van het naar de kamer
gestuurde wetsvoorstel en heeft enkele vragen.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van de
voorgestelde Wet algemeen pensioenfonds. Genoemde leden willen
graag de onderstaande vragen ter beantwoording aan de regering
voorleggen.
Het lid van de 50PLUS-fractie heeft met belangstelling kennisgenomen
van dit wetsvoorstel. Het doel van een algemeen pensioenfonds, een
bundeling in de uitvoering van Nederlandse pensioenregelingen, om
bestuurlijke lasten en uitvoeringskosten te beperken, en vanwege de
noodzaak tot verdere consolidatie van die regelingen, wordt volledig
onderschreven.
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering een schematisch
overzicht kan geven van de verschillen en overeenkomsten tussen de
diverse pensioenuitvoerders die (na inwerkingtreding van dit
wetsvoorstel) er nog zijn op het gebied van: type regelingen die ze uit
kunnen voeren, governance/bestuursmodellen, rechtsvorm, eigendomsrechten, vergunningsplichtig, nationaal of internationaal opererend,
ringfencing enz.
De regering kiest, zo lezen de genoemde leden, voor de introductie van
een nieuwe pensioenuitvoerder. Waarom is er niet voor gekozen om de
reeds bestaande aan te passen, zo vragen deze leden. Of indien dit niet
mogelijk is, wat is de noodzaak om de bestaande te handhaven? Heeft de
regering overwogen om bepaalde pensioenuitvoerders samen te voegen
en zo nee, waarom niet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

2

De genoemde leden merken op dat de regering aangeeft dat de huidige
pensioenuitvoerders beperkingen kennen in de mogelijkheden tot
bundeling van verscheiden pensioenregelingen. Kan de regering
aangeven op welke beperkingen ze doelt.
De leden van deze fractie vragen wat de beoogde inwerkingtredingdatum
van dit wetsvoorstel is.
De leden van de PVV-fractie vragen waarom de regering ervoor heeft
gekozen om verplicht gestelde bedrijfstakpensioenfondsen geen toegang
te verlenen tot een Apf. Is de regering bereid te verkennen of én hoe het
Apf ook uitkomst kan bieden voor verplicht gestelde bedrijfstakpensioenfondsen, zo vragen zij.
Het lid van de 50PLUS-fractie merkt op dat de nieuwe mogelijkheid van
een Apf vele voordelen heeft, zoals versterking van de tendens om samen
te werken, ruime toegankelijkheid, meer keuzemogelijkheden om
pensioenregelingen onder te brengen, het non-profit-model, de keuzemogelijkheid uit verschillende bestuursmodellen, de verschillende evidente
schaalvoordelen, en niet in de laatste plaats de «ringfencing», waardoor
ook veiligheid in het algemeen pensioenfonds goed geborgd lijkt te
worden.
Het genoemde lid is benieuwd of de regering óók mogelijke nadelen, of
schaduwzijden kan benoemen aan de figuur van het algemene pensioenfonds.
Het lid van deze fractie overweegt dat tal van regelingen zullen opgaan in
een relatief beperkt aantal grote Apf’s. Wat betekent dit voor de kwetsbaarheid van het pensioenstelsel als geheel? Neemt die op geen enkele
wijze toe en blijft het geheel van alle pensioenfondsen even flexibel,
gevarieerd, «persoonlijk» en «toegankelijk», óók voor de deelnemers, als
nu het geval is, zo vraagt dit lid.
Het genoemde lid merkt op dat door de gescheiden uitvoering van
pensioenregelingen in een algemeen pensioenfonds een evenwicht
gevonden kan worden door enerzijds de eigen identiteit en solidariteit van
de collectiviteitkring in stand houden en anderzijds schaalvoordelen te
realiseren, waarmee bestuurlijke lasten en uitvoeringskosten kunnen
worden beperkt. Dat is inderdaad het belang van de deelnemers. Welke
garanties, welke waarborgen zijn er dat dit evenwicht inderdaad
gevonden zal worden, zo vraagt het lid van deze fractie.
2. Waarom (nu) een algemeen pensioenfonds?
De leden van de VVD-fractie vragen welk fonds valt onder de categorie
speciale wetgeving.
Zij willen graag weten hoe het aantal pensioenfondsen (onderverdeeld in
ondernemingspensioenfondsen, bedrijfstakpensioenfondsen en beroepspensioenfondsen) zich de afgelopen 10 jaar heeft ontwikkeld. Kan de
regering daar een overzicht van geven?
Wat is de reden, zo vragen de genoemde leden, dat de multi-opf1 niet
goed van de grond is gekomen. En wat is specifiek het probleem bij
bestuurders, zo willen zij weten.
De genoemde leden merken op dat de regering aangeeft dat de veranderingen in de overgang van de eigen regeling naar een Apf minimaal zijn.
Met welke veranderingen kan een deelnemer te maken krijgen?
Kan de regering ook aangeven, zo vragen genoemde leden, wie de keus
maakt (en wiens goedkeuring daarbij nodig is) om een Apf als pensioenuitvoerder te kiezen.

1

multi-ondernemingspensioenfonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

3

De leden van de PvdA-fractie lezen dat de Nederlandsche Bank (DNB) in
2014 aan 60 pensioenfondsen gevraagd heeft om na te denken over hun
toekomstbestendigheid. Deze leden vinden het een goede zaak dat de
toezichthouder de fondsbestuurders confronteert met enkele «kwetsbaarheidsindicatoren», zoals een ongunstige kostenstructuur, beperkte
premieruimte, een afnemend (actief) deelnemersbestand of een relatief
steeds groter wordende groep gepensioneerden. Wat is de stand van
zaken van dit zelfonderzoek door 60 pensioenfondsen, en in hoeverre
kunnen deze fondsen al rekening houden met de introductie van het Apf?
De leden van de SP-fractie vragen de regering om de sterk veranderende
omstandigheden te schetsen waardoor het nodig bleek om de wet- en
regelgeving voor de pensioensector aan te passen. Deze leden vragen
daarbij in hoeverre deze nieuwe wet- en regelgeving bijdraagt aan de
gesignaleerde toenemende bestuurlijke lasten.
3. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel
3.1. Karakteristieken van het algemeen pensioenfonds
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering overwogen heeft om
toch nu al verplicht gestelde bedrijfstakpensioenfondsen de mogelijkheid
te geven om zich te kunnen omvormen, of de pensioenregelingen te laten
uitvoeren door een algemeen pensioenfonds. Is de regering van mening
dat dit de consolidatie en daarmee de kostenbeheersing, vermindering
van administratieve lasten en efficiëntie kan vergroten? De genoemde
leden zien dat de regering wil wachten op de brede pensioendiscussie,
maar vragen of de regering deze voordelen nu al ziet. In hoeverre is
gezocht naar mogelijkheden om ook hier een bepaalde mate van
consolidatie mogelijk te maken om voor de werknemers uiteindelijk een
gunstig resultaat te hebben, zo vragen zij.
Kan de regering aangeven, zo vragen de genoemde leden, welke
ingrijpende consequenties er aan de orde zijn als er voor gekozen zou
worden om de verplicht gestelde bedrijfstakpensioenfondsen ook onder
de Apf te laten vallen. Wat zijn de gevolgen in verband met de Europeesrechtelijke mededingingsregels?
De genoemde leden vragen wie de contractspartij voor het Apf wordt
nadat een gesloten pensioenfonds de rechten en de uitvoering van de
regeling heeft overgedragen aan het APF, en vervolgens is geliquideerd.
De leden van deze fractie vragen of de regering een definitie kan geven
van de collectiviteitskring. Onder welke voorwaarden kan een collectiviteitskring worden aangegaan en of gewijzigd? Wie geeft hiervoor
toestemming en hoe is de inspraak georganiseerd? Kan er besloten
worden om collectiviteitskringen later (na instelling van het Apf) alsnog
samen te voegen, zo vragen deze leden.
De leden begrijpen de motivatie van de regering om een verplicht gesteld
bpf niet de mogelijkheid te geven zich om te vormen tot een Apf. Dit zou
verplicht gestelde bpf’en een (te) groot voordeel geven ten opzichte van
andere uitvoerders. De leden staan er echter niet afwijzend tegenover als
verplicht gestelde bpf’en zich kunnen aansluiten bij een – door andere
partijen opgerichte – Apf. Het verplicht gestelde bpf is dan één van de
collectiviteitskringen die door een Apf worden bediend. Wat is het
bezwaar tegen een dergelijke constructie? Ook zijn de leden benieuwd of
er op dit moment verplicht gestelde bpf’en zijn die aan de hand van de
«kwetsbaarheidsindicatoren» van DNB over hun toekomstbestendigheid
zouden moeten nadenken? Welke opties hebben verplicht gestelde bpf’en
als zij onvoldoende toekomstbestendig zouden zijn?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

4

Een APF kan verplicht gestelde beroepspensioenregelingen gaan
uitvoeren. Is het hiervoor niet noodzakelijk dat de introductie van het APF
ook wordt verwerkt in de Wet verplichte beroepspensioenregelingen
(Wvb)?
De leden van de SP-fractie constateren dat de regering nog geen definitief
besluit neemt over de mogelijkheid voor een verplicht gesteld bedrijfstakpensioenfonds om zich om te vormen tot of aan te sluiten bij een
algemeen pensioenfonds (Apf) en daarvoor de resultaten van de brede
stelseldiscussie af te wachten. De leden vragen de regering wat de
bezwaren zijn om dit nu wel al mogelijk te maken voor verplicht gestelde
bedrijfstakpensioenfondsen.
De genoemde leden vragen de regering of een vrijgesteld fonds dat in
liquidatie gaat, verplicht is zich opnieuw aan te sluiten bij het bedrijfstakpensioenfonds en zich niet kan aansluiten bij een Apf.
De leden van de D66-fractie lezen dat per collectiviteitskring sprake kan
zijn van een of meerdere pensioenregelingen. Dat roept bij deze leden
enkele vragen op. Hoe ziet de regering de uitvoering van meerdere
regelingen binnen één kring? Welke voor- en nadelen gaan hier van uit?
Wat betekent dit voor de transparantie en complexiteit van de uitvoering
van het beheer? Kan er binnen één kring sprake zijn van differentiatie ten
aanzien van de premie tussen de verschillende regelingen binnen die
kring, zo vragen deze leden.
De leden van de PVV-fractie merken op dat ook derden kunnen een Apf
oprichten, ook buitenlandse partijen. Acht de regering dit wenselijk, zo ja
waarom, zo vragen zij.
Beoogt de regering met dit wetsvoorstel vooral de binnenlandse- of
buitenlandse markt te bedienen, zo informeren de leden van deze fractie.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat het voor een
verplicht gesteld bedrijfstakpensioenfonds niet mogelijk wordt om zich
om te vormen tot een Apf. Deze leden vragen de regering om een
toelichting in hoeverre bij verplicht gestelde bedrijfstakpensioenfondsen
toch behoefte bestaat aan het Apf. Kan de regering ingaan op de
voordelen die het Apf voor verplicht gestelde bedrijfstakpensioenfondsen
kan bieden, zo willen deze leden weten. Genoemde leden vragen om een
nadere toelichting op de mogelijkheden om de verplichtstelling bij
bedrijfstakpensioenfondsen zodanig in te richten dat bedrijfstakpensioenfondsen ook toegang tot het Apf kunnen krijgen.
De genoemde leden vragen welke effecten de regering verwacht van de
introductie van het Apf op verplicht gestelde bedrijfstakpensioenfondsen.
Deze leden vragen hoe het belang om sociale partners namens de
deelnemers en gepensioneerden een optimale keuze te kunnen laten
maken over het onderbrengen van het pensioen meegewogen is in het
besluit om bedrijfstakpensioenfondsen uit te sluiten van het Apf.
Het lid van de 50PLUS-fractie leest dat de dienstverlening van pensioenfondsen openstaat voor veel pensioenregelingen. Een verplicht gesteld
bedrijfstakpensioenfonds zal zich daarentegen niet kunnen omvormen tot,
of haar pensioenregeling(en) kunnen laten uitvoeren door, een algemeen
pensioenfonds. Een belangrijke reden hiervoor is een mogelijke «marktverstorende werking».
Het genoemde lid merkt op dat veel bedrijfstakpensioenfondsen juist
behoefte hebben aan een algemeen pensioenfonds. Het lid van deze
fractie onderschrijft het pleidooi van de Pensioenfederatie, om te
onderzoeken of de verplichtstelling bij bedrijfstakpensioenfondsen
zodanig kan worden ingericht, zodat zij eveneens op een verantwoorde
wijze toegang kunnen krijgen tot het algemeen pensioenfonds. Dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

5

onderzoek zou uiterlijk in de zomer van 2015 afgerond moeten worden.
Snelle duidelijkheid op dit punt lijkt het aan het woord zijnde lid gewenst.
3.2. Uitvoeringsmodel
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de risico’s, behorend bij de
bedrijfsvoering, worden verdeeld over de verschillende collectiviteitenkringen. Hoe wordt er omgegaan met risicodeling bij nieuwe toetreders?
Hoe wordt het voor de deelnemer duidelijk welke kwaliteit en uitvoeringskosten gemoeid zijn met pensioenvermogens in een collectiviteitskring?
De genoemde leden merken op dat de regering aangeeft dat er in een
ondernemingspensioenfonds verschillende collectiviteiten kunnen
bestaan. Deze kunnen als één collectiviteit ingebracht worden in een Apf.
Kan de regering een toelichting geven, zo vragen deze leden. Moet een
werkgever die verschillende pensioenregelingen heeft deze in verschillende collectiviteitskringen onderbrengen of in dezelfde?
De leden van deze fractie menen dat bij toetreding tot een collectiviteitkring de dekkingsgraad van het toetredende pensioenfonds en de
dekkingsgraad van de collectiviteitkring waar het pensioenfonds bij wenst
toe te treden een belangrijke rol zal spelen. Ingeval de dekkingsgraad van
het toetredende fonds lager is dan de dekkingsgraad van de collectiviteitkring, lijkt het voor de hand te liggen om het toetredende fonds eerst in
een eigen kring op te nemen en nadere afspraken te maken met sociale
partners over de gewenste overstap naar de gewenste kring. Dit zodat op
termijn ten volle gebruik kan worden gemaakt van de efficiency voordelen
van een grotere collectiviteitkring. Is voor een dergelijke overstap
instemming van alle pensioen- en aanspraakgerechtigden nodig, of kan
dit bij toetreding tot het Apf op voorhand worden afgesproken, zo vragen
deze leden.
De genoemde leden vragen of de regering kan aangeven wat de voor- en
nadelen zijn van andere rechtsvormen dan een stichting. Wat zijn de
vereisten van een stichting (ten opzichte van andere rechtsvormen)? Kan
de regering ook aangeven waarom eerder wel is overwogen om het Apf
mogelijk te maken met winstoogmerk? Waar zit het verschil tussen een
fonds met winstoogmerk of enkel de uitvoeringsorganisatie met winstoogmerk? Kan de Apf ook enkel als uitvoeringsbedrijf opereren? Zo nee,
waarom kan dit niet, zo willen deze leden weten.
De genoemde leden concluderen dat de pensioenwet wordt aangepast
om het Apf mogelijk te maken. Het Apf kan ook optreden als uitvoerder
van verplicht gestelde pensioenregelingen. In hoeverre wordt de Wet
verplichte beroepspensioenregeling aangepast? Kan het Apf alle
bijzonderheden van de beroepspensioenregelingen accommoderen?
De leden van deze fractie lezen dat de noodzaak van het hebben van een
werkkapitaal nieuw is. Wat is de hoogte van dit werkkapitaal en waarvoor
is dit nodig? Welke partijen kunnen dit bedrag inbrengen? Mag dit ook uit
het vermogen van een pensioenfonds komen? Wanneer is de algemene
maatregel van bestuur (AMvB) om eisen te stellen aan het werkkapitaal
gereed, zo vragen deze leden.
De genoemde leden lezen in de wet dat werkgevers en werknemers
verschillende opties hebben om hun pensioenregeling te laten uitvoeren
door een algemeen pensioenfonds. De eerste optie is te besluiten over te
gaan tot onderbrenging van de pensioenregeling door een reeds bestaand
algemeen pensioenfonds en het eigen pensioenfonds op te heffen. Een
tweede optie is om over te gaan tot omvorming van het huidige fonds tot
een algemeen pensioenfonds. Het fonds dient in dat kader een
vergunning te verkrijgen voor het uitoefenen van het bedrijf van
algemeen pensioenfonds. Ook kan er gefuseerd worden. Betekenen deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

6

opties, dat er sprake is van «invaren» en art. 83 PW2 van toepassing is? Is
bij een van de vormen individueel bezwaar tegen waardeoverdracht
mogelijk? In welke (van de drie) gevallen is er überhaupt sprake van
waardeoverdracht, zo informeren voornoemde leden.
De leden van de PvdA-fractie vragen wat het in de praktijk betekent dat er
straks een onderscheid kan worden gemaakt tussen een «enkele-cliënt»
en een «multi-cliënt» model.
Deze leden zijn er groot voorstander van dat het Apf alleen de rechtsvorm
van een stichting kan hebben. Winstoogmerk past wat betreft de leden
niet bij een pensioenfonds. Zij vragen de regering om een nadere
toelichting op de (gemaximeerde) onkostenvergoeding die een Apf aan
derden kan uitkeren. Wat wordt hier met «onkostenvergoeding» bedoeld,
gaat het bijvoorbeeld om kosten voor het uitbesteden van het vermogensbeheer? Waarop is de 5% gebaseerd? Waar is deze gemaximeerde
onkostenvergoeding in de wet vastgelegd?
De leden begrijpen dat een Apf werkkapitaal nodig heeft om pensioenregelingen uit te voeren. Zij gaan ervan uit dat in veel gevallen van
bestaande pensioenregelingen (een deel van) de bestaande werkorganisaties mee zullen kunnen gaan naar het Apf. Deelt de regering deze
verwachting? In hoeverre is het mogelijk om bij het samenvoegen van
bestaande pensioenfondsen tot een Apf het werkkapitaal te financieren uit
de bij de pensioenfondsen reeds bestaande vermogens c.q. buffers, zo
vragen deze leden.
De genoemde leden vragen indien kapitaal geleend wordt tegen een
vergoeding, waar wordt dan deze vergoeding uit gefinancierd. Op welke
manier wordt voorkomen dat de kapitaalverschaffer (ongewenste) invloed
kan uitoefenen op de werkorganisatie, bijvoorbeeld bij het uitbesteden
van taken of het inkopen van diensten? De leden doelen hierbij op
bijvoorbeeld de volgende situatie: een bank verschaft een Apf het
werkkapitaal onder voorwaarde dat een dochteronderneming van de bank
het vermogensbeheer van het Apf krijgt toebedeeld. Vindt de regering het
wenselijk als de kapitaalverschaffer commerciële aanbiedingen aan de
deelnemers van het Apf doet? Zo nee, hoe wordt dit voorkomen? Kan de
regering aangeven welke nadere eisen per AMvB aan het werkkapitaal
gesteld zullen worden? Denkt de regering bijvoorbeeld aan het
maximeren van de vergoeding, zo informeren genoemde leden.
De leden van deze fractie merken op dat omvorming, fusie of omzetting
naar een Apf alleen mogelijk is via collectieve waardeoverdracht. Hoe
moet de toezichthouder omgaan met een dekkingstekort in relatie tot deze
collectieve waardeoverdracht, er vanuit gaande dat het Apf gunstig voor
de deelnemers zal zijn, zo vragen zij.
In hoeverre voorzien de huidige regels over collectieve waardeoverdracht
in de situatie van waardeoverdracht van een collectiviteitskring nar een
andere collectiviteitskring binnen een Apf, zo willen de genoemde leden
weten.
De leden van de D66-fractie verzoeken de regering dieper in te gaan op
het onderscheid tussen modellen die uitgaan van respectievelijk een
«enkele cliënt» en «multi-cliënt». Deze leden achten dit in de memorie van
toelichting thans nog te beperkt uitgewerkt. Wat betekent, in dit geval, de
bepaling dat alle uitvoeringsovereenkomsten in de statuten van het Apf
moeten worden opgenomen in concrete gevallen? Zal voor iedere nieuwe
toetreder een gang naar de notaris moeten worden gemaakt? Zal iedere
ondernemer vertegenwoordigd moeten zijn in het belanghebbende
orgaan? En wat betekenen voorgaande vragen voor de haalbaarheid van
het «multicliëntmodel» naar de inschatting van de regering in de praktijk?

2

PW: Pensioenwet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

7

Door voor het Apf de keuze voor een rechtsvorm te beperken tot een
stichting, wordt uitgesloten dat een Apf een winstoogmerk heeft, zo
constateren de leden van deze fractie. De regering hanteert daarbij als
argument dat zij een andere rechtsvorm niet wenselijk acht gelet op de
mogelijk conflicterende belangen tussen de kortetermijndoelstellingen
van een Apf met winstoogmerk enerzijds en de langetermijnverplichtingen aan de deelnemers anderzijds. De hier aan het woord zijnde leden
verzoek de regering om een nadere toelichting op dit punt, en daarbij ook
te betrekken hoe het toestaan van (gereguleerd) winstoogmerk van een
Apf kan bijdragen aan een neerwaartse druk op de uitvoeringskosten en
juist een positief effect kan hebben op de rendementen.
De genoemde leden lezen dat bij AMvB zullen nadere eisen aan het
werkkapitaal gesteld kunnen worden. Zal de regering een ontwerp van
deze AMvB nog voor de wetsbehandeling aan de Kamer kunnen sturen,
zo vragen zij.
Voor het overbrengen van pensioenvermogens behorend bij al bestaande
collectiviteitkringen waarvoor uitvoering wordt gezocht in het algemeen
pensioenfonds zullen de waarborgen gelden die volgen uit de bepalingen
voor collectieve waardeoverdrachten, zo lezen de leden van deze fractie.
Impliceert dit, zo vragen deze leden, dat een enkele deelnemer de
omzetting naar een APF kan tegenhouden.
Het lid van de 50PLUS-fractie merkt op dat een nieuw aspect is, de
noodzaak van het hebben van een werkkapitaal. De betrokken partijen
kunnen besluiten dit kapitaal zelf in te brengen zonder vergoeding voor
het verstrekken van dat kapitaal, maar ze kunnen ook besluiten om het
kapitaal te lenen van partijen op de financiële markten tegen een
vergoeding. Bij AMvB zullen nog nadere eisen aan het werkkapitaal
gesteld worden. Het lijkt het lid van deze fractie belangrijk de sector te
betrekken bij het uitwerken van deze eisen. Wordt hierbij overigens
gedacht aan een vast bedrag, of aan een percentage van de voorziening?
Graag ontvangt dit lid hierop een toelichting.
Sprenkels & Verschuren actuarissen en consultants stellen in hun
commentaar van 10 februari 2015, dat het additioneel financieren van
werkkapitaal in een situatie van een niet-commercieel Apf, dat ontstaat
door het samenvoegen van pensioenfondsen, overbodig lijkt. De
betreffende pensioenfondsen lopen nu afzonderlijk dezelfde bedrijfsvoering risico’s. Wat denkt de regering van de in het genoemde
commentaar vermelde optie, het mogelijk te maken om bij het samenvoegen van bestaande pensioenfondsen tot een Apf, het werkkapitaal te
financieren uit de bij de pensioenfondsen reeds bestaande vermogens c.q.
buffers, zo vraagt het genoemde lid.
3.3. Vergunningplicht
De leden van de VVD-fractie merken op dat de regering aangeeft dat er
vergunningplicht geldt vanwege de complexiteit van de gescheiden
uitvoering van meerdere pensioenregelingen. Kan de regering aangeven
of er ook een vergunning vereist is in de situatie dat een algemeen
pensioenfonds een (gezamenlijke) regeling uitvoert, zo vragen zij.
De genoemde leden lezen in de memorie van toelichting dat ook
rechtstreeks verzekerde pensioenregelingen door het algemeen pensioenfonds mogen worden uitgevoerd. Een premieovereenkomst moet in de
uitkeringsfase omgezet worden in een levenslange nominale annuïteit, die
ingekocht wordt bij een levensverzekeraar. Mag een Apf een dergelijke
annuïteit in dezelfde collectiviteitkring aanbieden, of moet die annuïteit in
een andere collectiviteitkring worden ondergebracht, zo vragen deze
leden.
Kan de regering aangeven of er al partijen zijn die het vergunningstraject
gestart zijn. Hoe lang duurt een vergunningsprocedure vermoedelijk?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

8

Heeft de regering lessen getrokken uit eerdere vergunningsprocedures
waarbij dit lang duurde (bijvoorbeeld bij de premiepensioeninstelling
(PPI)), zo willen deze leden weten.
De leden van de SP-fractie vragen de regering naar de inhoud van de
AMvB waarin regels worden gesteld over de gegevens die moeten
worden verstrekt bij de aanvraag van de verplicht gestelde vergunning.
De leden van de PVV-fractie vragen of bij het onderbrengen van een
pensioenregeling bij een Apf ook instemming wordt gevraagd van de
(gepensioneerde) deelnemers, over de wijze waarop met de door hen
ingebrachte pensioengelden wordt omgegaan.
Hoe gaat het toezicht in z’n werk, op de verschillende regelingen binnen
een Apf, bijvoorbeeld op het punt van evenwichtige belangenbehartiging?
En is het toezicht op meerdere regelingen binnen een Apf geen nadeel
voor het fondsbestuur, met andere woorden: hoe houden ze het goed het
overzicht over de meerdere regelingen, zo vragen zij.
Het lid van de 50PLUS-fractie heeft er in principe begrip voor dat voor dat
voor het algemeen pensioenfonds een vergunningplicht wordt ingesteld.
Wél is het lid er nog niet gerust op, dat het vergunningstraject in
combinatie met het toezicht achteraf niet te belemmerend zal worden.
Extra lasten moeten absoluut voorkomen worden. Gaat de regering zich
daar voor in zetten, en zo ja, hoe, zo willen deze leden weten.
Het lid van deze fractie onderschrijft de oproep van Actal,3 dat als gekozen
wordt voor een vergunning, de mogelijkheden maximaal benut moeten
worden, om het toezicht achteraf tot een minimum te beperken. De wet
moet niet gaan leiden tot een stapeling van risico beperkende maatregelen. Dat zou alleen maar tot extra regeldruk leiden. Het aan het woord
zijnde lid vindt, dat een en ander – vergunningaanvraag en toezicht op
naleving achteraf – per saldo lasten neutraal vormgegeven moet worden.
Wat wordt de inzet van de regering? Graag ontvangt het lid van deze
fractie een nadere toelichting.
3.4. Ringfencing
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering alternatieven heeft
overwogen om voor iedere collectiviteitskring een afzonderlijk belanghebbendenorgaan in te stellen. Is de regering het met deze leden eens dat dit
tot wel erg veel belanghebbendenorganen kan leiden. Kan de regering
een overzicht schetsen van verschillende scenario’s hoe de medezeggenschap is georganiseerd? Als voorbeeld een Apf met 15 verschillende
collectiviteitskringen, met een wijziging van het algemeen bestuur van het
Apf die betrekking heeft op 12 kringen. Hoe ziet de overlegstructuur eruit
en wanneer kan er wel of wanneer kan er geen besluit genomen worden,
zo vragen genoemde leden.
De leden van de PvdA-fractie vragen hoe wordt omgegaan met de
(vrijwillige) netto pensioenregelingen voor inkomen boven € 100.000,–.
Worden deze regeringen in aparte collectiviteitskringen ondergebracht, zo
willen deze leden weten.
De leden van de SP-fractie vragen de regering naar de specifieke
voordelen van de geboden mogelijkheid om meerdere pensioenregelingen in één collectiviteitskring uit te voeren. Ook vragen de leden
wat dat betekent voor de beoogde vereenvoudiging van het pensioenbeheer.

3

Actal: Adviescollege toetsing regeldruk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

9

De leden van de D66-fractie lezen dat omwille van een adequate
bescherming van pensioenrechten en -aanspraken de juridische techniek
van de ringfencing tussen de verschillende collectiviteitskringen
dwingend zal worden voorgeschreven. Welke waarborgen, zo vragen deze
leden, zijn er indien een externe partij niet een bepaalde collectiviteitskring (waar hij uit hoofde van een bepaalde dienst of activiteit een
vordering op heeft) aansprakelijk stelt, maar het héle Apf. Dienen hiervoor
geen waarborgen in de wet te worden opgenomen, zo vragen zij.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen een nadere toelichting op het
beperken van de ruimte voor ringfencing bij vrijwillige aanvullende
pensioenregelingen. Waarom wil de regering het niet mogelijk maken om
een vrijwillige pensioenregeling die in aanvulling op de basispensioenregeling wordt uitgevoerd in een aparte ring onder te brengen, zo willen
deze leden weten. Deze leden vragen of deze mogelijkheid vanwege het
scheiden van enerzijds defined contribution saldi met individuele
eigendomsrechten en anderzijds defined benefit aanspraken juist niet
gewenst zou moeten zijn.
Het lid van de 50PLUS-fractie merkt op dat het wetsvoorstel veel ruimte
biedt tot ringfencing, het hebben van afzonderlijke financiële «ringen»
binnen het Apf. Het genoemde lid heeft de vraag, waarom er een
beperkende bepaling is opgenomen voor vrijwillige aanvullende
regelingen ten aanzien van ringfencing. Waarom wordt het invoeren van
een vrijwillige / aanvullende regeling in een aparte ring – denk aan netto
pensioen als extra bij verschillende basisregelingen – niet mogelijk
gemaakt op basis van het wetsvoorstel, zo vraagt dit lid.
Het genoemde lid leest dat de werkgever(s) dienen bij de beslissing over
de reikwijdte van de collectiviteitskring (vertegenwoordigers van) alle
belanghebbenden «te betrekken». Kan dit nader toegelicht worden? Op
welke wijze kan of moet deze betrokkenheid vormgegeven worden. En
hoe ver gaat deze «betrokkenheid», zo vraagt dit lid.
De schaalvoordelen, zo merkt het genoemde lid, van het Apf komen voort
uit het uitbesteden van taken als de administratie en het beleggingsbeleid.
Beleggingsvoordelen en -nadelen moeten vervolgens weer worden
toebedeeld aan de individuele collectiviteitskringen. Over toedeling kan
verschil van mening ontstaan. Met de KNVG4 en de NVOG5 heeft het lid
van deze fractie de vraag, of het bestuur van het Apf bij twijfel of
onenigheid over de verdeling de beslissing neemt.
3.5. Inrichting (van het bestuur) van een algemeen pensioenfonds
De leden van de VVD-fractie vragen of er een verschil is tussen de rol van
het belanghebbendenorgaan bij een Apf en een belanghebbendenorgaan
zoals we dat nu kennen door het wetsvoorstel Versterking bestuur
pensioenfondsen.
De genoemde leden hebben nog meer vragen over het belanghebbendenorgaan. Kan één persoon binnen én het belanghebbendenorgaan
meerdere ondernemingen of groepen van deelnemers vertegenwoordigen? Mag een onafhankelijk deskundige, als vertegenwoordiger van een
of meerdere werkgevers of een of meer groepen van deelnemers, in
meerdere belanghebbendenorganen zitting hebben? Kunnen pensioengerechtigden zich ook laten vertegenwoordigen door onafhankelijk
deskundigen? En mag een dergelijke onafhankelijke deskundige dan in
meerdere belanghebbendenorganen zitting hebben, zo vragen zij.
Kan de regering aangeven, zo vragen genoemde leden, wanneer de AMvB
die eisen aan de inrichting van de regeling stelt gereed is. Welke
4
5

KNVG: Koepel Nederlandse Verenigingen van Gepensioneerden.
NVOG: Nederlandse Vereniging van Organisaties van Gepensioneerden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

10

aanvullende eisen worden gesteld buiten het gememoreerde in de
memorie van toelichting?
Volgende de genoemde leden kan het onafhankelijk bestuursmodel de
voorkeur hebben voor een Apf met meerdere werkgevers en meerdere
collectiviteitkringen. Als gevolg van de huidige regelgeving met
betrekking tot personele unies en onafhankelijk bestuur, lijkt het niet
mogelijk dat:
− Pensioenuitvoeringsorganisaties die een Apf oprichten en de bedrijfsvoering uitvoeren, de eigen pensioenfondsen tot het Apf laten
toetreden
− Pensioenfondsen, die een Apf oprichten met de huidige bestuurders,
een onafhankelijk bestuursmodel opzetten.
Kan de regering hier op reageren, zo vragen deze leden.
Klopt het dat wanneer er gekozen wordt voor een paritair bestuur of een
omgekeerd gemengd bestuur bij een Apf met meerdere collectiviteitskringen dat het voor kan komen dat bestuursleden uit collectiviteitskring A
kunnen besluiten tot een toeslag in collectiviteitskring B? Het verantwoordingsorgaan helpt hier niet, omdat dit «slechts» adviesrechten kent. De
genoemde leden horen ook graag of de eisen die aan bestuurders van een
algemeen pensioenfonds worden gesteld, dezelfde zijn als de eisen aan
andere pensioenfondsen.
De leden van de PvdA-fractie vinden dat het toestaan van alle vijf de
bestuursmodellen voor een Apf niet bijdragen aan het versimpelen van de
pensioenuitvoering. Bij elk model hoort een eigen verantwoordingsmodel
en toezichtmodel. Kan de regering nader toelichten waarom zij is
afgeweken van het advies van beide toezichthouders, om alleen de twee
onafhankelijke modellen geschikt te verklaren voor een Apf, zo vragen zij.
Het klopt toch, zo willen de genoemde leden weten, dat het multi-opf geen
succes was, onder meer vanwege de governance knelpunten. In hoeverre
hebben vertegenwoordigers van sociale partners in een paritair bestuur
de mogelijkheid om onderling afspraken te maken over het bezetten van
bestuursplekken? Zou de regering het wenselijk vinden als in een
omgekeerd gemengd model het toezichthoudend bestuur als geheel
paritair vorm gegeven wordt, waarbij de eis van pariteit per collectiviteitskring of partij vervalt, zo vragen zij.
In hoeverre, zo informeren de leden van deze fractie, heeft het belanghebbendenorgaan van één collectiviteitskring invloed op het strategisch
beleggingsbeleid van het totale Apf. Welke andere advies- en instemmingsrechten heeft een belanghebbendenorgaan die van invloed kunnen
zijn op andere collectiviteitskringen? Kan de regering bevestigen dat bij
faillissement van één van de betrokken werkgevers alleen de bijbehorende collectiviteitskring hier mee te maken heeft? Klopt het dat er toch
enige mate van solidariteit/risicodeling bestaat tussen de collectiviteitskringen, omdat bijvoorbeeld het faillissement van één van de aangesloten
werkgevers effect heeft op het beleggingsbeleid voor het gehele Apf, zo
vragen genoemde leden.
De leden van de D66-fractie constateren dat voor het Apf elk van de vijf
bestuursmodellen uit de Pensioenwet mogelijk worden. Het komt deze
leden voor dat de twee modellen die uitgaan van onafhankelijke bestuursmodellen beter passend zijn voor een APF dan de paritaire modellen. Ook
DNB en AFM zijn deze mening toegedaan, blijkens de toezichtstoetsen van
beide instellingen. De regering is echter van mening dat met het inperken
van het aantal modellen zij teveel ingrijpt in het primaat van de sociale
partners over de besturing van de pensioenfondsen. Dat argument komt
de hier aan het woord zijnde leden voor als ideologisch geladen in plaats
van inhoudelijk onderbouwd. Zij verzoeken de regering dan ook op dit
punt nader in te gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

11

De leden van de ChristenUnie-fractie stellen vast dat een Apf meerdere
belanghebbendenorganen of verantwoordingsorganen kan hebben. Deze
leden vragen of de regering nader kan ingaan op de verhouding tussen de
verschillende belanghebbendenorganen of verantwoordingsorganen bij
één Apf, bijvoorbeeld bij meningsverschillen.
Genoemde leden willen tevens weten of de regering een explicietere
afbakening kan geven van de taken en bevoegdheden van enerzijds het
belanghebbendenorgaan of verantwoordingsorgaan en anderzijds het
bestuur van het Apf.
De leden van deze fractie vragen op welke wijze bij de bepaling dat de
omvang van het verantwoordingsorgaan minimaal twee keer het aantal
werkgevers moet omvatten rekening wordt gehouden met een Apf dat
zich openstelt voor meerdere (kleine) werkgevers. Leidt deze kwantitatieve
eis dan niet tot een in de praktijk moeilijk werkbare situatie?
De genoemde leden willen weten welke voorwaarden en regels gelden
voor het samenvoegen van collectiviteitskringen binnen een Apf. Kan de
regering toelichten welke rol de DNB hierbij heeft in bijvoorbeeld het
geval van waardeoverdracht binnen een collectiviteitskring of tussen
collectiviteitskringen?
Het lid van de 50PLUS-fractie merkt op dat de Wet versterking bestuur
pensioenfondsen per 1 juli 2014 keuzemogelijkheden heeft geïntroduceerd
in de bestuursvorm van pensioenfondsen, te weten paritair, onafhankelijk,
onafhankelijk gemengd, paritair gemengd en (paritair) omgekeerd
gemengd. Al deze bestuursmodellen zullen ook mogelijk zijn voor een
algemeen pensioenfonds.
De Nederlandse Bank (DNB) wijst er in haar toezichttoets op dat als een
Apf een paritair bestuursmodel kiest, en besluit om per ondergebrachte
collectiviteitskring een of meerdere sociale partners aan het bestuur toe te
voegen, dit kan leiden tot een groot aantal bestuurders. Dit vergroot het
risico dat de bestuurlijke omvang te veel gaat uitdijen om nog slagvaardig
te kunnen zijn.
Het paritair bestuursmodel vereist volgens de Pensioenwet bovendien de
instelling van een verantwoordingsorgaan (doorgaans met uitsluitend
adviesrechten), in plaats van een belanghebbendenorgaan (met
vergaande instemmingsrechten), waarvan sprake is bij het onafhankelijk
bestuursmodel.
Het lid van de genoemde fractie heeft met DNB de prangende vraag, of
een verantwoordingsorgaan kan volstaan. De belangen van deelnemers
en gepensioneerden lijken dan onvoldoende geborgd. Ligt het niet in de
rede, om alle belanghebbenden, deelnemers en gepensioneerden,
instemmingsrechten te geven over de wijze waarop met de door hen
ingebrachte pensioengelden wordt omgegaan? Het genoemde lid vraagt
de regering breed in te gaan op het vraagstuk van de vertegenwoordiging
van de belangen van alle belanghebbenden, waaronder gepensioneerden
in het Apf.
Een van de kenmerkende aspecten van pensioenfondsen is volgens de
regering de betrokkenheid van de belanghebbenden bij de pensioenregeling bij het besturen van het fonds. Die betrokkenheid blijkt uit
deelname aan het bestuur (bij paritaire bestuursvormen) of het belanghebbendenorgaan (bij onafhankelijke bestuursvormen).
Opgemerkt wordt, dat als een Apf één belanghebbendenorgaan zou
hebben dit snel (te) groot zou worden. Daarom wordt voorgesteld in een
algemeen pensioenfonds voor iedere collectiviteitkring een afzonderlijk
belanghebbendenorgaan te hebben.
Een Apf zal dus in voorkomende gevallen meerdere belanghebbendenorganen of verantwoordingsorganen hebben. Vanwege de bestuurbaarheid
van een algemeen pensioenfonds zien de taken en bevoegdheden van
deze organen niet op de bedrijfsvoering van het algemeen pensioenfonds
(het niveau van de instelling).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

12

De belangen van de betrokkenen blijven volgens de regering goed
gewaarborgd via de taken en bevoegdheden van het eigen belanghebbendenorgaan op de eigen collectiviteitkring en concrete afspraken in de
uitvoeringsovereenkomst waarop het algemeen pensioenfonds continu
kan worden aangesproken. Indien deze gedurende langere tijd niet naar
verwachting zijn, zo stelt de regering, kunnen werkgevers en werknemers
er als uiterste maatregel voor kiezen om de uitvoeringsovereenkomst te
beëindigen.
Het lid van deze fractie vraagt zich ondanks deze toelichting van de
regering ook hier af of er voldoende borging is, dat «belanghebbenden»,
lees ook vertegenwoordigers van deelnemers en gepensioneerden,
voldoende invloed zullen hebben op het reilen en zeilen van een
algemeen pensioenfonds. Welke sturingsmogelijkheden hebben zij, welke
mogelijkheden tot inspraak, instemming, of meebeslissen? Kan de
regering hier nader op ingaan?
Kan ook nader ingegaan worden op de (invulling / uitwerking van de)
«interne toezichtfunctie», zo vraagt het genoemde lid.
3.6. Uitvoeringskosten
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering een inschatting heeft
gemaakt van de lagere uitvoeringskosten. Zo nee op basis waarvan wordt
deze veronderstelling gebaseerd? En zo ja wat is de inschatting, zo vragen
zij.
Kan een Apf ook excedentregelingen en regelingen boven de € 100.000
uitvoeren zonder de daarbij behorende basisregeling, zo vragen de leden
van deze fractie?
De leden van de SP-fractie vragen de regering wanneer zij de AMvB
tegemoet kunnen zien waarin eisen worden gesteld aan de inrichting van
de regeling voor het verhalen van uitvoeringskosten.
De genoemde leden vragen de regering of de bepaling dat alle uitvoeringsovereenkomsten in de statuten van het Apf moeten worden
opgenomen, betekent dat voor iedere werkgever die toetreedt tot een
collectiviteitkring de notaris moet worden bezocht. De leden vragen de
regering indien dat het geval is of dit voorkomen kan worden en wat
daarvan de mogelijke voor- en nadelen zijn.
De leden van de D66-fractie lezen dat bij AMvB eisen zullen worden
gesteld voor de regeling voor het verhaal van kosten op het pensioenvermogen. Zal de regering een ontwerp van deze AMvB nog voor de
wetsbehandeling aan de Kamer kunnen sturen, zo vragen zij.
4. Impact op de pensioensector
De leden van de VVD-fractie willen graag weten waarom er niet voor
gekozen is om het Apf ook buitenlandse regelingen te kunnen laten
voeren, of ook grensoverschrijdend te kunnen werken. Deze leden vinden
dit een gemiste kans. Zeker ook omdat Nederland op pensioengebied veel
kennis en kunde heeft en daarvan (internationaal) kan profiteren. Daarbij
komt dat een land als België juist probeert pensioenvermogens naar het
land te halen om zodoende een grotere speler te worden. Kan de regering
aangeven wat het doet om de pensioensector in Nederland ook voor
internationale spelers (en regelingen) aantrekkelijk te maken, zo vragen
deze leden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

13

Ook derden kunnen een Apf oprichten, zo lezen de leden van deze fractie.
Voor de zekerheid vragen deze leden of een Apf dat opgericht is door
verzekeraar ook onder het FTK valt.6
De regering schrijft dat er tot daadwerkelijke inwerkingtredding van dit
wetsvoorstel de grootst mogelijke terughoudendheid betracht dient te
worden bij het realiseren van uitbreidingen via het vaststellen van de
statutaire werkingssfeer. De genoemde leden vragen wat de regering
hiermee bedoeld. Het is immers nu toch per wet niet verboden om op
deze manier nieuwe aansluitingen mogelijk te maken?
Kan de regering aangeven waarom het er niet voor gekozen heeft om de
multi-opf overeind te laten voor de twee huidige opf-en, zo vragen de
genoemde leden.
De leden van de PvdA-fractie vinden het niet wenselijk om het voorgestelde nieuwe artikel 121a in werking te laten treden voordat het Apf
(inclusief de variant waarbij een verplicht gesteld bpf kan aansluiten bij
een Apf) wettelijk is geregeld en operationeel is. Graag ontvangen deze
leden een reactie van de regering.
De leden van de D66-fractie vragen naar de positie van liquiderende
pensioenfondsen die eerder zijn vrijgesteld van verplichte deelname in
een bedrijfstakpensioenfonds. Uit het wetsvoorstel blijkt niet of een
dergelijk vrijgesteld pensioenfonds in geval van liquidatie verplicht wordt
zich weer aan te sluiten bij het bedrijfstakpensioen, danwel de
mogelijkheid heeft zich aan te sluiten bij een Apf. Graag ontvangen deze
leden een nadere toelichting ter zake.
De leden van de PVV-fractie lezen dat de regering schrijft dat de introductie van een Apf «naar verwachting» tot lagere uitvoeringskosten leidt.
Waarom, en op basis waarvan, gaat de regering er bij voorbaat vanuit dat
de schaalvoordelen positief zullen uitpakken en is de regering bereid dit te
onderbouwen, zo vragen deze leden.
Het lid van de 50PLUS-fractie merkt op dat de huidige pensioenwetgeving
niet in de weg staat, dat de statutaire werkingssfeer ruimer is dan de
verplichtstelling. Dat betekent dat een verplicht gesteld bedrijfstakpensioenfonds op basis van de huidige pensioenwetgeving als pensioenuitvoerder kan optreden voor (meerdere) ondernemingen/bedrijfstakken of
delen van een bedrijfstak die niet onder de verplichtstelling vallen.
Het genoemde lid vraagt of het klopt dat sociale partners op basis van het
wetsvoorstel onder géén beding meer de gelegenheid krijgen om de
werkingssfeer van een verplicht gesteld pensioenfonds aan te passen. Kan
uitgelegd worden waarom de keuzemogelijkheden voor sociale partners
om een pensioenregeling zo goed mogelijk onder te brengen bij een
pensioenfonds of verzekeraar beperkt moeten worden. Waarom nu deze
beperking, als er nog géén duidelijkheid is of een verplicht bedrijfstakpensioen al of niet op termijn gebruik kan maken van een Apf?
5. Fiscale behandeling
De leden van de VVD-fractie lezen dat de regering aangeeft dat een Apf
kan optreden als aanbieder van een pensioen waarop de zogenoemde
omkeerregeling van toepassing is. Deze leden vragen of dit kán of dat dit
moet.
Wanneer, zo vragen deze leden, een Apf zowel DC-regelingen als
DB-regelingen uitvoert, welk btw-regime geldt dan.
De genoemde leden hebben vragen over de accountingregels. Bij een
DB-collectiviteitkring kunnen meerdere werkgevers zijn aangesloten. Het
6

FTK: financieel toetsingskader.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

14

vermogen binnen de collectiviteitkring is dan niet direct toe te rekenen
aan de individuele werkgevers binnen de betreffende collectiviteitkring.
Hierdoor mag de DB-regeling gezien worden als een DC-regeling met als
gevolg dat IAS/IFRS-accounting7 voor de individuele werkgever veel
eenvoudiger wordt. Mogen deze werkgevers in een dergelijke situatie
DC-accounting toepassen? In geval van een bedrijfstakpensioenfonds is
dat momenteel toegestaan (onder IAS/IFRS).
Lezen de leden van deze fractie het goed dat de wettekst bepaalt dat een
vrijwillige pensioenregeling in dezelfde collectiviteitkring moet worden
opgenomen als de basispensioenregeling? In hoeverre is dit een
wenselijke situatie in geval de regelingen qua risicoprofiel en/of beleid
van elkaar verschillen? Bijvoorbeeld de basis pensioenregeling is een
DB-regeling en de vrijwillige pensioenregeling is een DC-regeling. Ligt het
dan niet voor de hand om de DB-regeling in een DB-collectiviteitkring
onder te brengen en de DC-regeling in een DC- collectiviteitkring, zo willen
de genoemde leden weten.
De leden van de PvdA-fractie vragen of de regering alsnog de onderbouwing kan geven voor de stelling dat het beheer van een pensioenfonds dat collectieve DB-regelingen8 uitvoert niet valt onder de vrijstelling
voor het beheer van door beleggingsfondsen- en maatschappijen ter
collectieve belegging ondergebracht vermogen. Kan de regering hierbij
toelichten welke elementen in het ATP-arrest specifiek van belang zijn, zo
vragen zij.
Klopt de constatering van deze leden, dat er per 1 januari 2015 een
verschillend btw-regime geldt voor enerzijds DB-regelingen (geen
btw-vrijstelling) en anderzijds DC-regelingen9 (wel btw-vrijstelling) wat
betreft de zogenaamde beheersdiensten? Kan de regering bevestigen dat
bij een CDC-regeling10 niet op voorhand duidelijk is welk btw-regime van
toepassing is? Deelt de regering de zorg van deze leden dat het verschil in
btw-regime voor beheersdiensten in het pensioenveld kan leiden tot een
verschuiving van DB- naar DC-regelingen? Acht de regering dit wenselijk?
Heeft Nederland de mogelijkheid om – binnen de ruimte die de Europese
regelgeving biedt – het btw-regime voor de beheersdiensten voor DB- en
DC-regelingen gelijk te trekken? In hoeverre heeft het Apf een grotere kans
van slagen als het Apf geheel onder de btw-vrijstelling zou vallen? Wat
zouden hiervan de budgettaire consequenties zijn?
Welk btw-regime is van toepassing op beheersdiensten die door Apf’s
worden verricht voor alle compartimenten gezamenlijk? Deelt de regering
de zorg van complexiteit en administratieve lasten, zo willen deze leden
weten.
De genoemde leden vragen of de regering het niet omslachtig vindt dat
een Apf die CDC-regelingen uitvoert elke CDC-regeling voor moet leggen
aan de Belastingdienst.
De regering heeft bij monde van de Staatssecretaris van Financiën een
analyse gemaakt van het ATP-arrest. In deze analyse wordt gesteld dat in
geval van collectieve DC-regelingen de deelnemer alleen een indirect
risico loopt bij achterblijvende beleggingsresultaten (maar verstoken blijft
van de meevallers), daardoor geen pensioen ontvangt waarvan de hoogte
afhangt van de betaalde premies en het rendement op de beleggingen, en
daarom niet kwalificeert voor de genoemde btw-vrijstelling voor een
gemeenschappelijk beleggingsfonds. Kan de regering toelichten wanneer
sprake is van een indirect risico? Kan de regering, mede gezien het feit dat
het Europese Hof van Justitie in het ATP-arrest geen onderscheid heeft
7

IAS: International Accounting Standards.
IFRS: International Financial Reporting Standards.
Defined Benefit-regeling.
9
Defined Contribution-regeling.
10
Collectieve DC-regelingen.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

15

gemaakt tussen direct en indirect risico (waardoor dit onderscheid niet
relevant lijkt), daarbij aangeven waarom dit in deze kwestie een relevant
criterium is? Hoe verhoudt dit standpunt zich tot de praktijk dat ook bij
veel collectieve DC-regelingen (en mogelijk ook DB-regelingen)
deelnemers wel degelijk ook delen in tegenvallers en ook meevallers
(bijvoorbeeld in de vorm van het krijgen van indexatie, premieverlagingen
of eventueel premie vrijstellingen), zo informeren de leden van deze
fractie.
De leden van de SP-fractie vragen de regering hoe de inzet om met de Apf
de uitvoeringskosten te beperken zich verhoudt tot het percentage van
maximaal 5% per jaar over het gestorte kapitaal of over de inleggelden,
dat uitgekeerd kan worden aan de Apf ten behoeve van de uitvoering. De
leden vragen of dat percentage met een toenemende omvang van de Apf
niet lager gesteld zou moeten worden.
De genoemde leden vragen of de regering het wenselijk vindt dat er
verschillende btw-regimes bestaan voor DB- en DC-regelingen. Zij vragen
de regering of deze verschillende regimes reeds gelden vanaf 1 januari
2015 en hoe en door wie de beoordeling van het te hanteren btw-regime
plaatsvindt bij een zogenaamde CDC-regeling.
De leden van deze fractie vragen de regering de stelling dat het voor het
Apf voorgestelde btw-regime wordt onderbouwd door het zogenaamde
ATP-arrest, toe te lichten en daarbij de specifieke elementen uit dat arrest
te benoemen die daarbij van belang zijn.
De genoemde leden vragen de regering bij hoeveel Nederlandse
pensioenfondsen sprake is van al dan niet collectieve DB- of
DC-regelingen. Ook vragen de leden of er pensioenfondsen zijn die
tussenvormen hanteren.
Deze leden vragen of de regering voorziet dat het verschil in btw-regime
leidt tot een verschuiving van DB- naar DC-regelingen. De leden vragen
daarbij of de regering deze verschuiving wenselijk vindt en de verschillende regimes mede met dat doel inzet. Daarbij vragen de leden de
regering indien een verschuiving van DB- naar DC-regelingen niet wordt
voorgestaan, hoe dit wordt voorkomen.
De leden van deze fractie vragen de regering of Nederland de
mogelijkheid heeft om – binnen de ruimte die de Europese regelgeving
biedt – het btw-regime voor de beheersdiensten voor DB- en
DC-regelingen gelijk te trekken. De leden vragen daarbij wat de budgettaire consequenties zijn van het hanteren van eenzelfde btw-regime voor
beide regelingen en deze zowel de variant beide btw-plichtig als beide
btw-vrij te presenteren.
De genoemde leden vragen de regering naar de gevolgen van het
hanteren van verschillende btw-regimes binnen één Apf voor het te
hanteren btw-regime voor activiteiten die voor alle aangesloten pensioenregelingen worden uitgevoerd. Zij vragen de regering daarbij toe te
lichten hoe in de praktijk onderscheid is te maken tussen activiteiten die
voor één of voor meerdere pensioenregelingen worden uitgevoerd terwijl
een Apf juist door voor meerdere pensioenregelingen gezamenlijk te
beleggen uitvoeringskosten kan reduceren.
De leden van deze fractie vragen welke risico’s deelnemers aan een
collectieve DC-regeling lopen bij achterblijvende beleggingsresultaten. Zij
vragen daarbij of de deelnemers aan een DC-regeling daarmee ook
indirect delen in mee- en tegenvallers door al dan niet indexeren of
premieverlaging.
De leden van de D66-fractie menen uit de memorie op te kunnen maken
dat als gevolg van de ATP-arrest er verschillende btw-regimes gaan
gelden voor enerzijds DB-regelingen (waarvoor geen btw-vrijstelling
geldt) en anderzijds DC-regelingen (wel btw-vrijstelling). Klopt deze
constatering? Ook lezen deze leden dat in een Apf per collectiviteitskring

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

16

moet worden beoordeeld welk btw-regime van toepassing is op de
beheersdiensten, afhankelijk van de regeling binnen die kring. Wat
betekent dat voor beheersdiensten die worden verricht voor alle collectiviteitskringen gezamenlijk? En leidt dit niet tot hoge uitvoeringkosten en
administratieve lasten? Voorts constateren deze leden dat niet op
voorhand duidelijk is onder welk btw-regime een CDC-regeling zal vallen;
dit is afhankelijk van de specifieke vormgeving van de regeling. Impliceert
dit dat een Apf die CDC-regelingen uitvoert genoodzaakt is om elke
CDC-regeling afzonderlijk aan de Belastingdienst voor te leggen teneinde
zekerheid te verkrijgen over het toe te passen btw-regime, zo willen deze
leden weten.
6. Regeldruk
De leden van de VVD-fractie vragen welke toets na oprichting nog
plaatsvindt en wat zijn de kosten voor een Apf om de informatie over de
verschillende collectiviteitskringen te delen met de toezichthouder. Maakt
een Apf extra kosten om richting verschillende collectiviteitskringen te
communiceren, zo vragen zij.
«
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat de regering een
vergelijking maakt met het vergunningvereiste voor het oprichten van een
PPI om de administratieve lasten voor het Apf in te schatten. Deze leden
vragen om een toelichting in hoeverre dit dan inhoudt dat het vergunningvereiste voor het Apf ook lijkt op het vergunningvereiste voor een PPI.
Verschuift het karakter van het Apf hiermee dan niet op richting het
karakter van een financiële instelling ten koste van het pensioen als
arbeidsvoorwaarde, zo willen deze leden weten.
Het lid van de 50PLUS-fractie merkt op dat het oprichten van een Apf
nieuw is en leidt daarmee tot nieuwe informatieverplichtingen. Ook geldt
voor een Apf een vergunningseis.
Het genoemde lid vraagt, nader te verduidelijken, waarom vergunningverlening voor de oprichting van een Apf noodzakelijk wordt geacht. Waarom
zou het gebruikelijke toezicht op pensioenfondsen onvoldoende
bescherming bieden aan belanghebbenden, zo vraagt het lid.
De precieze omvang van administratieve lasten rond vergunningverlening
zal afhangen van de AmvB. Bij de berekening is zoveel mogelijk aangesloten bij bestaande berekeningen en regelingen op basis van de
Pensioenwet. Het genoemde lid vraagt of de regering kan verzekeren dat
(administratieve) lasten per saldo niet toenemen door de invoering van
het algemeen pensioenfonds. Het lid van deze fractie vindt het lastig
inzicht te krijgen in de mogelijke regel- en lastendruk, zolang de inhoud
van de betrokken AmvB(s) nog niet bekend is. De kosten vermeld in de
memorie van toelichting zijn gebaseerd op een standaardkostenmodel. In
hoeverre kunnen de uiteindelijke kosten (per Apf) nog van het geschetste
beeld gaan afwijken, zo vraagt het lid.
Met betrekking tot de vereiste vergunning vraagt het genoemde lid
aandacht voor het feit dat in het wetsvoorstel de aanvraagprocedure, en
de te overleggen documenten, nog niet zijn uitgewerkt. Hij lijkt het lid van
deze fractie van groot belang, dat de hiervoor benodigde AmvB op korte
termijn wordt gepubliceerd. Het opstellen van vereiste documenten
vereist immers de nodige tijd en aandacht. Vergunningprocedure, en
controle van documenten mogen een voortvarende invoering van het Apf
niet in de weg gaan staan.
Het Apf kan het aantal collectiviteitskringen verminderen door samenvoeging. Kan aangegeven worden, welke toezichtsrol DNB speelt bij het
samenvoegen van collectiviteitskringen? Een dergelijk proces lijkt
vergelijkbaar met een fusie of collectieve waardeoverdracht. Zal het
toezicht van DNB op samenvoeging van collectiviteitskringen verge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

17

lijkbaar zijn met het toezicht op fusies of collectieve waardeoverdracht, zo
vraagt het lid van deze fractie.
Het genoemde lid merkt op, dat in de memorie van toelichting relatief
weinig aandacht wordt geschonken aan de gevolgen van het Apf voor de
communicatie met de deelnemers. De memorie van toelichting vermeldt
slechts de mogelijkheid van bundeling en integratie van het informatie- en
berichtenverkeer. Het lid van deze fractie vermoedt, dat er toch sprake
moet zijn van een toenemende complexiteit van de communicatie richting
deelnemers bij een algemeen pensioenfonds met meerdere solidariteitskringen met deelnemers en bedrijven. Kan de regering hier dieper op
ingaan en aangeven welke maatregelen zijn voorzien voor het borgen van
een goede communicatie, zo vraagt dit lid.
Kan, zo vraagt het genoemde lid, dieper ingegaan worden op het advies
van Actal méér aandacht te schenken aan de beperking van de omvang
van het toezicht achteraf, nu er een vergunningplicht wordt ingevoerd.
Toezicht mag niet zodanig bezwarend worden, dat hierdoor een succesvolle introductie van het algemeen pensioenfonds belemmerd wordt.
7. Uitkomsten internetconsultatie
De leden van de ChristenUnie-fractie merken op dat de regering aangeeft
dat in verschillende consultatiereacties gewezen is op een mogelijke
spagaat tussen de korte termijn belangen van verschaffers van risicodragend kapitaal en de lange termijn belangen van het pensioenfonds en
haar deelnemers. Mede met het feit dat het voor een gelijk speelveld niet
nodig is om een keuze te kunnen maken uit alle rechtsvormen, heeft dit er
toe geleid dat in het uiteindelijke wetsvoorstel alleen de rechtsvorm van
een stichting mogelijk is. Deze leden vragen of de regering nader in kan
gaan op de vraag in hoeverre het pensioengeld van deelnemers en
pensioengerechtigden bij een Apf met winstoogmerk al dan niet
voldoende beschermd zou zijn. Zou een Apf met winstoogmerk uitsluitend
winst behalen op de kwaliteit en efficiëntie van de administratie en het
vermogensbeheer, of is het risico te groot dat he ten koste gaat van de
belangen van deelnemers en pensioengerechtigden? Hoe heeft de
regering dit meegewogen in het besluit om alleen de rechtsvorm van de
stichting mogelijk te maken, zo willen deze leden weten.
8. Toezichttoetsen
Het lid van de 50PLUS-fractie leest in de toezichttoets van DNB dat indien
wordt gekozen voor een paritair bestuur een verantwoordingsorgaan
ingesteld moet worden, doorgaans met uitsluitend adviesrechten. DNB
vraagt of in geval van een algemeen pensioenfonds een verantwoordingsorgaan kan volstaan, omdat het volgens DNB in de rede ligt om de
achterban van iedere ondergebrachte kring instemmingsrechten te geven
over de wijze waarop met de door hen ingebrachte pensioengelden wordt
omgegaan.
De regering geeft aan, zo leest dit lid, het hier niet mee eens te zijn, omdat
dan sprake zou zijn van «dubbele besluitvorming» en vergroting van
«bestuurlijke drukte». Het lid van deze fractie vraagt toch of hier nog een
nadere toelichting en motivering gegeven kan worden. Hier heeft het lid
van deze fractie de vraag hoe dan geborgd wordt, dat de achterban van de
kringen daadwerkelijk invloed hebben op de wijze waarop met de door
hen ingebrachte pensioengelden wordt omgegaan.
Instemmingsrecht voor de achterban, waaronder nadrukkelijk ook
gepensioneerden dienen te worden gerekend, is van groot belang volgens
het lid van deze fractie. Hoe is of wordt toezicht, medezeggenschap en
instemming van werkgevers, werknemers en gepensioneerden samenvattend geborgd in het algemeen pensioenfonds?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

18

Toezicht moet door een Raad van toezicht worden uitgeoefend. Die raad is
dan ook belast met het toezicht op de evenwichtige belangenbehartiging.
Geldt, zo vraagt dit lid, met de KNVG/NVOG, dat toezicht op de
evenwichtige belangenbehartiging alléén binnen een collectiviteitskring,
of ook tussen de collectiviteitskringen. Stelt DNB bijzondere eisen aan de
Raad van Toezicht? De structuur van een Apf zal immers vaak complexer
zijn dan bij pensioenfondsen in het algemeen. Binnen een algemeen
pensioenfonds zijn ook verschillende verantwoordingsorganen werkzaam,
en met ieder van hen moet de Raad van toezicht desgevraagd overleg
voeren.
Het genoemde lid leest dat de regering er op wijst dat in het wetsvoorstel
expliciet is geregeld dat indien een pensioenuitvoerder een Apf wordt er
sprake is van collectieve waardeoverdracht, in de zin van artikel 83 van de
pensioenwet. Dit ter bescherming van de belangen van de deelnemers.
Van Doorne advocaten wijzen er op dat het wetsvoorstel mogelijk lijkt te
maken, dat elke deelnemer bezwaar kan maken tegen omvorming van zijn
pensioenfonds en dat als gevolg hiervan zijn persoonlijke aanspraken
buiten beschouwing blijven bij de omvorming van het fonds. Bij de
omvorming zou het onmogelijk zijn een individuele deelnemer «buiten
beschouwing te laten», en zouden diverse ondernemingspensioenfondsen
die zich willen omvormen tegen dit probleem aanlopen. Kan de regering
ingaan op dit vraagstuk, en aan kunnen geven in hoeverre dit verschijnsel
zich kan voordoen. Wordt hiermee inderdaad een soort «vetorecht»
geïntroduceerd voor elke deelnemer, zo vraagt het lid van deze fractie.
In het wetsvoorstel is expliciet geregeld, dat indien een pensioenuitvoerder een algemeen pensioenfonds wordt, er sprake is van collectieve
waardeoverdracht. Het genoemde lid vraagt met de koepels van gepensioneerden (KNVG en NVOG), waarom de regering van deze juridische fictie
uitgaat. Bij omvorming van een bestaand pensioenfonds tot een
algemeen pensioenfonds blijft de oorspronkelijke rechtspersoon immers
bestaan, zodat in die situatie van een waardeoverdracht geen sprake kan
zijn.
9. Overig
De leden van de PvdA-fractie merken op dat er onduidelijkheid bestaat
over de uitwerking van de verslagleggingsregels bij het Apf. Kan de
regering dit nader toelichten, zo vragen zij.
Wat is de beoogde inwerkingtredingsdatum van voorliggende wet, zo
willen deze leden weten.
De leden van de SP-fractie vragen de regering of de Apf in zijn geheel op
enige manier aansprakelijk gesteld kan worden door derden en of er
aanvullende wet- of regelgeving noodzakelijk is om dat te borgen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen wanneer de regering het
wetsvoorstel in wil laten gaan. Op welk termijn worden de AMvB’s
gepubliceerd zodat initiatiefnemers van een Apf hier vroegtijdig rekening
mee kunnen houden, zo vragen deze leden.
De genoemde leden willen weten of de regering voorziet in een evaluatie
van het wetsvoorstel en binnen welk termijn deze evaluatie dan plaats zal
vinden.
Het lid van de 50PLUS-fractie leest dat in het wetsvoorstel is opgenomen,
dat binnen een collectiviteitskring meerdere pensioenregelingen kunnen
worden uitgevoerd. Kan er dan eveneens onderscheid worden gemaakt
met betrekking tot de premiehoogte? Hoe wordt of is dit geregeld voor het
Apf, zo vraagt dit lid.
Het lid van deze fractie merkt op dat het wetsvoorstel een aantal delegatiebepalingen kent. Het genoemde lid vraagt inzicht in de desbetreffende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

19

AMvB’s en wijzigingsbesluiten. Welke AMvB’s zullen worden voorgehangen bij de Kamer, zo vraagt het genoemde lid.
Het lid van deze fractie vindt spoedige maar zorgvuldige invoering van het
algemene pensioenfonds wenselijk. Welke inwerkingtredingsdatum acht
de regering haalbaar, zo vraagt dit lid.
II ARTIKELSGEWIJS
Artikel I, onderdeel L
De leden van de PvdA-fractie vragen of de regering kan bevestigen dat de
laatste zin van artikel 115, tweede lid, gehandhaafd blijft, en dat de
werkgever vertegenwoordigd kan zijn in het verantwoordingsorgaan,
indien de werkgever of de deelnemers en pensioengerechtigden dit
wensen.
Artikel I, onderdeel R
Het lid van de 50PLUS-fractie leest dat een Apf een afgescheiden
vermogen aanhoudt voor iedere collectiviteitkring (die voorheen deel
uitmaakte van een toegetreden pensioenfonds). De toegetreden collectiviteitskringen zijn onderling van elkaar afgescheiden. Dit afgescheiden zijn,
werkt echter alleen intern en niet extern. Met de KNVG en NVOG heeft het
lid de vraag, of en hoe een collectiviteitskring beschermd wordt tegen
aanspraken van derden.
Artikel I, onderdeel Q
De leden van de D66-fractie lezen dat de regering in het nieuwe
artikel 121a voorstelt om dezelfde voorwaarden als voor de vrijwillige
aansluiting te gaan hanteren indien een verplicht gesteld bedrijfstakpensioenfonds de werkingssfeer wil uitbreiden met een (deel van een)
bedrijfstak waarbij deelname aan het bedrijfstakpensioenfonds voor dat
deel niet verplicht wordt gesteld. Deze leden vragen of dit betekent dat na
inwerkingtreding van het wetsvoorstel nog nieuwe vrijwillige aansluitingen bij een verplicht gesteld bedrijfstakpensioenfonds kunnen
plaatsvinden voor zover een werkgever buiten de werkingssfeer van de
verplichtstelling maar binnen de huidige statutaire werkingssfeer van dat
bedrijfstakpensioenfonds valt. Acht de regering dit wenselijk? En welke
nadere wettelijke bepalingen zijn mogelijk om deze vrijwillige aansluitingen te voorkomen, zo informeren de leden van deze fractie.
Artikel 112a lid 6
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen om een toelichting wat
bedoeld wordt met dat de vergunning voor het uitoefenen van een
algemeen pensioenfonds «persoonlijk» is.
Artikel 112a lid 9
De leden van de ChristenUnie-fractie willen weten of de regering al meer
inzicht kan bieden in de AMvB met betrekking tot de aanvraag, de
procedure, de omstandigheden die kunnen leiden tot het wijzigen of
intrekken van de vergunning en het werkkapitaal. Op welke wijze worden
de belangen van de deelnemers bij de regels over de omvang van het
werkkapitaal gewaarborgd, zo vragen deze leden. Genoemde leden
vragen of de regering kan toelichten of het dragen van verzekeringstechnische risico’s door het werkkapitaal uitgesloten wordt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

20

Diverse artikelen
Het lid van de 50PLUS-fractie vraagt of de regering kan ingaan op het
artikelsgewijze commentaar van het Verbond van Verzekeraars in haar
commentaar van 5 februari 2015.
De voorzitter van de commissie,
Van der Burg
De waarnemend griffier van de commissie,
Klapwijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 117, nr. 6

21