Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2999
Vragen van de leden Van Weyenberg en Boulakjar (beiden D66) aan de
Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de Staatssecretaris van
Infrastructuur en Waterstaat over het bericht «Zembla: spoorwerkers worden al
ruim 10 jaar blootgesteld aan gevaarlijk kwartsstof» (ingezonden 9 april 2021).
Antwoord van Minister Koolmees (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) en van
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer (Infrastructuur en Waterstaat)
(ontvangen 31 mei 2021). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2020–2021, nr. 2529.
Vraag 1
Bent u bekend met het bericht «Zembla: spoorwerkers worden al ruim 10 jaar
blootgesteld aan gevaarlijk kwartsstof»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Klopt het dat spoorwerkers al meer dan tien jaar zijn blootgesteld aan te hoge
concentraties kankerverwekkende kwartsstof? Wat vindt u daarvan?
Antwoord 2
In een onderzoek van bureau Blauw (2010) in opdracht van de toenmalige
Stichting Arbeidsomstandigheden en Spoorwegveiligheid (nu Railalert) in
samenwerking met ProRail, is vastgesteld dat bij correct gebruik van
adequate adembeschermingsmiddelen voor alle onderzochte werkplekken de
blootstellingswaarden voor respirabel kwartsstof onder de wettelijke
grenswaarde ligt. Daaruit kan worden opgemaakt dat er, mits persoonlijke
beschermingsmiddelen correct worden gebruikt, geen overschrijding van de
grenswaarde plaatsvindt. Dit laat onverlet, dat – zeker in geval van blootstelling aan kankerverwekkende stoffen – indien mogelijk structurele maatregelen
aan de bron getroffen dienen te worden, en dat het gebruik van ademhalingsbeschermingsmiddelen als een «laatste redmiddel» beschouwd moet worden.
In de uitzending van Zembla zijn beelden te zien van situaties waarin
stofwolken ontstaan (en dus niet nat gewerkt wordt) en werknemers geen

1

ah-tk-20202021-2999
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

NOS, 8 april 2021, https://nos.nl/artikel/2375842-zembla-spoorwerkers-worden-al-ruim-10-jaarblootgesteld-aan-gevaarlijk-kwartsstof.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

persoonlijke beschermingsmiddelen gebruiken. Dit laat zien dat de maatregelen tegen kwartsstof die ProRail samen met de sector in de Arbocatalogus
heeft opgenomen in ieder geval niet in alle gevallen worden toegepast. Dat
vind ik een kwalijke zaak, van iedere werkgever, en zeker ook van een grote
publieke organisatie als ProRail, mag beter verwacht worden. ProRail en de
aannemers erkennen dat de zorgplicht beter nagekomen had moeten worden.
Zij hebben inmiddels een verbetertraject in gang gezet door werknemers
opnieuw te wijzen op de collectieve, technische en persoonlijke beschermingsmiddelen die zij moeten gebruiken. ProRail heeft ook aangegeven er
strenger op toe te zien dat de aannemers zich aan hun verantwoordelijkheden
voor het eigen personeel houden.
Vraag 3
Klopt het dat ProRail meermaals is geadviseerd om de stenen te vervangen
door kwartsstofvrije stenen of door stenen met minder kwartsstof, maar dit
niet heeft opgevolgd? Zo ja, hoe oordeelt u hierover?
Antwoord 3
In een onderzoek van bureau Blauw (2010) in opdracht van de toenmalige
Stichting Arbeidsomstandigheden en Spoorwegveiligheid (nu Railalert) in
samenwerking met ProRail wordt de aanbeveling gedaan om voor de lange
termijn een ander materiaal met een laag gehalte kristallijn kwarts te zoeken
voor ballast. In een onderzoeksrapport van 4Infra (2018) wordt geconcludeerd
dat er geen beleid is dat zich richt op het totaal wegnemen van de gevaarbron (ballast zonder kwartsstof) en dat de spoorbranche hiermee niet aan de
Arbeidsomstandigheden-wet en het Arbeidsomstandighedenbesluit voldoet.
Ook stelt 4Infra dat er steensoorten beschikbaar zijn die van nature helemaal
geen kwarts bevatten en dat het mogelijk zou zijn voor de spoorbranche om
te werken met niet-kwarts houdende steensoorten. De uitkomsten van 4Infra
zijn aanleiding geweest voor ProRail en de sector om verder onderzoek uit te
vragen bij TNO. Dit vervolgonderzoek is gesplitst in een tweetal hoofdstromen. Het eerste deel spitst zich toe op de risico’s die verschillende type
stenen uit verschillende groeves met zich meebrengen. De concept conclusie
van TNO is dat het mogelijk is om het risico op blootstelling verder te
reduceren door gebruik te maken van groeves met een lager percentage
kwarts in het gesteente. TNO beveelt aan om drie specifieke steentypes niet
meer toe te passen, in verband met het relatief hoge risico op blootstelling
aan respirabel kwartsstof. Het tweede deel van het onderzoek zal zich
toespitsen op de risico’s die ontstaan bij transport en verwerking van de
ballaststenen.
ProRail geeft aan dat het niet bij voorbaat zeker is dat toepassen van stenen
met een lager percentage kwarts ook zorgt voor de minste vorming van
respirabel stof en respirabel kwartsstof tijdens ballastwerkzaamheden. De
uiteindelijke hoeveelheid vrijgekomen kwartsstof bij verwerking op de
bouwlocatie wordt bepaald door de hoeveelheid kwarts in het gesteente in
combinatie met de wijze van transport, handeling en verwerking hiervan in
de logistiek. Op basis van de uitkomsten van beide delen van het TNOonderzoek kunnen door ProRail verdere eisen aan de groeves, logistiek en/of
verwerking worden geformuleerd. Hierin zal ook de beschikbaarheid en
productiecapaciteit van groeves met kwartsloze en/of kwartsarme ballast
meespelen, gegeven de totale behoefte aan ballast van ProRail. Tot hierover
meer duidelijk is volgt ProRail het advies uit het eerste deel van het TNO
onderzoek op en sluit het de toepassing van drie in het onderzoek genoemde
specifieke typen ballaststenen in ieder geval tijdelijk uit.
Vraag 4
Klopt het dat ProRail wel meerdere malen onderzoek heeft laten uitvoeren,
maar daar niet op enige wijze het beleid op de werkvloer op heeft aangepast
of dit gemeld heeft aan de Inspectie SZW?
Antwoord 4
Het klopt dat ProRail en de sector meerdere onderzoeken hebben laten
uitvoeren. Mijn beeld is dat er mede naar aanleiding van deze onderzoeken
een Arbocatalogus (onder beheer van Stichting RailAlert) is opgesteld en
geïnvesteerd is in bijvoorbeeld de StofArmLosTrein. ProRail had deze
onderzoeken tot voorkort niet met de Inspectie SZW gedeeld, maar heeft dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

naar aanleiding van de uitzending van Zembla wel gedaan. ProRail is
overigens niet verplicht om dit soort onderzoeken te melden bij de Inspectie
SZW.
Vraag 5
Bent u bereid deze onderzoeken naar de Kamer te sturen?
Antwoord 5
Het Ministerie van IenW heeft de onderzoeksrapporten van ProRail ontvangen. De onderzoeken zijn als bijlage2 bij de antwoorden op deze Kamervragen mee gezonden. Daarbij zit ook het recente eerste conceptrapport van
TNO, zie in verband hier mee het antwoord op vraag 3.
Vraag 6
Had ProRail dit niet zelf moeten melden bij de Inspectie SZW? Of zijn
werknemers in de gelegenheid gesteld om dit te doen?
Antwoord 6
ProRail had de onderzoeken niet met de Inspectie SZW gedeeld, maar is ook
niet verplicht om dit soort onderzoeken te melden bij de Inspectie SZW.
ProRail is wel verplicht de uiteindelijke keuzes ten aanzien van haar bronbeleid op te nemen in de zogeheten Risico Inventarisatie en Evaluatie (RI&E).
Werknemers kunnen via de ondernemingsraad (OR) van ProRail of die van de
aannemers kenbaar maken dat wettelijke voorschriften op het gebied van
arbobeleid volgens hen niet worden nageleefd. De OR heeft instemmingsrecht ten aanzien van arbobeleid. Bij klachten over een gezonde en veilige
werksituatie kan de OR maar ook een werknemer een melding doen bij de
Inspectie SZW. Klachten van een OR worden altijd in behandeling genomen
door de Inspectie SZW.
Vraag 7
Zijn er op dit moment mensen in beeld die mogelijk ziek zijn geworden door
deze arbeidsomstandigheden of mogelijk ziek zullen worden?
Antwoord 7
Bij ProRail zijn op dit moment geen andere werknemers bekend die mogelijk
ziek zijn geworden door respirabel kwartsstof naast de ex-werknemer van een
van de aannemers die in de uitzending van Zembla zijn verhaal vertelt.
Vraag 8
Wat vindt u ervan dat ProRail op deze wijze jarenlang de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) heeft overtreden? Wat kunnen de consequenties daarvan
zijn?
Antwoord 8
Het is belangrijk dat de arboregels die gelden bij werkzaamheden aan
infrastructuur worden nageleefd. Die regels gelden niet voor niets, die zijn
voor iedere werkgever dan wel opdrachtgever of deze nu groot of klein is:
mensen moeten gezond en veilig kunnen werken. Het is aan de werkgever en
de opdrachtgever om daar zorg voor te dragen. De Inspectie SZW ziet toe op
naleving van de Arbowetgeving. Zij doet dit risicogericht. Als de Inspectie een
overtreding constateert zal er handhavend worden opgetreden
Vraag 9
Deelt u de conclusie van de hoogleraar veiligheidskunde dat bedrijven die
groot en sterk zijn jarenlang de Arbowet kunnen overtreden?3

2
3

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Zembla, 8 april 2021, Spoorwerkers jarenlang blootgesteld aan kankerverwerkkend kwartsstof,
https://www.bnnvara.nl/zembla/artikelen/spoorwerkers-jarenlang-blootgesteld-aankankerverwekkend-kwartsstof

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Antwoord 9
Nee. Als de Inspectie SZW een overtreding constateert zal er handhavend
worden opgetreden. Er is wat dit betreft geen onderscheid tussen grote en
kleine bedrijven.
Vraag 10
Zijn er meer bedrijven of werkplekken in beeld waar met deze kwartsstof
wordt gewerkt?
Antwoord 10
Daar waar gewerkt wordt met steenachtig materiaal, of waar dit materiaal
wordt bewerkt (boren, zagen, slijpen), kan blootstelling aan kwartsstof
optreden. Hierbij kan gedacht worden aan het doorslijpen van trottoirbanden
of straatklinkers en/of de bewerking van asfalt, het boren in betonnen muren,
of het slopen van gebouwen. Uit de Inspectiebrede Risicoanalyse (IRA) van
de Inspectie SZW blijkt dat 90% van de problemen met te hoge blootstelling
aan kwartsstof zich in de bouw afspeelt, maar het komt ook voor in onder
andere de betonproductenindustrie, in metaalgieterijen, bij de installatie van
keukens (met name terrazzo aanrechtbladen).
Vraag 11
Deelt u de mening dat de omvorming van ProRail naar een zelfstandig
bestuursorgaan (ZBO) een positief effect zou hebben op de besluitvorming en
aansturing van operationele zaken als arbeidsomstandigheden?
Antwoord 11
De voordelen van het wetsvoorstel Publiekrechtelijke omvorming ProRail zijn:
een scherper onderscheid tussen beleid en uitvoering, een eenvoudigere en
meer integrale aansturing, aansturing in meerjarig perspectief, de inrichting
van een continue strategische dialoog, een betere benutting van de spoorkennis, meer adequate informatievoorziening en een betere samenwerking
tussen de Minister van IenW en ProRail. In de nieuwe sturingsmethodiek
wordt aangesloten bij de rollen die bij de aansturing van een ZBO gebruikelijk
zijn; de driehoek van eigenaar, opdrachtgever en opdrachtnemer. Deze
inrichting biedt de mogelijkheid om sneller het gesprek te voeren met ProRail
over zaken als arbeidsomstandigheden.
Toelichting
Deze vragen dienen ter aanvulling op eerdere vragen van de leden Van Kent
en Alkaya (beiden SP), ingezonden 9 april 2021, vraagnummer 2021Z05620

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4