Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 444

Raming der voor de Tweede Kamer in 2017
benodigde uitgaven, alsmede aanwijzing en
raming van de ontvangsten

Nr. 4

DE STAAT VAN DE TWEEDE KAMER (2015)
Inhoudsopgave

blz.

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

1
2
7
10
11
13
15
15
15
16
16
17

Inleiding
Plenaire vergaderingen en wetgeving
Commissieactiviteiten
Parlementair onderzoek en verwante onderwerpen
Tweede Kamer, Europa en overig internationale niveau
Contacten met de samenleving
Specifieke onderwerpen
a. Kabinetsformatie
b. Relatie met andere Hoge Colleges van Staat
c. Relatie met adviesorganen
d. Relatie met «de wetenschap»
Literatuur

1. Inleiding
Dit is de zesde Staat van de Tweede Kamer1. Het presidium herinnert
eraan dat de Staat bedoeld is als een jaarverslag, niet als een beleidsdocument. Wel kunnen de meerjarencijfers natuurlijk aanleiding geven tot
reflectie op de ontwikkelingen in de werkwijze van de Kamer. Het
presidium heeft vorig jaar aangekondigd de Staat niet meer op te bouwen
rondom de zogenoemde zelfreflectiepunten uit het rapport «Vertrouwen
en zelfvertrouwen»2. Een uitvoerige motivering hiervoor is te vinden in de
inleiding bij de Staat over 2014.
Het presidium benadrukt dat veel werkzaamheden van individuele
Kamerleden en van de fracties niet in de Staat te lezen zijn, zoals
vergaderingen van fracties, gesprekken en werkbezoeken van individuele
Kamerleden of fracties of alle correspondentie tussen burgers en

1

De Staat over resp. 2010 tot en met 2014 verscheen als Kamerstuk 32 745, nr. 4, Kamerstuk
33 210, nr. 4, Kamerstuk 33 609, nr. 4, Kamerstuk 33 924, nr. 4 en Kamerstuk 34 183, nr. 4.
2
Kamerstuk 31 845, nr. 3.

kst-34444-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

1

Kamerleden. De Staat geeft dus slechts een beperkt beeld van de
werkzaamheden die in de Kamer verricht worden.
2. Plenaire vergaderingen en wetgeving
Het aantal plenaire vergaderingen is tamelijk stabiel:
Tabel 1 Plenaire vergaderingen

aantal
uren
gem. 1
1

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

100
948
9,5

106
924
8,7

111
1.159
10,4

109
1.167
10,7

98
897
9,1

111
1.177
10,6

103
999
9,7

110
1.299
11,8

108
1.143
10,6

111
1.193
10,7

Gemiddelde duur van een vergadering in uren.

Grafiek 1: Plenaire vergaderingen in aantallen en gemiddelde duur

Een «normaal» parlementair jaar telt 1054 vergaderuren3. Afwijkingen
naar boven ten opzichte van dit aantal duiden dus op een «druk» jaar.
Een onderverdeling van het soort debatten dat in die plenaire vergaderingen is gevoerd, levert het volgende op:
Tabel 2 Plenaire debatten

Wetsvoorstellen (excl. begrotingen en suppletoire begrotingen)
Begrotingen en suppletoire begrotingen
Verslagen van algemeen overleg (VAO’s)
(ook wel bekend als tweeminutendebatten)
Verslagen van schriftelijk overleg (VSO’s)
(ook wel bekend als tweeminutendebatten)
Dertigledendebatten
Hoofdlijnendebatten1
Overige debatten2

3

2011

2012

2013

2014

2015

141
29
239

109
25
176

123
33
216

104
29
179

93
31
198

18

26

24

38

31

49
0
37

14
0
76

30
1
75

30
0
59

20
0
87

Een vergaderjaar van 38 weken met drie vergaderdagen per week maken 114 plenaire
vergaderingen per jaar mogelijk. In die drie dagen vergadert de Kamer normaal gesproken 27
uur en drie kwartier, wat neerkomt op 1.054 uren per jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

2

Interpellatiedebatten

2011

2012

2013

2014

2015

2

1

3

0

0

1
Hoofdlijnendebatten als bedoeld in art. 91 van het Reglement van Orde: handelend over een wetsvoorstel en op voorstel van de commissie die
over dat wetsvoorstel nog verslag moet uitbrengen. In de praktijk wordt de term «hoofdlijnendebat» door Kamerleden ook gebruikt in de letterlijke
betekenis.
2
Hieronder vallen gewone meerderheidsdebatten, debatten over een Europese top, over Voor- en Najaarsnota’s

Grafiek 2 Enkele «soorten» debatten in aantallen

Het presidium merkt op dat lang niet alle dertigledendebatten waartoe
wordt in de regeling van werkzaamheden wordt besloten uiteindelijk ook
daadwerkelijk gevoerd worden. Door het verstrijken van de tijd tussen het
besluit en het moment waarop het debat op de plenaire vergaderagenda
komt, verzoekt de aanvrager niet zelden om het definitief van de lijst van
in te plannen debatten te halen. Dit gebeurt bijvoorbeeld omdat het
onderwerp inmiddels is besproken in een commissievergadering of
afdoende aan de orde is geweest in een ander debat.
Het presidium heeft in de vorige Staat uitvoerig stilgestaan bij de
frequentie en de duur van de regelingen van werkzaamheden. Beide
blijven het presidium zorgen baren, omdat de hiermee gemoeide
vergadertijd druk legt op de voor inhoudelijke debatten beschikbare tijd.
In 2015 waren er 121 regelingen van werkzaamheden (slechts iets minder
dan in 2014, toen er 129 zijn gehouden); de langste duurde 67 minuten4.
In onderstaande tabel zijn alle in 2015 plenair of tijdens commissievergaderingen5 ingediende moties opgenomen:
Tabel 3 Moties
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Totaal
Aangenomen

1170
488

1968
601

2543
686

2616
889

1734
620

3679
1338

2286
615

3150
832

2860
797

3582
1127

Procentueel

41,7

30,5

27

34

35,8

36,4

26,9

26,4

27,9

31,4

4

Dit was de regeling van werkzaamheden op 19 mei 2015 (Handelingen II 2014/15, nr. 84, item
11)
5
In zogenoemde wetgevings- en notaoverleggen kunnen Kamerleden moties indienen. In een
algemeen overleg is dit niet mogelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

3

Grafiek 3 Aantallen ingediende moties en percentages aangenomen moties

Het aantal in 2015 ingediende moties nadert het recordaantal van 2011. De
grafiek laat een grillig verloop zien over de laatste jaren, maar met een
stijgend gemiddelde. Het percentage aangenomen moties levert ook een
grillig beeld op, maar wel is duidelijk dat het gemiddelde hiervan juist
afneemt. In de jaarlijkse begrotingswetsvoorstellen presenteert de
regering een «stand van zaken» van aangenomen moties.
Het aantal wetsvoorstellen dat jaarlijks bij de Tweede Kamer wordt
ingediend laat een grillige curve zien, maar de laatste jaren is duidelijk een
afnemende tendens zichtbaar. In 2015 zijn de minste wetsvoorstellen van
de laatste tien jaar ingediend (zie tabel 4), begrotingswetsvoorstellen
buiten beschouwing latend. Het aandeel initiatiefwetsvoorstellen blijft
gering.
Tabel 4 Wetsvoorstellen en wetgevingsoverleggen

Totaal wetsvoorstellen1
Begrotingswetsvoorstellen
Overige regeringswetsvoorstellen
Initiatiefwetsvoorstellen
Wetgevingsoverleggen2

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

297
107
184
6

257
108
141
8

295
105
175
15

267
90
159
18

235
91
134
10

264
89
160
15

226
91
122
13

44

26

37

49

34

39

37

1
De cijfers worden in deze Staat anders gepresenteerd dan in voorgaande Staten, doordat begrotingswetsvoorstellen nu zijn onderscheiden van
overige wetsvoorstellen.
2
Een wetgevingsoverleg wordt alleen gevoerd over grote en gecompliceerde wetsvoorstellen, waarbij vaak ook sprake is van relatief veel amendementen. Soms ook om de plenaire agenda te ontlasten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

4

Grafiek 4 Aantallen ingediende (initiatief)wetsvoorstellen en gehouden wetgevingsoverleggen

Verreweg de meeste wetsvoorstellen worden aangenomen, vaak ook met
steun van de oppositie. In 2015 zijn, net als in 2013 en 2014, geen
wetsvoorstellen verworpen.
Over de amendementen is de volgende informatie beschikbaar:
1

Tabel 5 Amendementen

ingediend
in stemming gebracht2
aangenomen
procentueel
overgenomen3

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

920
531
225
42
2

541
262
100
38
0

1008
546
181
33
1

988
448
154
34
2

841
458
152
33
5

1077
627
225
36
7

971
526
180
34
0

1
Deze tabel vervangt de tabellen in alle vorige Staten; daarin ontbrak de categorie «in stemming gebracht», waardoor de berekening van het
percentage «aangenomen» een vertekend beeld gaf.
2
Het verschil tussen «ingediend» en «in stemming gebracht» heeft te maken met amendementen die aan het eind van een jaar nog in behandeling
zijn en met de indiening van nieuwe, gewijzigde amendementen die ingediende amendementen vervangen.
3
Daarnaast zijn er nog de verworpen en ingetrokken amendementen.

Grafiek 5 Aantallen ingediende, aangenomen en overgenomen amendementen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

5

Het aantal ingediende amendementen6 blijft de laatste jaren gemiddeld
genomen tamelijk stabiel. In 2014 heeft het aantal ingediende amendementen een voorlopig hoogtepunt bereikt; het aantal in 2015 ingediende
amendementen is weer iets minder. Ook het percentage aangenomen
amendementen blijft de laatste jaren stabiel (ongeveer één derde).
Kamerleden krijgen steun van het Bureau Wetgeving (BW) als zij
amendementen overwegen in te dienen en, als het om begrotingswetsvoorstellen gaat, van het Bureau Onderzoek en Rijksuitgaven (BOR). Deze
ondersteuning is vertrouwelijk.
Vaststaat dat zeker niet alle amendementen die aan het BW worden
voorgelegd, ook daadwerkelijk worden ingediend. Naar schatting wordt
de helft van de conceptamendementen niet ingediend. De niet-ingediende
amendementen worden niet geregistreerd; zij blijven in de vertrouwenssfeer tussen indiener(s) en het BW. Niet-ingediende amendementen
hebben doorgaans evenveel voorbereiding nodig als ingediende
amendementen. Het presidium heeft in de vorige Staat al zijn zorgen geuit
over het gegeven dat amendementen vaak pas kort voor of tijdens de
plenaire behandeling van een wetsvoorstel worden ingediend.
Kamerleden kunnen bij de voorbereiding van amendementen ook, op
grond van een overeenkomst tussen het presidium en de regering, een
beroep doen op ambtenaren van departementen. In welke mate zij
rechtstreeks een beroep doen op departementsambtenaren is niet bekend.
Op basis van dezelfde overeenkomst kunnen Kamerleden ook ondersteuning krijgen bij de voorbereiding van initiatiefwetgeving of van een
initiatiefnota. Daarnaast heeft het presidium een interne regeling getroffen
voor een bescheiden financiering van hulp van externe deskundigen aan
initiatiefnemers7. Tot nu toe is hiervan enkele malen gebruikgemaakt. In
2015 zijn naast de 13 reeds genoemde initiatiefwetsvoorstellen 17
initiatiefnota’s ingediend; dat zijn er overigens (zie tabel 13) minder dan in
2014.
De commissiegriffiers brengen in beginsel bij elk wetsvoorstel, met
uitzondering van de begrotingsvoorstellen waarover het Bureau
Onderzoek en Rijksuitgaven notities uitbrengt, een wetgevingsrapport uit.
Daarin attenderen zij de Kamerleden op bijzonderheden. In 2015 ging het
om 105 wetgevingsrapporten.
Informatie bereikt de Kamer op tal van manieren. De belangrijkste
informatiebron blijft de regering, die grondwettelijk verplicht is om de
inlichtingen die de Kamer verlangt, juist en volledig te verstrekken. Deze
inlichtingenplicht impliceert ook een actieve, ongevraagde informatieverstrekking, zoals is uiteengezet in een uitvoerige notitie van de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de reikwijdte van artikel
68 van de Grondwet van 21 januari 20028. Het presidium herinnert
hieraan, omdat Kamerleden regelmatig vragen hebben over die
reikwijdte. Het «toezicht» op het nakomen van de inlichtingenplicht van de
regering aan het parlement, waaronder het niet-verstrekken van de
gevraagde inlichtingen met een beroep op de uitzonderingsgronden, ligt
bij de Kamers zelf, met als ultieme sanctie een motie van afkeuring.
Artikel 68 van de Grondwet geeft elk individueel Kamerlid het recht om
inlichtingen te vragen aan de regering, maar bepaalt tevens dat de hele
Kamer die inlichtingen krijgt. Vandaar dat de mondelinge en schriftelijke
vragen onder «plenaire activiteiten» kunnen worden geschaard.

6

Inclusief amendementen op begrotingswetsvoorstellen.
Het gaat op dit moment om een bedrag van maximaal € 5.000.
8
Kamerstuk 28 362, nr. 2
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

6

Tabel 6 Mondelinge en schriftelijke vragen van individuele Kamerleden

Mondelinge vragen1
aangemeld
Schriftelijke vragen
1

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

92

113

134

135

1772

2671

3002

3029

101
698
2552

217
1064
3055

166
881
2535

180
959
2562

168
907
2423

157
1096
2822

Bedoeld zijn de mondelinge vragenreeksen, bestaande uit de vragen van de eerste vraagsteller en de vervolgvragen van andere leden.

Het aantal schriftelijke vragen leek sinds 2011 weer te dalen, maar in 2015
nam het aantal schriftelijke vragen weer toe. Het waren er nog wel minder
dan in 2011.
Bij de cijferreeks over de mondelinge vragen past de kanttekening dat er,
door het karakter van het mondelinge vragenuur, een «natuurlijke» limiet
is aan het aantal mondelinge vragen. Het vragenuur kan immers
maximaal één uur duren. Daarom is ook de cijferreeks over het aantal
aanmeldingen voor het vragenuur interessant. In tabel 10 zijn die over de
laatste jaren opgenomen. Daaruit kan worden afgeleid dat in elk van die
jaren tussen de 15 en 20% van de aangemelde mondelinge vragen
daadwerkelijk is gesteld. In dat opzicht is er dus geen sprake van een
bepaalde trend. Niet-gehonoreerde aanmeldingen voor het vragenuur
worden overigens vaak omgezet in schriftelijke vragen of verzoeken om
een brief van de regering.
3. Commissieactiviteiten
In tabel 7 is het totale aantal commissievergaderingen opgenomen. Het
grootste aandeel in de 1250 vergaderingen hadden de algemeen
overleggen met de regering (408 in 2015, zie tabel 9), direct gevolgd door
procedurevergaderingen (319 in 2015, zie tabel 8).
Tabel 7 Aantal commissievergaderingen (alle vormen)
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

1.323

1.421

1.741

1.720

1.180

1.734

1.106

1.391

1.226

1.250

Het aantal commissievergaderingen fluctueert sterk door de jaren heen,
waarvoor geen evidente oorzaken zijn aan te wijzen. Vermoedelijk speelt
wel een rol dat het aantal Kamercommissies in 2012 is afgenomen
vanwege de vermindering van het aantal ministeries.
Het gemiddelde over de tienjarenreeks in tabel 3 bedraagt 1409. Sinds
2012 is het aantal commissievergaderingen lager dan dit gemiddelde.
Terwijl het aantal plenaire vergaderuren in 2015 bovengemiddeld was,
was bij het aantal commissievergaderingen het omgekeerde dus het
geval. Het presidium moedigt commissies aan om jaarlijks zelf hun
activiteiten te evalueren en de statistieken van de eigen commissie ook te
vergelijken met die van andere commissies.
Tabel 8 Procedurevergaderingen en procedurebesluiten via e-mail

procedurevergaderingen
via e-mail

2010

2011

2012

2013

2014

2015

362
573

387
686

328
540

347
710

326
552

319
396

Het verschijnsel van schriftelijke besluitvorming ofwel een
«e-mailprocedure» heeft eind 2014 een basis gekregen in het Reglement
van Orde9. Daarin staat uitdrukkelijk dat e-mailprocedures beperkt moeten
blijven tot eenvoudige en spoedeisende zaken. Wellicht heeft dit bijgedragen aan de duidelijke afname van het aantal e-mailprocedures in 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

7

Tabel 9 Aantal algemeen overleggen
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

481

470

644

557

399

548

360

437

427

401

Grafiek 6 Totaal aantal commissievergaderingen en aandeel algemeen overleggen
daarin

Ook het aantal algemeen overleggen lijkt over de laatste tien jaren gezien
te dalen. De laatste drie jaren blijft het aantal onder het gemiddelde van
473. Een algemeen overleg is gemiddeld ook niet langer gaan duren; de
gemiddelde duur is al jaren ongeveer twee uur en één kwartier.
Het aantal plenaire debatten naar aanleiding van een algemeen overleg
(de VAO’s) in relatie tot het totaal aantal algemeen overleggen, schommelt
tussen de 40 en 50%. Dat blijkt uit een combinatie van de cijfers in de
tabellen 2 en 9: 49% in 2013, 42% in 2014 en 48% in 2015. Het aantal
plenaire debatten naar aanleiding van een schriftelijk overleg (VSO’s) is
licht afgenomen, alsook het totale aantal schriftelijke overleggen (zie tabel
10). Het aantal schriftelijke overleggen dat gevolgd wordt door een VSO is
verhoudingsgewijs gering, in 2015 was dat 13%. Schriftelijke overleggen
worden kennelijk gereserveerd voor de minder controversiële onderwerpen.
Tabel 10 Gebruik van informatiebronnen in het constitutionele proces

Feitelijke vragenlijsten
Schriftelijk overleg
Brieven aan regering1
1

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

246
100
1063

266
105
1126

320
157
1403

341
172
1632

249
151
1281

298
206
1888

269
206
1443

268
225
1521

286
268
1647

298
240
1487

Hieronder vallen ook veel verzoeken aan een bewindspersoon om te reageren op een brief van een derde.

De Kamer heeft tijdens het proces van zelfreflectie gepleit voor méér
aandacht voor de uitvoerbaarheid van voorgestelde wetgeving en
beleidsmaatregelen. Instrumenten die de Kamer kan inzetten om die
aandacht te vergroten zijn:

9

Aan artikel 36 van het Reglement van orde is een vierde lid toegevoegd: «Indien een voorstel
eenvoudig en spoedeisend van aard is, kunnen de leden van de commissie langs schriftelijke
weg over dat voorstel besluiten. De voorzitter van de commissie beslist of een voorstel
eenvoudig en spoedeisend van aard is. Het besluit, bedoeld in de eerste volzin, wordt genomen
als ware de Kamer in voltallige samenstelling bijeen en zou zij stemmen als bedoeld in artikel
69, derde lid». In het parlementaire informatiesysteem Parlis wordt de e-mailprocedure
binnenkort ook als zelfstandige besluitvormingsprocedure opgenomen en openbaar gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

8

–

–

–

uitvoeringsonderzoeken ex post en ex ante door een Kamercommissie,
onder andere in de vorm van hoorzittingen en gesprekken of door
gebruik te maken van de expertise van adviesorganen (die op hun
beurt vaak al aandacht hebben besteed aan uitvoeringsvragen dan wel
in staat zijn om die vragen alsnog te beantwoorden);
begrotingsonderzoeken, vooral voor de evaluatie (ex post) van
beleidsmaatregelen of om een kritische reflectie op verwachte
resultaten (ex ante) te bieden;
de wetgevingsrapporten en andere notities van de ambtelijke
commissiestaven.

Eén van de methoden om inzicht te krijgen in de (verwachte) praktijk van
het Kamerwerk is het houden van, al dan niet intensief voorbereide,
hoorzittingen. Uit de meerjarencijfers voor de in tabel 11 genoemde
instrumenten valt te concluderen dat de (klassieke) hoorzitting steeds
minder wordt gehouden, maar het rondetafelgesprek steeds meer, hoewel
aan die toename een eind lijkt gekomen.
Tabel 11 Hoorzittingen en dergelijke

Hoorzitting
Hoorzitting (intensief voorbereid)
Rondetafelgesprek1
Individuele gesprekken2

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

15

20

9

7

12
3

4
0

2
1

5
2

1
0

3
0

37
169

38
216

70
287

98
216

50
173

106
192

48
149

90
222

72
119

97
165

1
Tijdens een rondetafelgesprek zitten alle genodigden tegelijkertijd aan tafel om deel te nemen aan de gedachtewisseling, terwijl in een klassieke
hoorzitting genodigden één voor één hun inbreng leveren.
2
Het gaat om gesprekken van een commissie met één persoon of instantie.

Grafiek 7 Aantallen hoorzittingen, rondetafelgesprekken en individuele gesprekken

Een parlementair instrument dat reglementair al lang bestaat maar pas de
laatste jaren wordt toegepast, is de door een Kamercommissie uit haar
midden aangewezen rapporteur (of rapporteurs) over een bepaald
vraagstuk. Hierbij gaat het niet om de rapporteurs die in het kader van de
begrotingsbehandeling een specifiek deel van het begrotingsonderzoek
voor hun rekening nemen. Dat gebeurde in 2015 maar liefst 17 keer, een
verdubbeling ten opzichte van 2014. Het leeuwendeel daarvan is
aangewezen door twee commissies: Infrastructuur en Milieu en Economische Zaken (soms zijn er overigens méér rapporteurs op één
onderwerp). De verwachting is dat er vaker rapporteurs aangewezen
zullen worden (zie ook verderop bij het onderdeel «Europa»). Begin 2016
heeft de Kamer een wijziging van het Reglement van Orde aangenomen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

9

waardoor een duidelijke omschrijving van de opdracht, de termijn en het
budget voor de rapporteur wordt voorgeschreven.
De commissies (en onder voorwaarden de individuele leden hiervan)
krijgen ook informatie van de ambtelijke diensten, met name vanuit de
Griffies Commissies en het Bureau Onderzoek en Rijksuitgaven. Zij krijgen
die informatie in de vorm van zogenoemde stafnotities10, en vanuit de
Dienst Informatievoorziening in de vorm van informatiedossiers over
specifieke debatten waarop Kamerleden per e-mail worden geattendeerd.
Tabel 12 Stafnotities

GC’s
EU-notities en signaleringen
BOR
DIV

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

237

447

381

339

250

446

427
113

349
141

260
173

247
165

107

108

141

167
84

107
50

130
55

109
20

113
40

135
22

164
30

4. Parlementair onderzoek en verwante onderwerpen
In 2015 is één onderzoek gestart in het kader van de eigen toekomst- en
onderzoeksagenda van de Kamer, het onderzoek naar een breed
welvaartsbegrip.
De commissie voor de Rijksuitgaven heeft begin 2015 een externe
evaluatie van het instrument «eigen toekomst- en onderzoeksagenda»
gepresenteerd11. Het presidium stemde in met de belangrijkste conclusie,
namelijk dat er in de Kamer kennelijk weinig draagvlak bestaat voor de
manier waarop de toekomst- en onderzoeksagenda (een resultaat van de
parlementaire zelfreflectie) tot nog toe vorm wordt gegeven. Het
presidium verzocht de commissie voor de Werkwijze daarom om zich te
bezinnen op mogelijke alternatieven. De commissie voor de Werkwijze
heeft de Kamer aanbevolen om niet meer vooraf de parlementaire
onderzoeksagenda of een deel daarvan vast te stellen. In plaats daarvan
moet de Kamer gebruik blijven maken van de bestaande onderzoeksinstrumenten als daaraan behoefte bestaat. De ambtelijke staf dient
commissies en Kamerleden tijdig op deze onderzoeksinstrumenten te
attenderen.
In oktober 2015 heeft de enquêtecommissie Fyra haar eindrapport
uitgebracht. Het debat met de commissie was in januari 2016.
In het kader van de controletaak van de Kamer kan de groteprojectenregeling niet onvermeld blijven. De laatste jaren lopen er gemiddeld 10
grote projecten ofwel projecten van groot maatschappelijk belang. Over
de voortgang hiervan wenst de Kamer doorlopend te worden geïnformeerd, volgens een met de verantwoordelijke bewindspersoon overeengekomen schema. In 2015 liepen er zelfs 11 projecten (waarvan 10 al in
eerdere jaren waren gestart) en is veel informatie verstrekt over de
voortgang van maatschappelijke relevante projecten van enige omvang,
met toepassing van het informatieprotocol tussen Kamer en regering.12

10

In deze tabel worden niet alleen de sectorale stafnotities gerekend bedoeld in par. 3, maar ook
notities bij begrotingen.
Kamerstuk 32 224, nr. 12.
12
In 2015 is de Toekomst van de Nederlandse onderzeedienst (Kamerstuk 34 225) als groot
project toegevoegd aan de lijst.
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

10

Ook initiatiefnota’s hebben doorgaans tot doel om een onderwerp uit te
diepen en op de agenda van een Kamercommissie te plaatsen (zie tabel
13). Het instrument is duidelijk «in opmars», hoewel er in 2015 weer
minder zijn uitgebracht dan in 2014.
Tabel 13 Initiatiefnota’s
2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

3

2

2

6

11

26

17

Op verzoek van de Kamer door derden uitgevoerd onderzoek komt in
hoofdstuk 7 aan de orde.
5. Tweede Kamer, Europa en overige internationale niveau
Tabel 14 «Europa»-instrumenten

Commissievergaderingen
i.v.m. een Europese Raad
Parlementair voorbehoud
Subsidiariteitstoetsen
Politieke dialogen

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

38

61

75

83

56

73

63

68

73

56

–
–
–

–
–
–

–
–
–

–
–
–

–
3
–

8
5
–

2
5
–

11
10
–

7
3
–

4
1
1

Zoals het presidium vorig jaar ook al opmerkte, is het nog een uitdaging
om actief met andere Europese parlementen de toepassing van instrumenten als het parlementair voorbehoud en de subsidiariteitstoets af te
stemmen. Door actieve afstemming kan het standpunt van de (meerderheid van de) Tweede Kamer steun krijgen in andere parlementen, zodat de
genoemde instrumenten op Europees niveau effect hebben. Daarnaast is
het waardevol om met andere parlementen te spreken over actuele
ontwikkelingen en over werkwijzen. De in tabel 14 genoemde instrumenten zijn in 2015 overigens weinig toegepast. Wel hebben veel van de
rapporteurs (zie hoofdstuk 3) zich in opdracht van een Kamercommissie
ontfermd over een Europees dossier.
Voornamelijk op Europees en internationaal vlak werken de Eerste en de
Tweede Kamer samen13, zo heeft het presidium al eerder vastgesteld. Zo
vindt er intensieve afstemming plaats in de procedure voor de toepassing
van verschillende Europese instrumenten. Als beide Kamers uitgenodigd
worden om een ander parlement te bezoeken, wordt er een gezamenlijke
delegatie samengesteld.
In 2014 is al begonnen met de gezamenlijke voorbereiding van de
parlementaire activiteiten tijdens het Nederlandse voorzitterschap van de
Europese Unie in het eerste halfjaar van 2016. Er is een projectorganisatie
opgezet en er zijn thema’s gekozen voor enkele interparlementaire
conferenties tijdens het voorzitterschap.
De Kamercommissies bezoeken regelmatig Europese instellingen in
Brussel. Ook gaan ze voor andere werkbezoeken naar het buitenland.

13

De Tweede Kamer verzorgt delen van de ambtelijke ondersteuning van de Eerste Kamer, zoals
door de Dienst Verslag en Redactie, de Beveiligingsdienst, de Dienst Automatisering en de
Griffies Verzoekschriften en Interparlementaire Betrekkingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

11

Tabel 15 Aantal buitenlandse werkbezoeken

Buitenlandse
werkbezoeken
Bezoeken aan1
Europese
instellingen
Deelname aan
internationale
conferenties

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

15

35

17

9

15

9

14

26

17

2

10

9

6

9

3

9

4

7

31

7

13

14

9

17

18

12

9

1

Doorgaans worden deze bezoeken begeleid door de permanente ambtelijke vertegenwoordiging van de Kamer bij het Europees parlement.

De reisdoelen worden niet systematisch geregistreerd. Wel wordt van elke
reis een verslag uitgebracht, dat als Kamerstuk verschijnt.
De commissie voor Koninkrijksrelaties houdt in beginsel halfjaarlijks het
zogenoemde Interparlementair Koninkrijksoverleg (IPKO). In 2015 is het
IPKO gehouden van 6 tot en met 9 januari op Aruba en van 27 tot en met
29 mei in Nederland.
De Kamer ontvangt meer buitenlandse delegaties dan dat zij uitzendt:
Tabel 16 Ontvangsten buitenlandse gasten en delegaties

Ontvangsten
parl. del.
Bijzondere procedures1

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

28

50

35

27

54

26

47

35

66

45

40

27

15

26

20

34

33

42

42

70

59

48

1
Met «bijzondere procedures» worden bijvoorbeeld ontvangsten bedoeld van vertegenwoordigers van buitenlandse parlementen, regeringen of
politieke organisaties die om politieke redenen geen commissieactiviteit kunnen zijn. Een of meer leden vormen de ontvangende partij; andere
leden kunnen de ontvangst desgewenst bijwonen.

Grafiek 8 Aantallen ontvangen delegaties en bijzondere ontvangsten buitenlandse
gasten

Jaarlijks ontvangt de Kamer ook de Nederlandse ambassadeurs in het
buitenland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

12

Ook de Voorzitter ontvangt met grote regelmaat buitenlandse gasten (met
name de Voorzitters van andere Huizen van Afgevaardigden). Ook neemt
zij deel aan dergelijke ontvangsten bij staatsbezoeken. Samen met enkele
commissievoorzitters (Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking en Europese Zaken) ontvangt de Voorzitter
ook regelmatig buitenlandse ambassadeurs in Nederland.
De Kamer zendt ook delegaties uit naar de interparlementaire organen. In
tabel 17 staan gegevens over plenaire bijeenkomsten van interparlementaire organen. Veel van deze organen kennen ook commissies op
deelterreinen, die met grotere regelmaat bijeenkomen. Hieraan nemen
ook Nederlandse delegaties deel.
Tabel 17 Interparlementaire organen
Organisatie/Parlementaire Assemblee van de

Freq. per jaar

NAVO (Noord Atlantische Verdragsorganisatie)
OVSE (Organisatie voor veiligheid en samenwerking in Europa)
Parlementaire Assemblee van de Unie voor de Mediterrane Regio
Raad van Europa
Benelux
IPU (Interparlementaire Unie)
Nederlandse Taalunie

2
3
1
4
3
2
3

De Voorzitter, commissievoorzitters of hun plaatsvervangers nemen
regelmatig deel aan conferenties in het buitenland, als zij uitgenodigd zijn
om het Nederlandse parlement daar te vertegenwoordigen (zie tabel 13).
Ook daarvan wordt een verslag gemaakt.
Ook veel internationale contacten lopen via individuele Kamerleden of
fracties.
6. Contacten met de samenleving
De Tweede Kamer heeft op vele manieren actief contact met burgers en
instellingen.
Dit contact bestaat in het bijzonder tussen individuele Kamerleden of
fracties en burgers en instellingen. Dit contact is wellicht zelfs intensiever
dan het contact met de Kamer als zodanig. Naast e-mail worden vooral
sociale media als Facebook en Twitter gebruikt in het individuele contact
tussen Kamerleden en burgers. Sociale media worden ook gebruikt voor
(bescheiden) contact, tussen de Kamer of haar commissies en burgers. Er
is waarschijnlijk ook sprake van een verschuiving van e-mailverkeer naar
Twitterverkeer.
Naast de al in hoofdstuk 3 genoemde hoorzittingen en rondetafelgesprekken, zijn andere wijzen van contact met burgers en instellingen
opgenomen in onderstaande tabel14:
Tabel 18 Actieve contactvormen met burgers en instellingen in aantallen

1

Brieven en e-mails
Twitter2
Petities
Gesprekken3
Verzoekschriften4
waarvan beh.
procentueel
Burgerinitiatieven

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

9.662

9.276

7.397

8.311

6.043

8.772

6.907

8.128

122
169
378
82
22
1

115
216
367
64
17
1

145
287
282
82
29
1

109
216
247
74
30
1

104
173
201
52
26
5

149
192
216
68
31
7

94
149
199
66
33
0

121
222
146
45
31
5

7.068
34.500
91
119
162
49
30
6

6.919
51.194
111
165
167
41
25
7

14

Telefoongesprekken worden niet geregistreerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

13

waarvan beh.
Binnenlandse werkbezoeken

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

0
34

1
48

0
38

0
54

2
29

3
43

17

3
53

1
41

4
33

1
Vermeld zijn alleen de brieven en e-mails van burgers en instellingen die rechtstreeks of na doorgeleiding zijn behandeld door een commissie en
die derhalve in Parlis worden geregistreerd. De aantallen ontvangen brieven e.d. zijn dus hoger. Met name de Kamervoorzitter ontvangt veel
brieven, waarvan een deel wordt doorgeleid naar een Kamercommissie.
2
Het betreft volgers van het algemeen Twitteraccount (@2eKamertweets) van de Kamer. Daarnaast zijn er ook enkele Kamercommissies met een
twitteraccount.
3
Bedoeld zijn de, vaak besloten, gesprekken van een commissie met een of meer personen.
4
Een verzoekschrift is een petitie van een burger of instelling over een individuele aangelegenheid. Voor zowel verzoekschriften als burgerinitiatieven geldt dat zij, om voor behandeling in aanmerking te komen, moeten voldoen aan de voorwaarden in het Reglement van Orde. De beoordeling en behandeling hiervan is aan de commissie voor de Verzoekschriften en de Burgerinitiatieven.

Er zijn ook passieve vormen van contact tussen Kamer en samenleving,
namelijk contact waarbij de Kamer alleen informatie verstrekt. Deze
contactvormen zijn opgenomen in de volgende tabel:
Tabel 19 Overige contactvormen met burgers

Bezoekers1
Internet2
Vergaderapp3
Kijkers rechtstreekse
tv-uitzendingen:
Vragenuur4
Prinsjesdag 5
APB6
Kijkers livestreams
plenair
Kijkers livestreams
commissies
Kijkers Debat Gemist
Kijkers YouTube8
Parlementaire
enquête Fyra

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

160.470
831.526

152.292
1.609.500

181.561
1.459.116

166.176
1.340.309

177.538
686.840

177.471
1.046.890
4.290

166.853
1.954.521
5.184

130.000
974.000
318.000
471.115

135.536
1.015.000
405.500
480.649

114.667
1.216.000
317.500
899.165

118.710
1.047.000
349.0007
570.017

121.323
1.470.000
478.000
484.921

106.342
1.475.000
351.000
382.054

104.500
1.213.000
420.500
328.752

157.782

175.192

289.599

248.974

224.480

344.410

351.568

277.073

294.056
35.486

1
Bedoeld zijn bezoekers die op enig moment plaatsnemen op de publieke tribune in de grote vergaderzaal (ook als daar géén vergadering is) of bij
een commissievergadering, individueel of in groepsverband, al dan niet vanwege een rondleiding.
2
Het betreft zogenoemde «unieke bezoeken»: elke keer dat iemand de Kamersite bezoekt.
3
Betreft het totaal aantal downloads van de vergaderapp in de Apple en Android stores.
4
Het gaat om de gemiddelde kijkdichtheid.
5
De uitzending van na de troonrede gevoerde gesprekken in het gebouw van de Tweede Kamer.
6
Algemene Politieke Beschouwingen.
7
In 2012 betrof dit het debat over de regeringsverklaring.
8
Via het YouTube-kanaal van de Tweede Kamer kunnen gebruikers de openbare verhoren van parlementaire enquêtecommissies en onderzoekscommissies terugkijken.

Uit deze cijfers valt op te maken dat het aantal bezoekers aan de Kamer
stabiel is over een reeks van jaren; in 2015 waren het er wel minder dan in
beide voorgaande jaren.
Het aantal bezoekers van de website van de Kamer stijgt vanaf 2014
duidelijk weer, in 2015 is zelfs een voorlopig record gevestigd. Het aantal
kijkers naar de livestreams van de plenaire vergadering is afgenomen ten
opzichte van de laatste jaren. Dat geldt ook voor de directe
tv-uitzendingen. Wel neemt het aantal kijkers naar de livestreams van
commissievergaderingen toe. Tegenwoordig zijn alle openbare commissievergaderingen live te volgen via de Kamerwebsite. Tot voor kort
konden belangstellenden alleen vergaderingen in bepaalde zalen volgen.
De afname van kijkers naar de plenaire livestream kan verschillende
oorzaken hebben. Enerzijds had de Kamer een technische inhaalslag te
maken. Het was bijvoorbeeld nog niet mogelijk om de debatten te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

14

bekijken op mobiele apparatuur, terwijl steeds meer mensen daar
behoefte aan hadden. Sinds kort zijn alle Kamerdebatten via mobiele
apparaten (vanaf www.tweedekamer.nl) te bekijken. Ook is er een app in
de maak (Debat Direct) die live-uitzendingen voorziet van extra informatie.
Anderzijds zijn er de afgelopen jaren mogelijkheden bij gekomen om de
Kamerdebatten te bekijken. Zo is tv-kanaal NPO Politiek populairder
geworden. Ook lijkt er sprake van een verschuiving in kijkgedrag, van
plenaire debatten naar commissiedebatten.
Bijeenkomsten in het Kamergebouw van politieke partijen en andere bij
de publieke zaak betrokken instanties zijn niet geregistreerd.
Het vertrouwen van de burger in de politiek («Den Haag») laat, langjarig
beschouwd, een licht dalende trend zien. Vooral het vertrouwen in de
regering blijkt af te nemen, maar het rapportcijfer voor het parlement blijft
vrij stabiel (te weten 5,2 in 2015, net als in 2003).15
7. Specifieke onderwerpen
a. Kabinetsformatie
Op 9 december 2015 boden onderzoekers van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis en de Radboud Universiteit Nijmegen hun rapport
over de kabinetsformatie van 2012 aan het presidium aan.16
De onderzoekers concluderen dat de gewijzigde artikelen 139a en 139b in
het Reglement van Orde en de nieuwe formatieprocedure (waarin de
Kamer het voortouw heeft) goed heeft gewerkt. De Kamer heeft in 2015
ingestemd met de wijzigingen van het Reglement van Orde17 die de
onderzoekers hadden aanbevolen. Het presidium heeft zich in 2015 ook
gebogen over een conceptdraaiboek voor de formatie. Een definitief
draaiboek moet nog worden vastgesteld.
b. Relatie met andere Hoge Colleges van Staat
Sinds 1 september 2010 kan de Kamer, door een wijziging van de Wet op
de Raad van State, aan de Raad om voorlichting vragen over kwesties van
bestuur en wetgeving. Deze voorlichting moet duidelijk onderscheiden
worden van de adviesfunctie van de Raad. Hier wordt, mede op verzoek
van de Raad zelf, spaarzaam gebruik van gemaakt. In 2015 gebeurde dit
één keer.18
De Algemene Rekenkamer is ook een belangrijke bron van informatie voor
de Kamer. Niet alleen stuurt de Rekenkamer al haar rapporten door aan de
Kamer (vaak begeleid door briefings), maar op verzoek van de Kamer kan
zij ook specifieke onderzoeken uitvoeren (zogenoemde verzoekonderzoeken) of schriftelijke dan wel mondelinge voorlichting geven.
In 2015 heeft de Algemene Rekenkamer op de derde woensdag in mei
zoals gebruikelijk haar rapport Staat van de Rijksverantwoording 2014 en
de rapporten bij de jaarverslagen 2014 van de ministeries uitgebracht.
Daarnaast zijn verspreid over het jaar diverse brieven en publicaties naar
de Kamer gestuurd, waaronder zeven brieven over geactualiseerde
webdossiers, een brochure over effecten van bezuinigingen, alsmede 42

15

Burgerperspectieven, 2015, nr. 4, SCP.
Evaluatie van de kabinetsformatie 2012; de toepassing van artikel 139a Reglement van Orde
van de Tweede Kamer, P.P.T. Bovend’Eert, CC. Van Baalen en A. van Kessel, Kamerstuk 33 410,
nr. 72.
17
Kamerstuk 34 187
18
Op verzoek van de commissie voor Koninkrijksrelaties, over een Koninkrijksaangelegenheid
(Kamerstuk 34 000 IV, nr. 52).
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

15

onderzoeksrapporten. Tevens heeft de Algemene Rekenkamer – in de
periode oktober tot november 13 brieven met aandachtspunten bij de
diverse begrotingshoofdstukken van de Rijksbegroting 2016 aan de Kamer
gezonden. De Algemene Rekenkamer heeft in 2015 op verzoek van diverse
Kamercommissies 31 keer een besloten technische briefing gegeven over
uitgebrachte brieven of publicaties. Tevens heeft de Rekenkamer op
verzoek van de commissie voor Infrastructuur en Milieu een besloten
briefing gegeven over ProRailrapporten die in eerdere jaren zijn uitgebracht. Ten slotte heeft de Algemene Rekenkamer op verzoek van de
Tweede Kamer in 2015 een dashboard ontwikkeld dat past bij de
bekostigingssystematiek in het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en
middelbaar beroepsonderwijs. Met behulp van dit dashbord kan de Kamer
de realisatie van de onderwijsdoelen volgen, die beoogd zijn met eerder
toegekende (extra) financiële middelen.
De Nationale ombudsman stuurt zijn rapporten, waarin aanbevelingen zijn
opgenomen over de uitvoering van beleid, naar de Kamer. Statistische en
andere gegevens over die rapporten zijn opgenomen in de jaarverslagen
die de Nationale ombudsman uitbrengt en die elk jaar onderwerp zijn van
een debat in de Tweede Kamer.
c. Relatie met adviesraden
Volledigheidshalve verwijst het presidium naar wat in de vorige paragraaf
staat over de samenwerking met adviesraden en de Raad van State. De
meeste adviesorganen van de overheid zijn wettelijk of statutair niet
alleen adviesorgaan van de regering, maar ook van het parlement. Naast
het rechtstreekse verzoek om een advies, behoren tot de mogelijkheden:
briefings en updates van reeds uitgebrachte adviezen, korte adviesbrieven, briefings bij nieuwe adviezen, het vroegtijdig aanbieden en
bespreken van het jaarlijkse werkprogramma en het op strategische
momenten raadplegen van het actuele kennisaanbod. Het feitelijke
«gebruik» van de adviesorganen door de Kamer(commissies) is nog in
ontwikkeling. In 2014 werd vier keer om een «advies» gevraagd, minder
vaak dan in 2013 (zes keer). In 2015 werd eveneens vier keer om een
advies van een adviesraad gevraagd.19
d. Relatie met «de wetenschap»
In het kader van de samenwerking met de wetenschapsorganisaties
(KNAW, NWO, VSNU en de Jonge Akademie) zijn in 2015 twee ontbijtbijeenkomsten gehouden. Dit zijn informele ontmoetingen tussen wetenschappers en Kamerleden met een specifiek gespreksonderwerp. Ook zijn
er zeven netwerkverkenningen uitgevoerd (inventarisaties van lopende
onderzoeken naar een bepaald onderwerp). De Kamer heeft in 2015 géén
gebruikgemaakt van de mogelijkheid om factsheets te laten opstellen.
De Universiteit van Groningen heeft op verzoek van de Kamer een
onderzoek uitgevoerd naar het wetsvoorstel Omgevingswet.
Den Haag, ............ 2016

19

Te weten één op het beleidsterrein VWS en drie op het beleidssterrein OCW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

16

Literatuur
(Overzicht van enkele in 2015 verschenen boeken en publicaties in
tijdschriften over de Tweede Kamer)
Aelst, P. van e.a.
Van de krant naar de Kamer en terug?
Res Publica 2015 nr. 4 blz. 433–455
Analyse van de relatie tussen media en politiek aan de hand van de
mondelinge Kamervragen in de periode 2006–2011. Onderzocht is onder
andere hoe vaak Kamerleden hierin naar media verwijzen, hoeveel
media-aandacht er aan vooraf ging en hoeveel berichtgeving er op de
gestelde Kamervragen volgde.
Aerts, R. e.a. (red.)
In dit Huis: twee eeuwen Tweede Kamer
Amsterdam, 2015
Geschiedschrijving van de Tweede Kamer als instituut naar aanleiding van
het tweehonderdjarig bestaan.
Bennekom, W. van
De jaren van Maarten van Traa
Amsterdam, 2015
Beschrijving van het leven van Maarten van Traa (1945–1997), PvdA.
Tijdens het eerste kabinet-Kok leidde hij het onderzoek naar de IRT-affaire.
Op basis van archiefonderzoek, persoonlijke documenten en gesprekken
met betrokkenen in binnen- en buitenland brengt de auteur, met de
hoofdpersoon ook een tijd tot leven die nog maar kort achter ons ligt,
maar die van groot belang is voor het begrijpen van de wereld van
vandaag.
Borman, T.C.
Het ambacht: voorhangprocedures voor inwerkingtredingsbesluiten: een
staatsrechtelijk gedrocht?
Regelmaat 2015 nr. 6 blz. 459–475
Belichting van voorhangprocedures voor koninklijke besluiten waarmee
een wet in werking wordt gesteld.
Volgens deze procedure wordt de wet dan weliswaar door de Tweede en
Eerste Kamer aangenomen, maar zij behouden zich daarbij uitdrukkelijk
het recht voor om te beslissen of en wanneer de wet (of een gedeelte
daarvan) daadwerkelijk effect krijgt. Dit is een nieuw fenomeen, dat
staatsrechtelijk bijzonder is te noemen. Overzicht van de gevallen waarin
een dergelijke
voorhangprocedure aan de orde was. Tot slot enkele conclusies.
Bos, A. e.a. (red.)
Jaarboek parlementaire geschiedenis 2015: De Eerste Kamer
Amsterdam, 2015
Parlementair jaarboek met als thema de Eerste Kamer.
Bovend’Eert, P.P.T.
Terugkerend rumoer over benoemingen door de regering en de Tweede
Kamer
Nederlands Juristenblad 2015 nr. 2 blz. 94–101
Bijdrage over benoemingen door regering en Tweede Kamer van
functionarissen in openbare ambten aan de hand van een aantal
incidenten, te weten de benoeming van toenmalig Minister Donner tot
vicepresident van de Raad van State in 2011, twee benoemingen bij de
Hoge Raad in 2011, de benoeming van Staatssecretaris Co Verdaas in
2013 en de benoeming van de Nationale ombudsman in 2014. Een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

17

transparante benoemingsprocedure vereist niet volledig openheid, maar
wel voldoende transparantie ten aanzien van de keuzes die gemaakt
worden. De vertrouwensregel en de ministeriële verantwoordelijkheid
bieden voldoende houvast om de zeggenschap van de Tweede Kamer op
benoemingen gestalte te geven.
Brand, C.
Gevallen op het Binnenhof: afgetreden ministers en staatssecretarissen
1918–1966
Amsterdam, 2015
Over ministers en staatssecretarissen die sinds het einde van de Eerste
Wereldoorlog hun ontslagbrief hebben geschreven. Bestrijkt de periode
1918–1966.
Burg, M.M. van der e.a.
Parlementair onderzoek- en enquêterecht
Nestor 2015 nr. 83 blz. 4–8
Nestor 2015 nr. 84 blz. 3–15
Korte beschouwing over het fenomeen van parlementaire onderzoeken en
parlementaire enquêtes.
Aan de oproep in het eerste deel om ervaringen op papier te zetten is
gehoor gegeven. In het tweede deel de ervaringen van Jan de Wit als
voorzitter van de Parlementaire Enquêtecommissie Financieel Stelsel, en
in interviewvorm de persoonlijke ervaringen van Marijke Augusteijn,
Thom de Graaf en Henk van Hoof. Daarbij komen tevens de invloed van
hun deelname op hun functioneren in de fractie en op hun loopbaan na de
Kamer aan de orde.
Dagnis Jensen, M. e.a.
Out of time?: national parliaments and early decision-making in the
European Union
Government & Opposition 2015 nr. 2 blz. 240–270
Verslag van een onderzoek naar de invloed op de rol en bevoegdheden
van nationale parlementen van vroege overeenkomsten tussen de Raad
van de Europese Unie en het Europees parlement.
Edwards, A. e.a.
Kansen en dilemma’s van digitale democratie: wat kan digitale burgerbetrokkenheid betekenen voor het Nederlandse parlement?
Den Haag, 2015
Analyse van lokale en (inter)nationale voorbeelden van digitale burgerbetrokkenheid. Wat is er bekend over de effectiviteit, representativiteit,
legitimiteit en (potentiële) effecten op het parlementaire werk. Het blijkt
dat er niet alleen kansen zijn, maar zeker ook dilemma’s die bijvoorbeeld
voortkomen uit de spanningen tussen nieuwe vormen van burgerbetrokkenheid en bestaande politieke structuren. Zo bestaat er een spanning
tussen de (online) steeds duidelijker gearticuleerde meningen en
voorkeuren van (groepen) burgers enerzijds, en voldoende ruimte voor
een zelfstandige politieke oordeelsvorming en afweging door politici
anderzijds.
Elzinga, D.J.
Brief Kamervoorzitter laat baaierd aan problemen zien: onderzoek lek
commissie kansloos
Binnenlands Bestuur 2015 nr. 23 blz. 13
De commissie die onderzoek moet doen naar het lek van de «commissieStiekem» is opgezadeld met een onmogelijke opdracht. De Kamer heeft
dat aan zichzelf te wijten omdat de verstandige aanbevelingen van de
commissie-De Wijkerslooth (onderzoek naar het lekken van Prinsjesdagstukken) destijds zijn genegeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

18

Hartmans, R.
200 jaar Staten-Generaal
Historisch Nieuwsblad 2015 nr. 10 blz. 72–79
Vijf hoogtepunten en vijf dieptepunten van twee eeuwen Staten-Generaal.
Hoogtepunten:
– 1866–1868: De vertrouwensregel
– 1886: Parlementaire enquête
– 1939: motie-Deckers
– 1972: Drie van Breda
– 1999: De nacht van Wiegel
Dieptepunten:
– 1988: Kamerleden groeten Domela Nieuwenhuis niet
– 1939: Handgemeen in de Kamer
– 1945 -1946: Het parlement buiten spel
– 1966: De nacht van Schmelzer
– 2010: Formatie kabinet Rutte-I
Keulen, M. van
Parlementaire samenwerking in Europa: een speelveld in beweging
Internationale Spectator 2015 nr. 1 blz. 1–4
Beschouwing over de rol en invloed van nationale parlementen op het
Europese besluitvormingsproces. Uit diverse onderzoeken blijkt dat
parlementen veel van elkaar kunnen leren en samenwerken op het
Europese speelveld. Een groep gelijkgezinde parlementen ter grootte van
een blokkerende minderheid kan grote invloed hebben op de kwaliteitsverbetering van Europees beleid.
Lochem, P.J.P.M. van
Objets trouvés: de inclusieve wetgever als groeiend ideaal
Regelmaat 2015 nr. 4 blz. 291–303
Een inclusieve wetgever is een wetgever die alle bestaande opvattingen
en belangen in beschouwing neemt en afweegt alvorens te besluiten.
Ingegaan wordt op de vraag naar de aandacht van de Tweede Kamer voor
wetgeving in het algemeen, op de vraag of de Kamer de inclusiviteit van
de voorbereidingsfase honoreert, op de deelname van de Kamerfracties
aan de plenaire behandeling en hun gerichtheid daarbij op inclusiviteit.
Meeus, T.J.
Haagse invloeden: hoe Nederlandse politiek echt werkt
Amsterdam, 2015
Bevat de volgende bijdragen:
– De PVV van binnenuit: hoe het werkelijk toegaat in Wilders» wereld
– De groei van de minipolitiek: de valkuil van politiek als doelgroepenproject
– Haagse invloed als handelswaar: politiek als bedrijfstak voor lobbyisten en oud-bewindslieden
– Macht die uit beeld moet blijven: welke topambtenaren zetten
binnenskamers de toon?
– Hoe politici hun greep op de media vergroten: «Geef ze een quootje,
dan zijn ze tevreden»
– What the matter with Woerden?: de politieke actualiteit van de
Anthonie van Dijckstraat
– Een ander bestel met minder politiek: «De democratie staat te koop:
het wachten is op een koper»
– Ruimte op rechts: is er een antiliberaal moment aangebroken?
– Politiek als reclame: «Wat ben ik goed! Wat ben ik ontzettend goed!»
– De AIVD van binnenuit: hoe het werkelijk toegaat in Plasterks wereld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

19

Neuhold, C. e.a.
Themagedeelte over nationale parlementen op het Europese toneel
Internationale Spectator 2015 nr. 8 blz. 1–48
Themagedeelte over de sterkere rol voor nationale parlementen in het
meerlagige systeem van de Europese Unie.
De volgende bijdragen zijn opgenomen:
– Een blik op het veld. Het effect van het Verdrag van Lissabon op
nationale parlementen in Europese Zaken / C. Neuhold
– Kaartspel om de macht / H. Reiding en A. Groen
– Parlementen dansen de Europese quickstep / M. van Keulen
– De Eerste Kamer en «Europa» / F. Bergman en I. van den Driessche
– Greep uit Grip: Hoe een Kamercommissie Europa behandelt / L.
Vermeer
Os, P. van
Mediacircus Binnenhof
De Republikein 2015 nr. 1 blz. 12–16
Ingegaan wordt op de verwevenheid tussen politici en parlementair
journalisten. Is deze relatie bedreigend voor de democratie?
Poppelaars, S.
Europese invloed op het budgetrecht
Ars Aequi 2015 nr. 2 blz. 90–92
De Algemene Rekenkamer, de Afdeling advisering van de Raad van State
en (een werkgroep vanuit) de Tweede Kamer hebben ieder afzonderlijk
onderzoek gedaan naar de spanning tussen Europese integratie en het
budgetrecht van het nationale parlement. De verschillende onderzoeken
worden naast elkaar gezet en ingegaan wordt op de vraag op welke
punten de oordelen van elkaar verschillen. Ook wordt kort bezien welke
oorzaken aan deze verschillen ten grondslag liggen.
Roorda, C. e.a.
Eerste en Tweede Kamer. Een ander kiesstelsel en een andere taakverdeling. Eerste en Tweede Kamer revisited? Naschrift
Nederlands Juristenblad 2015 nr. 8 blz. 503–508
Nederlands Juristenblad 2015 nr. 14 blz. 888
Voorstel om de Eerste Kamer rechtstreeks te kiezen maar haar wel een
andere taak te geven die inspeelt op haar sterke kanten: de wetgevende
taak. De Tweede Kamer krijgt dan exclusief alle andere parlementaire
taken. De vertrouwensregel zal gelden tussen regering en Tweede Kamer,
dus niet tussen regering en Eerste Kamer. De Eerste Kamer heeft een
vaste zittingsduur. De regering zal de Eerste Kamer moeten overtuigen
van het belang van een wet. Daarmee wordt het primaat van de wetgever
boven de partijpolitiek gevestigd.
Met een reactie van hoogleraar Degenkamp en een naschrift van Roorda.
Santen, R. van e.a.
When politics becomes news: an analysis of parliamentary questions and
press coverage in three West European countries
Acta Politica 2015 nr. 1 blz. 45–63
Verslag van een onderzoek naar welke factoren bepalen of Kamervragen
aandacht in de pers krijgen. Dit is onderzocht voor Nederland, Frankrijk en
Duitsland. Bepalend blijkt de al bestaande aandacht voor het onderwerp
in de pers. In Frankrijk en Nederland verhoogt kritiek op bewindslieden de
kans dat er aandacht voor een vraag komt in de pers. In Nederland zijn
mondelinge vragen het meest nieuwswaardig, in Duitsland juist het minst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

20

Smit, D.
Het belang van het Binnenhof: twee eeuwen Haagse politiek, huisvesting
en herinnering
Amsterdam, 2015
Geschiedenis van het Haagse Binnenhof als zetel van regering en
parlement. Gedurende de negentiende en twintigste eeuw stond de
huisvesting van de belangrijkste politieke organen van ons land voortdurend ter discussie. Getoond wordt hoe het oude machtscentrum van de
Republiek zich in de voorbije tweehonderd jaar als toneel van de politiek
kon handhaven en uiteindelijk uitgroeide tot één van de bekendste
plekken in het land.
Snel, J.D.
Forum Privilegiatum: een Kamerlid voor de Hoge Raad?
Christen Democratische Verkenningen 2015 winter blz. 20–21
Ingegaan wordt op de vraag of Tweede Kamerleden daadwerkelijk terecht
kunnen staan voor de Hoge Raad voor het lekken uit de commissie voor
inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Er is geen opmerkelijk geheim
geschonden. Elke wettelijke grondslag voor de verregaande bevoegdheden van de onderzoekscommissie Schouten ontbreekt. De Tweede
Kamer negeerde het vereiste dat vijf Kamerleden schriftelijke en met
opgave van feiten een aanklacht tegen een met name genoemd persoon
moeten indienen. Het zal niet tot een veroordeling komen.
Thomassen, T.
Onderzoeksgids: Instrumenten van de macht. De Staten-Generaal en hun
archieven 1576–1796
Amsterdam, 2015
Gedetailleerde analyse van de archieven van de Staten-Generaal in de
periode 1576–1796 en van de werkprocessen die deze archieven hebben
gegenereerd (De Staten-Generaal als archiefvormer).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 444, nr. 4

21