Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

26 695

Voortijdig school verlaten

Nr. 74

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 maart 2011
Vandaag vieren wij de Dag van de Leerplicht. Op deze dag staan we stil bij
het belang van het recht en de plicht van kinderen en jongeren om te
leren en het belang van de handhaving van de Leerplichtwet 1969. In het
hele land worden activiteiten georganiseerd met als thema «School?
Bekijk ’t eens anders!» Met een diploma op zak gaan jongeren goed
voorbereid hun toekomst tegemoet. Spijbelen is vaak een voorbode van
voortijdig schoolverlaten. Met een integrale aanpak kan uitval worden
voorkomen. In de vorige kabinetsperiode is hard gewerkt aan een
integrale aanpak van schoolverzuim en voortijdig schoolverlaten. Over de
voortgang van onze inspanningen heb ik u regelmatig per brief geïnformeerd en zal ik u ook deze kabinetsperiode blijven informeren. Immers,
ook dit kabinet heeft de ambitie het schoolverzuim terug te dringen en in
2016 maximaal 25 000 voortijdig schoolverlaters te hebben. Deze
doelstelling is alleen realistisch met onder meer blijvende aandacht voor
de aanpak van schoolverzuim.
Met deze brief ontvangt u de meest actuele cijfers van het schoolverzuim
op grond van de Leerplichtwet 1969 over het schooljaar 2009–2010. Ik
verwijs u hiervoor naar bijlage 1 bij deze brief. In de bijlage zijn dit jaar
ook voor het eerst cijfers opgenomen over het aantal thuiszitters over het
schooljaar 2009–2010. Deze cijfers kunt u ook vinden in mijn antwoord op
vragen van de Eerste Kamer (van het lid Thissen (GroenLinks) over
thuiszittende jongeren. De Eerste Kamer zal de antwoorden een dezer
dagen ontvangen. Tevens kom ik met deze brief tegemoet aan de
toezeggingen die ik heb gedaan tijdens het plenaire debat aangaande het
Wetsvoorstel Schoolverzuim op 2 februari jl. (Tweede Kamer, 2009–2010,
32 356, nr. A) (Handelingen II 2010/11, nr. 47, item 4, blz. 25–26). Het gaat
om mijn toezegging u te berichten over de uitkomsten van het overleg
over het lik-op-stukbeleid en de toezegging u te informeren over de
resultaten van mijn overleg met de minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid over de mogelijkheden om de kinderbijslag te korten
voor kinderen onder de 16 jaar wanneer niet wordt voldaan aan de

kst-26695-74
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 26 695, nr. 74

1

bepalingen in de Leerplichtwet 1969. Gezien de aard van deze toezegging
stuur ik u deze brief mede namens de minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid.
1. Omvang van schoolverzuim in beeld
In mijn evaluatiebrief over het gebruik van het Digitaal Verzuimloket
(Tweede Kamer, 2010–2011, 26 695, nr. 73) heb ik aangegeven dat
ongeveer 90% van de onderwijsinstellingen (in het Voortgezet Onderwijs
en in de sector van het Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie, BVE)
gebruik maakt van het Digitaal verzuimloket en dat het meldgedrag is
verbeterd. Uit onderzoek van de Inspectie van het Onderwijs blijkt dat bij
89 procent van de VO-scholen sprake is van een voldoende geborgd
systeem van verzuimmelding tegenover 53 procent in de BVE-sector. Elke
instelling heeft de wettelijk taak het spijbelgedrag van leerlingen te
melden. Zonder deze melding weet de gemeente (RMC en/of leerplicht)
niet welke jongere moet worden aangesproken. Het meldgedrag kan en
moet dus nog beter.
De toename in het gebruik van het Digitaal Verzuimloket heeft tot gevolg
dat ook de verzuimmeldingen toenemen en de cijfers een stijgende lijn
laten zien. Met name de cijfers uit de BVE-sector nemen sterk toe. Verder
valt op dat het aantal meldingen van luxe verzuim is gedaald ten opzichte
van het voorgaande schooljaar 2008–2009 en dat het aantal processenverbaal hiervoor ook is afgenomen. De publieke aandacht voor deze vorm
van verzuim en de acties van verschillende leerplichtambtenaren rondom
de vakanties lijken een preventieve werking te hebben. In bijlage 1 treft u
tevens een toelichting op de verschillende vormen van verzuim die we
onderscheiden. Het is goed dat met deze cijfers de omvang van verzuim
steeds beter in beeld komt. Het is echter essentieel dat het verzuim
vervolgens door school, gemeente en ouders wordt aangepakt en dat
uiteindelijk alle leerplichtige leerlingen naar school gaan.
Een belangrijk instrument hiervoor vormt het Wetsvoorstel Schoolverzuim. Op 2 februari jl. hebben wij hierover gesproken en inmiddels
heeft uw Kamer ingestemd met het wetsvoorstel. Het toezicht op scholen
wordt geheel bij de Inspectie van het Onderwijs belegd, en het toezicht op
ouders en leerlingen bij de leerplichtambtenaar. Ik verwacht door een
gezamenlijke inzet op verzuim en verzuimbeleid en een effectiever
toezicht een verbetering in het meldgedrag van scholen en instellingen.
De verzuimcijfers zullen daarmee nog beter in beeld komen. Een goed
beeld van de verzuimcijfers is essentieel in onze pogingen om schoolverzuim te bestrijden en uitval te voorkomen. Het wetsvoorstel is nu
geagendeerd bij de Eerste Kamer waar ik hoop op een spoedige behandeling zodat de wet op 1 augustus 2011 in werking kan treden.
Voor de uitvoering van de leerplichtfunctie ligt een cruciale taak bij de
gemeente. Regionalisering en samenwerking in een Regionaal Bureau
Leerplicht (RBL) versterkt de beschikbare capaciteit van de gemeente en
de rol van de leerplichtambtenaar. Van de 412 gemeenten die lid zijn van
Ingrado (de Branchevereniging voor leerplicht en Regionale Meld- en
Coördinatiepunten voor voortijdig schoolverlaters) voeren 60 gemeenten
de leerplichtfunctie in samenwerking uit, 109 gemeenten zijn onderdeel
van één van de RBL’s en 243 voeren de leerplichtfunctie individueel uit.
Het afgelopen jaar heb ik Ingrado subsidie gegeven om leerplichtambtenaren te ondersteunen bij het inrichten van de leerplichtfunctie en
regionale samenwerkingsverbanden. Zo zijn er veel goede voorbeelden te
noemen waar regionale samenwerking op leerplicht en RMC een positief
effect heeft op het terugdringen van voortijdig schoolverlaten. Dit is
bijvoorbeeld te zien bij Noordwest-Veluwe, Zuid-West Drenthe en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 26 695, nr. 74

2

Zuid-Oost Drenthe. De gemeenten hebben een wettelijk taak met
betrekking tot de leerplichtwet. Ik roep de gemeenten op om zich
maximaal in te blijven zetten voor uitvoering van de leerplicht. In
sommige gevallen kan het daarbij aantrekkelijk zijn de samenwerking te
zoeken met omliggende gemeenten of de gehele uitvoering van de
leerplichtfunctie over te dragen aan een andere gemeente of een RBL.
2. Lik-op-stuk beleid
Op initiatief van Ingrado heeft in februari overleg plaatsgevonden met
vertegenwoordigers van verschillende gemeenten en het Rijk om de
wenselijkheid te verkennen van de inzet van de bestuurlijke boete bij
schoolverzuim. Het gaat hierbij om een boete die de gemeente kan
opleggen aan de ouders van de leerling die verzuimt. Het overleg vond
plaats in het kader van het vergroten van de mogelijkheden van het
lik-op-stuk beleid bij de aanpak van schoolverzuim. Ik heb uw Kamer in
het debat van 2 februari jl. over het Wetsvoorstel Schoolverzuim
toegezegd u te berichten over de uitkomsten van dit overleg.
Er is tijdens het overleg uitvoerig gesproken over de verschillende
manieren waarop de gemeenten het schoolverzuim proberen terug te
dringen. De deelnemers bevestigen dat de strafrechtelijke aanpak van
schoolverzuim in veruit de meeste gevallen de voorkeur verdiend. Zoals ik
aan uw Kamer meldde in de beantwoording van de Kamervragen van het
lid Biskop (Tweede Kamer, 2010–2011, aanhangselnummer 1326) biedt
deze aanpak voldoende mogelijkheden om afhankelijk van de achtergrond
van het verzuim passende maatregelen te treffen. Deze maatregelen zijn
gericht op het verhelpen van de oorzaak van het verzuim, zodat de leerling
weer naar school gaat en uiteindelijk zijn of haar diploma behaalt. In het
overleg met Ingrado werd dit onderschreven door de aanwezige
gemeenten.
De rode draad in het gesprek was de wens om de bestaande strafrechtelijke mogelijkheden beter te kunnen benutten dan nu vaak in de praktijk
het geval is. Twee punten zullen verder worden verkend. Er zijn positieve
ervaringen met de toepassing van een last onder dwangsom bij absoluut
verzuim in gevallen waarin niet voldaan is aan de formele vereisten van
inschrijving. Dit is bijvoorbeeld het geval bij verblijf in het buitenland.
Ingrado zal deze ervaringen bundelen en ter beschikking stellen aan de
leden. Tevens zal worden verkend of in geval van (luxe) verzuim leerplichtambtenaren een strafbeschikking kunnen opleggen om de termijnen te
bekorten. De uitkomst hiervan wordt voor de zomer verwacht.
3. Aanpassing van de Algemene Kinderbijslagwet
Tijdens het debat op 2 februari jl. hebben wij tevens gesproken over de
mogelijkheden om te korten op de kinderbijslag bij kinderen onder de
zestien jaar wanneer niet wordt voldaan aan de bepalingen in de
Leerplichtwet 1969. Voor jongeren van 16 en 17 jaar bestaat deze
mogelijkheid op dit moment al. Ik heb uw Kamer toegezegd in overleg
met de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid te bezien of het
mogelijk en wenselijk is deze maatregel uit te breiden voor kinderen
tussen de 12 en 16 jaar. Mede gelet op het hierboven beschreven
lik-op-stuk beleid, biedt de Leerplichtwet 1969 reeds voldoende mogelijkheden om ouders van kinderen onder de 16 jaar aan te pakken.
Uitbreiding van de maatregel wordt dan ook niet wenselijk geacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 26 695, nr. 74

3

4. Tot slot
De aanpak van schoolverzuim en de aandacht voor het recht en de plicht
om naar school te gaan heeft de afgelopen jaren zijn vruchten
afgeworpen. Toch ben ik van mening dat blijvende aandacht voor dit
onderwerp nodig is en blijft. Over de vorderingen en onze inspanningen
zal ik u regelmatig informeren.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 26 695, nr. 74

4

BIJLAGE 1

DEFINITIES EN CIJFERS SCHOOLVERZUIM OP GROND VAN DE
LEERPLICHTWET 1969
1. Definities schoolverzuim
In de Leerplichtwet 1969 (hierna: de Leerplichtwet) worden verschillende
soorten schoolverzuim onderscheiden:
1) Relatief verzuim. Er is sprake van relatief verzuim als een leerplichtige
jongere wel op een school staat ingeschreven, maar zonder geldige
reden les- of praktijktijd verzuimt. Volgens de Leerplichtwet zijn
scholen alleen verplicht om die gevallen te melden waar sprake is
van ongeoorloofde afwezigheid van in totaal zestien uren les- of
praktijktijd gedurende een periode van vier opeenvolgende lesweken.
Deze gevallen van schoolverzuim worden geacht zo zorgwekkend te
zijn dat er verder onderzoek en interventie nodig is. De school zelf
blijft verantwoordelijk voor het korter durende verzuim. Bij relatief
verzuim wordt in de praktijk nog onderscheid gemaakt tussen luxe
verzuim en signaalverzuim.
a) Luxe verzuim treedt op als een leerling zonder toestemming
tijdens de schoolperiode met vakantie gaat. Ouders nemen hun
kinderen tijdens de schooltijd mee op vakantie om files te
vermijden of met goedkopere vliegtickets weg te kunnen.
b) Signaalverzuim is verzuim dat samenhangt met achterliggende
problemen van de leerling. Een leerling wordt bijvoorbeeld gepest
en wil niet meer naar school.
2) Absoluut verzuim. Er is sprake van absoluut verzuim als een
leerplichtige jongere niet op een school staat ingeschreven.
2. Cijfers omvang verzuim
In 1994 is in de Leerplichtwet de bepaling opgenomen dat Burgemeester
en Wethouders jaarlijks aan de minister van OCW opgave doen van «de
omvang en behandeling van het aan hen gemelde schoolverzuim in hun
gemeente». Doel van deze bepaling is om de minister te voorzien van de
meest essentiële kwantitatieve beleidsinformatie over het toezicht op de
leerplicht.
De meest recente leerplichtgegevens van het schooljaar 2009–2010 zijn
hieronder beschreven.
2.1 Absoluut verzuim
Tabel 1. Absoluut verzuim per schooljaar
Schooljaar

Aantal

2005–2006
2006–2007
2007–2008
2008–2009
2009–2010

5 897
5 119
5 616
6 241
6 878

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 26 695, nr. 74

5

Tabel 2. Absoluut verzuim. Laatst genoten onderwijs en % teruggeleidingen
(schooljaar 2009–2010)
% absoluut verzuim

w.v. weer ingeschreven (%)

21
5
28
25
4
17

18
6
33
22
3
18

100 ( = 6 878)

100 ( = 3 599)

(Speciaal) Basisonderwijs
(Voortgezet) speciaal onderwijs
Voortgezet onderwijs
Beroepsonderwijs
Onbekend
Geen onderwijs1
Totaal
1

Geen onderwijs: indien bij het aanvragen van een vrijstelling op grond van artikel 5, onder a
nog geen onderwijs werd genoten of indien vrijstelling op grond van artikel 5 onder b wordt
gegeven voordat het kind is ingeschreven in een schooltype voor leerplichtig onderwijs.

Ten opzichte van het schooljaar 2008–2009 is in het schooljaar 2009–2010
het absoluut verzuim gestegen met 9%. Absoluut verzuim houdt in dat
ouders hun leerplichtige kind bewust thuis houden. Een leerplichtig kind
staat dan wel ingeschreven bij de gemeentelijke basis administratie
(GBA), maar is niet ingeschreven op een school. Door een goede
registratie van de GBA en de scholen en de opsporing van de leerplichtambtenaar, worden leerplichtigen naar het onderwijs (terug)geleid. Dit is
in bijna 52% van de gevallen gebeurd.
2.2 Relatief verzuim
Tabel 3. Relatief verzuim en luxe verzuim per schooljaar
Totaal relatief verzuim

w.v. luxe verzuim

Luxe verzuim (% tot)

43 745
49 548
55 784
62 693
74 129

4 998
4 532
6 068
6 517
5 845

1
9
11
10
8

2005–’06
2006–’07
2007–’08
2008–’09
2009–’10

Tabel 4. Herkomst relatief verzuim

(Spec.) basisonderwijs
Voortgezet spec. Onderwijs
Voortgezet onderwijs
Beroepsonderwijs
Onbekend
Geen onderwijs
Totaal (= 100 %)

Totaal (%)

W.v. luxe verzuim (%)

15
5
60
18
2
0

71
2
24
2
1
0

100 ( = 74 129)

100 ( = 5 845)

De afgelopen twee jaren is er een aantal maatregelen gerealiseerd om het
melden van verzuim te verbeteren. Meldtermijnen zijn geharmoniseerd,
het Digitaal Verzuimloket is ingevoerd en in het afgelopen jaar is veel
aandacht geweest voor het op orde krijgen van de verzuimregistratie van
de mbo-instellingen.
Het relatief verzuim in de periode 2008–2009 was in totaal 62 693. De
huidige cijfers laten een stijging zien van 18%. Gezien de genomen
maatregelen lag dit in de lijn der verwachting. Het aandeel verzuim in het
beroepsonderwijs is met 5% gestegen tot 18%. Een stijging van het
verzuim wil niet per se zeggen dat het verzuim ook daadwerkelijk is
toegenomen, maar het geeft een scherpere foto van het schoolverzuim.
Dit is goed, want om schoolverzuim aan te pakken, moet het eerst
zichtbaar zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 26 695, nr. 74

6

Het luxe verzuim is ten opzichte van 2008–2009 gedaald met 10%. Circa
8% van het relatieve verzuim is luxe verzuim (tabel 3). Het is goed om te
zien dat het luxe verzuim ten opzichte van vorig jaar is afgenomen. Bijna
drie vierde van het luxe verzuim vindt plaats in het (speciaal) basisonderwijs en circa een vierde in het voortgezet onderwijs (tabel 4). Mogelijke
oorzaken van dit verschil zijn dat het basisonderwijs meer dan het
voortgezet onderwijs alert is op het signaleren van luxe verzuim en
ouders van kinderen in het voortgezet onderwijs vaker zonder hun
kinderen in de schoolperiode met vakantie gaan. Kinderen in het
voortgezet onderwijs zijn zelfstandiger en kunnen meestal wel enige tijd
alleen thuis blijven.
In voorgaande jaren nam het verzuim in alle sectoren toe. Deze trend
keerde met de cijfers over 2008–2009. Ook de cijfers over 2009–2010 laten
verschillen zien (tabel 5). Het aantal meldingen van verzuim in het
beroepsonderwijs is met meer dan de helft toegenomen. Ook is nog een
toename te zien in de verzuimmeldingen in het voortgezet onderwijs.
Beide cijfers zijn onder andere het gevolg van verbeterde registratie van
de verzuimmeldingen.
Tabel 5. Vergelijking herkomst relatief verzuim 2009–2010 t.o.v. 2008–2009
2008–2009

2009–2010

Procentuele mutatie

11 741

11 702

– 1%

3 043
37 987
8 343
1 669

3 462
44 300
13 192
1 473

13%
17%
58%
– 22%

62 693

74 129

18%

(Spec.) basisonderwijs
Voortgezet spec.
Onderwijs
Voortgezet onderwijs
Beroepsonderwijs
Overig

2.3 Processen-verbaal
Tabel 6. Processen verbaal per schooljaar

2005–’06
2006–’07
2007–’08
2008–’09
2009–’10

Absoluut verzuim

Luxe verzuim

Signaalverzuim

Totaal (= 100 %)

3%
3%
2%
195 (2%)
198 (2%)

22%
23%
21%
2 127 (22%)
1 746 (19%)

75%
74%
77%
7 367 (76%)
7 400 (79%)

5 209
5 763
8 566
9 362
9 344

Het aantal processen-verbaal is ten opzichte van het schooljaar 2008–2009
minimaal toegenomen. Ook de procentuele verdeling tussen de verschillende vormen van verzuim is grofweg gelijk gebleven. Verhoudingsgewijs
blijft het aandeel processen-verbaal voor signaalverzuim hoger dan voor
het luxe verzuim en het absoluut verzuim (tabel 6). Een mogelijke
verklaring kan de volgende zijn. Enerzijds zijn de gemeenten zich in de
loop van de jaren meer gaan concentreren op het behandelen van
signaalverzuim. Anderzijds zijn er in de loop van de jaren meer aangepaste «trajecten» ontwikkeld die voor verzuimers een aantrekkelijk
alternatief bieden om onderwijs te blijven volgen. Het gebruik van het
instrument proces-verbaal is voor hen daardoor minder vaak noodzakelijk.
3. Cijfers thuiszitters
Dit jaar wordt de rapportage over de leerplichtgegevens voor het eerst
uitgebreid met gegevens over het aantal thuiszitters. Onderstaand treft u
een landelijk beeld op basis van de voorlopige cijfers voor het schooljaar
2009–2010. Het onderzoek naar validiteit en betrouwbaarheid van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 26 695, nr. 74

7

cijfers loopt nog. De gegevens van 408 gemeenten zijn in de onderstaande
tabel verwerkt.
In de eerste kolom staan de aantallen thuiszitters bij de start van het
schooljaar 2009–2010 voor respectievelijk de G4, de G21 en de overige,
kleinere gemeenten. De toename van het aantal thuiszitters in datzelfde
schooljaar vindt u in de tweede kolom. De laatste kolommen geven de
aantallen thuiszitters voor wie gedurende het schooljaar 2009–2010 een
oplossing werd gevonden en de aantallen die thuiszitten en meer dan een
half jaar wachten op een oplossing.

G4
G21
OVERIG
TOTAAL

Aantal
thuiszitters op
01-09-2009

Toename in
schooljaar
2009–2010

Thuiszitters
opgelost in
schooljaar
2009–2010

> 6 maanden
thuiszitter en niet
opgelost

228
458
1 583
2 269

403
323
2 187
2 913

441
466
1 507
2 414

132
103
1 140
1 375

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 26 695, nr. 74

8