Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2017–2018

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1421
Vragen van de leden Ten Broeke (VVD) en Karabulut (SP) aan de Ministers
van Buitenlandse Zaken en van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over een
nieuw rapport inzake Noord-Koreaanse dwangarbeid in de EU en de
betrokkenheid van Nederlandse bedrijven (ingezonden 7 februari 2018).
Antwoord van Minister Blok (Buitenlandse Zaken), mede namens de Minister
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (ontvangen 13 maart 2018).
Vraag 1
Hebt u kennisgenomen van het rapport «People for Profit: North Korean
Forced Labour on A Global Scale»1, waarin onder andere in wordt gegaan op
de betrokkenheid van Nederlandse bedrijven, de betrokkenheid van NoordKoreaanse dwangarbeiders bij de bouw van Nederlandse schepen, de
onjuistheid van eerdere antwoorden op Kamervragen en het uitblijven van
actie aan Poolse, Nederlandse en Europese zijde?
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Hebt u kennisgenomen van de antwoorden op eerdere vragen over NoordKoreaanse dwangarbeiders in de Europese Unie en in het bijzonder de
betrokkenheid bij de bouw van schepen voor NAVO-landen?2
Antwoord 2
Ja.
Vraag 3
Bent u ook van mening dat de in het rapport beschreven praktijk, op basis
van internationaal geaccepteerde VN-definities, gekwalificeerd zou moeten
worden als «dwangarbeid» en zelfs «mensenhandel»?

1

«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale» (raadpleegbaar via http://
www.academia.edu/35848938/PEOPLE_FOR_PROFIT_Preliminary_version.pdf)
2
Vraagnummers 2017D15302 en 2017D27121

ah-tk-20172018-1421
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

1

Antwoord 3
Het kabinet sluit niet uit dat bepaalde omstandigheden die in het rapport
worden beschreven, op basis van verschillende VN- en Europese verdragen
mogelijk als «dwangarbeid» of «mensenhandel» gekwalificeerd zouden
kunnen worden.
Vraag 4
Kunt u zich herinneren dat uw ambtsvoorgangers verklaarden dat Nederland
zich in EU-verband inzet «om te komen tot eenheid in de uitvoering van de
genoemde VNVR-resolutie», verwijzend naar VNVR-resolutie 2321?3 Kunt u
schetsen hoe het nu met de uitvoering van die resolutie staat?
Antwoord 4
Nederland heeft zich in EU-verband ingezet voor tijdige en volledige
omzetting van de verschillende VNVR-resoluties in EU-regelgeving. Wat
betreft bepalingen die verband houden met Noord-Koreaanse arbeiders, heeft
de EU op 16 oktober 2017 – mede op stevig aandringen van Nederland – in
aanvulling op de VN-sancties bepaald dat reeds afgegeven werkvergunningen
aan Noord-Koreaanse arbeiders niet langer mogen worden verlengd. Ook de
bepaling uit de meest recente VNVR-resolutie 2397 van 22 december 2017 dat
Noord-Koreaanse arbeiders uiterlijk binnen 24 maanden (voor eind 2019)
moeten worden gerepatrieerd, is inmiddels omgezet in EU-regelgeving.
Vraag 5
Kunt u zich tevens herinneren dat uw ambtsvoorgangers de wens uitspraken
dat het aantal Noord-Koreaanse dwangarbeiders in de Europese Unie tot nul
zou worden gereduceerd?4 Is dat al het geval? Kunt u daarnaast aangeven of
het klopt dat de Poolse regering in 2017 nog werkvergunningen heeft
afgegeven aan Noord-Koreaanse dwangarbeiders?5
Antwoord 5
Het kabinet veroordeelt mensenhandel en gedwongen arbeid waar ook ter
wereld en zet zich in voor fatsoenlijke arbeidsomstandigheden en tegen
uitbuiting binnen en buiten de EU. De zorgelijke positie van Noord-Koreaanse
arbeidsmigranten heeft de specifieke aandacht van het kabinet, niet alleen
vanuit het oogpunt van mogelijke schending van internationale mensenrechtennormen, maar ook vanwege de mogelijk met de inzet van NoordKoreaanse arbeidsmigranten gepaard gaande geldstromen naar de NoordKoreaanse staat ten behoeve van het Noord-Koreaanse nucleaire en
ballistische programma. Mede op stevig aandringen van Nederland zijn op dit
vlak in EU-verband autonome maatregelen genomen waardoor het aantal
Noord-Koreaanse arbeiders in de EU versneld zal afnemen. Op grond van de
recente VNVR-resolutie 2397 (2017) zal het aantal uiterlijk eind 2019 tot nul
gereduceerd moeten zijn. Desgevraagd geven de Poolse autoriteiten aan dat
er sinds augustus 2017 geen nieuwe werkvergunningen aan Noord-Koreaanse
burgers zijn afgegeven, conform VNVR-resolutie 2371 van 5 augustus 2017.
Tot die tijd was het afgeven van werkvergunningen aan Noord-Koreaanse
arbeiders niet verboden volgens VNVR-resoluties of EU-regelgeving. Zie ook
het antwoord op vraag 4.
Vraag 6
Klopt het dat diverse Nederlandse bedrijven schepen of onderdelen daarvan
lieten bouwen op werven waar Noord-Koreaanse dwangarbeiders werkten?
Klopt het tevens dat zij niet of nauwelijks betaald kregen voor hun werk,
dagen van twaalf uur of langer maakten en nauwelijks verlof kregen? Om
hoeveel bedrijven en werven gaat het en in welke periode was hiervan
sprake?

3

Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2016–2017, nr. 2505
Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2017–2018, nr. 325
5
«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale», p. 198
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

2

Antwoord 6
Om hoeveel bedrijven en werven het gaat, en in welke periode hiervan
sprake was, valt niet met zekerheid vast te stellen. De Poolse arbeidsinspectie
is verantwoordelijk voor het toezicht op de naleving van de geldende regels.
De Poolse autoriteiten herbevestigen desgevraagd dat zij bij inspecties van
werven waar Noord-Koreaanse arbeiders werkten geen omstandigheden
hebben aangetroffen die als dwangarbeid konden worden aangemerkt.
Dezerzijds is op ambtelijk niveau contact opgenomen met verschillende in het
rapport genoemde bedrijven. Daarbij is gewezen op de verantwoordelijkheid
die zij hebben ten aanzien van de arbeidsomstandigheden van werknemers
op de werven. Desbetreffende bedrijven hebben aangegeven aanvullende
maatregelen te treffen om het risico op misstanden verder te verkleinen.
Vraag 7
Heeft u kennisgenomen van de verklaring van voormalig Noord-Koreaans
ambassadeur in Londen, Thae Yong-ho, nu gedeserteerd, waarin hij stelde
dat de inkomsten van dwangarbeid gaan naar «de privérijkdommen van de
Kim-familie, het kernwapenprogramma en het leger»?6
Antwoord 7
Ja.
Vraag 8 en 9
Hoe kan het dat de praktijk van Noord-Koreaanse dwangarbeid al jaren
bekend was bij diverse betrokken bedrijven, maar de bedrijven die op de een
of andere manier betrokken zijn en waren zo weinig actie hebben ondernomen?7
Hoe gaat de Nederlandse overheid invulling geven aan de tweede aanbeveling, die oproept tot het wijzen van bedrijven – dus ook tussenpersonen en
onderaannemers – op hun verantwoordelijkheden als het gaat om het
gebruikmaken van Noord-Koreaanse dwangarbeiders?8
Antwoord 8 en 9
Het kabinet verwacht van alle Nederlandse bedrijven dat zij zich houden aan
de principes van maatschappelijk verantwoord ondernemen zoals die onder
meer zijn uitgewerkt in de OESO-richtlijnen voor maatschappelijk verantwoord ondernemen en de UN Guiding Principles for Business and Human
Rights. Het betrachten van due diligence (gepaste zorgvuldigheid) door
bedrijven is een kernelement van deze OESO-richtlijnen. Het is daarbij primair
de verantwoordelijkheid van bedrijven om risico’s op het gebied van
arbeidsrechten, mensenrechten en mogelijke negatieve milieueffecten te
identificeren, voorkomen of mitigeren, en rekenschap af te leggen over de
wijze waarop zij met de geïdentificeerde risico’s omgaan.
Op ambtelijk niveau is contact geweest met verschillende in het rapport
genoemde bedrijven. Daarbij is gewezen op de verantwoordelijkheid die zij
hebben ten aanzien van de arbeidsomstandigheden van werknemers op de
werven. Desbetreffende bedrijven hebben aangegeven aanvullende maatregelen te treffen om het risico op misstanden verder te verkleinen. Ook de
brancheorganisatie voor scheepswerven, maritieme toeleveranciers en
dienstverleners spoort haar leden aan om te zorgen voor veilig en eerlijk
werk.
Alle landen die de OESO-richtlijnen onderschrijven, beschikken over een
Nationaal Contactpunt (NCP) dat als taak heeft bedrijven te ondersteunen bij
het in praktijk brengen van de OESO-richtlijnen. Als er over de toepassing
van de OESO-richtlijnen verschillen van inzicht zijn tussen belanghebbenden
en het bedrijf, kan het NCP een onderzoek doen en als onafhankelijke partij
een dialoog tussen belanghebbenden en het bedrijf faciliteren, en bemiddelen
bij het oplossen van het probleem.
6

«Noord-Koreaanse dwangarbeiders bouwden mee aan Nederlandse schepen (en hun loon ging
naar Kim Jong-un)», Casper van der Veen, De Correspondent (raadpleegbaar via https://
decorrespondent.nl/7907/nederlandse-scheepsbouwers-lieten-schepen-mede-bouwen-doornoord-koreaanse-dwangarbeiders-en-hun-loon-ging-naar-kim-jong-un/208655039736–
14cb8c23)
7
«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale», p. 44
8
«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale», p. 192

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

3

Vraag 10
Heeft Nederland inderdaad, op basis van in onze wetgeving geïmplementeerde EU-regelgeving, gewoon jurisdictie als er voldoende bewijs is dat er, in
het geval van dwangarbeid of mensenhandel, een relatie met Nederland is? Is
er dus een juridische grond om op te treden tegen deze praktijk? En was die
er niet in het verleden?9
Antwoord 10
Nederland heeft brede extraterritoriale rechtsmacht over mensenhandel, die
zich uitstrekt tot situaties waarin de mensenhandel is gepleegd door of tegen
een Nederlander of een vreemdeling die in Nederland een vaste woon- of
verblijfplaats heeft (zie de artikelen 5, 6, eerste lid, en 7 van Wetboek van
Strafrecht (Sr) en het Besluit internationale verplichtingen extraterritoriale
rechtsmacht). Het misdrijf mensenhandel heeft een ruime reikwijdte. Op
grond van artikel 273f Sr maakt niet alleen degene die een situatie van
uitbuiting creëert, maar ook degene die profijt trekt uit de uitbuiting van een
ander, zich schuldig aan mensenhandel. Of er in een concreet geval juridische
grond is om op te treden is aan het Openbaar Ministerie.
De implementatie van de EU-mensenhandel richtlijn 2011/36 heeft ertoe
geleid dat het vereiste van dubbele strafbaarheid is afgeschaft als vereiste
voor rechtsmacht over mensenhandel gepleegd in het buitenland door
Nederlandse onderdanen jegens een volwassen slachtoffer. Nederland heeft
sindsdien in deze situatie dus rechtsmacht, ongeacht de vraag of mensenhandel in het land waar dit is gepleegd, strafbaar is. Omdat mensenhandel in
Polen ook strafbaar is gesteld, maakt deze verruiming van de rechtsmacht ten
aanzien van Polen in de praktijk geen verschil.
Vraag 11
Hoe gaat u invulling geven aan de elfde aanbeveling, die oproept om
bedrijven die in hun productieketen gebruikmaken van Noord-Koreaanse
dwangarbeid, zo snel mogelijk transparanter te laten zijn?10
Antwoord 11
Het kabinet vindt het belangrijk dat bedrijven open zijn over hoe zij maatschappelijk verantwoord ondernemen in binnen- en buitenland. Bedrijven
worden gestimuleerd om verslag uit te brengen over hun economische en
sociale prestaties. Volgens de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen moet een bedrijf transparant zijn over de verwachte belangrijke
risicofactoren en zaken die met werknemers of andere belanghebbenden te
maken hebben. Met de komst van nieuwe Europese wetgeving is het voor
bepaalde bedrijven verplicht geworden te rapporteren over bepaalde
aspecten uit de OESO-richtlijnen. Sinds 24 maart 2017 is de EU-richtlijn
2014/95/EU met betrekking tot de bekendmaking van niet-financiële informatie
van toepassing op grote beursvennootschappen, banken en verzekeraars met
meer dan 500 werknemers. Bedrijven moeten een niet-financiële verklaring in
hun bestuursverslag opnemen. Daarin moeten zij informatie verschaffen over
hoe ze omgaan met milieu, sociale en personeelsaangelegenheden, eerbiediging van mensenrechten, en bestrijding van corruptie en omkoping. De
regeling vloeit voort uit de EU-richtlijn over het jaarrekeningenrecht.
Vraag 12
Hoe beoordeelt u de constatering dat de Europese Commissie de handhaving
van Europese wetgeving nooit heeft afgedwongen, en dat het exploiteren van
Noord-Koreanen in Poolse scheepswerven, tomatenkwekerijen en op
bouwplaatsen gewoon is doorgegaan?11
Antwoord 12
De Europese Commissie heeft de Poolse autoriteiten in het verleden gewezen
op signalen over vermeende overtreding van EU-wetgeving. Het is aan de
Europese Commissie om op de afhandeling toe te zien en zo nodig actie te

9

«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale», p. 45–46
«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale», p. 203
11
«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale», p. 173
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

4

ondernemen. Nederland heeft het nieuwste rapport van LeidenAsiaCentre
eveneens onder de aandacht gebracht van de Europese Commissie.
Vraag 13
Klopt het dat de Poolse overheid in februari 2016 weliswaar verklaarde te zijn
gestopt met het afgeven van visa, maar gewoon visa en werkvergunningen
bleef afgeven aan Noord-Koreaanse (dwang)arbeiders?12
Antwoord 13
De Poolse autoriteiten hebben desgevraagd aangegeven dat reeds sinds
begin 2016 geen werkvisa meer aan Noord-Koreanen zijn verstrekt. Daarnaast
hebben de Poolse autoriteiten aangegeven dat er sinds augustus 2017 geen
nieuwe werkvergunningen aan Noord-Koreaanse burgers zijn afgegeven,
conform VNVR-resolutie 2371 van 5 augustus 2017. Tot die tijd was het
afgeven van werkvergunningen aan Noord-Koreaanse arbeiders niet
verboden volgens VNVR-resoluties of EU-regelgeving. Sinds 16 oktober 2017
is ook het verlengen van bestaande werkvergunningen verboden op basis
van EU-regelgeving, die mede op stevig aandringen van Nederland is
aangenomen.
Vraag 14
Herkent u zich in de constatering dat eerdere vragen van de Kamer zijn
beantwoord met een Poolse woordvoeringslijn die geen recht deed aan de
werkelijkheid?13
Antwoord 14
Nee.
Vraag 15
Als de Europese Commissie met betrekking tot de handhaving naar de
lidstaten zelf blijft wijzen, is er dan nog een rol voor de Internationale
Arbeidsorganisatie (ILO) denkbaar, zoals de Commissie zelf suggereert? Zo ja,
welke?14
Antwoord 15
Het Expertcomité van de Internationale Arbeidsorganisatie heeft in zijn
rapport van februari 2017 een verzoek gedaan aan de Poolse regering om
opheldering te verschaffen over vermeende uitbuiting van Noord-Koreaanse
arbeiders na een melding daarover door een Poolse vakbond. De Poolse
regering heeft tijdens de Internationale Arbeidsconferentie in juni 2017
toelichting gegeven. Het Expertcomité heeft op basis van de door o.a. de
Poolse overheid, werkgevers en werknemers geleverde informatie een
formeel verzoek gedaan aan de Poolse regering om beter te waarborgen dat
migrantarbeiders, met name uit Noord-Korea, volledig worden beschermd
tegen uitbuiting of gedwongen arbeid, en dat zij de mogelijkheid hebben
melding te maken van eventuele schendingen van hun rechten. Als de ILO
oordeelt dat er onvoldoende voortgang is geboekt om de arbeidsomstandigheden te verbeteren, zou de organisatie in het uiterste geval kunnen besluiten
een Commissie van Onderzoek in te stellen.
Vraag 16
Kunt u zich herinneren dat u schreef dat «in EU-verband diplomatieke acties
[worden] ondernomen tegen landen die zich aan het sanctieregime tegen
Noord-Korea onttrekken»?15 Hoe gaat u er concreet voor zorgen dat
VNVR-resoluties, bijvoorbeeld VNVR-resolutie 2371, en de sancties in het
bijzonder, ook echt worden gehandhaafd?16 Bent u ook van mening dat we
daar een bijzondere rol in hebben, als voorzitter van het sanctiecomité voor
Noord-Korea?

12

«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale», p. 174
«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale», p. 175
14
«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale», p. 178–181
15
Antwoord op vragen met vraagnummer 2018D03941
16
«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale», p. 180
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

5

Antwoord 16
Nederland zet zich als voorzitter van het sanctiecomité voor Noord-Korea in
voor volledige en effectieve uitvoering van de sancties. Zo dringt Nederland
aan op robuuste en tijdige rapportage door alle VN-lidstaten. Daarnaast
besteedt Nederland speciale aandacht aan wereldwijde sanctieimplementatie, bijvoorbeeld door voorlichtingsactiviteiten te organiseren in
de relevante regio’s om het complexe sanctieregime inzichtelijker te maken
voor overheden en bedrijven. Ook heeft Nederland in najaar 2017 samen met
EU-partners diplomatieke demarches uitgevoerd om bij derde landen aan te
dringen op goede implementatie en handhaving. Naar verwachting zal in het
voorjaar 2018 een nieuwe ronde demarches volgen. Nederland blijft verder
landen oproepen om meldingen van eventuele schendingen van sancties aan
te kaarten bij het Expertpanel dat het sanctiecomité bijstaat.
Vraag 17
Herkent u het beeld van Chinese en Russische pogingen binnen de
VN-Veiligheidsraad, gericht op het afzwakken van resoluties met betrekking
tot Noord-Korea, in het bijzonder inzake dwangarbeiders?17
Antwoord 17
Nee. Het huidige VN-sanctieregime ten aanzien van Noord-Korea is het meest
stringente dat er is, en uit de snelheid waarmee de verschillende resoluties
sinds afgelopen zomer zijn aangenomen, spreekt eensgezindheid binnen de
VN-Veiligheidsraad.
Vraag 18
In hoeverre is het, indien hiervan sprake is, zinvol om te verkennen of in
EU-verband meer verregaande afspraken, vrij van Chinese of Russische
vetodreiging, kunnen worden gemaakt? Kunt u, indien u van mening bent dat
Europese afspraken al stevig genoeg zijn, inzichtelijk maken welke afspraken
er reeds in EU-verband zijn gemaakt?
Antwoord 18
Op 16 oktober 2017 heeft de Raad besloten dat werkvergunningen voor
Noord-Koreanen binnen de EU niet meer mogen worden verlengd, in
aanvulling op het verbod op afgifte van nieuwe werkvergunningen op basis
van VNVR-resolutie 2375 van 11 september 2017. Daarbovenop bepaalt de
meest recente VNVR-resolutie 2397 (2017) dat Noord-Koreaanse arbeiders
uiterlijk binnen 24 maanden (voor eind 2019) moeten worden gerepatrieerd.
Vraag 19
Is het denkbaar dat van de tienduizenden Noord-Koreaanse dwangarbeiders
wereldwijd – dus buiten Noord-Korea – er nog dwangarbeiders in de EU, of
voor in de EU gevestigde bedrijven, werkzaam zijn? Worden volgens het
rapport betrokken landen als China, Rusland, Koeweit, Myanmar, de
Verenigde Arabische Emiraten, Qatar en Rusland aangesproken op hun
samenwerking met wat hoogleraar Koreastudies Remco Breuker «het
grootste illegale uitzendbureau ter wereld» noemde?18 Zo ja, op welke wijze?
Antwoord 19
Het is zeker denkbaar dat er zowel binnen als buiten de EU Noord-Koreaanse
arbeiders werken, aangezien dit niet in strijd is met VN-resoluties. De
bevindingen in het rapport van het LeidenAsiaCentre zouden voor alle landen
waarin deze arbeiders zich bevinden aanleiding kunnen zijn nog eens goed te
kijken naar de arbeidsomstandigheden van deze specifieke groep arbeiders
binnen hun eigen landsgrenzen.

17
18

«People for Profit: North Korean Forced Labour on A Global Scale», p. 202
https://www.volkskrant.nl/buitenland/noord-korea-verdient-dik-aan-dwangarbeiders-in-eubrussel-onderneemt-niets~a4497563/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

6