Kwaliteit van de Nederlandse
kinderdagopvang, peuteropvang,
buitenschoolse opvang en
gastouderopvang

Meting 2017

Pauline Slot
IJsbrand Jepma
Paulien Muller
Bodine Romijn
Paul Leseman

LKK, december 2017

Kwaliteit van de Nederlandse
kinderdagopvang, peuteropvang,
buitenschoolse opvang en
gastouderopvang
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang
Meting 2017

Voorwoord
U bent begonnen te lezen in het rapport over de eerste meting van de Landelijke Kwaliteitsmonitor
Kinderopvang (LKK) van het consortium van de Universiteit Utrecht en Sardes (zie voor meer
informatie www.monitorlkk.nl). De LKK meet van 2017 t/m 2020 (en mogelijk t/m 2025) jaarlijks de
kwaliteit in alle vormen van kinderopvang, dat wil zeggen kinderdagopvang, peuteropvang, buitenschoolse opvang en gastouderopvang. Het is voor het eerst in Nederland dat gelijktijdig in alle
kinderopvangtypen de kwaliteit op zo’n grote schaal is gemeten.
Bij een kwaliteitsmeting van een dergelijke omvang komt veel kijken. Vele organisaties en personen
hebben elk op hun eigen wijze een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van het onderzoek en
dus dit rapport. In de eerste plaats bedanken we het ‘werkveld’ van de kinderopvang, ofwel de
pedagogisch medewerkers, gastouders en leidinggevenden van de kinderopvangorganisaties en locaties en gastouderbureaus die hebben meegedaan aan deze kwaliteitsmeting. We zijn hen zeer
erkentelijk voor het mogelijk maken van de kwaliteitsmeting en voor het warme onthaal van de
observatoren. Er is door hen veel werk verricht om de kwaliteitsmetingen in de praktijk mogelijk te
maken. Veel dank daarvoor.
Zonder de inzet van vele observatoren zouden de kwaliteitsmetingen op de opvanglocaties niet zijn
uitgevoerd. De namen van de observatoren zijn (in willekeurige volgorde): Angela Jong, Eva
Schaafsma, Machteld Dorhout, Meike Faber, Rebecca Moraal, Sophie Trooster, Agnes Arends,
Arianne de Bruin, Sandra den Otter, Atika Bellaghmouch, Channah Beijer, Melissa Be, Suzan Boom,
Annemieke de Ruijter, Eline van Rossum, Lyke de Raat, Esmee Verheem, Robin Willemsen, Denise
Bijman, Fleury Simons, Femke van Lochem, Doenja Kort, Yanyan Au, Elsemiek Nieuwenhuijs-van Dijk,
Marianne Hessels, Merel Lier, Joyce ter Heide, Sandra Vermeulen en Saskia Hilverda. Een aantal van
hen is ook verantwoordelijk voor de codering van al het verzamelde videomateriaal tijdens de
kwaliteitsmetingen en de terugkoppeling van de resultaten naar de deelnemende organisaties en
opvanglocaties.
Binnen de Universiteit Utrecht komen speciale woorden van dank toe aan Bodine Romijn. Zij heeft
ervoor gezorgd dat alle kwaliteitsmetingen naar behoren zijn uitgevoerd, de infrastructuur van de
dataverzameling is aangelegd, de data ordentelijk zijn ingevoerd en opgeslagen, en gereed zijn
gemaakt voor analyse. Marian Ooms heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de voorbereidingen
voor de data analyse. Wij danken Peter Lugtig voor de methodologisch-statistische adviezen.
Binnen Sardes hebben meerdere personen een bijzondere bijdrage geleverd aan onderdelen van de
werving, veldwerkprocedure en dataverzameling: Anne Hoogenboom, Karin Vander Heyden, Robine
Mens, Jan Maarse, Janneke Schilder en Maryse Broek-Nijhof hebben bijgedragen aan de werving van
de kinderopvangorganisaties en opvanglocaties. Puk Witte heeft een groot deel van het veldwerk
gecoördineerd en gemonitord en heeft ervoor gezorgd dat de kwaliteitsmetingen in de praktijk goed
verliepen. Daarvoor verdient ze veel lof. Rianne Heijmans heeft ondersteuning geleverd bij de
operationele uitvoering en logistiek van het onderzoek. Carolien Bongers, Malou Stoop en Kim
Elzinga verdienen dank voor de informatievoorziening en communicatie op en rond de website van
de LKK. Een woord van dank gaat ook uit naar het NCKO en het Kohnstamm Instituut voor hun
bijdrage aan het coderen van een deel van de video-opnamen die in LKK-verband zijn gemaakt.
Voor de LKK is op verzoek van de opdrachtgever, het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid/Directie Kinderopvang, een klankbordgroep ingericht. De klankbordgroep heeft op
constructieve wijze bijgedragen aan de resultaten en conclusies. Hun inzet wordt zeer gewaardeerd.
De leden van de klankbordgroep zijn (in willekeurige volgorde): Carla Schipperheijn (Branche-

organisatie Kinderopvang), Maaike Vaes (Brancheorganisatie Maatschappelijke Kinderopvang), Ernst
Radius (Sociaal Werk Nederland), Hanke Palmen (Vereniging GastOuderBranche), Nienke Willering
(BOinK), Marjet Winsemius (Voor Werkende Ouders), Eline Jacobs (GGD GHOR Nederland), Maartje
Jacobs (Inspectie van het Onderwijs), Marlieke van der Lelij (VNG), Josette Hoex (NJi), Betsy van de
Grift (Bureau Kwaliteit Kinderopvang), Harriet Vermeer (Universiteit Leiden) en Marijke Schuurkesvan Bebber (PPINK).
Tot slot gaat een woord van dank uit naar SZW, in de personen van Rutger de Vos en Tobias van
Schendel. We danken hen voor de prettige bijeenkomsten en begeleiding bij de uitvoering van het
onderzoek.
De kinderopvangsector is bezig met een belangrijke transformatie. Van de kinderopvang wordt meer
en meer verwacht dat ze als een volwaardige pedagogische en ontwikkelingsgerichte voorziening
functioneert. Vele organisaties vragen zich af: hoe geven wij inhoud en vorm aan de maatschappelijke opdracht om een welbewuste bijdrage te leveren aan de individuele ontwikkeling van
jonge kinderen en daarmee aan de samenleving als geheel? We hopen van harte dat de resultaten
van de LKK een positieve bijdrage leveren aan de duurzame kwaliteitsverbetering van de kinderopvangsector, ook door terugkoppeling via beknopte ‘tips en tops’ rapporten naar pedagogisch
medewerkers en gastouders, opdat de brede (talent) ontwikkeling van kinderen optimaal kan
worden gestimuleerd. Daarvoor is natuurlijk veel meer nodig dan een rapport. Het ligt in de lijn der
verwachting dat er in de komende jaren vanuit de LKK handzame producten en diensten worden
ontwikkeld en beschikbaar worden gesteld ter bevordering van de kwaliteit van de kinderopvangsector. In dat licht wensen de auteurs van deze rapportage u veel leesplezier.
Pauline Slot, Bodine Romijn & Paul Leseman(Universiteit Utrecht)
IJsbrand Jepma & Paulien Muller (Sardes)

Inhoud
Voorwoord .............................................................................................................................................. 5
Samenvatting......................................................................................................................................... 11
1. Inleiding ............................................................................................................................................. 15
1.1.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK) ................................................................. 15

1.2.

Ontwikkelingen in de kinderopvang ....................................................................................... 15

1.3.

Werkwijze ............................................................................................................................... 16

1.4.

Analyse en terugkoppeling ..................................................................................................... 17

1.5.

Leeswijzer ............................................................................................................................... 17

2. Onderzoeksopzet............................................................................................................................... 19
2.1.

Steekproefontwerp ................................................................................................................ 19

2.2.

Steekproeftrekking ................................................................................................................. 20

2.3.

Werving en toestemmingsprocedure..................................................................................... 22

2.4.

Respons en non-respons ........................................................................................................ 23

2.5.

Meetinstrumenten ................................................................................................................. 24
2.5.1 Observatie-instrumenten ........................................................................................... 24
2.5.1.1 Observatie-instrumenten op groepsniveau ............................................................... 25
2.5.1.2. Observatie-instrumenten op kindniveau .................................................................. 32
2.5.2

2.6.

Interviews met pedagogisch medewerkers en gastouders ....................................... 34

Procedures.............................................................................................................................. 42

3. Kwaliteit van de kinderdagopvang .................................................................................................... 45
3.1.

Observaties ............................................................................................................................. 45
Observaties met de CLASS Infant en CLASS Toddler .............................................................. 45
Observaties met NCKO-interactieschalen .............................................................................. 50
Observaties met de ITERS-R en ECERS-R ................................................................................ 51
Observaties met de inCLASS Toddler ..................................................................................... 52
Observaties van Welbevinden en Betrokkenheid .................................................................. 54

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

7

3.2.

Interviewgegevens ................................................................................................................. 56
Structurele kwaliteit en groepssamenstelling ......................................................................... 56
Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat ........................................................................... 58
Activiteitenaanbod .................................................................................................................. 60
Samenvattend beeld van de kwaliteit in de kinderdagopvang ............................................... 60

4. Kwaliteit in de peuteropvang ............................................................................................................ 63
4.1.

Observaties ............................................................................................................................. 63
Observaties met de CLASS Toddler ........................................................................................ 63
Observaties met NCKO-interactieschalen .............................................................................. 65
Observaties met de ECERS-R .................................................................................................. 66
Observaties met de inCLASS Toddler ..................................................................................... 67
Observaties van Welbevinden en betrokkenheid .................................................................. 69

4.2. Interviewgegevens ..................................................................................................................... 70
Structurele kwaliteit en groepssamenstelling ......................................................................... 70
Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat ........................................................................... 72
Activiteitenaanbod .................................................................................................................. 73
Samenvattend beeld van de kwaliteit in peuteropvang ......................................................... 74
5. Kwaliteit in de buitenschoolse opvang .............................................................................................. 77
5.1.

Observaties ............................................................................................................................. 77
Observaties met de CLASS Pre-K ............................................................................................. 77
Observaties met NCKO-interactieschalen ............................................................................... 79
Observaties met de BSO observatieschaal .............................................................................. 81
Observaties met de inCLASS Pre-K .......................................................................................... 81
Observaties van welbevinden en betrokkenheid .................................................................... 83

5.2.

Interviewgegevens ................................................................................................................. 85
Structurele kwaliteit en groepssamenstelling ......................................................................... 85
Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat ........................................................................... 87
Activiteitenaanbod .................................................................................................................. 88
Samenvattend beeld van de kwaliteit in buitenschoolse opvang .......................................... 89

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

8

6. Kwaliteit in de gastouderopvang ....................................................................................................... 91
6.1.

Observaties ............................................................................................................................. 91
Observaties met de CLASS Infant, Toddler en Pre-K ............................................................... 91
Observaties met NCKO-interactieschalen ............................................................................... 94
Observaties met de FCCERS-R ................................................................................................. 95
Observaties met de inCLASS Toddler en Pre-K........................................................................ 96
Observaties van Welbevinden en betrokkenheid ................................................................... 99

6.2.

Interviewgegevens ............................................................................................................... 100
Structurele kwaliteit en groepssamenstelling ....................................................................... 100
Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat ......................................................................... 102
Activiteitenaanbod ................................................................................................................ 103

6.3.

Samenvattend beeld van de kwaliteit in gastouderopvang ................................................. 105

7. Kwaliteit alle opvangtypen in 2017 ................................................................................................. 107
7.1.

Representativiteit van de bevindingen ................................................................................ 107

7.2.

De kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang in 2017 ..................................................... 108

7.3.

Kwaliteit vanuit het perspectief van het kind ...................................................................... 112

7.4.

Trends in de kwaliteit van de kinderopvang ........................................................................ 114

7.5.

Kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang in internationaal perspectief ......................... 115

8.

Referenties.................................................................................................................................. 116

9.

Bijlage ......................................................................................................................................... 117

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

9

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

10

Samenvatting
2017 is het eerste jaar waarin de kwaliteit van de kinderopvang in Nederland in beeld is gebracht
door het consortium van de Universiteit Utrecht en Sardes onder de naam Landelijke
Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK). Dit nieuwe consortium neemt het stokje over van het
Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek (NCKO) om de komende jaren de kinderopvangkwaliteit te monitoren in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Dit
rapport bevat de bevindingen van de eerste kwaliteitsmeting zoals die in 2017 heeft plaatsgevonden
in de kinderopvang, de peuteropvang, de buitenschoolse opvang en de gastouderopvang in
Nederland. In 2018, 2019 en 2020 vinden vervolgmetingen plaats en worden de steekproeven van de
verschillende kinderopvangtypen in totaal steeds groter, zodat de uiteindelijk gewenste omvang van
de steekproeven, cumulatief, in enkele jaren wordt bereikt.
De Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang wijkt in verschillende opzichten af van de wijze
waarop voorheen de kwaliteit van de kinderopvang in Nederland in kaart is gebracht. Om te
beginnen betreft het jaarlijkse metingen van 2017 tot en met 2020, met een mogelijke verlenging tot
2025. Ten tweede is de meting gericht op alle vormen van kinderopvang. Ten derde worden er naast
het eerder door NCKO gehanteerde instrumentarium andere instrumenten ingezet om de kwaliteit
te meten om beter recht te doen aan de veranderde functie van kinderopvang. De nieuwe
instrumenten maken ook internationale vergelijkingen mogelijk. Om lange termijn trends in de
kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang te kunnen volgen, zijn in deze eerste meetronde van de
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang video-opnamen gemaakt van interacties in de
kinderopvanggroepen en gastoudergezinnen die door respectievelijk het NCKO en Kohnstamm
Instituut met hun instrumenten op vergelijkbare wijze zijn beoordeeld als in eerdere
kwaliteitsmetingen.
In lijn met de gevraagde onderzoeksopzet, zijn observaties verricht en interviews uitgevoerd in 31
groepen voor kinderopvang, 33 groepen voor peuteropvang, 33 groepen voor buitenschoolse opvang
en 57 gastoudergezinnen. De groepen in de kinderopvang betroffen zowel ‘horizontale’ groepen met
alleen baby’s of alleen peuters, en ‘verticale’ groepen met zowel baby’s als peuters. De
steekproeftrekking is uitgevoerd volgens een gestratificeerd steekproefmodel om representatieve
spreiding over regio’s, urbane en rurale gebieden, en grootte van de opvangaanbieders te
garanderen. De aselecte hoofdsteekproef leverde voor de meeste opvangsoorten een positieve
respons van rond de 50 procent op. Voor de gastouders was de positieve respons beduidend lager.
Benadering van de schaduwsteekproeven kende een vergelijkbare positieve respons. Analyse van de
redenen om van deelname af te zien gaf geen aanleiding te concluderen dat de positieve respons in
de kinderopvang, peuteropvang en buitenschoolse opvang sterk vertekend is. De steekproeven van
deze opvangsoorten kunnen daarom als representatief worden gezien.
De werving van gastouders bleek in verschillende opzichten lastiger. Het Landelijke Register
Kinderopvang en Peuterspeelzalen (LRKP) bleek voor gastouders vaker niet actuele of niet correcte
informatie te bevatten; direct contact leggen via opgegeven telefoonnummers of emailadressen was
veel moeilijker; en de positieve respons, als er al direct contact was gelegd, was veel lager.
Aanvullende werving vanuit drie schaduwsteekproeven volstond niet om tot het gewenste aantal te
komen. Er zijn daarom aanvullende wervingsacties ondernomen die niet langer het oorspronkelijke
steekproefmodel hebben gevolgd. We concluderen al met al dat de steekproef gastouders niet als
representatief kan worden gezien. Door de lage respons en doordat in een latere fase in de werving
gastouderorganisaties zelf gastoudergezinnen hebben voorgedragen voor deelname, geeft de
steekproef mogelijk een te positief beeld van de situatie van de gastouderopvang in Nederland.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

11

Uit de eerste meting van de Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang komt een overwegend
positief beeld naar voren van de kwaliteit van de kinderopvang in Nederland. De gemiddelde
emotionele proceskwaliteit is in alle kinderopvangtypen als voldoende (midden range) tot goed
(hoge range) te kenschetsen. De gastouderopvang geeft een iets ander beeld. Hoewel de emotionele
kwaliteit gemiddeld vergelijkbaar is met die van de andere opvangsoorten, is de variatie groter met
opvallende uitschieters naar beneden.
De gemiddelde educatieve kwaliteit is duidelijk lager. De educatieve proceskwaliteit is in de
peuteropvang het hoogst. Hoewel de educatieve proceskwaliteit gemiddeld in alle opvangtypen net
op de grens is van wat volgens de standaards van het meetinstrumentarium als voldoende kan
gelden, is er sprake van grotere variatie dan bij de emotionele proceskwaliteit. Voor de gastouders is
het beeld opnieuw anders. De uitschieters zijn in deze opvangsoort vaker, en ook extremer, naar
beneden.
Het onderzoek geeft tentatief (vanwege de kleine steekproefgrootten) verschillende aanwijzingen
dat verticale groepen in de kinderopvang voor zowel peuters als baby’s, maar vooral voor baby’s,
minder gunstig zijn dan horizontale, zowel op emotioneel als educatief vlak, en ook wat betreft de
omgevingskwaliteit.
Het overwegend positieve beeld van de kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang wordt bevestigd
door de resultaten van de interviews met pedagogisch medewerkers en gastouders. Het
pedagogische klimaat is in alle opvangsoorten als affectief-inclusief te kenschetsen. Er is ook een
duidelijke oriëntatie op spelbegeleiding en het bevorderen van zelfregulatie bij de kinderen. De
medewerkers en gastouders ervaren overwegend positieve, veilige relaties met hun kinderen en
rapporteren een laag niveau van opvoedstress. Het groepenbeleid – zoals het belang dat aan
stabiliteit van de groep wordt gehecht of het toepassen van een opendeurenbeleid – verschilt wel
sterk binnen en tussen de opvangsoorten. Ook de rol die aan kinderen wordt gegeven bij de
vormgeving van het dagprogramma en beleid van de opvang verschilt sterk. In het algemeen zijn de
scores voor kinderparticipatie niet hoog, waarbij de relatief hoge score voor kinderparticipatie in de
buitenschoolse opvang positief opvalt.
De lagere geobserveerde educatieve proceskwaliteit wordt bevestigd door de gegevens uit de
interviews met pedagogisch medewerkers en gastouders over het activiteitenaanbod. Er is in alle
opvangsoorten een relatief sterke oriëntatie op het stimuleren van exploratief spel, sociaal spel en
taal (dit laatste niet in de buitenschoolse opvang), maar in ervaringsdomeinen als creatieve en
muzikale vorming, ontluikend rekenen, wetenschap en technologie, en burgerschapsvorming is het
aanbod aanmerkelijk beperkter. Buitenactiviteiten betreffen voornamelijk spelen in de tuin of op een
speelplein.
De informatie uit de interviews laat zien dat de structurele kwaliteitskenmerken, zoals
opleidingsniveau van de medewerkers, groepsgrootte en kind-beroepskrachtratio, in lijn zijn met de
wetgeving. De werkbeleving van pedagogisch medewerkers en gastouders is overwegend (heel)
positief. Zij ervaren een prettig collegiaal werkklimaat en hebben het gevoel betrokken te worden bij
beslissingen binnen de organisatie. De ervaren werkstress is in het algemeen laag. Het aanbod aan
professionaliseringsactiviteiten is gemiddeld matig, met weinig frequent pedagogisch-inhoudelijk
overleg met collega’s of collega-gastouders en leidinggevenden. Dit beeld verschilt niet sterk tussen
de opvangsoorten, met uitzondering van de gastouderopvang, waar de aandacht voor
professionalisering duidelijk nog minder is.
De kwaliteit van de kinderopvang is ook onderzocht vanuit het perspectief van de kinderen. Voor dit
doel is in bijna alle groepen een aantal kinderen individueel gevolgd. De kwaliteit van de interacties
die deze kinderen hebben met pedagogisch medewerkers en gastouders is middelmatig tot goed.
Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

12

De kwaliteit van de interacties met een gastouder zijn gemiddeld hoger, maar laat tegelijkertijd ook
de grootste spreiding zien, wat duidt op grote verschillen tussen gastouders. Met betrekking tot de
kwaliteit van de interacties die kinderen met andere kinderen hebben valt op dat de buitenschoolse
opvang het gemiddeld genomen beter doet dan de andere typen. De speelwerkhouding van kinderen
is middelmatig. Het gedrag van de kinderen in de groep scoort hoog in alle typen – er zijn weinig
conflicten. Het gemiddelde welbevinden van de kinderen is hoog in alle opvangtypen. De gemiddelde
betrokkenheid is iets lager. Afgemeten aan gangbare standaards, bevestigen de uitkomsten de
overwegend goede kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang.
Het beeld dat uit de observaties en interviews van de 2017 meting naar voren komt, komt in grote
lijnen overeen met de resultaten van de voorgaande kwaliteitsmetingen. Wat betreft kinderopvang
en peuteropvang, blijken aspecten als de sensitiviteit van de pedagogisch medewerkers, de mate
waarin zij respect tonen voor de autonomie van de kinderen en hen ondersteunen om wenselijke
gedrag te vertonen in de groep in voldoende mate aanwezig te zijn. De stimulering van de brede
ontwikkeling van kinderen en het begeleiden van interacties tussen kinderen onderling blijken,
evenals in voorgaande metingen, minder goed ontwikkeld te zijn en zijn vaak onvoldoende
beoordeeld. Voor de gastouderopvang is het totaalbeeld eveneens gunstig. Vergelijking met
voorgaande metingen wijst op een stabiel kwaliteitspatroon, met hetzelfde patroon van hogere en
lagere scores als in de andere opvangtypen. Een belangrijke kanttekening is dat de steekproef
gastouders niet als representatief kan worden gezien en mogelijk een te positief beeld geeft.
Voor de buitenschoolse opvang laten de huidige resultaten een iets lagere kwaliteit zien in
vergelijking met voorgaande meting. Vanwege de onnauwkeurigheidsmarges kan vooralsnog niet
geconcludeerd worden dat er sprake is van een significant gedaalde kwaliteit. Toch is er reden om in
de buitenschoolse opvang meer aandacht aan de kwaliteit te besteden.
De situatie in Nederland kan met gegevens uit andere landen worden vergeleken waar dezelfde
observatie-instrumenten zijn gebruikt. De gemiddelde scores voor de opvang van peuters (kinder- en
peuteropvang samen) op emotionele en educatieve proceskwaliteit zijn hoger dan wat met dezelfde
meetinstrumenten gevonden is in representatieve studies in Duitsland, Portugal, de Verenigde
Staten, Vlaanderen en Zwitserland. Op emotioneel vlak scoort de Nederlandse kinderopvang even
hoog als Finland, maar op educatief vlak lager. De emotionele kwaliteit van de Nederlandse
kinderopvang is iets lager dan wat in een Deense studie werd gevonden, maar de educatieve
kwaliteit is weer aanmerkelijk hoger. Voor de babyopvang zijn er minder internationale
vergelijkingen mogelijk. De babyopvang in de huidige steekproef scoort hoger op zowel emotionele
als educatieve kwaliteit dan de babyopvang in de onderzoeken in Vlaanderen, Portugal en de
Verenigde Staten.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

13

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

14

1. Inleiding
1.1. Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK)
2017 is het eerste jaar waarin de kwaliteit van de kinderopvang in Nederland in beeld is gebracht
door het consortium van de Universiteit Utrecht en Sardes onder de naam Landelijke
Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK). Dit nieuwe consortium neemt het stokje over van het
Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek (NCKO) om de komende jaren de kinderopvangkwaliteit te monitoren in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Dit
rapport bevat de bevindingen van de eerste kwaliteitsmeting zoals die in 2017 heeft plaatsgevonden
in de kinderopvang, de peuteropvang1, de buitenschoolse opvang en de gastouderopvang in
Nederland. In 2018, 2019 en 2020 vinden vervolgmetingen plaats en worden de steekproeven van de
verschillende kinderopvangtypen in totaal steeds groter, zodat de uiteindelijk gewenste omvang van
de steekproeven, cumulatief, in enkele jaren wordt bereikt.
De Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang wijkt in verschillende opzichten af van de wijze
waarop het NCKO voorheen de kwaliteit van de kinderopvang in Nederland in kaart heeft gebracht.
Om te beginnen betreft het jaarlijkse metingen van 2017 tot en met 2020, met een mogelijke
verlenging tot 2025. Ten tweede is de meting gericht op alle vormen van kinderopvang, wat betekent
dat voor het eerst ook de gastouderopvang wordt meegenomen in een landelijke kwaliteitsmeting.
Ten derde worden er naast het eerder door NCKO gehanteerde instrumentarium andere
instrumenten ingezet om de kwaliteit te meten, zoals de CLASS, de Leuvense welbevinden- en
betrokkenheidsschaal en uitgebreide vragenlijsten, afgenomen in persoonlijke interviews, gericht op
de achtergrond en werkbeleving van de medewerkers en organisatiekenmerken. Dit verbreedt de
manier waarop naar kwaliteit wordt gekeken en maakt internationale vergelijking beter mogelijk.
Tenslotte ontvangen alle deelnemers een terugkoppeling van de bevindingen op de eigen locatie,
met concrete tips en tops. Dit illustreert de wens van LKK om samen met het werkveld de kwaliteit
van de kinderopvang verder te versterken.
Om vergelijking met eerdere kwaliteitsmetingen door het NCKO en Kohnstamm Instituut mogelijk te
maken en daarmee lange termijn trends in de kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang te kunnen
volgen, zijn in deze eerste meetronde van de Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang videoopnamen gemaakt van interacties in de kinderopvanggroepen en gastoudergezinnen die door
respectievelijk het NCKO en Kohnstamm Instituut met hun instrumenten op vergelijkbare wijze zijn
beoordeeld als in eerdere kwaliteitsmetingen.

1.2. Ontwikkelingen in de kinderopvang
Lange tijd is de kinderopvang in Nederland vooral gezien als een arbeidsmarktinstrument, maar in
het afgelopen decennium is dit beeld gaan verschuiven. Kinderopvang wordt in toenemende mate
gezien als een volwaardige pedagogische voorziening, die een belangrijke rol kan spelen in de
opvoeding en ontwikkeling van jonge kinderen en in de brede talentontwikkeling van kinderen in de
basisschoolleeftijd. Het recente SER-advies (2016)2 markeert deze verschuiving van perspectief,
1

Onder de peuteropvang verstaan wij de voormalige peuteropvang in peuterspeelzalen die bij wet per 1 januari 2018 is
geharmoniseerd met de kinderopvang wat betreft kwaliteit, toezicht en financieringsstructuur. Peuterspeelzalen worden in
toenemende mate overgenomen door kinderopvangorganisaties. Voor zover zij nog als apart opvangtype worden
aangeboden binnen de kinderopvang, vallen ze in dit onderzoek ook onder peuteropvang.
2
Sociaal Economische Raad (2016). Gelijk goed van start. Visie op het toekomstige stelsel van voorzieningen voor jonge
kinderen. Den Haag: SER.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

15

evenals belangrijke ontwikkelingen binnen de kinderopvangsector zelf, zoals de ontwikkeling van
integrale kindcentra (IKC) waarbij divers organisaties en vormen van opvang, opvoeding, onderwijs
en zorg werken aan doorgaande ontwikkellijnen voor kinderen en aan kwaliteitsverbetering van
voorzieningen. Ook de forse investeringen die de afgelopen jaren zijn gedaan om de kwaliteit van de
kinderopvang te verbeteren, onder andere gericht op de versterking van taal- en
interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers3, getuigen van een veranderde visie op de
kinderopvangsector. De Wet Innovatie en Kwaliteit Kinderopvang (IKK) die per 1 januari 2018 ingaat,
bevestigt deze tendens. De Wet IKK bevat diverse maatregelen die de kwaliteit van de kinderopvang
positief beïnvloeden. Zo wordt er meer aandacht gevraagd voor de ontwikkeling van het kind, en is
er meer aandacht voor het faciliteren van coaching van pedagogisch medewerkers door hbo’ers en
het versterken van de expertise in het omgaan met baby’s4. Ook krijgen alle kinderen een mentor. De
wijzigingen voor de beroepskracht-kind-ratio gaan per 1 januari 2019 in. De ratio voor baby’s
(nuljarigen) wordt aangescherpt van 1 op 4 naar 1 op 3. Bovendien gaat het maximale aantal ‘vaste’
gezichten voor nuljarigen van drie naar twee. De ratio voor kinderen van 7 tot 13 jaar
(buitenschoolse opvang) wordt verruimd van 1 op 10 naar 1 op 12. Voor verticale groepen van 4 tot
13 jaar geldt een ratio van 1 : 11. De kwalificatie-eisen van pedagogisch medewerkers worden
(gefaseerd) verhoogd. Per 1 januari 2023 moeten deze professionals voldoen aan de taalnorm 3F
(voor mondelinge vaardigheden). Verder worden opleidingsplannen voor leren en ontwikkelen van
het personeel verplicht en werkt de sector aan de invulling van een landelijk systeem van permanent
leren in de kinderopvang. Dergelijke maatregelen kunnen hun beslag krijgen in de kwaliteit op de
groepen. De lopende en nog komende beleidsinitiatieven op het gebied van de kwaliteitsverbetering
in de kinderopvang proberen we te relateren aan de uitkomsten van de LKK.

1.3. Werkwijze
In deze eerste landelijke meting in alle vier kinderopvangtypen is de kwaliteit als volgt onderzocht.
Op basis van een gestratificeerde steekproeftrekking zijn 154 kinderopvanglocaties bezocht, verdeeld
over de vier opvangtypen: 33 kinderdagverblijven, 31 peuteropvanglocaties (zelfstandige
peuterspeelzalen en peuterspeelzalen in kinderopvangorganisaties), 33 BSO's en 57 gastouders5. Per
opvangtype werd steeds één willekeurig gekozen groep in het onderzoek betrokken. Getrainde en
pedagogisch onderlegde observatoren hebben de locaties bezocht en de kwaliteit in beeld gebracht
aan de hand van observaties, gestructureerde interviews en filmmateriaal.6 Filmmateriaal is
vervolgens gecodeerd door getrainde en gecertificeerde observatoren.
In dit eerste jaar moest de kwaliteitsmeting in een relatief kort tijdsbestek tot stand worden
gebracht. Er zijn verschillende snelle beslissingen genomen over nieuwe procedures voor de
dataverzameling. Zo is gekozen voor het gebruik van iPads. iPads bleken zeer geschikt om zowel de
gestructureerde interviews af te nemen als de filmopnamen te maken. De iPads bleken makkelijk
hanteerbaar en als apparaten bekend bij kinderen en medewerkers, en daardoor weinig verstorend.
De groepen werden bezocht door twee observatoren, waardoor het mogelijk was op één dag
verschillende observatie-instrumenten toe te passen, filmopnamen te maken en interviews met
medewerkers en leidinggevenden te houden. In de gastouderopvang is de keuze gemaakt om met
één observator te werken, om de huiselijke sfeer zo min mogelijk te verstoren. De observatoren
3

Staatscourant (2014). Tijdelijke subsidieregeling versterking taal- en interactievaardigheden beroepskrachten en
gastouders in de kinderopvang, jaargang 2014, nummer 35946.
4
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2017). Veranderingen in de kwaliteitseisenvoor ondernemers in de
kinderopvang. Den Haag: SZW. Zie voor recente informatie: www.veranderingenkinderopvang.nl.
5
In het eerste jaar waarin LKK opereert zijn meer gastouders opgenomen in de steekproef dan locaties van de overige drie
opvangtypen. Hiervoor is gekozen omdat de kwaliteit van de gastouderopvang niet eerder op landelijk niveau werd
onderzocht.
6
Bij de kinderdagverblijven, peuteropvang en buitenschoolse opvang is van tevoren steekproefsgewijs bepaald op welke
groep geobserveerd zou worden.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

16

werkten volgens gedetailleerde protocollen met daarin schema’s van de te observeren en te filmen
situaties. Op de verticale groepen maakten de observatoren gebruik van een protocol waarin zowel
interactiesituaties met de baby’s als met peuters waren gespecificeerd.
Een belangrijk punt van aandacht was de bescherming van de onderzoeksgegevens. Alle
interviewgegevens, observatienotities, observatiescores en filmopnamen werden direct na de
bezoeken vanaf de iPads via beveiligde (4G) internetverbindingen doorgestuurd naar de Universiteit
Utrecht, waar ze direct werden geanonimiseerd en opgeslagen op een beschermde dataserver. Het
opschonen, coderen en analyseren van de gegevens gebeurde op de universiteit in een beschermde
omgeving, en alleen door leden van het onderzoeksteam. Een beschrijving van het databeheer en de
beveiligingsmaatregelen is op aanvraag te verkrijgen.

1.4. Analyse en terugkoppeling
De eerste landelijke kwaliteitsmonitor kinderopvang heeft een schat aan informatie opgeleverd. Er
zijn uitgebreide data verzameld over zowel de proceskwaliteit als de structurele kwaliteit, en over
zowel de kwaliteit op kindniveau als groepsniveau. Gezien het cumulatieve karakter van de
meerjarige metingen, waarbij de uiteindelijk gewenste steekproeven per opvangtype in drie à vier
jaar worden opgebouwd, en de relatief kleine steekproeven per opvangtype in de eerste meting, is
de keuze gemaakt om de eerste rapportage beschrijvend van aard te houden. Op basis van de data
zullen meerdere publicaties volgen in wetenschappelijke tijdschriften en vakbladen. Er zullen ook
verklarende analyses uitgevoerd worden om te bepalen welke structurele, organisatorische en
beleidskenmerken van invloed zijn op de kwaliteit. LKK wil daarmee bijdragen aan het
wetenschappelijke en maatschappelijke debat over de kwaliteit in de kinderopvang.

1.5. Leeswijzer
Deze rapportage is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 wordt de opzet van het onderzoek
beschreven. Eerst wordt ingegaan op de steekproeftrekking en werving. Vervolgens wordt het
meetinstrumentarium gepresenteerd, waarbij per instrument wordt beschreven welke
kwaliteitsaspecten worden gemeten. Tenslotte wordt kort ingegaan op de wijze waarop de data zijn
verzameld. In de hoofdstukken 3 tot en met 6 worden de bevindingen per opvangtype
gepresenteerd, te beginnen met de kinderdagopvang (Hoofdstuk 3), dan de peuteropvang
(Hoofdstuk 4), daarna de buitenschoolse opvang (Hoofdstuk 5) en tenslotte de gastouderopvang
(Hoofdstuk 6). Per hoofdstuk worden eerst de resultaten van de observaties beschreven, uitgaande
van de verschillende instrumenten die zijn gehanteerd. Daarna worden de gegevens uit de
gestructureerde interviews gepresenteerd, waarbij achtereenvolgens wordt ingezoomd op
achtergrondkenmerken en werkbeleving van de medewerkers; structurele kwaliteit en
groepssamenstelling; pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat; en het activiteitenaanbod. Elk van
deze vier hoofdstukken wordt afgesloten met een samenvattende en concluderende paragraaf.
Hierin wordt voor de betreffende opvangsoort kort en krachtig samengevat wat het beeld van de
kwaliteit is op basis van de observaties en interviews. Hoofdstuk 7 is integrerend, concluderend en
reflecterend van aard. Eerst worden de bevindingen van de LKK vergeleken met eerdere landelijke
kwaliteitsmetingen. Vervolgens wordt samengevat hoe het gesteld is met de kwaliteit van de
kinderopvang in Nederland.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

17

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

18

2. Onderzoeksopzet
2.1. Steekproefontwerp
De gewenste steekproefomvang bij de Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017 (LKK2017) is
32 groepen elk voor de kinderdagopvang, peuteropvang7 en buitenschoolse opvang en 80
gastoudergezinnen voor de gastouderopvang. Het gaat dus om 176 groepen in totaal. Bij de LKK2018,
LKK2019 en LKK2020 is de gewenste omvang 32 voor alle kinderopvangtypen, ofwel 128 groepen in
totaal. De wijze van steekproefopbouw maakt dat er over de jaren een steeds preciezer landelijk
beeld ontstaat van de kwaliteit in de Nederlandse kinderopvang. Voor deze eerste meting zijn de
steeproefgrootten per opvangtype relatief klein. Dat betekent dat de gegevens van de LKK2017 als
indicatie van de situatie in de alle kinderopvanggroepen en gastoudergezinnen in Nederland, nog
niet heel nauwkeurig zijn. Anders gezegd, rondom gevonden scores moet een ruime marge
aangehouden worden bij generalisatie naar de populatie. In het laatste hoofdstuk zal voor de
belangrijkste uitkomsten ingegaan worden op de nauwkeurigheid ervan.
Om een steekproef te verkrijgen die representatief is naar belangrijk geachte kenmerken als regio
van het land, urbanisatiegraad en omvang van de aanbiedende organisatie, is een gestratificeerde
steekproef getrokken met de volgende strata:
1. regio (4 kenmerken: Noord, Midden-Oost, West en Zuid),
2. urbanisatiegraad (2 kenmerken: landelijk en stedelijk) en
3. grootte van de organisatie (2 kenmerken: klein en groot).
Tabel 2.1. Steekproefontwerp*
COROP-gebied in

Urbanisatie

Grootte

Noord (FR, GR, DR)

Landelijk

Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot

Stedelijk
Midden-Oost (UT, GL, OV, FL)

Landelijk
Stedelijk

West (NH, ZH)

Landelijk
Stedelijk

Zuid (NB, LI en ZE)

Landelijk
Stedelijk

Totaal

Aantal groepen
(één per locatie)
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
32

*Bij de gastouderopvang is gestreefd naar steeds vijf gastouders per cel (16 cellen), ofwel 80 in totaal.

Dit resulteert in een steekproefmodel met 16 cellen (4 x 2 x 2) per opvangtype, zoals weergegeven in
tabel 2.1. Per cel zijn voor de kinderopvang, peuteropvang en buitenschoolse opvang door aselecte
steekproeftrekking steeds twee groepen gezocht. Voor de gastouderopvang was dit vijf.

7

In de opdracht van het ministerie van SZW ligt besloten dat wordt gekeken naar de kwaliteit van (voormalig)
peuterspeelzaalwerk als aparte kinderopvangsoort. Dit noemen we ‘peuteropvang’.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

19

2.2. Steekproeftrekking
Voor het trekken van een landelijke steekproef kinderopvang zijn binnen de vier grote regio’s in
Nederland op aselecte wijze twee kleinere gebieden geselecteerd, zie tabel 2.2.1. Daarbij is gebruik
gemaakt van de CBS indeling van Nederland in 40 zogenaamde COROP gebieden8. Bij de volgende
LKK-metingen in 2018, 2019 en 2020 zullen worden per regio steeds twee nieuwe COROP-gebieden
worden gekozen. Na vier jaarlijkse kwaliteitsmetingen is dan de kinderopvang uit 32 van de 40
COROP-gebieden in de steekproef vertegenwoordigd.
Tabel 2.2.1 Steekproeftrekking naar regio, provincie en COROP-gebied
Regio
Noord

Provincie
Friesland, Groningen en Drenthe

Midden-Oost

Utrecht, Gelderland, Overijssel en
Flevoland
Noord-Holland en Zuid-Holland

West
Zuid

Noord-Brabant, Limburg en
Zeeland

COROP-gebied
Zuidwest-Friesland en ZuidoostFriesland
Twente en Noord-Overijssel
Kop van Noord-Holland en
Agglomeratie Haarlem
Zeeuws-Vlaanderen en ZuidoostNoord-Brabant

Uit alle locaties kinderdagopvang, peuteropvang, buitenschoolse opvang en gastouderopvang (alle
vier kinderopvangtypen) binnen die regio’s en COROP-gebieden zijn gestratificeerde steekproeven
getrokken. Hiervoor is gebruik gemaakt van het populatiebestand het Landelijk Register
Kinderopvang en Peuterspeelzalen (LRKP)9.
Bij de stratificatiecriteria ‘urbanisatiegraad’ en ‘grootte’ zijn verschillende aanvullende beslissingen
genomen, weergegeven in tabel 2.2.2. Bij urbanisatiegraad is rekening gehouden met het aantal
inwoners per km2 in de gemeente10. Bij het criterium ‘grootte’ is gekeken naar het gemiddelde aantal
kindplaatsen per kinderopvangsoort en op grond daarvan per type opvang een indeling gemaakt
(beneden vs. bovengemiddeld)11.

8

Er zijn 40 COROP-gebieden in Nederland die een landelijk dekkende indeling vormen. De COROP-gebieden zijn in 1970
vastgesteld door de Coördinatiecommissie Regionaal Onderzoeksprogramma (COROP). Een COROP-gebied is een sociaalgeografische eenheid met een grote stad in het centrum en landelijk gebied daaromheen.
9
Via het ministerie van SZW hebben we het DUO LRKP-bestand ontvangen, gedateerd op 10 april 2017. Dit bestand is
opgeschoond voor gebruik. Zo zijn bijvoorbeeld alleen kinderopvanglocaties geselecteerd die geregistreerd zijn. Bij het
opschonen van het LRKP-bestand zijn ook individuele gastouders die onder hetzelfde registratienummer een
bemiddelingsrelatie hebben met meerdere gastouderbureaus uitgedund, zodat ze maar één keer in het bestand
voorkomen. Op deze manier hadden ze evenveel kans om getrokken te worden. Individuele gastouders die daarentegen
met diverse unieke registratienummers op diverse opvanglocaties kinderen opvangen, zijn niet uitgedund. Ten aanzien van
het peuterspeelzaalwerk is er voor gekozen rekening te houden met de harmonisatie van kinderopvang en
peuterspeelzaalwerk. Dit betekent dat vanaf 1 januari 2018 het peuterspeelzaalwerk als kinderopvang staat geregistreerd.
Veel gemeenten en aanbieders van peuterspeelzaalwerk hebben hier al op geanticipeerd. Zij hebben hun
peuterspeelzaalwerk inmiddels omgevormd tot kinderopvang en zijn als zodanig in het LRKP geregistreerd. Toch is in de
naamgeving van de organisatie en/of de opvanglocatie vaak nog wel te achterhalen of het hier voormalig
peuterspeelzaalwerk betreft. Opvanglocaties die als een kinderdagverblijf geregistreerd staan, maar waarvan het zo goed
als zeker was dat het om een voormalige peuterspeelzaal gaat, zijn voor de steekproeftrekking meegenomen als
peuteropvang.
10
We hebben ons hier gebaseerd op data van het CBS, https://nl.wikipedia.org/wiki/Tabel_van_Nederlandse_gemeenten.
11
Hiervoor is gebruik gemaakt van het DUO LRKP-bestand.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

20

Tabel 2.2.2 Steekproeftrekking naar urbanisatie en grootte per kinderopvangtype
Kinderopvangtype
Kinderdagopvang
Peuteropvang
Buitenschoolse opvang
Gastouderopvang

Urbanisatie
Landelijk: < 1.000 inwoners per km2
Stedelijk: ≥ 1.000 inwoners per km2
Landelijk: < 1.000 inwoners per km2
Stedelijk: ≥ 1.000 inwoners per km2
Landelijk: < 1.000 inwoners per km2
Stedelijk: ≥ 1.000 inwoners per km2
Landelijk: < 1.000 inwoners per km2
Stedelijk: ≥ 1.000 inwoners per km2

Grootte
Klein: < 34 kindplaatsen
Groot: ≥ 34 kindplaatsen
Klein: < 19 kindplaatsen
Groot: ≥ 19 kindplaatsen
Klein: < 36 kindplaatsen
Groot: ≥ 36 kindplaatsen
Klein: < 5 kindplaatsen
Groot: ≥ 5 kindplaatsen

Uit het LRKP bestand zijn, in overeenstemming met het steekproefmodel, voor iedere cel aselect
verschillende steekproeven getrokken: de hoofdsteekproef en een aantal schaduwsteekproeven. De
wijze waarop per cel hoofd- en schaduwsteekproeven zijn getrokken kan worden getypeerd als
aselect zonder teruglegging. Omdat de populaties waaruit de steekproeven zijn getrokken (namelijk
alle in aanmerking komende kinderopvanggroepen resp. gastoudergezinnen in Nederland) vrij groot
zijn, kunnen hoofd- en schaduwsteekproeven als representatief en equivalent worden beschouwd.
De schaduwsteekproeven zijn gebruikt wanneer de hoofdsteekproef geen nieuwe positieve respons
meer opleverde en het gewenste aantal nog niet was bereikt. Deze werkwijze is belangrijk om de
representativiteit van de uiteindelijke onderzoeksgroep te kunnen garanderen. Als de positieve
respons in de hoofdsteekproef, bijvoorbeeld, 50 procent is en voor aanvulling de schaduwsteekproef
wordt gebruikt die ook een positieve respons heeft van 50 procent, dan kan, cumulatief, de virtuele
positieve respons op 75 procent worden gesteld. Belangrijk is wel na te gaan of de redenen om niet
deel te nemen willekeurig zijn, of in elk geval niet systematisch samenhangen met belangrijke
onderzoekvariabelen, en daarom niet leiden tot vertekening van de uitkomsten.
Voor de regio ‘Noord’ is door het toeval geen stedelijk gebied getrokken. Daarom zijn voor de
werving van de juiste aantallen groepen kinderdagopvang, peuteropvang, buitenschoolse opvang en
gastouderopvang extra opvanglocaties getrokken in stedelijk gebied uit andere regio’s. De
gerealiseerde steekproef per opvangtype staat in tabel 2.2.3. Hoewel de gerealiseerde steekproef
deels afwijkt van het steekproefontwerp, is er voldoende spreiding naar regio, urbanisatiegraad en
organisatiegrootte gewaarborgd.
Tabel 2.2.3. Gerealiseerde steekproef naar kinderopvangtype
COROPgebied in
Noord
(FR, GR,
DR)

Urbanisatie

Grootte

Landelijk

MiddenOost
(UT, GL,
OV, FL)
West
(NH, ZH)

Landelijk

Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot
Klein
Groot

Stedelijk

Stedelijk
Landelijk
Stedelijk

Zuid
(NB, LI
en ZE)
Totaal

Landelijk
Stedelijk

Aantal
groepen KDV
3
2
n.v.t.
n.v.t.
0
3
3
2
2
3
2
2
2
3
2
2
31

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

Aantal
groepen POV
3
3
n.v.t.
n.v.t.
2
2
4
2
2
4
4
5
0
0
1
1
33

Aantal
groepen BSO
2
2
n.v.t.
n.v.t.
3
2
1
2
1
3
2
3
3
4
3
2
33

Aantal
groepen GO
3
8
n.v.t.
n.v.t.
3
5
5
6
2
3
5
6
0
2
3
6
57

21

2.3. Werving en toestemmingsprocedure
Per email is een uitnodigingsbrief en een informatiebrief gestuurd aan de contactpersonen van de
geselecteerde locaties12. De uitnodigingsmail was gericht aan de opvanglocatie (in het geval van de
gastouderopvang, aanvankelijk aan de individuele gastouders). De informatiebrief was gericht aan de
organisatie (in het geval van de gastouderopvang, aanvankelijk het gastouderbureau13). De
contactpersoon kon daarmee betrokkenen inlichten. In de uitnodigingsbrief zijn de aanleiding en het
doel van de LKK2017 uitgelegd. In de informatiebrief is uitgelegd hoe de werkwijze van de
kwaliteitsmeting er in de praktijk uitziet. Als dank voor een eventuele deelname is een individuele
terugkoppeling over de kwaliteit op de groep met tips en tops in het vooruitzicht gesteld, evenals een
boekenbon van € 20,-.
Na de mailing zijn de contactpersonen telefonisch benaderd. Het bleek lastig om in contact te komen
met de aangeschreven gastouders: telefoonnummers in het LRKP-bestand bleken veelvuldig
onbereikbaar. Verder bleek dat gastouders gestopt waren, maar dat dit nog niet was doorgevoerd in
het LRKP. Ook kwam het nogal eens voor dat een gastouder weliswaar ingeschreven stond, maar
momenteel geen kinderen opving. Daarom is er voor gekozen om gastouderbureaus rechtstreeks te
benaderen, in plaats van indirecte benadering via de individuele gastouders, in het geval we van een
gastouderbureau meerdere gastouders hadden geselecteerd. Bij een gastouderbureau zijn
doorgaans de meest actuele correspondentiegegevens van de gastouders bekend en is ook bekend
of de gastouder momenteel kinderen opvangt. De gastouderbureaus zijn vervolgens gevraagd om op
korte termijn actief contact te leggen met de geselecteerde gastouder waar zij een
bemiddelingsrelatie mee hebben en hen te bewegen tot deelname aan de LKK2017.
In de bevestigingsmail is de contactpersoon voor het onderzoek gevraagd om een schema in te
vullen met daarin een overzicht van de groepen en de dagen waarop deze groepen operationeel zijn.
Dit was nodig om op willekeurige wijze een groep te kunnen selecteren ingeval er twee of meer
groepen op de geselecteerde opvanglocatie waren. Bij de gastouders is er in principe voor gekozen
om de kwaliteit te meten op de dag dat de meeste kinderen werden opgevangen, in geval er op
verschillende dagen een uiteenlopend kindertal was. Aan de gastouders is aanvullend gevraagd of
het opvang aan (eigen) huis betreft of bij de kinderen thuis (het huis van de vraagouders) en of er
ook eigen kinderen op de opvanglocatie zijn.
Nadat deelname was bevestigd, is de informed consent procedure gestart. Brieven, informatiefolders
en het informed consent formulier zijn naar de deelnemende locaties gestuurd. Daar zijn ze door de
contactpersonen uitgezet onder de pedagogisch medewerkers en de ouders van de kinderen in de
groepen die in aanmerking kwamen voor het onderzoek. Er is gewerkt met actieve toestemming op
basis van volledige informatie over het doel van het onderzoek, de onderzoeksmethoden en de
vertrouwelijke behandeling van de gegevens. Het formulier noemde expliciet het recht van een
informant of de ouder van een kind om zich te allen tijde uit het onderzoek terug te trekken en de
gegevens die op de informant betrekking hebben te doen vernietigen.

12

Omdat niet voor alle geselecteerde opvanglocaties correspondentiegegevens beschikbaar waren in het LRKP-bestand,
zijn deze – waar mogelijk – via een aanvullende zoekopdracht op het internet gecompleteerd. Waar dat niet lukte, zijn
vervangende opvanglocaties at random geselecteerd.
13
Niet alle individuele gastouders zijn in het LRKP-bestand gekoppeld aan een gastouderbureau. Zowel individuele
gastouders als gastouderbureaus staan in het LRKP als contactpersoon voor gastouders. De benadering van
gastouderopvang wijkt dus enigszins af van de benadering van kinderdagopvang, peuteropvang en buitenschoolse opvang
waar het vrijwel altijd contactpersonen van een organisatie betreft. Bij gastouders met meerdere opvangadressen (en dus
vaker voorkomen in het LRKP-bestand, met diverse registratienummers en opvanglocaties), is de geselecteerde
opvanglocatie aangehouden.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

22

Nadat de groep voor de kwaliteitsmeting was geselecteerd, heeft een observator contact gelegd met
de contactpersoon voor het maken van een afspraak. De observator heeft in dat contact nog
gevraagd naar:
a. Het dagschema (voor het inplannen van de video-opnamen gedurende het bezoek).
b. De toestemmingsformulieren (informed consent) voor deelname aan het onderzoek en de
video-opnamen van diverse pedagogische situaties, waarvoor het nodige geregeld moest
worden.
Bij de planning van de bezoeken is rekening gehouden met de spreiding van de zomervakanties. De
bezoeken zijn uitgevoerd op dagen waarop sprake was van een normaal programma met normale
bezetting.

2.4. Respons en non-respons
In tabel 2.4 worden de opbrengsten van de werving voor de LKK2017 gepresenteerd. We
onderscheiden respons- en non-responscijfers. Bij de non-respons is sprake van technische nonrespons en inhoudelijke non-respons. Bij de technische non-respons gaat het om redenen van
‘technische aard’ die veroorzaken dat de opvanglocatie niet kon meedoen14. Tabel 2.4 geeft alleen de
inhoudelijke non-respons.
Tabel 2.4 Respons en redenen van non-respons per kinderopvangtype
Respons en redenen van
non-respons

Kinderdagopvang

Abs (%)
Respons
31 (43%)
Non-respons
41 (57%)
Totaal benaderd
72 (100%)
Inhoudelijke redenen non-respons, uitgesplitst naar:
10 (24%)
 Onderzoek

Peuteropvang
Abs (%)
33 (52%)
30 (48%)
63 (100%)

Buitenschoolse
opvang
Abs (%)
33 (59%)
23 (41%)
56 (100%)

Gastouderopvang
Abs (%)
57 (12%)
423 (88%)
480 (100%)

9 (30%)

6 (26%)

68 (16%)

 Organisatie /
opvanglocatie

18 (44%)

8 (27%)

8 (35%)

20 (5%)

 Beroepskrachten

1 (2%)

5 (17%)

2 (9%)

50 (12%)

 Ouders

0 (0%)

0 (0%)

1 (4%)

28 (7%)

 Kinderen
Overig

0 (0%)

2 (7%)

1 (4%)

5 (1%)

12 (29%)

6 (20%)

5 (22%)

252 (60%)*

* Deze non-respons-categorie bij de gastouderopvang wordt vooral gevuld door de groepsgewijze benadering via de
gastouderbureaus. Zij hebben een aantal gastouders (uit een door ons verstrekte lijst) aangeleverd die we volgens hen het
beste konden benaderen. Er is hierbij geen terugkoppeling over de (non)respons per gastouder gegeven.

De redenen om van deelname af te zien zijn onder te verdelen in diverse categorieën. Hieronder
beschreven we de meest voorkomende:
 Redenen die te maken hebben met het onderzoek: o.m. ‘geen interesse’, ‘slechte ervaring
met vorig onderzoek’, ‘ongunstige timing’, ‘te belastend’, ‘doen nooit mee aan onderzoek’,
‘zien nut niet in van onderzoek’, ‘te tijdrovend’, ‘geen meerwaarde’, ‘pas aan ander
onderzoek meegedaan’, ‘willen geen video-opnamen binnen de opvanglocatie’, ‘willen niet

14

Denk aan: ‘niet actief’, ‘momenteel geen kinderen in de opvang’, ‘andere vorm van kinderopvang dan als geregistreerd’,
‘onbereikbaar na herhaaldelijk aanschrijven en/of bellen’, ‘gestopt, maar nog niet uitgeschreven’, ‘locatie en/of groep
bestaat niet meer’, ‘onjuiste correspondentiegegevens in LRKP-bestand’ en ‘geen correspondentiegegevens op internet’.
De technische redenen van non-respons zijn achterwege gelaten uit de definitieve cijfers. De omvang van de technische
non-respons onder respectievelijk kinderdagopvang, peuteropvang, buitenschoolse opvang en gastouderopvang is
respectievelijk 9 (11%), 6 (9%), 12 (18%) en 227 (32%).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

23










met meer dan één locatie mee doen’ (bij verzoek via schaduwsteekproeftrekking om met
meer dan één locatie mee te doen).
Redenen die te maken hebben met de organisatie: o.m. ‘reorganisatie’, ‘geen toestemming
van management’, ‘ziekte van leidinggevende’, ‘druk met invoering Wet IKK / harmonisatie’,
‘midden in intensief veranderings- of scholingstraject’, ‘experimentele locatie’, ‘te
onregelmatige opvang’, ‘geselecteerde locatie is niet representatief voor de organisatie’.
Redenen die te maken hebben met de beroepskrachten: o.m. ‘zwanger(schapsverlof)’,
‘sterfgeval’, ‘overspannen’, ’ziekte’, ‘wil niet bekeken worden’, ‘twijfel aan eigen kwaliteit’,
‘vakantie’.
Redenen die te maken hebben met de ouders van betrokken kinderen: o.m. ‘weigeren videoopnamen kinderen’, ‘geen toestemming geven voor ‘vreemden’ over de vloer’.
Redenen die te maken hebben met de kinderen: o.m. ‘kinderen zijn te kwetsbaar’, ‘te veel
kinderen met extra ondersteuningsbehoeften op de groep’, ‘geen verstoring willen van de
alledaagse uitvoeringspraktijk’.
Overig: o.m. ‘weigering zonder opgaaf van reden’, ‘geen terugkoppeling van
organisatie/opvanglocatie ontvangen’, ‘regio is verzadigd’, ‘niet ingepland krijgen’.

In de tabel is te zien dat de positieve respons onder de kinderdagopvang, peuteropvang en
buitenschoolse opvang rondom de 50 procent ligt, maar dat de positieve respons onder de
gastouders aanzienlijk lager is: 12 procent . De redenen van de non-respons zijn voor de
kinderdagopvang, peuteropvang en buitenschoolse opvang vooral gelegen in het onderzoek en de
organisatie. Voor de gastouderopvang zijn de redenen vooral onbekend wegens de groepsgewijze
benadering via de gastouderbureaus. De positieve respons van rond de 50 procent in de
opvangtypen kinderopvang, peuteropvang en buitenschoolse opvang, het gebruik van
representatieve schaduwsteekproeven om de respons van de hoofdsteekproeven aan te vullen en
het feit dat gebruikelijke redenen voor non-respons zijn gegeven, geven voldoende vertrouwen in de
representativiteit van de geworven steekproeven in deze opvangtypen. De lage positieve respons bij
de gastouders, ook na gebruik van de representatieve schaduwsteekproeven, leidt tot de conclusie
dat de representativiteit van de uiteindelijke steekproef gastouders niet gegarandeerd kan worden.
De geworven steekproef gastouders geeft mogelijk een te gunstig beeld van de gastouderopvang.

2.5. Meetinstrumenten
2.5.1. Observatie-instrumenten
Er zijn verschillende observatie-instrumenten gebruikt die zijn afgestemd op de leeftijd van de
kinderen en het type voorziening; zie tabel 2.5.1 voor een overzicht. De observaties zijn deels ter
plekke uitgevoerd (‘live’) en deels achteraf gecodeerd van video. Verder zijn er zowel instrumenten
die algehele als specifieke aspecten van de kwaliteit op groepsniveau in kaart brengt. Daarnaast zijn
er instrumenten die de kwaliteit weergeven zoals die door individuele kinderen ervaren wordt.
Om vergelijkingen te kunnen maken met voorgaande metingen van de kwaliteit van de kinderopvang
door het NCKO (voorschoolse kinderopvang) en Kohnstamm Instituut (buitenschoolse kinderopvang),
is het videomateriaal dat in het kader van de LKK2017 is verzameld, extern beoordeeld door het
NCKO respectievelijk het Kohnstamm Instituut met de NCKO-interactieschalen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

24

Tabel 2.5.1 Overzicht observatie-instrumenten

Observaties
Interacties in de
groep/gastgezin

Groep of gastgezin geheel:
omgevingsschalen

Video-opnamen
Interactievaardigheden
pm’er of gastouder
(codering achteraf door het
NCKO)

Kinderdag- en
gastouderopvang
- baby’s

Kinderdag- en
gastouderopvang
- peuters

Peuteropvang

Classroom
Assessment
Scoring System
(CLASS) Infant
Infant en Toddler
Environmental
Rating Scale
(ITERS-R)
Family Child Care
Environmental
Rating Scale
(FCCERS)

Classroom
Assessment
Scoring System
(CLASS) Toddler
Early Childhood
Environmental
Rating Scale
(ECERS-R)
Family Child Care
Environmental
Rating Scale
(FCCERS)

Classroom
Assessment
Scoring System
(CLASS) Toddler
Early Childhood
Environmental
Rating Scale
(ECERS-R)

Classroom
Assessment
Scoring System
(CLASS) Pre-K
BSO
observatieschaal

NCKOinteractieschalen

NCKOinteractieschalen

NCKOinteractieschalen

NCKOinteractieschalen

Individualized
Classroom
Assessment
Scoring System
(inCLASS) Toddler

Individualized
Classroom
Assessment
Scoring System
(inCLASS)
Toddler
Leuven
Welbevinden en
Betrokkenheid
Schaal

Individualized
Classroom
Assessment
Scoring System
(inCLASS) Pre-K

Focus op interacties van
individuele kinderen

Focus op individuele
kinderen

Leuven
Welbevinden en
Betrokkenheid
Schaal

Leuven
Welbevinden en
Betrokkenheid
Schaal

- peuters

BSO en
gastouderopvang
- schoolkinderen

Leuven
Welbevinden en
Betrokkenheid
Schaal

2.5.1.1.
Observatie-instrumenten op groepsniveau
De instrumenten uit voorgaande metingen zijn aangevuld met andere observatie-instrumenten die
deels dezelfde en deels andere, meer specifieke, kwaliteitsaspecten in kaart brengen. Globaal zijn er
twee soorten instrumenten. De NCKO-interactieschalen en de verschillende versies van de CLASS
brengen de interacties, oftewel de proceskwaliteit in de groep in beeld, terwijl de omgevingsschalen
meer globale maten zijn voor het meten van de algehele kwaliteit, inclusief structurele
kwaliteitskenmerken zoals de inrichting van de omgeving en het activiteitenaanbod.
Classroom Assessment Scoring System (CLASS) raamwerk
De CLASS is ontwikkeld in de Verenigde Staten en heeft een sterke theoretische basis in
ontwikkelingspsychologische en onderwijskundige theorieën over hoe een gezonde ontwikkeling
eruit ziet bij kinderen en hoe die het best ondersteund kan worden. In de kern betekent dit dat
interacties die kinderen hebben met de pedagogisch medewerkers, andere kinderen en hun
omgeving centraal staan. Het conceptuele raamwerk van de CLASS is hetzelfde voor de gehele
kindertijd (0-18 jaar) met aandacht voor emotioneel-affectieve elementen van deze interacties,
aspecten die betrekking hebben op het ondersteunen van reguleren van gedrag en aandacht voor de
ondersteuning van de brede competentieontwikkeling van kinderen. De vertaalslag naar het
handelen van pedagogisch medewerkers in de dagelijkse praktijk is afhankelijk van de leeftijd van het
kind en om die reden bestaan er verschillende leeftijdsversies van de CLASS. In dit onderzoek is
gebruik gemaakt van drie verschillende versie, zie tabel 2.5.2.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

25

Tabel 2.5.2 Verschillende leeftijdsversies van de CLASS
CLASS Infant
(0-1.5/2 jarigen)
Domein
Emotionele kwaliteit

Relationele sfeer
Sensitiviteit van de
pedagogisch
medewerker

Educatieve kwaliteit

Faciliteren van
exploratie
Ondersteuning van de
taalontwikkeling

CLASS Toddler
(1.5/2-4 jarigen)
Dimensies
Positieve sfeer
Negatieve sfeer
Sensitiviteit van de
pedagogisch
medewerker
Aandacht voor
kindperspectief
Begeleiding van gedrag

Faciliteren van leren en
ontwikkeling
Kwaliteit van feedback
Stimuleren van
taalontwikkeling

CLASS Pre-K
(4-12 jarigen)
Positieve sfeer
Negatieve sfeer
Sensitiviteit van de
pedagogisch
medewerker
Aandacht voor
kindperspectief
Begeleiding van gedrag
Productiviteit
Educatieve werkvormen
Conceptontwikkeling
Kwaliteit van feedback
Stimuleren van
taalontwikkeling

De opbouw van de CLASS volgt een hiërarchische structuur met op het hoogste niveau de domeinen,
bijvoorbeeld Emotionele kwaliteit of Educatieve kwaliteit. Binnen elk domein zijn er verschillende
kwaliteitsdimensies gedefinieerd en elke dimensie bestaat weer uit drie of vier indicatoren waarop
specifiek gelet moet worden tijdens de observaties. De indicatoren beschrijven concreet welk type
gedragingen of processen in welke mate aan de orde moeten zijn voor een bepaald
kwaliteitsoordeel. De handleiding van de CLASS geeft uitgebreide en concrete voorbeelden van deze
criteriumgedragingen. Tijdens het observeren maken observatoren notities die passen bij elk van de
indicatoren. Op basis van deze notities geven zij na afloop van de observatie per dimensie een score
op een schaal van 1 tot 7, waarbij de scores 1 en 2 aangeven dat kwaliteit van de processen in de
groep op desbetreffende dimensie laag is (het gewenste gedrag komt niet/nauwelijks voor), scores
tussen 3 en 5 een middenniveau van kwaliteit aangeven (het gewenste gedrag komt wisselend/soms
voor), en de scores 6 en 7 op hoge kwaliteit wijzen (het gewenste gedrag komt vaak of consistent
voor).
Voor de CLASS Infant is gebruik gemaakt van de Engelstalige handleiding (omdat er voor deze zeer
recente versie nog geen vertaling beschikbaar was) en trainingsmateriaal uit de VS (met als
aanvulling Nederlandstalig videomateriaal). Voor de CLASS Toddler en Pre-K zijn er Nederlandse
vertalingen van de handleiding gebruikt en ook Nederlandstalig videomateriaal.15 Er is ten behoeve
van de CLASS Pre-K training gebruik gemaakt van videomateriaal verzameld op
buitenschoolseopvanggroepen. Alle trainingen zijn uitgevoerd door een ervaren en gelicentieerde
trainer. Alle observatoren zijn getraind in de CLASS Toddler, die fungeerde als ankerpunt, waarna de
helft getraind is in de Infant versie en de andere helft in de Pre-K versie, zodat alle observatoren
inzetbaar waren in meerdere opvangtypen en voor meerdere leeftijdsgroepen. Na de training,
hebben de observatoren testvideo’s gescoord en zijn de scores vergeleken met de scores van de
trainers. Observatoren werden toegelaten indien zij minimaal 80 procent overeenstemming hadden
met de scores van de trainers (de gemiddelde overeenstemming was voor de Infant 87.5%, voor de
Toddler 87.9% en voor de Pre-K 91.0%). Daarnaast is er als laatste controle een begeleide observatie
in het veld gedaan en is opnieuw van elke observator de overeenstemming bepaald met de CLASS
15

Slot et al. (2011).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

26

trainers, met een gemiddelde betrouwbaarheid van 91 procent. De observaties werden uitgevoerd
volgens de protocollen voor het betreffende type voorziening en leeftijdssamenstelling van de groep
(zie Veldwerkprocedure).
CLASS Infant
De CLASS Infant wordt gebruikt voor het beoordelen van de interacties op vier kwaliteitsdimensies.
Relationeel klimaat omvat de positieve sfeer in de groep, waarin sprake is van een warme, affectieve
band tussen de kinderen en de pedagogisch medewerkers die gekenmerkt wordt door fysieke
nabijheid en het ontbreken van negativiteit. Sensitiviteit verwijst naar de mate waarin er responsief
en adequaat gereageerd wordt op de behoeften van kinderen en in hoeverre de kinderen zich op
hun gemak voelen bij de pedagogisch medewerkers. Faciliteren van exploratie beoordeelt de mate
waarin de pedagogisch medewerkers betrokken zijn bij de kinderen en hun spel of activiteiten en in
hoeverre hij/zij kinderen hierin kindgericht aanmoedigt en stimuleert tot exploratie. Ondersteuning
van de vroege taalontwikkeling staat voor de kwaliteit van de interacties die gericht zijn op het
aanbieden van een rijk taalaanbod en een stimulerende omgeving die kinderen uitdaagt om taal te
ontwikkelen.
Er kunnen twee bredere kwaliteitsdomeinen onderscheiden worden. Emotionele kwaliteit omvat de
eerste twee dimensies (relationeel klimaat en sensitiviteit) en Educatieve kwaliteit omvat de andere
twee dimensies (faciliteren van exploratie en ondersteuning van de vroege taalontwikkeling). De
interne consistentie voor Emotionele kwaliteit is hoog voor beide typen: dagopvang en
gastouderopvang (met Cronbach’s alpha’s van respectievelijk .79 en .97) De interne consistentie van
Educatieve kwaliteit is eveneens hoog voor beide typen: dagopvang en gastouderopvang (met
Cronbach’s alpha’s van respectievelijk .96 en .83).
CLASS Toddler
De CLASS Toddler kent acht kwaliteitsdimensies. Positieve sfeer staat voor de mate waarin de
interacties in de groep tussen medewerker en kinderen en tussen kinderen onderling warmte,
wederzijds respect en plezier laten zien. Negatieve sfeer geeft de mate weer waarin er negatief
gedrag voorkomt van de kant van de medewerker of de kinderen, bijvoorbeeld bits reageren,
boosheid tonen, kleineren, expliciet negeren, fysiek reguleren van gedrag, en ruziemaken. De schaal
wordt zo gecodeerd, aangegeven met R (‘reversed’), dat een hoge score betekent dat er weinig of
geen negativiteit is. Sensitiviteit is de mate waarin de medewerker zich bewust is van de behoeften
van individuele kinderen in de groep, met name gevoelens van onzekerheid of verdriet, en daarop
adequaat inspeelt. Aandacht voor kindperspectief geeft aan in welke mate in de interacties
aangesloten wordt op de interesses van de kinderen, initiatief en keuzevrijheid wordt gegeven aan
kinderen en zelfstandigheid wordt bevorderd. Begeleiding van gedrag staat voor de mate waarin de
medewerker in staat is het gedrag van de kinderen in goede banen te leiden, negatief gedrag zoals
niks doen of ruziemaken, te voorkomen of weer om te zetten in positief en productief spel- en
taakgericht gedrag, en heeft zowel betrekking op het gedrag van afzonderlijke kinderen als op het
functioneren van de groep als geheel. Faciliteren van leren en ontwikkeling verwijst naar de mate
waarin de medewerker de denkontwikkeling en kennisverwerving van kinderen bevordert door
activiteiten aan te bieden die redeneren en het ontdekken van verbanden uitlokken en door
kinderen bij deze activiteiten te begeleiden. Kwaliteit van de feedback is de mate waarin de reacties
van de medewerker op wat kinderen doen of zeggen bijdraagt aan de competentieontwikkeling en
kennisverwerving van kinderen, en hen stimuleert verder te gaan met hun activiteiten. Stimuleren
van de taalontwikkeling staat voor de mate waarin de medewerker het gebruik van taal door
kinderen uitlokt en aanmoedigt, bijvoorbeeld door vragen te stellen, en hun taalgedrag modelleert
door zelf de eigen handelingen te verwoorden en door gevorderde taal (nieuwe, moeilijke woorden)
in te brengen in gesprekken.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

27

Er kunnen twee bredere kwaliteitsdomeinen onderscheiden worden. Emotionele kwaliteit omvat de
eerste vijf dimensies (positieve en negatieve sfeer, sensitiviteit, aandacht voor kindperspectief en
begeleiding van gedrag) en Educatieve kwaliteit omvat de overige drie dimensies (faciliteren leren,
kwaliteit van feedback, stimuleren taalontwikkeling). De interne consistentie voor Emotionele
kwaliteit is hoog voor alle typen: dagopvang, peuteropvang en gastouderopvang (met Cronbach’s
alpha’s van respectievelijk .70, .70 en .80) De interne consistentie van Educatieve kwaliteit is
eveneens hoog voor alle typen: dagopvang, peuteropvang en gastouderopvang (met Cronbach’s
alpha’s van respectievelijk .75, .83 en .89).
CLASS Pre-K
De CLASS Pre-K omvat tien kwaliteitsdimensies. Positieve sfeer staat voor de mate waarin de
interacties in de groep tussen medewerker en kinderen en tussen kinderen onderling warmte,
wederzijds respect en plezier laten zien. Negatieve sfeer geeft de mate weer waarin er negatief
gedrag voorkomt van de kant van de medewerker of de kinderen, bijvoorbeeld bits reageren,
boosheid tonen, kleineren, expliciet negeren, fysiek reguleren van gedrag, en ruziemaken. De schaal
wordt zo gecodeerd, aangegeven met R, dat een hoge score betekent dat er weinig of geen
negativiteit is. Sensitiviteit is de mate waarin de medewerker zich bewust is van de behoeften van
individuele kinderen in de groep, met name van gevoelens van onzekerheid of verdriet, en daarop
adequaat inspeelt. Aandacht voor kindperspectief geeft aan in welke mate in de interacties
aangesloten wordt op de interesses van de kinderen, initiatief en keuzevrijheid wordt gegeven aan
kinderen en zelfstandigheid wordt bevorderd. Begeleiding van gedrag staat voor de mate waarin de
medewerker in staat is het gedrag van de kinderen in goede banen te leiden, negatief gedrag zoals
niks doen of ruziemaken, te voorkomen of weer om te zetten in positief en productief spel- en
taakgericht gedrag, en heeft zowel betrekking op het gedrag van afzonderlijke kinderen als op het
functioneren van de groep als geheel. Productiviteit verwijst naar het efficiënt benutten van de tijd
waarin er aanbod is om te zorgen dat kinderen bezig kunnen zijn. Educatieve werkvormen omvat
verschillende strategieën, aanbiedingsvormen en materialen die medewerkers gebruiken om
kinderen maximaal te betrekken in spel en activiteiten. Conceptontwikkeling verwijst naar de mate
waarin de medewerker de denkontwikkeling en kennisverwerving van kinderen bevordert door
activiteiten aan te bieden die redeneren en het ontdekken van verbanden uitlokken en door
kinderen bij deze activiteiten te begeleiden. Kwaliteit van de feedback is de mate waarin de reacties
van de medewerker op wat kinderen doen of zeggen bijdraagt aan de competentieontwikkeling en
kennisverwerving van kinderen, en hen stimuleert verder te gaan met hun activiteiten. Stimuleren
van de taalontwikkeling staat voor de mate waarin de medewerker het gebruik van taal door
kinderen uitlokt en aanmoedigt, bijvoorbeeld door vragen te stellen, en hun taalgedrag modelleert
door zelf de eigen handelingen te verwoorden en door gevorderde taal (nieuwe, moeilijke woorden)
in te brengen in gesprekken.
In lijn met de CLASS Toddler kunnen er twee bredere kwaliteitsdomeinen onderscheiden worden.
Emotionele kwaliteit omvat de eerste vijf dimensies (positieve en negatieve sfeer, sensitiviteit,
aandacht voor het kindperspectief en begeleiding van gedrag) en Educatieve kwaliteit omvat de
overige vijf dimensies (productiviteit, educatieve werkvormen, conceptontwikkeling, kwaliteit van
feedback, stimuleren taalontwikkeling). De interne consistentie voor Emotionele kwaliteit is hoog
voor de buitenschoolse opvang en gastouderopvang (met Cronbach’s alpha’s van respectievelijk .81
en .86) De interne consistentie van Educatieve kwaliteit is eveneens hoog voor de buitenschoolse
opvang en de gastouderopvang (met Cronbach’s alpha’s van respectievelijk .86 en .84).
NCKO-Interactieschalen
De interactievaardigheden van de pedagogisch medewerkers zijn ook beoordeeld met de zes NCKOInteractieschalen (NCKO, 2008). Sensitieve responsiviteit verwijst naar de mate waarin een
medewerkers adequaat en tijdig ingaat op signalen en behoeften van een kind. Respect voor
autonomie verwijst naar de mate waarin de medewerker ingaat op de motieven en perspectieven

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

28

door deze te erkennen en respecteren. Structureren en grenzen stellen betreft de vaardigheid van de
medewerker in het duidelijk communiceren wat er van kinderen verwacht wordt en dit consequent
te bekrachtigen. Praten en uitleggen heeft betrekking op de frequentie, vorm en inhoud van de
verbale interacties tussen medewerker en kinderen. Ontwikkelingsstimulering verwijst naar het
stimuleren van de persoonlijke competenties van kinderen en gaat om de “extra” dingen die een
medewerker doet om de brede ontwikkeling van kinderen te stimuleren. Begeleiden van interacties
gaat over de vaardigheid van de medewerker in het bevorderen van positieve interacties tussen
kinderen.
Voor de dagopvang, peuteropvang en gastouderopvang zijn de interactievaardigheden gemeten op
een 7-puntsschaal met als schaalpunten 7 = zeer hoog, 6 = hoog, 5 = matig hoog, 4 = matig, 3 = matig
laag, 2 = laag, en 1 = zeer laag. De interactievaardigheden zijn achteraf gecodeerd van video door
gekwalificeerde observatoren van het NCKO. De scores zijn gebaseerd op 4 verschillende situaties
(transitie – overgang, eetmoment, verschonen en spel) in de kinderdagopvang, peuteropvang en
gastouderopvang. Voor de kinderdagopvang, peuteropvang en gastouderopvang zijn er zeven
observatoren getraind in drie trainingssessies van ongeveer vier uur waarna ze een
betrouwbaarheidstest hebben afgelegd. De observatoren mochten alleen beginnen met coderen met
een minimale intra-class correlatie (ICC) van 0.70. De interbeoordelaarsbetrouwbaarheid is hoog
gehouden door het houden van een terugkombijeenkomst waarin gezamenlijk video’s gescoord zijn
met het oog op het bereiken van consensus tussen observatoren.
Voor de buitenschoolse opvang zijn de interactievaardigheden gemeten op een 5-puntsschaal met 5
= zeer hoog, 4 = hoog, 3 = matig, 2 = laag, en 1 = zeer laag. De interactievaardigheden zijn achteraf
gecodeerd van video door gekwalificeerde observatoren van het Kohnstamm Instituut. Er zijn 3
verschillende situaties (transitie – overgang, groepsmoment en spel) gecodeerd in de buitenschoolse
opvang. Er zijn zes observatoren getraind die allen voldoende betrouwbaar zijn geacht op basis van
een proefscoring met inachtneming van maximaal één schaalpunt afwijking. Daarnaast is 5 procent
van de data dubbel gecodeerd met een interbeoordelaarsbetrouwbaarheid van 100 procent (op
basis van maximaal één punt afwijking). In de buitenschoolse opvang zijn er twee brede
kwaliteitsdomeinen onderscheiden: Verzorgende interacties en Educatieve interacties. De interne
consistentie is voor beiden voldoende bevonden (Cronbach’s alpha’s respectievelijk .89 en .75).
De overlap tussen de NCKO-Interactieschalen en de CLASS is met name groot op de aspecten die
betrekking hebben op de emotioneel-affectieve relatie tussen de medewerker en de kinderen, de
mate van kindgerichtheid en stimulering van autonomie en gedragsregulering. Tevens beschrijven de
NCKO-interactieschalen de wijze waarop de medewerker de interacties tussen kinderen onderling
begeleidt. De CLASS onderscheidt zich iets sterker op het gebied van gerichte aandacht voor het
stimuleren van de brede cognitieve en taalontwikkeling en de wijze waarop kinderen inhoudelijke
feedback ontvangen.
Omgevingsschalen
Deze observatie-instrumenten brengen de algemene structurele en proceskwaliteit in kaart. De
observatiedimensies gaan deels over de interactiekwaliteit, maar zijn verder vooral toegespitst op de
inrichting van de omgeving, de aanwezigheid van spel- en educatieve materialen, en het
activiteitenaanbod, met verschillende versies voor de diverse opvangtypen, zie tabel 2.5.3. Er is
gebruik gemaakt van dezelfde subschalen en items als in voorgaand Nederlands onderzoek. De
Infant/Toddler Environment Rating Scale – Revised (ITERS-R: Harms, Cryer & Clifford, 2003) is
gebruikt voor kinderopvanggroepen met baby’s en dreumesen en de Early Childhood Environment
Rating Scale – Revised (ECERS-R: Harms, Clifford & Cryer, 1998) is gebruikt voor de groepen met
peuters. De originele schalen worden veelvuldig en wereldwijd gebruikt in onderzoeken naar de
proceskwaliteit van de kinderopvang. Deze instrumenten zijn vertaald vanuit het Engels en aangepast
aan de Nederlandse situatie. De Family Child Care Environment Rating Scale is afgeleid van de

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

29

ITERS-R/ECERS-R en aangepast aan de situatie van gastouderopvang. De BSO Observatieschaal,
ontwikkeld door het Kohnstamm Instituut, is gemodelleerd naar de ECERS-R, maar aangepast aan de
situatie van de buitenschoolse opvang.
Tabel 2.5.3 overzicht omgevingsschalen voor de verschillende opvangtypen
ITERS-R
(0-2 jarigen)
1-7 schaal

ECERS-R
(2-4 jarigen)
1-7 schaal

FCCERS-R
(0-12 jarigen)
1-7 schaal

BSO observatieschaal
(4-12 jarigen)
1-5 schaal

Ruimte en meubilering

5 items

8 items

6 items

5 items

Dagelijkse individuele
verzorging
(brengen/halen)
Luisteren en praten/taal
en redeneren
Activiteiten

1 item

1 item

1 item

*onderdeel van
interacties

3 items

4 items

3 items

10 items

10 items

10 items

10 items

Interactie

4 items

5 items

4 items

5 items

Programmastructuur

4 items

4 items

4 items

Samenwerking

3 items

Groepen

4 items

Groepsfunctioneren

2 items

Pedagogisch beleid en
teamontwikkeling

3 items

ITER-R/ECERS-R/FCCERS-R
De Infant/Toddler Environment Rating Scale – Revised (ITERS-R: Harms, Cryer & Clifford, 2003) is
bedoeld voor groepen waarin ten minste de helft van de kinderen jonger dan 2,5 jaar is (meestal
baby- of dreumesgroepen van kinderdagopvang), terwijl de Early Childhood Environment Rating
Scale – Revised (ECERS-R: Harms, Clifford & Cryer, 1998) bedoeld is voor groepen waarin ten minste
de helft van de kinderen tussen de 2,5 en 5 jaar oud is (meestal peutergroepen in zowel
kinderdagopvang als peuteropvang). Omdat verticale groepen per dag sterk van samenstelling
kunnen wisselen (op sommige dagen vooral baby’s op andere dagen vooral peuters) zijn in de
LKK2017 zowel de ITERS-R en de ECERS-R op deze groepen afgenomen. In alle baby/dreumesgroepen werd een ITERS-R afgenomen, in alle peutergroepen een ECERS-R. In de verticale groepen
met jongere als oudere kinderen is zowel een ITERS- als ECERS-score bepaald. In totaal is 20 keer een
ITERS-R afgenomen (7 babygroepen + 13 verticale groepen) en 24 keer een ECERS-R (10
peutergroepen en 14 verticale groepen). Voor de gastouderopvang is gekozen voor het bestaande
meetinstrument Family Child Care Environment Rating Scale Revised Edition (FCCERS- R; Harms,
Cryer, & Clifford, 2007), de gastouder equivalent van de ITERS/ECERS.
In al deze omgevingsschalen worden zes domeinen van kwaliteit onderscheiden. Ruimte en
meubilering omvat de grootte en staat van de ruimte en de aanwezigheid van geschikt meubilair
voor kinderen en volwassenen. In navolging van eerder onderzoek is voor het domein Dagelijkse
individuele verzorging alleen het item ‘brengen en halen’ meegenomen omdat dit een belangrijk
onderdeel vormt van de pedagogische kwaliteit. Taal en redeneren omvat het gebruik van
interacties, materialen en activiteiten om taal en logisch redeneren te stimuleren bij kinderen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

30

Activiteiten beschrijft materialen en activiteiten die het kinderen mogelijk maakt om de wereld om
hen heen op verschillende manieren te ontdekken en hun brede interesses en vaardigheden verder
te ontwikkelen. Interactie meet de ondersteunende en begeleidende rol van staf in de interacties die
plaatsvinden in de groep. Programmastructuur omvat aspecten van het dagschema en
mogelijkheden voor vrij spel. Het domein Ouders en staf is niet meegenomen, in lijn met eerder
onderzoek, omdat het geen onderdeel is van de dagelijkse ervaringen van het kind.
De beoordelingen met de ITERS-R/ECERS-R/FCCERS-R worden weergegeven op 7-puntsschalen met
beschreven schaalpunten 1 = inadequaat, 3 = minimaal, 5 = goed en 7 = uitstekend. Inadequaat
beschrijft groepen die niet voldoen aan de basale verzorgingsbehoefte, minimaal beschrijft groepen
die voldoen aan de basale verzorgings- en ontwikkelingsbehoefte, goed beschrijft groepen die meer
bieden en gericht zijn op de ontwikkeling van de kinderen en uitstekend beschrijft groepen van hoge
kwaliteit met persoonlijke zorg. Op basis van de domeinscores en ook op basis van de totaalscore
kunnen groepen geclassificeerd worden op de kwaliteitsniveaus onvoldoende (score 3), matig (3
score 5) en goed (score 5). De beoordeling wordt gebaseerd op de situatie zoals die geobserveerd of
gerapporteerd wordt gedurende een bezoek van minimaal drie uur. Per domein wordt een score
berekend door de scores van de bijbehorende items te middelen. Daarnaast wordt er een totaalscore
berekend die het gemiddelde is van de scores van alle domeinen. De interne consistentie is
voldoende voor de ITERS-R (Cronbach’s alpha van .65 voor de kinderdagopvang), ECERS-R
(Cronbach’s alpha’s van .92 en .88 voor kinderdagopvang en peuteropvang, respectievelijk) en de
FCCERS-R (Cronbach’s alpha is .86 voor de gastouderopvang).
BSO Omgevingsschaal
Voor de kwaliteitsmeting in de buitenschoolse opvang is voorts gebruik gemaakt van de BSO
Omgevingsschaal die toegepast is in eerder Nederlands onderzoek naar de kwaliteit van de
buitenschoolse opvang (Boogaard & Fukkink, 2009; Boogaard & van Daalen-Kapteijns, 2012). Dit
instrument brengt de structureel-organisatorische kenmerken en de algemene proceskwaliteit in
kaart en vertoont veel overlap met de omgevingsschalen die gebruikt zijn voor de andere typen
opvangvoorzieningen. Er worden acht aspecten onderscheiden die kunnen worden ondergebracht in
vijf bredere domeinen. Binnenruimte (3 items) kijkt naar aspecten als de grootte, sfeer en inrichting
van de groepsruimte (Cronbach’s alpha .53). Buitenruimte (2 items) omvat omvang en inrichting van
de buitenruimte (Cronbach’s alpha .77). Materiaal (8 items) heeft betrekking op de aanwezigheid en
aanbod van spelmaterialen en activiteiten op verschillende ontwikkelingsgebieden (Cronbach’s alpha
.75). Organisatorisch (11 items) betreft verschillende items over het dagritme, regels en afspraken,
groepssamenstelling, teamsamenstelling en beleid, samenwerking met ouders en andere
voorzieningen (Cronbach’s alpha .79). De schaal bestaat uit enkele losse items en de subonderdelen
Groepen en Samenwerking. Proceskwaliteit (7 items) omvat de ondersteunende en begeleidende rol
van staf in interacties met respect voor de autonomie van kinderen en aandacht voor het gedrag van
kinderen (Cronbach’s alpha .82). De schaal bestaat uit twee subonderdelen: Interacties en
Groepsfunctioneren.
De scoring met de BSO Omgevingsschaal volgt dezelfde procedure als bij de andere
omgevingsschalen, met één verschil, namelijk dat de indicatoren worden weergegeven op een 5puntsschaal met beschrijvingen voor 1 = voldoet niet, 3 = voldoet, 5 = voldoet uitstekend. De
uiteindelijke scores voor de domeinen maken onderscheid tussen groepen die voldoen aan de basale
kwaliteitsnormen (score 3) en groepen die hier niet aan voldoen (scores 1 en 2) of groepen die iets
extra’s bieden ten opzichte van de norm (scores 4 en 5).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

31

2.5.1.2.
Observatie-instrumenten op kindniveau
Om ook de ervaringen van individuele kinderen in kaart te brengen, zijn er twee observatieinstrumenten gebruikt die gericht zijn op individuele kinderen in alle leeftijdsgroepen en
opvangtypen.
inCLASS Toddler en Pre-K
De inCLASS Pre-K is afgeleid van de CLASS en wordt gebruikt om de sociale interacties van individuele
kinderen met de medewerkers en met andere kinderen en hun betrokkenheid bij spel en activiteiten
te beoordelen. De inCLASS Pre-K is ontwikkeld en gevalideerd in de Verenigde Staten door Downer et
al. (2011) en daarnaast gevalideerd in een aantal Europese landen, zoals Duitsland en Denemarken
(Slot & Bleses, 2017; von Suchodoletz et al., 2014). De inCLASS Toddler is een aangepaste versie voor
jongere kinderen, ontwikkeld door Slot, Bleses en Downer (2016) en een eerste validering heeft
plaatsgevonden met Nederlandse data van kinderen die naar de kinderdagdagopvang of
peuterspeelzaal gingen (van Lochem, 2017). Er worden tien verschillende kwaliteitsdimensies
onderscheiden. Positieve interactie met de medewerker heeft betrekking op de emotionele band
tussen het kind en de medewerker en de mate waarin de medewerkers als veilige basis gebruikt
wordt. Communicatieve interactie met de medewerker verwijst naar de non-verbale en verbale
interacties van het kind met de medewerker die betrekking hebben op zowel praktische als sociale
uitwisselingen. Conflict met de medewerker heeft betrekking op negatieve interacties met de
medewerker. Prosociale interacties met peers betreft de mate waarin een kind andere kinderen
opzoekt en positieve ervaringen met ze deelt. Communicatieve interacties met peers verwijst naar de
non-verbale en verbale interacties van het kind met andere kinderen die betrekking hebben op zowel
praktische als sociale uitwisselingen. Assertiviteit ten aanzien van peers gaat over positieve
interacties met leeftijdsgenoten waarin het kind initiatief neemt en voor zichzelf opkomt. Conflict
met peers verwijst naar negatieve interacties met leeftijdsgenoten. Betrokkenheid in spel/activiteiten
verwijst naar de volgehouden aandacht, concentratie en het enthousiasme die een kind laat zien in
spel of (routine)activiteiten. Zelfstandigheid gaat over de mate waarin een kind autonomie, initiatief
en zelfvertrouwen laat zien in spel of activiteiten. Zelfregulatie betreft de mate waarin een kind zich
kan gedragen conform de verwachtingen in de groep, bijvoorbeeld geduldig op zijn beurt wachten of
aanwijzingen van de medewerker opvolgen.
Er kunnen vier bredere kwaliteitsdomeinen onderscheiden worden. Interacties met de pedagogisch
medewerkers omvat de eerste twee dimensies (Positieve interacties met de pedagogisch
medewerker en Communicatieve interactie met de pedagogisch medewerker), Interacties met peers
omvat drie dimensies (Prosociale interacties met peers, Communicatieve interacties met peers en
Assertiviteit ten aanzien van peers). Speel/werkhouding betreft twee dimensies (Betrokkenheid in
spel/activiteiten en Zelfstandigheid). Gedrag in de groep betreft drie dimensies (Conflicten met de
pedagogisch medewerker en peers, beiden omgecodeerd, en Zelfregulatie). De interne consistentie
voor Interacties met de pedagogisch medewerker is hoog voor kinderdagopvang, peuteropvang,
gastouder- en buitenschoolse opvang (met Cronbach’s alpha’s van respectievelijk .91, .91, .94 en
.87). De interne consistentie van Interacties met peers is eveneens hoog voor kinderdagopvang,
peuteropvang, gastouder- en buitenschoolse opvang (met Cronbach’s alpha’s van respectievelijk .96,
.88, .94 en .92). De interne consistentie van Speel/werkhouding is ook hoog voor kinderdagopvang,
peuteropvang, gastouder- en buitenschoolse opvang (met Cronbach’s alpha’s van respectievelijk .70,
.77, .85 en .78). De interne consistentie van Gedrag in de groep is voldoende voor kinderdagopvang,
peuteropvang, gastouder- en buitenschoolse opvang (met Cronbach’s alpha’s van respectievelijk .66,
.32, .80 en .91). De lagere interne consistentie kan verklaard worden door een gebrek aan variatie in
de conflict-dimensies, omdat conflictueuze interacties niet vaak voor komen.
De opbouw van de inCLASS volgt, net als bij de CLASS, een hiërarchische structuur met op het op het
hoogste niveau de domeinen, bijvoorbeeld Interacties met de medewerker ondersteuning. Binnen
elk domein zijn er verschillende kwaliteitsdimensies gedefinieerd en elke dimensie bestaat weer uit

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

32

drie of vier indicatoren waarop specifiek gelet moet worden tijdens de observaties. De indicatoren
beschrijven concreet welk type gedragingen of processen in welke mate aan de orde moeten zijn
voor een bepaald kwaliteitsoordeel. De handleiding van de inCLASS geeft uitgebreide en concrete
voorbeelden van deze criteriumgedragingen en biedt tevens gedetailleerde beschrijvingen van de
gedragingen in verschillende soorten situaties (bijvoorbeeld vrij spel of lunch) omdat hier
verschillende verwachtingen voor kunnen gelden. Tijdens het observeren maken observatoren
notities die passen bij elk van de indicatoren. Op basis van deze notities geven zij na afloop van de
observatie per dimensie een score op een schaal van 1 tot 7, waarbij de scores 1 en 2 aangeven dat
een kind laag scoort op deze gedragingen (het gedrag komt niet/nauwelijks voor), scores tussen 3 en
5 een middenniveau aangeven (gedrag komt wisselend/soms voor), en de scores 6 en 7 wijzen op
een hoge score (het gedrag komt vaak of consistent voor). Observatoren werden toegelaten indien
zij minimaal 80 procent overeenstemming hadden met de scores van de trainers (de gemiddelde
overeenstemming voor de Toddler was 85.8%, voor de Pre-K 89.1% en voor een specifieke BSO Pre-K
test 88.6%). Daarnaast is een willekeurige selectie van 5 procent van de video’s dubbel gecodeerd
door een andere observator om inter-beoordelaarsbetrouwbaarheid te bepalen. De gemiddelde ICC
is met .82 goed. Hierin zijn de twee conflict dimensies buiten beschouwing gelaten, omdat die
vanwege de zeer beperkte variatie een vertekend beeld geven bij een geringe afwijking. Voor
conflicten met de pedagogisch medewerker was .82 procent van de scores exact hetzelfde en week
97 procent van de scores niet meer dan één schaalpunt af. Voor de dimensies conflicten met peers
was 85 procent van de scores exact hetzelfde en vielen de scores in 94 procent van de gevallen
binnen een afwijking van één schaalpunt.
Er zijn twee verschillende leeftijdsversies gebruikt. De inCLASS toddler is gebruikt voor kinderen van
ca 1.5-4 jaar en de inCLASS Pre-K is gebruikt voor kinderen vanaf 4 jaar. De dimensies en domeinen
zijn hetzelfde voor beide versies, maar de concrete gedragingen die horen bij een bepaalde dimensie
zijn aangepast aan de leeftijdsrange. Zo is er in de inCLASS Toddler versie ook aandacht voor nonverbaal gedrag terwijl het bij de inCLASS Pre-K vooral om verbale gedragingen gaat.
Om de inCLASS te kunnen gebruiken moeten kinderen voldoende lang in beeld zijn om een
betrouwbare observatie te kunnen doen. Als criterium is gesteld dat een kind minimaal 5 minuten in
beeld moest zijn om meegenomen te worden in de codering. Alle fragmenten zijn hiertoe eerst
gescreend alvorens de observatoren te laten beginnen met coderen. In de scoringsprocedure is
ervoor gekozen om elke observator slechts één kind per fragment te laten coderen zodat er sprake is
van onafhankelijk observaties. In totaal zijn 1319 kinderen gecodeerd.
Welbevinden en Betrokkenheid
De Leuven Welbevinden en Betrokkenheid Schalen zijn ontwikkeld door het Expertisecentrum
Ervaringsgericht Onderwijs (CEGO) van de KU Leuven (Laevers et al., 2005). Welbevinden en
betrokkenheid zijn twee essentiële aspecten van de ervaringen die kinderen kunnen hebben in de
kinderopvang. Het gaat hier niet om persoonskenmerken, maar om proceskenmerken die bepaald
worden door een samenspel van het kind met al haar of zijn eigenschappen en de omgeving van het
kind. Welbevinden wordt gedefinieerd als: genieten, spontaan en zichzelf zijn, ontspannen zijn,
zichzelf openstellen en zelfvertrouwen tonen. Betrokkenheid kenmerkt zich door een hoge
concentratie, motivatie en gedrevenheid vanuit exploratiedrang en intense mentale activiteit.
Welbevinden en betrokkenheid kunnen op alle leeftijden geobserveerd worden, dus ook bij de
jongste kinderen. Welbevinden en betrokkenheid worden gescoord op een 5-puntsschaal, waarbij
scores lager dan 2.5 als laag beschouwd worden, scores tussen 2.5 en 3.5 als matig en vanaf 3.5 als
hoog.
De observatoren zijn allemaal gedurende een halve dag intensief getraind door een ervaren trainer
van de KU Leuven en hebben vooraf een minimale betrouwbaarheid van 70 procent moeten halen,
conform de eisen van het CEGO. De gemiddelde betrouwbaarheid was 74 procent met een range van

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

33

70-80 procent. 11 procent van de data is dubbel gecodeerd om de inter-beoordelaarsbetrouwbaarheid te bepalen en die was 81 procent.
In de LKK2017 is, conform de handleiding van de schalen, gebruik gemaakt van een zogenaamde
quickscan procedure, waarbij een individueel kind gedurende één minuut wordt geobserveerd en de
observatie overgaat naar het volgende kind die ook weer een minuut wordt geobserveerd. De
volgorde van de kinderen is willekeurig en hoe vaak een kind een minuut wordt geobserveerd is
afhankelijk van de duur van een fragment. In de LKK2017 zijn sommige kinderen meerdere keren
geobserveerd zijn. De scores worden vervolgens gemiddeld per fragment om een beeld te krijgen
van het gemiddelde welbevinden en de gemiddelde betrokkenheid in een groep. In totaal zijn er 508
videofragmenten gescoord.
2.5.2 Interviews met pedagogisch medewerkers en gastouders
Om aanvullende informatie te krijgen over de meer stabiele en structurele kenmerken van de
verschillende opvangsoorten is een vragenlijst ontwikkeld die in het merendeel van de gevallen in
een persoonlijk interview met pedagogisch medewerkers en gastouders is afgenomen. Voor dit doel
is de vragenlijst ingevoerd in Limesurvey, een programma voor afname van interviews en enquêtes
via een laptopcomputer of tablet, waarbij de antwoorden na het afsluiten van het interview direct
via een beveiligde internet of 4G-verbinding worden doorgestuurd naar de centrale dataserver van
de Universiteit Utrecht. Omdat de vragenlijst in een internetomgeving beschikbaar was, is in een
aantal gevallen, na toelichting door de onderzoeksassistent of na gedeeltelijke persoonlijke afname,
de vragenlijst deels of geheel zelfstandig ingevuld en verstuurd door de informant.
Uitgangspunten
Aan de ontwikkelde vragenlijst liggen verschillende eerder ontwikkelde en beproefde instrumenten
ten grondslag. Gebruik is gemaakt van de vragenlijsten die in het kader van het pre-COOL onderzoek
(Leseman & Slot, 2013; Leseman & Veen, 2016), het Europese vergelijkende onderzoek CARE (Slot et
al., 2016) en de OESO Starting Strong Staff Survey (OESO, in voorbereiding) zijn ontwikkeld. Ook is
gekeken naar de vragenlijsten die in eerder onderzoek naar de kinderopvang in Nederland zijn
gebruikt door het NCKO en het Kohnstamm Instituut. De complete vragenlijst omvat verschillende
rubrieken. Er is informatie over de achtergrondkenmerken van de medewerkers nagevraagd (zoals
het opleidingsniveau), over structurele kwaliteitskenmerken (zoals de groepsgrootte en kindberoepskracht ratio). De aandacht voor professionalisering binnen de organisatie en de werkbeleving
van de medewerkers en gastouders, bijvoorbeeld of zij het werkklimaat in het algemeen als
ondersteunend en inclusief beoordelen, zijn met de vragenlijst vastgesteld. Er is verder navraag
gedaan naar de samenstelling van de groepen en gastoudergezinnen naar leeftijd en sociaal-culturele
achtergrond van de kinderen, en de aanwezigheid van kinderen die extra zorg behoeven. Ook is het
algemene pedagogische beleid inzake groepsvorming en keuzemogelijkheden voor kinderen
(stabiliteit, opendeurenbeleid, flexibiliteit van het programma) en de wijze waarop kinderen worden
betrokken bij de vormgeving van het dagprogramma in kaart gebracht. Veel aandacht is besteed aan
de algemene stijl van omgaan met kinderen, met nadruk op het affectieve, inclusieve en spelbevorderende handelen van de medewerkers en gastouders, en de wijze waarop zij zelfregulerend
gedrag van kinderen stimuleren (bijvoorbeeld bevorderen dat kinderen sociale conflicten zelf
oplossen, plannen maken en geconcentreerd spelen). De beleving van de pedagogische taak is
gemeten door middel van vragen over de ervaren kwaliteit van de relaties van de medewerkers en
gastouders met hun kinderen en, in negatieve zin, de emotionele stress die zij kunnen voelen rond
het opvoeden.
Een belangrijk onderdeel van de vragenlijst, ten slotte, betreft het activiteitenaanbod. Om te bepalen
in hoeverre het aanbod aan regelmatig terugkerende activiteiten aansluit bij belangrijke ervaringsen ontwikkelingsdomeinen is een lijst van vragen gecreëerd over acht soorten activiteiten. Binnen
deze soorten activiteiten zijn vragen gesteld over specifieke activiteiten die goed aansluiten op de

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

34

spreiding naar leeftijd en ontwikkelingsniveau van de kinderen in de onderzochte groepen en
gezinnen. Er zijn om die reden twee versies van de activiteitenlijst ontwikkeld, met steeds een aantal
overlappend items tussen beide versies, voor enerzijds groepen en gastoudergezinnen met kinderen
van 0 tot 4 en anderzijds voor groepen en gastoudergezinnen met kinderen van 4 tot 12 jaar.
Nagevraagd is hoe vaak de genoemde activiteiten worden aangeboden.
Structurele kwaliteit, achtergrondkenmerken en werkbeleving
Tabel 2.5.4 geeft een overzicht van de gemeten achtergrondkenmerken van de pedagogisch
medewerkers en gastouders, met definitie en schaalwaarden.
Tabel 2.5.4 Achtergrondkenmerken pedagogisch medewerkers en gastouders
Variabele

Schaal

Omschrijving

Leeftijd
Werkdagen

Jaren
Dagen

Vooropleiding

1-8

Niveau
vervolgopleiding
Werkervaring
Contract

1-8

Leeftijd in jaren
Dagen van de week waarop de respondent werkt op de
groep
De vooropleiding (secundair onderwijs) van de
medewerker naar onderwijsniveau:
1. Max. VMBO Kader/beroepsgericht
2. MBO 1 of 2
3. MAVO of VMBO Theoretisch
4. HAVO
5. MBO 3 of 4
6. VWO
7. HBO
8. Wetenschappelijk Onderwijs
De beroepsgerichte vervolgopleiding naar
onderwijsniveau (zie hiervoor).
Aantal jaren werkervaring in de sector kinderopvang
Type contract:
1. Tijdelijk, via uitzendbureau
2. Tijdelijk bij de kinderopvangorganisatie
3. Vast dienstverband
4. Zelfstandige, zzp-er, eigenaar
5. Franchise, bemiddeling door gastouderbureau
Omgerekend naar dummyvariabelen met waarden 1 ‘ja’
en 0 ‘nee’, bijvoorbeeld “ja, vast contract = 1”

Jaren
1-5

Items,
alpha
nvt
nvt
nvt

nvt
nvt
nvt

In tabel 2.5.5 zijn de variabelen gedefinieerd waarmee het professionaliseringsbeleid van de
organisatie en de werkbeleving van de medewerkers en gastouders zijn gemeten. Met R is
aangegeven wanneer een item of variabele in positieve richting is gehercodeerd. Indien variabelen
uit meerdere items zijn opgebouwd, is het aantal items en de Cronbach’s alpha als maat van de
interne consistentie vermeld.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

35

Tabel 2.5.5 Professionalisering en werkbeleving
Variabele

Schaal

Omschrijving en voorbeeld items

Continue
professionalisering

1-5

Teamgerichte
professionalisering

1-7

Frequentie
teamoverleg

1-9

Teamcohesie

1-6

Mate waarin professionaliseringsactiviteiten worden
aangeboden, zoals:
- Het volgen van cursussen
- Coaching op de werkvloer
- Pedagogisch-inhoudelijk teamoverleg
- Feedback op basis van observatie of VIB
Mate waarin er pedagogisch-inhoudelijk teamoverleg
plaats vindt ten behoeve van (onder andere) het
gezamenlijk:
- Als team, een activiteitenaanbod kiezen of creëren en
uitwerken
- Kinderen die extra zorg nodig hebben bespreken
- Feedback geven en bespreken op basis van observaties
De frequentie van pedagogisch-inhoudelijk teamoverleg,
variërend van 1 (één keer per week), … 3 (één keer per
maand) ….tot 8 (één keer per jaar) tot 9 (nooit).
Mate van intercollegiale samenwerking op basis van een
gedeelde visie en missie, blijkend uit instemming met
stellingen als:
- De meeste collega’s zijn bereid extra tijd te investeren
in het werk
- In ons team is het een sfeer van ieder voor zich (R)
- Er is een verscheidenheid aan talenten in ons team:
iedereen kan doen waar zij/hij goed in is
Mate waarin de medewerker of gastouder vertrouwen
heeft in de eigen vaardigheden om (onder andere):
- Om te gaan met angstige of teruggetrokken kinderen
- Het betrekken van alle kinderen bij groepsactiviteiten
- Gedrag van kinderen in goede banen te leiden
Mate waarin de medewerker of gastouder zich
gerespecteerd en gewaardeerd voelt, prettige relaties
ervaart met collega’s en ouders, en het werk inspirerend
vindt, met items als:
- Iedereen wordt als gelijkwaardig behandeld
- Ik voel mij als persoon, met mijn achtergrond,
gerespecteerd
- Mijn werk geeft mij veel voldoening
Mate waarin de medewerker ervaart betrokken te worden
bij beleidsontwikkeling en beslissingen van de eigen
organisatie, gebaseerd op items als:
- Ik word betrokken bij beslissingen van de organisatie
- Ik heb een goede relatie mijn leidinggevende
- In mijn werk heb ik weinig ruimte om nieuwe dingen uit
te proberen (R)
Positief gehercodeerde mate van ervaren werkstress (een
hoge score betekent lage stress), gebaseerd op items als:
- Ik voel me meer dan normaal uitgeput
- Ik ervaar regelmatig stress op mijn werk
- Ik voel me overbelast door alle taken

Zelfvertrouwen

Beleving
werkklimaat

1-6

Beleving
betrokkenheid bij
beleid en
beslissingen

Werkstress (R)

1-6

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

Items,
alpha
10
items
.821

9 items
.808

nvt

5 items
.820

9 items
.883

19
items
.904

5 items
.731

5 items
.722

36

De gemeten structurele kwaliteitskenmerken en de samenstelling van de groepen naar leeftijd,
achtergrondkenmerken en extra zorgbehoeften zijn samengevat in tabel 2.5.6. Bij de samenstelling
van de groepen zijn percentages berekend door het geschatte aantal kinderen per categorie te delen
door de gemiddelde groepsgrootte.
Tabel 2.5.6 Structurele groepskenmerken en groepssamenstelling
Variabele
Groepsgrootte

Schaal
Aantal

Kind-staf ratio

Samenstelling van
de groep naar
leeftijdsfase

Aantal,
%

Samenstelling van
de groep naar
sociale en culturele
achtergrond van de
kinderen

Aantal,
%

Aandeel kinderen
met extra
zorgbehoeften

Aantal,
%

Omschrijving
Het aantal kinderen op het drukste moment van de dag
per dag en op de drie drukste dagen van de week
(maandag, dinsdag, donderdag).
Groepsgrootte gedeeld door het aantal stafleden
(exclusief stagiaires) op de drukste momenten van de
dag, op de drukste dagen van de week
Geschat aantal kinderen van:
0 tot 1½ jaar (baby’s)
1½ tot 2½ jaar (dreumesen)
2½ tot 4 jaar (peuters)
4 tot 6½ jaar (kleuters)
6½ tot 8 jaar (jonge schoolkinderen)
9 tot 12 jaar (oudere schoolkinderen)
12 jaar of ouder (middelbare scholieren)
Delen door groepsgrootte geeft het percentage
kinderen per leeftijdscategorie.
Geschat aantal kinderen in de groep van:
- Laagopgeleide ouders (max. VMBO of MBO1-2).
- Laagopgeleide ouders met niet-Westerse migratie
achtergrond (criteria zijn toegelicht)
- Laagopgeleide ouders met Westerse migratie
achtergrond (criteria zijn toegelicht)
- Midden- tot opgeleide ouders (vanaf HAVO of
MBO3-4).
- Midden- tot hoogopgeleide ouders met nietWesterse migratie achtergrond
- Midden- tot hoogopgeleide ouders met Westerse
migratie achtergrond
Delen door groepsgrootte geeft het percentage
kinderen per categorie
Geschat aantal kinderen in de groep met:
- VVE-indicatie of andere educatieve behoeften
- Behoefte aan steun bij de (tweede) taalverwerving
- Lichamelijke of verstandelijke beperkingen
- Gedragsproblemen als agressief gedrag, ADHD, ASD,
…
- Vluchtelingstatus
Delen door groepsgrootte geeft het percentage
kinderen per categorie

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

Items, alpha
nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

37

Pedagogisch beleid, pedagogisch klimaat en activiteitenaanbod
Een overzicht van de indicatoren van het pedagogische beleid en het ervaren pedagogische klimaat
in de groepen en gastoudergezinnen staat in tabel 2.5.7.
Tabel 2.5.7 Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat
Variabele
Stabiliteit groepen

Schaal
1-5

Opendeurenbeleid

1-5

Flexibiliteit van het
dag- of middag
programma

1-5

Kinderparticipatie

1-5

Spelbegeleiding en
verrijking

1-5

Bevordering doenalsof spel

1-5

Affectief-inclusief
gedrag

1-7

Bevorderen van
zelfregulatie

1-7

Contact met
ouders

%

Omschrijving en voorbeeld items
Mate van stabiliteit van de groep naar aspecten als:
- De groepen blijven de hele dag bij elkaar
- Wisselen van dag op verzoek van ouders is mogelijk
(R)
- De groepen worden aan begin of einde van de dag
samengevoegd (R)
Mate waarin een opendeurenbeleid wordt gehanteerd,
beoordeeld naar aspecten als:
- De deuren van de groepsruimten staan een beperkt
deel van de dag open en kinderen kunnen vrij kiezen
om in een andere groep te gaan spelen
- Kinderen kiezen zelf een activiteit en groepsruimte
waar zij die activiteit willen doen
Mate van flexibiliteit van het programma naar aspecten
als:
- Gebruik van een vast dan wel flexibel dagschema
- Ruimte voor keuze activiteiten naast de vaste of
georganiseerde
- Ruimte voor rust, ontspanning en niets doen naast
het vaste aanbod
Mate waarin rekening gehouden wordt met de mening
en wensen van kinderen naar aspecten als:
- Er worden regelmatig en systematisch gesprekjes
gevoerd met de kinderen om mening en wensen te
peilen
- Aan de ouders wordt in gesprekjes regelmatig
gevraagd wat de ervaringen en wensen van de
kinderen zijn
Mate waarin de medewerker tijdens spel van kinderen
(onder andere):
- Meedoet en het spel op gang houdt
- Vragen stelt om het spel te stimuleren
- Situaties en rollen voorspeelt
Mate waarin de medewerker (onder andere):
- Stimuleert dat kinderen doen-alsof spel doen
- Voordoet hoe een voorwerp als symbool voor iets
anders gebruikt kan worden
- Kinderen aanmoedigt sociale rollen zoals ‘vader’,
‘moeder’, ‘dokter’ te spelen
Mate waarin de medewerker (onder andere):
- Kinderen knuffelt of een aai over de bol geeft
- Zorgt dat kinderen lief zijn voor elkaar
- Oudere kinderen jongere kinderen laat helpen
Mate waarin de medewerker (onder andere):
- Praat met kinderen over hun gevoelens
- Kinderen vraagt hun standpunt uit te leggen bij ruzie
- Kinderen vraagt wat hun plan is bij een activiteit
Percentage benutte mogelijkheden uit een lijst van 14
om contact te onderhouden met ouders, waaronder:
- Een of meer keren per jaar een 10-minuten

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

Items, alpha
4 items
.740

3 items
.819

4 items
.540

4 items
.795

4 items
.772

4 items
.839

10 items
.819

10 items
.881

14 items
.706

38

gesprekje voeren
Versturen van een digitale nieuwsbrief
Gebruiken van een groepsapp
Opvoedingsadviezen voor thuisactiviteiten geven
Mate waarin medewerkers een emotioneel veilige
relatie ervaren met hun kinderen, naar aspecten als:
- Ik heb hartelijke en warme relaties met mijn
kinderen
- Als kinderen verdrietig zijn zullen ze troost bij mij
zoeken
Mate waarin medewerkers ervaren dat hun kinderen te
afhankelijk zijn, naar aspecten als:
- Kinderen hebben voortdurend bevestiging van mij
nodig
- Kinderen vragen mij om hulp in situaties waarin dat
niet nodig is
Mate waarin medewerkers spanning en conflict ervaren
in hun relaties met de kinderen, naar aspecten als:
- De omgang met kinderen vergt veel energie van mij
- Kinderen en ik lijken voortdurend strijd te leveren
Mate waarin negatieve emoties ten aanzien van het
verzorgen en opvoeden van kinderen worden ervaren,
met items als:
- Het dagelijks zorgen voor de kinderen is veel
moeilijker dan ik had verwacht
- Mijn kinderen zijn nogal eens lastig en dan valt het
niet mee zulke kinderen in de groep te hebben
- Mijn kinderen blijken moeilijker dan ik had verwacht
-

Relatie met de
kinderen – veilig

1-6

Relatie met de
kinderen –
afhankelijk

1-6

Relatie met de
kinderen –
conflictueus

1-6

Ervaren
opvoedstress

1-6

5 items
.813

4 items
.796

4 items
.677

7 items
.772

Tabel 2.5.8, tenslotte, geeft een overzicht van de nagevraagde activiteiten, geordend naar acht
belangrijke ervarings- en ontwikkelingsdomeinen. De voorbeeld items die zijn toegevoegd, zijn
onderverdeeld naar ‘jong’ en ‘oud’, en geven een beeld van de wijze waarop de items in de schalen
zijn afgestemd op passend aanbod voor 0- tot 4-jarigen, respectievelijk 4- tot 12-jarigen. Met de acht
schalen worden gemiddelde scores gevonden. Bedacht moet worden dat deze gemiddelden bepaald
zijn over verschillende activiteiten die onderling kunnen verschillen in de mate waarin ze voorkomen.
In de volgende hoofdstukken, wanneer de resultaten worden gerapporteerd, zullen regelmatig de
scores voor afzonderlijke activiteiten worden vermeld om de schaalscore in perspectief te plaatsen.
De Cronbach’s alpha’s zijn afzonderlijk voor respectievelijk kinder- en peuteropvang, buitenschoolse
opvang en gastouderopvang bepaald.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

39

Tabel 2.5.8 Aanbod aan activiteiten
Variabele
Exploratie-motorische
ontwikkeling

Schaal
1-7

Samen spelen

1-7

Creatieve en musische
activiteiten

1-7

Taal & geletterdheid

1-7

Ontluikend rekenen

1-7

Omschrijving en voorbeeld items
Mate waarin er gelegenheid wordt geboden e/o
activiteiten worden georganiseerd die de fijn- en
grof-motorische ontwikkeling en exploratie van
de omgeving bevorderen, met items als:
- Kinderen pakken verschillende voorwerpen,
voelen eraan, sabbelen erop, laten het vallen
(bijv. mobiel, bijtring, pop, … ) (heel jong)
- Kinderen spelen met voorwerpen (blokjes,
bakjes, doos, bal) die ze kunnen stapelen, in
elkaar doen, uit een bakje of doos halen, er in
stoppen, op een rijtje leggen, weg rollen
(jong)
- Kinderen dansen, doen circusactiviteiten,
acrobatiek, gymnastiek of sport, tafeltennis,
darten of sjoelen (oud)
Mate waarin kinderen alleen, naast elkaar of
samen verschillende soorten spel doen, met
items als:
- Kinderen spelen, naast elkaar of samen, doenalsof spel, ze doen alsof voorwerpen
(blokken, poppen, autootjes, dieren,
Playmobil) iets anders zijn, bijv. autorijden
nadoen (jong)
- Kinderen werken samen aan een
langerlopend project dat ze zelf bedenken
(bijv. een dierentuin namaken, een grote
treinbaan maken, een hut bouwen) (oud)
Mate waarin kinderen creatieve, kunstzinnige of
muzikale activiteiten doen, met items als:
- Kinderen spelen met (vinger)verf, wasco of
krijt, mengen verschillende kleuren maar
zonder gerichte opdracht (jong)
- Kinderen nemen deel aan een teken-,
schilder-, kunst- of toneelclubje binnen de
opvang onder begeleiding van een
medewerker, werken aan een tentoonstelling
of voorstelling (oud)
Mate waarin kinderen (in interactie met
medewerkers) actief betrokken zijn in
verschillende taal- en geletterdheidsactiviteiten,
met items als:
- Kinderen doen een spelletje met klanken
uitwisselen (brabbelen), aankijken en
gebaartjes maken, alsof je een gesprekje
voert (heel jong)
- Kinderen worden voorgelezen uit een boek
met tekst, er worden vragen gesteld over het
verhaal (jong)
- Kinderen doen kruiswoordpuzzels, scrabble of
andere taalspelletjes, zoals Lingo,
Scryptogram, Hints (oud)
Mate waarin kinderen activiteiten ondernemen
waarin aspecten van ontluikende rekenenwiskundevaardigheid zoals tellen, meten,

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

Items, alpha
6 items
.601
.583
.757

6 items
.747
.730
.599

7 items
.756
.675
.581

7 items
.677
.453
.680

6 items
.689
.620

40

Wetenschap &
technologie

1-7

Burgerschapsvorming

1-7

Buitenactiviteiten

1-7

vergelijken, ordenen aan bod komen, met items
als:
- Kinderen spelen met een meetlint, meetlat,
weegschaal, maatbeker of thermometer,
bepalen lengte of gewicht, wat langer of
zwaarder, warmer of kouder is (jong)
- Kinderen spelen moeilijke bordspelletjes (bijv.
Monopoly, Kolonisten van Katan, Risk) of
kaartspelletjes met puntentelling (oud)
Mate waarin kinderen gelegenheid krijgen om
verschijnselen en principes van de biologische en
fysische natuur te verkennen en te ontdekken, en
ervaring op te doen met technische zaken, met
items als:
- Kinderen spelen met een zand en water tafel,
onderzoeken drijven en zinken, ze spelen met
magneten, licht en spiegels, trekveren of met
knikkers die naar beneden rollen (jong)
- Kinderen zoeken informatie op het internet,
leren werken met Word of PowerPoint, leren
over computers, maken een website of leren
een beetje programmeren (oud)
Mate waarin activiteiten worden aangeboden die
kunnen bijdragen aan inzicht in en omgaan met
culturele verschillen en met kinderen met
beperkingen, en bewustzijn kunnen vergroten
van de perspectieven
- Kinderen bespreken gedragsregels, zoals
beleefd zijn, wachten op je beurt, geen
speelgoed afpakken of ruzie maken, respect
hebben voor elkaar, eerlijk zijn (jong)
- Kinderen doen een intercultureel project,
bijv. ontdekken wat mensen eten in
verschillende culturen, hoe talen verschillen,
wat mensen voor hun geloof doen (oud)
Mate waarin kinderen de buitenomgeving van de
opvang (tuin, speelplaats) en wijdere wereld
(winkel, park, kinderboerderij, bos, bibliotheek,
museum) kunnen verkennen, met items als:
- Kinderen spelen buiten in de zandbak of de
tuin, met emmer, vormpjes, schepjes (jong)
- Kinderen doen sport (bijv. voetballen,
hockeyen, atletiek) op het speelplein of een
sportveld (oud)

.701

6 items
.673
.599
.636

5 items
.474
.653
.580

7 items
.612
.653
.580

Beperkingen
De gegevens uit de interviews betreffen oordelen en schattingen van medewerkers en gastouders.
Bij de beantwoording van verschillende vragen kan de tendens om sociaal-wenselijk geachte
antwoorden te geven een vertekening opleveren. Schattingen van precieze aantallen kunnen
onbetrouwbaar zijn, omdat het niet altijd precies duidelijk is hoe bijvoorbeeld de verdeling van
kinderen naar sociale achtergrond is. De interne consistentie van de meeste schalen is goed tot
uitstekend, meestal (ruim) boven de gewenste waarde van .700. De Cronbach’s alpha’s voor de
activiteitenschalen zijn in het algemeen lager en een enkele keer lager dan .600, wat de ondergrens
is van wat als acceptabel geldt. De verklaring hiervoor is dat deze schalen, door afstemming op
leeftijdsspecifieke vormen van activiteiten binnen een domein, bewust heterogeen zijn

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

41

geconstrueerd. Sommige schalen (flexibiliteit van het programma, burgerschapsvorming) dienen
verbeterd te worden.
Er zijn in de interviews nog meer gegevens nagevraagd, maar deze worden in het voorliggende
rapport niet meegenomen. In vervolgrapportages en bij verklarende analyses zullen, naast de hier
beschreven variabelen, ook andere meegenomen worden, zoals het gebruik van speciale
programma’s of pedagogische concepten. Er zijn ook interviews gehouden met locatiemanagers,
coördinatoren en andere leidinggevenden. De gegevens hieruit zullen eveneens in
vervolgrapportages worden meegenomen.

2.6. Procedures
Er zijn voor alle werksoorten dezelfde soort instrumenten gebruikt en er is grotendeels dezelfde
procedure gehanteerd, met soms een uitzondering voor de gastouderopvang. Het uitgangspunt voor
alle opvangsoorten is dat er informatie is verzameld volgens een multi-methodische, multi-level
benadering met verschillende instrumenten op verschillende niveaus. Er is informatie verzameld op
het niveau van de organisatie, de groep, de pedagogische medewerker en het kind, waarbij gebruik is
gemaakt van observatie-instrumenten en vragenlijsten in persoonlijke interviews; zie tabel 2.6.1.
Tabel 2.6.1 Overzicht van de verschillende instrumenten die gebruikt zijn om kwaliteit op
verschillende niveaus weer te geven
Kind

Observaties
Groep

Structurele kenmerken

Omgevingsschalen

Proceskwaliteit
Live observatie
Video observatie

inCLASS, LWBS

Interviews
Pedagogisch
Leidinggevende
medewerker
Achtergrond
Achtergrond
kenmerken pm’er kenmerken en
en groep
beleid centrum

Omgevingsschalen
CLASS
NCKO

Om deze gegevens te verzamelen hebben steeds twee observatoren een bezoek gebracht aan een
locatie, behalve bij de gastouders voor wie de procedure is aangepast, zoals apart toegelicht zal
worden. De hoofdobservator was het aanspreekpunt voor de locaties en degene die de live CLASS
observaties uitvoerde. De andere observator deed de observaties met de omgevingsschalen en
maakte de video-opnamen. Beide observatoren namen de met behulp van de internetvragenlijsten
interviews af met de pedagogisch medewerkers en leidinggevenden. De observatoren waren
allemaal getraind in de gebruikte instrumenten, betrouwbaar bevonden en werkten volgens een
veldwerkprotocol waarin de procedures uitgebreid beschreven zijn per opvangtype. In dit
veldwerkprotocol is per type uitgewerkt welke observaties er verricht moesten worden (zie tabel
2.6.2 voor een voorbeeld voor de dagopvang) en welke filmopnamen er gemaakt moesten worden
(zie tabel 2.6.3 voor een voorbeeld voor de dagopvang). De interviews met de pedagogisch
medewerkers en leidinggevenden zijn tijdens rustmomenten of na afloop uitgevoerd. Voor de
gastouders is besloten om af te wijken van de genoemde procedures in verband met de kleinschalige
en huiselijke karakter van dit type opvang. Hier is gekozen om met één observator te werken die
voor de scoring van de omgevingsschalen live geobserveerd heeft en ten behoeve van de scoring van
de CLASS, NCKO-schalen en kindschalen video-opnamen heeft gemaakt. In een aantal gevallen was
er geen toestemming van de ouders of van de gastouder om video-opnamen te maken. In die
gevallen zijn voor scoring van de CLASS en de omgevingsschalen live observaties uitgevoerd en
ontbreken scores op de NCKO- en de kindschalen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

42

Tabel 2.6.2 Voorbeeld voor CLASS observaties in kinderdagopvang
Soort groep

Aantal

Welke observaties voer je uit?

Baby’s
(0-1.5/2 jaar)
Peuters
(1.5/2-4 jaar)
Verticaal
(0-4 jaar)

4

CLASS Infant: eetmoment, spelactiviteit, georganiseerde activiteit en 4e moment
gebaseerd op wat zich voordoet (spel/activiteit)
CLASS Toddler: eetmoment, spelactiviteit, georganiseerde activiteit en 4e moment
gebaseerd op wat zich voordoet (spel/activiteit)
Baby - CLASS Infant: spelactiviteit en georganiseerde activiteit (of spelactiviteit
wanneer dit zich niet voordoet)
Peuter - CLASS Toddler: eetmoment, eetmoment, georganiseerde activiteit

4
5

Tabel 2.6.3 Voorbeeld voor filmmomenten in kinderdagopvang
Soort groep
Baby’s
(0-1.5/2 jaar)

Aantal filmMomenten
5

Peuters
(1.5/2-4 jaar)

5

Verticaal
(0-4 jaar)

6

Welke momenten film je?
1. Georganiseerde activiteit
2. Spelactiviteit
3. Eetmoment
4. Transitie
5. Verschoonmoment
1. Georganiseerde activiteit
2. Spelactiviteit
3. Eetmoment
4. Transitie
5. Verschoonmoment
Baby’s
1. Eetmoment
2. Eetmoment
3. Verschoonmoment
Peuters
1. Georganiseerde activiteit
2. Spelactiviteit
3. Transitie

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

43

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

44

3. Kwaliteit van de kinderdagopvang
Om de kwaliteit in de kinderdagopvang in kaart te brengen zijn verschillende instrumenten gebruikt.
De verdeling van de kinderopvanggroepen naar enerzijds horizontale groepen met alleen baby’s en
dreumesen of alleen peuters, anderzijds verticale groepen met zowel baby’s als peuters, vraagt om
een gedifferentieerde aanpak die recht doet aan de verschillende groepsvormen en leeftijdsfasen.
Voor het meten van de proceskwaliteit is gebruik gemaakt van zeven observatie-instrumenten die
een oordeel geven over de kwaliteit van de groep. Daarnaast is er in persoonlijke interviews met
pedagogisch medewerkers, aan de hand van een vragenlijst, gevraagd naar het aanbod van
activiteiten en het pedagogische klimaat in de groep. Tevens is er in de interviews navraag gedaan
naar de achtergrondkenmerken en werkbeleving van de pedagogisch medewerkers, de structurele
kenmerken van de groepen en het pedagogische beleid.

3.1. Observaties
Om de proceskwaliteit te meten is gebruik gemaakt van vijf observatie-instrumenten die een oordeel
geven over de kwaliteit in de groep (CLASS Infant, CLASS Toddler, ITERS-R, ECERS-R en NCKOinteractieschalen) en twee instrumenten die de gemiddelde ervaringen van kinderen in een groep
weergeven (inCLASS Toddler, Leuven Welbevinden en Betrokkenheid Schaal).
Observaties met de CLASS Infant en CLASS Toddler
Er zijn in totaal 31 kinderdagopvanggroepen onderzocht, verdeeld naar 14 verticale groepen, 10
peutergroepen en 7 babygroepen. Voor de horizontale groepen is gebruik gemaakt van één
instrument: de CLASS Infant voor baby’s en dreumesen tot twee jaar, respectievelijk de CLASS
Toddler voor peuters van twee tot vier jaar. Voor verticale groepen is gebruik gemaakt van beide
instrumenten, waarbij meer situaties zijn geobserveerd dan in de horizontale groepen om valide
uitspraken te kunnen doen over de emotionele en educatieve kwaliteit per leeftijdsfase van de
kinderen. We bespreken de resultaten zowel voor de steekproef kinderopvanggroepen als geheel als
ook voor de baby- en peutergroepen apart. Bedacht moet worden dat de steekproefomvang bij
uitsplitsing naar leeftijd te klein is om daaruit sterke generaliserende conclusies te trekken. In tabel
3.2.3 zijn de gemiddelde percentages baby’s (0 tot 1 jaar), dreumesen (1 tot 2 à 2½ jaar) en peuters
(2 à 2½ tot 4 jaar) in de groepen volgens schattingen van de pedagogisch medewerkers vermeld.
Om de resultaten voor de steekproef als geheel te bepalen, moeten de Infant en Toddler versies van
de CLASS samengenomen worden. Omdat de onderliggende dimensies verschillen tussen deze
versies, kan dit alleen op het domeinniveau. We geven eerst het algehele beeld voor alle
kinderopvanggroepen tezamen. Daarna worden de gegevens meer gedetailleerd en uitsplitst naar
groepsvorm en leeftijdsfase beschreven.
Tabel 3.1.1 geeft de resultaten voor de steekproef als geheel voor de domeinen emotionele
proceskwaliteit en educatieve proceskwaliteit. De emotionele proceskwaliteit is als goed te
kenschetsen, met een gemiddelde score in de midden tot hoog scorerange van de CLASS Infant en
Toddler. De educatieve proceskwaliteit is matig, met een gemiddelde score op de grens van laag
(onvoldoende) en middelmatig (nog net acceptabel). De variatie in de geobserveerde emotionele
proceskwaliteit is relatief klein en geen van de onderzochte groepen scoort onvoldoende. De variatie
in de geobserveerde educatieve proceskwaliteit is aanzienlijk groter, met zowel groepen die duidelijk
onvoldoende scoren (lager dan 2) en groepen die de hoge scorerange (5) bereiken.
Tabel 3.1.1 Geobserveerde proceskwaliteit in de kinderdagopvang op domeinniveau

Emotionele kwaliteit
Educatieve kwaliteit

KDV (N=31 groepen)
Range
M
4.55-6.25
5.47
1.81-5.00
2.98

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

SD
0.46
0.80

45

De meer gedetailleerde resultaten in tabel 3.1.2 tonen dat met name de affectieve sfeer in de
babygroepen hoog scoort terwijl de sensitiviteit van de pedagogisch medewerkers in de midden
range uitkomt. De sensitiviteit die pedagogisch medewerkers laten zien in het reageren op de
behoeften van de baby’s laat ook een grotere spreiding zien, zowel binnen de groep als tussen
groepen. De educatieve kwaliteit is lager en lijkt sterker gericht op het ondersteunen van de
ontwikkeling in algemene zin, terwijl de ondersteuning van de taalontwikkeling relatief laag uitvalt.
Ook hier geldt dat er veel variatie is, met groepen die in de lage range scoren en groepen die aan het
hoge eind van de midden range uitkomen.
Met betrekking tot de geobserveerde situaties, zien we dat eten en drinken verreweg het meest
geobserveerd is, gevolgd door spelsituaties. De categorie ‘overig’ komt naar verhouding vaak voor en
heeft betrekking op de verschoonmomenten die geobserveerd zijn. In verticale groepen zijn
verschoonmomenten vaker geobserveerd dan in horizontale groepen (15% versus 4%) en hetzelfde
geldt, maar in mindere mate, voor eet-en drinkmomenten (51% en 43% respectievelijk). Creatieve
activiteiten en buiten spelen zijn alleen geobserveerd in de horizontale groepen. Een multivariate
variantieanalyse toont geen verschillen in emotionele kwaliteit naar het type situatie. Wel zijn er
verschillen in educatieve kwaliteit tussen type situaties16. Tijdens educatieve activiteiten, zoals
voorlezen, laten de pedagogisch medewerkers een hogere kwaliteit van interacties zien die is gericht
op het ondersteunen en stimuleren van de ontwikkeling van kinderen, vergeleken met vrij spel
situaties.
Tabel 3.1.2 Geobserveerde kwaliteit van interacties op groepsniveau voor baby’s in de
kinderdagopvang. Eenheid: groep en observatiecyclus niveau
KDV baby
(N=20 groepen)
Range
M

SD

KDV baby
(N=67 observatiecycli)
Range
M
SD

2.33-8.75
0.67-2.75
1.17-4.83

5.07
2.75
2.77

1.83
0.52
1.03

1-11
0-3
0.50- 6

5.12
1.85
2.79

2.61
0.76
1.27

CLASS emotioneel
Relationeel klimaat
Sensitiviteit
Gemiddelde emotionele
kwaliteit

4.33-6.50
3.33-6.25
3.83-6.25

6.00
4.95
5.20

0.62
0.90
0.70

3.00-.007
2.00-7.00
3.80-7.00

5.49
5.01
5.25

0.99
1.21
1.01

CLASS educatief
Faciliteren exploratie
Vroege taalondersteuning
Gemiddelde educatieve
kwaliteit

1.67-4.67
2.00-5.25
1.50-3.92

3.27
2.88
3.00

1.03
1.11
1.05

1.00-6.00
1.00-6.00
1.67-5.00

3.01
2.97
2.99

1.34
1.33
1.26

Structurele kenmerken
tijdens de observaties
Aantal kinderen
Aantal volwassenen
Kind-staf ratio

Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Buiten
Overige

24%
10%
3%
48%
4%
10%

16

De resultaten van de multivariate variantie analyse voor verschillende activiteiten voor baby’s zijn voor emotionele
kwaliteit F(5,61)=1.27, p=.289 en voor educatieve kwaliteit F(5,61)=1.59, p=.178.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

46

De resultaten in tabel 3.1.3 tonen de resultaten voor de geobserveerde kwaliteit voor peuters. De
bevindingen laten zien dat met name de sfeer in de groep hoog scoort, terwijl de sensitiviteit van de
pedagogisch medewerkers, de mate van gedragsbegeleiding en de mate waarin kindvolgend gewerkt
wordt in de midden range scoort. Met name de mate van kindgerichtheid scoort wat lager en laat
vooral grotere variatie zien binnen de groep. De educatieve kwaliteit is lager en heeft vooral
betrekking op de kwaliteit van feedback en de ondersteuning van de taalontwikkeling. Het faciliteren
van de ontwikkeling in bredere zin komt net in de midden range uit, maar laat ook grotere variatie
zien binnen de groep en hangt mogelijk samen met de aard van de activiteit of situatie.
Met betrekking tot de geobserveerde situaties, zien we dat eten en drinken de meest voorkomende
momenten zijn, gevolgd door spel en educatieve activiteiten, zoals voorlezen en spelletjes doen.
Overigens worden eet- en drinkmomenten vaker geobserveerd in verticale groepen (52%) dan in
horizontale peutergroepen (35%). In horizontale peutergroepen komen spel en educatieve
activiteiten vaker voor vergeleken met verticale groepen (30% tegen 19%).
Tabel 3.1.3 Geobserveerde kwaliteit van interacties op groepsniveau voor peuters in de
kinderdagopvang. Eenheid: groep en observatiecyclus niveau
KDV peuter
(N=24 groepen)
Range
M

SD

KDV peuter
(N=82 observatiecycli)
Range
M
SD

3.75-13
0-3.00
1.67-9.00

7.58
1.67
4.56

2.69
0.74
1.95

1-15
0-3
1- 11

7.74
1.70
4.65

3.23
1.04
2.23

CLASS emotioneel
Positieve sfeer
Negatieve sfeer (R)
Sensitiviteit
Kindperspectief
Begeleiding gedrag
Gemiddelde emotionele
kwaliteit

4.67-7.00
6.25-7.00
4.00-7.00
2.33-6.00
3.00-6.75
4.60-6.67

6.00
6.92
5.43
4.01
5.36
5.54

0.75
0.21
0.80
0.82
0.95
0.51

3.00-7.00
6.00-.007
2.00-7.00
2.00-7.00
3.00-7.00
3.80-7.00

6.01
6.91
5.46
4.02
5.40
5.56

0.96
0.28
1.11
1.35
1.09
0.63

CLASS educatief
Faciliteren ontwikkeling
Kwaliteit feedback
Taalstimulering
Gemiddelde educatieve
kwaliteit

1.67-4.67
1.33-3.75
2.00-5.25
1.67-3.92

3.27
2.31
2.88
2.82

0.74
0.59
0.77
0.57

1.00-6.00
1.00-5.00
1.00-6.00
1.67-5.00

3.29
2.33
2.93
2.85

1.27
0.99
1.05
0.91

Structurele kenmerken
tijdens de observaties
Aantal kinderen
Aantal volwassenen
Kind-staf ratio

Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Buiten
Overige

23%
24%
6%
44%
1%
1%

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

47

Een multivariate variantieanalyse toont enkele significante verschillen in kwaliteit naar type
activiteit; zie tabel 3.1.417. Er zijn geen verschillen in emotionele kwaliteit die met het type activiteit
samenhangen voor baby’s, maar wel voor peuters. De emotionele kwaliteit is voor peuters hoger
tijdens vrij spel, educatieve activiteiten en eet- en drinkmomenten vergeleken met creatieve
situaties. Bij zowel baby’s als peuters zien we dat de educatieve kwaliteit hoger is tijdens educatieve
situaties, zoals voorlezen, spelletjes spelen of kringgesprekjes, vergeleken met eten en drinken. Voor
peuters zien we dat de educatieve kwaliteit tijdens educatieve situaties hoger is dan tijdens vrij spel.
Tabel 3.1.4 Geobserveerde kwaliteit van interacties op groepsniveau in de kinderdagopvang met een
uitsplitsing naar type groep

Spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Buiten
Overig

Emotionele kwaliteit
baby
M
SD
5.34
0.83
5.79
0.76
5.75
0.35
4.97
1.06
5.33
1.15
5.64
1.21

Educatieve
kwaliteit baby
M
SD
3.22
1.45
3.79a
1.38
3.00
0
2.67a
1.12
4.00
1.32
2.71
1.26

Emotionele
kwaliteit peuter
M
SD
5.92b
0.52
5.46b
0.51
5.20b
0.73
5.51b
0.68
5.80
0
4.60
0

Educatieve kwaliteit
peuter
M
SD
2.68c
0.88
3.42cd
0.88
2.73
1.16
2.64d
0.84
3.00
0
2.33
0

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

Er is ook gekeken naar de kwaliteit in relatie tot het type groep: horizontale babygroep, horizontale
peutergroep of verticale groep18. De resultaten staan in tabel 3.1.5 en laten zien dat zowel de
emotionele als de educatieve kwaliteit in horizontale babygroepen hoger is dan in verticale groepen.
Dit geldt eveneens voor de educatieve kwaliteit die hoger is voor horizontale peutergroepen dan
voor verticale groepen. Voor de emotionele kwaliteit zijn er geen verschillen naar groepsvorm. Een
belangrijke kanttekening is dat het gaat om een vergelijking op basis van zeer kleine
steekproefgrootten. De resultaten moeten met grote voorzichtigheid geïnterpreteerd worden en zijn
mogelijk niet geldig voor de populatie van kinderopvanggroepen. De gevonden verschillen in
kwaliteit zijn echter substantieel en hebben een grootte van ongeveer één standaarddeviatie (op
basis van gepoolde standaarddeviatie) of groter (voor de babygroepen).
Tabel 3.1.5 Geobserveerde kwaliteit van interacties op groepsniveau in de kinderdagopvang met een
uitsplitsing naar type groep

Baby’s

Babygroepen
Verticale groepen

Emotionele
kwaliteit
M
SD
5.73a 0.46
4.91a 0.65

Peuters

Peutergroepen
Verticale groepen

5.71
5.43

0.29
0.60

Educatieve
kwaliteit
M
SD
3.71b 0.91
2.47b 0.87

N19
7
13

3.07c
2.64c

10
14

0.53
0.55

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende groepen.

17

De resultaten van de multivariate variantie analyse voor verschillende activiteiten voor peuters zijn voor emotionele
kwaliteit F(5,76)=2.35, p=.049 en voor educatieve kwaliteit F(5,81)=2.28, p=.055.
18
De resultaten van de univariate variantieanalyse van horizontale peutergroepen vergeleken met verticale groepen zijn
voor emotionele kwaliteit F(1,23)=1.80, p=.193 en voor educatieve kwaliteit F(1,23)=3.52, p=.074. De resultaten van de
univariate variantieanalyse van horizontale babygroepen vergeleken met verticale groepen zijn voor emotionele kwaliteit
F(1,18)=8.74, p=.008 en voor educatieve kwaliteit F(1,18)=9.03, p=.008.
19
Hoewel de univariate variantieanalyses significante verschillen aantonen tussen horizontale en verticale groepen, moet
grote voorzichtigheid in acht worden genomen bij de interpretatie van de verschillen omdat het een vergelijking betreft op
basis van een zeer kleine deelsteekproefgrootten.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

48

Afbeelding 3.1 laat zien hoeveel groepen in de lage, midden of hoge range van kwaliteit uitkomen,
gebaseerd op de standaard benchmarks van de CLASS (laag < 3; midden > 3 en < 5; hoog > 5). Hieruit
blijkt dat 5 groepen een hoge kwaliteit bieden en 26 groepen in de midden range scoren. Voor
educatieve kwaliteit geldt dat een kleine meerderheid van de groepen laag scoort, de overige
groepen scoren in de midden range.
35
30

0

5

25

13

20
15

26

10

18

5
0

0
Emotionele kwaliteit
Laag

Educatieve kwaliteit
Midden

Hoog

Afbeelding 3.1 Aantal kinderdagopvanggroepen met lage, midden en hoge kwaliteit volgens de CLASS standaards

Een nadere uitsplitsing naar type groep is weergegeven in afbeelding 3.2. Hieruit blijkt dat drie
horizontale babygroepen en twee horizontale peutergroepen een hoge emotionele kwaliteit bieden,
maar er is geen enkele groep die een hoge educatieve kwaliteit laat zien. Voor de verticale groepen is
bovendien zichtbaar dat in drie groepen wel hoge kwaliteit geboden wordt aan de peuters in de
betreffende groep, maar niet aan de baby’s in die groep. Hoewel er geen groepen zijn die lage
emotionele kwaliteit bieden, zijn er beduidend meer groepen die lage educatieve kwaliteit bieden en
dit geldt vooral voor verticale groepen, voor zowel baby’s als peuters in deze groepen.

2

0
5

0

0

0

2

peuter verticaal

baby horizontaal

8

Emotionele kwaliteit
Laag

10
5
baby verticaal

11

peuter horizontaal

4
0

13

baby verticaal

3

0
5

0
5
9
peuter verticaal

0
3

3

peuter horizontaal

0

baby horizontaal

16
14
12
10
8
6
4
2
0

Educatieve kwaliteit
Midden

Hoog

Afbeelding 3.2 Aantal kinderdagopvanggroepen met lage, midden en hoge kwaliteit volgens de CLASS standaards
uitgesplitst naar type groep

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

49

Observaties met NCKO-interactieschalen
Ten behoeve van de observaties met de NCKO-interactieschalen zijn video-opnamen ter beschikking
gesteld aan het NCKO-consortium20. De resultaten en de vergelijking met de meting in 2012 staan in
tabel 3.1.621. De resultaten laten zien dat pedagogisch medewerkers de vaardigheden die betrekking
hebben op het sensitief handelen, respect tonen voor de autonomie en grenzen stellen voldoende
tot goed beheersen. Praten en uitleggen scoort iets lager en vooral Ontwikkelingsstimulering en
Begeleiden van interacties scoren onvoldoende. Dit beeld is overigens nauw vergelijkbaar met de
meting uit 2012. Op sommige punten wordt iets hoger gescoord, zoals Structureren en grenzen
stellen en Praten en uitleggen, terwijl er lager wordt gescoord op Begeleiden van interacties.
Tabel 3.1.6 Geobserveerde kwaliteit op basis van de NCKO-schalen. Eenheid: pm’er

Sensitieve
responsiviteit
Respect voor
autonomie
Structureren
en grenzen
stellen
Praten en
uitleggen
Ontwikkelings
stimulering
Begeleiding
van interacties

KDV
(N=19 locaties)
Range
M
3.00-7.00
5.03

SD
0.86

KDV
(N=51 pm’ers)
Range
M
2.50-7.00
5.04

SD
1.05

KDV meting 2012 (N=99
pm’ers)
Range
M
SD
4.9
0.77

3.50-6.00

4.67

0.62

3.00-6.00

4.71

0.78

4.6

0.70

4.50-6.33

5.13

0.62

3.00-7.00

5.11

0.89

4.8

0.94

2.50-6.50

3.86

0.95

1.50-6.50

3.85

1.15

3.7

0.76

1.60-6.50

2.86

1.21

1.00-6.50

2.70

1.40

2.7

1.08

1.00-5.00

2.12

0.92

1.00-7.00

2.06

1.25

2.5

1.01

Afbeelding 3.3 laat zien hoeveel pedagogisch medewerkers onvoldoende, matig of voldoende tot
goed scoren op de zes interactievaardigheden. Hierin wordt bovengeschetst beeld duidelijk
bevestigd. Voor Ontwikkelingsstimulering en Begeleiden van interacties scoort de meerderheid van
de pedagogisch medewerkers onvoldoende.
120
100

12,5
32,5

80
60

77,5

60
84,2

20
0

17,5

32,5

40

7,7
2,6

89,7
70

15
7,5
SR

37,5
2,5
RA
onvoldoende

10,5
5,3

35

SG

PU

OS

matig

voldoende tot goed

BI

Afbeelding 3.3 Verdeling van pm’ers naar ‘onvoldoende’, ‘matig’, en ‘voldoende tot goed’ in percentages
SR=sensitieve responsiviteit, RA=respect voor autonomie, SG=structureren en grenzen stellen, PU=praten en uitleggen, OS=
ontwikkelingsstimulering, BI=begeleiden interacties
20

Bij het schrijven van de rapportage was slechts 61% van de data door het NCKO gecodeerd en beschikbaar voor analyse.
De resultaten moeten daarom met voorzichtigheid geïnterpreteerd worden.
21
Fukkink et al. (2013).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

50

Observaties met de ITERS-R en ECERS-R
De resultaten in tabel 3.1.7 laten zien wat de globale omgevingskwaliteit is in de
kinderdagopvanggroepen gemeten met de ITERS-R (groepen met baby’s) en de ECERS-R (groepen
met peuters). De ITERS-R kwaliteit komt lager uit dan de ECERS-R kwaliteit op de onderdelen Ruimte
en meubilering en, vooral, Brengen en halen, maar hoger op de onderdelen Taal, Interactie en
Programma. De scores op de overige onderdelen zijn vergelijkbaar. De gemiddelde totaalscore is
lager voor de ITERS-R dan voor de ECERS-R. Een vergelijking met de meting in 2012 met
gecombineerde gegevens van de ITERS-R en ECERS-R toont dat de kwaliteit in 2017 op de meeste
aspecten (iets) hoger uit komt, vooral met betrekking tot de inrichting van de ruimte, maar niet met
betrekking tot het onderdeel Programma. De gemiddelde totaalscore komt ook hoger uit dan in de
meting van 2012.
Tabel 3.1.7 Geobserveerde proceskwaliteit op basis van de omgevingsschaal ITERS-R en ECERS-R in
de kinderdagopvang en vergelijking met de meting uit 2012. Eenheid: groep
ITERS-R (N=20)

Ruimte en meubilering
Item: Brengen en halen
Taal
Activiteiten
Interactie
Programma
Totaal

Range
2.80-5.40
2.00-7.00
2.67-6.00
2.00-5.78
3.76-7.00
3.00-7.00
3.32-5.64

ECERS-R (N=24)

M
4.16
2.45
4.63
3.71
5.69
5.38
4.37

SD
0.67
1.23
0.84
1.04
1.11
1.37
0.74

Range
3.63-6.25
2.00-7.00
2.25-5.25
1.89-5.20
3.80-7.00
2.33-7.00
3.40-5.70

M
5.23
5.79
4.21
3.65
4.78
4.78
4.62

SD
0.71
1.79
0.92
0.98
1.42
1.43
0.69

Meting 201322
N=50)
M
SD
4.1
0.69
4.2
3.3
4.6
5.2
4.3

1.23
0.96
1.34
1.31
0.79

In tabel 3.1.8 staan de resultaten uitgesplitst naar type groep: baby, peuter of verticaal. De gegevens
laten zien dat er voor de ITERS-R geen verschillen zijn tussen babygroepen of verticale groepen. Voor
de ECERS-R geldt dat de scores op twee onderdelen, namelijk Ruimte en meubilering en Taal, hoger
is in peutergroepen in vergelijking met verticale groepen. Over het geheel genomen lijken de
horizontale groepen het iets beter te doen dan de verticale groepen. Er zijn significante verschillen
op de onderdelen Taal, Interactie en de totaalscore23.
Tabel 3.1.8 Vergelijking tussen babygroepen, peutergroepen en verticale groepen met betrekking tot
geobserveerde proceskwaliteit op basis van de omgevingsschalen ITERS-R en ECERS-R
KDV baby (N=7)

Ruimte en meubilering
Item: Brengen en halen
Taal
Activiteiten
Interactie
Programma
Totaal

M
4.06
3.00
5.00d
3.55
6.07e
5.78f
4.43

SD
0.92
0.00
0.79
0.91
0.77
1.47
0.74

KDV vert. ITERS-R
(N=13)
M
SD
4.21
0.53
2.53
0.88
4.44d
0.83
3.80
1.13
5.48e
1.23
f
5.17
1.37
4.34
0.74

KDV vert. ECERSR (N=14)
M
SD
4.93q
0.72
5.36
2.13
3.80bd
0.89
3.41
1.08
5.47e
0.89
f
4.44
1.36
4.34c
0.72

KDV peuter
(N=10)
M
SD
5.65q
0.44
6.40
0.97
4.78bd
0.64
3.98
0.73
5.98e
0.79
f
4.78
1.45
5.01c
0.69

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende typen.

Afbeelding 3.4 toont de verdeling van het aantal groepen dat onvoldoende, matige of goede
kwaliteit biedt zoals gemeten met de ITERS-R en ECERS-R in 31 groepen. Gemiddeld genomen scoort
twee derde van de groepen matig en een derde goed. Enkele groepen scoren een onvoldoende op
Ruimte en meubilering, Brengen en halen, Taal, Activiteiten en Programma (met respectievelijk 3%,
22

Het rapport maakt geen melding van de score ranges, die konden derhalve niet opgenomen worden.
De resultaten voor Praten zijn F(1,42)=15.42, p=.000, voor Interactie F(1,42)=4.59, p=.038, voor Programma F(1,42)=5.13,
p=.029 en voor de Totaalscore F(1,42)=4.87, p=.033 .
23

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

51

27%, 3%, 24% en 6%). Een vergelijking met de meting uit 2012 laat zien dat er verbetering is op alle
onderdelen, met minder groepen die onvoldoende scoren en meer groepen die goed scoren. Dit
geldt vooral voor de onderdelen Taal, Activiteiten en Interactie.
35
30
25
20
15
10
5
0

16

11
11

14
1

9

9

3
20

26

21
1

onvoldoende

8

5

matig

goed

18
11
2

10
21
0

Afbeelding 3.4 Aantal kinderdagopvanggroepen met onvoldoende, matige en goede kwaliteit op de ITERS-R en ECERS-R
subschalen en de totale kwaliteit in 33 groepen

Observaties met de inCLASS Toddler
Tabel 3.1.9 laat zien hoe individuele peuters kwaliteit ervaren, gemiddeld naar groepsniveau. De
resultaten tonen dat de kwaliteit van de interacties met pedagogisch medewerkers in de midden
range valt, terwijl de kwaliteit van interacties met leeftijdsgenoten in de lage range valt. De mate
waarin kinderen betrokken zijn bij spel en activiteiten is gemiddeld tot hoog en de mate van
zelfstandigheid in spel en activiteiten is middelmatig. De zelfregulatie van de kinderen in de groep is
hoog en er zijn weinig conflicten met de pedagogisch medewerkers of met andere kinderen. De
gemiddelde scores op groepsniveau zijn vergelijkbaar met de gemiddelde scores op niveau van de
observatiecycli. Echter, op het niveau van de observatiecycli is er meer spreiding in scores (grotere
standaarddeviatie en range van scores). Deze variatie kan verklaard worden doordat individuele
kinderen verschillende ervaringen hebben in dezelfde groep en kunnen het gevolg zijn van het feit
dat de kwaliteit verschilt naar het type activiteit dat is geobserveerd.
Tabel 3.1.9 Geobserveerde kwaliteit van interacties van individuele kinderen in de kinderdagopvang.
Eenheid: groep en observatiecyclus niveau

Positieve interactie met de
medewerker
Communicatieve interactie
met de medewerker
Conflicten met de
medewerker (R)
Prosociale interacties met
peers
Communicatieve interacties
met peers
Assertiviteit ten aanzien van
peers

KDV
(N=24 groepen24)
Range
M
1.67-6.17
4.15

SD
0.91

KDV
(N=224 observatiecycli)
Range
M
SD
1.00-7.00
4.08
1.54

1.17-6.00

3.35

1.07

1.00-7.00

3.17

1.82

6.00-7.00

6.82

0.28

3.00-7.00

6.85

0.51

2.42-5.13

3.93

0.62

1.00-7.00

4.03

1.43

1.00-3.63

2.55

0.67

1.00-7.00

2.68

1.71

1.00-3.29

2.31

0.60

1.00-7.00

2.42

1.51

24

De inCLASS is alleen gescoord bij peuters, dus babygroepen zijn hier buiten beschouwing gelaten, resulterend in een lager
aantal groepen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

52

Conflicten met peers (R)
Betrokkenheid in
spel/activiteiten
Zelfstandigheid
Zelfregulatie

5.33-7.00
3.75-6.00

6.78
4.92

0.34
0.64

1.00-7.00
2.00-7.00

6.76
4.88

0.73
1.53

2.33-4.63
5.33-7.00

3.60
6.36

0.49
0.44

1.00-7.00
1.00-7.00

3.58
6.39

1.57
0.99

Interacties met medewerker
Interacties met peers
Speel/werkhouding
Gedrag in de groep

1.42-6.00
1.61-4.00
3.17-5.25
5.52-7.00

3.75
2.93
4.26
6.64

0.95
0.61
0.53
0.32

1.00-7.00
1.00-7.00
1.50-7.00
2.00-7.00

3.62
3.04
4.23
6.65

1.56
1.42
1.36
0.61

Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Overige

20%
26%
3%
43%
8%

Tabel 3.1.10 toont de gemiddelde scores voor alle domeinen naar type activiteit25. De resultaten
laten zien dat er enkele verschillen zijn tussen activiteiten. De kwaliteit van de interacties met
pedagogisch medewerkers is het laagst in spelsituaties vergeleken met educatieve activiteiten, eeten drinkmomenten en overige situaties. Vrij spel werd niet altijd actief begeleid door de pedagogisch
medewerkers, maar betrof ook spel tussen kinderen onderling. Voorbeelden van educatieve
activiteiten zijn voorlezen, spelen van (bord)spelletjes en kringgesprekken. Het omgekeerde patroon
is zichtbaar wanneer gekeken wordt naar de kwaliteit van peer interacties. Tijdens vrij spel is de
kwaliteit van interacties met leeftijdgenoten hoger dan de kwaliteit van interacties met de
pedagogisch medewerkers. Bovendien is de kwaliteit van peer interacties tijdens spelsituaties hoger
dan tijdens creatieve en educatieve activiteiten en eet- en drinkmomenten. Er zijn geen verschillen
gevonden tussen de activiteiten met betrekking tot de speelwerkhouding. Voor het gedrag van
kinderen in de groep, is zichtbaar dat kinderen iets lager scoren tijdens spelsituaties vergeleken met
educatieve en overige activiteiten. Er zijn tijdens spelsituaties iets meer conflicten met vooral
leeftijdsgenoten.
Tabel 3.1.10 Geobserveerde kwaliteit van individuele kinderen afhankelijk van type activiteit

Spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Overig

Interacties pm’er

Peer interacties

M
2.85a
4.02a
2.83
3.76a
3.72a

M
3.64b
3.07bc
1.89bc
2.82b
3.00

SD
1.38
1.66
0.52
1.54
1.32

SD
1.62
1.35
0.40
1.33
1.38

Speel/
werkhouding
M
SD
4.47
1.36
4.32
1.42
4.08
1.39
4.05
1.35
4.33
1.22

Gedrag in groep
M
6.50d
6.74d
6.78
6.63
6.87d

SD
0.86
0.35
0.27
0.65
0.23

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

Afbeelding 3.5 laat zien hoeveel groepen vallen in de lage, midden respectievelijk hoge range van
kwaliteit, gebaseerd op de standaards van de inCLASS (laag < 3; midden > 3 en < 5; hoog > 5). De
kwaliteit van de interacties met de pedagogisch medewerkers blijkt in 21 groepen gemiddeld te zijn.
In twee groepen is de kwaliteit laag en in één groep wordt er hoog gescoord. Met betrekking tot de
kwaliteit van de interacties tussen kinderen, zien we dat 13 groepen in de midden categorie scoren
en 11 groepen in de lage categorie vallen. Met betrekking tot de speelwerkhouding scoren alle
25

De resultaten van de multivariate variantie analyse voor Interacties met de pm’er zijn F(4,223)=4.50, p=.002, voor
Interacties met peers F(4,223)=3.70, p=.006, voor Speel/werkhouding F(4,223)=.89, p=.470 en Gedrag in de groep
F(4.223)=1.71, p=.148.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

53

groepen in de midden categorie. Het gedrag van de kinderen valt in alle groepen, behalve één, in de
hoge range. Dit kan voor een groot deel verklaard kan worden door het afwezig zijn van conflicten
met medewerkers of andere kinderen.
30
25
20
15
10

1

0

13
21

24

23

0

1

11

5
0

0

2

Laag

Midden

Hoog

Afbeelding 3.5 Aantal groepen met lage, midden en hoge kwaliteit in de verschillende inCLASS domeinen

Observaties van Welbevinden en Betrokkenheid
Het welbevinden en de betrokkenheid van individuele kinderen is geobserveerd en gemiddeld op het
niveau van de observatiecycli en vervolgens geaggregeerd naar het groepsniveau; zie tabel 3.1.11.
Op groepsniveau zijn de scores gebaseerd op meerdere kinderen en meerdere situaties. Het
gemiddelde welbevinden kan als hoog worden beschouwd, terwijl de gemiddelde betrokkenheid te
karakteriseren is als matig. Er is meer variatie op observatiecyclusniveau dan op het groepsniveau
wat blijkt uit een grotere spreiding en standaarddeviaties. De verklaring is dat de ervaringen van
individuele kinderen verschillen en dat ook variatie in de geobserveerde situaties meer spreiding van
scores tot gevolg heeft.
Tabel 3.1.11 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen in de
peuterspeelzaal. Eenheid: groep en observatiecyclus niveau

Welbevinden
Betrokkenheid
Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Overige

KDV

(N= 31 groepen)

KDV

Range
3.21-3.81
2.28-3.67

M
3.58
3.13

Range
2.70-4.43
1.50-4.50

SD
(0.14)
(0.31)

(N= 125
observatiecycli)
M
SD
3.58
(0.39)
3.11
(0.54)

26%
14%
4%
38%
17%

Het merendeel van de geobserveerde activiteiten betrof eet- en drinkmomenten, daarna kwamen
spelactiviteiten en overige activiteiten (veelal transitiemomenten, verschoonmomenten en
gebeurtenissen als het vieren van verjaardagen) het meest voor. Op basis van een multivariate
variantieanalyse is gekeken of verschillen in welbevinden en betrokkenheid zijn te verklaren door het

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

54

type activiteit26. De bevindingen staan in tabel 3.1.12 en laten zien dat er geen verschillen zijn voor
welbevinden. Voor betrokkenheid zijn de scores hoger tijdens vrij spel dan tijdens eet- en
drinkmomenten en educatieve activiteiten. Educatieve activiteiten betroffen hier veelal
voorleesmomenten en soms kringgesprekken.
Tabel 3.1.12 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen geaggregeerd
naar observatiecyclus afhankelijk van type activiteit

Spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Overig

Welbevinden
M
SD
3.65
0.44
3.56
0.45
3.46
0.60
3.51
0.32
3.58
0.39

Betrokkenheid
M
SD
3.34a
0.63
3.02a
0.38
2.90
0.70
3.00a
0.46
3.10
0.61

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

Afbeelding 3.6 toont hoeveel groepen vallen in de lage, matige en hoge range van welbevinden en
betrokkenheid, gebaseerd op de standaard benchmarks van het instrumentarium (laag < 2.5; matig >
2.5 en < 3.5; hoog > 3.5). Hieruit blijkt dat het welbevinden in 23 groepen hoog is en in acht groepen
matig. Voor betrokkenheid zien we dat 27 groepen matig scoort , maar ook twee groepen die in de
lage respectievelijk hoge categorie vallen.
35
30

2

25
20

23
27

15
10
5

8

0

0
Welbevinden
Laag

2
Betrokkenheid
Matig

Hoog

Afbeelding 3.6 Aantal groepen met lage, matige en hoge mate van welbevinden en betrokkenheid op groepsniveau

Welbevinden en betrokkenheid in horizontale groepen en verticale groepen
In sommige groepen waren ook baby’s aanwezig gedurende de observaties. Er is op drie
verschillende manieren gekeken of er verschillen zijn in welbevinden en betrokkenheid naar
samenstelling van de groep en of het baby’s of peuters betreft; zie tabel 3.1.13. Eerst is met een
univariate variantieanalyse gekeken of er verschillen zijn in de gemiddelde mate van welbevinden en
betrokkenheid in de groep bij aanwezigheid van baby’s ten tijde van de video-opnamen27. De
resultaten tonen dat het gemiddelde welbevinden en de gemiddelde betrokkenheid in de groep
hoger is in groepen waar geen baby’s aanwezig zijn tijdens de opnamen (Cohen’s d van
respectievelijk 0.5 en 0.4, wat middelgrote effecten zijn); zie ook tabel 3.1.13. Vervolgens is er
26

De resultaten van de multivariate variantieanalyse voor welbevinden zijn F(4,129)=1.01, p=.408 en voor betrokkenheid
F(4,120)=2.186, p=.075.
27
De resultaten van de univariate variantieanalyse van groepen waar op het moment van de video-opname wel of geen
baby’s aanwezig waren zijn voor welbevinden F(1,123)=7.69, p=.006 en voor betrokkenheid F(1,123)=5.05, p=.026.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

55

gekeken naar gemiddelde scores voor welbevinden en betrokkenheid op basis van het type groep:
verticale groep, horizontale babygroep of horizontale peutergroep28. Hieruit blijkt dat de gemiddelde
betrokkenheid hoger is in horizontale babygroepen dan in de verticale groepen met een
effectgrootte van 0.6 (een middelgroot effect). Tot slot is er apart gekeken naar de gemiddelde
scores voor baby’s en peuters. De resultaten van de t-toets bevestigen dat het welbevinden en de
betrokkenheid van de baby’s in verticale groepen lager zijn dan van de peuters29, met effectgrootten
van 0.6 en 0.5 (middelgrote effecten).
Tabel 3.1.13 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen geaggregeerd
naar observatiecyclus afhankelijk van aanwezigheid van baby’s, type groep en leeftijd van de
kinderen
Welbevinden
M
SD
3.65a 0.44

Betrokkenheid
M
SD
3.34b 0.63

N
124

3.56a

0.45

3.02b

0.38

124

2 Gemiddelde score babygroepen
Gemiddelde score verticale groepen
Gemiddelde score peutergroepen

3.62
3.56
3.57

0.34
0.42
0.38

3.34c
3.03c
3.11

0.45
0.54
0.58

22
64
39

3 Gemiddelde score voor baby’s
Gemiddelde score voor peuters

3.32d
3.60d

0.45
0.43

2.78e
3.14e

0.80
0.51

56
111

1 Gemiddelde score voor groepen zonder
baby’s aanwezig
Gemiddelde score voor groepen met baby’s
aanwezig

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende categorieën.

3.2. Interviewgegevens
In totaal zijn met 52 pedagogisch medewerkers, werkzaam op de 31 kinderopvanggroepen,
interviews gehouden. Daarvan werkten er 15 in groepen met alleen baby’s en dreumesen, 11 in
peutergroepen en 29 in verticale groepen met baby’s, dreumesen en peuters. Hieronder worden de
bevindingen uit de interviews gerapporteerd voor verschillende aspecten: structurele kwaliteit en
groepssamenstelling, pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat, en activiteitenaanbod.
Structurele kwaliteit en groepssamenstelling
Tabel 3.2.1 geeft een overzicht van de achtergrond van de geïnterviewde medewerkers. De
gemiddelde leeftijd is bijna 35 jaar. De spreiding in leeftijd is groot. De werktijd per week is 25 uur en
ook hier is er grote spreiding. Het overgrote deel van de medewerkers is opgeleid op MBO3 of MBO4
niveau (het gemiddelde voor- en vervolgopleidingsniveau ligt rond de 5). Er zijn wat betreft
vooropleiding zowel lager opgeleiden (VMBO of MBO2 niveau) als hoger opgeleiden (HBO). Door de
combinatie van vooropleiding en vervolgopleiding voldoen alle medewerkers aan de wettelijke eis op
dit vlak. De gemiddelde werkervaring van de geïnterviewden in de sector kinderopvang is bijna 12
jaar, maar de variatie is groot. Bijna 80 procent van de huidige steekproef werkt in de kinderopvang
op basis van een vast contract.

28

De resultaten van de multivariate variantieanalyse voor babygroepen, verticale groepen en peutergroepen zijn voor
welbevinden F(2,122)=0.22, p=.801 en voor betrokkenheid F(2,122)=2.67, p=.073.
29
De resultaten van de paarsgewijze t-toets zijn (t(41)=-2.76, p=.009 voor welbevinden en (t(41)=-2.17, p=.036 voor
betrokkenheid.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

56

Tabel 3.2.1 Achtergrond van de pedagogisch medewerkers
KDV groepen – achtergrond pedagogisch
medewerker
Leeftijd
Werkdagen
Werktijd
Vooropleiding (1-8)
Niveau vervolgopleiding (1-8)
Werkervaring in kinderopvang (in jaren)
% Vast contract
% Eigenaar, zzp’er

N

Range

Gemiddeld

SD

52
52
52
52
52
52
52
52

19-65
1-5
12-37
1-7
2-7
0-27
0-100%
0-0%

34.9
3.04
25.0
4.71
5.37
11.8
78.9%
0%

10.8
1.08
6.52
1.36
0.96
7.24
41%
0%

De werkomgeving wordt in het algemeen als positief ervaren, zoals tabel 3.2.2 laat zien. Op vragen
naar de onderlinge afstemming en samenwerking in het team, het werkklimaat met aspecten als zich
gerespecteerd en gewaardeerd voelen, en het gevoel betrokken te zijn bij beleidsontwikkeling
binnen de organisatie, wordt gemiddeld boven de 5 (‘mee eens’ tot ‘sterk mee eens’) gescoord op
een schaal van 1 tot 6. Het ervaren stressniveau is laag (positief gehercodeerd; het antwoord op
stellingen als “ik voel me gestresst” of “ik ben meer uitgeput dan normaal na een werkdag” is
gemiddeld ‘een beetje mee oneens’ tot ‘sterk mee oneens’). Er is aandacht voor continue
professionalisering door middel van cursusaanbod, coaching, teamoverleg en conferentiedeelname,
hoewel de gemiddelde score rond de 2 (‘zelden’) ligt, wat suggereert dat het aanbod niet overdadig
is. De meest voorkomende vorm van continue professionalisering is pedagogisch-inhoudelijk
teamoverleg (‘regelmatig’), oftewel één keer per vier à zes weken, zoals ook meer gedetailleerd is
nagevraagd. De wijze waarop het teamoverleg vorm wordt gegeven is apart nagevraagd. De schaal
teamgerichte professionalisering gaat in op overleg, samenwerking, feedback en reflectie in het team
rond onder andere het activiteitenaanbod, individuele kinderen die speciale aandacht behoeven,
nieuwe vakinhoudelijke kennis en de pedagogische doelen van het werk. De gemiddelde score van
2.57 op een schaal van 1 (‘nooit’) tot 7 (‘elke dag’) komt overeen met minder dan één keer per
maand.
Tabel 3.2.2 Werkbeleving zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
KDV groepen – organisatieklimaat &
werkbeleving
Continue professionalisering (1-5)
Teamgerichte professionalisering (1-7)
Teamcohesie (1-6)
Zelfvertrouwen (1-6)
Beleving werkklimaat (1-6)
Beleving betrokken (1-6)
Werkstress (1-6) (R)

N

Range

Gemiddeld

SD

50
50
50
50
50
50
50

1.10-4.00
1.00-5.56
3.20-6.00
4.56-6.00
3.42-5.84
3.80-6.00
2.40-6.00

1.99
2.58
4.91
5.34
5.08
5.38
4.52

0.57
1.00
0.59
0.42
0.55
0.51
0.86

Gegevens over de groep kinderen waarmee de geïnterviewden werken staan vermeld in tabel 3.2.3.
De gemiddelde groepsgrootte op de drie drukste dagen van de week (maandag, dinsdag en
donderdag) is 10.68. De hoogste waarde voor de groepsgrootte is 17.5 (samengevoegde groepen,
vermoedelijk aan het begin- of het eind van de dag). De kind-beroepskracht ratio op de drukste
dagen is 5.33, met variatie tussen groepen met naar verhouding veel baby’s (er zijn groepen met
alleen baby’s) en groepen met uitsluitend peuters. De samenstelling van de groepen naar
leeftijdsfase komt overeen met de aard van de groepen: deels babygroepen met daarin ook
dreumesen van 1½ tot 2 à 2 ½ jaar, deels peutergroepen, deels verticale groepen met baby’s,
dreumesen en peuters. De pedagogisch medewerkers hebben ingeschat hoeveel van de kinderen in
hun groep ouders hebben die laag zijn opgeleid (maximaal VMBO of MBO1/2) of een
migratieachtergrond hebben. Op basis van hun antwoorden schatten wij het aandeel kinderen van
laagopgeleide ouders op gemiddeld 28.6% en, daarmee deels overlappend, het aandeel kinderen

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

57

met ouders met een migratieachtergrond, Westers zowel als niet-Westers, op 32.6%. Er zijn
kinderopvanggroepen die volledig uit kinderen bestaat van laagopgeleide of migrantenouders. Er zijn
groepen met meer dan 6% vluchtelingenkinderen. Ten dele corresponderend hiermee, rapporteren
de pedagogisch medewerkers een aandeel kinderen die extra zorg of (educatieve) steun nodig
hebben in hun groepen van gemiddeld ruim 15%, waarvan een deel met behoefte aan educatieve en
taalondersteuning, en een deel met behoefte aan gedragsbegeleiding.
Tabel 3.2.3 Samenstelling van de groep gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
KDV groepen – structurele kenmerken en
groepssamenstelling
Groepsgrootte op de drie drukste dagen
Kind-staf ratio op de drie drukste dagen
% baby’s
% dreumesen
% peuters
% kinderen van laagopgeleide ouders
% kinderen met migratieachtergrond
% kinderen met zorgbehoefte
Waarvan educatieve behoeften
Waarvan anderstaligheid
Waarvan gedragsproblemen
Waarvan beperkingen

N

Range

Gemiddeld

SD

49
49
44
44
44
44
44
48
47
44
43
44

5.33-17.50
3.67-7.83
0-67%
0-80%
0-100%
0-100%
0-100%
0-69%
0-55%
0-38%
0-43%
0-18%

10.68
5.33
23.9%
36.7%
39.4%
28.6%
32.6%
15.3%
9.5%
7.9%
5.5%
1.8%

2.96
1.16
18%
21%
32%
33%
33%
20%
13%
13%
11%
4%

Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat
Het pedagogisch beleid van de deelnemende instellingen is op verschillende manieren in kaart
gebracht; zie tabel 3.2.4. Op vragen naar aspecten van stabiliteit van de groep (onder andere of er
gedurende de dag groepen worden samengevoegd of gesplitst, of er gemakkelijk tijdelijk van
opvangdag gewisseld kan worden) wordt een gemiddelde score van 3 gehaald (‘de genoemde
stabiliteitsaspecten zijn min of meer van toepassing’). Vooral de wijde scorerange wijst er op dat er
locaties en groepen zijn met een sterke oriëntatie op stabiliteit van de groep. Er kan in deze groepen
niet makkelijk van dag gewisseld worden, de groepen worden niet of zelden samengevoegd of
gesplitst. Er zijn ook groepen waarin het wisselen van dagen en veranderen van groepen juist veel
gebeurt. In samenhang hiermee is er sterke variatie tussen de groepen in de mate waarin een
opendeurenbeleid wordt gehanteerd, afgemeten aan aspecten zoals kinderen die zelf kunnen kiezen
in welke groep ze bepaalde activiteiten willen doen. De gemiddelde score suggereert dat het
opendeurenbeleid nog geen overwegend pedagogisch model is in de kinderopvang voor 0-4-jarigen,
althans niet in deze steekproef, maar er zijn groepen waarin een dergelijk beleid wel
geïmplementeerd wordt. De flexibiliteit van het programma verwijst naar de mate waarin een vast
dagschema met vooraf geplande activiteiten wordt gehanteerd of juist ruimte wordt opengelaten
voor eigen invulling van de dag door de kinderen. De gemiddelde score suggereert een matige
flexibiliteit. De relatief beperkte scorerange suggereert dat de groepen hierin niet sterk van elkaar
verschillen. De rol die kinderen spelen in de ontwikkeling van het pedagogisch beleid is op
verschillende manieren nagevraagd. Worden er, bijvoorbeeld, systematisch gesprekken gevoerd met
kinderen om te weten te komen wat zij leuk en niet leuk vinden? Wordt er misschien een
kinderenquête of zoiets gehouden? Wordt systematisch via de ouders nagevraagd hoe de kinderen
de opvang beleven en wat hun wensen zijn? De gemiddelde score van 2.69 (tussen ‘niet van
toepassing’ en ‘min of meer van toepassing’) suggereert dat de kinderparticipatie nog niet sterk
heeft post gevat in de onderzochte groepen, maar opnieuw is de variatie groot. Er zijn groepen
waarin de kinderparticipatie, afgemeten aan de genoemde aspecten, maximaal is.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

58

Tabel 3.2.4 Pedagogisch beleid en klimaat zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
KDV groepen – pedagogisch beleid &
pedagogisch klimaat
Stabiliteit groepen (1-5)
Opendeurenbeleid (1-5)
Flexibel programma (1-5)
Kinderparticipatie (1-5)
Spelbegeleiding & verrijking (1-5)
Bevorderen doen-alsof spel (1-5)
Affectief-inclusief gedrag (1-7)
Bevorderen zelfregulatie (1-7)
Contact met ouders (% van 14 opties)
Relatie met kinderen: veilig (1-6)
Relatie met kinderen: afhankelijk (1-6)
Relatie met kinderen: conflict (1-6)
Ervaren opvoedstress (1-6)

N

Range

Gemiddeld

SD

51
51
51
51
51
51
51
51
50
50
50
50
50

1.50-4.75
1.00-4.67
2.00-4.00
1.00-5.00
2.00-5.00
1.00-5.00
4.80-7.00
1.73-5.82
7-93%
4.80-6.00
1.00-5.20
1.00-3.50
1.00-4.57

2.95
2.23
2.94
2.69
3.77
2.69
5.82
4.56
57.7%
5.32
3.08
1.89
1.87

0.73
0.76
0.47
0.73
0.57
0.73
0.49
0.86
15%
0.42
0.82
0.65
0.62

Het pedagogische klimaat en de algemene strategie van omgaan met kinderen is in verschillende
onderdelen nagevraagd tijdens de interviews. Er is sprake van spelbegeleiding en actieve
bevordering van fantasiespel, maar niet als dominant pedagogisch model (de gemiddelden
suggereren ‘min of meer van toepassing’ tot ‘van toepassing’). Dat kan (met betrekking tot het
bevorderen van doen-alsof spel, bijvoorbeeld) ook met de leeftijd van de kinderen te maken kan
hebben. De variatie tussen groepen is wederom groot en dat kan deels het gevolg zijn van de variatie
in samenstelling naar leeftijd van de kinderen. Affectief-inclusief gedrag verwijst naar een
benadering waarin de pedagogisch medewerker kinderen regelmatig knuffelt, persoonlijk troost als
dat nodig is, een aai over de bol geeft en bevordert dat alle kinderen in de groep mee doen met
groepsactiviteiten en lief zijn voor elkaar. De gemiddelde score wijst op een sterke en dominante
(want weinig spreiding van scores) affectief-inclusieve pedagogische houding van de medewerkers in
de kinderopvang (5.82 op een schaal van 1 tot 7: zulke handelingen worden ‘vaak’ tot ‘zeer vaak’
uitgevoerd). Het bevorderen van zelfregulatie staat voor een pedagogische strategie die bijdraagt
aan de ontwikkeling van vaardigheden om emoties situatie-adequaat te reguleren, sociale conflicten
op te lossen, plannen voor spel en werk te maken en deze uit te voeren, en concentratie en
volharding op te brengen bij spel en activiteiten. De gemiddelde score, en ook de relatief grote
spreiding van scores, suggereert dat bevorderen van zelfregulatie niet sterk verankerd is als
pedagogisch model in de onderzochte kinderopvanggroepen. Dat kan te maken hebben met de
leeftijd van de kinderen, maar kan er ook op wijzen dat zelfregulatie als ontwikkelingsdoel nog niet
centraal staat in het pedagogisch denken in de kinderopvang, althans niet in de huidige steekproef.
De relatie met de kinderen, gebaseerd op een eerdere adaptie van de Leerkracht-Leerling Relatie
Vragenlijst ten behoeve van het pre-COOL onderzoek, is in het algemeen positief. De pedagogische
medewerkers beoordelen hun relaties met de kinderen als overwegend veilig. Stellingen hierover
worden als ‘van toepassing’ tot ‘sterk van toepassing’ beoordeeld. Ze ervaren geen overwegende
afhankelijkheid. Op stellingen als “kinderen vragen voortdurend mijn aandacht” reageren ze
gemiddeld met ‘mee oneens’. Ze ervaren ook weinig conflictueuze relaties. In samenhang hiermee, is
de ervaren opvoedingsstress, gemeten met een bewerkte versie van de NOSI-K, als laag te
kenschetsen. Gemiddeld is men het ‘oneens’ tot ‘sterk oneens’ met stellingen over negatieve
emoties rond het omgaan met en opvoeden van jonge kinderen.
Oudercontacten verlopen op verschillende manieren: via haal- en brengcontacten, ouderavonden,
digitale platforms en app-groepen, tentoonstellingen en feesten, deelname aan een
oudercommissie, enzovoort. Uit een lijst van 14 vormen van oudercontact vinkten de geïnterviewde
medewerkers er gemiddeld 8 aan (57.7%). Gemiddeld is er veelvuldig en veelvormig contact met

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

59

ouders. De variatie is echter heel groot, met medewerkers die zeggen maar op één of twee manieren
contact hebben met ouders en medewerkers die op bijna alle 14 manieren contact hebben. Bijna alle
medewerkers melden dat er een oudercommissie is.
Activiteitenaanbod
Om te bepalen in hoeverre het aanbod aan regelmatig terugkerende activiteiten aansluit bij
belangrijke leer-, ervarings- en ontwikkelingsdomeinen is een vragenlijst gecreëerd bestaande uit
acht soorten activiteiten met binnen deze soorten vragen over specifieke activiteiten die op met de
verschillende leeftijdsfasen corresponderen. In tabel 3.2.5 is een overzicht van gemiddelde scores
gegeven op een frequentieschaal van 1 ‘(bijna) nooit’ tot 7 ‘minstens twee keer per dag’. Bedacht
moet worden dat een gemiddelde score voor de hele schaal verhult dat sommige activiteiten die in
de schaal zijn samengevat vaker, andere minder vaak kunnen voorkomen. De medewerkers
rapporteren relatief hoge gemiddelde scores voor explorerende fijn- en grof-motorische activiteiten
(gemiddeld tussen ‘wekelijks’ en ‘dagelijks’), verschillende vormen van (sociaal) spel en verschillende
activiteiten op het gebied van taal- en geletterdheid (beide gemiddeld rond ‘wekelijks’). Onder
taalactiviteiten valt onder andere brabbelen met baby’s, voorlezen en gesprekjes voeren met
peuters. Er is minder aanbod aan creatieve en musische activiteiten, maar gemiddeld nog altijd
tussen ‘een paar keer per maand’ tot ‘elke week’. De medewerkers rapporteren relatief weinig
aanbod op het gebied van ontluikend rekenen, wetenschap en technologie, en burgerschapsvorming
(gemiddeld tussen ‘een paar keer per maand’ en ‘een paar keer per jaar’). Het laatste verwijst naar
activiteiten als het aandacht besteden aan culturele verschillen, het omgaan met kinderen met
beperkingen, het bespreken van gedragsregels, en verkennen van culturele verschillen. De schaal
buitenactiviteiten en uitstapjes scoort gemiddeld ook niet hoog (‘een paar keer per maand’). Dit
betekent niet dat de kinderen weinig buiten komen, wel dat de hele set van buitenactiviteiten
inclusief bezoekjes aan een park of kinderboerderij gemiddeld niet zo vaak aan de orde is. Meer
gedetailleerde gegevens laten zien dat kinderen gemiddeld tussen ‘een paar keer per week’ en ‘elke
dag’ buiten in de zandbak of tuin spelen als het weer het toelaat, maar niet vaak mee gaan
boodschappen doen of op een andere manier buiten de deur komen en de wereld kunnen
verkennen.
Tabel 3.2.5 Activiteitenaanbod zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
KDV groepen - activiteitenaanbod
Exploratie-motorische ontwikkeling
Samenspel
Creatieve en musische activiteiten
Taal & geletterdheid
Ontluikend rekenen
Wetenschap & Technologie
Burgerschapsvorming
Buitenactiviteiten & uitstapjes

N
47
47
47
47
44
44
44
44

Range
4.17-6.83
2.00-6.80
1.29-6.14
1.83-6.83
1.00-4.80
1.00-4.20
1.00-5.50
1.38-4.38

Gemiddeld
5.41
5.06
3.63
4.95
2.70
2.50
2.56
3.07

SD
0.64
1.28
0.97
1.23
1.07
0.93
1.12
0.73

Samenvattend beeld van de kwaliteit in de kinderdagopvang
De resultaten van de observaties op basis van verschillende instrumenten laten zien dat de
proceskwaliteit op emotioneel vlak goed en op educatief vlak laag tot middelmatig is. De
proceskwaliteit is vergelijkbaar en op sommige punten iets hoger dan in voorgaande metingen met
de omgevingsschalen en de NCKO-schalen. Het lijkt erop dat vooral met betrekking tot de educatieve
kwaliteit er een (lichte) vooruitgang is. Het gaat hier bijvoorbeeld om het activiteitenaanbod en de
kwaliteit van taal en interacties in algemene zin. Ook een vergelijking met de kwaliteitsmeting in de
kinderdagopvang met de CLASS in 2012 suggereert dat zowel de emotionele als de educatieve
proceskwaliteit is verbeterd30. Een punt van aandacht is wel dat de kwaliteit voor peuters hoger is
dan voor baby’s en dit geldt vooral voor verticale groepen. De inrichting van de ruimte is minder
30

Leseman & Slot (2013).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

60

goed afgestemd op baby’s en ook de emotionele en educatieve proceskwaliteit is lager voor baby’s,
vooral in verticale groepen. Ook wanneer gekeken wordt naar de mate van welbevinden en
betrokkenheid die baby’s en kinderen tonen, blijken peuters en peutergroepen zonder baby’s het
beter te doen. Over het geheel genomen is de gemiddelde mate van welbevinden hoog en de
gemiddelde betrokkenheid matig. Dit betekent dat de kinderen over het algemeen tevreden zijn,
maar dat het aanbod van spel en activiteiten niet altijd een beroep doet op een actieve
betrokkenheid van kinderen. Verder blijken peuters vooral interacties te hebben met de pedagogisch
medewerkers en in mindere mate met andere kinderen. Kinderen vertonen gemiddeld genomen een
hoge mate van zelfregulatie en gewenst gedrag in de groep en hun speelwerkhouding is te
karakteriseren als gemiddeld.
Er zijn aanmerkelijke kwaliteitsverschillen naar de aard van de activiteit of situatie die geobserveerd
wordt. De emotionele proceskwaliteit gemeten met de CLASS en de kwaliteit van interacties met
leeftijdsgenoten gemeten met de inCLASS blijkt hoger tijdens vrij spel. Verder blijkt de educatieve
proceskwaliteit en de kwaliteit van de interacties met de pedagogisch medewerkers bezien vanuit
individuele kinderen hoger tijdens educatieve activiteiten. Overigens bleek een groot deel van de tijd
besteed te worden aan eten en drinken, vooral in de verticale groepen.
Het beeld van de relatief hoge geobserveerde emotionele proceskwaliteit wordt bevestigd door de
rapportages van de pedagogisch medewerkers tijdens de interviews. Zij geven aan positieve relaties
te ervaren met de kinderen. Er is sprake van een affectief-inclusief klimaat in de groep. Er lijkt iets
minder aandacht te zijn voor het bevorderen van fantasiespel en zelfregulatie van kinderen, hoewel
dit mogelijkerwijs te maken heeft met de deels jongere leeftijd van kinderen in de kinderdagopvang.
De lagere geobserveerde educatieve proceskwaliteit wordt weerspiegeld in het door pedagogisch
medewerkers gerapporteerde activiteitenaanbod, waaruit blijkt dat er nog niet voor alle
ontwikkelingsgebieden evenveel aandacht is. Zo wordt er wel veel aandacht besteed aan exploratie
en motorische activiteiten, samenspel en taal, maar is er beduidend minder aandacht voor creatieve
en musische activiteiten, ontluikend rekenen, wetenschap en techniek, en burgerschapsvorming.
De medewerkers zijn over het algemeen tevreden met hun werk en de omstandigheden waaronder
ze werken. Ze rapporteren relatief weinig stress in hun werk en in relatie tot de omgang met de
kinderen. Hoewel er aandacht is voor continue professionalisering, is dit aanbod nog niet heel
frequent. Inhoudelijk teamoverleg, als onderdeel van teamprofessionalisering, komt het vaakst voor,
maar gemiddeld minder dan één keer per maand.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

61

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

62

4. Kwaliteit in de peuteropvang
De peuteropvang omvat zowel zelfstandige peuterspeelzalen als peuterspeelzalen die als
peuterspeelzaal geïntegreerd zijn in een kinderopvangorganisatie. Om de kwaliteit in de
peuteropvang in kaart te brengen zijn verschillende instrumenten gebruikt. Om de proceskwaliteit te
meten is gebruik gemaakt van zeven observatie-instrumenten die een oordeel geven over de
kwaliteit in de groep. Daarnaast is er aan de hand van een vragenlijst in interviews met pedagogisch
medewerkers gevraagd naar het aanbod van activiteiten en het pedagogische klimaat in de groep.
Tevens is er in de interviews navraag gedaan naar de achtergrondkenmerken en werkbeleving van de
pedagogisch medewerker, naar structurele en stabiele kenmerken van de groep en het pedagogische
beleid.

4.1. Observaties
Om de proceskwaliteit te meten is gebruik gemaakt van drie observatie-instrumenten die een
oordeel geven over de kwaliteit in de groep (CLASS Toddler, ECERS-R en NCKO-interactieschalen) en
twee instrumenten die de gemiddelde ervaringen van individuele kinderen in een groep weergeven
(inCLASS Toddler en Welbevinden/Betrokkenheid).
Observaties met de CLASS Toddler
Uit het overzicht in tabel 4.1.1 kan worden opgemaakt dat de emotionele kwaliteit zoals
geobserveerd met de CLASS Toddler in de midden- tot hoge range is. Er is sprake van een hoge mate
van positieve sfeer en het ontbreken van een negatieve sfeer in de groep. Verder laten de
pedagogisch medewerkers een hoge mate van sensitiviteit zien in de interacties met kinderen en zijn
ze in staat om op goede wijze het gedrag van kinderen in de groep te begeleiden. De mate waarin de
pedagogisch medewerkers kindvolgend zijn en uitgaan van de interesses van kinderen in hun
interacties scoort lager, maar nog wel in de midden range. De educatieve kwaliteit scoort over het
geheel genomen in de midden range, waarbij alleen de kwaliteit van de gegeven feedback laag
uitvalt en de kwaliteit van de interacties gericht op de brede ontwikkeling en specifiek gericht op taal
hoger uitvalt. Van alle geobserveerde situaties en activiteiten blijken educatieve activiteiten, zoals
kringgesprek, voorlezen, taal-, reken- en ontdekactiviteiten het meest voor te komen, gevolgd door
vrij spel en eet- en drinkmomenten.
Tabel 4.1.1 Geobserveerde structurele kwaliteit en proceskwaliteit in de peuterspeelzaal. Eenheid:
groep en observatiecyclus niveau

Structurele kenmerken
tijdens de observaties
Aantal kinderen
Aantal volwassenen
Kind-staf ratio
CLASS emotioneel
Positieve sfeer
Negatieve sfeer (R)
Sensitiviteit
Kindperspectief
Begeleiding gedrag
Gemiddelde emotionele
kwaliteit

POV
(N=33 groepen)
Range
M

SD

POV
(N=130 observatiecycli)
Range
M
SD

4-16
0-3.75
2.50-7.25

9.69
1.99
4.48

2.95
0.92
1.23

1-16
0-4
0.33-12

9.78
2.02
4.49

3.63
1.04
1.67

5.00-7.00
5.50-7.00
4.50-7.00
3.00-5.75
4.00-7.00
4.80-6.55

5.97
6.89
5.63
4.11
5.42
5.60

0.99
0.27
0.76
0.82
0.75
0.39

4.00-7.00
5.00-7.00
4.00-7.00
1.00-7.00
3.00-7.00
4.00-7.00

5.97
6.89
5.65
4.12
5.44
5.61

0.79
0.34
0.92
1.39
0.98
0.61

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

63

CLASS educatief
Faciliteren ontwikkeling
Kwaliteit feedback
Taalstimulering
Gemiddelde educatieve
kwaliteit

2.25-5.50
1.50-5.50
1.75-5.50
2.00-5.17

Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Overige

3.87
2.72
3.44
3.34

0.85
0.84
0.98
0.77

2.00-7.00
1.00-7.00
1.00-7.00
1.33-7.00

3.88
2.72
3.44
3.35

1.26
1.14
1.25
1.04

27%
39%
7%
23%
5%

De gemiddelde scores, de standaarddeviaties en de score range van de geobserveerde kwaliteit in
tabel 4.1.1 is weergegeven op twee niveaus. Enerzijds gaat het om de gemiddelde kwaliteit van de
groep (gemiddeld over vier observatiecycli) en anderzijds gaat het om de kwaliteit van de
observatiecycli binnen de groep, verwijzend naar de verschillende activiteiten die geobserveerd zijn.
De gemiddelde scores zijn vergelijkbaar tussen en binnen groepen, maar de spreiding in scores
binnen groepen is groter dan tussen groepen. De verklaring hiervoor is dat de kwaliteit binnen de
groepen varieert met het type activiteiten dat aangeboden wordt. Statistische toetsing31 bevestigt dit
beeld, zoals blijkt uit tabel 4.1.2, en laat zien dat de emotionele kwaliteit tijdens spelsituaties hoger is
dan tijdens educatieve activiteiten en eet- en drinkmomenten. Verder is de educatieve kwaliteit
tijdens spel en educatieve activiteiten hoger dan tijdens eet- en drinkmomenten.
Tabel 4.1.2 Geobserveerde kwaliteit afhankelijk van type activiteit

Spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Overig

Emotionele kwaliteit
M
SD
5.89ab
.54
b
5.58
.56
5.56
.68
5.39a
.58
5.47
1.02

Educatieve kwaliteit
M
SD
3.52c
1.02
d
3.65
1.07
3.04
.82
2.73cd
.74
3.33
1.15

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

Afbeelding 4.1 laat zien hoeveel groepen vallen in de lage, midden respectievelijk hoge range van
kwaliteit, gebaseerd op de standaards van de CLASS (laag < 3; midden > 3 en < 5; hoog > 5). Hieruit
blijkt dat 6 groepen hoge emotionele kwaliteit bieden, maar dit geldt voor geen enkele groep met
betrekking tot de educatieve kwaliteit. Er zijn geen groepen die lage emotionele kwaliteit bieden,
terwijl er 12 groepen zijn die lage educatieve kwaliteit bieden.

31

De resultaten van de multivariate variantieanalyse voor emotionele kwaliteit zijn F(4,125)=3.31, p=.013 en voor
educatieve kwaliteit F(4,125)=5.08, p=.001.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

64

35

0

30

6

25
21
20
15

27

10
12

5
0

0
Emotionele kwaliteit
Laag

Educatieve kwaliteit
Midden

Hoog

Afbeelding 4.1 Aantal groepen met lage, midden en hoge emotionele en educatieve kwaliteit in peuterspeelzalen
volgens de CLASS standaard

Observaties met NCKO-interactieschalen
Ten behoeve van de observaties met de NCKO-interactieschalen zijn video-opnamen ter beschikking
gesteld aan het NCKO-consortium32. De resultaten en de vergelijking met de meting in 2013 staan in
tabel 4.1.333. De resultaten laten zien dat pedagogisch medewerkers de vaardigheden die betrekking
hebben op het sensitief handelen, respect tonen voor de autonomie en grenzen stellen voldoende
tot goed beheersen. Praten en uitleggen scoort iets lager en vooral Ontwikkelingsstimulering en
Begeleiden van interacties scoren onvoldoende. Dit beeld is overigens vergelijkbaar met de meting
uit 2012. Op sommige punten wordt iets hoger gescoord, zoals Structureren en grenzen stellen,
Praten en uitleggen en Ontwikkelingsstimulering, terwijl er lager wordt gescoord op Begeleiden van
interacties.
Tabel 4.1.3 Geobserveerde kwaliteit op basis van de NCKO-schalen. Eenheid: pedagogisch
medewerker

Sensitieve
responsiviteit
Respect voor
autonomie
Structureren en
grenzen stellen
Praten en
uitleggen
Ontwikkelingsstimulering
Begeleiding van
interacties

POV
(N=20 groepen)
Range
M
4.00-6.35
5.10

SD
0.58

POV
(N=40 pm’ers)
Range
M
1.00-6.33
4.94

SD
1.06

POV meting 2013 (N=88
pm’ers)
Range
M
SD
1.33-6.00
5.10
0.82

3.40-6.25

4.83

0.72

3.25-6.50

4.77

0.80

2.67-6.50

4.74

0.75

3.00-7.00

5.37

0.95

2.00-7.00

5.24

1.11

2.00-7.00

4.97

0.89

3.40-6.00

4.21

0.60

1.00-6.00

4.03

1.11

2.00-5.67

3.79

0.73

2.00-5.25

3.54

0.90

1.00-6.00

3.38

1.29

1.00-5.67

3.13

0.91

1.00-2.40

1.60

0.44

1.00-3.50

1.52

0.59

1.00-5.00

2.14

0.90

32

Bij het schrijven van de rapportage was slechts 61% van de data door het NCKO gecodeerd en beschikbaar voor analyse,
dus de resultaten moeten met voorzichtigheid geïnterpreteerd worden.
33
Gevers Deynoot-Schaub et al. (2014a).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

65

Afbeelding 4.2 laat zien hoeveel pedagogisch medewerkers onvoldoende, matig of voldoende tot
goed scoren op de zes interactievaardigheden. Hierin wordt bovenstaand geschetst beeld duidelijk
bevestigd. Voor Begeleiden van interacties scoort de overgrote meerderheid van de pedagogisch
medewerkers een onvoldoende. Voor Praten en uitleggen en Ontwikkelingsstimulering scoren er ook
meer medewerkers matig.
120
100
20
80
60

40
80
25

0

10
10
SR

35

90

97,5

37,5

40
20

2,5

45

32,5
5

0
10

22,5

RA

SG

PU

matig

voldoende tot goed

onvoldoende

OS

BI

Afbeelding 4.2 Verdeling van pm’ers naar ‘onvoldoende’, ‘matig’, en ‘voldoende tot goed’ in percentages
SR=sensitieve responsiviteit, RA=respect voor autonomie, SG=structureren en grenzen stellen, PU=praten en uitleggen, OS=
ontwikkelingsstimulering, BI=begeleiden interacties

Observaties met de ECERS-R
De resultaten in tabel 4.1.4 laten zien wat de globale proceskwaliteit is op verschillende onderdelen.
De kwaliteit is op bijna alle onderdelen goed (minimaal een score van 5) en alleen op de onderdelen
Taal en redeneren en Activiteiten iets lager. Een vergelijking met de meting in 2013 met hetzelfde
instrument toont dat de kwaliteit op de meeste aspecten (iets) hoger uit komt, vooral met betrekking
tot de inrichting van de ruimte, inclusief boeken en platen, en het activiteitenaanbod.
Tabel 4.1.4 Geobserveerde proceskwaliteit op basis van de omgevingsschaal ECERS-R in de
peuteropvang en vergelijking met de meting uit 2013. Eenheid: groep

Ruimte en meubilering
Item: Brengen en halen
Taal/redeneren
Item: boeken en platen34
Activiteiten
Interactie
Programma
Totaal
Totaal 3 subschalen35

POV (N=33 groepen)
Range
M
3.00-6.88
5.49
1.00-7.00
5.94
3.50-6.25
4.93
1.00-7.00
5.12
2.11-5.78
4.16
3.20-7.00
6.18
2.33-7.00
5.53
3.90-5.97
5.12
3.10-6.20
4.89

SD
0.88
2.00
0.72
1.83
0.91
0.89
1.22
0.65
0.77

Meting 2013 (N=52 groepen)
Range
M
SD
2.88-5.25
4.14
0.55
1.00-7.00
6.13
1.27
nvt
1.00-7.00
3.42
1.29
2.20-4.56
2.99
0.59
nvt
2.33-7.00
4.72
1.21
nvt
2.85-5.05
3.71
0.47

Afbeelding 4.3 laat zien hoeveel groepen onvoldoende, matig of goed scoren op de verschillende
ECERS-R sub-schalen. Er zijn enkele groepen die onvoldoende scoren op de onderdelen: Brengen en
halen, Boeken en platen, Activiteiten en Programmastructuur (respectievelijk 6%, 6%, 6%, en 3%).
Echter, voor alle onderdelen, behalve Activiteiten, scoren de meeste groepen in de hoogste range.
34
35

Ten behoeve van een vergelijking met de meting in 2013.
Idem.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

66

Dit is een algehele verbetering ten opzichte van de eerdere meting waar een minderheid van de
groepen goed scoorde en eigenlijk alleen op het onderdeel Programma.
35
30
25
20
15
10
5
0

7
16
25

18

27

29

26

4
0

6
1

19

24
15
8
0

3
2

2

15
2

0

Onvoldoende

Matig

14
0

Goed

Afbeelding 4.3 Aantal peuteropvanggroepen met onvoldoende, matige en goede kwaliteit op de ECERS-R subschalen

Observaties met de inCLASS Toddler
Tabel 4.1.5 laat zien hoe individuele kinderen kwaliteit ervaren in de groep. De resultaten tonen dat
de kwaliteit van de interacties die de geobserveerde kinderen hebben met pedagogisch
medewerkers in de midden range valt, terwijl de kwaliteit van hun interacties met leeftijdsgenoten in
de lage range valt. De mate waarin de kinderen betrokken zijn bij spel en activiteiten is gemiddeld tot
hoog en de mate van zelfstandigheid hierin is gemiddeld. De zelfregulatie van de kinderen in de
groep is hoog en er zijn weinig conflicten met de pedagogisch medewerkers of met andere kinderen.
Tabel 4.1.5 Geobserveerde kwaliteit van interacties van individuele kinderen in de peuterspeelzaal.
Eenheid: groep en observatiecyclus niveau

Positieve interactie met de
medewerker
Communicatieve interactie
met de medewerker
Conflicten met de medewerker
(R)
Prosociale interacties met
peers
Communicatieve interacties
met peers
Assertiviteit ten aanzien van
peers
Conflicten met peers (R)
Betrokkenheid in
spel/activiteiten
Zelfstandigheid
Zelfregulatie
Interacties met medewerker
Interacties met peers

POV
(N=33 groepen)
Range
M
2.00-5.83
4.31

SD
(0.78)

POV
(N=387 observatiecycli)
Range
M
SD
1-7
4.34
(1.55)

2.00-5.17

3.38

(0.72)

1-7

3.39

(1.77)

6.25-7.00

6.87

(0.15)

2-7

6.86

(0.54)

2.79-5.29

3.83

(0.53)

1-7

3.83

(1.32)

1.25-3.50

2.24

(0.60)

1-7

2.29

(1.54)

1.00-3.00

2.15

(0.50)

1-7

2.17

(1.42)

6.29-7.00
3.00-5.83

6.76
4.91

(0.20)
(0.56)

1-7
2-7

6.75
4.93

(0.65)
(1.37)

2.50-4.67
5.00-7.00
2.00-5.50
1.83-3.71

3.56
6.37
3.84
2.74

(0.50)
(0.42)
(0.72)
(0.50)

1-7
1-7
1-7
1-6.67

3.59
6.38
3.86
2.76

(1.59)
(1.00)
(1.54)
(1.27)

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

67

Speel/ werkhouding
Gedrag in de groep

2.75-5.25
6.33-7.00

Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Overige

4.24
6.66

(0.47)
(0.18)

1-7
2.33-7

4.26
6.66

(1.30)
(0.58)

19%
39%
11%
29%
3%

Tabel 4.1.5 laat zien dat de gemiddelde scores van de groep vergelijkbaar zijn met de gemiddelde
scores op het niveau van de observatiecycli. Op het niveau van de observatiecycli is er meer
spreiding in scores (grotere standaarddeviaties en wijdere ranges van scores). Deze variatie kan
verklaard worden uit het feit dat individuele kinderen verschillende ervaringen kunnen hebben in
dezelfde groep. De variatie hangt ook samen met het type activiteit dat aan de kinderen aangeboden
is.
Tabel 4.1.6 toont de gemiddelde scores voor alle domeinen afhankelijk van het type activiteit36. De
resultaten laten zien dat er enkele verschillen zijn tussen activiteiten. Zo hebben kinderen gemiddeld
genomen een hogere kwaliteit van interacties met de pedagogisch medewerkers in educatieve
activiteiten vergeleken met vrij spel situaties. Educatieve activiteiten betroffen hier veelal
kringgesprekken en voorlezen, terwijl vrij spel niet altijd actief begeleid werd door de pedagogisch
medewerker maar ook spel tussen kinderen onderling betrof. Het omgekeerde patroon is zichtbaar
wanneer gekeken wordt naar de kwaliteit van peer interacties. Tijdens vrij spel is de kwaliteit van
interacties met leeftijdgenoten hoger dan de kwaliteit van interacties met de pedagogisch
medewerkers. Voor de speelwerkhouding blijkt het eten en drinken gepaard te gaan met een lagere
betrokkenheid en zelfstandigheid vergeleken met creatieve activiteiten. Creatieve activiteiten
betreffen veelal knutselactiviteiten die in kleine(re) groepjes aangeboden worden.
Tabel 4.1.6 Geobserveerde kwaliteit van individuele kinderen afhankelijk van type activiteit

Spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Overig

Interacties pm’er

Peer interacties

M
3.49
3.93
4.07
3.91
4.36

M
3.09a
2.62a
2.76
2.77
2.91

SD
1.72
1.46
1.61
1.50
1.38

SD
1.43
1.19
1.33
1.31
0.79

Speel/
werkhouding
M
SD
4.41
1.29
4.23
1.34
4.59c
1.04
4.08c
1.30
4.27
1.30

Gedrag in groep
M
6.71
6.62
6.67
6.68
6.70

SD
0.45
0.65
0.68
0.52
0.57

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

Afbeelding 4.4 laat zien hoeveel groepen vallen in de lage, midden respectievelijk hoge range van
kwaliteit gebaseerd op de standaards van de inCLASS (laag < 3; midden > 3 en < 5; hoog > 5). De
kwaliteit van de interacties van de gevolgde kinderen met de pedagogisch medewerkers blijkt in 30
groepen gemiddeld te zijn en in drie groepen laag. Met betrekking tot de kwaliteit van de interacties
tussen kinderen, zien we dat tweederde van de groepen laag scoort en een derde in de midden
categorie valt. Met betrekking tot speelwerkhouding scoort het overgrote deel van de groepen in de
midden categorie. Het gedrag van de kinderen valt in alle groepen in de hoge range, wat voor een
groot deel verklaard kan worden door het ontbreken van conflicten met medewerkers of andere
kinderen.
36

De resultaten van de multivariate variantie analyse voor Interacties met de pm’er zijn F(4,382)=1.64, p=.163, voor
Interacties met peers F(4,382)=1.98, p=.097, voor Speel/werkhouding F(4,382)=1.61, p=.172 en Gedrag in de groep
F(4.382)=.39, p=.819.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

68

35
30
25
20
15
10
5
0

0

0
11

2

30

30

33

1

0

22
3

Laag

Midden

Hoog

Afbeelding 4.4 Aantal groepen met lage, midden en hoge kwaliteit in de verschillende inCLASS domeinen

Observaties van Welbevinden en betrokkenheid
Het welbevinden en de betrokkenheid van individuele kinderen is geobserveerd tijdens verschillende
observatiecycli en geaggregeerd naar het groepsniveau; zie tabel 4.1.7. Aggregatie naar het groepsniveau betekent dat de score een afspiegeling is van het gemiddelde van alle observaties in de groep
en gebaseerd is op meerdere kinderen per groep. Op groepsniveau wordt de score als hoog
beschouwd, maar de betrokkenheid op observatiecyclus niveau is te karakteriseren als matig. Er is
meer variatie op observatiecyclus niveau dan op groepsniveau, blijkend uit grotere score ranges en
grotere standaarddeviaties. De verklaring hiervoor is tweeledig: ervaringen van individuele kinderen
verschillen en de verschillende situaties en activiteiten die zijn geobserveerd verschillen in kwaliteit.
Tabel 4.1.7 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen in de
peuterspeelzaal. Eenheid: groep en observatiecyclus niveau

Welbevinden
Betrokkenheid
Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Overige

POV

(N=33 groepen)

POV

(N=113 observatiecycli)

Range
3.08-4.00
2.58-3.78

M
3.59
3.39

Range
2.64-4.60
2.11-4.31

M
3.60
3.25

SD
(0.22)
(0.28)

SD
(0.40)
(0.50)

31%
26%
11%
24%
9%

Het merendeel van de geobserveerde activiteiten betreft vrij spel, daarna komen educatieve
activiteiten en eten en drinken het meest voor. Op basis van een multivariate variantieanalyse is
gekeken of verschillen in welbevinden en betrokken zijn te verklaren door het type activiteit37. De
bevindingen staan in tabel 4.1.8 en laten zien dat het welbevinden en de betrokkenheid tijdens
creatieve activiteiten het hoogst is. Voor welbevinden zijn de scores tijdens creatieve activiteiten
hoger dan tijdens educatieve activiteiten (vaak een kringgesprek) en overige activiteiten (veelal
transitiemomenten). Voor betrokkenheid zijn de scores hoger tijdens creatieve activiteiten dan

37

De resultaten van de multivariate variantie analyse voor welbevinden zijn F(4,108)=1.63, p=.173 en voor betrokkenheid
F(4,108)=3.44, p=.011.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

69

tijdens eet- en drinkmomenten en overige activiteiten. De betrokkenheid van kinderen is hoger
tijdens spelsituaties dan tijdens eet- en drinkmomenten.
Tabel 4.1.8 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen geaggregeerd
naar observatiecyclus afhankelijk van type activiteit

Spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Overig

Welbevinden
M
SD
3.65
0.42
3.52a
0.42
3.81ab
0.36
3.56
0.34
3.47b
0.40

Betrokkenheid
M
SD
3.35c
0.52
3.20
0.48
3.60d
0.39
cd
3.06
0.39
3.09d
0.61

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

Afbeelding 4.5 toont hoeveel groepen vallen in de lage, matige respectievelijk hoge score range van
welbevinden en betrokkenheid, gebaseerd op de standaards van het instrumentarium (laag < 2.5;
midden > 2.5 en < 3.5; hoog > 3.5). Het gemiddelde welbevinden van de individueel geobserveerde
kinderen is in 22 groepen hoog en in 11 groepen middelmatig. De gemiddelde betrokkenheid van de
kinderen is in 25 groepen matig en in acht groepen hoog.
35
30

8

25
20

22

15

25

10
5

11

0

0
Welbevinden

0
Betrokkenheid
Laag

Matig

Hoog

Afbeelding 4.5 Aantal groepen met lage, matige en hoge mate van welbevinden en betrokkenheid op groepsniveau

4.2. Interviewgegevens
In totaal zijn met 47 pedagogisch medewerkers, werkzaam op de 33 peuterspeelzaalgroepen die in
dit onderzoek zijn betrokken, interviews gehouden. Hieronder worden de bevindingen uit deze
vragenlijst gerapporteerd voor verschillende aspecten: structurele kwaliteit en groepssamenstelling,
pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat, en het activiteitenaanbod.
Structurele kwaliteit en groepssamenstelling
Tabel 4.2.1 geeft een overzicht van de achtergrond van de geïnterviewde medewerkers. De spreiding
naar leeftijd van de medewerkers is vrij groot en de gemiddelde leeftijd is eveneens vrij hoog, ook
vergeleken met collega’s in de kinderopvang en de buitenschoolse opvang. Er is ook sterke variatie in
het aantal werkuren per week. De gemiddelde werktijd is relatief kort. Het overgrote deel van de
medewerkers is opgeleid op MBO3 of MBO4 niveau (het gemiddelde vooropleidingsniveau is bijna 5)
en een deel heeft door een beroepsgerichte vervolgopleiding het opleidingsniveau verder verhoogd.
Wat betreft de vooropleiding zijn er zowel lager opgeleiden (VMBO of MBO2 niveau) als hoger
opgeleiden (HBO) onder de geïnterviewde medewerkers. Het laagste niveau van de vervolgopleiding

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

70

is MBO3 of MBO4 niveau (score 5), conform de wettelijke eisen. De gemiddelde werkervaring van de
geïnterviewden in de sector kinderopvang is ruim 16 jaar, maar de variatie is groot. Bijna 83 procent
van de huidige steekproef werkt in de peuteropvang op basis van een vast contract.
Tabel 4.2.1 Achtergrond van de pedagogisch medewerkers
Peuteropvang – achtergrond pm’er
Leeftijd
Werkdagen
Werktijd
Vooropleiding
Niveau vervolgopleiding
Werkervaring in kinderopvang
% Vast contract
% Eigenaar, zzp’er

N
46
46
46
46
46
46
46
46

Range
20-63
1-5
3-37.5
1-8
5-7
0.6-38
0-100%
0-0%

Gemiddeld
47.6
2.80
18.51
4.85
5.82
16.14
82.6%
0%

SD
12.2
1.11
8.30
1.59
1.00
8.88
0.39%
0.00%

De werkomgeving wordt in het algemeen als positief ervaren, zoals tabel 4.2.2 laat zien. Op vragen
naar de onderlinge afstemming, taakverdeling en samenwerking in het team, het werkklimaat, met
aspecten als zich gerespecteerd en gewaardeerd voelen, en het gevoel betrokken te zijn bij de
beleidsontwikkeling en besluitvorming binnen de eigen organisatie, wordt gemiddeld ruim boven de
5 (‘mee eens’ tot ‘sterk mee eens’) gescoord op een schaal van 1 tot 6. Het ervaren stressniveau is
laag (de variabele is positief gehercodeerd: een hoge score betekent lage ervaren stress). Naar
aanleiding van stellingen als “ik voel me gestrest”, “ik kan het werk niet aan” of “ik ben meer
uitgeput dan normaal na een werkdag” wordt gemiddeld ‘een beetje mee oneens’ tot ‘sterk mee
oneens’ geantwoord. Het vertrouwen in eigen kunnen is hoog. Er is aandacht voor continue
professionalisering via cursusaanbod, coaching, teamoverleg en conferentiedeelname. De
gemiddelde score ligt rond de 2 (‘zelden’), wat suggereert dat het aanbod aan
professionaliseringsactiviteiten niet overdadig is. De meest voorkomende vorm van continue
professionalisering is inhoudelijk teamoverleg (‘regelmatig’), oftewel één keer per zes weken, zoals in
meer detail uit andere interviewgegevens kan worden opgemaakt. De schaal teamgerichte
professionalisering gaat in op overleg, samenwerking, feedback en reflectie in het team. De
gemiddelde score van 2.65 op een schaal van 1 (‘nooit’) tot 7 (‘elke dag’) komt overeen met minder
dan één keer per maand.
Tabel 4.2.2 Werkbeleving zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
Peuteropvang – organisatieklimaat &
werkbeleving
Continue professionalisering (1-5)
Teamgerichte professionalisering (1-7)
Teamcohesie (1-6)
Zelfvertrouwen (1-6)
Beleving werkklimaat (1-6)
Beleving betrokkenheid bij beleid (1-6)
Werkstress (1-6) (R)

N

Range

Gemiddeld

SD

45
45
45
45
45
45
45

1.00-3.70
1.00-4.43
3.20-6.00
4.78-6.00
3.95-6.00
3.80-6.00
3.00-6.00

2.05
2.65
5.06
5.33
5.12
5.22
4.58

0.59
0.69
0.54
0.41
0.51
0.56
0.90

Gegevens over de groepen kinderen waarmee de geïnterviewde medewerkers dagelijks omgaan,
staan in tabel 4.2.3. De gemiddelde groepsgrootte op de drie drukste dagen van de week (maandag,
dinsdag en donderdag) is 13.5. De hoogste waarde voor de groepsgrootte is 19.3. De kindberoepskracht ratio op de drukste dagen is 7.05, met variatie tussen groepen. De samenstelling van
de groepen naar leeftijdsfase komt overeen met de aard van de werksoort: het gaat om peuters
tussen 2½ en 4 jaar, met in enkele groepen ook kinderen tussen 2 en 2½ jaar. De pedagogisch
medewerkers hebben ingeschat wat het aandeel kinderen is in hun groep met ouders die laag zijn
opgeleid (maximaal VMBO of MBO1/2) of een migratieachtergrond hebben. Op basis van hun
antwoorden schatten wij het aandeel kinderen van laagopgeleide ouders op gemiddeld 40.8 procent

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

71

en, daarmee deels overlappend, het aandeel kinderen met ouders met een migratieachtergrond,
Westers zowel als niet-Westers, op 31.0 procent. Er zijn peutergroepen die volledig uit kinderen
bestaan van laagopgeleide of migrantenouders. In overeenstemming hiermee, rapporteren de
pedagogisch medewerkers een aandeel kinderen die extra zorg, en vooral educatieve ondersteuning,
nodig hebben in hun groepen van gemiddeld ruim 31 procent.
Tabel 4.2.3 Samenstelling van de groep zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
Peuteropvang – structurele kenmerken en
groepssamenstelling
Groepsgrootte op de drie drukste dagen
Kind-staf ratio op de drie drukste dagen
% dreumesen
% peuters
% kinderen met laagopgeleide ouders
% kinderen met migratieachtergrond
% kinderen met zorgbehoefte
-waarvan met VVE-indicatie

N

Range

Gemiddeld

SD

44
44
43
43
36
36
43
43

5.00-19.33
4.00-9.67
0-38%
63-100%
0-100%
0-100%
0-100%
0-81%

13.50
7.05
3.2%
96.8%
40.8%
31.0%
31.2%
27.4%

3.67
1.35
10%
10%
33%
33%
32%
30%

Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat
Indicatoren van het pedagogisch beleid staan in tabel 4.2.4. Er zijn verschillende aspecten van
stabiliteit nagevraagd (onder andere of er gedurende de dag groepen worden samengevoegd of
gesplitst, of er gemakkelijk tijdelijk van opvangdag gewisseld kan worden). De gemiddelde score van
4.3 op een schaal van 1 tot 5 (‘de genoemde stabiliteitsaspecten zijn van toepassing tot sterk van
toepassing’) wijzen op een sterk streven naar stabiliteit van de groepen (dus het is niet makkelijk om
van opvangdag te wisselen, samenvoegen of splitsen van groepen komt niet vaak voor). De relatief
beperkte scorerange wijst er op dat dit een prominent pedagogisch model is in de onderzochte
peutergroepen. In samenhang hiermee is er niet of nauwelijks sprake van een opendeurenbeleid,
waarin kinderen zelf kunnen kiezen in welke groep ze bepaalde activiteiten willen doen of waarbij
kleine groepen worden samengesteld voor speciale activiteiten met kinderen die uit verschillende
andere groepen komen. De flexibiliteit van het programma verwijst naar de mate waarin een vast
dagschema met vooraf geplande activiteiten wordt gehanteerd of juist ruimte wordt opengelaten
voor eigen invulling van de dag door de kinderen. De gemiddelde score suggereert matige flexibiliteit
en de relatief beperkte scorerange geeft aan dat de groepen hierin niet sterk van elkaar verschillen.
De rol die kinderen spelen in de vormgeving van het pedagogische beleid is op verschillende
manieren nagevraagd, bijvoorbeeld of er regelmatig en systematisch gesprekjes met kinderen
worden gevoerd om te weten wat zij zouden willen doen. De gemiddelde score van 2.59 (tussen ‘niet
van toepassing’ en ‘min of meer van toepassing’) suggereert dat de kinderparticipatie nog niet sterk
verankerd is in de onderzochte groepen, maar de variatie is groot. Er zijn groepen waarin de
kinderparticipatie, afgemeten aan de genoemde aspecten, maximaal is.
Het pedagogische klimaat en de algemene strategie van omgaan met kinderen is aan de hand van
verschillende aspecten nagevraagd. Er is volgens de medewerkers spelbegeleiding en actieve
bevordering van fantasiespel. Spel, met name doen-alsof spel, is belangrijk (verschillende aspecten
van bevorderen van doen-alsof spel zijn ‘van toepassing’), maar gelet op de grote variatie tussen
groepen niet een dominant pedagogisch model in de peuteropvang. Affectief-inclusief gedrag
verwijst naar knuffelen, persoonlijk troosten als dat nodig is, een aai over de bol geven en
bevorderen dat alle kinderen in de groep mee doen met groepsactiviteiten. De gemiddelde score
wijst op een tamelijk sterke affectief-inclusieve pedagogische houding van de medewerkers (5.57 op
een schaal van 1 tot 7: zulke handelingen worden ‘vaak’ tot ‘zeer vaak’ uitgevoerd). Het bevorderen
van zelfregulatie gaat over het bevorderen van vaardigheden om emoties situatie-adequaat te
reguleren, sociale conflicten op te lossen, plannen voor spel en werk te maken en deze uit te voeren,
en concentratie en volharding op te brengen bij spel en activiteiten. De gemiddelde score is tamelijk
hoog (bevorderende handelingen vinden gemiddeld ‘vaak’ plaats) en de relatief beperkte spreiding

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

72

van scores suggereert dat bevorderen van zelfregulatie al redelijk verankerd is als pedagogisch model
in de onderzochte peutergroepen. Dat kan te maken hebben met de leeftijd van de kinderen, die
gemiddeld wat hoger is dan in de (verticale) kinderopvang. Het kan er ook op wijzen dat zelfregulatie
als ontwikkelingsdoel een duidelijke plaats heeft gekregen in het pedagogisch-educatief denken in de
peuteropvang, althans in de huidige steekproef.
Tabel 4.2.4 Pedagogisch beleid en klimaat zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
Peuteropvang – pedagogisch beleid &
pedagogisch klimaat
Stabiliteit groepen (1-5)
Opendeurenbeleid (1-5)
Flexibel programma (1-5)
Kinderparticipatie (1-5)
Spelbegeleiding & verrijking (1-5)
Bevorderen doen-alsof spel (1-5)
Affectief-inclusief gedrag (1-7)
Bevorderen zelfregulatie (1-7)
Contact met ouders (% van 14 opties)
Relatie met kinderen: veilig (1-6)
Relatie met kinderen: afhankelijk (1-6)
Relatie met kinderen: conflict (1-6)
Ervaren opvoedstress (1-6)

N

Range

Gemiddeld

SD

45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45

3.00-5.00
1.00-4.67
1.75-3.75
1.00-5.00
2.75-5.00
1.75-5.00
4.10-7.00
3.27-7.00
21-86%
4.20-6.00
1.00-5.00
1.00-3.35
1.00-3.00

4.31
2.01
2.80
2.59
3.90
4.00
5.57
4.94
47.7%
5.23
2.88
1.90
2.02

0.58
0.89
0.46
0.86
0.59
0.72
0.68
0.89
16%
0.43
0.81
0.54
0.55

De relatie met de kinderen wordt in het algemeen als positief ervaren. De pedagogische
medewerkers beoordelen hun relaties met de kinderen als overwegend veilig (‘van toepassing’ tot
‘sterk van toepassing’). Ze ervaren beperkte afhankelijkheid van de kinderen: op stellingen als
“kinderen vragen voortdurend mijn aandacht” scoren ze gemiddeld ‘mee oneens’ tot ‘sterk mee
oneens’. Ze ervaren ook weinig conflictueuze relaties. De ervaren opvoedingsstress is laag
(gemiddeld ‘oneens’ met stellingen over negatieve emoties rond het omgaan met en opvoeden van
jonge kinderen).
Oudercontacten verlopen op verschillende manieren. Uit een lijst van 14 vormen van oudercontact
vinken de geïnterviewde medewerkers er gemiddeld tussen 6 en 7 aan (47.7%). Gemiddeld is er
veelvormig contact met ouders. De variatie is echter groot, met medewerkers die maar op drie
manieren zeggen contact hebben met ouders en medewerkers die zeggen op bijna alle 14 manieren
contact hebben. Ruim de helft van de medewerkers meldt dat er een oudercommissie is.
Activiteitenaanbod
Met behulp van de vragenlijst met acht soorten activiteiten, en binnen deze soorten met vragen over
specifieke leeftijdsrelevante activiteiten, is het activiteitenaanbod in kaart gebracht. In tabel 4.2.5
staan de gemiddelde scores gegeven op een schaal van 1 ‘(bijna) nooit’ tot 7 ‘minstens twee keer per
dag’. Een gemiddelde score op de schaal geeft een beeld over het hele domein dat wordt afgetapt,
maar kan verhullen dat sommige activiteiten vaker en andere minder vaak voorkomen.
Tabel 4.2.5 Activiteitenaanbod zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
Peuteropvang – activiteitenaanbod
Exploratie-motorische ontwikkeling
Samenspel
Creatieve en musische activiteiten
Taal & geletterdheid
Ontluikend rekenen
Wetenschap & Technologie
Burgerschapsvorming
Buitenactiviteiten & uitstapjes

N
30
30
30
30
29
29
29
29

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

Range
2.67-7.00
3.40-7.00
2.14-5.86
2.70-6.50
1.20-4.80
1.40-5.20
1.00-4.75
1.56-4.75

Gemiddeld
4.71
5.04
3.67
4.97
3.06
2.78
2.51
2.73

SD
1.07
0.86
0.79
1.06
0.87
0.98
0.91
0.69

73

De medewerkers rapporteren relatief hoge gemiddelde scores voor de verschillende vormen van
(sociaal) spel en voor de verschillende activiteiten op het gebied van taal- en geletterdheid (beide
gemiddeld rond ‘een paar keer per week’). Onder taalactiviteiten valt onder andere voorlezen en
gesprekjes voeren met kinderen. Ook explorerende fijn- en grof-motorische activiteiten komen
relatief vaak voor (gemiddeld ‘wekelijks’ tot ‘een paar keer per week’). Er is minder aanbod aan
creatieve en musische activiteiten, maar gemiddeld nog altijd tussen ‘een paar keer per maand’ en
‘elke week’. Dit geldt in mindere mate ook voor ontluikend rekenen. De medewerkers rapporteren
relatief weinig aanbod op het gebied van wetenschap en technologie, en burgerschapsvorming
(gemiddeld tussen ‘een paar keer per maand’ en ‘een paar keer per jaar’). Het laatste verwijst naar
activiteiten als het aandacht besteden aan culturele verschillen, het omgaan met kinderen met
beperkingen, en het bespreken van gedragsregels. De schaal buitenactiviteiten en uitstapjes scoort
gemiddeld laag (‘één keer per maand’). Dit betekent niet dat de kinderen weinig buiten komen (als
het weer het toelaat), wel dat het totaal van alle nagevraagde buitenactiviteiten inclusief bezoekjes
aan een park of kinderboerderij niet zo vaak aan de orde is. Meer gedetailleerde gegevens laten zien
dat kinderen gemiddeld tussen ‘een paar keer per week’ buiten in de zandbak of tuin spelen.

Samenvattend beeld van de kwaliteit in peuteropvang
De resultaten van de observaties op basis van verschillende instrumenten laten zien dat de
proceskwaliteit op emotioneel vlak goed en op educatief vlak middelmatig is. De proceskwaliteit is
vergelijkbaar en op sommige punten iets hoger dan in voorgaande metingen zoals gemeten met de
omgevingsschalen en de NCKO-schalen. Het lijkt erop dat vooral de educatieve kwaliteit verbeterd is.
Het gaat hierbij bijvoorbeeld om de inrichting van de ruimte en het activiteitenaanbod en de
kwaliteit van taal en interacties in algemene zin. Ook een vergelijking met een kwaliteitsmeting in de
kinderdagopvang met de CLASS in 2012 toont dat zowel de emotionele als de educatieve
proceskwaliteit in de huidige steekproef hoger is38. De gemiddelde mate van welbevinden in de
groep is hoog en de gemiddelde betrokkenheid die peuters ervaren is middelmatig. Dit betekent dat
de kinderen over het algemeen tevreden zijn, maar dat het aanbod van spel en activiteiten niet altijd
actieve betrokkenheid van kinderen uitlokt en daarmee mogelijkheden biedt voor ontwikkeling en
leren. Verder blijken peuters vooral interacties te hebben met de pedagogisch medewerkers en in
mindere mate met andere kinderen. Kinderen vertonen gemiddeld genomen een hoge mate van
zelfregulatie en gewenst gedrag in de groep en hun speelwerkhouding is te karakteriseren als
gemiddeld.
Er zijn kwaliteitsverschillen op basis van de aard van de activiteit of situatie die geobserveerd wordt.
De emotionele proceskwaliteit gemeten met de CLASS en de kwaliteit van interacties met
leeftijdsgenoten blijkt hoger tijdens vrij spel. Verder blijkt de educatieve proceskwaliteit tijdens
educatieve activiteiten en vrij spel hoger dan tijdens eet en drinkmomenten. De kwaliteit van de
interacties tussen individuele kinderen blijkt hoger tijdens spel en de speelwerkhouding blijkt vooral
hoog tijdens creatieve activiteiten. Een groot deel van de tijd wordt in de peuteropvang besteed aan
educatieve activiteiten op taalgebied, zoals voorlezen, kringgesprek voeren en educatieve spelletjes
spelen.
Het beeld dat de peuteropvang gemiddeld relatief hoge emotionele proceskwaliteit biedt komt
overeen met de ervaringen van de pedagogisch medewerkers zelf, zoals gerapporteerd in de
interviews. Zij geven aan een positieve band te ervaren met de kinderen. Er is sprake van een
affectief-inclusief klimaat in de groep met veel aandacht voor samen- en fantasiespel en bevordering
van zelfregulatie. De lagere geobserveerde educatieve proceskwaliteit wordt deels weerspiegeld in
het door pedagogisch medewerkers gerapporteerde activiteitenaanbod. Niet voor alle
ontwikkelingsgebieden is ere evenveel aandacht. Zo wordt er wel veel aandacht besteed aan

38

Leseman & Slot (2013).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

74

exploratie en motorische activiteiten, samenspel en taal en geletterdheid, maar is er minder nadruk
op ontluikend rekenen, wetenschap en techniek of burgerschapsvorming.
De medewerkers zijn over het algemeen tevreden met hun werk en de omstandigheden waaronder
ze werken. Ze rapporteren weinig stress in hun werk en in relatie tot de omgang met de kinderen.
Hoewel er aandacht is voor continue professionalisering, is dit aanbod nog niet heel frequent.
Inhoudelijk teamoverleg, als onderdeel van teamprofessionalisering, komt het vaakst voor, maar
gemiddeld minder dan één keer per maand.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

75

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

76

5. Kwaliteit in de buitenschoolse opvang
Om de kwaliteit in de buitenschoolse opvang in kaart te brengen zijn verschillende instrumenten
gebruikt. Om de proceskwaliteit te meten is gebruik gemaakt van vijf observatie-instrumenten die
een oordeel geven over de kwaliteit van de opvang. Daarnaast is er aan de hand van een vragenlijst
voor pedagogisch medewerkers in persoonlijke interviews gevraagd naar het aanbod van activiteiten
en het pedagogische klimaat in de groep. Tevens zijn er met de vragenlijst gegevens over de
achtergrond van de pedagogisch medewerkers, de werkbeleving, de structurele en stabiele
kenmerken van de groep en het pedagogisch beleid nagevraagd.

5.1. Observaties
Observaties met de CLASS Pre-K
Uit het overzicht in tabel 5.1.1 kan worden opgemaakt dat de emotionele kwaliteit zoals
geobserveerd met de CLASS Pre-K in de midden- tot hoge range is. Er is met name sprake van het
ontbreken van een negatieve sfeer in de groep. Verder laten de pedagogisch medewerkers een over
het geheel genomen positief beeld zien met betrekking tot de sfeer, de mate waarin zij sensitief en
kindvolgend reageren op kinderen, en de wijze waarop zij gedrag van kinderen begeleiden. De
educatieve kwaliteit is in de middenrange, maar er blijken grote verschillen tussen de verschillende
kwaliteitsdimensies. Vooral productief gebruik van de tijd productief scoort hoog. Dit betekent dat er
aanbod is voor kinderen en dat het voor kinderen ook duidelijk is wat ze wel en niet kunnen doen.
Ook de interacties rondom verschillende educatieve werkvormen en aanbiedingsvormen scoort
relatief hoog. Er is een rijk, gevarieerd aanbod aan materialen en activiteiten die aansluiten op de
verschillende interesses van de kinderen en de pedagogisch medewerkers zijn in staat om kinderen
actief te betrekken in activiteiten en spel. De dimensies die het ondersteunen van met name de
cognitieve ontwikkeling en het geven van gerichte, procesgerichte feedback aan kinderen meten,
scoren lager.
Van alle observaties bleken eet- en drinkmomenten het meest voor te komen, gevolgd door vrij spel.
Het aanbod van gerichte activiteiten was divers en omvatte bijvoorbeeld samen koken of bakken,
sportactiviteiten en spelletjes doen. Georganiseerde creatieve activiteiten, veelal knutselen, kwamen
minder vaak voor.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

77

Tabel 5.1.1 Geobserveerde structurele kwaliteit en proceskwaliteit in de buitenschoolse opvang.
Eenheid: groep en observatiecyclus niveau
BSO
(N=33 groepen)
Range
M

SD

BSO
(N=128 observatiecycli)
Range
M
SD

2-18
1-5.75
2-12.13

9.89
1.70
5.96

(4.37)
(0.87)
(2.14)

2-34
0-6
1-20

9.94
1.72
5.94

(5.75)
(0.97)
(2.75)

CLASS emotioneel
Positieve sfeer
Negatieve sfeer (R)
Sensitiviteit
Kindperspectief
Begeleiding gedrag
Gemiddelde emotionele
kwaliteit

3.75-7.00
5.75-7.00
3.75-6.75
3.75-6.00
3.75-6.25
4.45-6.30

5.23
6.89
5.06
4.99
5.21
5.48

(0.72)
(0.25)
(0.73)
(0.67)
(0.64)
(0.47)

3-7
5-7
1-7
1-7
1-7
3-7

5.23
6.88
5.06
4.98
5.20
5.47

(1.04)
(0.35)
(1.11)
(1.11)
(1.16)
(.74)

CLASS educatief
Productiviteit
Educatieve werkvormen
Conceptontwikkeling
Kwaliteit feedback
Taalstimulering
Gemiddelde educatieve
kwaliteit

3.50-6.50
2.00-6.00
1.00-2.75
1.00-3.25
1.00-3.75
2.00-4.35

5.29
3.59
1.78
1.91
2.59
3.03

(0.79)
(0.83)
(0.48)
(0.62)
(0.62)
(0.54)

2-7
2-6
1-5
1-5
1-5
1.40-5.40

5.30
3.60
1.78
1.92
2.60
3.04

(1.19)
(1.23)
(0.89)
(0.91)
(0.91)
(0.81)

Structurele kenmerken
Tijdens de observaties
Aantal kinderen
Aantal volwassenen
Kind-staf ratio

Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Gerichte activiteit
Creatief
Eten/drinken
Buiten

28.9%
14.1%
12.5%
35.9%
8.6%

De gemiddelde scores, de standaarddeviaties en range van de geobserveerde kwaliteit is in tabel
5.1.1 weergegeven op twee niveaus. Enerzijds gaat het om de gemiddelde kwaliteit van de groep
(gemiddeld over 4 observatiecycli) en anderzijds gaat het om de kwaliteit van de observatiecycli
binnen de groep, verwijzend naar de verschillende situaties en activiteiten die geobserveerd zijn. De
gemiddelde scores zijn vergelijkbaar op beide niveaus, maar de spreiding in scores is binnen de
groepen groter dan tussen de groepen. De kwaliteit binnen de groep varieert sterk afhankelijk van
het type activiteit dat aangeboden wordt. Statistische toetsing39 bevestigt dit beeld, zoals blijkt uit
tabel 5.1.2, en laat zien de educatieve kwaliteit tijdens zowel gerichte als creatieve activiteiten
aanmerkelijk hoger is dan tijdens spel en eet- en drinkmomenten.

39

De resultaten van de multivariate variantieanalyse voor emotionele kwaliteit zijn F(4,123)=1.15, p=.335 en voor
educatieve kwaliteit F(4,123)=2.96, p=.022.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

78

Tabel 5.1.2 Geobserveerde kwaliteit afhankelijk van type activiteit

Spel
Gerichte activiteit
Creatief
Eten/drinken
Buiten spelen

Emotionele kwaliteit
M
SD
5.30
0.87
5.72
0.51
5.51
0.82
5.45
0.62
5.64
0.91

Educatieve kwaliteit
M
SD
2.85a
0.82
ac
3.38
0.56
3.46ab
1.02
2.90bc
0.62
3.12
1.15

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

Afbeelding 5.1 laat zien hoeveel groepen vallen in de lage, midden respectievelijk hoge range van
kwaliteit gebaseerd op de standaards van de CLASS Pre-K (laag < 3; midden > 3 en < 5; hoog > 5).
Hieruit blijkt dat 3 groepen hoge emotionele kwaliteit bieden, maar dit geldt voor geen enkele groep
met betrekking tot de educatieve kwaliteit. Er zijn geen groepen die lage emotionele kwaliteit
bieden, terwijl 14 groepen lage educatieve kwaliteit bieden.
35
30

0

3

25

19

20
15

30

10
14

5
0

0
Emotionele kwaliteit
Laag

Educatieve kwaliteit
Midden

Hoog

Afbeelding 5.1 Aantal groepen met lage, midden en hoge emotionele en educatieve kwaliteit van de buitenschoolse
opvang volgens de CLASS standaard

Observaties met NCKO-interactieschalen
In totaal zijn 64 pedagogisch medewerkers van 32 groepen beoordeeld40. Voor 19 pedagogisch
medewerkers was 1 videofragment beschikbaar, voor 21 medewerkers waren er 2 fragmenten, voor
14 medewerkers waren 3 fragmenten, voor 9 pedagogisch medewerkers waren dit er 4 en voor 1
medewerker waren er 5 fragmenten, resulterend in totaal 144 beoordeelde fragmenten. Op het
niveau van de videofragmenten was er op sommige schalen sprake van missing data, bijvoorbeeld
omdat de pedagogisch medewerker niet goed te verstaan was waardoor het toekennen van een
score niet mogelijk was. Dit was het geval voor Praten en uitleggen (7 missings; 4.9%) en
Ontwikkelingsstimulering (14 missings; 9.7%). Een ander type missing data heeft betrekking op het al
of niet voorkomen van een bepaalde situatie. Wanneer er bijvoorbeeld geen negatieve interacties
tussen kinderen voorkwamen, dan werd de schaal Begeleiden van negatieve interacties niet
gescoord (79 missings; 54.9%).
In lijn met de eerdere meting is er voor elke pedagogisch medewerker een gemiddelde score
berekend voor elke vaardigheid. Daarnaast is er een gemiddelde score per groep (dus gemiddeld
40

De scoring van de videofragmenten van de buitenschoolse opvang met de NCKO-schalen is uitgevoerd door het
Kohnstamm Instituut. Alle data waren beschikbaar.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

79

over alle pedagogisch medewerkers werkzaam in dezelfde groep) berekend. De beschrijvende
gegevens op zowel het niveau van de pedagogisch medewerker als de groep worden getoond in
tabel 5.1.3. Over het geheel genomen is het beeld dat zowel de aspecten van de verzorgende als de
educatieve interacties een voldoende scoren. De resultaten tonen aan dat de kwaliteit van de
emotionele ondersteuning en het bevorderen van autonomie het hoogst scoren, terwijl de
interacties gericht op ontwikkelingsstimulering en het begeleiden van interacties tussen kinderen
lager scoren.
Tabel 5.1.3 Geobserveerde proceskwaliteit met de NCKO-interactieschalen in de buitenschoolse
opvang. Eenheid: groep en pedagogisch medewerker niveau

Emotionele
ondersteuning
Sensitief
Responsief
Autonomie
Niet intrusieve stijl
Stimulering
autonomie
Regie & leiding
Structureren
Ingrijpen, niet
permissieve stijl
Totaal Verzorgend
Praten en uitleggen
Ontwikkelingsstimulering
Begeleiding van
interacties
Stimulering
positieve
interacties
Omgang negatieve
interacties
Totaal Educatief

BSO
(N=32 groepen)
Range
M
2.63-4.50
3.55

SD
0.47

BSO
(N=64 pm’ers)
Range
M
2.17-5.00
3.51

SD
0.66

Meting in 2011
(N=610 pm’ers)
Range
M
1.00-5.00
3.80

SD
0.86

2.57-4.33
2.50-5.00
2.75-4.63
2.75-5.00
2.75-4.67

3.54
3.57
3.46
3.49
3.43

0.47
0.54
0.45
0.54
0.43

2.00-5.00
2.00-5.00
2.50-4.67
2.00-5.00
2.50-4.67

3.51
3.49
3.42
3.43
3.41

0.66
0.71
0.47
0.58
0.48

1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00

3.75
3.85
3.64
3.71
3.57

0.93
0.91
0.76
0.79
0.87

2.21-4.50
2.14-5.00
2.00-4.50

3.32
3.40
3.25

0.66
0.71
0.68

1.50-4.75
1.50-5.00
1.50-5.00

3.30
3.33
3.30

0.77
0.83
0.82

1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00

3.85
3.90
3.81

0.74
0.85
0.79

2.67-4.50
2.25-5.00
1.43-4.25

3.32
3.44
2.86

0.48
0.57
0.73

2.39-4.50
1.50-5.00
1.00-4.33

3.41
3.31
2.84

0.55
0.68
0.85

1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00

3.76
3.65
3.18

0.68
1.01
1.25

1.86-4.08

2.87

0.58

1.00-4.25

2.84

0.75

1.00-5.00

2.53

0.89

1.86-4.17

2.88

0.56

1.00-4.25

2.84

0.78

1.00-5.00

2.50

0.86

1.60-4.50

2.80

0.77

1.00-5.00

2.80

0.94

1.00-5.00

2.75

1.32

1.90-4.33

3.00

0.54

1.33-4.33

2.95

0.65

1.00-5.00

3.14

0.87

Afbeelding 5.2 toont voor welk percentage van de geobserveerde pedagogisch medewerkers de
kwaliteit van de interacties als onvoldoende (rode deel van de kolom), middelmatig (oranje deel van
de kolom) of voldoende tot goed (groene kolom) beoordeeld is. Deze verdeling laat zien dat er voor
alle aspecten pedagogisch medewerkers zijn die respectievelijk onvoldoende, matig en voldoende
scoren. De percentages onvoldoendes zijn het laagst voor Niet-intrusieve stijl en Stimuleren van de
autonomie van kinderen en het hoogst voor Ontwikkelingsstimulering en Begeleiden van interacties
tussen kinderen.
Een vergelijking van de huidige meting met de eerdere meting in 201141 suggereert dat de
gemiddelde kwaliteit lager ligt, maar ook dat de verschillen tussen pedagogisch medewerkers kleiner
zijn geworden, blijkend uit kleinere standaarddeviaties en smallere scoreranges. De schaal
Begeleiden van interacties laat overigens een hogere score zien ten opzichte van de eerdere meting.

41

Boogaard & Van Daalen-Kapteijns (2012).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

80

37,5

46,9
15,6

39,1

45,3
15,6

28,1

62,5

9,4

21,9

70,3

7,8

onvoldoende

28,1

29,7

46,9

37,5

25

32,8

matig

22,6

14,8

21,9

15,8

36

34,9

34,2

49,2

49,2

50

59,7

17,7

voldoende tot goed

Afbeelding 5.2 Verdeling van pm’ers naar ‘onvoldoende’, ‘matig’, en ‘voldoende tot goed’ in percentages
SENS=sensitiviteit, RESP=responsiviteit, NIET-INTR=niet intrusieve stijl, STIM AUT=stimuleren van de autonomie van het
kind, STRUC=structureren, INGR=ingrijpen, niet permissieve stijl., P&U=praten en uitleggen, ONTW=
ontwikkelingsstimulering, BPI=begeleiden positieve interacties, BNI=begeleiden negatieve interacties

Observaties met de BSO observatieschaal
Er zijn observaties verricht met de BSO observatieschaal in alle 33 groepen. Niet alle gegevens die
nodig zijn voor deze schaal zijn direct observeerbaar. Aanvullende gegevens zijn derhalve afgeleid uit
de interviews met pedagogisch medewerkers. Het gaat bijvoorbeeld om zaken als de
teamsamenstelling en aspecten van het beleid of het geplande activiteitenaanbod. De gegevens in
tabel 5.1.4 laten de vergelijking zien van de resultaten in 2017 met de resultaten van de eerdere
meting in 2011 bij 155 buitenschoolse opvanggroepen42. De resultaten tonen dat de kwaliteit zoals
gemeten in 2017 grotendeels vergelijkbaar is met die in 2011. Op sommige punten is de kwaliteit iets
hoger, zoals de binnenruimte en de proceskwaliteit, op andere punten iets lager, zoals de kwaliteit
van het materiaal en organisatorische aspecten.
Tabel 5.1.4 Geobserveerde kwaliteit van de omgeving, de materialen, organisatorische aspecten en
algehele proceskwaliteit in de buitenschoolse opvang. Eenheid: groep

Binnenruimte (3 items)
Buitenruimte (2 items)
Materiaal (8 items)
Proceskwaliteit (7 items)
Organisatorisch (11 items)

BSO (N=33 groepen)
Range
M
1.67-5.00
3.47
1.00-5.00
3.68
1.75-4.38
2.80
1.86-5.00
3.94
1.75-4.50
2.88

SD
0.95
1.33
0.67
0.88
0.61

Meting 2011 (N=155)
Range
M
1.00-5.00
3.26
1.00-5.00
3.60
1.88-4.50
3.07
1.14-5.00
3.69
1.45-4.50
3.17

SD
1.08
1.13
0.55
0.73
0.55

Observaties met de inCLASS Pre-K
Tabel 5.1.5 laat zien wat de kwaliteit is die individuele kinderen ervaren in de groep. De resultaten
wijzen uit dat de kwaliteit van de interacties die individuele kinderen hebben met leeftijdsgenoten
gemiddeld hoger is dan de kwaliteit van de interacties die zij hebben met pedagogisch medewerkers.
De kwaliteit van beiden vormen van interactie valt echter in de lage tot midden range. De mate
waarin kinderen betrokken zijn bij spel en activiteiten is gemiddeld tot hoog, maar de mate van
zelfstandigheid hierbij is lager. De zelfregulatie van de kinderen in de groep is hoog en er zijn weinig
conflicten met de pedagogisch medewerkers of met de andere kinderen. De gemiddelde scores op
42

Tabel 5.4.1 laat gegevens zien op hoofdschalen zoals die ook zijn gerapporteerd in de vorige meting. In de bijlage staat
een complete tabel met de beschrijvende gegevens voor elk individueel item en de vergelijking met de eerdere meting.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

81

groepsniveau zijn vergelijkbaar zijn met de gemiddelde scores op het niveau van de observatiecycli.
Op het niveau van de observaties is er echter meer spreiding in scores (grotere standaarddeviatie en
wijdere range van scores). Deze variatie kan verklaard worden doordat individuele kinderen
verschillende ervaringen hebben in dezelfde groep en dat de kwaliteitsscores kunnen verschillen
naar type activiteit.
Eten en drinken is de meest frequent geobserveerde activiteit, gevolgd door vrij spel. Gerichte
activiteiten kwamen ook voor en betroffen veelal koken of bakken en spelletjes doen. Creatieve
activiteiten en buiten activiteiten kwamen minder vaak voor. Creatieve activiteiten hadden vooral
betrekking op knutselen en tekenen.
Tabel 5.1.5 Geobserveerde kwaliteit van interacties van individuele kinderen in de buitenschoolse
opvang. Eenheid: groep en observatiecyclus niveau

Positieve interactie met de
medewerker
Communicatieve interactie
met de medewerker
Conflicten met de
medewerker (R)
Prosociale interacties met
peers
Communicatieve interacties
met peers
Assertiviteit t.a.v. peers
Conflicten met peers (R)
Betrokkenheid in
spel/activiteiten
Zelfstandigheid
Zelfregulatie
Interacties met medewerker
Interacties met peers
Speel/ werkhouding
Gedrag in de groep
Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Gerichte activiteit
Creatief
Eten/drinken
Buiten
Overige

BSO
(N=33 groepen)
Range
M
2.56-5.00
3.75

SD
0.68

BSO
(N=404 observatiecycli)
Range
M
SD
1.00-7.00
3.72
1.66

1.86-5.00

2.83

0.76

1.00-7.00

2.78

1.76

5.38-7.00

6.79

0.32

3.00-7.00

6.80

0.58

2.78-5.80

4.46

0.54

1.00-7.00

4.50

1.31

1.38-5.20

3.35

0.86

1.00-7.00

3.34

1.89

1.44-4.57
4.63-7.00
4.00-6.08

3.02
6.67
5.09

0.70
0.45
0.53

1.00-7.00
2.00-7.00
1.00-7.00

3.03
6.68
5.10

1.67
0.77
1.37

1.88-5.10
4.88-7.00

3.76
6.26

0.79
0.49

1.00-7.00
1.00-7.00

3.77
6.24

1.60
1.01

2.28-4.95
1.89-5.10
2.94-5.53
4.96-7.00

3.29
3.61
4.42
6.57

0.68
0.66
0.61
0.40

1.00-7.00
1.00-7.00
1.00-7.00
2.33-7.00

3.25
2.62
4.44
6.57

1.60
1.48
1.31
0.66

21%
18%
11%
36%
11%
3%

Tabel 5.1.6 toont de gemiddelde scores voor alle domeinen afhankelijk van het type activiteit43. De
resultaten laten zien dat er enkele verschillen zijn tussen activiteiten. Zo ervaren kinderen gemiddeld
genomen een lagere kwaliteit van interacties met de pedagogisch medewerkers in vrij spel situaties
vergeleken met gerichte en creatieve activiteiten en eet- en drinkmomenten. Buiten spelen en
43

De resultaten van de multivariate variantieanalyse voor Interacties met de pm’er zijn F(4,397)=9.02, p=.000, voor
Interacties met peers F(4,397)=1.87, p=.099, voor Speelwerkhouding F(4,397)=5.44, p=.000 en Gedrag in de groep
F(4,397)=2.37, p=.039.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

82

overige activiteiten (vooral transitiemomenten) scoren lager op kwaliteit van de interacties met
pedagogisch medewerkers dan eten en drinken en gerichte of creatieve activiteiten. Tijdens vrij spel
is de kwaliteit van interacties met leeftijdgenoten hoger dan tijdens gerichte en overige activiteiten.
Voor de speelwerkhouding blijkt het eten en drinken gepaard te gaan met een lagere betrokkenheid
en zelfstandigheid, vergeleken met alle andere typen activiteiten, behalve de categorie overig.
Tijdens het buiten spelen scoren kinderen het laagst met betrekking tot gedrag in de groep en zijn er
meer conflictueuze interacties.
Tabel 5.1.6 Geobserveerde kwaliteit van individuele kinderen afhankelijk van type activiteit

Spel
Gerichte activiteit
Creatief
Eten/drinken
Buiten
Overig

Interacties pm’er

Peer interacties

M
2.54a
3.61ab
3.72ac
3.59ad
2.72bcd
2.19bcd

M
3.92e
3.43e
3.89f
3.57
3.49
2.95ef

SD
1.47
1.60
1.80
1.52
1.38
0.95

SD
1.60
1.36
1.55
1.48
1.26
1.60

Speel/
werkhouding
M
SD
g
1.39
4.73
h
1.33
4.58
i
1.19
4.94
ghij
1.23
4.07
j
1.07
4.58
gi
1.60
3.85

Gedrag in groep
M
6.61k
6.66l
6.57m
6.62n
6.27klmn
6.54

SD
0.65
0.58
0.85
0.53
0.80
0.80

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

35

0

0

0

30

32

31

3

1
Taakorientatie

2

30
25

20

20
15
10
5
0

13

Interacties pm-er Peer interacties
Laag

Midden

Gedrag in groep

Hoog

Afbeelding 5.3 Aantal groepen met lage, midden en hoge kwaliteit in de verschillende inCLASS domeinen

Afbeelding 5.3 laat zien hoeveel groepen vallen in de lage, midden respectievelijk hoge range van
kwaliteit gebaseerd op de standaards van de inCLASS (laag < 3; midden > 3 en < 5; hoog > 5). De
kwaliteit van de interacties met de pedagogisch medewerkers blijkt gemiddeld te zijn in 20 groepen
en laag in 13 groepen. Met betrekking tot de kwaliteit van de interacties tussen kinderen, zien we dat
de ruime meerderheid in de midden range scoort. Met betrekking tot de speelwerkhouding scoort
het overgrote deel in de midden range. Het gedrag van de kinderen valt in bijna alle groepen in de
hoge range, wat voor een groot deel verklaard kan worden door het ontbreken van conflicten met
pedagogisch medewerkers en andere kinderen.
Observaties van welbevinden en betrokkenheid
Het welbevinden en de betrokkenheid van individuele kinderen is geobserveerd op het niveau van de
observatiecycli en tevens geaggregeerd naar het niveau van de groep. Bij aggregatie naar het
groepsniveau is de score een afspiegeling van het gemiddelde van alle individueel, in verschillende
situaties geobserveerde kinderen in de betreffende groep. Het gemiddelde welbevinden van
kinderen is hoog, zowel op observatiecyclus- als op groepsniveau. Betrokkenheid scoort matig op

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

83

beide niveaus. Er is meer variatie op observatiecyclusniveau dan op groepsniveau, wat blijkt uit een
grotere range en grotere standaarddeviaties. Dit heeft te maken met verschillen in ervaren kwaliteit
tussen situaties en activiteiten.
Tabel 5.1.7 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen in de
buitenschoolse opvang. Eenheid: groep en observatiecyclus niveau
BSO
(N=33 groepen)
Range
M
3.42-4.07
3.71
2.83-3.72
3.28

Welbevinden
Betrokkenheid
Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Gerichte activiteit
Creatief
Eten/drinken
Buiten activiteit
Overige

SD
(0.13)
(0.25)

BSO
(N=106 observatiecycli)
Range
M
SD
2.89-4.50
3.70
0.36
2.25-4.20
3.28
0.50

28%
14%
11%
35%
8%
3%

Eten en drinken was de meest geobserveerde activiteit gevolgd door vrij spel. Gerichte activiteiten
en educatieve activiteiten kwamen ongeveer even vaak voor. Gerichte activiteiten betroffen vaak
koken of bakken en (bord)spelletjes doen. Creatieve activiteiten betroffen veelal knutselen en
tekenen of kleuren, maar kwamen aanmerkelijk minder vaak voor. Buiten spelen kwam af en toe
voor. Met multivariate variantieanalyse is gekeken of verschillen in welbevinden en betrokken zijn te
verklaren door type activiteit44. De bevindingen staan in tabel 5.1.8 en laten zien dat er geen
verschillen zijn met betrekking tot welbevinden. Voor betrokkenheid scoren kinderen hoger tijdens
vrij spel, creatieve en gerichte activiteiten dan tijdens eet- en drinkmomenten, buiten spelen en
overige activiteiten (veelal transitiemomenten).
Tabel 5.1.8 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen geaggregeerd
naar observatiecyclus afhankelijk van type activiteit

Spel
Gerichte activiteit
Creatief
Eten/drinken
Buiten activiteit
Overig

Welbevinden
M
SD
3.74
0.27
3.73
0.32
3.76
0.41
3.67
0.41
3.66
0.33
3.42
0.36

Betrokkenheid
M
SD
3.59a
0.52
3.44b
0.48
3.61c
0.39
abc
2.93
0.39
3.18ac
0.61
2.74abc
0.67

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

Afbeelding 5.4 toont hoeveel groepen vallen in de lage, midden respectievelijk hoge range van
welbevinden en betrokkenheid, gebaseerd op de standaards van het instrumentarium (laag < 2.5;
matig > 2.5 en < 3.5; hoog > 3.5). Hieruit blijkt dat het welbevinden in alle groepen, behalve één,
hoog is. Voor betrokkenheid zien we dat 25 groepen middelmatig scoren en acht groepen in de hoge
categorie vallen.

44

De resultaten van de multivariate variantie analyse voor welbevinden zijn F(5,100)=.64, p=.673 en voor betrokkenheid
F(5,100)=12.44, p=.000.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

84

35
30

8

25
20
32

15

25

10
5
1
Welbevinden

0

0
Betrokkenheid
Laag

Matig

Hoog

Afbeelding 5.4 Aantal groepen met lage, matige en hoge mate van welbevinden en betrokkenheid op groepsniveau

5.2. Interviewgegevens
In totaal zijn 46 pedagogisch medewerkers, werkzaam op de 33 buitenschoolse opvanggroepen die
aan dit onderzoek meedoen, geïnterviewd. Hieronder worden de bevindingen uit de interviews
gerapporteerd voor verschillende aspecten: structurele kwaliteit en groepssamenstelling,
pedagogisch beleid en klimaat, en activiteitenaanbod.
Structurele kwaliteit en groepssamenstelling
Tabel 5.2.1 geeft een overzicht van de achtergrond van de geïnterviewde medewerkers. De spreiding
naar leeftijd van de medewerkers is vrij groot en de gemiddelde leeftijd is bijna 36 jaar. Er is ook
sterke variatie in het aantal werkuren per week. De gemiddelde werktijd is relatief kort. Het
overgrote deel van de medewerkers is opgeleid op MBO3 of MBO4 niveau (het gemiddelde
vooropleidingsniveau is 5) en een deel heeft door een beroepsgerichte vervolgopleiding het
opleidingsniveau verder verhoogd. Wat betreft de vooropleiding zijn er zowel lager opgeleiden
(VMBO of MBO2 niveau) als hoger opgeleiden (WO niveau) onder de geïnterviewde medewerkers.
De gemiddelde werkervaring van de geïnterviewden in de sector kinderopvang is ruim 9 jaar, korter
dan in de andere opvangsoorten, en de variatie is groot. Bijna tweederde van de huidige steekproef
werkt in de kinderopvang op basis van een vast contract, één medewerker is tevens eigenaar. De rest
werkt op een tijdelijk contract, meer dan in de andere kinderopvangsoorten.
Tabel 5.2.1 Achtergrondkenmerken van pedagogisch medewerkers
BSO groepen – achtergrond pedagogisch
medewerker
Leeftijd
Werkdagen
Werktijd
Vooropleiding (1-8)
Niveau vervolgopleiding (1-8)
Werkervaring in kinderopvang (in jaren)
% Vast contract

N

Range

Gemiddeld

SD

46
46
46
46
46
46
46

21-62
1-5
8-37
1-8
5-8
0.5-25
0-100%

35.8
3.14
21.0
5.00
5.66
9.69
66.4%

11.7
0.99
7.54
1.48
0.99
7.00

% Eigenaar, zzp’er

46

0-100%

2.3%

15%

47%

De werkomgeving wordt in het algemeen als positief ervaren, zoals tabel 5.2.2 laat zien. Op vragen
naar de onderlinge afstemming, taakverdeling en samenwerking in het team, het werkklimaat, met

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

85

aspecten als zich gerespecteerd en gewaardeerd voelen, en het gevoel betrokken te zijn bij de
beleidsontwikkeling en besluitvorming binnen de eigen organisatie, wordt gemiddeld ruim boven de
5 (‘mee eens’ tot ‘sterk mee eens’) gescoord op een schaal van 1 tot 6. Het ervaren stressniveau is
laag (deze schaal is omgecodeerd: het antwoord op stellingen als “ik voel me gestrest”, “ik kan het
werk niet aan” of “ik ben meer uitgeput dan normaal na een werkdag” is gemiddeld ‘een beetje mee
oneens’ tot ‘sterk mee oneens’ ). Het vertrouwen in eigen kunnen is hoog. Er is aandacht voor
continue professionalisering via cursusaanbod, coaching, teamoverleg en conferentiedeelname. De
gemiddelde score ligt iets boven de 2 (‘zelden’), wat suggereert dat het aanbod aan
professionaliseringsactiviteiten niet overdadig is. De meest voorkomende vorm van continue
professionalisering is inhoudelijk teamoverleg: één keer per zes weken zoals uit andere
interviewgegevens kan worden afgeleid. De schaal teamgerichte professionalisering (samen
activiteiten bedenken, gezamenlijke reflectie op het werk enz.) heeft een gemiddelde score van 2.73
op een schaal van 1 (‘nooit’) tot 7 (‘elke dag’), wat overeenkomt met minder dan één keer per
maand.
Tabel 5.2.2 Werkbeleving zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
BSO groepen – organisatieklimaat &
werkbeleving
Continue professionalisering (1-5)
Teamgerichte professionalisering (1-7)
Teamcohesie (1-6)
Zelfvertrouwen (1-6)
Beleving werkklimaat (1-6)
Beleving betrokken (1-6)
Werkstress (1-6) (R)

N

Range

Gemiddeld

SD

39
39
39
39
39
39
39

1.10-4.00
1.00-5.56
3.20-6.00
4.11-6.00
3.79-6.00
4.40-6.00
3.00-6.00

2.13
2.73
5.02
5.15
5.12
5.34
4.69

0.59
1.03
0.58
0.40
0.46
0.42
0.75

Gegevens over de groepen kinderen zijn weergegeven in tabel 5.2.3. De gemiddelde groepsgrootte
op de drie drukste dagen van de week is bijna 19. De hoogste waarde voor de groepsgrootte is ruim
58. Het gaat hier om een BSO met een opendeurenbeleid. De kind-beroepskracht ratio op de drukste
dagen is 8.42, met sterke variatie tussen de groepen. De samenstelling van de groepen naar
leeftijdsfase komt overeen met de aard van de opvangsoort: het gaat vooral om kleuters (41%) en
jongere schoolkinderen tot acht jaar (34%). Er zijn ook oudere schoolkinderen (bijna 16%) en enkele
middelbare scholieren (niet in de Tabel opgenomen). De pedagogisch medewerkers is gevraagd in te
schatten wat het aandeel kinderen is in hun groep met ouders die laag zijn opgeleid of een
migratieachtergrond hebben. Op basis van hun antwoorden schatten wij het aandeel kinderen van
laagopgeleide ouders op gemiddeld ruim 12 procent en, daarmee deels overlappend, het aandeel
kinderen met ouders met een migratieachtergrond, Westers zowel als niet-Westers, op bijna 17
procent, veel kleiner dan in de andere opvangsoorten. Er is grote variatie: er zijn enkele
buitenschoolse opvanggroepen die volgens de medewerkers grotendeels of volledig uit kinderen van
laagopgeleide ouders of migrantenouders bestaan. De pedagogisch medewerkers rapporteren een
aandeel kinderen die extra zorg, vooral ondersteuning bij gedragsproblemen, nodig hebben in hun
groepen van gemiddeld 9 procent. In totaal zijn er minder kinderen met extra zorgbehoeften dan in
de andere opvangsoorten.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

86

Tabel 5.2. Samenstelling van de groep zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
BSO groepen – structurele kenmerken en
groepssamenstelling
Groepsgrootte op de drie drukste dagen
Kind-staf ratio op de drie drukste dagen
% kleuters
% jonge schoolkinderen
% oudere schoolkinderen
% kinderen van laagopgeleide ouders
% kinderen met migratieachtergrond
% kinderen met extra zorgbehoeften
-waarvan educatieve problemen
-waarvan gedragsproblemen
-waarvan beperkingen

N

Range

Gemiddeld

SD

42
42
33
33
33
27
27
42
39
40
40

4.67-58.33
3.43-10.00
0-100%
0-100%
0-100%
0-100%
0-100%
0-56%
0-34%
0-38%
0-13%

18.83
8.42
41.1%
34.2%
15.6%
12.6%
16.9%
9.1%
1.9%
7.9%
1.6%

9.72
1.39
25%
24%
22%
20%
28%
13%
16%
10%
3%

Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat
Indicatoren van het pedagogisch beleid zijn opgenomen in tabel 5.2.4. Er zijn verschillende aspecten
van stabiliteit nagevraagd. De gemiddelde score van 2.99 op een schaal van 1 tot 5 (‘de genoemde
stabiliteitsaspecten zijn van toepassing tot sterk van toepassing’) wijzen op beleid dat tot minder
stabiele groepen leidt, ook vergeleken met de andere opvangsoorten. Het is gemiddeld in de
onderzochte BSO groepen relatief makkelijk van dagen te wisselen, er worden regelmatig groepen
samengevoegd of kinderen mogen zelf van groep wisselen. De relatief ruime scorerange wijst er op
dat dit geen vaststaand pedagogisch model is in alle onderzochte BSO groepen. Sommige groepen en
locaties streven naar stabiele groepen, andere juist niet. In samenhang hiermee is er duidelijk sprake
van een opendeurenbeleid in verschillende BSO groepen waarin kinderen zelf kunnen kiezen in
welke groep ze bepaalde activiteiten willen doen of waarbij kleine groepen worden samengesteld
voor speciale activiteiten met kinderen die uit verschillende groepen komen. De wijde scorerange
wijst er ook hier op dat buitenschoolse opvanggroepen op dit punt verschillende keuzes maken.
Consistent met dit beeld is de gemiddelde score op flexibiliteit van het programma, verwijzend naar
de mate waarin een vast middagschema met vooraf geplande activiteiten wordt gehanteerd of juist
ruimte wordt gelaten voor eigen invulling van de middag door de kinderen. Die score is ook relatief
hoog, maar opnieuw met veel variatie. De rol die kinderen zelf spelen in de vormgeving van het
pedagogisch beleid en activiteitenprogramma van de BSO groepen is op verschillende manieren
nagevraagd. De gemiddelde score van 3.50 (tussen ‘min of meer van toepassing’ en ‘van toepassing’)
suggereert dat de kinderparticipatie in de onderzochte BSO groepen al relatief sterk verankerd is,
maar de gegevens laten zien dat ook de variatie nog groot is. Er zijn groepen waarin de
kinderparticipatie, afgemeten aan de genoemde aspecten, minimaal is.
Het pedagogische klimaat en de algemene manieren van omgaan met kinderen omvatten
verschillende aspecten. Er is volgens de medewerkers spelbegeleiding en actieve bevordering van
fantasiespel. Het bevorderen van spel, met name doen-alsof spel, is prominent (verschillende
aspecten van bevorderen van doen-alsof spel zijn ‘min of meer van toepassing’ tot ‘van toepassing’),
maar er is ook grote variatie tussen groepen wat er op wijst dat spelbegeleiding niet als dominant
pedagogisch model fungeert in de onderzochte BSO groepen. Affectief-inclusief gedrag omvat onder
andere knuffelen, persoonlijk troosten als dat nodig is, een aai over de bol geven, stoeien en
bevorderen dat kinderen mee doen met groepsactiviteiten en lief en zorgzaam zijn voor elkaar. De
gemiddelde score wijst op een tamelijk sterke affectief-inclusieve pedagogische houding van de
medewerkers (5.51 op een schaal van 1 tot 7: zulke handelingen worden ‘vaak’ tot ‘zeer vaak’
uitgevoerd). Het bevorderen van zelfregulatie verwijst naar de ontwikkeling van vaardigheden om
emoties situatie-adequaat te reguleren, sociale conflicten op te lossen, plannen voor spel en werk te
maken, en een geconcentreerde houding aan te nemen bij spel en activiteiten. De gemiddelde score
is tamelijk hoog (bevorderende handelingen komen gemiddeld ‘vaak’ voor) en de hoge ondergrens

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

87

van de scorerange suggereert dat bevorderen van zelfregulatie redelijk verankerd is als pedagogisch
model in de onderzochte BSO groepen. Dat kan te maken hebben met de leeftijd van de kinderen,
die gemiddeld uiteraard een stuk hoger is dan in de voorschoolse kinderopvang. Het kan er ook op
wijzen dat zelfregulatie als ontwikkelingsdoel een plaats heeft gekregen in het pedagogisch-educatief
denken in de BSO, althans in de huidige steekproef.
Tabel 5.2.4 Pedagogisch beleid en klimaat zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
BSO groepen – pedagogisch beleid &
pedagogisch klimaat
Stabiliteit groepen (1-5)
Opendeurenbeleid (1-5)
Flexibel programma (1-5)
Kinderparticipatie (1-5)
Spelbegeleiding & verrijking (1-5)
Bevorderen doen-alsof spel (1-5)
Affectief-inclusief gedrag (1-7)
Bevorderen zelfregulatie (1-7)
Contact met ouders (% van 14 opties)
Relatie met kinderen: veilig (1-6)
Relatie met kinderen: afhankelijk (1-6)
Relatie met kinderen: conflict (1-6)
Ervaren opvoedstress (1-6)

N

Range

Gemiddeld

SD

43
43
43
42
38
38
38
38
38
38
38
38
38

1.00-5.00
1.00-5.00
2.25-5.00
1.00-5.00
1.75-5.00
1.25-5.00
4.10-6.80
3.64-6.45
7-86%
4.40-6.00
1.00-5.00
1.00-3.75
1.00-3.57

2.99
3.11
3.51
3.50
3.84
3.84
5.51
4.90
46.5%
5.17
2.59
1.96
2.07

0.83
1.00
0.61
0.84
0.68
0.74
0.73
0.71
19%
0.38
0.75
0.66
0.56

De relatie met de kinderen wordt in het algemeen als positief ervaren. De pedagogisch medewerkers
beoordelen hun relaties met de kinderen gemiddeld als emotioneel veilig (stellingen over veilige
relaties worden beoordeeld als ‘van toepassing’ tot ‘sterk van toepassing’). Ze ervaren beperkte
afhankelijkheid bij de kinderen. Ze ervaren ook weinig conflictueuze relaties. De ervaren
opvoedingsstress is laag (gemiddeld is men het ‘oneens’ met stellingen over negatieve emoties rond
het omgaan met kinderen).
Oudercontacten zijn er in verschillende vormen: haal- en brengcontacten, ouderavonden, digitale
platforms en app-groepen, tentoonstellingen en feesten, participatie van ouders in activiteiten. Van
de lijst van 14 vormen van oudercontact geven de geïnterviewde medewerkers aan er gemiddeld
tussen de 6 en 7 (46.5%) te benutten. Gemiddeld is er op verschillende manieren contact met
ouders, maar de variatie is groot. Er zijn medewerkers die maar op één of enkele manieren contact
hebben met ouders en medewerkers die op bijna alle manieren contact hebben. Een ruime
meerderheid van de medewerkers meldt dat er een oudercommissie is.
Activiteitenaanbod
Het activiteitenaanbod is in kaart gebracht met een vragenlijst waarin acht soorten activiteiten, en
binnen deze soorten specifieke leeftijdsrelevante activiteiten, zijn voorgelegd met de vraag hoe vaak
deze worden aangeboden of voorkomen. In tabel 5.2.5 staan de gemiddelde scores op een schaal
van 1 ‘(bijna) nooit’ tot 7 ‘minstens 2x per dag’. Een gemiddelde score op de schaal geeft een beeld
over het hele domein dat wordt nagevraagd. Sommige activiteiten komen vaker voor, andere minder
vaak. De medewerkers rapporteren relatief hoge gemiddelde scores voor verschillende vormen van
spel (constructiespel, doen-alsof spel, spel met regels, knikkeren, bordspel enz.), van ‘een paar keer
per week’ tot ‘elke dag’. Activiteiten op het gebied van taal- en geletterdheid en rekenvaardigheid
zijn minder frequent (beide gemiddeld rond ‘een paar keer per maand’). Er is volgens de rapportage
van de pedagogisch medewerkers relatief weinig aanbod aan creatieve en musische activiteiten,
activiteiten op het gebied van wetenschap en technologie, en burgerschapsvorming (gemiddeld
tussen ‘een paar keer per jaar’ en ‘een paar keer per maand’). De schaal buitenactiviteiten en
uitstapjes scoort gemiddeld hoog (‘een paar keer per maand’ tot ‘elke week’). De kinderen kunnen
relatief veel buitenactiviteiten doen in de onderzochte BSO groepen. Meer gedetailleerde gegevens

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

88

laten zien dat het buitenspelen in de tuin, verstoppen, ravotten en sporten heel frequent zijn (‘een
paar keer per week’ tot ‘elke dag’), terwijl bezoekjes aan een park, kinderboerderij, strand of bos of
aan een bibliotheek of museum veel minder vaak voorkomen.
Tabel 5.2.5 Activiteitenaanbod zoals gerapporteerd door pedagogisch medewerkers
BSO groepen - activiteitenaanbod
Exploratie-motorische ontwikkeling
Samenspel
Creatieve en musische activiteiten
Taal & geletterdheid
Ontluikend rekenen
Wetenschap & Technologie
Burgerschapsvorming
Buitenactiviteiten & uitstapjes

N
34
33
33
33
33
33
33
33

Range
2.14-6.00
2.00-6.00
1.25-3.88
1.57-3.71
1.00-4.43
1.00-3.86
1.00-5.17
2.00-5.67

Gemiddeld
3.64
4.12
2.07
2.79
2.46
2.17
2.43
4.36

SD
0.86
0.81
0.64
0.59
0.80
0.65
1.21
0.80

Samenvattend beeld van de kwaliteit in buitenschoolse opvang
De resultaten van de observaties laten zien dat de proceskwaliteit varieert afhankelijk van welk
aspect bekeken wordt. De emotionele proceskwaliteit is middelmatig tot goed, maar de educatieve
proceskwaliteit is laag. Er is een basis activiteitenaanbod dat ervoor zorgt dat kinderen zich kunnen
vermaken, wat blijkt uit de CLASS Pre-K en BSO observatieschaal, maar het aanbod lijkt veelal gericht
op spel (binnen en buiten) en minder gericht op verschillende andere domeinen, zoals muziek, dans,
natuur en techniek. Al zijn er relatief grote verschillen tussen groepen, waarbij sommige groepen zich
duidelijker profileren op een of meer van deze ontwikkelingsgebieden. De educatieve proceskwaliteit
is beduidend hoger tijdens gerichte activiteiten en creatieve activiteiten, vergeleken met vrij spel en
eet- en drinkmomenten. Maar dit type georganiseerde activiteiten is relatief weinig geobserveerd
tijdens de bezoeken (ca 25%). Eet- en drinkmomenten nemen de meeste tijd in beslag.
De proceskwaliteit is op sommige vlakken iets hoger en op sommige vlakken iets lager dan in de
voorgaande meting, zoals gemeten met de BSO Observatieschaal en de NCKO-interactieschalen. Het
lijkt er op dat de verschillen tussen groepen kleiner zijn geworden en dat er minder groepen en
pedagogisch medewerkers zijn die uitgesproken laag of hoog scoren. Hoewel het welbevinden van
kinderen over het algemeen goed is, is er gemiddeld genomen een lagere mate van betrokkenheid.
De betrokkenheid van kinderen en de speel- werkhouding van kinderen was tijdens vrij spel en
gerichte (creatieve) activiteiten hoger dan tijdens het eten en drinken. In de buitenschoolse opvang
is de kwaliteit van de interacties tussen kinderen onderling gemiddeld genomen hoger dan de
interacties die kinderen met pedagogisch medewerkers hebben en hierin zien we duidelijke
verschillen tussen activiteiten. Vrij spel vindt vooral tussen kinderen onderling plaats en bij
activiteiten zien we een duidelijkere rol van de pedagogisch medewerkers.
Het beeld van de hogere geobserveerde emotionele proceskwaliteit blijkt ook uit de rapportages van
de pedagogisch medewerkers tijdens de interviews, die aangeven een (zeer) positieve band te
ervaren met de kinderen. Er is sprake van een affectief-inclusief klimaat in de groep met aandacht
voor samen- en fantasiespel en bevordering van zelfregulatie. De lagere geobserveerde educatieve
proceskwaliteit wordt deels weerspiegeld in het door pedagogisch medewerkers gerapporteerde
activiteitenaanbod waaruit blijkt dat er nog niet voor alle ontwikkelingsgebieden evenveel aandacht
is. Zo wordt er wel veel aandacht besteed aan spel zowel binnen als buiten, maar is er minder nadruk
op creatieve en musische activiteiten of activiteiten op de gebieden taal, ontluikend rekenen,
wetenschap en techniek, en burgerschapsvorming.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

89

De medewerkers zijn over het algemeen tevreden met hun werk en de omstandigheden waaronder
ze werken, zoals het organisatieklimaat en de betrokkenheid bij de organisatie. Ze rapporteren
relatief weinig stress in hun werk en in relatie tot de omgang met de kinderen. Hoewel er aandacht is
voor continue professionalisering, is dit aanbod nog niet heel frequent. Inhoudelijk teamoverleg, als
onderdeel van teamprofessionalisering, komt het vaakst voor, maar gemiddeld minder dan één keer
per maand.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

90

6. Kwaliteit in de gastouderopvang
Om de kwaliteit in de gastouderopvang in kaart te brengen zijn verschillende instrumenten gebruikt.
Om de proceskwaliteit te meten is gebruik gemaakt van zes observatie-instrumenten die een oordeel
geven over de kwaliteit in de groep. Daarnaast is er in persoonlijke interviews met de gastouders aan
de hand van een gestructureerde vragenlijst gevraagd naar het aanbod van activiteiten en het
pedagogische klimaat in het gastoudergezin. Tevens zijn er met de vragenlijst achtergrondkenmerken
van de gastouders, meer structurele kenmerken van het gastoudergezin nagevraagd.

6.1. Observaties
Er zijn in totaal 57 gastoudergezinnen bezocht waar observaties zijn uitgevoerd met de verschillende
instrumenten. Van alle gastouders, behalve één, is videomateriaal verzameld ten behoeve van de
codering met de CLASS en de codering op individueel kindniveau. De CLASS is in een aantal
gastoudergezinnen ter plekke, ‘live’, gescoord. Voor deze gastoudergezinnen zijn geen gegevens van
individuele kinderen beschikbaar. De 57 gastouders vangen kinderen op van verschillende leeftijden.
De samenstelling van de leeftijden op de dag van de observatie staat in Tabel 6.1.1. Vanwege de
gevarieerde leeftijdssamenstelling zijn er verschillende leeftijdsversies gebruikt van de CLASS en
inCLASS. Er werden gemiddeld ruim twee kinderen opgevangen per locatie met een range van een
tot zes kinderen.
Tabel 6.1.1 Aantal gastouders en verdeling naar leeftijd van opgevangen kinderen op de dag van
bezoek
Baby’s
Peuters
Schoolkinderen
Baby’s en peuters
Baby’s en schoolkinderen
Peuters en schoolkinderen
Baby’s, peuters en schoolkinderen

Aantal
4
11
12
14
1
9
5

Frequentie
7%
20%
21%
25%
2%
16%
9%

Observaties met de CLASS Infant, Toddler en Pre-K
Er zijn observaties verricht met verschillende versies van de CLASS, afhankelijk van de leeftijd van de
aanwezige kinderen. Wanneer er kinderen van verschillende leeftijden aanwezig waren op de dag
van het bezoek, zijn de video’s gecodeerd met meerdere instrumenten om de ervaren interacties van
baby’s, peuters en schoolgaande kinderen apart in kaart te brengen. De resultaten van de
observaties met de CLASS Infant, Toddler en Pre-K staan in tabel 6.1.2. De resultaten laten zien dat
de kwaliteit van interacties met baby’s in de middenrange valt, met de scores voor emotionele
kwaliteit aan het hoge eind en scores voor de educatieve kwaliteit aan het lage eind van deze range.
Voor de peuters is er een vergelijkbaar beeld voor de emotionele kwaliteit, maar valt de educatieve
kwaliteit net in de lage range. Voor schoolgaande kinderen is de emotionele kwaliteit ook in de
midden range, alhoewel iets lager dan voor baby’s en peuters, en de educatieve kwaliteit valt
eveneens in de middenrange, maar wel aan het lage eind hiervan.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

91

Tabel 6.1.2 Geobserveerde kwaliteit van interacties met de CLASS Infant, CLASS Toddler en CLASS
Pre-K in de gastouderopvang. Eenheid: gastouder en observatiecyclus niveau

Structurele kenmerken
tijdens de observaties
Aantal kinderen
Aantal volwassenen
Kind-staf ratio
CLASS Infant
Relationeel klimaat
Sensitiviteit
Gemiddelde emotionele
kwaliteit
Faciliteren exploratie
Vroege
taalondersteuning
Gemiddelde educatieve
kwaliteit
CLASS Toddler
Positieve sfeer
Negatieve sfeer (R)
Sensitiviteit
Aandacht
kindperspectief
Begeleiding gedrag
Gemiddelde emotionele
kwaliteit
Faciliteren ontwikkeling
Kwaliteit feedback
Taalstimulering
Gemiddelde educatieve
kwaliteit
CLASS Pre-K
Positief klimaat
Negatief klimaat (R)
Sensitiviteit
Aandacht
kindperspectief
Gedragsregulering
Gemiddelde emotionele
kwaliteit
Productiviteit
Educatieve werkvormen
Conceptontwikkeling
Kwaliteit feedback
Taalstimulering
Gemiddelde educatieve
kwaliteit

Gastouders (N=57)
Range
M

SD

N

Gastouders (N=285 observatiecycli)
Range
M
SD
N

1.00-5.00
0.00-2.00
0.88-5.00

2.39
0.85
2.32

0.99
0.50
1.00

56
56
56

1-6.00
0-6.00
0.50-6.00

2.42
0.85
2.24

1.21
0.67
1.13

285
285
209

2.00-7.00
2.00-7.00
2.00-7.00

5.56
5.31
5.44

1.03
1.08
1.04

24
24
24

2.00-7.00
2.00-7.00
2.00-7.00

5.64
5.38
5.51

1.03
1.16
1.03

72
72
72

1.00-5.50
1.00-5.33

3.07
2.95

1.22
0.97

24
24

1.00-6.00
1.00-6.00

3.19
3.04

1.33
1.18

72
72

1.00-5.33

3.01

1.01

24

1.00-5.50

3.01

1.12

72

3.50-7.00
5.67-7.00
3.00-7.00
3.00-5.75

5.46
6.84
5.31
4.56

0.83
0.32
0.96
0.65

39
39
39
39

3.00-7.00
3.00-7.00
2.00-7.00
2.00-7.00

5.56
6.85
5.47
4.59

1.07
0.52
1.22
1.11

130
130
130
130

2.00-6.80
3.80-6.48

4.99
5.43

1.17
0.62

39
39

1.00-7.00
3.00-7.00

5.13
5.52

1.38
0.78

130
130

1.00-5.60
1.00-5.00
1.50-5.40
1.50-5.33

2.93
2.38
2.95
2.74

1.00
0.98
0.93
0.86

39
39
39
39

1.00-6.00
1.00-6.00
1.00-6.00

3.04
2.42
3.05

1.42
1.29
1.16

130
120
130

1.00-6.33
6.00-7.00
1.00-6.33
2.00-6.00

4.97
6.84
4.97
4.52

1.13
0.26
1.13
0.88

27
27
27
27

2.00-7.00
5.00-7.00
2.00-6.00
2.00-7.00

5.07
6.82
4.58
5.13

1.00
0.42
1.08
1.16

83
83
83
83

2.50-6.50
3.30-6.00

5.03
5.25

1.11
0.67

27
27

2.00-7.00
2.80-6.40

5.13
5.34

1.16
0.80

83
83

2.50-6.67
1.00-5.25
1.00-3.33
1.00-3.50
1.00-4.00
1.30-4.30

5.09
3.34
1.94
2.10
2.69
3.03

1.11
0.89
0.68
0.65
0.73
0.65

27
27
27
27
27
27

2.00-7.00
1.00-6.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.20-5.20

5.18
3.39
2.02
2.17
2.77
3.11

1.24
1.28
1.01
1.02
1.06
0.90

83
83
83
83
83
83

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

92

Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Educatieve activiteit
Creatief
Eten/drinken
Buiten
Overige

Baby

Peuter

Schoolgaand

32%
17%
1%
32%
6%
12%

32%
21%
9%
24%
11%
3%

24%
16%
12%
31%
13%
4%

Er zijn geen significante verschillen in kwaliteit tijdens de verschillende activiteiten voor de baby’s en
de schoolgaande kinderen, maar wel voor peuters, zie Tabel 6.1.3 45. Voor peuters is zichtbaar dat de
emotionele kwaliteit hoger is tijdens educatieve en creatieve activiteiten, vergeleken met vrij spel.
Dit geldt eveneens voor de educatieve kwaliteit. De educatieve kwaliteit tijdens creatieve en
educatieve activiteiten is hoger in vergelijking met vrij spel, buiten spelen en eet- en drinkmomenten.
Tabel 6.1.3 Geobserveerde kwaliteit afhankelijk van type activiteit

Spel
Educatieve
activiteit
Creatief
Eten/drinken
Buiten
Overig

Emotionele
kwaliteit
M
SD
a
5.23
0.86
5.78a
0.68

Educatieve kwaliteit
M
2.51b
3.51bc

SD
0.94
1.05

5.88a
5.52
5.61
5.30

3.64bd
2.59cd
2.60cd
1.75

1.25
1.09
1.25
0.17

0.64
0.66
0.91
0.20

Afbeelding 6.1 laat zien hoeveel gastouders lage, midden respectievelijk hoge kwaliteit bieden,
gebaseerd op de standaards van de CLASS (laag < 3; midden > 3 en < 5; hoog > 5). Hieruit blijkt dat
acht gastouders hoge emotionele kwaliteit bieden, maar dit geldt voor geen enkele gastouder met
betrekking tot de educatieve kwaliteit. Er zijn geen gastouders die lage emotionele kwaliteit bieden,
terwijl de helft van de gastouders een lage educatieve kwaliteit biedt.

45

De resultaten van de multivariate variantieanalyse voor baby’s met betrekking tot emotionele kwaliteit zijn F(5,71)=1.45,
p=.219 en voor educatieve kwaliteit F(5,71)=1.71, p=.144. Voor peuters zijn de resultaten voor emotionele kwaliteit
F(5,124)=2.47, p=.036 en voor educatieve kwaliteit F(5,124)=5.68, p=.000. Voor schoolgaande kinderen zijn de bevindingen
als volgt voor emotionele kwaliteit F(5,77)=0.63, p=.680 en voor educatieve kwaliteit F(5,77)=1.12, p=.358.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

93

60

0

8

50

28

40
30
48

20

28

10
0

0
Emotionele kwaliteit
Laag

Educatieve kwaliteit
Midden

Hoog

Afbeelding 6.1 Aantal locaties met lage, midden en hoge emotionele en educatieve kwaliteit van de gastouderopvang
volgens de CLASS standaard

Observaties met NCKO-interactieschalen
Ten behoeve van de observaties met de NCKO-interactieschalen zijn video-opnamen ter beschikking
gesteld aan het NCKO-consortium46. De resultaten en de vergelijking met de meting in 2014 staan in
Tabel 6.1.447. De resultaten laten zien dat gastouders in de huidige, niet representatieve steekproef,
de vaardigheden die betrekking hebben op het sensitief handelen, respect tonen voor de autonomie
en grenzen stellen voldoende tot goed beheersen. Praten en uitleggen scoort iets lager en
Ontwikkelingsstimulering en Begeleiden van interacties scoren onvoldoende. Dit beeld is overigens
vergelijkbaar met de meting uit 2014. Op de meeste aspecten is de kwaliteit vergelijkbaar met die in
2014, hoewel Respect voor autonomie en Begeleiding van interacties iets lager scoort in de huidige
meting.
Tabel 6.1.4 Geobserveerde proceskwaliteit met de NCKO-interactieschalen in de buitenschoolse
opvang. Eenheid: groep en pedagogisch medewerker niveau

Sensitieve
responsiviteit
Respect voor
autonomie
Structureren
en grenzen
stellen
Praten en
uitleggen
Ontwikkelings
stimulering
Begeleiding
interacties

GO
(N=32 locaties)
Range
M
3.50-7.00
5.29

SD
0.88

GO
(N=36 gastouders)
Range
M
3.50-7.00
5.27

SD
0.87

GO meting 2014
(N=40 gastouders)
Range
M
3.33-6.50
5.20

SD
0.75

3.00-6.20

4.62

0.77

3.00-6.20

4.63

0.80

2.75-6.25

4.92

0.81

2.75-6.50

5.00

1.11

2.75-6.50

5.00

1.08

3.33-6.75

5.02

0.82

2.75-7.00

4.42

1.09

2.75-7.00

4.40

1.10

2.33-6.00

4.52

0.82

1.00-5.80

3.39

1.17

1.00-6.00

3.42

1.21

1.67-5.75

3.58

1.07

1.00-6.00

2.92

1.58

1.00-6.00

2.88

1.53

1.00-5.00

3.12

1.00

46

Bij het schrijven van de rapportage was slechts 61% van de data door het NCKO gecodeerd en beschikbaar voor analyse,
dus de resultaten moeten met voorzichtigheid geïnterpreteerd worden.
47
Gevers Deynoot-Schaub et al. (2014b).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

94

Afbeelding 6.2 laat zien hoeveel gastouders onvoldoende, matig of voldoende tot goed scoren op de
zes interactievaardigheden. Het hierboven geschetste beeld wordt duidelijk bevestigd. Voor Praten
en uitleggen scoort de meerderheid een voldoende tot goed, maar er is veel variatie met ook veel
gastouders die matig scoren of zelfs onvoldoende. Voor Ontwikkelingsstimulering en Begeleiden van
interacties scoort de meerderheid van de gastouders een onvoldoende, hoewel er ook meer
gastouders matig scoren.
120
100
80
60

15,6

27,8

28,1

52,8

56,3

OS

BI

42,9

58,3
78,3

83,3

40

37,1
36,1

20
0

19,4

16,7
0
SR

5,6

8,7
13

20

RA

SG

PU

matig

voldoende tot goed

onvoldoende

Afbeelding 6.2 Verdeling van pm’ers naar ‘onvoldoende’, ‘matig’, en ‘voldoende tot goed’ in percentages
SR=sensitieve responsiviteit, RA=respect voor autonomie, SG=structureren en grenzen stellen, PU=praten en uitleggen, OS=
ontwikkelingsstimulering, BI=begeleiden interacties

Observaties met de FCCERS-R
De resultaten in tabel 6.1.5 laten zien wat de globale proceskwaliteit is in de gastouderopvang
gemeten met de FCCERS-R. De resultaten tonen dat de gemiddelde score matig is. Sommige
subschalen scoren hoger dan andere onderdelen. Zo scoren de gastouders op Activiteitenaanbod, de
Interactie en Programma subschalen ‘goed’, terwijl zij op de schalen Ruimte en meubilering en Taal
iets lager scoren. Een vergelijking met de meting in 2014 laat zien dat de kwaliteit op de meeste
aspecten (iets) hoger uit komt, behalve met betrekking tot de subschaal Interactie. De gemiddelde
totaalscore komt ook hoger uit dan in de meting van 2014. Mogelijk heeft dit te maken met het feit
dat geen representatieve steekproef kon worden samengesteld.
Tabel 6.1.5 Geobserveerde proceskwaliteit op basis van de omgevingsschaal FCCERS in de
gastouderopvang en vergelijking met de meting uit 2014. Eenheid: locatie/gastouder

Ruimte en meubilering
Item: Brengen en halen
Taal
Taal, excl. ‘boek item’48
Activiteiten
Interactie
Programma
Totaal

FCCERS-R (N=57)
Range
M
2.50-6.50
4.62
1.00-7.00
5.58
1.67-7.00
4.57
1.50-7.00
5.06
3.40-6.91
5.39
1.25-7.00
5.41
1.67-7.00
5.64
2.71-6.29
4.64

SD
0.83
2.23
1.41
1.46
0.89
1.33
1.41
0.79

Meting 2014 (N=40)
Range
M
SD
1.83-6.33
3.35
0.82

2.67-6.67
1.70-4.90
1.75-7.00
4.00-7.00
2.31-5.59

4.83
3.19
5.71
5.85
4.15

0.97
0.74
1.22
0.84
0.60

48

In de valideringsstudie is het item ‘boeken’ buiten beschouwing gelaten omdat het volgens de onderzoeker niet goed in
de schaal paste. Om die reden wordt de gemiddelde score zonder dit item ook gerapporteerd, zodat een goede vergelijking
mogelijk is.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

95

Afbeelding 6.3 laat de verdeling van gastouders zien die lage, matige respectievelijk goede algehele
kwaliteit bieden. De resultaten tonen dat gastouders op vier van de zes onderdelen vooral goede
kwaliteit leveren. Alleen voor de onderdelen Ruimte en meubilering en Taal zijn er meer gastouders
die ook matig scoren. Voor de onderdelen Brengen en halen, Taal, Interactie en Programma zijn er
ook gastouders die onvoldoende scoren (respectievelijk 17%, 14%, 9% en 7%). Op de gemiddelde
totaalscore scoort 5% van de gastouders onvoldoende.
60
50

21

20

2

42

44
35

24

34

10
0

40

40

30

19

25

40

2
10

8

Onvoldoende

0

10
5

Matig

Goed

17

9
4

3

Afbeelding 6.3 Aantal gastouders met onvoldoende, matige en goede kwaliteit op de FCCERS-R subschalen

Observaties met de inCLASS Toddler en Pre-K
Tabel 6.1.6 laat zien hoe individuele kinderen kwaliteit ervaren in de gastoudergezinnen. De
resultaten laten zien dat de kwaliteit van de interacties met de gastouders gemiddeld hoger is dan de
kwaliteit van de interacties met andere kinderen in het gezin. De kwaliteit van interacties met de
gastouders vallen in de midden range, terwijl de interacties met andere kinderen in de lage range
valt. De mate waarin kinderen betrokken zijn bij spel en activiteiten is gemiddeld, maar de mate van
zelfstandigheid hierin is lager. De zelfregulatie van de kinderen in de groep is hoog en er zijn weinig
conflicten met de gastouders of de andere kinderen. De gemiddelde scores in op het niveau van de
gastoudergezinnen zijn vergelijkbaar met de gemiddelde scores op het niveau van de observatiecycli.
Op het niveau van de observaties is er meer spreiding in scores (grotere standaarddeviaties en
wijdere ranges van scores). Deze variatie kan verklaard worden doordat individuele kinderen
verschillende ervaringen hebben bij dezelfde gastouder. Ook is er variatie in de scores die
samenhangt met het type activiteit dat is geobserveerd. Eten en drinken is de meest geobserveerde
activiteit, gevolgd door vrij spel en educatieve activiteiten. Educatieve activiteiten betroffen veelal
voorlezen en (bord)spelletjes spelen. Creatieve activiteiten en buiten spelen zijn even vaak
geobserveerd, maar minder frequent dan de andere activiteiten. Creatieve activiteiten hadden
vooral betrekking op knutselen, tekenen en kleien. De buitenactiviteiten waren divers en omvatten
spelen in de (speel)tuin en in een aantal gevallen dieren voeren.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

96

Tabel 6.1.6 Geobserveerde kwaliteit van interacties van individuele kinderen in de gastouderopvang.
Eenheid: groep en observatiecyclus niveau

Positieve interactie met de
medewerker
Communicatieve interactie met
de medewerker
Conflicten met de medewerker
(R)
Prosociale interacties met
peers
Communicatieve interacties
met peers
Assertiviteit ten aanzien van
peers
Conflicten met peers (R)
Betrokkenheid in
spel/activiteiten
Zelfstandigheid
Zelfregulatie
Interacties met medewerker
Interacties met peers
Speel/werkhouding
Gedrag in de groep
Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Educatieve activiteit
Creatief
Eten/drinken
Buiten
Overige

Gastouderopvang
(N=43)
Range
M
1.00-6.75
4.93

SD
1.11

Gastouderopvang
(N=304 observatiecycli)
Range
M
SD
1.00-7.00
4.93
1.56

1.00-7.00

4.80

1.35

1.00-7.00

4.68

1.92

5.67-7.00

6.70

0.31

2.00-7.00

6.68

0.77

1.00-5.39

3.46

1.36

1.00-7.00

3.77

1.64

1.00-5.14

2.54

1.13

1.00-7.00

2.79

1.83

1.00-4.29

2.24

0.90

1.00-7.00

2.50

1.67

5.67-7.00
3.63-7.00

6.75
5.43

0.33
0.72

2.00-7.00
1.00-7.00

6.67
5.37

0.79
1.36

2.33-6.00
4.86-7.00

3.97
6.35

0.69
0.55

1.00-7.00
1.00-7.00

3.96
6.23

1.50
1.06

1.00-6.63
1.00-4.81
3.17-6.50
5.44-7.00

4.83
2.75
4.70
6.60

1.19
1.08
0.66
0.34

1.00-7.00
1.00-6.67
1.00-7.00
2.33-7.00

4.80
3.02
4.66
6.53

1.66
1.56
1.25
0.74

20%
18%
12%
33%
12%
4%

Op basis van een multivariate variantieanalyse is gekeken of verschillen in kwaliteit van interacties
zijn te verklaren door het type activiteit; zie tabel 6.1.749. De resultaten laten zien dat de kwaliteit
van de interacties met de gastouders hoger is tijdens eten en drinken, creatieve en educatieve
activiteiten, vergeleken met vrij spel. Verder is de kwaliteit ook hoger tijdens educatieve activiteiten,
vergeleken met buiten spelen. De kwaliteit van interacties tussen kinderen onderling daarentegen, is
hoger tijdens vrij spel en buiten spelen, vergeleken met creatieve activiteiten en eet- en
drinkmomenten. Kinderen laten een hogere mate van betrokkenheid en zelfstandigheid zien tijdens
vrij spel en educatieve activiteiten, vergeleken met eten en drinken. Het gedrag van de kinderen en
de mate waarin er conflicten voorkomen is echter ook hoger tijdens spel, vergeleken met creatieve
en educatieve activiteiten, en eet- en drinkmomenten.

49

De resultaten van de multivariate variantie analyse voor Interacties met de pm’er zijn F(4,298)=4.64, p=.000, voor
Interacties met peers F(4,298)=2.14, p=.061, voor Speel/werkhouding F(4,298)=3.41, p=.005 en Gedrag in de groep
F(4,298)=3.10, p=.010.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

97

Tabel 6.1.7 Geobserveerde kwaliteit van individuele kinderen afhankelijk van type activiteit

Spel
Educatieve activiteit
Creatief
Eten/drinken
Buiten
Overig

Interacties pm’er

Peer interacties

M
4.17a
4.99ab
5.32a
5.06ac
4.32bc
4.69

M
3.29d
2.75
2.44de
3.08e
3.36e
3.08

SD
2.04
1.49
1.49
1.45
1.47
1.55

SD
1.73
1.57
1.23
1.47
1.76
1.57

Speel/
werkhouding
M
SD
f
1.18
4.84
g
1.15
4.97
4.99
1.17
fg
1.28
4.31
4.69
1.28
4.31
1.35

Gedrag in groep
M
6.28h
6.72h
6.76h
6.55h
6.43
6.31

SD
0.65
0.58
0.85
0.53
0.80
0.80

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

Aangezien de leeftijd van kinderen varieerde is nader geanalyseerd of leeftijd een rol speelt bij de
kwaliteit van de geobserveerde interacties. Er zijn enkele significante verschillen tussen kinderen op
basis van hun leeftijd50. Zo ervaren peuters een hogere kwaliteit van interacties met de gastouders
dan schoolgaande kinderen, terwijl het omgekeerde geldt voor de kwaliteit van interacties tussen
kinderen onderling. Ook laten oudere kinderen een iets lagere score zien op gedrag, wat kan duiden
op meer conflicten met de gastouders of met de andere kinderen.
De aanwezigheid van andere kinderen speelt een rol in de kwaliteit van interacties met
leeftijdsgenoten en is om die reden nader onderzocht. Afgaande op het beoordeelde videomateriaal
werden er gemiddeld drie kinderen opgevangen door een gastouder (range van 1 tot 9) en in 35
situaties (observatiemomenten) waren er geen andere kinderen aanwezig. Tabel 6.1.8 laat zien hoe
de kwaliteit van interacties is voor situaties waar wel en geen andere kinderen bij aanwezig zijn51. De
kwaliteit van de interacties met de gastouders, de mate van betrokkenheid en zelfstandigheid en het
gedrag van kinderen scoort hoger wanneer er geen andere kinderen aanwezig zijn. Niet verrassend is
de kwaliteit van interacties met andere kinderen hoger wanneer er in ieder geval één ander kind
aanwezig is.
Tabel 6.1.8 Geobserveerde kwaliteit van individuele kinderen afhankelijk van leeftijd en de
aanwezigheid van andere kinderen

Peuters
Schoolgaande
kinderen
Geen andere
kinderen aanwezig
Minimaal 1 ander
kind aanwezig

Interacties met
pm’er
M
SD
5.06a
1.59
a
4.48
1.60

Peer interacties

Gedrag in groep

SD
1.39
1.66

Speel/
werkhouding
M
SD
4.70
1.29
4.62
1.20

M
2.66b
3.49b

M
6.63c
6.39c

SD
0.57
0.90

N
173
130

6.03d

1.20

1.00e

0

5.31f

1.02

6.89g

0.28

35

4.66d

1.63

3.28e

1.47

4.58f

1.25

6.48g

0.77

268

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen kinderen.

50

De resultaten van de univariate variantieanalyse voor Interacties met de pm’er zijn F(1,301)=9.45, p=.002, voor
Interacties met peers F(1,301)=22.79, p=.000, voor Speelwerkhouding F(1,301)=0.31, p=.581 en Gedrag in de groep
F(1,301)=7.54, p=.006.
51
De resultaten van de univariate variantieanalyse voor Interacties met de pm’er zijn F(1,301)=23.11, p=.000, voor
Interacties met peers F(1,301)=83.60, p=.000, voor Speelwerkhouding F(1,301)=11.02, p=.001 en Gedrag in de groep
F(1,301)=9.51, p=.002.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

98

Observaties van Welbevinden en betrokkenheid
Het welbevinden en de betrokkenheid van individuele kinderen is geobserveerd op het niveau van de
observatiecycli en vervolgens geaggregeerd naar het niveau van het gastoudergezin. De scores voor
de gastoudergezinnen zijn gebaseerd op meerdere kinderen en meerdere observaties per kind. Het
gemiddelde welbevinden van de kinderen is hoog, zowel op het niveau van de observatiecycli als op
het niveau van de gastoudergezinnen. Voor betrokkenheid is de gemiddelde score hoog op
gezinsniveau, maar lager op observatiecyclusniveau. Er is meer variatie op observatiecyclus niveau
dan op groepsniveau, blijkend uit een grotere scores ranges en standaarddeviaties. De verklaring is
dat individuele kinderen kunnen verschillen in hoe zij de processen in het gastoudergezin ervaren.
Een bijkomende verklaring is dat ook de geobserveerde situatie kunnen verschillen in kwaliteit.
Tabel 6.1.9 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen in de
gastouderopvang. Eenheid: groep en observatiecyclus niveau
GO
(N=46 gastouders)
Range
M
3.08-4.00
3.59
2.58-3.78
3.39

Welbevinden
Betrokkenheid
Type activiteit per cyclus
Vrij spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Buiten activiteit
Overige

SD
(0.22)
(0.28)

GO
(N=168 observatiecycli)
Range
M
SD
2.69-4.90
3.79
0.43
1.59-4.97
3.44
0.50

24%
23%
11%
24%
13%
5%

Vrij spel, eten en drinken en educatieve activiteiten kwamen ongeveer even vaak voor. Educatieve
activiteiten betroffen vaak voorlezen (vooral met jongere kinderen) en (bord)spelletjes doen. Ook
creatieve activiteiten en buiten activiteiten kwamen ongeveer even vaak voor. Creatieve activiteiten
betroffen veelal knutselen en kleien. Buiten spelen of activiteiten kwamen relatief vaak voor en
betroffen soms ook spelen in een speeltuin of een bezoek aan een kinderboerderij of de koeien te
eten geven. Op basis van een multivariate variantieanalyse is gekeken of verschillen in welbevinden
en betrokkenheid zijn te verklaren door type activiteit52. De bevindingen staan in Tabel 6.1.10 en
laten zien dat er geen verschillen zijn met betrekking tot welbevinden. Voor betrokkenheid scoren
spel, binnen en buiten, en educatieve activiteiten hoger in vergelijking met eet- en drinkmomenten
en de categorie overig (veelal verschonen of transitiemomenten).
Tabel 6.1.10 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid van individuele kinderen geaggregeerd
naar observatiecyclus afhankelijk van type activiteit

Spel
Educatief
Creatief
Eten/drinken
Buiten activiteit
Overig

Welbevinden
M
SD
3.77
0.46
3.84
0.36
3.78
0.62
3.75
0.40
3.80
0.35
3.85
0.53

Betrokkenheid
M
SD
3.49ab
0.52
3.68c
0.48
3.43
0.39
acd
3.18
0.39
3.58de
0.61
3.08bce
0.67

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

52

De resultaten van de multivariate variantieanalyse voor welbevinden zijn F(5,162)=1.63, p=.952 en voor betrokkenheid
F(5,162)=6.49, p=.000.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

99

Er is grote variatie in de leeftijden van de kinderen die opgevangen worden door gastouders. De
gemiddelde mate van welbevinden is echter niet verschillend voor baby’s, peuters of schoolgaande
kinderen. De gemiddelde score voor betrokkenheid komt voor baby’s iets lager uit dan voor peuters
en schoolgaande kinderen; zie Tabel 6.1.1153.
Tabel 6.1.11 Geobserveerd welbevinden en betrokkenheid verdeeld naar leeftijd van kinderen
Welbevinden
Range
M
2.79-4.50
3.70
1.00-4.90
3.78
2.67-4.75
3.80

Gemiddelde score voor baby’s
Gemiddelde score voor peuters
Gemiddelde score voor
schoolgaande kinderen

Betrokkenheid
Range
M
1.50-4.13
3.22a
1.59-4.45
3.45a
1.59-4.97
3.44a

SD
0.48
0.53
0.45

SD
0.66
0.50
0.49

N
31
111
88

Noot. Letters in superscript geven significante verschillen aan tussen betreffende activiteiten.

50
45
40
21

35
30
25

37

20
15

25

10
5
0

9
0
Welbevinden

0
Betrokkenheid
Laag

Matig

Hoog

Afbeelding 6.4 Aantal gastouders met lage, matige en hoge mate van welbevinden en betrokkenheid op locatieniveau

Afbeelding 6.4 toont hoeveel groepen vallen in de lage, matige respectievelijk hoge range van
welbevinden en betrokkenheid, gebaseerd op de standaards van het instrumentarium (laag < 2.5;
matig > 2.5 en < 3.5; hoog > 3.5). Hieruit blijkt dat het welbevinden van de kinderen in 37
gastoudergezinnen hoog is en in negen gastoudergezinnen matig. Voor betrokkenheid zien we dat dit
aspect in 25 gastoudergezinnen matig scoort en in 21 gastoudergezinnen in de hoge categorie valt.

6.2. Interviewgegevens
In totaal hebben er 57 gastouders meegedaan aan het onderzoek. Met deze gastouders zijn
interviews gehouden. Hieronder worden de bevindingen uit de interviews gerapporteerd voor
verschillende aspecten: structurele kwaliteit en groepssamenstelling, pedagogisch beleid en klimaat,
en activiteitenaanbod. In het hoofdstuk over de steekproeftrekking en werving zijn kanttekeningen
bij de representativiteit van de steekproef gastouders geplaatst. De hierna gerapporteerde gegevens
zijn niet zonder meer geldig voor de hele sector gastouderopvang.
Structurele kwaliteit en groepssamenstelling
Tabel 6.2.1 geeft een overzicht van de achtergrond van de geïnterviewde gastouders. De spreiding
naar leeftijd is groot. De gemiddelde leeftijd is bijna 46 jaar. Er is sterke variatie in het aantal werkuren per week. Er zijn gastouders die slechts op één dag opvang bieden en er zijn gastouders die ook
53

De resultaten van de t-toets bevestigen dat de verschillen significant zijn voor de vergelijking tussen baby’s en peuters
t(30)=-2.56, p=.008 en voor vergelijking tussen baby’s en schoolgaande kinderen t(30)=-2.50, p=.009.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

100

weekendopvang verzorgen. De gemiddelde werktijd is relatief lang. De gastouders hebben een
gemiddeld vooropleidingsniveau tussen MBO2 en HAVO/MBO3-4 (het gemiddelde vooropleidingsniveau is 4.6). Een deel heeft met een beroepsgerichte vervolgopleiding het opleidingsniveau verder
verhoogd. Wat betreft de vooropleiding, zijn er zowel lager opgeleiden (VMBO of MBO2 niveau) als
hoger opgeleiden (WO) onder de geïnterviewde gastouders. De gemiddelde werkervaring in de
sector kinderopvang van de gastouders is ruim 9 jaar, korter dan in de andere opvangsoorten, en de
variatie is groot. Ruim 35 procent van de huidige steekproef werkt als gastouder op basis van een
vast contract met een gastouderorganisatie, ruim 28 procent werkt als zelfstandige (zzp’er) en ruim
21 procent werkt in een franchise constructie waarbij de gastouderorganisatie een
bemiddelingsfunctie vervult en administratieve ondersteuning biedt.
Tabel 6.2.1 Achtergrondkenmerken van gastouders
Gastoudergezinnen – achtergrond pm’er
Leeftijd
Werkdagen
Werktijd
Vooropleiding (1-8)
Niveau vervolgopleiding (1-8)
Werkervaring in kinderopvang (in jaren)
% Vast contract met gastouderorganisatie
% Eigenaar, zzp’er
% Bemiddeling & administratie

N
57
57
57
57
57
57
56
56
56

Range
23-72
1-5
9-60
1-8
1-8
1-25
0-100%
0-100%
0-100%

Gemiddeld
45.7
3.75
32.7
4.56
3.84
9.40
35.7%
28.6%
21.4%

SD
13.2
1.17
13.2
1.92
2.08
6.19
0.46%
0.41%
0.41%

Het werk als gastouder wordt in het algemeen als positief ervaren, maar een aantal scores valt lager
uit dan in de andere opvangsoorten. Tabel 6.2.2 geeft een beeld. Op vragen naar het werkklimaat in
relatie tot de gastouderorganisatie, andere kinderopvangorganisaties en de ouders van de kinderen,
met aspecten als zich gerespecteerd en gewaardeerd voelen, en het gevoel betrokken te zijn bij
beleidsontwikkeling en besluitvorming, wordt gemiddeld ruim boven de 5 (‘mee eens’ tot ‘sterk mee
eens’) gescoord. Het ervaren stressniveau is laag (deze schaal is omgecodeerd: het antwoord op
stellingen als “ik voel me gestrest”, “ik kan het werk niet aan” of “ik ben meer uitgeput dan normaal
na een werkdag” is gemiddeld ‘mee oneens’). Het vertrouwen in eigen kunnen is lager dan in andere
opvangsoorten. De gemiddelde score van 4.45 geeft weer dat gastouders het gemiddeld ‘een beetje
eens’ tot ‘eens’ zijn met positieve stellingen over de eigen vaardigheden. Er is enige aandacht, vanuit
de gastouderorganisatie of anderszins, voor professionalisering via cursusaanbod, coaching, overleg
met ander gastouders en conferentiedeelname, maar de gemiddelde score ligt tussen de 1 (‘bijna
nooit’) en 2 (‘zelden’). Het aanbod aan professionaliseringsactiviteiten voor gastouders is beperkt. De
meest voorkomende vorm van professionalisering is het volgen van cursussen (‘zelden’ tot
‘regelmatig’). Pedagogisch-inhoudelijk overleg met collega-gastouders of met medewerkers van het
gastouderbureau komt vrijwel niet voor. Er is uiteraard geen sprake van teamgerichte
professionalisering zoals in de andere opvangsoorten.
Tabel 6.2.2 Werkbeleving van gastouders
Gastoudergezinnen – organisatieaspecten &
werkbeleving
Continue professionalisering (1-5)
Zelfvertrouwen (1-6)
Beleving werkklimaat (1-6)
Beleving betrokken (1-6)
Werkstress (1-6) (R)

N

Range

Gemiddeld

SD

53
53
53
53
53

1.00-3.10
3.89-5.00
4.21-6.00
3.40-6.00
3.20-6.00

1.62
4.45
5.15
5.14
4.99

0.48
0.43
0.44
0.58
0.80

Gegevens over de kinderen in de gastoudergezinnen zijn weergegeven in tabel 6.2.3. De gemiddelde
groepsgrootte op de drie drukste dagen van de week is 3.44. De hoogste waarde voor de groepsgrootte is 6. De kind-gastouder ratio op de drukste dagen is 3.31, met sterke variatie tussen de

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

101

gastoudergezinnen. De samenstelling van de groepen naar leeftijdsfase laat zien dat de deelnemende gastoudergezinnen kinderen opvangen in alle leeftijdsfasen (inclusief twee middelbare
scholieren; niet in de tabel). Een deel van de gastoudergezinnen (21%) vangt alleen kinderen op tot
aan de basisschoolleeftijd. Een ander deel vangt alleen kinderen op in de basisschoolleeftijd (12%).
Het merendeel van de gastoudergezinnen vangt kinderen van alle leeftijden op (67%). De gastouders
is gevraagd in te schatten wat het aandeel kinderen is in hun groep met ouders die laag zijn opgeleid
of een migratieachtergrond hebben. Op basis van hun antwoorden kan het aandeel kinderen van
laagopgeleide ouders geschat worden op gemiddeld ruim 21 procent en, deels overlappend, het
aandeel kinderen van ouders met een migratieachtergrond, Westers zowel als niet-Westers, op bijna
31 procent, niet veel kleiner dan in de andere voorschoolse opvangsoorten en aanzienlijk meer dan
in de BSO groepen in dit onderzoek. Er is grote variatie: er zijn enkele gastoudergezinnen die volgens
de gastouders volledig uit kinderen van laagopgeleide of migrantenouders bestaan en gastoudergezinnen die geen kinderen met deze achtergrond opvangen. De gastouders rapporteren een
aandeel kinderen met extra zorgbehoeften in hun groepen van gemiddeld bijna 12 procent. Dit
betreft vooral kinderen die, mede in het licht van het relatief grote aandeel kinderen met een
migratie-achtergrond, ondersteuning bij het verwerven van het Nederlands als tweede taal nodig
hebben.
Tabel 6.2.3 Samenstelling van het gastgezin zoals gerapporteerd door gastouders
Gastoudergezinnen – structurele kenmerken
en samenstelling
Groepsgrootte op de drie drukste dagen
Kind-staf ratio op de drie drukste dagen
% baby’s
% dreumesen
% peuters
% kleuters
% jonge schoolkinderen
% oudere schoolkinderen
% kinderen van laagopgeleide ouders
% kinderen met migratieachtergrond
% kinderen met extra zorgbehoeften
-waarvan ondersteuning taalverwerving

N

Range

Gemiddeld

SD

55
52
56
55
56
56
55
55
12
12
14
14

1.00-6.00
1.00-6.00
0-100%
0-100%
0-100%
0-100%
0-100%
0-100%
0-100%
0-100%
0-58%
0-45%

3.44
3.31
11.2%
22.9%
32.7%
29.7%
27.7%
5.4%
21.4%
30.6%
11.6%
11.0%

1.56
1.50
19%
23%
27%
40%
30%
15%
28%
35%
16%
16%

Pedagogisch beleid en pedagogisch klimaat
Indicatoren van het pedagogisch beleid van de gastouders zijn opgenomen in tabel 6.2.4. Er zijn
verschillende aspecten van stabiliteit nagevraagd. De gemiddelde score van 3.75 op een schaal van 1
tot 5 (‘de genoemde stabiliteitsaspecten zijn van toepassing tot sterk van toepassing’) wijzen erop
dat de gastouderopvang sterk stabiele groepen kent, vergeleken met de andere opvangsoorten.
Wisselen van dagen en veranderingen in de groep gedurende de dag komt weinig voor, en de groep
kinderen blijft meestal voor lange tijd bij elkaar bij dezelfde gastouder. De relatief ruime scorerange
wijst er op dat dit geen vaststaand model is alle onderzochte gastoudergezinnen. Gastoudergezinnen
die zowel hele dag opvang bieden aan kinderen in de voorschoolse leeftijd als naschoolse opvang aan
kinderen in de schoolse leeftijd, kennen uiteraard wisselingen in de groepssamenstelling gedurende
de dag. De gastoudergezinnen bieden een relatief flexibel programma aan, met ruimte voor vrije
activiteiten en rustmomenten, en keuzemogelijkheden voor de (oudere) kinderen. De rol die
kinderen zelf spelen in de vormgeving van het pedagogisch beleid en activiteitenprogramma is niet
hoog en komt overeen met die van de voorschoolse opvangsoorten. De sterke variatie suggereert
dat de verdeling naar jongere en oudere kinderen een rol speelt. Meer gedetailleerde gegevens
kunnen verhelderen of de participatiegraad van oudere kinderen in gastoudergezinnen groter is dan
van jongere kinderen.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

102

Indicatoren van het pedagogische klimaat en de algemene manieren van omgaan met kinderen in
gastoudergezinnen zijn eveneens weergegeven in tabel 6.2.4. Er is volgens de gastouders sprake van
spelbegeleiding en actieve bevordering van fantasiespel, maar de scores zijn wat lager dan in de
andere opvangsoorten. Er is ook grote variatie tussen de gastoudergezinnen, wat kan samenhangen
met de variërende samenstelling van het gastoudergezin naar leeftijd van de kinderen. De score op
de schaal affectief-inclusief gedrag (knuffelen, persoonlijk troosten als dat nodig is, een aai over de
bol geven, stoeien en bevorderen dat kinderen mee doen met groepsactiviteiten en lief en zorgzaam
zijn voor elkaar) is hoog en wijst op een sterke affectief-inclusieve pedagogische houding van de
gastouders (5.78 op een schaal van 1 tot 7: zulke handelingen worden ‘vaak’ tot ‘zeer vaak’
uitgevoerd). Ook het bevorderen van zelfregulatie scoort tamelijk hoog (bevorderende handelingen
komen gemiddeld ‘vaak’ voor) en de hoge ondergrens van de scorerange suggereert dat dit aspect
van het omgaan met kinderen verankerd is als pedagogisch model in de onderzochte
gastoudergezinnen. Dat kan te maken hebben met de aanwezigheid van oudere kinderen. Het kan
betekenen dat zelfregulatie als ontwikkelingsdoel een plaats heeft gekregen in het pedagogischeducatief denken in de gastouderopvang, althans in de huidige steekproef.
Tabel 6.2.4 Pedagogisch beleid en klimaat zoals gerapporteerd door gastouders
Gastoudergezinnen – pedagogisch beleid &
pedagogisch klimaat
Stabiliteit groepen (1-5)
Flexibel programma (1-5)
Kinderparticipatie (1-5)
Spelbegeleiding & verrijking (1-5)
Bevorderen doen-alsof spel (1-5)
Affectief-inclusief gedrag (1-7)
Bevorderen zelfregulatie (1-7)
Contact met ouders (% van 14 opties)
Relatie met kinderen: veilig (1-6)
Relatie met kinderen: afhankelijk (1-6)
Relatie met kinderen: conflict (1-6)
Ervaren opvoedstress (1-6)

N

Range

Gemiddeld

SD

57
57
57
53
53
53
53
57
53
53
53
53

1.75-5.00
2.00-4.67
1.00-5.00
1.00-4.75
1.50-5.00
3.80-7.00
2.36-6.73
0.00-55%
4.40-6.00
1.20-5.60
1.00-4.25
1.00-3.43

3.75
3.55
2.65
3.44
3.47
5.76
4.70
20.6%
5.53
2.83
2.02
1.63

0.77
0.58
1.00
0.67
0.82
0.79
0.94
13%
0.48
0.92
0.77
0.63

De relatie met de kinderen wordt in het algemeen als positief ervaren. De gastouders beoordelen
hun relaties met de kinderen gemiddeld als emotioneel veilig (stellingen over veilige relaties worden
beoordeeld als ‘van toepassing’ tot ‘sterk van toepassing’). Ze ervaren enige afhankelijkheid bij de
kinderen (wat te maken kan hebben met jongere kinderen in het gastoudergezin). Ze ervaren weinig
conflictueuze relaties. De ervaren opvoedingsstress is zeer laag (gemiddeld is men het ‘oneens’ tot
‘sterk oneens’ met stellingen over negatieve emoties rond het omgaan met kinderen).
Oudercontacten zijn er in verschillende vormen: haal- en brengcontacten, ouderavonden, digitale
platforms en app-groepen, tentoonstellingen en feesten, participatie van ouders in activiteiten. Van
de lijst van 14 vormen van oudercontact geven de geïnterviewde medewerkers aan er gemiddeld
rond de 3 (20.6%) te benutten. Gemiddeld is er op een beperkt aantal manieren contact met ouders
(vooral haal- en brengcontact, oudergesprek). De variatie is bovendien niet groot, al zijn er
gastouders die maar op één manier contact hebben met ouders en gastouders die op 7 à 8 manieren
contact hebben.
Activiteitenaanbod
Het gemiddelde activiteitenaanbod in gastoudergezinnen is weergegeven in de tabellen 6.2.5 en
6.2.6, waarbij onderscheid gemaakt is naar de aanwezigheid van jonge kinderen tot vier jaar en
oudere kinderen vanaf vier jaar in de gastoudergezinnen. De gemiddelde scores zijn gebaseerd op
een schaal van 1 ‘(bijna) nooit’ tot 7 ‘minstens twee keer per dag’. Een gemiddelde score op de
schaal geeft een beeld over het hele domein dat wordt nagevraagd. Bedacht moet worden dat

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

103

sommige activiteiten binnen een domein vaker voorkomen dan andere. De gastouders die (ook)
jonge kinderen opvangen rapporteren relatief hoge gemiddelde scores voor explorerende fijn- en
grof-motorische activiteiten en verschillende vormen van spel (constructiespel, doen-alsof spel, spel
met regels, knikkeren, bordspel enz.), corresponderend met gemiddeld ‘een paar keer per week’.
Activiteiten op het gebied van taal- en geletterdheid zijn ook relatief frequent (gemiddeld een ‘een
paar keer per maand’ tot ‘elke week’) en ook het aanbod aan creatieve activiteiten en ontluikende
rekenactiviteiten is relatief hoog, hoewel niet heel frequent (gemiddeld minder dan ‘een paar keer
per maand’). Er is volgens de rapportage van de gastouders relatief weinig aanbod aan activiteiten
op het gebied van wetenschap en technologie, en burgerschapsvorming (gemiddeld tussen ‘een paar
keer per jaar’ en ‘een paar keer per maand’). De schaal buitenactiviteiten en uitstapjes scoort
gemiddeld hoog (‘een paar keer per maand’). Meer gedetailleerde gegevens laten zien dat mee gaan
boodschappen doen, het buitenspelen in de tuin en een balspel spelen tamelijk frequent zijn (van
‘elke week’ tot ‘een paar keer per week’), terwijl bezoekjes aan een park, kinderboerderij, strand of
bos of aan een bibliotheek of museum veel minder vaak voorkomen.
Tabel 6.2.5 Activiteitenaanbod voor 0-4 jarigen zoals gerapporteerd door gastouders
Gastoudergezinnen – activiteitenaanbod
voor kinderen van 0-4
Exploratie-motorische ontwikkeling
Samenspel
Creatieve en musische activiteiten
Taal & geletterdheid
Ontluikend rekenen
Wetenschap & Technologie
Burgerschapsvorming
Buitenactiviteiten & uitstapjes

N

Range

Gemiddeld

SD

50
50
50
50
50
50
50
50

3.00-6.83
2.60-7.00
2.57-5.29
2.33-7.00
1.00-5.60
1.00-5.40
1.00-5.75
1.14-5.00

5.03
4.90
3.73
4.45
3.22
2.93
2.55
3.50

0.91
0.97
0.71
1.09
1.11
1.04
1.13
0.80

Gastoudergezinnen die (ook) schoolkinderen in de leeftijd van 4 tot 12 jaar opvangen bieden
activiteiten aan die bij de leeftijd van deze kinderen passen, zoals in de buitenschoolse opvang. De
gemiddelde scores zijn in het algemeen echter lager dan in de buitenschoolse opvang. Relatief hoog
zijn de scores voor exploratie fijn- en grof motorische activiteiten en spel. Activiteiten in de overige
ontwikkelingsgebieden komen, volgens de rapportage van de gastouders, relatief weinig voor. Wat
betreft buitenactiviteiten zijn boodschappen doen, in de tuin spelen en een balspel spelen de meest
frequente activiteiten.
Tabel 6.2.6 Activiteitenaanbod voor 4-12 jarigen zoals gerapporteerd door gastouders
Gastoudergezinnen – activiteitenaanbod
voor kinderen van 4-12
Exploratie-motorische ontwikkeling
Samenspel
Creatieve en musische activiteiten
Taal & geletterdheid
Ontluikend rekenen
Wetenschap & Technologie
Burgerschapsvorming
Buitenactiviteiten & uitstapjes

N

Range

Gemiddeld

SD

45
45
45
45
45
45
45
45

1.50-7.00
2.43-6.50
1.00-4.67
1.00-6.50
1.00-4.00
1.00-4.67
1.00-4.75
1.80-5.40

3.69
3.93
1.87
2.91
2.12
2.11
1.54
3.29

0.99
0.92
0.90
1.33
0.74
0.75
0.75
0.77

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

104

6.3. Samenvattend beeld van de kwaliteit in gastouderopvang
De resultaten van de observaties laten zien dat de emotionele proceskwaliteit over het geheel
genomen goed is, maar de educatieve proceskwaliteit laag tot middelmatig. De spreiding in
proceskwaliteit is echter groot. De proces- en omgevingskwaliteit, zoals gemeten met de NCKOinteractieschalen en FCCERS-R is op sommige vlakken iets hoger en op sommige vlakken iets lager
dan in de voorgaande meting in 2014. Het lijkt er op dat het activiteitenaanbod verbeterd is, maar
dat de kwaliteit van de interacties wat lager is.
Hoewel het welbevinden van kinderen over het algemeen goed is, is er gemiddeld genomen een
lagere mate van betrokkenheid. Baby’s lijken iets lager te scoren op betrokkenheid en ook de aard
van de activiteit lijkt een rol te spelen. De betrokkenheid van kinderen en ook de speelwerkhouding
van kinderen is hoger tijdens vrij spel en educatieve activiteiten dan tijdens eet- en drinkmomenten
en in overige situaties (veelal verschonen). Individuele kinderen ervaren een hogere kwaliteit van
interacties met de gastouders dan met andere kinderen, wat samenhangt met de kleine
groepsgrootte die meer een-op-een interacties met de gastouders mogelijk maakt en juist minder
mogelijkheden biedt voor interacties met andere kinderen (van dezelfde leeftijd).
Het beeld van de hogere geobserveerde emotionele proceskwaliteit blijkt ook uit de rapportages van
de pedagogisch medewerkers tijdens de interviews die aangeven een positieve band te ervaren met
de kinderen. Er is sprake van een affectief-inclusief klimaat in de groep met aandacht voor spel en
bevordering van zelfregulatie. De lagere geobserveerde educatieve proceskwaliteit wordt deels
weerspiegeld in het door gastouders gerapporteerde activiteitenaanbod waaruit blijkt dat er nog niet
voor alle ontwikkelingsgebieden evenveel aandacht is. Zo wordt er relatief veel aandacht besteed
aan exploratie en motoriek, spel en taal, maar is er minder nadruk op creatieve en musische
activiteiten of activiteiten op de gebieden taal, ontluikend rekenen, wetenschap en techniek, en
burgerschapsvorming.
De gastouders zijn over het algemeen tevreden met hun werk en de omstandigheden waaronder ze
werken. Ze rapporteren relatief weinig stress in hun werk en in relatie tot de omgang met de
kinderen. Ze rapporteren weinig activiteiten met betrekking tot professionalisering en het volgen van
cursussen wordt genoemd als voornaamste vorm van professionalisering.
De steekproef gastoudergezinnen kan niet als representatief worden gezien en daarom kunnen de
bevindingen die in dit hoofdstuk zijn gerapporteerd niet zonder meer naar de hele sector
gastouderopvang gegeneraliseerd worden.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

105

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

106

7. Kwaliteit alle opvangtypen in 2017
7.1. Representativiteit van de bevindingen
Deze eerste rapportage van de Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang is gebaseerd op relatief
kleine steekproeven van de vier onderscheiden kinderopvangtypen. In de komende jaren zullen deze
steekproeven worden uitgebreid, zodat uiteindelijk in 2020 de volle gewenste omvang is
gerealiseerd. In lijn met de gevraagde onderzoeksopzet, zijn observaties verricht en interviews
uitgevoerd in 31 groepen voor kinderopvang, 33 groepen voor peuteropvang (zowel zelfstandige
peuterspeelzalen als peuterspeelzalen binnen een kinderopvangorganisatie), 33 groepen voor
buitenschoolse opvang en 57 gastoudergezinnen. De groepen in de kinderopvang betroffen zowel
‘horizontale’ groepen met alleen baby’s of alleen peuters, en ‘verticale’ groepen met zowel baby’s als
peuters. De steekproeftrekking is uitgevoerd volgens een gestratificeerd steekproefmodel om
representatieve spreiding over regio’s, urbane en rurale gebieden, en grootte van de
opvangaanbieders te garanderen. Binnen de cellen van het steekproefmodel vond aselecte trekking
plaats. De steekproeftrekking kende verschillende stappen. De aselecte hoofdsteekproef leverde
voor de meeste opvangsoorten een positieve respons van rond de 50 procent op. Voor de
gastouders was de positieve respons beduidend lager. Als volgende stap zijn zogenaamde
schaduwsteekproeven getrokken, eveneens aselect, die als representatief en equivalent aan de
hoofdsteekproef kunnen gelden. Benadering van de schaduwsteekproeven kende een vergelijkbare
positieve respons, die opnieuw erg laag was bij de gastouders. Analyse van de redenen om van
deelname af te zien gaf geen aanleiding te concluderen dat de positieve respons in de kinderopvang,
peuteropvang en buitenschoolse opvang sterk vertekend is. De steekproeven van deze
opvangsoorten kunnen daarom als representatief worden gezien.
De werving van gastouders bleek in verschillende opzichten veel lastiger dan bij de andere
kinderopvangtypen het geval was. Het Landelijke Register Kinderopvang en Peuterspeelzalen (LRKP)
bleek voor gastouders minder actueel en accuraat; direct contact leggen via opgegeven
telefoonnummers of emailadressen was veel moeilijker; en de positieve respons, als er al direct
contact was gelegd, was veel lager. Deze situatie baart zorgen. Een belangrijk onderdeel van de
kinderopvang in Nederland is kennelijk moeilijk te bereiken via officiële registratiegegevens en niet
makkelijk te interesseren voor onderzoek naar de opvangkwaliteit. Bij de gastouders lag het
percentage positieve respons dus aanzienlijk lager dan bij de andere opvangtypen en volstond
directe werving vanuit drie schaduwsteekproeven niet om tot het gewenste aantal te komen. Er zijn
daarom aanvullende wervingsacties ondernomen die niet langer het oorspronkelijke
steekproefmodel hebben gevolgd. Om voldoende gastouders te werven is afgestapt van de directe
werving via het LRKP en is aan gastouderorganisaties gevraagd gastoudergezinnen voor te dragen
voor het onderzoek en te bemiddelen in het contact. Het is denkbaar dat door de
gastouderorganisaties alleen goed functionerende gastoudergezinnen zijn benaderd. Toch bleek ook
dit geen gemakkelijke weg. Gastouderorganisaties droegen slechts een beperkt aantal gastouders
voor en deze waren lang niet allemaal bereid mee te doen, zodat het gewenste aantal uiteindelijk
niet werd gehaald. We concluderen al met al dat de steekproef gastouders niet als representatief kan
worden gezien. De steekproef geeft, vanwege de lage respons en zelfselectie, mogelijk een te positief
beeld van de situatie van de gastouderopvang in Nederland.
Los van de vraag naar de representativiteit, is het belangrijk te beseffen dat, vanwege de relatief
kleine steekproefgrootten per opvangtype, er rond de gerapporteerde scores een
onnauwkeurigheidsmarge moet worden aangehouden wanneer de gegevens naar alle
kinderopvanggroepen of gastoudergezinnen in Nederland worden gegeneraliseerd. We zullen hierna
voor een aantal kerngegevens de steekproefmarges weergeven om dit punt inzichtelijk te maken.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

107

7.2. De kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang in 2017
Met al deze slagen om de arm, komt uit de eerste meting van de Landelijke Kwaliteitsmonitor
Kinderopvang een overwegend positief beeld naar voren van de kwaliteit van de kinderopvang in
Nederland. Afbeelding 7.1 toont een vergelijking tussen de verschillende opvangtypen van de
proceskwaliteit zoals gemeten met de CLASS. De gemiddelde emotionele proceskwaliteit is in alle
kinderopvangtypen als voldoende (midden range) tot goed (hoge range) te kenschetsen. Hoewel er
variatie is tussen groepen in de vier opvangtypen (af te leiden uit de lengte van de staafjes), is deze
veelal beperkt en binnen dezelfde kwaliteitsrange. Er zijn enkele uitschieters naar boven (af te leiden
uit de lijntjes naar boven). De uitschieters naar beneden zijn in kinderopvang, peuteropvang en
buitenschoolse opvang nog altijd ruim boven de ondergrens van wat nog als voldoende geldt. De
gastouderopvang geeft een iets ander beeld. Hoewel de emotionele kwaliteit gemiddeld
vergelijkbaar is met die van de andere opvangsoorten, is de variatie groter met opvallende
uitschieters naar beneden. Een deel van de gastoudergezinnen scoort op de ondergrens van wat nog
als voldoende geldt. Bedacht moet worden dat de steekproef gastoudergezinnen mogelijk een te
positief beeld geeft van de feitelijke situatie in de gastouderopvang.
7
6
5
4
3
2
1
KDV

POV

BSO

GO

KDV

Emotionele kwaliteit

POV

BSO

GO

Educatieve kwaliteit

Afbeelding 7.1 Vergelijking van emotionele en educatieve proceskwaliteit van de verschillende opvangtypen

De gemiddelde educatieve kwaliteit is duidelijk lager en geeft aan dat hier nog ruimte voor en
misschien wel een noodzaak tot verbetering is. De educatieve proceskwaliteit is in de peuteropvang
het hoogst. Hoewel de educatieve proceskwaliteit gemiddeld in alle opvangtypen net op de
ondergrens van de midden range valt, is er sprake van grotere variatie dan bij de emotionele
proceskwaliteit. Een aanzienlijk aantal groepen binnen alle opvangtypen scoort wat betreft
educatieve proceskwaliteit onder de grens van wat nog als voldoende geldt. Er zijn ook uitschieters.
In alle typen opvang zijn de uitschieters eerder naar boven dan naar beneden, wat erop wijst dat in
sommige onderzochte groepen relatief hoge educatieve kwaliteit wordt gerealiseerd. Voor de
gastouders is het beeld opnieuw anders. De uitschieters zijn in deze opvangsoort vaker, en ook
extremer, naar beneden, wat erop wijst dat er in de huidige steekproef gastoudergezinnen zijn
waarin de educatieve kwaliteit ver beneden de maat is.
Wanneer gekeken wordt naar de extreme scores, dus naar groepen die relatief hoog scoren op
emotionele kwaliteit en groepen die relatief laag scoren op educatieve kwaliteit, zien we verschillen
tussen de opvangtypen. Het aantal groepen dat hoog scoort op emotionele kwaliteit is het kleinst in
de buitenschoolse opvang (9%), gevolgd door de gastouders (14%) en de kinderdagopvanggroepen

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

108

(16%). De peuteropvang heeft het grootste aandeel groepen dat hoog scoort (18%). Met betrekking
tot de educatieve kwaliteit zien we dat het aandeel laag scorende groepen het grootst is in de
kinderdagopvang (58%) en de gastouderopvang (50%), gevolgd door de buitenschoolse opvang
(42%). De peuteropvanggroepen hebben het kleinste aandeel groepen dat laag scoort op educatieve
kwaliteit (36%). Concluderend lijken de verschillende opvangtypen gemiddeld genomen vergelijkbare
kwaliteit te bieden, maar is er veel variatie binnen de typen. De gastouderopvang en buitenschoolse
opvang scoren op het vlak van educatieve kwaliteit het minst gunstig met zowel minder groepen die
hoog scoren als meer groepen die laag scoren.
Het onderzoek geeft tentatief, vanwege de beperkte omvang van de deelsteekproeven, verschillende
aanwijzingen dat verticale groepen in de kinderopvang voor zowel peuters als baby’s, maar vooral
voor baby’s, minder gunstig zijn dan horizontale, zowel op emotioneel als educatief vlak, en ook wat
betreft de omgevingskwaliteit. Het onderzoek laat verder zien dat routinemomenten (eten en
drinken, verzorging) in alle opvangtypen veel tijd in beslag nemen, maar in emotioneel en educatief
opzicht met relatief lage kwaliteit gepaard gaan. Begeleide activiteiten, educatief zowel als creatief,
leiden tot relatief hoge scores op de emotionele en educatieve kwaliteit van de interacties tussen
kinderen en pedagogisch medewerkers, vrij spel en buitenspel gaan vooral samen met hoge
emotionele kwaliteit van de interacties met andere kinderen, maar ook vaker met conflicten tussen
kinderen.
De steekproeven waarop deze conclusies zijn gebaseerd zijn relatief klein en bij generalisatie naar de
populatie van alle opvangvoorzieningen moet een onnauwkeurigheidsmarge in acht genomen
worden. In afbeelding 7.2 is voor de geaggregeerde domeinscores van de emotionele en educatieve
proceskwaliteit weergegeven hoe groot deze marges rond de gemiddelde scores zijn bij een
statistische betrouwbaarheid van 95 procent.54 De figuur laat zien dat, ook als rekening gehouden
wordt met de onnauwkeurigheid als gevolg van de relatief kleine steekproefgrootten, de algemene
conclusies stand houden. De onnauwkeurigheid voor educatieve kwaliteit is groter dan voor
emotionele kwaliteit als gevolg van grotere standaardafwijkingen in de steekproeven.
7
6
5
4
3
2
1
KDV

POV

BSO

GO

Emotionele kwaliteit

KDV

POV

BSO

GO

Educatieve kwaliteit

Afbeelding 7.2 Gemiddelde scores voor emotionele en educatieve proceskwaliteit naar type kinderopvang met
onnauwkeurigheidsmarges

54

We hebben een eenvoudige berekening van de foutenmarge toegepast bij een statistische betrouwbaarheid van 95%,
volgens de formule: marge=1.96*(standaard deviatie/√(steekproefgrootte)); onder- en bovengrenzen zijn berekend als
ondergrens=gemiddelde-marge, bovengrens=gemiddelde+marge. Een exactere berekening die rekening houdt met de
populatieomvang en de per opvangtype geclusterde steekproeftrekking zal tot iets afwijkende schattingen van de
onnauwkeurigheidsmarges leiden, maar niet veel van het gepresenteerde beeld afwijken.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

109

Het overwegend positieve beeld van de kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang wordt bevestigd
door de resultaten van de interviews. Het pedagogische klimaat is, op basis van wat de pedagogisch
medewerkers en gastouders rapporteren, in alle opvangsoorten als overwegend affectief-inclusief te
kenschetsen, met relatief kleine verschillen binnen en tussen de opvangsoorten, wat erop wijst dat
dit een sterk verankerd model is in de Nederlandse kinderopvang (zie afbeelding 7.3). Er is ook een
tamelijk sterke oriëntatie op spelbegeleiding (de schaal is voor deze afbeelding getransformeerd naar
een 7-puntsschaal) en het bevorderen van zelfregulatie bij de kinderen, hoewel bij deze laatste
aspecten grotere verschillen binnen en tussen de opvangsoorten worden gevonden. De
medewerkers en gastouders ervaren overwegend positieve, veilige relaties met hun kinderen en
rapporteren een laag niveau van opvoedstress (niet weergegeven in afbeelding 7.3; zie hoofdstukken
3, 4, 5 en 6). Het groepenbeleid – zoals het belang dat aan stabiliteit van de groep wordt gehecht of
het toepassen van een opendeurenbeleid – verschilt wel sterk binnen en tussen de opvangsoorten
en wijst erop dat instellingen hier verschillende keuzes maken. Het is van belang nader te
onderzoeken hoe belangrijk de stabiliteit van de groep voor de verschillende leeftijden is en wat het
beste model is ten aanzien van het vermengen van groepen gedurende de dag of middag. Ook de rol
die aan kinderen wordt gegeven bij de vormgeving van het dagprogramma en beleid van de opvang
verschilt sterk binnen en tussen de opvangsoorten. In het algemeen zijn de scores voor
kinderparticipatie niet hoog, waarbij de relatief hoge score voor kinderparticipatie in de
buitenschoolse opvang positief opvalt.
7
6
5
4
3
2
1
KDV

POV

BSO

GO

affectief/inclusief gedrag

KDV

POV

BSO

spelbegeleiding

GO

KDV

POV

BSO

GO

bevorderen zelfregulatie

Afbeelding 7.3 Vergelijking van het door medewerkers en gastouders gerapporteerde pedagogisch klimaat naar de
verschillende opvangtypen

De lagere geobserveerde educatieve proceskwaliteit wordt bevestigd door de gegevens uit de
interviews over het activiteitenaanbod (zie afbeelding 7.4; zie ook de hoofdstukken 3, 4, 5 en 6 voor
meer details). Er is in alle opvangsoorten een relatief sterke oriëntatie op het stimuleren van
exploratief spel, sociaal spel en taal (dit laatste niet in de buitenschoolse opvang), maar in
ervaringsdomeinen als creatieve en muzikale vorming, ontluikend rekenen, wetenschap en
technologie, en burgerschapsvorming is het aanbod aanmerkelijk beperkter. Buitenactiviteiten
betreffen voornamelijk spelen in de tuin of op een speelplein, maar uitstapjes naar een park, bos,
kinderboerderij of bezoekjes aan een museum komen in alle opvangtypen weinig voor. Het valt op
dat er op al deze vlakken grote spreiding rond de gemiddelde scores is, ook binnen de opvangtypen.
Sommige groepen en locaties bieden een stimulerend programma, terwijl andere eerder een karig
programma aanbieden.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

110

7
6
5
4
3

GO

BSO

POV

GO

Burgerschap

KDV

BSO

POV

GO

Wetenschap &
Technologie

KDV

BSO

POV

GO

Ontluikend
rekenen

KDV

BSO

POV

GO

Taal &
geletterdheid

KDV

BSO

POV

GO

Creatieve en
musische
activiteiten

KDV

BSO

POV

GO

Samenspel

KDV

BSO

POV

GO

Exploratiemotorische
ontwikkeling

KDV

BSO

POV

1

KDV

2

Buiten

Afbeelding 7.4 Vergelijking van het door medewerkers en gastouders gerapporteerde activiteitenaanbod naar de
verschillende opvangtypen

De resultaten van de interviews laten zien dat de structurele kenmerken, zoals opleidingsniveau van
de medewerkers, groepsgrootte en kind-beroepskrachtratio, in lijn zijn met de wetgeving op dit vlak.
Er zijn verschillen tussen de opvangsoorten die inherent zijn aan het soort opvang en de leeftijd van
de kinderen die hier gebruik van maken. De gemiddelde groepsgrootte is het grootst is in de
buitenschoolse opvang, mede vanwege het opendeurenbeleid in sommige van de onderzochte
buitenschoolse opvanggroepen, en het kleinst in de gastouderopvang. De werkbeleving van
pedagogisch medewerkers en gastouders is overwegend (heel) positief (zie afbeelding 7.5). Zij
ervaren een prettig collegiaal werkklimaat en hebben het gevoel betrokken te worden bij
beslissingen binnen de organisatie. Er is relatief beperkte variatie tussen en binnen de opvangtypen
op deze vlakken. De ervaren werkstress (positief gehercodeerd) is in het algemeen laag, met kleine
verschillen tussen de opvangsoorten, maar ook met grotere variatie binnen de opvangsoorten. Niet
in alle groepen is de werkstress laag. Het aanbod aan professionaliseringsactiviteiten is gemiddeld
matig, met weinig frequent pedagogisch-inhoudelijk overleg met collega’s of collega-gastouders en
leidinggevenden (niet weergegeven in afbeelding 7.5; zie hoofdstukken 3, 4, 5 en 6). Dit beeld
verschilt niet sterk tussen de opvangsoorten, met uitzondering van de gastouderopvang, waar de
aandacht voor professionalisering duidelijk minder is.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

111

7
6
5
4
3
2
1
KDV

POV

BSO

GO

KDV

werkklimaat

POV

BSO

GO

werkstress

Afbeelding 7.5 Vergelijking van de door medewerkers en gastouders gerapporteerde werkbeleving naar de verschillende
opvangtypen

7.3. Kwaliteit vanuit het perspectief van het kind
Een belangrijke vraag is wat de kwaliteit is van de interacties die individuele kinderen binnen de
groep ervaren en hoe betrokken zij zijn bij de activiteiten. Afbeelding 7.6 laat zien dat er grote
verschillen zijn tussen en binnen de opvangtypen in de kwaliteit van de interacties die kinderen
hebben met de pedagogisch medewerkers en gastouders. De kwaliteit van de interacties met
pedagogisch medewerkers en gastouders valt in de midden range, maar de variatie is groot. Er zijn
groepen die scoren in de lage categorie, terwijl andere groepen in de hoge range scoren. Deze
variatie is voor de buitenschoolse opvang het minst groot. De kwaliteit van de interacties met de
gastouders zijn gemiddeld iets hoger, maar laat tegelijkertijd ook de grootste spreiding zien wat duidt
op grote verschillen tussen gastouders. Met betrekking tot de kwaliteit van de interacties met andere
kinderen zien we dat de buitenschoolse opvang het gemiddeld genomen iets beter doet dan de
andere typen. Ook hier is de variatie binnen de gastouderopvang het grootst al moet hierbij wel
opgemerkt worden dat dit voor een deel te verklaren valt door het feit dat er weinig kinderen
tegelijkertijd opgevangen worden. Gemiddeld genomen waren er iets meer dan twee kinderen per
gastouder en bij sommige gastouders was er maar één kind. De speel-werkhouding van kinderen valt
in de midden range en laat gemiddeld weinig verschillen zien tussen de groepen. Echter de spreiding
is hier wederom groot, vooral voor de gastouderopvang. Het gedrag van de kinderen in de groep
scoort hoog in alle typen, hoewel er bij in de buitenschoolse opvang ook uitschieters naar beneden
zijn.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

112

7

6

5

4

3

2

1
KDV POV BSO

GO

KDV POV BSO

Interacties pm-er

GO

Interacties peers

KDV POV BSO

GO

Speel/werkhouding

KDV POV BSO

GO

Gedrag in de groep

Afbeelding 7.6 Vergelijking van de gemiddelde kwaliteit van interacties zoals ervaren door individuele kinderen,
geaggregeerd op groepsniveau, naar de verschillende opvangtypen

Er is tevens gekeken naar de gemiddelde mate van welbevinden en betrokkenheid van de kinderen in
de verschillende groepen, zie afbeelding 7.7. De bevindingen laten zien dat het gemiddelde
welbevinden van kinderen hoog is in alle opvangtypen, met relatief geringe variatie binnen de
opvangtypen. De gemiddelde betrokkenheid van kinderen scoort iets lager en laat ook een iets
grotere spreiding in scores zien tussen groepen. Afgemeten aan bevindingen in ander onderzoek met
de Welbevinden en Betrokkenheidsschalen en aan de gangbare standaards die door de ontwikkelaar
van het instrumentarium worden gehanteerd, bevestigen de uitkomsten van de overwegend goede
kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang.
5

4

3

2

1
KDV

POV

BSO

GO

KDV

Welbevinden

POV

BSO

GO

Betrokkenheid

Afbeelding 7.7 Vergelijking van het gemiddelde welbevinden en betrokkenheid van de kinderen geaggregeerd op
groepsniveau naar de verschillende opvangtypen

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

113

In afbeelding 7.8 zijn de belangrijkste gegevens van de observaties op kindniveau met de inCLASS
weergegeven met de bijbehorende steekproefmarge. Ondanks de onnauwkeurigheidsmarge, zijn de
conclusies op basis van de steekproefgegevens in grote lijnen geldig voor de populatie, opnieuw met
uitzondering van de gastouderopvang waarvoor geen representatieve steekproef kon worden
gevonden.
7
6
5
4
3
2
1
KDV POV BSO GO

KDV POV BSO GO

Interacties met
medewerkers

Interacties met
kinderen

KDV POV BSO GO
Speelwerkhouding

KDV POV BSO GO
Gedrag in de groep

Afbeelding 7.8 Gemiddelde scores voor de individueel ervaren proceskwaliteit gemeten met de inCLASS, naar type
kinderopvang met onnauwkeurigheidsmarges.

7.4. Trends in de kwaliteit van de kinderopvang
Het overwegend gunstige beeld dat uit de observaties en interviews naar voren komt, komt in grote
lijnen overeen met de resultaten van de voorgaande kwaliteitsmetingen door het NCKO55 en
Kohnstamm Instituut (zie hoofstukken 3, 4, 5 en 6). Trendmatig is het beeld van 2017 op een aantal
aspecten zelfs iets gunstiger dan voorheen. Wat betreft kinderopvang en peuteropvang, blijken over
het geheel genomen aspecten als de sensitiviteit van de pedagogisch medewerkers, de mate waarin
zij respect tonen voor de autonomie van de kinderen en hen ondersteunen in het vertonen van het
wenselijke gedrag in de groep in voldoende mate aanwezig te zijn. De stimulering van de brede
ontwikkeling van kinderen en het begeleiden van interacties tussen kinderen onderling blijken,
evenals in voorgaande metingen, nog steeds minder goed ontwikkeld te zijn en vaak als onvoldoende
gekenschetst moeten worden. Vanwege de marges die rond de scores moeten worden aangehouden
is de conclusie dat de huidige gegevens wijzen op stabiel gebleven kwaliteit in de kinderopvang en
peuteropvang in Nederland, niet op een daling of aanmerkelijke stijging. Voor de gastouderopvang is
het totaalbeeld eveneens gunstig, met een overeenkomstig verschil in scores tussen verschillende
kwaliteitsaspecten, zoals ook in voorgaand onderzoek werd vastgesteld. Vergelijking met voorgaande
metingen wijst op een stabiel kwaliteitspatroon, met de belangrijke kanttekening dat de steekproef
gastouders niet als representatief kan worden gezien. Het is niet ondenkbaar dat de situatie in de
gastouderopvang landelijk minder gunstig is dan uit dit onderzoek naar voren komt. Het is belangrijk
dat de sector gastouderopvang bij volgende metingen van de Kwaliteitsmonitor beter deelneemt.
Voor de buitenschoolse opvang laten de huidige resultaten, gebaseerd op verschillende
instrumenten die op dit punt convergeren, een iets lagere kwaliteit zien in vergelijking met
voorgaande meting door het Kohnstamm Instituut, zowel met betrekking tot de interacties als het
activiteitenaanbod. Vanwege de marges rond de gevonden scores kan vooralsnog niet
geconcludeerd worden dat er sprake is van een significant gedaalde kwaliteit. Toch is er reden om in
de buitenschoolse opvang meer aandacht aan de kwaliteitsaspecten te besteden.
55

De vergelijking met de NCKO gegevens kon nog niet op de volledige dataset worden uitgevoerd.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

114

7.5. Kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang in internationaal perspectief
De situatie in Nederland kan met gegevens uit andere landen worden vergeleken waar dezelfde
observatie-instrumenten zijn gebruikt56. De gemiddelde scores voor de opvang van peuters (kinderen peuteropvang samen) op emotionele en educatieve proceskwaliteit zijn hoger dan wat met
dezelfde meetinstrumenten gevonden is in representatieve studies in Vlaanderen, twee deelstaten in
Duitsland (vooral met betrekking tot educatieve kwaliteit), Portugal, twee staten in de Verenigde
Staten en Zwitserland. Op emotioneel vlak scoort de Nederlandse kinderopvang even hoog als
Finland, maar op educatief vlak lager. De emotionele kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang is
iets lager dan wat in een Deense studie werd gevonden, maar de educatieve kwaliteit is aanmerkelijk
hoger. De verschillen ten gunste van Nederland zijn soms tamelijk groot (bijvoorbeeld de verschillen
in uitkomsten ten opzichte van onderzoek in Portugal op emotioneel vlak, onderzoek in twee
deelstaten in Duitsland op educatief vlak, en onderzoek in één staat in de VS op beide vlakken). De
vergelijkingen zijn niet altijd met exact dezelfde leeftijdsgroepen door verschillen in systemen. Voor
de babyopvang zijn er minder vergelijkingen mogelijk. De babyopvang in de huidige steekproef
scoort hoger op zowel emotionele als educatieve kwaliteit dan de babyopvang in de onderzoeken in
Vlaanderen, Portugal en de Verenigde Staten.

56

Voor een recent overzicht van internationaal kwaliteitsonderzoek met de verschillende versies van de CLASS, zie Slot (in
voorbereiding).

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

115

8. Referenties
Boogaard, M. & van Dalen-Kapteijns, M. (2012). Pedagogische kwaliteit van buitenschoolse opvang in
Nederland. Amsterdam: Kohnstamm Insitituut. Rapport 879
Fukkink, R. G. ,Gevers Deynoot-Schaub, M. J. J. M., Helmerhorst, K. O. W., Bollen, I., & Riksen-Walraven,
J. M.A. (2013). Pedagogische kwaliteit van de kinderopvang voor 2- tot 4-jarigen in Nederlandse
kinderdagverblijven in 2012. Amsterdam: NCKO.
Gevers Deynoot-Schaub, M. J. J. M., Helmerhorst, K. O. W., Bollen, I., & Fukkink, R. G. (2014a).
Pedagogische kwaliteit van de opvang voor 2- tot 4-jarigen in Nederlandse peuterspeelzalen in 2013.
Amsterdam: NCKO.
Gevers Deynoot-Schaub, M. J. J. M., Helmerhorst, K. O. W., Fukkink, R. G. , & Bollen, I. (2014b).
Ontwikkeling meetinstrument pedagogische kwaliteit gastouderopvang. Amsterdam: Kohnstamm
Instituut. Rapport 929.
Leseman, P.P.M., & Slot, P.L. (2013). Kwaliteit en curriculum van voorschoolse opvang en educatie in
Nederland: relaties met structurele kenmerken, organisatiekenmerken en gebruik educatieve
programma’s (Rapport BOPO). Utrecht: Afdeling Orthopedagogiek, Universiteit Utrecht.
Leseman, P., & Veen, A. (2016). Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit van voorschoolse
instellingen. Resultaten uit het Pre-COOL cohortonderzoek. Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Rapport
947.
Slot, P. (in voorbereiding). Literature review Early Childhood Education and Care quality: relations
between structural characteristics at different levels and process quality. Paris: OECD.
Slot, P. L., Cadima, J., Salminen, J. E., Pastori, G., & Lerkkanen, M-K. (2016). Multiple case study in
seven European countries regarding culture-sensitive classroom quality assessment. CARE:
Curriculum & Quality Analysis and Impact Review of European Early Childhood Education and Care,
University of Jyväskylä.

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

116

9. Bijlage
Tabel 9.1 Volledig overzicht van de items van de BSO Observatieschaal en vergelijking met de vorige
meting
BSO (N=33 groepen)
Ruimte en inrichting
Binnenruimte
Omvang
Inrichting en sfeer
Activiteiten en privacy
Buitenruimte
Omvang en bereikbaarheid
Inrichting
Dagindeling/materiaal /activiteiten (8
items)
Beweging en motoriek
Creatieve ontwikkeling
Muziek, dans, drama
Taal en denken
Ruimtelijk inzicht en techniek
Natuur
Gezelschapsspellen
(spel)computers, video, tv
Proceskwaliteit (7 items)
Interacties
Begroeten en afscheid
Aandacht en contact
Respect voor autonomie
Stimuleren en aanmoedigen
Structuur en regie
Groepsfunctioneren
Groepsfunctioneren: gedrag van
kinderen
Groepsfunctioneren: rol van
medewerker
Organisatorisch (11 items)
Activiteitenaanbod
Evenwichtige dagindeling
Fysieke veiligheid
Inspelen op kinderen met speciale
behoeften
Groepen
Vaste pm’er/groep
Groepsopbouw en stabiliteit
Groepsgrootte en ratio
Opendeurenbeleid
Team
Teamsamenstelling en –ontwikkeling
Pedagogische doelen en coaching van
medewerkers
Ouders en samenwerking
Contact met ouders
Uitwisseling met school
Uitwisseling met andere instellingen

Vorige meting (N=78)

range
1.80-5.00
1.67-5.00
1.00-5.00
2.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.75-4.38

m
3.56
3.47
3.51
3.36
3.55
3.68
3.70
3.67
2.80

sd
0.88
0.95
1.39
1.14
1.44
1.33
1.57
1.38
0.67

range

1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-4.00
1.86-5.00
2.20-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
2.00-.5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00

3.55
3.24
2.48
2.12
3.54
2.18
3.18
2.12
3.94
3.84
4.09
4.06
4.06
2.67
4.33
4.18
4.48

1.09
0.90
1.30
0.93
0.97
1.47
1.07
1.05
0.88
0.92
1.28
1.22
1.09
1.61
1.22
1.04
1.09

1.00-5.00

3.88

1.27

1.00-4.00
1.00-5.00
1.00-5.00
2.00-5.00

2.52
3.09
3.10
3.80

1.12
1.16
1.48
1.30

3.17
3.1
3.0
3.4
1.9

1.75-5.00
2.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00

3.36
4.15
2.12
4.45
3.68

0.87
0.83
1.54
1.06
1.33

3.7
3.7
1.9
3.8
3.4

1.00-5.00
1.00-5.00

1.59
2.55

0.95
1.57

2.0
4.0

1.00-5.00
1.00-5.00
1.00-5.00

2.50
2.92
2.43

1.53
1.38
0.74

3.1
1.7
2.1

1.00-5.00

1.00-5.00

1.88-4.50

1.14-5.00

3.8
3.8
2.9
2.3
3.2
2.6
3.3
2.7
3.69
3.7
4.2
3.5
3.7
3.2
4.1
3.5
3.9

sd
1.08

1.13

0.55

0.73

3.2
1.45-4.50

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

m
3.7
3.26
3.4
3.2
3.2
3.6
3.6
3.5
3.07

0.55

117

Colofon
Titel
Auteurs
Datum
Project

Kwaliteit van de Nederlandse kinderdagopvang, peuteropvang, buitenschoolse
opvang en gastouderopvang
Pauline Slot, IJsbrand Jepma , Paulien Muller, Bodine Romijn, Paul Leseman
4-12-2017
LKK 2017

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang 2017

118

Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang
(030) 232 62 00
@
info@monitorlkk.nl
www.monitorlkk.nl