Schaarste en transitie
Kennisvragen voor toekomstig
beleid

Energie

Voedsel

Water

November 2009

snijlijn

rug

snijlijn

Schaarste & Transitie
Kennisvragen voor toekomstig
beleid

Voorwoord
De toenemende schaarste aan grondstoffen in de wereld lijkt het onderling wantrouwen en het protectionisme in de wereld te versterken in het perspectief van
een groeiende wereldbevolking, een globaliserende wereldeconomie en onevenwichtige afhankelijkheden. Dit staat op gespannen voet met de noodzaak van meer
onderling vertrouwen, meer samenwerking en mondiale afspraken om te bewerkstelligen dat de wereld in de toekomst op een duurzame wijze gebruik maakt van
de natuurlijke hulpbronnen.
Deze groeiende kloof is voor het kabinet aanleiding geweest om aan de meest
relevante ministeries, de strategische adviesraden, de planbureaus en andere
kennisinstellingen te vragen om de hieraan gerelateerde vraagstukken integraal te
verkennen. Nederland heeft immers vanwege de open economie en samenleving
alle belang bij een stabiele wereld die vreedzaam functioneert op basis van internationale samenwerking en mondiale afspraken.
De opdracht aan de interdepartementale en multidisciplinaire projectgroep was
om een (meta)verkenning te verrichten over de ontwikkeling van de schaarste aan
voedsel, water, energie, mineralen en metalen in de wereld en dit in de context van
klimaatverandering, biodiversiteitverlies en veranderende geopolitieke verhoudingen. De diverse schaarsten en hun oorzaken vertonen veel samenhang met elkaar
en moeten daarom integraal worden bezien om de transitie naar een duurzame
wereldeconomie en -samenleving mogelijk te maken.
Het resultaat van de verkenning is vervat in deze publicatie. De projectgroep heeft
een zevental wezenlijke kennisvragen geformuleerd.
De adviesraden, planbureaus en andere kennisinstellingen kunnen nu op basis van
de genoemde kennisvragen gezamenlijk aan de slag om tot een scherper inzicht te
komen en om het palet aan mogelijke internationale handelingsperspectieven van
Nederland in Europa en van Europa in de wereld te verbreden en te verrijken.
De voortgang en resultaten van deze kennisontwikkeling en de hieruit voortvloeiende beleidsontwikkeling worden ingebed in de monitoringsystematiek die wordt
gebruikt in het kader van de Kabinetsbrede Aanpak Duurzame Ontwikkeling (KADO).
De Secretaris-Generaal van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken

De Secretaris-Generaal van het Ministerie van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en 		
Milieubeheer

Mr. E. Kronenburg

Ir. J. van der Vlist
Voorwoord

5

6

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Inhoud
 Voorwoord

5

 Samenvatting

9

 1

13

Inleiding

 2 Schaarste: kennis, trends en invalshoeken 17
2.1 Wat is schaarste? 17
2.2 Schaarste kent vele oorzaken 18
2.3 Internationale politieke verhoudingen kunnen schaarste ‘op scherp’ zetten 20
2.4 Schaarste heeft grote gevolgen 21
2.5 Schaarste neemt toe, maar is niet overal even voelbaar 22
2.6 Niet alle schaarsten zijn even zorgwekkend 24
2.7 Schaarste en concurrerend gebruik van productieruimte 26
2.8 Schaarste vraagt om transitie 27
2.9 Kennis, trends en invalshoeken: de eerste conclusies 30
 3 Kennisvragen voor de toekomst 33
3.1 Beter begrip van schaarsten en hun samenhang 34
3.2 Hoe transities te versnellen? 39
3.3 Geopolitiek en mondiale governance: het Nederlandse perspectief

49

 Bijlage 1

Samenhang tussen en invloed van schaarstevraagstukken

 Bijlage 2

Gesprekspartners in het buitenland 63

 Bijlage 3

Gesprekspartners adviesraden/kennisinstellingen in Nederland 66

 Bijlage 4

Opdrachtgevers

67

 Bijlage 5

Collegiale steun

68

 Bijlage 6

Overzicht leden projectgroep

 Literatuur

70

 Colofon

61

69

73

Inhoud

7

8

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Samenvatting
In april 2008 heeft het kabinet aan de ministeries van VROM en Buitenlandse
Zaken gevraagd om samen met andere ministeries en met kennisinstellingen
kennis te ontwikkelen over het samenhangende vraagstuk van mondiale schaarste
aan grondstoffen en veranderende geopolitieke verhoudingen in de wereld. De
ministerraad wil op grond van deze kennis kunnen bepalen welke aanknopingspunten er zijn voor een op termijn effectiever internationaal beleid: hoe kan het
best worden geanticipeerd op toenemende schaarsten in de wereld, mede in het
licht van klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en veranderende geopolitieke
verhoudingen? Hierop is een projectgroep geformeerd die de kennis(lacunes) op
het gebied van de diverse schaarsten (aan voedsel, water, energie, mineralen en
metalen) in beeld heeft gebracht en nadere kennisvragen heeft geformuleerd. De
hieruit voortvloeiende kennisontwikkeling is gericht op het voor de (middel)lange
termijn verbreden van de internationale handelingsperspectieven van het kabinet
rond de thema’s van schaarste aan natuurlijke hulpbronnen, klimaat en biodiversiteit, passend in het kabinetsstreven om te komen tot een duurzame economie en
samenleving.
Uit de verkenning komt naar voren dat er in het algemeen niet zozeer sprake is
van een echte uitputting van voedsel, water, energie, metalen en mineralen, maar
eerder van een gebrek aan toegankelijkheid tot deze grondstoffen. Hierbij spelen
institutionele en marktfactoren een belangrijke rol, alsook knelpunten in de verdeling van grondstoffen en geopolitieke factoren, die enkele landen in de machtige
positie brengen van aanbieder en marktbeheerser. Het marktmechanisme vormt
bij de meeste schaarsten een prikkel die in principe kan leiden tot meer efficiëntie,
hergebruik of het vinden van substitutiemogelijkheden. Voor sommige schaarsten
is die prikkel er niet of in onvoldoende mate (vooral water, en vaak ook energie).
Om die reden is de verkenning nader toegespitst op de ‘dynamische driehoek’ van
samenhangende schaarsten aan voedsel, water en energie en hun interferentie met
klimaat en biodiversiteit.
Omdat schaarsten op elkaar inwerken, zoals energie en voedsel, water en energie,
en er veel meer factoren een rol spelen dan de beschikbaarheid van grondstoffen, is het belangrijk voor de analyse en aanpak van dit vraagstuk voortdurend
verschillende invalshoeken mee te nemen: geologische en fysieke factoren, maar
ook economische, sociale, institutionele en geopolitieke factoren zijn alle relevant
voor de ontwikkeling van een robuuste beleidsstrategie. De kennis- en strategieontwikkeling vraagt daarom om een gedifferentieerde, maar integrale en samenhangende aanpak: soms op wereldschaal met mondiale afspraken of sturing, soms
op regionaal niveau, maar in elk geval met afdoende besluitvormingsmechanismen

Samenvatting

9

(governance). Met een betere governance kan een effectieve aanpak van internationale vraagstukken mogelijk worden gemaakt waarbij staten en andere actoren
hun verantwoordelijkheid nemen. De noodzaak tot meer samenwerking staat op
gespannen voet met de neiging van staten om in de eerste plaats hun eigen belangen veilig te stellen, wat zich uit in protectionistische maatregelen en (grondstoffen)nationalisme.
Uit de verkenning komen kennisvragen naar voren, die zijn uitgewerkt in drie
hoofdthema’s: (1) een beter begrip van schaarsten en van hun samenhang; (2) hoe
transities te versnellen en (3) geopolitiek en mondiale governance vanuit Nederlands perspectief.
( 1) Een beter begrip van schaarsten en hun samenhang
We weten nog te weinig van de (kwantitatieve) invloed van schaarsten op elkaar
en op diverse voedsel-, energie- en watersystemen. Een verdieping van de kennis
is noodzakelijk om ervoor te zorgen dat tijdig passende besluiten kunnen worden
genomen bij de ontwikkeling naar een duurzame economie en samenleving.
Daarmee kan worden voorkomen dat het oplossen van de ene schaarste de andere
versterkt (zoals met biobrandstoffen onder bepaalde omstandigheden) en kan
worden bepaald wanneer waar de grootste problemen gaan ontstaan. Een van de
voorstellen is om een integrale fosfaatstudie, inclusief geopolitieke implicaties, uit
te voeren, omdat de wereldvoedselvoorziening sterk afhankelijk is van het aanbod
aan fosfaten (kunstmest), slechts enkele landen beschikken over de grondstof (fosfaatrots), en het fosfaat dat al is gebruikt, wordt weggespoeld in het grondwater
met alle gevolgen van dien.
(2) Hoe transities te versnellen?
In het kader van de beschikbaarheid en toegankelijkheid van mondiale grondstoffen vinden twee transities (grote, langzame en fundamentele veranderingen)
plaats: naar meer en duurzaam voedsel met minder water in het voedsel- en watersysteem, en naar een efficiënter en koolstofarme energieopwekking en -gebruik in
het energiesysteem. Voor het voedsel- en watersysteem gaat het om de uitdaging
om voor 2050 voor 9 miljard mensen voedsel te kunnen produceren, rekening
houdend met een veranderend klimaat (minder of juist te veel water) en afnemende biodiversiteit (o.a. afname vruchtbaar land, langere hersteltijd natuur). Voor
het energiesysteem gaat het om de zoektocht naar een optimale energiemix, de
aanpassing van de onderliggende infrastructuur die nodig zal zijn om de verandering naar een meer duurzaam energiegebruik te accommoderen en de ruimtelijke,
economische en geopolitieke implicaties op Europees en mondiaal niveau. Technologische vernieuwingen kunnen bijdragen aan de versnelling van beide transities, maar dit kan niet zonder ook te sturen op collectieve gedragsverandering,
de manier waarop wij allen met onze grondstoffen omgaan. De kennisvragen zijn
gericht op hoe de vernieuwingen te versnellen, hoe nieuwe invalshoeken en verbindingen te creëren, en hoe gebruik te maken van methoden die succesvol hebben
gewerkt (zoals het aanmoedigen van gedragsaanpassingen van consumenten door
gebruik te maken van nieuwe media).

10

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

(3) Geopolitiek en mondiale governance vanuit Nederlands perspectief
Een belangrijke kennisvraag voor de omgang met natuurlijke hulpbronnen is welke
mondiale en Europese overlegstructuren en besluitvormingsmechanismen nodig
zijn. De wens om tot een effectievere governance te komen is niet nieuw. Maar
de internationale verhoudingen zijn aan het veranderen en de druk om hierin
governance verbetering aan te brengen, neemt toe – mede onder invloed van de
diverse crises in de wereld. Tegelijkertijd zijn er steeds meer tekenen die duiden op
toenemend protectionisme en ‘grondstoffennationalisme’ van grote en groeiende
economieën in de wereld. Onder een dergelijk gesternte is het sluiten van mondiale
overeenkomsten niet eenvoudig. Daarom is het verstandig om ook na te denken
over alternatieve strategieën, het vormen van allianties gericht op het verbinden
van eigen belangen van staten onderling en met niet-statelijke actoren die uiteindelijk uitkomen op hetzelfde eindbeeld. Welke initiatieven zou Nederland kunnen
nemen, rekening houdend met de toegankelijkheid van grondstoffen en de (mede)
zeggenschap van ontwikkelingslanden en opkomende economieën, de positie van
de EU en die van Nederland zelf?

Samenvatting

11

12

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Inleiding

1

De wereld wordt al decennialang geconfronteerd met schaarsten aan voedsel,
water, energie, mineralen of metalen. In 1972 waarschuwde de Club van Rome al
voor uitputting van deze natuurlijke hulpbronnen. Sindsdien zijn telkens nieuwe
bronnen ontdekt en nieuwe technologieën toegepast, waardoor de schaarsten
uiteindelijk beperkt bleven. Maar we ontdekken tegelijkertijd dat de aarde niet
onuitputtelijk is en dat grondstoffen niet altijd of niet overal even toegankelijk zijn.
Door een toenemende wereldbevolking en stijgende welvaart kan de schaarste
aan natuurlijke hulpbronnen groter worden. Meer mensen en meer welvaart
hebben ook gevolgen voor het klimaat en de biodiversiteit, die op hun beurt weer
doorwerken op de beschikbaarheid van hulpbronnen. Tegelijkertijd veranderen de
internationale verhoudingen door de toenemende vervlechting van economieën als
gevolg van globalisering en de opkomst van landen als China, India en Brazilië. Deze
veranderende internationale verhoudingen hebben gevolgen voor de (gevoelde)
afhankelijkheid van schaarse grondstoffen. Het toenemend belang van China in de
ontginning van grondstoffen in (bijvoorbeeld) Afrika en de positie van Rusland als

Inleiding

13

leverancier van gas en olie aan landen binnen de Europese Unie, zijn hiervan een
voorbeeld.
Het kabinet heeft de ministeries van VROM en Buitenlandse Zaken in april 2008
gevraagd om, samen met andere ministeries en relevante adviesraden, planbureaus en andere kennisinstellingen, kennis te ontwikkelen over het vraagstuk van
mondiale schaarste aan voedsel, water, energie, mineralen en metalen, mede in
de context van veranderende geopolitieke verhoudingen in de wereld. Dit verzoek
moet mede worden gezien in het licht van de in 2008 sterk gestegen prijzen van
energie en voedsel, in combinatie met de gevolgen van klimaatverandering en
biodiversiteitsverlies zoals die inmiddels wereldwijd al merkbaar zijn. Hiertoe is
een projectgroep in het leven geroepen, bestaande uit vertegenwoordigers van
de ministeries van VROM, BZ, LNV, EZ en BZK en van het Clingendael International
Energy Programme (CIEP) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).1) Deze
projectgroep heeft de meest recente kennis op het terrein van de genoemde, met
elkaar samenhangende schaarsten geïnventariseerd, de vragen van het kabinet
nader geoperationaliseerd in een aantal concrete kennisvragen en deze bij diverse
nationale en internationale ‘denktanks’ getoetst.
In deze publicatie wordt de achtergrond geschetst van de kennisvragen die het
kabinet inmiddels in juli 2009 heeft vastgesteld. Onderbouwd wordt waarom
juist deze kennisvragen van belang zijn, welke overwegingen hebben geleid tot
de keuze ervan. Met deze publicatie hoopt de projectgroep bij te dragen aan een
goed vervolg. De adviesraden, planbureaus en andere kennisinstellingen zullen op
basis van deze kennisvragen advies- en onderzoekstrajecten starten, die uiteindelijk moeten leiden tot aanbevelingen aan het kabinet ten behoeve van een breder
palet aan internationale handelingsperspectieven. Met deze aanbevelingen kan het
kabinet mogelijk de besluitvorming in de Europese en mondiale arena effectiever
beïnvloeden, gericht op de versnelling van de noodzakelijke transities naar een
duurzame economie en samenleving.
Adviesraden, planbureaus en andere kennisinstellingen hebben inmiddels ruimte in
hun werkprogramma voor 2010 ingeruimd om de geformuleerde kennisvragen (zie
hoofdstuk 3) te beantwoorden. Niet alle kennisvragen zullen in 2010 beantwoord
kunnen zijn; zij bieden dan ook het kader voor een meerjarige kennisagenda van de
verschillende kennis- en adviesinstanties. Behalve aan adviesraden en planbureaus
wordt gedacht aan kennisinstellingen als Clingendael, het Haagse Centrum voor
Strategische Studies (HCSS), Wageningen Universiteit en Research, Technische
Universiteit Delft, TNO, SOW-VU en Deltares. Een aantal vragen kan ook in internationaal verband worden geagendeerd, bijvoorbeeld in samenwerking met de
Europese Commissie (JRI), de Organisatie voor Economische Samenwerking en
Ontwikkeling (OESO), het Internationaal Energie Agentschap (IEA) en denktanks als
het World Resources Institute (WRI), het International Food Policy Research Institute (IFPRI), het Center for Strategic and International Studies (CSIS) en het World
Watch Institute (WWI).

1) Zie bijlage 6 voor de samenstelling van de projectgroep.

14

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

De verkenning is op metaniveau en vanuit mondiaal perspectief uitgevoerd. Dit
betekent dat de geselecteerde kennisvragen niet meer dan een aanvulling kunnen
zijn op de vele kennisvragen die reeds elders worden geformuleerd voor elke
schaarste op zich. De keuze voor de kennisvragen in deze verkenning is gebaseerd
op belangrijke lacunes in kennis en handelingsperspectieven die transities in de weg
kunnen staan, vragen die nog niet eerder zijn gesteld of die telkens weer terugkomen en niet of onvoldoende integraal zijn beantwoord.
De resultaten van de verkenning komen voort uit een brede literatuurstudie en
vele gesprekken met deskundigen in binnen- en buitenland. Ze zijn op relevantie
gecheckt bij beleidsdepartementen, strategische adviesraden, planbureaus en
andere kennisinstellingen (zie bijlage 2 en 3). Parallel aan de verkenning Schaarste
en transitie vonden en vinden in 2008 en 2009 andere verkenningen plaats binnen
de rijksdienst, die elkaar raken. Deze betreffen de binnenlandse veiligheid, defensie,
duurzaam voedsel en daaraan gekoppeld de veerkracht van het Europese voedselsysteem. Verbindingen zijn en worden gelegd om doublures te voorkomen.
In het volgende hoofdstuk wordt stilgestaan bij de huidige kennis over schaarsten
in de wereld, hoe deze op elkaar inwerken en welke invalshoeken nuttig zijn bij het
beantwoorden van de kennisvragen. Deze kennisvragen komen vervolgens, van
een onderbouwing voorzien, in hoofdstuk 3 aan de orde.

Inleiding

15

16

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Schaarste: kennis,
trends en invalshoeken

2

2.1 Wat is schaarste?
Bevolkingsgroei en economische ontwikkeling leiden tot een steeds een grotere
vraag naar grondstoffen, energie, land en water. Veel van deze natuurlijke hulpbronnen zijn eindig en de beschikbaarheid ervan is dan ook niet vanzelfsprekend.
Daarom ervaren wij schaarste.
Naar schaarste kan op verschillende manieren worden gekeken. Als wordt gesproken over schaarste aan voedsel, water, energie, mineralen of metalen, wordt vaak
verondersteld dat bronnen uitgeput raken (beschikbaarheid). Maar er kunnen ook
drempels zijn om over die bronnen te kunnen beschikken (bijvoorbeeld de prijs
ervan), en dan gaat het over beperkte toegankelijkheid. Ook de gebruikswaarde
kan een schaarste uitdrukken, bijvoorbeeld door gebrek aan schoon water, schone
grondstoffen (zoals niet-radioactieve stoffen) of aan gezond voedsel (voldoende
voedingstoffen). Ten slotte kan een gevoel van schaarste bij afnemers ontstaan
door een afhankelijkheid van enkele producerende landen die hun ‘marktmacht’
ook (kunnen) gebruiken om andere (politieke) doeleinden te verwezenlijken.
Dit kan vragen oproepen over de stabiliteit van betrekkingen en onzekerheden
teweegbrengen over investeringen. Uitputting, hoge prijzen en toenemende
afhankelijkheden leiden alle tot zorgen over de toekomstige beschikbaarheid van
natuurlijke hulpbronnen.
De gecombineerde prijsexplosie van energie, voedsel en grondstoffen in 2007-2008
heeft de schaarste aan grondstoffen opnieuw op de agenda gezet (zie figuur 2.1).

Schaarste
Schaarste heeft in de context van deze verkenning zowel de betekenis van een waargenomen tekort aan natuurlijke hulpbronnen, als van een gevoelde afhankelijkheid
van natuurlijke hulpbronnen en vrees voor mondiale uitputting ervan. Er is bezorgdheid over de toekomstige beschikbaarheid, toegankelijkheid, gebruikswaarde en de
verdeling van grondstoffen.

Schaarste: kennis, trends en invalshoeken

17

Figuur 2.1

Mondiale prijzen energie, voedsel en metalen
800

Index (1995 = 100)
Energie
Metalen
Voedsel

600

400

200

0
1994

1998

2002

2006

2010

Ook het terugkerende gasconflict tussen Rusland en Oekraïne heeft in Europa de
zorgen over de beschikbaarheid van gas verder gevoed.
Het is van belang om onderscheid te maken tussen kortstondige schaarste en meer
structurele ontwikkelingen, niet alleen omdat de invloed ervan anders is, maar ook
omdat het in te zetten beleid verschilt om ermee om te gaan. Tijdelijke verstoringen
in het aanbod leiden tot sterk schommelende prijzen en maatschappelijke spanningen. Hierbij horend beleid kan variëren van het aanleggen van strategische reserves
tot het inzetten van politieke en zelfs militaire machtsmiddelen. De geleidelijke
uitputting van bronnen vraagt om een ander soort beleid, namelijk het organiseren
van een transitie naar nieuwe systemen (bijvoorbeeld beleid voor hernieuwbare
bronnen voor energie en voor de daarbij passende infrastructuur).
Naast de schaarste aan grondstoffen wordt in deze verkenning ook gesproken van
‘nieuwe schaarsten’. Hiermee bedoelen we klimaat (beperkte opvangcapaciteit
van de atmosfeer voor broeikasgassen) en biodiversiteit (beperkte veerkracht om
‘aanslagen op de natuur, op flora en fauna’ op te vangen zonder onomkeerbare en
destructieve gevolgen).

2.2 Schaarste kent vele oorzaken
Uitputting van fysieke voorraden is slechts één van de oorzaken van schaarste. Er
zijn echter meer, elkaar veelal versterkende factoren die leiden tot hogere prijzen
en verminderde beschikbaarheid. De recente voedsel- en energiecrises zijn hiervan
voorbeelden. Figuur 2.2 toont een aantal factoren dat de vraag naar en het aanbod
van voedsel in het afgelopen decennium heeft beïnvloed.
Er zijn vele oorzaken aan te wijzen voor de voedselcrisis van 2008: misoogsten,
institutionele beperkingen (landbouwbeleid), een grote vraag naar voedsel in
opkomende economieën, energieprijzen, de winning van biobrandstoffen en ineffi-

18

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Figuur 2.2

Oorzaken stijging voedselprijzen
Importbeleid
Exportbeleid
Aggressieve
importeurs
Weersinvloeden
Stijgende productiekosten
Hoge buitenlandse valutareserves
Devaluatie dollar
Snelle toename biobrandstoﬀen
Explosie olieprijs
Afnemende voorraden
Afname productiviteitsgroei
Groei in landbouwvraag gebaseerd op:
Toename bevolking en sterke economische groei en stijgende vleesconsumptie

1996

1998

2000

2002

2004

2006

2008

Vraagfactoren
Aanbodfactoren

ciënties in de voedselketen (de helft van de gevangen hoeveelheid vis en een derde
van de oogsten worden weggegooid). Wellicht behoorde ook prijsspeculatie tot
één van de relevante factoren. De energiecrisis heeft te maken met het (op termijn)
opraken van voorraden fossiele brandstoffen, de concentratie van voorraden
grondstoffen in enkele politiek instabiele landen, het vergeleken met het aanbod
sneller stijgen van de vraag, de investeringen in nieuwe productiecapaciteit en
met de beperkte investeringen in raffinagecapaciteit en transport. Schaarste heeft
dus ook veel andere oorzaken dan alleen geologische (voor energie en minerale
grondstoffen) en fysieke (vruchtbaar land, schoon water, klimaat/weersomstandigheden). Klimaatverandering en biodiversiteitsverlies hebben overigens ook weer
hun invloed op de genoemde fysieke aspecten.
Politieke, sociale, organisatorische of institutionele en economische belemmeringen dragen eveneens bij aan schaarsten. Zo kunnen subsidies (bijvoorbeeld op
fossiele energie) een inefficiënte productie in stand houden ten koste van andere
(duurzamere) goederen, vanuit op zichzelf legitieme motieven als werkgelegenheid
of betaalbaarheid. India kampt met een dalende grondwaterstand en dus met een
afnemende vruchtbaarheid van het land, omdat boeren vrijwel gratis elektriciteit
krijgen en op grote schaal gaten in de grond boren voor het oppompen van water
voor de bevloeiing van hun akkers. Door de energiesubsidie is voor boeren de
prikkel laag om efficiënter te produceren, bijvoorbeeld met minder water- en energiegebruik of door andere producten te verbouwen die met minder water toekunnen. De oorzaken hiervan zijn van politieke, economische en institutionele aard.

Schaarste: kennis, trends en invalshoeken

19

2.3 Internationale politieke verhoudingen kunnen
schaarste ‘op scherp’ zetten
Door de ongelijke verdeling van grondstoffen en andere productiehulpmiddelen
over landen en de toenemende globalisering zijn nationale economieën onderling steeds meer afhankelijk van elkaar geworden. Enerzijds kan de toenemende
wereldhandel in goederen en grondstoffen, aangedreven door absolute en relatieve kostenverschillen, een enorme welvaartsvergroting opleveren. Daarmee integreert de wereld in economische zin voorbij de staatkundige grenzen. Anderzijds
blijven nationale overheden politiek-sociaal verantwoordelijk voor het tegemoetkomen aan de basisbehoeften van de bevolking en de voorziening van economisch
strategische goederen voor de nationale economie.
In politieke zin kan een grote afhankelijkheid van import leiden tot strategisch
gedrag om een schaarste zo goed mogelijk te beheersen. Soms gaat dat ten koste
van de mogelijkheden van andere staten om ook in de behoefte aan dat schaarse
goed te voorzien, wat het gedrag van andere staten weer kan beïnvloeden. In
dat geval kan er sprake zijn van strategische concurrentie of van afwenteling
van kosten op landen die geen bepalende invloed hebben op de markt voor een
schaars(er) goed. Door de opkomst van Brazilië, Rusland, India, Indonesië, China
en Zuid-Afrika (de zogeheten BRIICS-landen), veranderen economische én politieke
verhoudingen in de wereld. De sterk toegenomen afhankelijkheid van (blijvende)
Chinese investeringen in de Verenigde Staten, maakt de Amerikaanse economie
kwetsbaar en verbindt de ontwikkelingen in beide landen met elkaar als nooit
tevoren. Tegelijkertijd leidt de vrees in de BRIICS–landen voor de mogelijke gevolgen van toekomstige schaarsten tot nieuwe ontwikkelingen, zoals het opkopen
en veiligstellen van vruchtbaar of delfstofrijk land in andere, vaak minder ontwikkelde landen om zo de eigen grondstoffentoevoer voor de langere termijn zeker
te stellen. Sommige commentatoren duiden dit als land grabbing, zonder oog te
hebben voor de sterk verschillende voorwaarden waaronder dit gebeurt.

Land grabbing
‘Foreign investment can provide key resources for agriculture, including development
of needed infrastructure and expansion of livelihood options for local people. If largescale land acquisitions cause land expropriation or unsustainable use, however, foreign
investments in agricultural land can become politically unacceptable. It is therefore in
the long-run interest of investors, host governments, and the local people involved to
ensure that these arrangements are properly negotiated, practices are sustainable,
and benefits are shared. Because of the transnational nature of such arrangements,
no single institutional mechanism will ensure this outcome. Rather, a combination of
international law, government policies, and the involvement of civil society, the media,
and local communities is needed to minimize the threats and realize the benefits’
(IFPRI Policy brief 2009).

20

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Vanuit verschillende instanties zoals het IFPRI, de FAO en de UN Speciale Rapporteur for the Right to Food wordt gesteld dat moet worden gestreefd naar een code
of best practices als het gaat om het veiligstellen van grondstoffen voor de toekomst.
Door de verwachte grotere vraag naar grondstoffen in de toekomst neemt de
grondstoffenpolitiek een steeds grotere plaats in de internationale betrekkingen in.

2.4 Schaarste heeft grote gevolgen
Hoge energieprijzen ondermijnen de economische groei. Dat geldt voor Europese
landen, maar voor ontwikkelingslanden zijn de gevolgen ernstiger als zij veelgevraagde grondstoffen moeten importeren. Door schaarste aan energie, water en
land neemt de armoede toe en dreigen de Millenniumdoelstellingen verder uit
beeld te raken. Exporteurs van energiedragers daarentegen, varen wel bij hoge
energieprijzen.
Ontwikkelingslanden die zelf geen energiebronnen hebben, krijgen zwaardere
klappen dan landen die daar wel over beschikken. Hoge grondstofprijzen hebben
in de laatste tien jaar in diverse Afrikaanse landen sterk bijgedragen aan de hoge
groeicijfers. Hoge voedselprijzen zijn goed voor het inkomen van (arme) boeren,
maar hopeloos voor de arme stadsbevolking in ontwikkelingslanden. Zo hebben de
stijgende voedselprijzen in 2008 geleid tot voedselrellen en politieke instabiliteit in
voedselimporterende landen. Enkele van de voornaamste exportlanden belemmerden de wereldhandel door exportbeperkingen op te leggen. Graanprijzen verdubbelden en de prijs van rijst verviervoudigde zelfs. Deze prijsstijging wordt vooral
gevoeld door mensen die een groot deel van hun inkomen aan voedsel moeten
besteden. Ook de gevolgen van nieuwe schaarste door klimaatverandering en
biodiversiteitsverlies slaan voornamelijk in ontwikkelingslanden neer. Rampen (oorlogen, overstromingen) en politieke of militaire spanningen hebben vanzelfspre-

Effect hoge olieprijzen
Hoge olieprijzen verlagen het inkomen. Het Internationaal Energie Agentschap (IEA)
schat dat de groei van de wereldeconomie 0,3 procent per jaar lager is uitgekomen
doordat de olieprijs in de periode 2002-2005 is verdubbeld (IEA 2006). Op langere
termijn is dat effect minder, omdat economieën zich aanpassen, zoals dat ook
gebeurde na de eerste oliecrisis toen de energie-intensiteit behoorlijk daalde. Ontwikkelingslanden zijn echter veel gevoeliger voor een hoge olieprijs (IEA 2004). Een groot
aantal ontwikkelingslanden heeft een hoge energie-intensiteit én is sterk afhankelijk
van geïmporteerde olie. De hoge olieprijzen in 2005 hebben het bruto binnenlands
product in die landen gedrukt met naar schatting 3 tot 10 procent. Vooral de armen
in ontwikkelingslanden worden getroffen, direct door hogere energieprijzen en
indirect doordat overheidsmiddelen verschuiven naar energiebestedingen. Volgens de
Wereldbank is het aantal mensen dat in armoede leeft met 4 tot 6 procent gestegen
als gevolg van de hoge en fluctuerende olieprijzen. De kwetsbaarheid in Afrika is het
grootst en zal in de toekomst alleen maar toenemen.

Schaarste: kennis, trends en invalshoeken

21

Verandering mondiale vraag naar voedsel, water en energie, 2000 - 2050

Voedselvraag
Watervraag
Energievraag

Landbouwgrond
Biodiversiteit
Broeikasgasemissies
-40

0

40

80

120
Groei (%)

kend een heel andere invloed. Schaarsten leiden in toenemende mate tot politieke
en economische instabiliteit en kunnen dus – indirect – gevolgen hebben voor de
nationale veiligheid.
Niet alleen de hoogte van de prijzen is van belang, ook de onzekerheid over (toekomstige) prijzen speelt een rol. Energie-, voedsel- en grondstofprijzen vertonen
steeds grotere schommelingen. Dit ondermijnt de bereidheid om te investeren
in zowel het ontginnen van nieuwe voorraden als in het ontwikkelen van nieuwe
technologieën. Hierdoor komt de structurele ontwikkeling van economieën onder
druk te staan.

2.5 Schaarste neemt toe, maar is niet overal even voelbaar
De druk op schaarse hulpbronnen neemt in de komende decennia fors toe (OESO
2008b, zie figuur 2.3). De wereldbevolking stijgt naar verwachting tot meer dan 9
miljard mensen in 2050 (VN 2006). De toename komt vrijwel geheel voor rekening
van Afrika, Azië en Zuid-Amerika, en dan vooral van de stedelijke gebieden aldaar.
De verhouding tussen de stedelijke en plattelandsbevolking was in 1960 nog 1:3,
in 2020 wordt die verhouding 2:3 en in 2030 wordt zelfs een verhouding van 4:3
verwacht (FAO 2003). Daarnaast verwacht de OESO dat de mondiale economie
tot 2050 bijna vervijfvoudigt, met wederom de sterkste groei in Afrika, Azië en
Zuid-Amerika. Op basis van deze ontwikkelingen voorspelt de OESO een verdubbeling van de vraag naar voedsel en energie en een toename van de vraag naar water
van ongeveer 50 procent. Deze toenames overtreffen de bevolkingstoename. Een
grotere en rijkere bevolking zal meer voedsel nodig hebben en meer energie gaan
verbruiken voor huishoudelijk gebruik en de productie van consumptiegoederen.
De toename in de vraag naar water hangt sterk samen met de stijgende vraag naar
voedsel en energie in ontwikkelingslanden. De stijging van het voedsel-, energieen watergebruik kan uiteraard lager uitvallen bij een efficiënter of veranderend

22

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Figuur 2.3

Figuur 2.4

Waterstress, 2030 baseline

Waterstress
Geen

Middel

Laag

Hoog

Gebieden met fysieke en economische waterschaarste.

gebruik van natuurlijke hulpbronnen door technologische ontwikkelingen of een
veranderend consumptiepatroon.
Een voor de voedselproductie noodzakelijke uitbreiding van het mondiale landbouwareaal kan tevens leiden tot een toename van de ontbossing en biodiversiteitsverlies, vooral in de tropen en in het bijzonder in Zuid-Azië. Verder zullen de
broeikasgasemissies overal verder toenemen door wereldwijde ontbossing en
industrialisering, in het bijzonder in economisch snel groeiende landen, zoals die in
Azië en Zuid-Amerika. Als gevolg van de sterk toenemende vraag naar water voor
de energie- en industriesector, gecombineerd met veranderingen in regenvalpatronen door klimaatverandering, zal de fysieke waterschaarste naar verwachting
nog verder stijgen. Vooral landen die nu al waterschaarste hebben, zullen hierdoor
zwaar worden getroffen (zie figuur 2.4).
Een van de gevolgen van klimaatverandering is opwarming van de aarde. Door het
smelten van gletsjers zullen de zeven grote riviersystemen in Azië op korte en middellange termijn te kampen krijgen met een forse toename van de waterdoorvoer
en met meer overstromingen, gevolgd door meer droogteperiodes op de lange
termijn. In dit gebied woont een groot deel van de wereldbevolking.

Schaarste: kennis, trends en invalshoeken

23

Figuur 2.5

Mondiale voorraden grondstoﬀen, 2008

Voorraden

Antimoon
Zink
Tin
Cadmium
Koper
Molybdeen
Nikkel
Niobium
Kwik
IIzer
Kobalt
Lithium
Tantalium
0
Fosfor
0
Olie
Gas
Kolen

Potentiële voorraden

1318
0

200

400

600

800

1000

Jaren (productie 2008 = 1)

Mondiale voorraden grondstoffen.

2.6 Niet alle schaarsten zijn even zorgwekkend
Voor de meeste metalen zijn de mondiale voorraden nog tientallen malen hoger
dan de huidige jaarproductie. Figuur 2.5 geeft voor een aantal grondstoffen de
wereldwijde voorraden in termen van de productie in 2008. Zo zijn de voorraden
ijzer (Fe) nog bijna 75 keer groter dan de productie in 2008. Vaak zijn alternatieven
beschikbaar en biedt recycling nog ‘ruimte’. Zo kan koper in bepaalde toepassingen
worden vervangen door aluminium of door glasvezels, en wordt meer dan een
kwart van alle koper niet teruggewonnen. Er bestaat enige zorg dat delfstoffen bij
steeds lagere concentraties of op moeilijke locaties moeten worden gewonnen,
wat tot een hoger energieverbruik leidt. Een energiecrisis kan hierdoor resulteren in
een grondstoffencrisis en vice versa (Diederen 2009).
Veel delfstoffen (mineralen, metalen) worden in een zeer beperkt aantal landen
aangetroffen. Figuur 2.6 laat voor een aantal delfstoffen het aandeel zien van
de drie grootste producenten in de wereldvoorraden. Voor de verschillende
delfstoffen geldt dat de drie grootste producenten meer dan driekwart van de
wereldvoorraden bezitten. Dit geeft aanbieders marktmacht, met hoge en schommelende prijzen als gevolg, en daarmee onzekerheid. Investeren in het ontginnen
van nieuwe voorraden wordt daardoor minder aantrekkelijk. In de energiesector
hebben het omzeilen van de marktmacht en al te grote importafhankelijkheid

24

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Figuur 2.6

Aandeel drie grootste productielanden in mondiale voorraad grondstoﬀen, 2008

Antimoon
Zink
Cadmium
Koper
Molybdeen
Nikkel
IJzer
Kobalt
Lithium
Fosfor
Olie
Gas
Kolen
0

20

40

60

80

100
%

Aandeel drie grootste productielanden in mondiale voorraad grondstoffen.

geleid tot het ontginnen van duurdere marginale bronnen, terwijl goedkopere conventionele bronnen onderbenut blijven.
Door nieuwe technologieën kan de toekomstige vraag naar bepaalde zeldzame
metalen, zoals gallium, indium en tantaal, sterk toenemen (Fraunhofer 2009). Deze
toekomstige vraag kan in de toekomst tot schaarste leiden, hoewel nog specifiek
naar de vervangbaarheid moet worden gekeken. Verwacht kan worden dat bij
schaarste alternatieven zullen worden ontwikkeld. Als dat niet gebeurt, dan is er
een risico van aanbodonderbreking en onvoorspelbare prijsontwikkelingen. Vooral
industriële sectoren die zich met nieuwe technologieën bezighouden (waaronder
duurzame energie, micro-elektronica, communicatie, lucht- en ruimtevaart, medische technologie), kunnen hier dan last van krijgen.
Delfstoffen worden veelal op een markt verhandeld; prijzen doen dan in belangrijke mate hun werk. Hoge prijzen als gevolg van schaarste kunnen een belangrijke
prikkel zijn om tot efficiënter (her)gebruik te komen of te zoeken naar alternatieven. Een voorwaarde is uiteraard wel dat de prijzen een goede afspiegeling vormen
van de (toekomstige) schaarste. Hoge prijzen zijn overigens niet zonder problemen:
ze leiden tot verminderde economische groei en een toenemende inkomensongelijkheid die de groei ook structureel kan belemmeren.

Schaarste: kennis, trends en invalshoeken

25

Voor langetermijnaanpassingen moet de tijdfactor niet uit het oog worden verloren.
Tussen het moment waarop overheden of bedrijven beslissen om te interveniëren of
te investeren in nieuwe technologie en het moment waarop het effect van de maatregelen zichtbaar wordt, kan een behoorlijke tijdsspanne zitten. Gaat het om een
lange periode (bijvoorbeeld om dertig jaar), dan zullen de besluiten ruimte moeten
bieden om in de loop van het proces te worden aangepast aan actuele ontwikkelingen. Gaat het om een kortere periode (bijvoorbeeld van vijf jaar), dan zal de neiging
bestaan om nog even af te wachten en zo niet het risico te lopen dat investeringen
door andere ontwikkelingen achteraf waardeloos blijken te zijn.

2.7 Schaarste en concurrerend gebruik van productieruimte
De diverse schaarsten aan natuurlijke hulpbronnen zijn op verschillende manieren
met elkaar verbonden. Zo kan het ene materiaal een bron zijn voor het andere,
zoals energie of fosfor voor de landbouwproductie en dus voor voedsel en biomassa. De samenhang tussen energie en landbouw is in de afgelopen decennia
sterker geworden, omdat landbouwproductiesystemen meer energie gebruiken.
Hierdoor is de doorwerking van energieprijzen (schaarste aan energie) op voedselprijzen ook groter geworden. Een tweede relatie is er wanneer het ene goed een
substituut is voor het andere, zoals bij maïs voor het produceren van bio-ethanol
voor vervoer. Beleid om het gebruik van biomassa voor energieproductie verplicht
te stellen, heeft deze substitutietrend de laatste jaren versterkt. Ook de verschuiving van het eten van vlees naar dat van vis is een voorbeeld van vervanging van
een dure – want schaars veevoeder vereisende – proteïnedrager naar een goedkopere, die met minder schaarse voeding toe kan. Deze verschuivingen kunnen
ervoor zorgen dat ook de vraag naar het substituut ‘te groot’ wordt, waardoor dat
substituut weer schaars en duurder wordt. Een laatste soort relatie is er als beide
producten afhankelijk zijn van eenzelfde bron (competing claims). Voorbeelden

Lithium
Lithiumbatterijen zijn belangrijk in het kader van elektrisch vervoer. De vraag naar
lithium is de laatste jaren explosief gestegen (een verdubbeling in vijf jaar tijd). De
huidige voorraden lijken voldoende, ongeveer 300 keer de huidige productie, maar als
de productie jaarlijks met bijvoorbeeld 10 procent toeneemt, komen de huidige voorraden overeen met 40 jaar productie. De kans dat de wereld met een lithiumschaarste
wordt geconfronteerd, als gevolg van de grootschalige introductie van elektrisch
vervoer, hangt overigens eerder af van de afhankelijkheid van een gering aantal exporterende landen dan van een feitelijke uitputting van bronnen (zie PBL 2009). Tegelijkertijd schrijdt de technologische ontwikkeling voort. In 2009 is een ontdekking gemeld
van een (poreus) koolstofsubstituut voor lithium(kobaltoxide). Na vier jaar onderzoek
heeft de Schotse St. Andrews University een accu ontwikkeld met een opslagcapaciteit
die een factor vijf tot tien hoger ligt dan de huidige generatie lithium-ionaccu’s.a)
a) Zie www.technischweekblad.nl/hogere-opslagcapaciteit-accu.67231.lynkx.

26

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Figuur 2.7

Samenhang tussen energie en voedsel
Overige inpuls

Olie

Landbouwproducten

Energie

Biobrandstoﬀen

Voedsel

Kunstmest

Samenhang tussen energie en voedsel.

hiervan zijn landgebruik (ruimte) voor de natuur (biodiversiteit), voor landbouw of
voor waterafvoer, of gebruik van water dat nodig is voor de natuur, voedselproductie, drinken, sanitatie of de industrie. Bij deze laatste relatie is het van belang dat de
ruimte op het land of het gebruik van water op een strategisch rendabele manier
wordt verdeeld.1)
De hoeveelheid beschikbare goederen wordt – in het licht van een toenemende
wereldbevolking en groeiende wereldeconomie – wordt negatief beïnvloed door
klimaatverandering, zowel in kwaliteit als in kwantiteit. Door verwoestijning is
er minder land voor voedselproductie beschikbaar. Tegelijkertijd leiden veranderende neerslagpatronen ertoe dat er minder geschikte gebieden voor landbouw
zijn en dat die geschiktheid ook in kwalitatieve zin afneemt. Het schaars worden
van andere goederen heeft vaak een negatieve invloed op de biodiversiteit. Een
uitbreiding van de landbouw tast meestal direct het leefgebied van verschillende
planten- en diersoorten aan, en een intensivering ervan tast de diversiteit van
de verschillende leefomgevingen aan, waardoor soorten verdwijnen. Dat er een
‘terugkoppeling’ is, dat wil zeggen dat (te) weinig biodiversiteit gevolgen heeft
voor bijvoorbeeld de voedselproductie en het wateraanbod, is wel bekend. Maar
de kwantificering ervan is lastig. De vraag is bijvoorbeeld of er een drempel bestaat
waaronder de biodiversiteit zó laag is dat er voor de voedselproductie problemen
ontstaan. Of dat specifieke soorten onmisbaar zijn omdat zij een sleutelrol vervullen in het ecosysteem, zoals aan bijen wordt toegekend voor bepaalde gewassen.

1) Zie voor een uitgebreider beschrijving van de relaties tussen de verschillende schaarsten bijlage 1.

Schaarste: kennis, trends en invalshoeken

27

Opgaven in de voedselproductie
 De wereldwijde voedselproductie moet, in vergelijking met het niveau van 20052007, tot 2030 met meer dan 40 procent toenemen, en tot 2050 met 70 procent.
 Aan de huidige 1,4 miljard hectare akkerland moet in dezelfde periode ongeveer
1,6 miljard hectare zijn toegevoegd.
 De helft van de nog beschikbare vruchtbare landbouwgrond is te vinden in
Afrika en Latijns-Amerika. Maar historisch gezien vindt uitbreiding langzaam
plaats. Bovendien vergt minder vruchtbaar land veel investeringen, brengt relatief minder op en heeft mogelijk grote sociale en milieugevolgen.
 De productiviteit in veeteelt en akkerbouw stijgt langzaam, maar er is veel
potentie voor de komende twintig jaar, vooral in gebieden als Centraal- en
Oost-Europa en sub-Sahara Afrika. Hiervoor moet veel worden geïnvesteerd in
(nieuwe en bestaande) technologie, maar nog meer in organisatie, logistiek,
infrastructuur en landbouwvoorlichting. Tegelijkertijd nemen de investeringen in
landbouwonderzoek af.
 Van het watergebruik in OESO-landen gaat 44 procent naar de landbouw (irrigatie) en dit aandeel wordt groter. Veranderende consumptiepatronen in opkomende economieën als China en India (meer melk en vlees) leiden tot een nog
groter waterverbruik. De toekomstige landbouwproductie zal sterk afhankelijk
zijn van de beschikbaarheid van water. De Wereldvoedselorganisatie (FAO)
verwacht vertraging in geïrrigeerde gebieden. Klimaatverandering kan de voedselproductie verder beperken door watertekorten en overstromingen, waardoor
gebieden waar voedsel wordt geproduceerd, kleiner worden.
 Honger en voedselonveiligheid bedreigen verder de productiviteit en effectiviteit van de voedselketen en de economische groei. Meer investeringen in landbouw, ontwikkelingshulp en hervormingen in de handel en het nationale beleid
zijn alle onderdeel van de oplossing.
 Kernboodschappen: meer land in ontwikkeling brengt meer kosten en hogere
prijzen met zich; er moet meer worden geïnvesteerd in onderzoek en ontwikkeling (R&D); hervorming van instituties en infrastructuur is een noodzakelijke
voorwaarde; het watermanagement in de landbouw moet sterk worden verbeterd (minder wateronttrekking uit grondwater, minder watervervuiling); de landbouw moet zich aanpassen aan klimaatverandering; een duurzame visserij is een
kritische noodzaak voor voedselzekerheid, maar er is meer nodig (verderop in de
voedselketen, beperking van afval en verspilling).
Bron: OECD & FAO (2009).

28

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

2.8 Schaarste vraagt om transitie
Schaarste zet een rem op ontwikkeling, maar vormt ook een uitdaging. De uitweg
zal vooral worden gevonden in technologische ontwikkeling en veranderingen
in het gedrag van consumenten en producenten, de productiesystemen en in de
markt. Kennis ontwikkelen en toepassen – ook in de organisatie van de productie,
consumptie en markten – maakt het in principe mogelijk om met beperkte middelen meer te doen. Om dat te bereiken, zijn zogenoemde transities nodig, fundamentele systeemveranderingen op langere termijn, om de schaarsteproblematiek te
verminderen en te helpen beheersen.

Transitie
Transities zijn in de context van deze verkenning de wegen die worden ingeslagen om
langetermijnsysteemveranderingen te bewerkstelligen waarmee dreigende schaarsten
in de wereld kunnen worden beheerst. Transities worden gekenmerkt door een grote
complexiteit van op elkaar inwerkende ontwikkelingen op het gebied van economie,
cultuur, technologie, instituties en milieu, en grote onzekerheden door de onvoorspelbaarheid van het verloop van de transitie en de invloed van exogene factoren.

Transities vereisen veel en vaak stapsgewijze politieke besluitvorming, omdat deze
systeemaanpassingen vaak grote bestaande belangen raken. Grofweg zijn transities
denkbaar langs drie sporen:
 efficiëntieverbetering, hergebruik en hogere productiviteit (bijvoorbeeld zuiniger auto’s of precisiebemesting);
 substitutie (bijvoorbeeld duurzame energie of biotechnologie in de landbouw);
 institutionele en gedragsveranderingen (bijvoorbeeld minder kilometers maken,
minder vlees eten).
Oplossingen voor schaarste gaan dus niet over technologie alleen. Sterker nog,
technologische verbeteringen leiden in de meeste gevallen tot een toename in de
consumptie in plaats van meer efficiëntie. Institutionele en gedragsveranderingen
zijn daarom evenzeer van groot belang. Klimaatbeleid vraagt om wereldwijde
coalities, het bedenken van een aanvaardbare verdeling van de kosten (burden
sharing) en het zorgen voor het verspreiden en toepassen van nieuwe technologie.
Handelsliberalisatie in de landbouw, meer toegang tot markten en minder verspilling (afval) bijvoorbeeld, kunnen het voedselaanbod sterk verhogen.
Anno 2009 worden in diverse internationale fora afspraken gemaakt, onder
andere over het klimaat, de energie, biodiversiteit en de wereldhandel, met
een voorzichtige oriëntatie op de samenhang tussen de verschillende thema’s.
Zo concludeert de Wereldhandelsorganisatie (WTO) dat handelsafspraken en
klimaatbeheer elkaar nodig hebben en kunnen versterken, en werd tijdens
de 17e zitting van de VN Commissie voor Duurzame Ontwikkeling in mei
2009 gesteld dat er bij de klimaatonderhandelingen aandacht moet zijn voor
ontwikkelingen in de landbouw, niet alleen als probleem, maar ook als deel

Schaarste: kennis, trends en invalshoeken

29

van de oplossing. De Nederlandse overheid legt deze verbanden ook in nota’s
als die van ministers Koenders en Verburg, in de kabinetsbrede aanpak van
duurzame ontwikkeling en in de Nota Duurzaam voedsel (LNV 2009) met de
Beleidsagenda Duurzame voedselsystemen (LNV 2009) Juist in deze context is
meer kennis nodig over de meest effectieve aanpak, óók voor de inzet van
Nederland in de discussies over de hervorming van mondiale instituties.

Klimaatverandering en emissies, energie, biodiversiteit en voedsel
De EU-landen – en recentelijk ook de G8 in L’Áquila – hebben zich gecommitteerd
aan de UNFCCC-doelstelling om gevaarlijke, door de mens veroorzaakte klimaatverandering te voorkomen. Dit is vertaald in een maximale stijging van de mondiale
temperatuur van 2oC ten opzichte van het pre-industriële niveau. Dit komt overeen
met 50 procent minder mondiale emissies in 2050 ten opzichte van 1990 (Den Elzen &
Van Vuuren 2007). Een dergelijke vermindering vereist een radicale verandering van
het energiesysteem, waarbij de OESO-landen het voortouw moeten nemen om snelle
economische groei in ontwikkelingslanden niet in de weg te staan. Naast energiebesparing moet ontbossing worden voorkomen en moeten hernieuwbare bronnen
een veel belangrijker rol in de mondiale energievoorziening gaan spelen. Uitgaande
van de OESO-energieprojecties van 2008, moet de mondiale emissie-intensiteit (de
hoeveelheid koolstofdioxide-emissies per kilowattuur elektriciteitsproductie) van de
energiesector met ongeveer 80 procent naar beneden om de G8-doelstelling van 50
procent reductie te kunnen halen. Hetzelfde resultaat kan ook – zonder verandering in
de huidige energiemix – worden bereikt met 80 procent energiebesparing (meer dan
3 procent energiebesparing per jaar). Beide transities vergen enorme investeringen,
waarbij een mix van schone technologieën en energiebesparing noodzakelijk zal zijn
om de doelstelling te halen.
De FAO heeft berekend dat bij eenzelfde oppervlak van landbouwgronden als in 2001,
de productiviteit in de landouw met gemiddeld 85 procent moet stijgen om de productie nodig in 2050 te bereiken (Bruinsma 2003). Daarmee blijft overigens biodiversiteitsverlies optreden (door intensivering van het gebruik van bestaand landbouwgebied).

2.9 Kennis, trends en invalshoeken: de eerste conclusies
Om de mondiale bevolkingsgroei en economische ontwikkelingen op te vangen,
zijn transities in de mondiale voedsel-, water- en energiesystemen nodig. Voor het
organiseren van deze transities begint de tijd te dringen, en in die zin is ook ‘de tijd’
een schaars goed; de mensheid is voor het veiligstellen van haar primaire levensbehoeften op de langere termijn immers sterk afhankelijk van tijdige aanpassingen in
de productie, consumptie en verdeling van natuurlijke hulpbronnen.
Uit het voorgaande is gebleken dat het voor het omgaan met schaarste belangrijk
is dat niet alleen wordt gekeken naar het fenomeen van fysieke uitputting van
voedsel, water, energie, mineralen en metalen. Een beperkte toegankelijkheid tot
deze hulpbronnen speelt een minstens net zo’n grote of misschien wel veel grotere

30

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

rol. Het marktmechanisme kan bij schaarsten een prikkel zijn om de efficiëntie te
verbeteren of op zoek te gaan naar mogelijkheden van hergebruik of substitutie.
Bewuste of onbewuste niet- of onderbeprijzing draagt echter niet bij aan de voor
een duurzame omgang noodzakelijke technologische vernieuwing en gedragsveranderingen. Dit geldt vooral voor de omgang met water, het klimaat en de
biodiversiteit, maar ook voor de omgang met energie. Ook het tot op heden gebleken onvermogen om mondiale afspraken te maken – ondanks de breed gedeelde
analyse van toenemende schaarsten en de mogelijk dramatische effecten voor
economie en samenleving van vele landen – toont aan dat op vele terreinen verbetering moet worden aangebracht om de schaarsten in de wereld te beteugelen.
Er zijn deskundigen die niet willen spreken van ‘schaarste’, omdat zich vrijwel
nergens in de wereld een direct voelbare fysieke uitputting van natuurlijke hulpbronnen voordoet, en doemscenario’s uit het verleden niet zijn uitgekomen door
voortdurende technologische innovatie en sociaaleconomische aanpassingen.
Deze deskundigen benadrukken dat het goed zou zijn om juist te redeneren uit het
perspectief van ‘overvloed’. Een langetermijnverkenning vanuit dat perspectief
kan tot verrassende, nieuwe inzichten leiden, maar blijft – vanwege de opdracht
van het kabinet – buiten de scope van deze verkenning. In het volgende hoofdstuk
wordt echter wel recht gedaan aan die deskundigen. Immers, blijven hangen in
doemdenken levert geen handelingsperspectieven op voor het kabinet. Daarom
richt de projectgroep zich vanuit een realistisch-constructieve grondhouding op de
toekomst door de vraag te stellen hoe de transities te versnellen.
Voor de noodzakelijke (versnelling van) transities rond voedsel, water, energie in
relatie tot klimaat en biodiversiteit is het belangrijk om te bepalen welke randvoorwaarden kunnen worden verbeterd en welke ontwikkelingen juist moeten

Energie

Voedsel

Water

Schaarste: kennis, trends en invalshoeken

31

worden afgeremd. Staan de relevante discussies op de politieke en kennisagenda’s?
Kan met effect aan knoppen worden gedraaid en zo ja, aan welke? En hoe kan de
groeiende kloof worden overbrugd tussen de noodzaak van internationale samenwerking om schaarsten te beteugelen en de trend van toenemend wantrouwen,
protectionisme en ‘grondstoffennationalisme’? De Nederlandse open economie en
samenleving hebben er alle belang bij dat die kloof wordt overbrugd. Dat kan door
het ontwikkelen van een breed scala aan alternatieve handelingsperspectieven
voor het kabinet, dat bijdraagt tot meer stabiliteit, internationale samenwerking en
heldere mondiale afspraken gericht op een duurzaam gebruik van de beschikbare
natuurlijke hulpbronnen door alle wereldburgers, of zij nu wonen in OESO-landen,
opkomende economieën als China, India en Brazilië of ontwikkelingslanden. De
onzekerheden in de wereld van vandaag leiden er immers toe dat meer moet
worden gedacht in termen van scenario’s en verschillende te bewandelen wegen.

32

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Kennisvragen voor de
toekomst

3

Op basis van de in het vorige hoofdstuk beschreven langetermijnontwikkelingen
in voedsel-, water- en energieketens, de interferentie met klimaat en biodiversiteit
en de benodigde transities in voedsel- en energiesystemen, zijn de kennisvragen
voor de toekomst en de lacunes in de kennisontwikkeling nader uitgewerkt in drie
hoofdthema’s. Deze hoofdthema’s vormen de invalshoeken die moeten helpen om
te komen tot een integrale analyse en aanpak van de schaarsten in de wereld en de
bepaling van de positie van Nederland in het internationale krachtenveld:
 Een beter begrip van schaarsten en hun samenhang (paragraaf 3.1)
We weten nog te weinig over de samenhang tussen schaarsten onderling en
tussen schaarsten en de diverse systemen. Een verdieping van de kennis is noodzakelijk, niet alleen om te voorkomen dat contraproductieve besluiten worden
genomen bij de ontwikkeling naar een duurzamer samenleving, maar ook om het
inzicht te bevorderen in de complexiteit en onzekerheden waarmee de wereld,
de Europese Unie en Nederland in het bijzonder zich geconfronteerd zien.
 Hoe transities te versnellen? (paragraaf 3.2)
Er zijn vele belemmeringen om tot transities te komen. Centraal binnen dit
thema staat de vraag hoe transities kunnen worden versneld en welke rol de
Nederlandse overheid daarin kan spelen. Meer kennis kan en moet worden
ontwikkeld op de snijvlakken van technologische innovaties en noodzakelijke
gedragsveranderingen. Wat zijn de juiste randvoorwaarden voor een fundamentele verandering van voedsel-, water- en energiesystemen? Welke implementatiestrategieën laten het duurzaamheidsdenken niet vastlopen in ideeën en
goede voornemens, maar maken dat denken zichtbaar in concrete bestuurlijke,
technologische en maatschappelijke veranderingen?
 Geopolitiek en mondiale governance (paragraaf 3.3)
De ontwikkelingen laten zien dat er een toenemende spanning is tussen de wens
om mondiale problemen via mondiale afspraken aan te pakken en de praktijk
van verschuivende machtsverhoudingen en toenemend ‘grondstoffennationalisme’ (resource nationalism). Deze spanning en daarmee onzekerheid leidt tot de
noodzaak om een breed palet aan flexibele strategieën (waaronder win-win-strategieën en strategische allianties) te ontwikkelen. Hierbij dienen niet alleen de
Nederlandse belangen en invalshoeken en die van de Europese Unie te worden
betrokken, maar ook de belangen en invalshoeken van ontwikkelingslanden.

Kennisvragen voor de toekomst

33

Figuur 3.1

Drijvers van complexiteit en samenhang tussen schaarsten
Bevolkingsgroei
Biodiversiteitsverlies

Economische groei

Ontwikkelingssamenwerking

Metalen en mineralen
Landgebruik

Voedsel - Water - Energie

Verstedelijking

Geopolitieke
(machts)verschuivingen
Klimaatverandering

Migratie
Markt- en institutionele
factoren

De complexe samenhang van schaarse vraagstukken.

Op basis van deze drie hoofdthema’s worden in dit hoofdstuk wisselende perspectieven gepresenteerd, die moeten worden meegenomen bij de verdere – integrale
– kennisontwikkeling waaraan strategische adviesraden, planbureaus en andere
kennisinstellingen ieder vanuit de eigen deskundigheid en toegevoegde waarde de
komende jaren zullen bijdragen. De uitkomsten van deze gezamenlijke en integrale
kennisontwikkeling bieden mogelijk een breder palet aan internationale handelingsperspectieven voor het kabinet.

3.1 Beter begrip van schaarsten en hun samenhang
Bevolkingsgroei en toenemende welvaart leggen een groter beslag op grondstoffen. Dit leidt tot met elkaar concurrerende aanspraken op land, energie en water,
die vervolgens kunnen leiden tot een versterking van de effecten van klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit. Ontwikkelingslanden en arme bevolkingsgroepen zullen harder worden geconfronteerd met de toenemende schaarsten dan
beter toegeruste samenlevingen en bevolkingsgroepen. Deze groepen en landen
hebben ook meer last van de invloed van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies op de landbouw. Hoe werken deze verschillende schaarsten en hun gevolgen
op elkaar in en in hoeverre wordt dit op zichzelf al complexe vraagstuk beïnvloed
door internationale politieke en marktontwikkelingen (investeringen, speculatie) en
overheidsbeleid (bijvoorbeeld lock-ins)? Welke mogelijkheden hebben instituties om
dit complexe vraagstuk op nationaal, regionaal of mondiaal niveau aan te pakken?
3.1.1 Verdiepingsstudie interferentie tussen schaarsten
Voor het kunnen voeren van een duurzaam beleid is een beter begrip noodzakelijk
van de complexiteit rondom schaarsten en van de wijze waarop schaarsten (ook
kwantitatief) op elkaar inwerken. Zonder dit begrip kan geen inzicht worden verkregen in de materiële (economische) en niet-materiële (sociale en politieke) gevolgen
van niet-ingrijpen, noch in het (eigen)belang van investeren in het beheersen van

34

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

schaarsten op regionaal en mondiaal niveau. Tevens kan op basis hiervan een scherpere selectie worden gemaakt als het gaat om de vraag bij welke interferenties van
schaarsten overheidsmaatregelen heilzaam zijn en bij welke niet.
Deze constatering noopt tot het verrichten van een (wellicht meerjarige) verdiepingsstudie in internationaal verband naar de wisselwerking tussen de diverse
schaarsten. In de verdiepingsstudie kunnen vier invalshoeken of lagen van analyse
worden onderscheiden:
1. Hoe werken de onderdelen van het systeem – de dynamische driehoek energievoedsel-water en het daarbij behorende land- en mineralengebruik – (kwantitatief) op elkaar in, inclusief de wisselwerking met klimaatverandering en het
verlies aan biodiversiteit?
2. Wat is de invloed van autonome trends (zoals de groei van de wereldbevolking,
welvaartsstijging en klimaatverandering, leefstijlen, verstedelijking en migratie)
op het systeem?
3. Welke invloed hebben interventies als beprijzen en betalen voor publieke goederen als water en energie?
4. Wanneer en hoe worden Nederlandse (en Europese) belangen geraakt, en
wanneer en hoe die van ontwikkelingslanden en arme bevolkingsgroepen?

‘Het probleem met biodiversiteit is dat we niet voelen hoever we kunnen gaan totdat
ecosystemen onomkeerbaar veranderen tot schade van leven zoals wij dat kennen.’
(Robin Miège, Europese Commissie DG Milieu)

Kennisvragen voor de toekomst

35

Voor het kunnen beantwoorden van deze vragen is inzicht in de volgende aandachtspunten van belang:
 de spanning tussen de toenemende vraag naar voedsel (in het bijzonder zuivel
en vlees) en de toenemende druk op duurzame voedselproductie door klimaatverandering en concurrerende aanspraken op land en water (voor voedsel,
veevoer, brandstoffen, vezels, bos, flora en fauna);
 de invloed van diverse toepassingen van biomassa op het land- en watergebruik,
de biodiversiteit en het klimaat;
 de veerkracht en kantelpunten van ecosystemen (bijvoorbeeld het
Amazonegebied);
 de effecten van klimaatverandering op de voedselproductie en markten (klimaatbestendige gewassen) en de effecten van voedselproductie op het klimaat
(emissies door veeteelt, landbouw en transport);
 het effect van institutioneel bepaalde (markt)belemmeringen, zoals handelsbelemmeringen, subsidies en overheidsregulering;
 de invloed van (plotselinge, tijdelijke) verstoringen in het aanbod van en de
vraag naar voedsel, water en energie;
 veranderingen in politieke en handelsrelaties (zoals protectionisme, bilaterale
ruilafspraken en grondbezit).
3.1.2 Integrale fosfaatverkenning
De verwachte groei in de wereldbevolking tot 9 miljard mensen in 2050 vraagt om
een forse stijging in de voedselproductie. Op basis van de bevolkingsprognose en
de economische ontwikkeling van bevolkingsrijke landen als China en India ligt
het in de lijn der verwachting dat er in de landbouw nog veel meer kunstmest zal
moeten worden gebruikt om de productiviteit op een aanvaardbaar peil te krijgen.
Fosfaat is een essentiële grondstof voor kunstmest en dus ook voor de landbouwproductie, een niet-hernieuwbare grondstof waarvoor geen substituut voorhanden is. Fosfaat kan wel worden teruggewonnen (vooral uit urine en faeces), maar
terugwinning komt maar op zeer beperkte schaal voor. Fosfaat wordt voornamelijk
gewonnen uit fosfaatrots. Deze fosfaatreserves bevinden zich in een beperkt aantal
landen, voornamelijk in Marokko, China, Zuid-Afrika, en de Verenigde Staten. Met

Fosfaat of fosfor?
De termen ‘fosfaat’ (P2O5) en ‘fosfor’ (P) worden ogenschijnlijk door elkaar gebruikt,
maar hun gebruik is afhankelijk van de context. P staat voor het chemische element
fosfor uit het periodieke systeem en wordt gebruikt in de context van beschrijvingen
van de mineralenhuishouding van plant, dier, bodem en water; zo wordt gesproken
van fosforconcentraties in het oppervlaktewater en het fosforgehalte in planten.
Fosfor komt in de natuur het meest voor in fosfaatverbindingen. Dit zijn verbindingen
van fosfor met zuurstof. Fosfaat wordt veelal gebruikt in de context van bodemkundige aspecten (fosfaatrots), bemestingsadviezen (toepassing in kunstmest) en het
mestbeleid (zoals fosfaatgift en fosfaattoestand van de bodem) (Schouwmans et al.
2008).

36

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Figuur 3.3

Landen met grootste fosfaatreserves, 2008

Verenigde Staten
8%

Marokko
37%

China
27%
Jordanië
6%

Zuid-Afrika
10%

Landen met de grootste fosfaatreserves.

dit beperkte aantal producerende landen is de fosfaatschaarste verbonden met
geopolitieke verhoudingen. China – met ruim een kwart van de totale reserves –
heeft een exporttarief van 135 procent op fosfaat gelegd en daarmee de fosfaatzekerheid in eigen land veiliggesteld. De huidige reserves in de Verenigde Staten zijn
met het huidige tempo van exploratie van mijnen genoeg voor krap 40 jaar. Ook
zijn er reserves die bij de huidige techniek nog niet lucratief zijn, maar waarvan wel
wordt verwacht, dat er in de toekomst uit kan worden gewonnen (USGS 2009).
Daarnaast importeren de Verenigde Staten momenteel veel fosfaat uit Marokko.
Fosfaat komt voor een deel uit de betwiste Westelijke Sahara, met alle (leverings)
onzekerheden van dien. In totaal beslaat het fosfaat uit Marokko en de Westelijke
Sahara een derde van het wereldaanbod aan hoogkwalitatieve fosfaatrots.
Volgens diverse geologische studies zijn er nog aanzienlijke voorraden fosfaat die in
ieder geval voor de komende tientallen jaren zo niet voor meer dan honderd, tweehonderd jaar voldoende zijn, maar die wel geconcentreerd in een beperkt aantal
landen voorkomen. Tegelijkertijd menen andere onderzoekers dat er rond 2030
mogelijk een ‘fosfaatpiek’ (vergelijkbaar met het ‘oliepiek-concept’) zal optreden.
PBL-scenario’s laten in ieder geval voor de komende honderd jaar geen ernstige
voorraadproblemen door fysieke schaarste zien (Van Vuuren et al., 2009). Wel heeft
de kunstmestindustrie nu al te maken met een afname van de kwaliteit van gewonnen fosfaatrots (onder andere door meer radioactiviteit).
Overigens zal de vraag naar fosfaat ook toenemen als gevolg van de toenemende
behoefte aan en de productie van biobrandstoffen. Dat een en ander tot ontwrich-

Kennisvragen voor de toekomst

37

ting kan leiden, heeft de prijsontwikkeling van fosfaat in 2008 laten zien. De fosfaatprijs steeg toen binnen een periode van 14 maanden met 700 procent, maar zakte
daarna weer in. In sommige landen braken door deze forse prijsstijgingen rellen uit.
Tegelijkertijd treedt vervuiling op door overmatig gebruik.1)
Belangrijke middelen om de grote afhankelijkheid van fosfaatproducerende landen
te verminderen zijn een efficiënter gebruik van zowel dierlijke mest als kunstmest
in de landbouw en het terugwinnen van fosfaat uit afval (menselijke uitwerpselen,
voedselresten, tuinafval en mest). Daarnaast kan het beschikbare fosfaat beter
worden benut door het verbeteren van de opname van fosfaat door planten, het
verminderen van organische verliezen in de hele voedselketen en door het stimuleren van diëten die minder fosfaatintensief voedsel (waaronder vlees) bevatten.
Technologische mogelijkheden zijn de precisielandbouw en het optimaliseren van
bodemcondities om de fosfaatbeschikbaarheid voor planten te verhogen. Vaak
komen deze technologische ontwikkelingen voort uit de wens tot het verminderen
van milieuproblemen door het gebruik van fosfaat. Officiële instanties besteden in
2009 nog weinig aandacht aan een mogelijke fosfaatschaarste.
Hoewel voedselzekerheid en de VN-millenniumdoelstellingen hoog op de internationale agenda staan, is er verrassend genoeg weinig politieke en beleidsmatige
aandacht voor een mogelijke fosfaatschaarste en de invloed daarvan op de voedselzekerheid. Door de concentratie van de fosfaatvoorraden in een beperkt aantal
landen, is de zeggenschap over deze grondstof echter nog veel schever verdeeld
dan die over olie (vergelijk de rol van OPEC voor olie).
Gelet op het voorgaande, ligt het voor de hand om een integrale fosfaatstudie te
initiëren, zodat een meer politiek-beleidsmatige sturing van de fosfaatkringloop2)
mogelijk wordt. Deze studie zou moeten zijn gericht op het eenduidig in beeld
krijgen van de vraag of het huidige beleid volstaat of dat nieuw beleid, nationaal en
internationaal ontwikkeld moet worden. Wat zijn de (kwantitatieve) feiten, is er in
de toekomst een serieus aanbodprobleem te verwachten, en wat zijn de mogelijkheden om binnen welke termijn fosfaat efficiënter te gebruiken of te hergebruiken?
In relatie hiermee zou onderzocht moeten worden welke kansen (technologische
innovatie, nieuwe klimaatbestendige landbouwmethoden) en bedreigingen (toenemende afhankelijkheden) er zijn, of er R&D-investeringsprogramma’s nodig zijn,
welke perspectieven er zijn voor regionale of mondiale afspraken over de toegankelijkheid van de fosfaatbronnen, en tot slot wat de risico’s zijn van geopolitieke
spanningen die door de afhankelijkheden kunnen ontstaan.
Bij het beantwoorden van deze vragen is aandacht voor de volgende aspecten van
belang:
 de afhankelijkheid van enkele producerende/exporterende landen en
machtspolitiek;
1) Fosfaatvervuiling in de bodem en uitspoeling naar grond- en oppervlaktewater, met als gevolg
extreme algengroei.
2) De fosfaatcyclus loopt van het winnen, bewerken tot kunstmest, toepassen van kunstmest,
opslag in de bodem, oogsten van het gewas, voedsel- en voerproductie en consumptie tot de
uitscheiding en afspoeling van fosfaat door erosie.

38

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

 de relatie tussen de beschikbaarheid/toegankelijkheid van fosfaten en biobrandstoffen en de bedreiging van de voedselzekerheid.

3.2 Hoe transities te versnellen?
De wereld staat voor grootse uitdagingen. Om in 2050 met 9 miljard mensen op
duurzame wijze over voldoende grondstoffen, voedsel, water en energie te kunnen
beschikken en de toegang ertoe veilig te kunnen stellen, zijn fundamentele veranderingen nodig. Het alternatief is een toenemende instabiliteit (politiek, economisch, ecologisch en sociaal) in de wereld, met alle gevolgen van dien. Alleen met
grote systeemveranderingen, gebaseerd op forse technologische vernieuwingen
en gedragsverandering, kunnen de doelen van beschikbaarheid en toegankelijkheid
worden gehaald. De grootste schaarste is in dit geval dan ook die aan tijd.
Overheden (op verschillende schaalniveaus, van lokaal tot mondiaal) kunnen
belangrijke randvoorwaarden creëren om (snel) maatschappelijke veranderingen teweeg te brengen en daarbij de kansen op verdere ontwikkelingen open te
houden. Kijken naar vernieuwende werkwijzen en andere invalshoeken die elders
eerder zijn toegepast, kan daarbij nuttig zijn. Van belang daarbij is niet alleen scherp
zicht te krijgen op de verbanden tussen schaarsten, maar ook op de achterliggende
mechanismen die een transitie kunnen afremmen (zoals verkeerde marktprikkels, lock-ins in het beleid, protectionistisch conserveringsbeleid) of juist kunnen
versnellen door succesvolle strategieën toe te passen en gebruik te maken van de
innovatieve kracht van (groepen) mensen, bedrijven en instellingen.
In het vervolg van deze paragraaf wordt verder ingegaan op:
 de transitie van het voedsel- en watersysteem in de wereld naar meer en duurzaam voedsel met minder waterverbruik;
 de transitie van het energiesysteem in de wereld naar een efficiëntere en koolstofarme energievoorziening.
Als gezegd is het voor de noodzakelijke (versnelling van) transities in het voedsel-,
water- en energiesysteem belangrijk om te bepalen welke randvoorwaarden
kunnen worden verbeterd en welke ontwikkelingen juist moeten worden afgeremd. Staan de relevante discussies op de politieke agenda? Aan welke knoppen
kan met effect worden gedraaid?
3.2.1 Integrale studie transitie voedsel- en watersysteem
Er ligt een mondiale, Europese en nationale opgave om het voedselsysteem te
verduurzamen. Deze opgave is onder andere terug te vinden in de VN-millenniumdoelstellingen. Anno 2009 leven we in een wereld met een gemiddeld inkomen
per hoofd van de bevolking dat hoger is dan ooit tevoren. Toch verdient bijna
een miljard mensen minder dan een dollar per dag. Er wordt voldoende voedsel
geproduceerd om iedereen te voeden. In ontwikkelingslanden krijgt 17 procent van
de bevolking echter dagelijks te weinig gezond voedsel binnen voor een gezond
bestaan.

Kennisvragen voor de toekomst

39

Het huidige mondiale voedselsysteem is daarbij niet duurzaam: overbevissing en
de productie van vlees, eieren, zuivel en veevoer leggen een groot beslag op het
mondiale ecosysteem. Het gaat dan vooral om druk op beschikbaar (vruchtbaar)
land, de sterke afhankelijkheid (en verspilling) van (zoet) water voor de landbouw,
en effecten op de biodiversiteit en het klimaat. Op basis van de bevolkingstoename en welvaartsgroei en de daarmee gepaard gaande toename van de vis- en
vleesconsumptie, is de verwachting dat de druk op het mondiale ecosysteem in
2050 onhoudbaar zal zijn als de productiesystemen en consumptiepatronen niet
veranderen. Door het niet duurzaam gebruik van hulpbronnen als land en water en
het veranderend klimaat komt dan ook de voedselproductie in gevaar.

‘There is enough food for everyone’s need, but not for everyone’s greed.’ (citaat
Mahatma Gandhi)

In de samenstelling van het voedsel van de bevolking in opkomende economieën
neemt het aandeel van waterintensief voedsel toe (vlees, melkproducten, bewerkt
voedsel). Het waterverbruik voor de voedselvoorziening in de OESO-landen is 5
tot 6 ton per persoon per dag, ten opzichte van 1 tot 2 ton per persoon per dag
in ontwikkelingslanden (Lundquist, 2009). Tegelijkertijd nemen de mogelijkheden
voor een toenemend watergebruik voor voedsel af, zowel in regengevoede als in
irrigatiegebieden, wat nog eens wordt versterkt door de verwachte effecten van
klimaatverandering en biodiversiteitsverlies. Water is in feite schaarste nummer
1, in landen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika die grote behoefte hebben aan hulp
en internationale samenwerking. Ook het World Economic Forum in Davos heeft
in 2008 en 2009 aandacht gevraagd voor de waterschaarste, niet alleen in verband

Hoe 9 miljard mensen te voeden...?
‘... the outlook for global food security over the coming decades will be characterised
by turbulence, uncertainty and risk. As the world’s population rises, as the material
demands of an affluant “global middle class” increase, as scarcity trends such as
climate change, energy security, water scarcity and competition for land make themselves felt and as a major global redistribution of power proceeds, so the challenges
faced by the world’s food system multiply and interact in new, unpredictable ways.
As this process of change rapidly unfolds, the need for further work on the nature of
the challenge and what needs to be done to meet it will remain acute. In particular,
one area that this report had investigated less than is needed is the extent to which
international trade – including, and perhaps especially, in food – will be constrained in
the context of a future in which climate change is being addressed successfully’ (Evans
2009: 49).

40

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

met de voedselproductie, maar ook in verband met de drinkwatervoorziening en
een goede sanitatie.
In de in 2009 verschenen Beleidsagenda Duurzame voedselsystemen van het ministerie
van LNV wordt aandacht gevaagd voor de transitie naar een duurzame voedselproductie en -consumptie. Een van de belangrijke aandachtspunten daarbij is de
eiwittransitie. Andere aspecten die aandacht vragen zijn het wereldwatervraagstuk,
aandacht voor verlies en verspilling van voedsel in de hele keten van de akker tot de
tot de consument en de schrijnende tegenstelling tussen de toenemende honger
èn de toenemende obesitas in de wereld. ‘Voedselzekerheid’ refereert volgens een
definitie van de Wereldvoedselorganisatie uit 1996 aan de consumptie van voedsel
voor een actief en gezond leven; weinig mensen zijn zich bewust van de grote
verschillen tussen de hoeveelheid voedsel die wordt geproduceerd en de hoeveelheid voedsel die daadwerkelijk wordt geconsumeerd (slechts 50 procent van de
productie).
Breder gezien staat de wereld voor grote uitdagingen, waarin de voedselproductie
een centrale rol speelt. De VN Commissie voor Duurzame Ontwikkeling (CSD) benadrukte in mei 2009 in New York de relatie tussen de toenemende concurrerende
aanspraken op natuurlijke hulpbronnen en de noodzaak om de productiviteit en
efficiëntie in de voedselvoorziening te verbeteren. Ook riep de commissie op tot
een duurzame ‘groene revolutie’, waarbij moet worden ingezet op een verhoging
van de voedselproductie, de productiviteit en de duurzaamheid. Deze verhoging
kan langs vijf sporen worden bereikt: toepassing van innovaties, de inzet van lokale
inheemse kennis, nieuwe technologie en efficiënte verspreiding ervan, handelsbeleid en verbetering van de toegang tot markten.
Veranderingen in de productie en conservering van voedsel (om verspilling te
voorkomen) moeten passen bij de lokale cultuur. Mensen staan open voor verandering als snel duidelijk wordt dat zij hier baat bij hebben (zoals is gebleken bij de

Zorgen in India
‘Water is schaarste nummer één. Dit vraagt om onmiddellijke actie en oplossingen!
Het Hooggerechtshof van India heeft de regering opgedragen om met grote spoed een
integraal waterplan te ontwikkelen vanwege de nu al voelbare schaarste aan water in
sommige gebieden.’
‘Voor de noodzakelijke voedseltransitie moeten we meer tijd nemen, twintig jaar. Er
is nog veel winst te boeken in het terugdringen van verkwisting en meer toegepast
landbouwonderzoek. Er zijn kansen voor micro-energiesystemen op het platteland
voor water en elektra met behulp van de zon en biomassa.’
(Dr. Ramasami, Ministry of Science and Technology, New Delhi)
‘How to create climate proof crops, that is my priority question.’
(Dr. Leena Srivastava, The Energy and Resource Institute (TERI), New Delhi)

Kennisvragen voor de toekomst

41

verbeterde teelt van katoen via genetische modificatie) en onder de voorwaarde
dat respect wordt getoond voor en handig wordt ingespeeld op de tradities in het
(ecologische) landgebruik van boeren. In ontwikkelingslanden wordt veel verwacht
van nieuwe ontwikkelingen in de gentechnologie.
In het streven naar een duurzame mondiale voedselproductie is er behoefte aan
een preciezere verkenning van de benodigde en ontbrekende kennis van de voedselproductie en -consumptie op diverse schaalniveaus en de relatie tot de land-,
water- en energiebehoefte. Voor voldoende voedsel- en biomassaproductie zijn
robuuste teeltsystemen nodig (klimaatbestendige en minder water verbruikende
gewassen), maar er moet ook aandacht zijn voor de ontvankelijkheid van producenten, handelaren en consumenten (aandacht voor de gehele keten). Waar stokt
het en waar kunnen belemmeringen worden weggenomen om de productiviteit
in de keten fors te verhogen, zonder dat dit ten koste gaat van het klimaat en de
biodiversiteit? Naast de introductie van technologische vernieuwing – al dan niet
via genetisch gemanipuleerde organismen – moet hierbij ook aandacht worden
besteed aan de implementatie van veranderingen verderop in de voedselketen. Het
kan daarbij gaan om landhervormingen (herverkaveling), nieuwe productiemethoden, het doorbreken van conservatisme en onwetendheid van boeren, landbouwvoorlichting en de relatie tussen boeren en (tussen)handelaren.
De ervaring leert dat het proces van technologische vernieuwing vaak moeizaam
verloopt door een gebrek aan bestuurlijke kracht en door institutionele en culturele
belemmeringen. Deze barrières zijn niet eenvoudig te doorbreken, maar internationale technologische samenwerking kan wel helpen de transities te versnellen. De
vraag is hoe hier goed op aan te sluiten en welke vormen van samenwerking hier nu
het beste voor kunnen worden toegepast.
Een andere vraag in deze context is of de huidige bescherming van intellectueel
eigendom (Intellectual Property Right, IPR) een probleem kan vormen bij de ontwikkeling en verspreiding van technologische kennis en zo ja, of het wegnemen van
dit probleem kan bijdragen aan een versnelling van de transitie van het voedsel- en
watersysteem. Dit vraagstuk doet zich overigens niet alleen voor in de voedsel- en
watersystemen, maar is wellicht ook relevant voor de transitie naar een duurzaam
energiesysteem. Uit deze verkenning is niet duidelijk geworden of het aanpassen
van IPR’s inderdaad de transitie van het voedsel- en watersysteem in belangrijke
mate kan versnellen.

Verandering in consumptiepatronen noodzakelijk
‘A system that is able to reconcile the often conflicting goals of resilience, sustainability and competitiveness and that is able to meet and manage consumer expectations
will become the new imperative. (...) For the consumer new uncertainties over the
affordability of food, along with continuing environmental and health concerns, will
mean changes in consumption patterns’ (Ambler-Edwards et al. 2009: p5).

42

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Sommige onderzoekers menen dat IPR’s nauwelijks een probleem vormen en dat
andere factoren, zoals onvoldoende innovatief vermogen of overheidsregulering,
van veel grotere betekenis zijn. Anderen daarentegen menen dat dit een richting
is die nadrukkelijk moet worden verkend (zie bijvoorbeeld Barton 2008). Om deze
reden is besloten om een kennisvraag te agenderen rond IPR. Het onderwerp staat
al – in het kader van technologieoverdracht – op de agenda voor de klimaatconferentie in Kopenhagen eind 2009 en is reeds vele jaren onderwerp van debat. Mocht
IPR een grote belemmering zijn voor technologie-overdracht bij publieke goederen,
dan is het vinden van een oplossing niet eenvoudig. Immers, in een wereld waarin
private ondernemingen investeren in het ontwikkelen van strategische kennis en
innovaties, moet een prikkel blijven, een beloning voor de investeerder, om te
blijven innoveren.
Het zou goed zijn om in een dergelijke verkenning nader onderzoek te doen naar
de ontwikkelingen in het kwekersrecht en de toename van octrooien op genetische
eigenschappen van planten door grote wereldspelers (zoals Monsanto) in de genetische modificatie. In de kern is het de opgave om private en publieke belangen zo
optimaal mogelijk met elkaar te verbinden. Is het voor een open source-benadering
wel noodzakelijk om het gehanteerde IPR-systeem (bijvoorbeeld octrooiering of
kwekersrecht) te herzien, of kan worden gedacht aan nieuwe randvoorwaarden
(bijvoorbeeld de eis van duurzaamheid) waaronder IPR wordt toegepast en waarbij

Kennisvragen voor de toekomst

43

zowel de innovatoren als de mondiale bevolking profijt hebben van de nieuwe
technologie?
In de integrale studie rond transitie van het voedsel- en watersysteem is het van
belang om de volgende aspecten mee te nemen:
 institutionele en marktfactoren (overheidsinterventies, lock-ins);
 biobased economy en de effecten van toenemend biomassagebruik op het
voedsel-, water- en energiesysteem;
 ontwikkelingssamenwerking, kennisexport, landbouweducatie en -voorlichting;
 bio- en watertechnologie in relatie tot eco-efficiënte landbouw;
 intellectueel eigendomsrecht (Intellectual Property Right) versus kwekersrecht;
open source-benadering;
 consumptiepatronen en achterliggende leefstijlen (zie ook paragraaf 3.2.3);
 landgebruik, concurrerende aanspraken op land en water, urbanisatie, verwoestijning en landdegradatie;
 productiviteitsverhoging versus klimaat en biodiversiteit.
3.2.2 Toekomstverkenning transitie energiesysteem
De noodzaak van de transitie van het energiesysteem in de wereld staat buiten kijf.
Het energieverbruik is al hoog, maar de energiebehoefte stijgt de komende decennia fors door bevolkingsgroei, vooral in opkomende economieën als China, India en
Brazilië, economische ontwikkeling en door de daarmee samenhangende verandering van leefstijlen. Het gebruik van fossiele brandstoffen (olie, gas, kolen) leidt tot
toenemende luchtvervuiling en uitstoot van broeikasgassen, met als gevolg een
verdere opwarming van de aarde en uiteindelijk aantasting van de biodiversiteit.
We moeten daarom zuiniger omgaan met energie en minder koolstofafhankelijk
worden.
Een verschuiving naar het gebruik van duurzame energiebronnen vergt een systeemverandering. Er moet daarbij worden gewaakt voor negatieve interferenties
met andere schaarsten (zoals aan lithium, nodig voor accu’s in elektrische auto’s).
De overheid moet voor private partijen de juiste voorwaarden creëren om de
transitie naar een ander energiesysteem – een andere (schonere) brandstofmix –
mogelijk te maken.
Naar energietransitie in de wereld, in Europa en in Nederland wordt al veel
onderzoek gedaan. Tot nu toe is er echter weinig disciplineoverstijgend onderzoek
gedaan, over de grenzen van verschillende beleidsdomeinen heen, zoals naar de
relatie tussen energie en ruimte (duurzame stedenbouw, elektriciteitsnet, mobiliteit en water). Bovendien is weinig onderzoek verricht naar de relatie tussen
energietransitie en veranderende geopolitieke verhoudingen in de wereld (omgaan
met afhankelijkheden). Door een multidisciplinaire benadering en meer inzicht in
de mogelijke gevolgen van transities, kunnen belemmeringen en kansen vroegtijdig
worden gesignaleerd en aangepakt dan wel worden aangegrepen.
Deze verkenning heeft bijvoorbeeld duidelijk gemaakt dat het geschikt maken van
de onderliggende infrastructuur, het elektriciteitssysteem op Europese schaal, een
belangrijke voorwaarde is voor het streven naar een fossiele brandstofarme energievoorziening. Alleen dan zijn grootschaliger toepassingen van duurzame energie

44

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

(vooral zon en wind) mogelijk, bijvoorbeeld in de vorm van intelligente netwerken
(smart grids), duurzame wijken en gebouwen en elektrische vervoersystemen, en
kan deze energie over grote afstand (afhankelijk van waar deze het beste is op te
wekken) worden getransporteerd naar consumenten. Daarbij is samenwerking
binnen de Europese Unie een logische tussenstap, passend bij de huidige regionale
marktontwikkeling en integratie. Bovendien zijn er nog aanzienlijke verschillen in de
brandstofmix in Europa, die geleidelijk aan moeten verminderen of beter op elkaar
moeten worden afgestemd en geïntegreerd.
Aan de aanpassing van het – Europese – elektriciteitsnet en andere (vervoers)systemen kleven echter nog vele vragen, zoals wat de optimale mix is van decentrale
(zon en wind) en centrale energieopwekking – bijvoorbeeld nucleair, kolen in combinatie met afvang en opslag van koolstofdioxide (CO2). De beschikbaarheid van
voldoende koelwater kan ook vraagstukken opwerpen die over landsgrenzen heen
moeten worden opgelost. Voordat – internationaal – besluiten worden genomen,
moeten de betekenis en gevolgen van maatregelen en de benodigde investeringen
in beeld worden gebracht. Het verminderen van de CO2-uitstoot zal daarbij een
aanzienlijke verandering van de energiesystemen vereisen.
Om de vraag te kunnen beantwoorden hoe de transitie naar een efficiënter en
duurzaam energiesysteem kan worden versneld, moeten in ieder geval de volgende
kennisvragen worden beantwoord:
 welke systeemveranderingen vinden internationaal plaats in het kader van ontwikkeling (technologie), opslag en buffering, transport (intelligente netwerken)
en gebruik van elektriciteit?;
 hoe passen decentrale en centrale energiesystemen bij deze systeemveranderingen in ontwikkelingslanden en binnen de lidstaten van de Europese Unie?;
 wat zijn de (fysieke, sociale, economische, ecologische en politieke) gevolgen
van een grootschalige elektrificatie van energie- en transportsystemen?;
 welke kennis is noodzakelijk voor de op diverse schaalniveaus te maken politiekbestuurlijke keuzes bij het verantwoord en snel toepassen van deze systeemveranderingen en om deze te begeleiden?
 kunnen de verschillen in grondstofposities tussen de Verenigde Staten, de Europese Unie, Rusland, Brazilië, China en India leiden tot verschillende oplossingen
of beleidsrichtingen in het energie- en klimaatbeleid, en zo ja, welke effecten
kunnen die verschillende keuzes hebben?

‘Het niveau van de Europese Unie is tot nu toe niet erg geschikt gebleken voor kwesties zoals energie. Nationale regeringen bespreken die liever bilateraal of in kleine
groepen. De Duitse energiesector moet europeaniseren en werkt daaraan, maar de
staat is langzamer. Het is de moeite waard om een virtuele Europese denktank te
activeren voor deze kwesties.’
(Kirsten Westphal, Stiftung Wissenschaft und Politik, Berlijn)

Kennisvragen voor de toekomst

45

Hierbij is het van belang dat de volgende aspecten worden meegenomen:
 institutionele en marktbelemmeringen, dilemma’s bij en spanningen tussen
overheidsdoelstellingen;
 de betekenis van een blijvende behoefte aan fossiele brandstoffen (met name
Russisch gas) tijdens de transitie van het energiesysteem;
 lithiumafhankelijkheid van enkele producerende landen als mogelijke belemmering voor transitie op weg naar elektrificatie (vergelijk PBL 2009);
 gevolgen van energietransitie voor de vraag naar olie, gas en biobrandstoffen;
de positie van exporteurs versus die van importeurs; distributiekanalen; de stabiliteit in regio’s en voor ontwikkelingslanden;
 ontwikkeling van het politieke en economische ‘energiekrachtenveld’ binnen de
Europese Unie;
 waar moet de Europese elektriciteitsinfrastructuur aan voldoen om in de toekomst om te kunnen gaan met diverse (duurzame) energiebronnen, en wat is
daarvan de betekenis voor Nederland?;
 onderzoek naar de gevolgen van het inruilen van een Europese afhankelijkheid (van Russisch gas bijvoorbeeld) voor die van in Noord-Afrika op te vangen
zonne-energie.
3.2.3 Naar duurzame leefstijlen
Technologische vernieuwingen kunnen bijdragen aan de oplossing, maar aandacht
is ook nodig voor mogelijkheden om invloed uit te oefenen op de manier waarop
wij allen met grondstoffen omgaan, hoe moeilijk dit ook is. Een overgang naar
duurzame productie en consumptie vergt aanpassing van leefstijlen, nu en in de
toekomst. De kennisvragen zijn gericht op hoe de vernieuwingen te versnellen,
door nieuwe invalshoeken, verbindingen en methodes te gebruiken die op andere
fronten succesvol hebben gewerkt, zoals het gebruik van internetcommunicatie om
het collectieve denken over bepaalde onderwerpen te beïnvloeden.

Vraag naar biobrandstoffen meer gedreven door
overheidssturing dan door de markt
‘Prospects for biofuels are increasingly driven by quantitative mandates, either in the
form of blending requirements or set as minimum biofuel quantities to be used in the
national transport sectors. Under these circumstances, general uncertainties about
other factors, including feedstock prices, crude oil prices and changes in policy measures other than mandates, become less crucial, although this might change should
there arise significantly higher crude oil prices than those assumed in this outlook.
However, two important areas of uncertainty remain: the pace of commercialisation
of second-generation biofuels; and the options for waiving biofuel mandates if certain
conditions related to food security, biofuel economics and environmental issues are
met. With the exception of Brazilian ethanol production, the commercial viability of
biofuel supply has been, and still remains, a challenge for many sectors throughout the
world’ (OECD & FAO 2009).

46

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Beide in dit hoofdstuk genoemde transitiepaden – van het voedsel- en watersysteem en van het energiesysteem – zijn afhankelijk van technologische vernieuwingen, maar minstens net zoveel van veranderingen in leefstijlen. Beleid in het kader
van schaarste en transitie dient dus ook te worden gericht op de beïnvloeding van
leefstijlen en daarbij moeten nieuwe trends en ontwikkelingen in de sociologie
meegenomen worden. In dat kader verdient het aanbeveling om te kijken naar het
hoe en waarom van snelle omwentelingen in voorkeuren en gedrag, de ervaringen
die hiermee in het verleden zijn opgedaan, naar de horizontalisering van ‘dragers’
van gedragsverandering, en naar het nieuwe fenomeen van flocking via netwerken,
waarbij groepen mensen zich voor het oplossen van een concreet probleem spontaan organiseren tot grote netwerken.
De voorbeelden van horizontale netwerkvorming via internet tonen aan welk
een enorme veranderkracht op gang kan komen als een collectief van mensen

Doorbreken van het sociale dilemma
In de Tweede Duurzaamheidsverkenning uit 2007 werd al geconstateerd: ‘Burgers in
Nederland vinden het belangrijk dat mondiale duurzaamheidsvraagstukken worden
aangepakt en zijn ook bereid daaraan mee te betalen, maar handelen daar als
consumenten vaak niet naar. Zij vinden dat de overheid dit sociale dilemma moet
doorbreken. Burgers geven er de voorkeur aan dat dit “achter hun rug om” gebeurt
via het duurzamer maken van producten of productieketens. Bedrijven geven aan wel
duurzamer te kunnen en willen produceren, als de overheid maar zorgt voor een voor
concurrenten gelijk internationaal speelveld. Landen (…) willen vaak pas maatregelen
nemen als ook andere landen dat doen. Aanpassing en versterking van instituties en
spelregels vormen daarmee een belangrijke voorwaarde voor duurzame ontwikkeling’
(MNP 2007: viii).

De kracht van flocking via netwerken
John Ryan (2009) geeft een mooi voorbeeld van flocking aan de hand van het volgende verhaal:
Een vrouw in New York was bestolen van haar mobiele telefoon. Ze nam contact op
met de telefoonmaatschappij, die haar aanbood al haar gegevens over te zetten op
een nieuwe telefoon. Toen bleek dat niet alleen haar oude gegevens, maar ook foto’s
en e-mails van de dader waren overgezet, traceerde haar echtgenoot – een programmeur – de dader en zette zijn bevindingen op Facebook. Binnen twee dagen hadden
10.000 mensen zich in een spontaan netwerk verzameld, en kwamen er allerlei gegevens over de dief op internet te staan. In een paar dagen groeide het netwerk uit tot
enkele tientallen duizenden mensen die druk uitoefenden op de politie om de dader te
arresteren, wat uiteindelijk ook gebeurde.

Kennisvragen voor de toekomst

47

één gemeenschappelijk doel heeft en dit doel met prioriteit nastreeft. Wat als
die enorme kracht zou worden ingezet voor het veranderen van onze collectieve
leefstijlen? Welke ‘aandrijvende krachten’ kunnen worden geduid die kunnen leiden
tot (collectieve) aanpassing van leefstijlen die bijdragen aan het duurzaam omgaan
met hulpbronnen, zowel door producenten en handelaren als door consumenten?
In dit verband kunnen nieuwe ontwikkelingen in de communicatietechnologie een
belangrijke rol spelen in het beïnvloeden van collectief gedrag. Zo laat het succes
van Facebook en Twitter zien hoe snel en flexibel publieke opinies zich ontwikkelen
via het internet en hoe burgers lerenderwijs samen invloed gaan uitoefenen.
Het World Watch Institute in Washington, één van de gesprekspartners voor deze
verkenning, onderzoekt momenteel ter voorbereiding op het The State of the World
2010-rapport culturele transformatieprocessen in de richting van duurzaamheid.
Kennisvragen die uit dit thema voortvloeien, zijn:
 wat kunnen nieuwe communicatiemethoden betekenen voor een verandering
van leefstijlen (vergelijk de internetstrategie bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen en de communicatiestrategie rond de Green New Deal)?;
 hoe kan worden ingespeeld op de motieven van mensen om zelf hun leefstijl te
willen aanpassen?;
 hoe moet worden omgegaan met diversiteit aan leefstijlen en de mate van ontvankelijkheid voor boodschappen?;
 wat is er bekend over recente trends/wijzigingen in gedrag (bijvoorbeeld dat jongeren steeds later of minder vaak een rijbewijs halen)?; waar komen deze trends
vandaan en wat zijn de verwachtingen over het doorzetten van deze ontwikkelingen (nieuwe trends in duurzaam gedrag)?;
 hoe kan het zelforganiserend vermogen rond een complex vraagstuk van
(groepen) zeer diverse burgers worden gestimuleerd?; welke aanjagers en waardemodellen kunnen daarbij een rol spelen?;
 welke communicatienetwerken, gekoppelde leeromgevingen en logistieke
ketens spelen daarbij een verbindende en stabiliserende rol?
Voor de verdere uitwerking van deze kennisvragen is het de vraag of met het
traditionele gedragsonderzoek voldoende antwoorden kunnen worden gegeven
op de genoemde vragen. We moeten ook op zoek naar andere vormen van onderzoek, van kennisvergaring en kennisduiding. Hierbij kan worden aangesloten bij
nieuw (internationaal) onderzoek (onder andere van het World Watch Institute)
en een nieuwe generatie onderzoekers actief op dit gebied (zowel gamma- als
bètaonderzoekers).

‘Grondstoffenschaarste en -afhankelijkheid vragen om grote veranderingen. Het gaat
niet alleen om de juiste prijs, zodat externe kosten worden geïnternaliseerd. Er is ook
een omslag in culturele waarden en tradities nodig.’
(Erik Assadourian, World Watch Institute, Washington)

48

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

3.3 Geopolitiek en mondiale governance: het Nederlandse perspectief
Er is grote onzekerheid over de context waarbinnen we moeten zoeken naar
oplossingen om crises rond grondstoffen, klimaat en biodiversiteit te pareren. Het
internationale politieke en economische systeem is in beweging. We moeten er
rekening mee houden dat staten, bedrijven, instellingen en burgers heel verschillende beelden hebben van de wereld, van de internationale markt en van de rol
van de staat. Dat heeft gevolgen voor oplossingen die al deze actoren voorstaan,
en voor de keuze van strategieën om problemen samen op te lossen. Hier staan
kernbegrippen centraal als ‘vertrouwen en wantrouwen’, ‘afhankelijkheid en veiligheid’ en ‘macht en angst’. Transitiepaden stranden als onvoldoende rekening wordt
gehouden met deze soms als irrationeel ervaren, niet-louter economische aspecten.
Die kunnen de verhoudingen tussen staten, tussen marktpartijen en tussen burgers
in hoge mate bepalen.
3.3.1 Verkenning van een effectievere mondiale governance
Het ongemak dat velen voelen bij het functioneren van internationale afspraken en
instellingen is niet van vandaag. Het is daarom niet onlogisch dat naar aanleiding
van de financiële crisis er anno 2009 veel aandacht is voor hervorming van structuren en instituties, vaak aangeduid als een ‘Bretton Woods II’. Een verkenning
van mondiale governance rond schaarste en transitie kan tot de conclusie leiden
dat een universele aanpak van deze problematiek ondoenlijk kan zijn, en dat meer
pragmatische en partiële processen wel eens effectiever zouden kunnen zijn, vooral
omdat lokale omstandigheden sterk verschillen en landen een uiteenlopende
aanpak voorstaan.
Tegelijkertijd nemen de zorgen over het ongelijk verdeelde economische speelveld
toe, zorgen die op hun beurt mondiale afspraken kunnen belemmeren. Maar de
verhoudingen in de wereld zijn veranderd, en de daarbij horende veranderde instellingen en aangepaste afspraken laten op zich wachten. Dat biedt kansen voor een
vernieuwende kijk op de gevestigde instituties, belangen en verhoudingen en op de
rol die Nederland daarbij kan spelen.

‘In de Wereldhandelsorganisatie zijn belangrijke “goederen” uitgesloten, zoals
energie. In hoeverre kunnen WTO-arrangementen worden uitgebreid? Hoe de schaarsteproblematiek te integreren? In hoeverre kunnen UNFCCC en WTO met elkaar worden
verenigd?’
(David Wheeler, Center for Global Development, Washington)
‘Water is een sleutelvraagstuk. China en India zien het als prioriteit, want dit bepaalt
hun landbouwkansen. Het speelt ook in het Midden-Oosten en in Afrika. Er komt maar
één keer in de drie jaar een Wereldwaterforum bijeen, een mondiale organisatie voor
samenhangende vraagstukken is hard nodig.’
(Erik Petersen, Center for Security and International Studies (CSIS), Washington)

Kennisvragen voor de toekomst

49

Als tot (mondiale) samenwerking kan worden gekomen, is het belangrijk dat de
institutionele structuren en besluitvormingsmechanismen (de governance) ook
werken. Steeds meer deskundigen stellen dat het huidige institutionele kader voor
mondiale vraagstukken van schaarsten geen effectieve ‘gereedschapskist’ heeft
om tot mondiale afspraken te komen die ook worden nageleefd. Hier spelen gebrek
aan besluitvaardigheid en aan erkenning van steeds belangrijker landen als China en
India een rol, maar ook een gebrek aan integrale afwegingen en dus het gevaar van
ineffectieve interventies.
De globalisering in de wereldeconomie heeft geleid tot een mondiaal snel groeiende middenklasse en een afnemende ongelijkheid tussen ontwikkelde en een
aantal zich ontwikkelende landen. Tegelijkertijd stijgt de vraag naar voedsel en
energie, en die naar ‘ruimte voor CO2-emissies’, sneller dan de capaciteit waarin de
aarde voorziet. Deze fysieke druk op de wereldeconomie kan leiden tot een sterkere samenwerking in mondiaal verband, maar ook tot de vorming van regionale
blokken en tot toenemende concurrentie tussen supermachten om bronnen voor
voedsel, energie en water.
De uitkomst zal vooral worden bepaald door de mate waarin staten, regeringsleiders en bevolkingen er in slagen gezamenlijk te handelen in het nastreven van gezamenlijke belangen. De haalbaarheid van deze gemeenschappelijke doelen zal dus
afhangen van de effectiviteit van het multilaterale systeem. En juist daarin schuilt
een belangrijk knelpunt: dit vraagt immers om overleg en besluitvorming van
een strekking die de mogelijkheden van nationale overheden overstijgt, maar die
zonder hun medewerking niets kunnen betekenen. De mondiale dimensies vragen
dan ook om mondiale overleg- en besluitvormingstructuren. Die ontbreken echter
nu juist of zijn weinig effectief. In 2004 – nog maar vijf jaar geleden – constateerde
het VN High-level Panel on Threats, Challenges and Change al dat ministers van
Financiën de neiging hebben alleen maar met internationale financiële instellingen
te werken, ministers van Landbouw alleen met agrarische en ministers van Milieu
alleen met milieu-instellingen. Die situatie is niet echt veranderd.
Mondiale kaders en fora bestaan in de praktijk alleen voor voedsel (de wereldvoedselorganisatie, FAO) en het klimaatvraagstuk (United Nations Framework Convention on Climate Change, UNFCCC). Voor water is er een World Water Forum, dat
evenwel slechts driejaarlijks bijeenkomt. Voor biodiversiteit is er de Convention on
Biodiversity, zonder monitorverplichtingen; er wordt gepraat over een institutionalisering. Er zijn diverse VN-organisaties actief op het gebied van milieu en duurzame
ontwikkeling die weliswaar een (gefragmenteerd) platform bieden, maar lidstaten
zijn binnen die kaders niet in staat om elkaar tot harde afspraken te bewegen. Daarnaast zijn er nog de Wereldhandelsorganisatie (WTO), het Internationale Monetaire
Fonds (IMF) en de Wereldbank, die functioneren op het snijvlak van handelsafspraken en ontwikkeling en die een rol kunnen spelen bij schaarste en transitie.

50

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

De overlegstructuur voor energie is versnipperd, zowel naar energiedrager en regio
als naar (producerende) belangengroep. Alleen voor kernenergie is er een mondiaal
forum, dat voortkomt uit een inspectiesysteem om misbruik van nucleaire technologie te verhinderen en dat wordt gedragen door het Internationaal Atoomenergie
Agentschap (IAEA). Voor grote olieproducerende landen is er de OPEC, voor gas is
een vergelijkbaar forum in ontwikkeling (het Forum van Gasexporterende Landen,
GECF)3), voor de OESO-landen is er het Internationaal Energie Agentschap (IEA)
dat een expliciet, maar beperkt mandaat heeft op het gebied van oliecrisismanagement. Wel staat op de IEA-agenda de toenemende samenwerking met China,
India en ook Rusland op het gebied van crisismanagement en samenwerking op
het terrein van Onderzoek & Ontwikkeling. Tot slot is er voor energiehandel en
-investeringen het Energiehandvest (Energy Charter Treaty). Dit handvest heeft een
sterk Euraziatisch karakter, waaraan de grote energieproducenten Rusland en de
Verenigde Staten niet meedoen.
Een mondiaal overlegplatform voor de energiemarkten is er dus niet, zij het dat het
Internationaal Energie Forum (IEF, met ruim 55 landen) zich voorzichtig in die richting lijkt te ontwikkelen. De Wereldhandelsorganisatie heeft geen energiemandaat
en houdt zich in beperkte en afgeleide zin bezig met ‘energiediensten’. In VN-kader
zijn er behalve het IAEA geen gespecialiseerde energieorganen, maar een veelvoud
3) De organisatie is vooral opgekomen door het toenemend belang van vloeibaar aardgas (LNG) en
het perspectief dat regionale gasmarkten door de LNG-stromen meer met elkaar verknoopt zullen
raken.

Rusland
Rusland is een belangrijke energieproducent, maar mist voldoende infrastructuur. De
bevolking neemt af, van nu nog ongeveer 146 miljoen naar circa 100 miljoen burgers,
en het bruto nationaal product is sterk afhankelijk van de export van olie en gas.
Rusland is eigenlijk dé energiepartner van de Europese Unie, en daarmee een ander
soort speler dan India, China of Brazilië. Rusland heeft veel olie, gas en steenkool en
heeft een nucleair programma met kerncentrales. Energiebedrijven zijn in hoge mate
door de staat gestuurd. Het doel van Gazprom is om in 2020 60 procent van de gasimport van Europa te leveren, tegen 40 procent nu. Met de oprichting van het Forum
van Gasexporterende Landen (GECF) wordt vooral beoogd de samenwerking tussen
de ‘gastroika’-landen (Rusland, Iran, Qatar) te bevorderen, waarbij de markt geografisch/functioneel wordt verdeeld: Iran levert aan India, Pakistan enzovoort, Qatar
concentreert zich op LNG en Rusland bedient de traditionele Europese markt. Rusland
spant zich in voor de export van Iraans gas naar China, zodat het zelf primair aan de
Europese Unie kan blijven leveren.
Rusland is een groot voedselimporteur; de geografisch ongelijk verdeelde natuurlijke
rijkdommen maken grote delen van het land kwetsbaar. Door klimaatopwarming
kunnen de noordelijke gebieden op de lange termijn beter worden ontsloten voor
voedselproductie en natuurlijke hulpbronnen.

Kennisvragen voor de toekomst

51

van (regionale) VN-organisaties heeft wel energie op de agenda staan. De VNEnergy Group is vooral ingesteld om het energievraagstuk binnen de VN te coördineren. In de meer informele multilaterale kaders (de G8, de G20) wordt regelmatig
overlegd over het energievraagstuk. En ook de EU27 hebben een uitgebreid intern
overlegcircuit over het energiebeleid. Daarnaast spelen ook niet-gouvernementele
organisaties een rol in de internationale energiebranche, vooral de Wereld Energieraad (WEC) en de Internationale Gasunie (IGU). Naast specifieke energieorganisaties richten ook veiligheidsorganisaties zich op vraagstukken rond de zekerheid
van de energievoorziening (zoals de NAVO en de door China en Rusland gedragen
Shanghai Cooperation Organisation, SCO). Het beeld is dus gefragmenteerd.
De globale fora voor klimaat, waarvan de belangrijkste het UNFCCC is, houden zich
in afgeleide zin ook bezig met het energiebeleid, maar vooral met emissiebeperkingen; zij betrekken daarbij niet de relatie met de meer fundamentele vraag- en
aanbodstructuren. Ook overleg in VN-kader op het gebied van ontwikkelingssamenwerking heeft ‘energiepolitieke dimensies’, maar die zijn nagenoeg geheel beperkt
tot het ontwikkelingsperspectief.

Verbetering van mondiale governance
Evans and Stevens (2008) geven vijf aanbevelingen hoe overheden en internationale
gremia mondiale besluitvorming kunnen verbeteren:
 Build shared awareness at the leaders’ level – through heads of government
and international agencies spending more time together, but less of it in highly
formal, choreographed interactions.
 Move from part time sherpas to virtual secretariats in processes to prepare
summit agendas, with the underlying objective of creating more ‘bandwidth’ for
developing shared ideas and joint options to go to the leaders’ level.
 Work towards a culture of interoperability – not just at leaders’ level, but throughout governments and international agencies, both within and across them,
through a culture of secondments and joint exercises such as scenario building.
 Produce a World Resources Outlook. There are already World Outlook reports
on energy, food and (through the IPCC) climate change – but not report that
connects the dots between them. Commissioning one would force relevant
agencies to work together, and potentially open political space and drive policy
development.
Move towards a more open source approach to policymaking. Governments tend
to do their thinking and policy development in private, as though it were something
shameful. Bringing it into the open would at once improve prospects for buy-in
from non state actors – who increasingly have the power to block global deals
(think of the EU Constitution and the Lisbon treaty) – and improve the quality of
the thinking by bringing more processing capacity to bear on global problems.

52

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Een belangrijke kennisvraag die uit deze gefragmenteerde overlegstructuur voortvloeit, is welke mondiale overlegstructuren en besluitvormingsmechanismen nodig
zijn om de schaarstevraagstukken en transitiepaden op integrale wijze te kunnen
benaderen en bespreken en uiteindelijk tot beleid te kunnen omvormen. Het gaat
immers niet alleen om energie, maar – vanwege de onderlinge interferenties – ook
om water en voedsel en de gevolgen voor het klimaat en de biodiversiteit. Hoe
functioneel de huidige mondiale en andere instituties zijn om de schaarsten en
de transitie integraal aan te pakken, zal daarbij moeten worden onderzocht. Veel
gesprekspartners hebben aangegeven dat de “governance” een grote bottleneck
is voor de transities. Tegelijkertijd moet rekening gehouden worden met bestaande
machtsverhoudingen. Voor de staten die een deel van hun invloed moeten inleveren, zal de winst van een nieuwe mondiale governance duidelijk moeten zijn. Dat
hoeft overigens niet te betekenen dat nieuwe multilaterale structuren moeten
worden opgetuigd. Wel is het verstandig om de mogelijkheden en belemmeringen
in de huidige structuren te verkennen en zo inzichtelijk te krijgen. Er zijn diverse
studies naar deelaspecten van dit vraagstuk uitgevoerd. Zo is er binnen Wereldhandelsorganisatie-verband gekeken naar de mate waarin energie en klimaat worden
geadresseerd vanuit wereldhandelsperspectief. Ook is er studie gedaan naar de
voorwaarden die deze organisatie stelt bij het zogeheten land grabbing (zie ook
paragraaf 2.3), het afsluiten van langetermijncontracten met behulp van buitenlandse eigendom of pacht voor levering van voedsel, energie en andere grondstoffen uit landen die hieraan rijk zijn (zie Smaller & Mann 2009).
Grondstoffenafhankelijkheid staat steeds vaker op de ‘veiligheidsagenda’ van
landen en speelt een belangrijke rol in de buitenlandse betrekkingen. Vandaag de
dag proberen veel landen het streven naar meer duurzame energie gepaard laten
gaan met een afname van importafhankelijkheid. Echter, veel landen zullen ook als
het om duurzamere brandstoffen gaat importafhankelijk blijven. Wel kan hierdoor
op termijn een verschuiving optreden van landen die belangrijke exporteurs waren,
zijn of worden en daaruit hun (toenemende of juist afnemende) geopolitieke
positie afleiden.
Hieruit vloeien de volgende kennisvragen voort:
 hoe kunnen de overlegstructuur en werkwijze van mondiale instituties worden
verbeterd teneinde op een effectieve en samenhangende manier het hoofd te
kunnen bieden aan toenemende schaarsten van voedsel, water en energie?;
 hoe kan hiermee betekenisvol worden bijgedragen aan een mondiale duurzame
ontwikkeling (klimaat en biodiversiteit)?;
 welke initiatieven zou Nederland kunnen nemen, en welke binnen en welke
buiten het kader van de EU?
Hierbij moet rekening worden gehouden met:
 de toegankelijkheid van grondstoffen (Wereldhandelsorganisatie); en
 de (mede)zeggenschap van ontwikkelingslanden en opkomende economieën.
3.3.2 Alternatieve strategieën
De wereld is door de globalisering kleiner geworden en de wederzijdse afhankelijkheden zijn toegenomen. De noodzaak om tot mondiale afspraken te komen om
de voedsel-, energie- en waterzekerheid voor iedereen te waarborgen, staat op

Kennisvragen voor de toekomst

53

Figuur 3.5

gespannen voet met de trends en ontwikkelingen in de geopolitieke verhoudingen
(trend naar meer ‘grondstoffennationalisme’, verschuivende machtsverhoudingen
door de opkomst van landen als China, India en Brazilië en afnemende invloed
van de Verenigde Staten en de Europese Unie). Voor de Nederlandse overheid en
andere overheden in de Europese Unie betekent dit voortdurend ijken en omkijken
of de vooronderstellingen waarop eerdere beleidskeuzes werden gestoeld, nog wel
gelden.
Daarbij moeten de perspectieven van andere spelers op het wereldtoneel niet uit
het oog worden verloren. Hoe kijken andere landen binnen de Europese Unie, maar
ook landen als de Verenigde Staten, China, India, Brazilië en Rusland aan tegen de
uitdagingen waarvoor de wereld zich gesteld ziet? Waar liggen hun primaire zorgen
en vragen? Hoe gaan wij zelf om met onze afhankelijkheden en hoe wegen wij de
eigen nationale belangen voor de kortere termijn tegenover onze gemeenschappelijke Europese belangen voor de langere termijn?
Nederland heeft in de onderscheiden sectoren voedsel, water en energie specifieke
belangen en deskundigheid. Het is belangrijk om daar nader bij stil te staan, temeer
omdat niet overal dezelfde patronen spelen. Zo wisselt per sector de belangstelling voor de aard van betrekkingen tussen en afhankelijkheden van landen, zoals
de recente verwikkelingen rond de doorvoer van Russisch gas door de Oekraïne
hebben laten zien. Hierdoor is het voedselvraagstuk en het achterliggende vraag-

54

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

stuk van water naar de achtergrond gedrongen, wat ook overigens zo weer kan
omslaan.
Er zijn drie spanningsvelden waarmee rekening moet worden gehouden, wil Nederland effectief in de Europese en mondiale arena opereren: duurzame ontwikkeling
versus economische groei, duurzame energie versus fossiele brandstoffen, en
exporteurs versus importeurs van grondstoffen.
Duurzame ontwikkeling en economische groei
Ontwikkelingslanden en opkomende economieën als China, India en Brazilië zien
het als hun recht om net zo’n economische ontwikkeling door te maken als de
OESO-landen, zonder dat zij zich hierin hoeven te laten beperken door mondiale
afspraken die deze economische ontwikkeling afremmen. Zij benadrukken daarnaast dat de milieudruk per hoofd van de bevolking nog veel lager is dan in de
OESO-landen. Tegelijkertijd is de economische groei in deze landen veel energieintensiever per bnp-eenheid dan in de meer dienstengeoriënteerde economieën
van de OESO-landen. Zelfs als de OESO-landen geheel stoppen met het uitstoten
van broeikasgassen, zal de uitstoot van de opkomende landen moeten verminderen om de doelstelling van maximaal 2°C temperatuurstijging in 2050 binnen bereik
te houden. De opgave is om deze perspectieven met elkaar te verzoenen.
Schaarste is een bron van spanning. Water is in bepaalde streken een zeer schaars
goed. Maar de loop van de geschiedenis laat – tot nu toe – weinig ‘waterconflicten’
zien tussen staten, wel tussen naburige streken binnen staten of tussen bevolkingsgroepen binnen landen die gebruikmaken van dezelfde waterbronnen (zoals
in Darfur). De complexiteit van een waterbrongebied als de Himalayas voor zowel
India als China biedt dan ook een historisch ongekende uitdaging voor het ontwikkelen van adequate institutionele structuren en besluitvormingsmechanismen om
met deze complexe vraagstukken om te gaan.
De verdeling van lasten en lusten is vooral ook een vraagstuk van politieke en economische macht. In een tijd waarin de toekomst steeds onzekerder wordt en het
wantrouwen tussen staten en machtsblokken onderling toeneemt, lijkt het dan ook
zinvol om voor het ‘slaan van bruggen’ te verkennen in hoeverre technologische
(en wetenschappelijke) samenwerking kan worden geïntensiveerd op terreinen
waar landen zich zorgen over maken en die op kortere en middellange termijn hun
economische groei kunnen belemmeren. Hoe kan effectiever en zuiniger worden
omgegaan met voedsel, water en energie, zodat in 2050 over de hele wereld 9
miljard mensen gezond kunnen leven?
Duurzame energie en fossiele brandstoffen
Vele landen streven naar het verduurzamen van de energievoorziening, door
minder gebruik te maken van fossiele brandstoffen en meer van duurzaam geproduceerde – en in overvloed beschikbare – energie: zon, wind, biomassa en water.
Hieraan liggen twee motieven ten grondslag:
 het klimaatmotief: door de inzet van duurzame energie vermindert de behoefte
aan fossiele brandstoffen (die verantwoordelijk zijn voor broeikasgasemissies en
biodiversiteitsverlies);

Kennisvragen voor de toekomst

55

 het veiligheidsmotief: door de inzet van duurzame energie kunnen landen
minder afhankelijk worden van andere (niet altijd even stabiele) leverancierlanden en neemt de energievoorzieningszekerheid dus toe.
Uit de World Energy Outlook 2008 van het IEA (2008) komt echter naar voren dat de
mondiale transitie naar een duurzamere energievoorziening een lange weg is. Fossiele brandstoffen zullen nog lange tijd een dominante rol spelen in de energiemix,
vooral door de toenemende vraag van opkomende en ontwikkelingslanden. Het is
dan ook belangrijk dat mondiaal wordt gestreefd naar én verduurzaming én zuiniger omgaan met de bestaande fossiele bronnen én beperking van de schadelijke
effecten van het gebruik van fossiele brandstoffen. De afhankelijkheid van landen
met grote voorraden energie en andere grondstoffen zal groot blijven. Bovendien
zal ook het gebruik van duurzame vormen van energie niet altijd leiden tot een
vermindering van afhankelijkheden, maar tot een verschuiving of spreiding van
afhankelijkheden naar andere staten.
De belangen van Nederland als energie- en transportknooppunt zullen met de veranderingen in het energiesysteem mee veranderen. Het aandeel duurzame energie
in de energiemix zal in Nederland en het Europese achterland van de Rotterdamse
haven verder toenemen en andere energiestromen op gang brengen. Nederland
zal zijn locatievoordelen willen blijven benutten, maar omdat ook de vraag naar
fossiele brandstoffen zal blijven bestaan, zal het ook op langere termijn nog nauw
verbonden blijven bij de ontwikkelingen op deze brandstoffenmarkt. Fossiele
brandstoffen kunnen ook duurzamer worden door het vergroten van de energieefficiëntie van motoren en het schoner maken van de verbranding. Daarnaast
kunnen de effecten van fossiele brandstoffen op het klimaat worden verminderd
door afvang en opslag van CO2. Gezien de omvang van de belangen in het ‘fossiele
industriële complex’, zal Nederland zich ook op deze terreinen willen profileren.
De verduurzaming van de energievoorziening moet derhalve gebeuren in een
omgeving waar nog veel fossiele brandstoffen beschikbaar zullen zijn vanwege de
economische belangen van de havens (inclusief Schiphol) en het energietransportnetwerk. Het Rotterdam Climate Initiative (RCI) is een voorbeeld van het innovatief

Komende decennia nog veel behoefte aan gas
Gas is een voorbeeld van niet-duurzame energie. Voor de komende tweehonderd jaar
zijn nog voldoende voorraden beschikbaar. De potentiële vraag naar gas is in China
zó groot dat Rusland overweegt om de ontwikkeling van grote gasvelden op het
schiereiland Yamal aan te sluiten op een Oost-Siberisch netwerk. Voor Moskou biedt
een dergelijke ontwikkeling het voordeel van diversificatie van de vraag en van de
export, maar ook een mogelijkheid om de dunbevolkte oostelijke delen van het land te
gaan ontwikkelen, als buffer tegen de toenemende migratie uit en invloed van China.
Rusland is momenteel voor zijn inkomsten sterk afhankelijk van de export van olie
en gas aan de EU-lidstaten. Door het openleggen van de energiereserves met nieuwe
infrastructuur voor meerdere bestemmingen kan Rusland de Europese Unie en China
met elkaar laten concurreren om olie en gas.

56

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

combineren van de sterke positie van de haven als energiedoorvoerhaven en de
inpassing hiervan in een actief klimaatbeleid.
Exporteurs en importeurs van grondstoffen
De verschillen in benadering van het klimaat- en energieprobleem zijn ook terug
te voeren op het al dan niet beschikken over eigen natuurlijke hulpbronnen. De
Europese Unie zal in de toekomst een aanzienlijke (netto)importeur zijn van zowel
fossiele als van meer duurzame brandstoffen, zoals biobrandstoffen. De Verenigde
Staten zijn een belangrijke importeur van kolen, olie en gas, maar beschikken op
eigen grondgebied tevens over grote conventionele en onconventionele (minder
makkelijk bereikbare) reserves. De Verenigde Staten kiezen echter vaak voor de
gemakkelijker route van importeren, zodat daar ook een beter vraagmanagement
al veel kan opleveren. De Amerikaanse voorzieningszekerheid is vooral gericht
op het beperken van olie- en gasimporten uit het Midden-Oosten en Venezuela
(veiligheidsmotief) en in mindere mate op het verduurzamen van de energiesector
(klimaatmotief). Onder president Obama lijkt de belangstelling voor verduurzaming
toe te nemen. Het Waxman-Markey wetsvoorstel (waarin onder andere stevige
beperkingen van de CO2-uitstoot zijn opgenomen en extra wordt geïnvesteerd in
duurzame energie) geeft hiertoe een eerste aanzet. Wat niet wegneemt dat het veiligheidsdenken in de Verenigde Staten dominant is en het land de eigen economische kortetermijnbelangen (eigen export van olie, gas, biobrandstoffen, metalen en
mineralen) sterk laat meewegen in de positiebepaling in internationale onderhandelingen, zoals in Kopenhagen. China heeft vooral grote kolen-, metalen- en mineralenreserves. De visie op de ‘beste aanpak’ van klimaat- en energie(schaarste)problemen wordt dus mede gestuurd door de mogelijkheden van een energievoorziening
met binnenlandse grondstoffen en hulpbronnen (mate van zelfvoorziening).

China versus de Verenigde Staten
Op de achtergrond speelt de geopolitieke machtsvraag een rol: de machtspositie van
de Verenigde Staten is in de afgelopen jaren sterk uitgehold door de grote binnenlandse consumptie en de enorme afhankelijkheid van buitenlandse deviezen. Vooral
de afhankelijkheid van China als grote investeerder is sinds de kredietcrisis manifest
geworden. Dat maakt overigens dat ook China zich – ondanks een groot betalingsbalansoverschot – niet kan permitteren om de Verenigde Staten in economische zin de
rug toe te keren. Een en ander neemt niet weg dat China de eigen grondstoffenpositie
versterkt (door langetermijnexploitatieafspraken overzee en exportbeperkingen)
om de eigen economische ontwikkeling zeker te stellen. De recente maatregelen om
de export van zeldzame aardmetalen en fosfaatrots te beperken, leidden dan ook
ogenblikkelijk tot protesten van de Verenigde Staten (en de Europese Unie) bij de
Wereldhandelsorganisatie. Wat overigens ook niet wegneemt dat de Chinese importafhankelijkheid van voedsel, water en energie (olie en gas) nog altijd groot is en China
kwetsbaar maakt. De wederzijdse economische afhankelijkheid tussen China en de
Verenigde Staten zal van grote invloed zijn op de wijze waarop er met schaarse grondstoffen zal worden omgegaan en hoe beide grootmachten zich opstellen in mondiale
onderhandelingen.

Kennisvragen voor de toekomst

57

In de Europese Unie is de beheersing van klimaatverandering zelf een energiepolitieke drijfveer, hoewel ook hier voordelen worden gezien van het verminderen
van eenzijdige afhankelijkheid van olie- en gasimporten. Dit heeft deels te maken
met de bevoegdheden van de Europese Unie, of het ontbreken daarvan, omdat de
lidstaten dat wensen. In de afgelopen jaren heeft de moeizame energierelatie met
Rusland verder bijgedragen aan de aandacht voor alternatieve energiebronnen en
(opnieuw) voor kernenergie. De geopolitieke ontwikkelingen rond grondstoffen in
de wereld zoals hiervoor beschreven, versterken de druk op de Europese Unie om
tot een effectiever gemeenschappelijk buitenlands beleid te komen. Anders dreigt
Europa al gauw buiten spel te staan en bepalen China en de Verenigde Staten in
hoge mate hoe de schaarse grondstoffen in de wereld worden verdeeld.
Als Nederland – en de Europese Unie als geheel – naar de eigen (geopolitieke)
belangen kijkt en zich blijft verdiepen in de perspectieven van andere landen, dan
kunnen verrassende allianties in beeld komen. Exporterende landen (zoals Rusland)
zijn voor hun eigen zekerheid en inkomsten immers net zo afhankelijk van importerende landen (lidstaten van de Europese Unie). Maar ook importerende landen
hebben gemeenschappelijke belangen waarop kan worden voortgebouwd. Het verkennen van deze opties kan een breed palet aan handelingsperspectieven bieden
om flexibel te reageren op de onzekere internationale betrekkingen. Als de kans
bestaat dat niet tot samenwerking kan worden gekomen, omdat wantrouwen overheerst en belangentegenstellingen domineren, is het verstandig om op basis van
de eigen kracht en belangen alternatieven te verkennen. Dat kan betekenen dat
Nederland (eventueel vooruitlopend op of namens de Europese Unie) strategische
allianties verkent met daartoe geschikte statelijke en ook niet-statelijke actoren.
Nederlandse drijfveren
Historisch gezien is het Nederlandse optreden in internationaal verband veelal
bepaald door het streven naar zoveel mogelijk voorspelbare, dus institutionele en
op regels gebaseerde samenwerking. Dat geldt evenzeer voor de (halve eeuw)
jonge Europese Unie. Als onverhoopt een met andere oogmerken opererende
mogendheid maatregelen treft die de Nederlandse (en Europese) veiligheid raken,

Brazilië
Brazilië is één van de snel opkomende economieën in de wereld. Brazilië is niet alleen
wereldleider in de productie van bio-ethanol en soja, maar beschikt ook over veel olie
en gas en over een eigen nucleair programma; het land wil er de komende twintig
jaar drie à vier kerncentrales bij bouwen om de afhankelijkheid van waterkracht (wat
vooral een risico is in periodes van droogte) te verminderen. Ten slotte bezit Brazilië
de ‘longen van de aarde’ (de oerwouden van de Amazone).
De Braziliaanse president Lula da Silva zei in Newsweek (januari 2009): ‘Contrary to
what so many believe, globalization has only increased the economic and social responsibilities of governments. . . . We must renew our commitment to strong multilateralism and we must make that multilateralism more democratic, in order to build
agreements that reflect the legitimate interests of all nations.’

58

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

zal de inzet van machtsmiddelen niet uit de weg kunnen worden gegaan om de
basisbehoeften veilig te stellen. Maar de Nederlandse open economie en samenleving hebben er het grootste belang bij te voorkomen dat tegengestelde belangen
leiden tot een openlijk (gewapend) conflict. Om die reden is het verdiepen en
aanknopen van kennisintensieve betrekkingen om schaarsten te beheersen en
transities in goede banen te leiden juist zo belangrijk in deze tijd van grote geopolitieke bewegingen. Bilaterale betrekkingen en strategieën komen dus niet in de
plaats van, maar versterken het grondpatroon van samenwerking voor mondiale
governance van de hier besproken mondiale vraagstukken. Het langetermijnbeleid
moet dan ook niet alléén zijn gericht op mondiale afspraken of bilaterale strategische allianties, maar voortdurend inspelen op de situatie door slim tussen beide
strategieën te schakelen.
Vanuit het hierboven geschetste perspectief zijn de volgende kennisvragen
geformuleerd die moeten leiden tot een breed palet aan strategieën, aan internationale handelingsperspectieven. Die kunnen helpen bij een effectief Nederlands en
Europees beleid om de eigen gevoelde schaarste en afhankelijkheid te beheersen
binnen de kaders van een ontwikkeling naar verduurzaming van de wereld (dus ook
klimaatbeheersing, behoud van biodiversiteit, armoedebestrijding en een stabiele
ontwikkeling van armere landen):
 ontwikkel diverse win-winstrategieën voor Nederland per sector; integreer die
voor de water-, voedsel- en energieschaarsten op basis van scenariostudies en
een sterkte-zwakteanalyse van sleutelspelers in de wereld; ga uit van scenario’s
die op een driedimensionaal assenkruis staan van conflict versus samenwerking,
staat versus markt, en schaarste versus overvloed;
 leer via ‘worst casebenaderingen’ begrijpen wat er op het spel staat en welke
beleidsruimte resteert bij falende internationale afspraken; hoe te handelen bij
toenemend protectionisme, nieuwe elkaar beconcurrerende (regionale) machtsblokken of toenemende competitie tussen landen om bronnen voor voedsel,
energie en water;
 hoe kan in ontwikkelingslanden worden bevorderd duurzamer met water,
energie en voedselproductie om te gaan en hoe zou anders kunnen worden
omgegaan met de zelfvoorzienendheid van landen als het gaat om de
watervoorziening?
Daarbij is het belangrijk om de volgende aspecten mee te nemen:
 welke betekenis hebben trends van toenemend grondstoffennationalisme en
staatskapitalisme voor het Nederlandse beleid en voor het buitenlandse beleid
van de Europese Unie?; grondstoffennationalisme betreft naast energie ook
voedsel en ‘water in voedsel’, en heeft ook klimaat- en biodiversiteitseffecten;
 de effecten van geopolitieke ontwikkelingen: wanneer en op welke wijze
worden Nederlandse (en Europese) belangen geraakt, en die van ontwikkelingslanden en arme groepen?;
 nieuwe perspectieven, bijvoorbeeld (regionale) zelfvoorzienendheid; de betekenis ervan voor de landbouw, de energievoorziening, de handel, het (internationale) transport, het klimaat en de biodiversiteit; welke kansen en bedreigingen
doen zich voor?;
 het perspectief van ontwikkelingslanden: met wie willen zij graag samenwerken
en bij welk vraagstuk?; kansen op verbinding met ontwikkelingslanden (door

Kennisvragen voor de toekomst

59

aansluiting op hun zorgen, bijvoorbeeld waterschaarste), op investeren in vertrouwen, waardoor hun binding aan een mondiale aanpak kan worden versterkt;
 de best practices van internationale samenwerkingsverbanden die (bottom-up)
breder kunnen worden toegepast en die kunnen bijdragen aan versterking van
de (geopolitieke) positie van Nederland en de Europese Unie.

60

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Bijlage 1 Samenhang tussen en
invloed van schaarstevraagstukken
(Alex Evans, biodiversiteit bijgewerkt door Hannah Koutstaal)
Samenhang tussen en invloed van schaarstevraagstukken
Cause...
..effect Climate
Climate

Energy

Land
Use

Water

Energy
• Fossil fuel emissions
drive climate change
• Some air pollution
dampens climate
change by reducing
radiative forcing
• Energy security
concerns may lead
to more coal

• Climate change
demands retreat
from fossil fuels,
investment in new
energy systems.
• Extreme weather
can impact oil
production (e.g.
hurricanes in
Gulf of Mexico)
Desertification
• Biofuel cultivatiwill increase with
on leads to increclimate change
ase in demand for
cultivable land
• Deforestation
for firewood
• Climate-driven
changes in precipitation; increased droughts
• Changes in
water availability eg through
glacial melting

Higher energy costs can
lead to higher water
costs because of energy
used in extracting /
pumping / processing it

Land use
Deforestation leads to
methane emissions as trees
decompose

Water
Food
• Water a highly
• CO2 emissions from
energy intensive
industry (energy • agriculture energy use (cultiva• =40% of water
tion, processing,
cost in develorefrigeration,
ping countries)
distribution)
• Groundwater
• Methane emisdepletion leads
sions from
to higher energy
• use for extracting / livestock, rice
cultivation
desalinizing water
• Water highly ener- Agriculture a magy intensive indus- jor consumer of
try (energy = 40% of energy, both diwater cost in deve- rectly (cultivation,
loping countries) harvest, proces• Groundwater
sing, refrigeration,
depletion leads
distribution) and
to higher energy indirectly (fertiliuse for extracting/ zer, other inputs)
desalinizing water
Changes in water
• Increased demanagement
mand for agri(dams, irrigation
culture land
etc.) can affect
competes with
land downstream
alternative
land uses
• Deforestation
for agriculture
Changes in land
Increased water
use can affect
use for irrigation
watermanagecan affect water rement (e.g.
sources (eg shrinkwetlands can
ing Aral of Sea)
create resilience
to flooding)

Tabel B1
Biodiversity
Loss of biodiversity
(forests) is
loss of CO2intake of
ecosystems.

Biodiversity
competes
with land
use for food,
feed, fuel

Loss of forests, savannas function
leads to loss
of rainwater water
storage: loss
of forests

Bijlagen

61

Cause...
..effect Climate
Energy
Land use
Water
Food
• Short term yield • Higher energy prices
Land and soil
Lower water
variance due to ri- lead to higher food pri- degradation
availability has
sing emperatures ces as input costs incre- reduces acreage negative effect on
• Reduced yields
ase (energy, fertilizer) available for
crop yields, can
through extreme • Biofuels create arexpanding
make some crops
weather events
bitrage relationship
cultivation
unsuitable for area
• Reduced yields
between food and
hrough changes in fuel, pulling food
precipitation and
costs upwards in
water availability
line with energy
BiodiDesertification,
Competing claims:
Increased lanLack of water or
versity changing tempera- biofuels instead of
duse for food, flooding, chantures -> changing
tropical forests
fuel, feed -> loss ging ecosystems
of ecosystems, loss
of biodiversity
of biodiversity

62

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Food

Competing claims:
food, feed, fuel
for biodiversity

Biodiversity

Bijlage 2 Gesprekspartners in
het buitenland
 russel EU 16-17 maart 2009
B
 Europese Commissie, Hans-Jörgen Lutzeyer en Elie Faroult, DG Onderzoek ;
Robin Miège, Michael Hamell, Werner Bosmans, Paulus Brouwer, DG Milieu ;
Maria da Graca Carvalho, Vasco Cal, Peter Dun, Bureau voorzitter Europese Commissie voor studie en toekomstonderzoek-maatschappelijke vraagstukken,
 Europees Parlement, Dorette Corbey, lid Europees Parlement voor de PvdA.
 Institute for European Environmental Policy, Marc Pallemaerts,
 Nederlandse Permanente Vertegenwoordiging bij de Europese Unie, Aldrik
Gierveld, milieuraad
New Delhi 22-24 april 2009
 Confederation of Indian Industry (CII): mw. Indrani Kar, head agriculture and
food processing: mw Garima Mishra
 Ministry of Science and Technology: dr. Ramasami, Secretary
 Ministry of Earth Sciences: D.P Singh, S. Basu, K.J. Ramesh
 Ministry of Agriculture, Department of Agriculture & Cooperation: Upma Srivastava, Joint Secretary.
 EGGas Dhr Kailash Mishra, director
 Planning Commission of India: Member Dr Abhijit Sen
 Bureau of Energy Efficiency: Mr Saurabh Kumar, Secretary
 Ministry of New and Renewable Energy: Mrs.Gauri Singh, Joint secretary
 International Food Policy Research Institute IFPRI in Asia: Mr Ashok Gulati,
director
 The Energy and Resource Institute TERI: Mrs. dr. Leena Srivastava, executive
director, Arabinda Mishra, director climate change
 Ministry of Water resources: Mr Haq, advisor
 Rabobank India: mr. Rajesh Srivastava managing director, mr. Dr. C. Prabhu
agricultural expert
 Delegation of the European Union to India, Bhutan and Nepal, Robert Donkers
 High Commission van het Verenigd Koninkrijk in India: Richard Stagg, ambassadeur; Creon Butler, zijn plaatsvervanger en economisch adviseur
 Nederlandse ambassade: Bob Hiensch ambassadeur, Hoofd Econ. Afd., Jeroen
Roodenburg, Landbouwraad: Hans Wolff; Economische afdeling: Giovanni Van
der Lugt, Guus Lamers en Rima Yadav, assistente voor milieuaangelegenheden;
Politieke afdeling: Bart Paans

Bijlagen

63

Berlijn 12 mei 2009
 Konrad Adenauer Stiftung: Nino Galetti
 Bundesministerium fuer Wirtschaft und Technologie: Diethard Mager, Michael
Klipper, Rainer Görgen
 Auswaertiges Amt, Planungsstab: Sebastian Groth
 Bundesministerium für Umwelt: Dr. Jörg Mayer-Ries Referatsleiter Allgemeine
und grundsätzliche Angelegenheiten der Umweltpolitik, Umweltschutz- und
Nachhaltigkeitsstrategien: Julia Ruesch, Referat EU angelegenheiten bil.Zusammenarbeit, Umwelt und Energie
 Stiftung Wissenschaft und Politik- Forschungsgruppe Globale Fragen: Kirsten
Westphal
 Nederlandse ambassade Berlijn: mw drs. Ingrid Post, Economische afdeling
Washington D.C. 18-21 mei 2009
 Wereldbank: Ricardo Fuentes co-redacteur Worldbank Development
Report 2010; dr.Hans Timmer hoofd Global Prospects Group, Dominique vd
Mensbrugghe Global Prospects Group; David Kuiper staflid Nederlandse
kiesgroep
 International Food Policy Research Institute IFPRI: Theunis van Rheenen
(coordinator);Regina Birner (governance); Clare Narrod (trade/development);
Siwa Msangi, Claudia Ringler (environment and production technology)
 World Resources Instituut WRI: Rob Bradley, Director of International Climate
Policy Initiative; Peter Veit, Regional Director for Africa in the Institutions and
Governance Program; Norbert Henninger, senior associate in People and Ecosystems program; Dan Turnstall, Director of International Cooperation; John Larsen,
associate in the Climate and Energy Program; Piet Klop, senior fellow Capital
Markets Research Team
 Center for Global Development: David Roodman, Kim Eliott, David Wheeler
 Center for Strategic and International Studies CSIS: Erik Petersen director global
strategy institute; Edward Chow senior researcher (energy)
 State Department, Policy Planning Staff: Dean Pittman, Matt Stremlau; Patrick
M. Hudak, Bureau of Oceans, Environment and Science.
 Resources for the Future: Alan Krupnick, chief research officer
 World Watch Institute: Christopher Flavin, Yingling Yu, Erik Assadourian; Gary
Gardner (auteur van rapport voor VROM (“The rationale for sustainable resource
management”).
 Nederlandse ambassade: Gerard van der Wulp plaatsvervanger van de ambassadeur, Stephan Raes (hoofd) en Wynand Marchal, Economische Afdeling; Frits
Thissen LNVraad; Henriëtte Bersee VROMraad
Parijs 3- 4 juni 2009
 OESO: Frank van Tongeren hoofd landbouwafdeling; David Sawaya, Futures Programme Bioeconomics /Biosecurity; Kumi Kitamori, Environment Directorate
 Centre Géopolitique Energie - Matières Premières: Jean- Marie Chevalier, Directeur, Université Paris Dauphine
 Internationaal Energie Agentschap: Richard Baron, hoofd
klimaatveranderingseenheid,
 Permanent Vertegenwoordiger bij de OESO: Joan Boer; Patricia van Bentum LNV
raad, Dewi van de Weerd, ambassaderaad

64

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

 MEEDDAT (Frans ministerie voor milieu, klimaat, energie): Dominique Bureau,
Délégué Général du Conseil Economique du Développement Durable
 INRA: Hervé Guyomard, Directeur scientifique sciences socials; Pierre Stengel
Directeur scientifique environnement, ecosystemes cultives et naturels,
 Nederlandse ambassade: Wim van der Leeuw Hoofd Economische afdeling,
Marjanne Vaes LNV raad
Qatar 4 mei 2009
 Nederlandse Ambassadeur, J.G. van Vloten Dissevelt

Bijlagen

65

Bijlage 3 Gesprekspartners
adviesraden/
kennisinstellingen in
Nederland


















66

Adviesraad Internationale Vraagstukken: prof. Arie de Ruiter, prof. Fred van
Staden
Algemene Energieraad: ir. Marius Enthoven
VROM-raad, Tiny van der Werff
Adviesraad voor het Landelijk Gebied: prof. dr. M.R.J. Margadant-van Arcken
Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur: mw. Jacqueline
Tammenoms-Bakker
Centraal Planbureau: Herman Stolwijk, Paul Koutstaal
Wageningen Universiteit en Research: prof. dr. R. Rabbinge, dr. Bram Huisman;
prof. Pavel Kabat
Technische Universiteit Delft: drs. ir. J.J. De Boer en dr. G.L J. Scheurmaker
Sociaal-Cultureel Planbureau: dr. Rob Bijl
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid: prof. Ben Knapen; prof.
Peter van Lieshout
Planbureau voor de Leefomgeving: prof. dr. Maarten Hajer
Adviesraad Wetenschap en Technologie: dr. Paul Diederen en dr. Gaston
Heimeriks
The Hague Center for Strategic Studies: Michel Rademaker en Christa
Meindersma (plv directeur)
Instituut Clingendael: prof. dr. Jaap de Zwaan, directeur; prof. dr. Jan Rood
(coördinator ‘governance’), prof. Dr. Ko Colijn
TNO: dr. Rob Weterings, dr. Govert Gijsbers, dr. Andre Diederen, dr. Ton
Bastein
Stichting Onderzoek Wereldvoedselvoorziening Vrije Universiteit: prof. dr.
Michiel Keyzer,
Ambassadeur van Brazilië in Nederland: J.A.Denot Medeiros

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Bijlage 4 Opdrachtgevers
 ir. Hans van der Vlist, secretaris-generaal ministerie van VROM
 mr. Ed Kronenburg, secretaris-generaal ministerie van Buitenlandse Zaken

Bijlagen

67

Bijlage 5 Collegiale steun
Vanuit de ministeries van VROM, LNV en Buitenlandse Zaken heeft een aantal collega’s waardevolle adviezen aan de projectgroep meegegeven. Zij waren operationeel met aanverwante vraagstukken belast; de projectgroep is ook hen erkentelijk
voor de gegeven kritische steun.
Bij twee gelegenheden is een interdepartementale kenniskamer bij het ministerie
van Buitenlandse Zaken gehouden om te spreken over dit project, op 20 maart en
op 10 juli 2009. Daarbij kwamen ook internationale aspecten van de Defensieverkenningen en van de Internationale Omgevingsverkenningen in verband met de
financieel-economische crisis aan de orde.
In november en december 2009 worden door de projectgroep verdiepingsbijeenkomsten georganiseerd. Daarmee faciliteert de projectgroep zowel kennisinstellingen als beleidsdirecties van de departementen in de vertaling van de kennisvragen
in concrete onderzoeks- en/of adviesproducten voor 2010 en volgende jaren (prioritering). Daarnaast stimuleert de projectgroep hen om nieuwe samenwerkingsverbanden met elkaar en andere (internationale) instituten aan te gaan. Met de
gekozen aanpak van het project Schaarste en Transitie is een nieuwe vorm gekozen
om effectiever de interactie tussen beleid en kennis- en adviesinstellingen vorm te
geven, conform de kabinetsvisie ‘Kwaliteit van de verbinding’..

68

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Bijlage 6 Overzicht leden
projectgroep
 Arnoud Passenier, projectleider, ministerie van VROM
 Maarten Lak, plv. projectleider, ministerie van Buitenlandse Zaken
 Hannah Koutstaal, ministerie van LNV
 Hans Sprangers, ministerie van LNV
 Ton Manders, Anne Gerdien Prins, Paul Lucas, Planbureau voor de Leefomgeving
 Coby van der Linde, Jacques de Jong, Clingendael International Energy
Programme
 Marije Breedveld, Maaike van Tuyll, ministerie van BZK
 Margriet van den Brink, ministerie van VROM
 gendaleden:
A
 Hedi Poot, ministerie van Verkeer & Waterstaat
 Jan Geert Siccama, ministerie van Defensie
 Jan Hein Christoffels, ministerie van EZ

Bijlagen

69

Literatuur
Tijdens het werken aan de toekomstverkenning
is veel literatuur geraadpleegd. In
onderstaande lijst is in ieder geval de
literatuur opgenomen waar in de tekst
rechtstreeks naar wordt verwezen. Daarnaast
is ook een aantal andere publicaties
opgenomen die voor deze verkenning zijn
gebruikt.
Ambler-Edwards, S. et al. 2009, Food futures.
Rethinking UK strategy, www.chathamhouse.
org.uk.
Baffes, J. 2007. Oil spills on other commodities.
Resource Policy 32, pp 126-134.
Banse, M., Nowicki, P. en Van Meyl, H. (2008)
Why are current food prices so high? A
memo. LEI Wageningen UR, mei 2008.
Barton, J.H. 2008, “Patenting and Access to Clean
Energy Technologies in Developing Countries” in
WIPO Magazine February 2008
Braun, J. von &? 2009. IFPRI Policy brief
april 2009 “Land Grabbing” by Foreign
Investors in Developing Countries: Risks and
Opportunities
Bruinsma, 2003. World Agriculture: towards
2015/2030. Food and Agricultural
Organization, Rome.
Burke, S. 2009. Working paper Natural
Security, Centre for New American security.
Washington.
Chow, E.C.2008. China’s soft power in
developing regions
Colijn, K. 2008. De wereld in alle staten. Bart
Tromplezing.
Cordell, D., Drangert, J.-O. and White, S. 2009
The story of phosphorus: Global food security
and food for thought. Global Environmental
Change. 19: 292–305.
Cotula, L., Vermeulen, S., Leonard, R. &
Keeley J. 2009 \Land grab or development
opportunity? Agricultural investment and
international land deals in Africa. IIED, FAO
& IFAD.
Diederen, A.M. 2009, Metal minerals scarcity: A
call for managed austerity and the elements
of hope, TNO Defence, Security and Safety,
Rijswijk, The Netherlands.
European Commission Research DirectorateGeneral 2009. The world in 2025 Rising Asia
and socio-ecological transition. Internal
reflection note

70

Evans, A. 2009, The feeding of the nine billion.
Global food security for the 21st century,
www.chathamhouse.org.uk.
Evans, A and Stevens, D. 2008: ‘Towards a
theory of influence for twenty-first century
foreign policy: public diplomacy in a
globalised world’, in: Engagement - Public
Diplomacy in a Globalised World”, published
by the Foreign & Commonwealth Office, 2008
FAOSTAT, 2009. www.faostat.org op 3 juli 2009
FAO 2003 World Agriculture: towards 2015/2030.
FAO Rome
FAO, 2008. Soaring food prices: facts,
perspectives, impacts and actions required.
Food and Agricultural Organization, Rome.
Fischer, G., Van Velthuijzen, H en Nachtergaele,
F.O. 2000. Interim report: Global AgroEcological Zones Assessement: Methodology
and Results. IIASA, Oostenrijk.
Food and Water Watch, 2007. Factsheet Fossil
fuels and greenhouse gas emissions from
industrial agriculture. Food and Water Watch.
Bereikbaar via: www.foodandwaterwatch.
org.
Fraunhofer Institute, 2009, Raw materials
for emerging technologies, Final report Abridged, Fraunhofer Institute System and
Innovation research.
Grevi, G. 2009. The interpolar world: a new
scenario. European Union Istitute for Security
Studies.
Haass, R.N. 2008, Council on Foreign Relations:
The Age of Nonpolarity.
IAASTD, 2009. Agriculture at a crossroads.
Global report. International Assessment
of Agricultural Knowledge, Science and
Technology for Development, Washington
DC.
IEA 2008, World Energy Outlook 2008.Parijs.
Kaplan, R.D. 2009. The Revenge of Geography.
Http://www.foreignpolicy.com
Lundquist, J. 2009, Water for food or waste?
In: Emerging scarcities and power shifts,
Amsterdam: KIT publishers.
Mattoo, A. and Subramanian, A. 2009. ‘From
Doha tot the next Bretton Woods: a new
multilateral trade agenda’; In: Foreign Affairs
Volume 88, Issue 1, January 2009
Meinshausen, M. et al., 2009 , Greenhouse-gas
emission targets for limiting global warming
to 2 °C,Nature 458, 1158–1162.

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Meuleman, L & In ‘t Veld, R.J. (2009),
‘Sustainable development and the
governance of long-term decisions’. Working
paper EEAC Group Governance. Draft august
2009 for International Conference’Towards
Knowledge Democracy’, august 2009, Leiden.
Ministerie LNV, 2009 Beleidsagenda Duurzame
Voedselsystemen (juli 2009)
Ministerie LNV 2009. Nota Duurzaam Voedsel,
Naar een duurzame consumptie en productie
van ons voedsel, juni 2009.
Ministeries LNV en BZ(OS), 2008. Landbouw,
rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid.
MNP 2007, Nederland en een duurzame wereld.
Armoede, klimaat en biodiversiteit. Tweede
Duurzaamheidsverkenning, Bilthoven: MNP.
Mulder, H. 2009. Fixing the world by just & fair
globalisation, sustainable capitalism, smart
governments: oxymorons or imperatives?.
mrhermanmulder@gmail.com
Netherlands Environmental Assessment Agency
(PBL), 2009, Electric driving - Evaluating
transitions based on system options; and
2008, Lessons from global environmental
assessments
OECD, 2008a. Rising food prices and
consequences. OECD, Parijs.
OECD 2008b.OECD Environmental Outlook to
2030.Organisation for Economic Cooperation
and Development, Paris
OECD & FAO, 2009, OECD-FAO Agricultural
Outlook 2009-2018, Paris: OECD Publishing.
Rosemarin, A. & Bruijne, G. de 2009 ‘Peak
Phosphorus, the next inconvenient truth’ In:
The Broker, issue 15, p 6-9, august 2009.
Ryan, J. 2009, speech RMNO conference
on Knowledge Democracy, Virginia Tech
University,
Schmidhuber, J. 2006. Impact of an increased
biomass use on agricultural markets, prices
and food security: A longer-term perspective.
Food and Agricultural Organization, Rome.
Schouwmans, O.F.,Willems J. & Duinhoven
G.van, “30 vragen en antwoorden over
fosfaat in relatie tot landbouw en milieu”,
Alterra, 2008.
Schutter, O. de, 2009. Large-scale land
acquisitons and leases: a set of core principles
and measures to address the human rights
challenge. United Nations Special Rapporteur
on the right to food.
Selivanonva, Y. 2007. ‘The WTO and energy.
WTO rules and agreements of relevance to
Energy sectors International Centre for Trade
and Sustainable Development.’
Slingerland, S, Geuns, L. van en Linde, C. van der
2008. Van zwarte naar groene energie. In:
Internationale Spectator
Smaller, C. & Mann H. 2009, A thirst for distant
lands. Foreign investments in agricultural
land and water, International Institute for
Sustainable Development. May 2009. http://
www.iisd.org
Till, J.W.J. van 2009. ‘Technology of Flocking’,
Science Guide, 3 juli 2009, www.scienceguide.
nl/200907/technologies-of-flocking-.aspx

Till, J.W.J. van 2009. ‘Technologies of
Flocking -Creative Construction towards
the Synthecracy Society’, lecture at
the ‘Towards Knowledge Democracy’
international conference August 25-27
2009 Leiden, session ‘Organising Politics
in a Knowledge Democracy’ http://www.
knowledgedemocracy.nl/files_content/
Jaap%20van%20Till.pdf
UN 2006 World Population Prospects: the 2006
revision. United Nations, Department for
Economic and Social Information and Policy
Analysis, New York
USGS (2009), Mineral Commodity Summaries,
US Geological Survey, Washington
Vuuren, D.P. van, Bouwman, A.F., Beusen A.H.W.
en Prud’homme, M., 2009, Phosphorus
demand for the period 1970-2100: a scenario
analysis of resource depletion, Global
Environmental Change (submitted).
Wereldbank. 2008. A note on rising food prices.
The World Bank, Washington DC,
Worldwatch Institute, 2009. The Rationale
for Sustainable Resource Management; a
report to the Government of the Netherlands
(VROM)

Literatuur

71

72

Schaarste en transitie – Kennisvragen voor toekomstig beleid

Colofon
Eindverantwoordelijkheid
Arnoud Passenier (Ministerie van VROM) en Maarten Lak (Ministerie van 		
Buitenlandse Zaken)
Coördinatie en eindredactie
Projectgroep Schaarste & Transitie
Redactie figuren
M.J.L.C. Abels-van Overveld, F. de Blois, J.F. de Ruiter, A.G. Warrink (allen PBL).
Tekeningen
Peter Koch, stripstudio.nl, Delft
Vormgeving en opmaak
M.J.C. Middelburg, Uitgeverij RIVM
Contact
Arnoud Passenier, arnoud.passenier@minvrom.nl

Colofon

73

Schaarste en transitie
Kennisvragen voor toekomstig
beleid

Energie

Voedsel

Water

November 2009

snijlijn

rug

snijlijn