Innovatieagenda Energie
in perspectief

26 april 2010

2

Managementsamenvatting
Nederland heeft ambitieuze klimaatdoelstellingen. Om deze doelen te halen is er ingezet op drie
golven van maatregelen. Het programma Schoon en Zuinig richt zich op maatregelen nu (meters
maken), met daarbij een belangrijke rol voor het innovatieve midden- en klein bedrijf als
drijvende kracht achter veranderingen. De Innovatieagenda Energie richt zich op maatregelen de
komende jaren (meters voorbereiden) en maatregelen over vijf tot tien jaar (verdergaande
innovaties). Daarnaast is de Innovatieagenda Energie gericht op versterking en verduurzaming
van de economie. In de afgelopen periode zijn een groot aantal innovatieprogramma’s van start
gegaan met een omvang van € 349,2 mln.
De programma’s bestrijken de volgende thema’s:
- Gebouwde omgeving
- Duurzame mobiliteit
- Duurzame elektriciteitsvoorzieining
- Nieuw gas
- Ketenefficiency
- Groene grondstoffen
- Kas als energie bron
- Interconnectieve programma’s (niet thema-gebonden)
Binnen de programma’s wordt de stimulering van innovatie op uiteenlopende wijze aangepakt,
afhankelijk van de knelpunten die zich in het specifieke domein voordoen.
De Innovatieagenda levert een substantiële bijdrage aan de beoogde doelen, CO2 reductie en
versterking van een duurzame economie. Door de Innovatieagenda zal naar verwachting een
reductie van ca. 3-6 Mton/jaar in 2020 gerealiseerd worden, zeven tot veertien procent van de
totale reductie (44 mton). Dit komt mede door de brede aanpak van de Innovatieagenda met veel
aandacht voor het wegnemen van niet-technologische knelpunten, zoals in regelgeving. De
transitiepaden, die door de onder het Regieorgaan Energietransitie opererende
Transitieplatforms zijn ontwikkeld, vormen bij de uitwerking een belangrijke leidraad.
De Innovatieagenda draagt ook bij aan versterking van het innovatieve vermogen van het
Nederlandse bedrijfsleven en de kennisinstellingen. De programma’s zijn vooral gericht op het
‘versnellingsdeel’ van de innovatieketen waardoor ze relatief snel kunnen leiden tot nieuwe
economische activiteiten. De Innovatieagenda zal naar verwachting leiden tot een
investeringsimpuls van ca. € 2,7 mld. In het kader van het bestrijden van de economische crisis
gaat het dan ook om een effectief maatregelenpakket.
Met de innovatieprogramma’s sluit Nederland qua focus –internationaal gezien- goed aan bij
speerpunten die in het kader van de EU en de IEA zijn benoemd.
Innovatie is een zaak van de lange termijn. Met de Innovatieagenda Energie zijn echter wel
belangrijke innovatieve ontwikkelingen op de genoemde gebieden in gang gezet. De eerste
stappen zijn gezet.

3

1. Inleiding
In het project Schoon&Zuinig heeft innovatie een belangrijke plaats. Schoon&Zuinig
onderscheidt drie beleidsgolven: meters maken, meters voorbereiden en
verdergaande innovaties. Gericht op de laatste twee beleidsgolven (innovatie en
meters voorbereiden) is de interdepartementale Innovatieagenda Energie opgesteld.
Deze is in juni 2008 door het Kabinet vastgesteld. Inmiddels is het grootste deel van
de programma’s uit de Innovatieagenda Energie uitgewerkt en in uitvoering. In deze
notitie geven we een totaalbeeld van de innovatieprogramma’s en van de effecten die
hiermee kunnen worden bereikt. Achtereenvolgens worden de volgende punten
besproken:
• Wat is de samenhang tussen de programma’s?
• Wat wordt bereikt in termen van CO2 reductie ?
• Wat is de economische betekenis voor Nederland en hoe kan het innovatieve
vermogen van Nederland worden versterkt?
• Hoe sluiten de technologische speerpunten aan bij internationale ontwikkelingen?
• Wat zijn de belangrijkste niet-technische belemmeringen?
• Hoe is de verdeling van gelden over de fasen van technologieontwikkeling?
• Wat zijn de kansen en bedreigingen?

2. Het financiële kader
De besluitvorming over de innovatieprogramma’s is over een tweetal tranches verdeeld: een
eerste tranche in 2008-2009, een tweede voor 2010-2012. Hieronder is aangegeven hoe de
verdeling is van de budgetten over de verschillende tranches samengevat. Tabel 2 geeft de 1e
tranche programma’s weer die zijn goedgekeurd door de Ministerraad. Programma’s in

de 2e tranche zijn in voorbereiding
Tabel 1: Overzicht budget over 1e en 2e tranche
Besluitvormingstranche

Programma’s
goed te keuren
in periode

Besluitvormingsmomenten

1

2008-2009

2

2010-2012

Grotendeels eind
2008/begin 2009
Grotendeels eind
2009/begin 2010

Totaal 2008-2012

Ruimte voor
thematische
programma’s
binnen 30 mln. € per
thema
7 x 30 = 210 mln. €1

210 mln. €

Ruimte voor
programma’s
uit flexibele
ruimte

Totaal
in €

120 mln. €

330 mln.

121,2 mln. €

121,2 mln.

241,2 mln. €

451,2 mln.2

4

Tabel 2: Programma’s 1e tranche
Totaal
Thema Groene Grondstoffen
Thema Nieuw Gas
Thema Duurzame elektriciteitsvoorziening
Thema Duurzame Mobiliteit
Thema Ketenefficiency (incl. HISarna)
Thema Gebouwde Omgeving
Thema Kas als energiebron
Interconnectief - Duurzame warmte
Interconnectief – ADEM
Interconnectief - Klimaatneutrale wijken/steden
Interconnectief – Reductie overige broeikasgassen: Verminderen methaanemissie
in de landbouw
Interconnectief - Intelligente Netten
Interconnectief - CCS: CATO-2
Interconnectief - CCS: CCS Demo
Totaal

€ 30 mln.
30
30
503
35
30
30
25,9
30
7
6,1
2,54
20
22,7
349,23

3. Samenhang programma’s
In de Innovatieagenda is mede op advies van het Regieorgaan Energietransitie
bewust gekozen voor inzet van innovatiebevorderende maatregelen over een breed
front van opties, uitgewerkt in programma’s voor een groot aantal terreinen. Bij
innovatiebeleid gaat het over processen met een verre tijdshorizon, de markt is volop
in beweging, en de ontwikkelingen op de internationale markten zijn vaak niet goed
te voorzien. Er moeten daarom niet te snel keuzes worden gemaakt. Voor het
realiseren van de ambitieuze kabinetsdoelstellingen is er niet ‘one silver bullit’.
Innovatiebeleid vergt een open oog voor nieuwe technische en andere
ontwikkelingen die zich tijdens de rit voor doen. Dat neemt niet weg dat er ruimte
moet zijn voor de stimulering van innovaties die de beste perspectieven bieden op
substantiële CO2-reductie en bevordering van innovatief ondernemerschap t.b.v. de
BV-Nederland. In de tweede tranche van de innovatieagenda die in voorbereiding is
zal daarom gekozen worden voor een benadering waarbij het beschikbare budget
bestemd wordt voor een beperkt aantal grotere programma’s.
Het in het FES gereserveerde bedrag voor de innovatieagenda is inmiddels verhoogd met € 13,2
mln. prijsbijstelling op resterende FES-middelen
3 Inclusief toevoeging van € 20 mln. voor plan voor elektrisch vervoer uit de 2e tranchemiddelen.
4 Daarnaast wordt maximaal € 22,5 mln. gereserveerd voor uitvoering van proeftuinen. Aantal en
focus hiervan wordt bepaald op basis van haalbaarheidsstudies die in eerste helft van 2010 worden
uitgevoerd.
2

5

Van belang is dat de programma’s goede samenhang met elkaar hebben, waardoor
synergie-effecten optreden die bij een geïsoleerde benadering uitblijven. Zo is
bijvoorbeeld stimulering van elektrisch rijden alleen mogelijk als niet alleen wordt
geïnnoveerd in de voertuigtechnologie, maar ook in de elektrische infrastructuur die
nodig is om accu’s op te laden en in nieuwe materialen om tot betere accu’s te komen.
De samenhang tussen de programma’s wordt verder geborgd door de overleg.- en
besluitvormingsstructuur die door de betrokken departementen is gecreëerd. Daarbij
wordt via de Interdepartementale Programmadirectie Energietransitie (IPE) zorg
gedragen voor optimale afstemming tussen beleidsdirecties bij de betrokken
departementen, uitvoeringsorganisaties zoals bijv. Agentschap-NL (voorheen
SenterNovem), en de platforms en het Regieorgaan Energietransitie.

4. Potentiële CO2-reductie
Met de innovatieprogramma’s worden belangrijke en veelbelovende richtingen
ingezet. De programma’s leiden tot kostenverlaging bij bijvoorbeeld zon-PV en tot
nieuwe concepten voor bijvoorbeeld het produceren van chemicaliën op basis van
biomassa. Bij de berekening van de CO2-winst moet worden opgemerkt dat dit
resultaat niet alleen met de onderhavige innovatieprogramma’s gerealiseerd kan
gaan worden. Er wordt verondersteld dat er ook na uitvoering van deze
Innovatieagenda steun blijft voor deze ontwikkelingen en dat ook met andere
stimulansen (waaronder bijvoorbeeld de SDE (EZ) en de MEI-regeling (LNV)) de
toepassing van de vernieuwing wordt bevorderd.
Met de nu uitgewerkte innovatieprogramma’s worden belangrijke en veelbelovende
richtingen ingezet naar de CO2 vermindering. Het met Schoon&Zuinig ingezette beleid
is gericht op een CO2-reductie van 44 Mton/jaar, waaraan innovatie naar schatting ca. 3-6
Mton/jaar (in 2020) kan bijdragen. Dit is gebaseerd op schattingen van de effecten van

de eerste tranche programma’s en van de in voorbereiding zijnde 2e tranche
programma’s op basis van globale kengetallen uit een reeks afgeronde innovatietenders. Het betreft hier ruwe schattingen die verder onderbouwd dienen te worden.

De Innovatieagenda Energie kan naar schatting leiden tot een CO2-reductie van
3-6 Mton/jaar in 2020.

6

5. Economische betekenis voor Nederland
De uitvoering van de programma’s van de Innovatieagenda Energie heeft langs een
aantal kanalen positieve effecten voor de Nederlandse economie. We kunnen de
volgende kwalitatieve effecten onderscheiden.
Verbetering concurrentiepositie bedrijfsleven
Een groot deel (ruim 80%) van de middelen komt in de vorm van subsidies ten goede
aan projecten van het bedrijfsleven, o.a. in de vorm van SBIR en Kaderregeling EZ
(waaronder Demo en UKR). Daarmee wordt de demonstratie- en versnellingsfase
van bedrijven bij het realiseren van innovaties ondersteund. Op deze wijze
ondersteunt de overheid de vernieuwing van productieprocessen en producten van
het bedrijfsleven. Dit komt de concurrentiepositie van het bedrijfsleven ten goede.
Een voorbeeld hiervan is de ontwikkeling en toepassing van CCS en bioraffinage.
Daarnaast profiteert het bedrijfsleven ook van de kennis die door kennisinstituten
wordt ontwikkeld. Dat kan voortvloeien uit directe samenwerkingsverbanden tussen
bedrijven en kennisinstellingen (consortiumvorming), maar ook uit de aankoop van
patenten. Een voorbeeld hiervan is het programma Biobased Economy waar gericht
naar deze koppeling tussen bedrijven en kennisinstellingen wordt gezocht.
De programma’s van de Innovatieagenda hebben betrekking op het gehele terrein
van de energietransitie. Derhalve zal het effect op de economie in beginsel ook breed
zijn. Te verwachten is wel dat bij een aantal sectoren door combinatie van
maatregelen extra accenten kunnen optreden. Daarbij wordt vooral gedacht aan
bedrijven die zich bezighouden met wind op zee, zon-PV (vooral in de gebouwde
omgeving), elektrische infrastructuur en –opslag (batterijen, o.a. voor elektrische
auto’s waarvoor in juni 2009 een implementatieplan is ingediend), innovatieve
energietechnieken in de tuinbouw, groene chemie (bioraffinage) en (groene) gassen,
productie van biogas in combinatie met het rijden op groen gas. Dit zijn sectoren
waar Nederland qua kennispositie een goede uitgangspositie heeft om ook in
internationaal opzicht voor zijn bedrijfsleven een sterke positie te behouden of te
verkrijgen.
Welk hefboomeffect kan er worden gerealiseerd?
De hefboomeffecten hebben vooral te maken met de bestedingseffecten van de
programma’s. Op dit moment is voor € 349,2 mln. aan programma’s door de
Ministerraad goedgekeurd. Een belangrijk deel van deze programma’s is in 2009 in
uitvoering genomen. Dit geld wordt voor een belangrijk deel gebruikt voor subsidies
aan bedrijven en bijdragen aan onderzoek naar duurzame energie. Dit leidt tot
positieve effecten op uitgaven van het bedrijfsleven en kennisinstituten. Uiteindelijk

7

zou dit inclusief de nog in voorbereiding zijnde programma’s kunnen gaan om een
totale marktinvestering van € 2,7 mln. Dus een hefboom van een factor 6 à 75.

De Innovatieagenda Energie zal naar verwachting leiden tot een
marktinvestering van ca. € 2,7 miljard.
Verbetering positie kennisinstituten
Ongeveer 20 % van de middelen komt ten goede aan lange en korte termijn
onderzoek dat wordt uitgevoerd door kennisinstellingen als ECN en de drie
technische Universiteiten (ADEM), RUG , Wageningen-UR (Groene Grondstoffen,
Kas als Energiebron). Deze instellingen kunnen daardoor nieuw onderzoek
aanpakken, en daarvoor wetenschappers uit binnen- en buitenland aan zich binden.
Dit leidt tot vergroting van het aantal kenniswerkers.
De uitbreiding van het onderzoek leidt tot versterking van de kennispositie van de
instituten. Dit kan spin-off opleveren doordat een deel van de onderzoekers op
termijn eigen bedrijfjes zal oprichten (vooral MKB). Een voorbeeld hiervan is de
pyrolyse van biomassa door BTG (als spin-off van werk van de TU Twente).
Daarnaast leidt versterking van de kennispositie tot meer mogelijkheden om bijv.
EU-opdrachten binnen te halen.
Tevens kan versterking van de kennispositie leiden tot investeringen in de praktijk.
Een voorbeeld hiervan is de MILENA-technologie (lage temperatuur-vergassing van
reststoffen) die door ECN is ontwikkeld en waarvoor de HVC in Alkmaar serieuze
belangstelling toont.
Arbeidsmarkt
De innovatieprogramma’s betekenen een grotere vraag naar technisch en bèta
geschoold personeel op middelbaar en hoger niveau. In een aantal
innovatieprogramma’s wordt aandacht gevraagd voor de vergroting van het aantal
mensen met deze kwalificaties. Gesteld kan worden dat zich een tekort aan technisch
en bèta geschoold personeel op middelbaar en hoger niveau aftekent.
Verdergaande stimulering van opleidingskeuze in deze richting is derhalve van
groot belang voor de transitie naar een duurzame energie-economie.
Economische structuur
Op termijn leiden de innovatieprogramma’s naar een productiestructuur met een
duurzame energievoorziening. Verduurzaming van de energiesector leidt in zijn
Deze factor is gebaseerd op een reeks afgesloten innovatie-tenders en op inschattingen van
deskundigen uit platforms en departementen. Daarnaast is gebruik gemaakt van informatie hierover
uit de betrokken programma’s.

5

8

algemeenheid zeker tot versterking van de economische structuur: De economie
wordt minder afhankelijk van fossiele brandstoffen waarvan de prijzen zeer volatiel
zijn en op langere termijn als gevolg van toenemende schaarste alleen maar verder
kunnen stijgen. Opbouw van een duurzame energiesector is daarom werken aan een
nieuwe bedrijfstak die Nederland perspectief biedt op toegevoegde waarde en
hoogwaardige werkgelegenheid.

6. Betekenis voor de versterking van het innovatieve vermogen
in Nederland
De innovatieprogramma’s leiden op een aantal punten tot een versterking van het
innovatieve vermogen van Nederland. Deze paragraaf gaat eerst in op de
koploperspositie die Nederland thans al heeft op een aantal gebieden en die verder
kan worden versterkt. Vervolgens wordt ingegaan op de koppeling tussen
kennisontwikkeling en kennistoepassing. Tenslotte wordt ingegaan op het invoeren
van nieuwe structuren.
Koploperpositie
Op een aantal gebieden heeft Nederland al een koploperspositie die verder versterkt
wordt door de uitvoering van de innovatieprogramma’s. Als voorbeelden worden
genoemd:
- De sterke positie van de chemie, de agrosector en de logistiek die kan leiden tot een
sterke positie van Nederland op het gebied van de bio-based economy. De
papierindustrie bijv. overweegt zeer serieus om in de toekomst haar grondstoffen
(vezels) te betrekken uit bioraffinaderijen;
- Nederland is internationaal koploper op het gebied van plantkennis en kennis van
specifieke tuinbouwtechnieken. De toepassing van duurzame energietechnieken
versterkt deze positie. Voorbeelden zijn: semi-gesloten kassen en geconditioneerd
telen, gebruik van afgevangen CO2, LED-belichting, de energieproducerende kas,
gebruik van geothermie en opzet van energienetten;
- Met de ontwikkeling van precisielandbouw ontstaat er in Nederland een serviceindustrie rond de precisielandbouw. Deze service-industrie bestaat uit: de
ontwikkeling, fabricage en levering van sensoren voor precisielandbouw, fabricage
en levering van een nieuwe generatie landbouwwerktuigen en de daarvoor
benodigde elektronica en nieuwe beslissingsondersteunende systemen;

9

- Nederland heeft een uitstekende positie (geografisch, sterkte van de industrie) om
in Europa koploper te worden op het gebied van afvang, transport, opslag van CO2.
Daarnaast kan Nederland een koploperspositie verwerven met technologie die
geconcentreerd CO2 produceert (vergassing, oxyfuel);
- Op het gebied van zon-PV heeft Nederland een sterke kennispositie. Met allerlei
programma’s (onder andere het programma zonnestroom onder het thema
duurzame electriciteitsvoorziening ) wordt deze positie versterkt door nieuwe
toepassingsconcepten in de gebouwde omgeving te ontwikkelen;
- Op het gebied van vergassingstechnologie heeft Nederland een sterke positie. Deze
positie zal verder versterkt kunnen worden door de verdere ontwikkeling van vooral
lage temperatuur vergassing;
- Op het gebied van vergisting van natte biomassa heeft Nederland ten opzichte van
bijvoorbeeld Duitsland een achterstand. Langs een aantal lijnen de Nederlandse
positie op het gebied van vergisting worden versterkt. Het gaat hierbij vooral om het
vergroten van de economy of scale waarop de vergisting zal plaatsvinden en door het
kosteneffectiever inzamelen van biomassareststoffen.
- Op het terrein van specifieke componenten heeft Nederland een goede positie om
zich een positie te verwerven bij de productie van elektrische auto’s. Daarbij is
Nederland gezien zijn grote bevolkingsdichtheid, beperkte woon-werk afstanden en
goed elektriciteitsnetwerk zeer geschikt om als proeftuin voor de invoering van
elektrische auto’s te dienen
Koppeling kennis-ontwikkeling -toepassing
Op een aantal gebieden wordt een sterke koppeling gelegd op het laten doorstromen
van kennis naar de praktijk. Goede voorbeelden zijn:
- Het expertisecentrum warmte dat gerealiseerd gaat worden, waarin kennis wordt
ontwikkeld en vooral ook wordt gedeeld;
- De ondernemersplatforms en het innovatie- en demonstratiecentrum van het
programma Kas als Energiebron;
- Het transitiehuis in de papierindustrie dat tot doel heeft om innovaties, die
ketenoverstijgend zijn en die nieuwe coalities vereisen, uit te voeren;
- Het op te zetten transitiehuis voor de organisatie van de inzameling van reststoffen
uit de bos- en houtsector. Hiermee kunnen veelbelovende bestaande en nieuwe
technologieën worden gevoed, zoals: bioraffinage en bio-WKK;
- Het innovatieprogramma van de Gebouwde Omgeving dat tot doel heeft om kennis
naar de markt te brengen en om nieuwe coalities te vormen waardoor versnellingen

10

worden aangebracht. De hoofdlijn die in dit programma wordt gebruikt, luidt:
denken, doen, opschalen;
- Op het gebied van de industrie wordt onderzocht of een nieuw instituut voor
procestechnologie van start kan gaan. Gedacht wordt aan een Netherlands Institute for
Sustainable Process Technology. Hierin kunnen de activiteiten op het gebied van
procesintensificatie een plaats krijgen en kan een koppeling worden aangebracht met
andere programma’s, zoals het programma scheidingstechnologie;
- Bij het programma Duurzame Mobiliteit wordt een koppeling nagestreefd met het
programma ADEM, bijvoorbeeld ten aanzien van batterijen, waterstofopslag,
waterstofproductie en brandstofcellen;
- Het programma Klimaatneutrale steden/wijken zal ook leiden tot een versnelling
van de toepassing van diverse innovaties. Hierbij kan vooral gedacht worden aan het
beschikbaar stellen van duurzame energie via regionale energiebedrijven. Ook kan
via dit programma de toepassing van klimaatneutrale gebouwen en van vormen van
duurzame mobiliteit (zowel rijden op biogas als elektrisch rijden) worden versneld.
De hier opgedane kennis zal richting gemeenten worden verspreid d.m.v. een
Kennishuis Klimaatneutrale Steden.
Nieuwe infrastructuren
De innovatieprogramma’s zullen ook leiden tot nieuwe infrastructuren. Dit speelt
vooral op het gebied van de duurzame mobiliteit, gas en elektra. Met voorbeelden
zoals een infrastructuur voor de transitie naar groengas via aardgas en voor de
transitie naar het elektrisch vervoer (nieuwe laadpunten, wisselstations voor
batterijen, smart grids). Ook kunnen er nieuwe structuren ontstaan voor de toepassing
van laagwaardige warmte (bijvoorbeeld geothermie) en voor nieuwe gassen
(bijvoorbeeld voor het transport van CO2 ten behoeve van opslag offshore).
Ook zal Nederland een belangrijke rol kunnen spelen bij het opzetten van mondiale,
duurzame biomassastromen ten behoeve van het realiseren van de bio-based economy.
De nieuwe structuren worden vooral mogelijk gemaakt door de gunstige
geografische structuur van Nederland. Steden liggen over het algemeen dicht bij
elkaar en Nederland beschikt over een aantal “lege” gasvelden.

7. Aansluiting van de Nederlandse technologische speerpunten
bij internationale ontwikkelingen
Hoe sluiten de technologische speerpunten van de nu uitgewerkte
innovatieprogramma’s aan bij de internationale kaders voor energieonderzoek en –
innovatie? Hiervoor zijn de thema’s en speerpunten van de Innovatieagenda Energie
vergeleken met twee toonaangevende internationale rapporten, te weten:

11

- de ‘Energy Technology Perspectives 2008’ van de International Energy Agency
- het ‘Strategic Energy Technology Plan 2007’ van de Europese Commissie.
Opvallend is dat de Nederlandse innovatieprogramma’s en de energy technology
perspectives van de IEA zich over het brede veld van energie (zowel productie als
toepassing) uitstrekken en dat het ‘Strategic Energy Technology Plan’ van de EU zich
beperkt tot de productie van energie.
Bij de productie van energie blijkt dat er een grote mate van parallellie is. Concreet gaat
het om:
- Carbon capture and storage (CCS);
- Wind, zowel op zee als op land;
- Zon-PV;
- Vergassingstechnologie;
- Tweede generatie biobrandstoffen.
Bij het gebruik van energie is alleen de vergelijking gemaakt tussen de Nederlandse
innovatieprogramma’s met de perspectieven van de IEA. Dit levert parallellie op
over de volgende terreinen:
- Elektrisch vervoer;
- Rijden op waterstof;
- Energiebesparing in de gebouwde omgeving;
- Duurzame energie in de gebouwde omgeving.
Gesteld kan worden dat de Nederlandse innovatieprogramma’s internationaal goed
gepositioneerd lijken te zijn. Nederland heeft op de meeste, zo niet op alle
bovengenoemde negen technologische gebieden een uitstekende positie die
commercieel van waarde kan zijn. Voorbeelden zijn:
- De aanwezigheid van lege gasvelden op land en op zee, de sterke kennispositie op
het gebied van gas waardoor er exportkansen liggen voor CCS-technologie en
vergassingstechnologie en een combinatie van beiden;
- Een sterke kennispositie in de agrosector, de chemie en de logistiek waardoor er
kansen liggen voor de productie van bijvoorbeeld biobrandstoffen als onderdeel van
de bio-based economy;
- De geografische ligging van steden, waardoor er kansen liggen voor de snelle
implementatie van het elektrisch vervoer, zowel plug-in als full electric.
Het is van belang dat voor bovengenoemde technologische gebieden zoveel mogelijk
afstemming, bundeling en synergie tussen de Nederlandse programma’s gaat plaats
vinden, zowel binnen het onderzoeksdomein, als over de gehele ontwikkelingsketen

12

van fundamenteel tot commercieel design. Hiermee wordt verbrokkeling voorkomen
en wordt de internationale competitieve positie verder versterkt.
Een dergelijke aanbeveling sluit aan bij de activiteiten van het Regieorgaan
Energietransitie om te komen tot een nationale technologieagenda op het gebied van
energie.

8. Niet-technologische belemmeringen.
De Innovatieagenda Energie richt zich op de versnellingsfase van het
innovatieproces. In die fase moeten vele belemmeringen overwonnen worden, met
name van niet-technologische aard. Bij de uitwerking van de innovatieagenda tot de
innovatieprogramma’s is de nadruk gelegd op het formuleren van de concrete
activiteiten die gericht zijn op het wegnemen van deze belemmeringen. Bij de
totstandkoming van de innovatieagenda is gebruik van gemaakt van de
innovatiesysteem-theorie van Hekkert c.s.6, die verschillende functies c.q.
belemmeringen onderscheidt.
Een analyse van de belemmeringen die in de innovatieprogramma’s geformuleerd
worden en op het wegnemen waarvan de activiteiten gericht zijn, leert het volgende:
- De innovatieprogramma’s tot nu toe formuleren in totaal 128 belemmeringen. De
meeste belemmeringen zijn geformuleerd bij de thema’s Groene Grondstoffen, de
Kas als Energiebron en Ketenefficiency. Het hoofdaccent valt op niet-technologische
belemmeringen (ongeveer 2/3). Veel geformuleerde belemmeringen lenen zich voor
verdere uitwerking en toespitsing;
- De meeste belemmeringen zijn gericht op de functie ‘Marktontwikkeling’, een brede
functie (een soort containerbegrip) waarin diverse deelfuncties zijn te onderscheiden.
In deze analyse wordt onderscheid gemaakt tussen marktontwikkeling door
marktpartijen zelf (businessplan, produkt-markt-combinaties, financiering etc.) en
door de overheid (launching customer, regelgeving, vergunningprocedures
(verkorten), randvoorwaarden creëren);
- Daarnaast zijn veel belemmeringen gericht op Kennisontwikkeling. Hoewel de
innovatieagenda niet (in hoofdzaak) gericht is op R&D, blijkt ook in de

Zie bijlage 1 van de Innovatieagenda Energie voor een nadere toelichting op de studie van Hekkert
c.s. Het volledige artikel ‘Functions of innovation systems: A new approach to analyse technological
change’ is gepubliceerd in Technological Forecasting and Social Change, 74 (2007), pp. 413-432.
6

13

‘versnellingsfase’ kennisverwerving zeer belangrijk te zijn. Met name zal het hierbij
gaan om praktijkkennis (‘how-to-do’);
- Niet alle innovatiebelemmeringen vereisen primair actie van de overheid. Ook niet
als het gaat om niet-technologische belemmeringen. Van de 128 belemmeringen
vragen zo’n 37 expliciet actie van de overheid (deze liggen bijvoorbeeld op het
gebied van wegnemen van belemmerende regelgeving of introduceren van
ondersteunende regelgeving). Het opruimen van veel belemmeringen is in de eerste
plaats een zaak van marktpartijen of andere belanghebbenden, hoewel de overheid
natuurlijk op veel punten een faciliterende rol kan vervullen.

9. Verdeling van gelden over de fasen van technologieontwikkeling.
Hieronder wordt een ruwe verdeling van de innovatiegelden uit de innovatieagenda
energie weergegeven. De verdeling is gemaakt op basis van informatie van de tot
dusver goedgekeurde innovatieprogramma’s.
De innovatiecurve is in 4 fasen verdeeld. Fase 1 is het fundamentele onderzoek,
oftewel lange termijn- onderzoek. Fase 2 richt zich op het korte termijn-onderzoek
(het Small Business Innovation Research Programma (SBIR) wordt hier bijvoorbeeld
voor ingezet). Demonstraties/marktintroductie vormen fase 37. In deze fase wordt
kennis uit fasen 1 en 2 in demonstraties buiten het ‘laboratorium’ getest en op
kleinere schaal in de markt geïntroduceerd. De laatste fase, fase 4, is de verdere
opschaling van de innovatie.

7

Deze fase omhelst zowel de demo’s als de UKR.

14

In onderstaande tabel is aangegeven hoe de middelen binnen de programma’s zijn
verdeeld over deze fasen. Uit de tabel kan geconcludeerd worden dat de meeste
innovatieprogramma’s georiënteerd zijn op fase 3, dus gericht op demonstraties en
marktintroducties. Van het totaal van de innovatiegelden uit de innovatieagenda
wordt namelijk 69 % in deze fase besteed.
Het aandeel van de eerste fase wordt vooral bepaald door ADEM. ADEM is een
breed opgezet lange termijn onderzoeksprogramma naar materialen met
toepassingen op energiegebied.
Tabel 5: Ruwe verdeling van de innovatiegelden over de fasen van innovatie in
mln. €)
Fase 1
Totaal
%

38,4
10,8

Fase 2
60,1
16,8

Fase 3
247,2
69,2

Fase 4
11,5
3,2

10. Kansen en bedreigingen
In een periode van neergaande conjunctuur, zoals de huidige, bestaat het risico dat
investeringen in kennis en innovatie worden verminderd. Daarbij speelt het karakter
van deze crisis, namelijk een kredietcrisis, een bijzondere rol: ook rendabele projecten
ontmoeten problemen omdat bedrijven moeilijkheden hebben om financiering bij
banken rond te krijgen. Daarmee wordt echter de basis voor hervatting van de
economische groei aangetast. De ervaring leert dat juist perioden van economische
teruggang ook kansen bieden voor nieuwe bedrijvigheid, die de motor voor
hernieuwde economische groei kunnen vormen.
Daarbij zijn in de huidige situatie juist investeringen in duurzame energie kansrijk.
De olieprijzen zijn momenteel - vooral door de crisis – sterk teruggevallen, maar het
is nog niet zo lang geleden dat de olieprijzen record na record braken, waardoor
steeds meer duurzame technologieën commercieel rendabel werden. Als het
economisch herstel weer tot stand komt zullen de olieprijzen ongetwijfeld weer
omhoog gaan. Een voortvarende uitvoering van de in de Innovatieagenda al
aangekondigde programma’s is dan ook noodzakelijk. Voorkomen moet worden dat
de crisis tot vertraging van de transitie naar een economie met een duurzame
energievoorziening leidt. De innovatieprogramma’s bieden ondersteuning aan
ondernemingen en kennisinstituten om door te gaan met innovaties die gericht zijn
op nieuwe duurzame producten en productieprocessen. Daarmee wordt een basis
gelegd voor groei van hoogwaardige werkgelegenheid.

15

Van belang is dat de programma’s erop gericht zijn de specifieke belemmeringen
voor innovatie in de verschillende sectoren gericht aan te pakken. Het gaat dus niet
alleen om financiële ondersteuning door middel van subsidies, maar ook om het
wegnemen van belemmerende regelgeving, het bij elkaar brengen van bedrijven en
kennisinstituten, kennisverspreiding, beïnvloeden van consumentengedrag e.d.