Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

27 428

Beleidsnota Biotechnologie

Nr. 230

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 3 mei 2012
De vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en
de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu hebben op 5 april 2012
overleg gevoerd met staatssecretaris Bleker van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie en staatssecretaris Atsma van Infrastructuur en
Milieu overbiotechnologie en kwekersrecht.
(De volledige agenda is opgenomen aan het einde van het verslag.)
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie,
Van der Ham
De voorzitter van de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu,
Snijder-Hazelhoff
De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie,
Franke

kst-27428-230
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

1

Voorzitter: Snijder-Hazelhoff
Griffier: Peen
Aanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Snijder-Hazelhoff,
Wiegman-van Meppelen Scheppink, Ormel, Ouwehand, Van Bemmel, Van
Gerven, Dikkers, Dijkgraaf en El Fassed,
en staatssecretaris Bleker van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, en staatssecretaris Atsma van Infrastructuur en Milieu, die
vergezeld zijn van enkele ambtenaren van hun ministerie.
De voorzitter: Welkom bij dit algemeen overleg over biotechnologie en
kwekersrecht. Ik heet de bewindslieden en hun staf en de aanwezigen op
de publieke tribune welkom.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie):
Voorzitter. Dit debat over biotechnologie bepaalt ons bij de staat van onze
cultuur, een cultuur waarin we de natuur door de bril van de wetenschap
en de techniek bekijken en waarin alles wat nut heeft, goed is. Een
utilistisch uitgangspunt schiet met betrekking tot biotechnologie echter
tekort en het wetenschappelijk-technisch beheersingsideaal is een
chronische vorm van zelfoverschatting. Om dat te beseffen hoef je niet
per se te geloven dat God deze wereld gemaakt heeft en dat mensen
geroepen zijn om te beheren in plaats van te beheersen. Terughoudendheid ligt ook voor de hand met het oog op veiligheid en redelijke
beheerbaarheid. Mijn fractie wil waken voor het vertechniseren van
planten, het ongeremd rommelen in geschapen structuren en het
verjuridiseren van biologisch materiaal.
Ik ga daarom eerst in op cisgenese. Ik ben verheugd dat naar aanleiding
van mijn motie om aanvullend onderzoek te doen naar de veiligheid van
cisgenese een paar goede rapporten zijn verschenen. In het EFSA-rapport,
dat op 16 februari jl. verscheen, worden klassieke veredeling en cisgenese
vergeleken en wordt geconcludeerd dat cisgenesegewassen even veilig
zijn als conventioneel veredelde gewassen. In januari verscheen
bovendien het eindrapport van de Europese Working Group New
Breeding Technologies, waarin wordt geadviseerd om cisgenesegewassen
zonder soortvreemd DNA niet als ggo aan te merken. Ik ben erg benieuwd
naar het oordeel van de staatssecretaris over deze rapporten. Is hij het
met de ChristenUnie eens dat deze rapporten voldoende basis zijn om
vereenvoudiging van de regelgeving voor cisgenese te starten? Is hij
bereid, zich in Europa ervoor in te zetten dat cisgenese niet langer onder
de ggo-regelgeving valt? Volgens onze fractie zouden zulke stappen
innovatie in het mkb enorm helpen. Cisgenese is niet alleen veilig, maar
ook ethisch verantwoord en biedt goede mogelijkheden voor het behalen
van milieuwinst, bijvoorbeeld het terugdringen van het gebruik van
bestrijdingsmiddelen. Tegelijk vraag ik om een kritische houding ten
opzichte van nieuwe veredelingstechnieken waarbij soortgrenzen wel
worden overschreden. Welke veredelingstechnieken zouden net als
cisgenese buiten de ggo-regels kunnen vallen? Welke beoordelingscriteria
acht de staatssecretaris daarbij van belang? Ik hoor de staatssecretaris
daarbij ook graag over de ethische afwegingsaspecten.
Mijn fractie maakt zich zorgen over de uitwerking van de co-existentieafspraken. De HPA-verordening co-existentie is in werking getreden.
Mogen we daaruit afleiden dat er ook een schadefonds is ingesteld en een
regeling voor monitoring is getroffen? Als dat niet het geval is, dan moet
de staatssecretaris wat onze fractie betreft als de wiedeweerga met de
betrokkenen om tafel gaan zitten om de afspraken over co-existentie
verder uit te werken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

2

In Europa wordt nog altijd gesproken over de nationale bevoegdheden
met betrekking tot het weigeren van ggo-teelt van gewassen. We horen
graag de meest recente stand van zaken.
Het kwekersrecht functioneert uitstekend. Deze vorm van intellectueel
eigendom past goed bij de sector. Innovaties worden ermee beschermd
zonder doorontwikkeling af te snijden. In een evaluatie van de Europese
kwekersrechtverordening kreeg het kwekersrecht een tien met een griffel.
Dat is iets om trots op te zijn. Er werd echter gewaarschuwd voor de
verstorende werking van het octrooirecht. De inzet op veredelingsvrijstellingen is dus van groot belang. Over de beperkte veredelingsvrijstelling
komen we in mei te spreken. De brede kwekersvrijstelling vraagt om een
wat langere adem. De staatssecretaris constateert mij wat te losjes dat uit
een internationale inventarisatie blijkt dat er geen behoefte is aan een
brede kwekersvrijstelling in het octrooirecht. Een groenteboer op de markt
zegt ook niet schouderophalend dat niemand zin heeft in aardbeien, maar
schreeuwt de longen uit zijn lijf om zijn aardbeien te verkopen. Mijn fractie
zou graag zien dat uit een volgende inventarisatieronde blijkt dat meer
landen het belang van een beperkte ingreep of hernieuwde interpretatie
van de Bio-octrooirichtlijn inzien. Voor Nederland is de veredelingssector
belangrijk. Een brede kwekersvrijstelling is daarom belangrijk. Tegen de
staatssecretaris zeg ik: doe uw best! Ik stel hem daarbij de vraag wat hij
gaat ondernemen om een brede kwekersvrijstelling in de Bio-octrooirichtlijn voor elkaar te krijgen. Hoe en wanneer trekt hij de landen die daar
het belang nog niet van inzien over de streep? Kunnen we ieder kwartaal
een update krijgen van de inventarisatie? We moeten het goed functioneren van het kwekersrecht actief onder de aandacht brengen.
Het is mooi dat de sector zelf ook een dialoog is gestart om dit dossier
vlot te trekken. We hebben echter inmiddels van minister Verhagen
gehoord dat een bedrijf uit dat overleg is gestapt. Weet de staatssecretaris
om welke speler dat gaat? Is deze speler van dusdanig formaat dat de
resultaten van de sectordialoog in gevaar worden gebracht? Welke
gevolgen heeft het opstappen van deze deelnemer voor het proces en het
eindresultaat?
Tot slot heb ik een praktische vraag. Is er inmiddels voldoende duidelijkheid over wie het aanspreekpunt is bij het octrooi- en kwekersrecht? Is
dat de staatssecretaris van EL&I of is dat de minister? Het is goed als de
Kamer dit weet, maar ik denk ook dat de aanwezigen op de publieke
tribune daar behoefte aan hebben.
De heer Ormel (CDA): Voorzitter. De agenda bevat zo veel onderwerpen
dat ik niet op alles kan ingaan. Ik zal mij beperken tot vijf onderwerpen.
Het eerste onderwerp is de stand van zaken rond de veredelingsvrijstelling en het octrooirecht. We zijn verheugd met de benoeming van de
heer Trojan tot onafhankelijk voorzitter van een overleg tussen alle
partijen die grote belangen hebben op dit onderwerp. We moeten de
uitkomsten van dit overleg afwachten. We hebben wel gevraagd, onder
meer via de motie-Koopmans, om enige voortgang in het proces te
houden. Verwacht de regering dat het lukt om, zoals in de motie is
verwoord, voor het begin van het zomerreces 2012 tot een soort eindconclusie te komen? Er ligt een advies van de Raad van State over de
verenigbaarheid van de veredelingsvrijstelling met het TRIPs-verdrag en
richtlijn 98/44/EG. Dit advies is nog niet bekendgemaakt. Zou het niet
handig zijn voor het overleg dat gaande is om het wel bekend te maken,
zodat men daar kennis van kan nemen? Verder hopen we dat de balans
tussen octrooi en kwekersvrijstelling zal worden hersteld door dit overleg.
Het tweede onderwerp is het ontwerpbesluit ggo 2012. In de brief van het
kabinet van 9 februari jl. staat dat dit ontwerpbesluit relevant is voor de
veiligheid van mens en milieu. Dat is zo, maar in dit ontwerpbesluit
worden nogal wat beperkingen opgelegd rond gentherapie. Er zijn
ontwikkelingen gaande op het terrein van gentherapie waardoor ziekten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

3

aangepakt kunnen worden waarbij dat tot voor kort niet mogelijk was. Het
is echter wel gentherapie, waardoor mensen die er gebruik van maken
conform dit besluit als stier Herman moeten worden opgesloten en nooit
meer in het milieu mogen rondlopen. Dat kan natuurlijk niet. In onze
buurlanden gaat men daar wat soepeler mee om. Daar kan ingeperkt
gebruik van gentherapie sneller en eenvoudiger worden toegestaan. Dat
wil zeggen dat gentherapie in de ontwikkelingsfase kan worden getest op
mensen. Dat is voor belang van de innovatie van wetenschappelijk
onderzoek in Nederland en van belang voor het welzijn van mensen.
Waarom zou dat hier niet kunnen terwijl het in onze buurlanden wel kan?
De enorme ontwikkelingen rondom synthetische biologie vragen om een
vernieuwende kijk op veiligheidsaspecten voor mens en milieu. De
administratievelastendruk moet verder worden verminderd. Wij zouden
dan ook zeer graag voor het einde van het jaar een nota van de regering
willen hebben over verdere aanpassing van het ontwerpbesluit ggo aan
nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen en over gewenste wet- en
regelgeving voor synthetische biologie.
Het derde onderwerp betreft de teelt van ggo’s op grondgebied van
EU-lidstaten. Wij zijn verheugd met de brief van de regering van 4 april
waarin de regering het vertrouwen in de EFSA uitspreekt. Wij delen dat
vertrouwen. Wij vinden dat sprake moet zijn van een afweging waarbij
men voorwaarts kan met genetisch gemodificeerde plantaardige
producten. Als die zijn toegestaan door de EFSA, dan moeten ze ook
kunnen worden toegepast in Nederland. We hebben niet voor niets de
co-existentieafspraken, waarover mevrouw Wiegman zo-even enkele
nadere technische vragen stelde. We moeten daar voorwaarts in. Ook
daar zijn onder meer van mijn hand moties over ingediend. Wij vragen het
kabinet om te bewerkstelligen dat uitzonderingsposities voor Europese
lidstaten mogelijk zijn. Lidstaten die problemen hebben met de teelt van
ggo’s kunnen dan een uitzondering krijgen en lidstaten die voorwaarts
willen gaan, zoals Nederland, kunnen voorwaarts gaan.
Het vierde onderwerp. Wij hebben gisteren het rapport van de EFSA
ontvangen waarin staat dat cisgenese met T-DNA-borders niet te
onderscheiden is van klassieke veredeling. De EFSA raadt aan om ten
aanzien van transgenese en intragenese de case-by-casebenadering toe te
passen, maar bij cisgenese niet meer. Wij sluiten ons daarbij aan en
vragen de regering dat te bewerkstelligen.
Tot slot het vijfde onderwerp. Enkele kabinetten terug heb ik een pleidooi
gehouden voor een onafhankelijke raad voor ethiek en biotechnologie. De
tijd was daar toen niet rijp voor. Nu blijkt onverminderd dat voor- en
tegenstanders van innovatieve ontwikkelingen elkaar in de haren vliegen
met volksgezondheids- en milieuargumenten, terwijl eigenlijk sprake is
van fundamentele ethische verschillen van inzicht. We moeten daarover
praten en het beestje bij de naam noemen. De COGEM geeft trendanalyses, maar kijkt vanuit haar genen primair naar de risico’s voor mens en
milieu. Er komt van alles aan. Er lopen nu al genetisch gemodificeerde
koeien in Australië, er wordt in Korea al varkensvlees gegeten met
visvetzuren en er wordt al geprobeerd om mammoeten en dinosaurussen
te klonen. We moeten daarover een ethische afweging maken vanuit de
kernvraag dat niet alles wat mogelijk is, moet kunnen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. Staatssecretaris Bleker
reageerde vanochtend al erg geprikkeld toen ik duurzame palmolie een
fabeltje noemde. Kennelijk houdt hij er niet van als fabeltjes worden
doorgeprikt. Dat motiveert mij weer om daar nog even mee door te gaan
op deze mooie aprilochtend. Het volgende fabeltje dat ik doorprik is dat
genetische manipulatie honger de wereld uit zou helpen. Het is namelijk
geen oplossing voor problemen als droogte en verzilting. Genetische
manipulatie is een omstreden techniek die maar een doel dient, namelijk
het doel van grote multinationals als Monsanto, BASF en Syngenta: snel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

4

veel geld verdienen ongeacht de consequenties voor dieren, natuur,
milieu, burgers, boeren en consumenten wereldwijd. Die consequenties
zijn groot en bekend: monopolisering van ons voedsel, grootschalig
gifgebruik en ernstig dierenleed. Genetische manipulatie is slecht voor
duurzaamheid in de wereldwijde landbouw. Zo concludeerde ook een
hoogleraar plantenfysiologie aan de Universiteit van Amsterdam – u weet
wel, zo’n onafhankelijke universiteit – na een terugblik op vijftien jaar
gentechlandbouw. In het debat vandaag draait het ook om keuzevrijheid
voor boeren en consumenten. Als we de bijdrage van het CDA beluisteren, moeten we concluderen dat het de keuze al heeft gemaakt. Boeren
die zelf biologisch zouden willen telen, kleine boeren, worden aan hun lot
overgelaten. Het CDA zegt: geef Monsanto maar alle macht in handen.
Keuzevrijheid is een waarde die zowel de Kamer als het kabinet zeggen
hoog te hebben, maar die ernstig onder druk staat, gezien de brieven op
de agenda van vandaag. Keuzevrijheid houdt in dat men kan kiezen voor
gentechvrij.
De heer Ormel (CDA): De geachte afgevaardigde Ouwehand van de PvdD
legt mij woorden in de mond. Ik heb niet gezegd dat ik opkom voor
bedrijven als Monsanto. Dat zal blijken uit het verslag van dit overleg. Ik
vraag u, voorzitter, om in de gaten te houden dat hier dingen worden
gezegd die kloppen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Waarvan akte. Ik kan tegen de heer Ormel
zeggen dat ik de consequenties van zijn betoog maar even duidelijk wil
maken. Zo kan iedereen horen, met name de boeren, wat de gevolgen zijn
van het beleid waar het CDA voor kiest.
Keuzevrijheid houdt in dat men kan kiezen voor gentechvrij. Dat boeren en
consumenten in Europa op grote schaal die keuze maken, heeft nota bene
BASF ertoe bewogen om de Europese gentechmarkt maar te vergeten.
Dat is mede dankzij onder anderen onze aardappeltelers, die de
BASF-gentechaardappel weigerden te telen. Ik vind die telers verstandige
mensen. Zijn de staatssecretarissen dezelfde mening toegedaan en zijn zij
bereid, deze aardappeltelers een hart onder de riem te steken en een
beleidswijziging in te zetten?
Keuzevrijheid voor boeren en consumenten kunnen we alleen garanderen
door een sluitende labeling van gentechproducten, zowel van het zaaizaad
als van de producten in de winkel die gentechingrediënten hebben. Het
systeem hebben we, maar het blijkt moeilijk te zijn om te controleren of
alles wel gelabeld is. Daaraan moeten we niet gaan morrelen door
vormen van gentech vrij te stellen van de vergunningsplicht of door
toelatingen van vormen van gentech te versoepelen. Cisgenese is zo’n
vorm. Dat de EFSA heeft geoordeeld dat de veiligheid ervan net zo groot
is als van klassieke veredeling, los van het gegeven dat het RIKILT daar
andere dingen van vindt, doet daar niets aan af. Er spelen bij de afwijzing
van gentech, onder andere door biologische boeren, ook ethische
argumenten. Zij willen die techniek gewoon niet gebruiken. De politiek
moet die keuze mogelijk maken, ongeacht wat zij van die keuze vindt. Dit
betekent dat de vrijstelling of versoepeling van toelatingsprocedures voor
cisgenese of andere nieuwe technieken gewoon niet aan de orde kan zijn.
Bionext maakt zich grote zorgen, zoals blijkt uit de brief die deze organisatie aan de Kamer heeft gestuurd.
Nijmegen gentechvrij. Wat een dappere gemeente, wat een dapper
besluit. Maar helaas, dit kabinet wil veel beleid decentraliseren, maar op
het moment dat een gemeente geen gentech op haar grond wil, bemoeit
het zich ermee en zegt het: ho eens even, dat beslissen wij wel even. Ik
begrijp dat niet. Laat de boeren daar in hun waarde en laat de gemeenteraad die beslissing nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

5

De EFSA heeft – laat ik het vriendelijk zeggen – een tik op de vingers
gekregen van de Europese ombudsman vanwege belangenverstrengeling.
Recentelijk is een nieuwe klacht in behandeling genomen.
De heer Dijkgraaf (SGP): Ik heb een vraag over het vorige punt. Geldt dat
wederkerig? Stel dat nationaal besloten wordt dat er geen megastallen
mogen komen, maar dat de gemeenteraad in Barneveld besluit dat die
wel zijn toegestaan op het grondgebied van die gemeente. Zou mevrouw
Ouwehand vinden dat dit wel mag?
Mevrouw Ouwehand (PvdD): De gemeenteraad in Barneveld handelt in
dat geval in strijd met artikel 21 van de Grondwet, waarin duidelijk wordt
gesteld dat de overheid zorg draagt voor een gezonde leefomgeving. Dat
voorbeeld lijkt mij niet aan de orde.
De heer Dijkgraaf (SGP): Dat dacht ik al. Het geldt dus alleen als het
mevrouw Ouwehand uitkomt in haar politieke kraam.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Nee, het geldt als het zittende kabinet de
Grondwet niet respecteert. Ik ben ervoor dat een gemeente in al haar
wijsheid besluit dat daar een ander beleid tegenover moet staan. Een
gemeente moet daar zelf verstandiger dingen mee doen dan dit of een
ander kabinet van plan is. Een voorbeeld is Amsterdam, waar het recht op
onderwijs voor kinderen wordt nageleefd, ook al wil het kabinet andere
dingen. Fundamentele rechten eerst. Onze Grondwet moeten we niet uit
het oog verliezen.
Voorzitter. Er ligt zoals gezegd een klacht bij de Europese ombudsman
over de EFSA. Het Europees Parlement weigert de jaarrekening van deze
club goed te keuren vanwege de kennelijke belangenverstrengeling. Al
jaren is bekend dat experts die werken voor de grote jongens van het
bedrijfsleven beslissen over de veiligheid van producten waar ze zelf aan
verdienen. De nieuwste stunt van de EFSA is dat zij een ex-werknemer
van Monsanto in de raad van bestuur wil. De staatssecretaris heeft
vervolgens het lef om de Kamer een briefje te sturen waarin hij schrijft dat
niet deze belangenverstrengeling de voedselveiligheid bedreigt, maar de
mensen die deze foute boel aan het licht brengen. Ik weet dat het kabinet
zelf ook nauw aanschurkt tegen het bedrijfsleven met de door hem
geroemde gouden driehoek, maar deze toon had zelfs ik niet verwacht. Ik
verwacht excuses van de staatssecretarissen. Daarnaast verwacht ik van
hen dat zij hun werk gaan doen: het borgen van de veiligheid van burgers
in dit land. Als we zo blind op de adviezen van de EFSA varen, zoals dit
kabinet doet, moeten we er zeker van zijn dat die adviezen kwalitatief
goed zijn. Die zekerheid hebben we simpelweg niet. Ik wil een onafhankelijk onderzoek naar de gang van zaken bij de EFSA. Tot die tijd moeten
er geen toelatingen plaatsvinden op basis van haar adviezen. Als dit niet
gebeurt, dien ik een motie hierover in.
Ik herhaal dat het van groot belang is om het kwekersrecht te waarborgen.
Er gebeurt te weinig. Nu blijkt ook Wageningen Universiteit de grootste
aanvrager te zijn van octrooien op het gebied van de plantenveredeling. Ik
vraag de staatssecretaris hoe het kan dat de universiteit waar hij zeggenschap over heeft, zo duidelijk tegen de wil van de Kamer ingaat. Ik krijg
daarop graag een toelichting.
Er is enorme ellende met het klonen van dieren. We hebben daar heel
kritische rapporten over gezien. Er is geen duidelijkheid over. In Europa
wordt niet hard genoeg gewerkt aan dit vraagstuk. Deelt de staatssecretaris die mening? Wat gaat hij doen? We kunnen niet achteroverleunend
zitten wachten op Brussel. Dat is geen goede uitvoering van de aangenomen motie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

6

Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik wil
niet echt woordvoerder namens Wageningen Universiteit zijn, maar heb
toch een verduidelijkende vraag. Vindt mevrouw Ouwehand het terecht
als in Nederland door universiteiten of bedrijven patenten op techniek
aangevraagd worden? Vindt zij dat we dit zo moeten houden? We moeten
inderdaad wel scherp onderscheid maken. Er mogen geen patenten
worden aangevraagd op levend materiaal, zoals planten. Dat wordt met
het kwekersrecht beoogd.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik maak mij er zorgen over dat wij
belastinggeld steken in een universiteit, waarna er mogelijk geld vloeit
naar private patenten. Ik wil daar heel graag duidelijkheid over en wil dat
de staatssecretaris daarover in gesprek gaat met Wageningen Universiteit.
Op dit moment is mij niet duidelijk of het belastinggeld dat wordt
uitgegeven aan Wageningen uiteindelijk resulteert in private patenten
waarvan de Kamer heeft gezegd dat we dit eigenlijk niet moeten willen.
De heer Van Bemmel (PVV): Voorzitter. Het is een mooi, technisch
onderwerp. Ik denk dat een groot aantal partijen hetzelfde over het
onderwerp denkt. Vandaag ga ik in op drie belangrijke onderwerpen: de
kwekersproblematiek, genetisch gemodificeerde gewassen en uiteraard
de EFSA, de European Food Safety Authority.
De belangrijkste taak van de EFSA bestaat uit het verlenen van onafhankelijk advies aan de Europese Commissie, het Europees Parlement en de
individuele lidstaten over alle aangelegenheden in verband met de
voedselveiligheid. De EFSA beoordeelt risico’s voor de voedselketen, alle
kwesties die van invloed kunnen zijn op de voedselveiligheid in Europa.
Zij doet dat op basis van een wetenschappelijke beoordeling. Al sinds
2008 zijn de schandalen bekend. Vorig jaar noemden we zelfs de bewuste
personen bij naam. Mevrouw Diána Bánáti, voorzitter van de raad van
bestuur van de EFSA, zou verborgen hebben dat zij eerder deel uitmaakte
van het International Life Sciences Institute. De Belgische wetenschapper
Suzy Renckens stapte over van het EU-agentschap naar Syngenta, een
bedrijf dat zich onder meer op gmo’s richt. Daarnaast bleken vier van de
vijftien EFSA-leden zich schuldig te maken aan belangenverstrengeling.
Hoe zit het met deze mensen? Zijn ze inmiddels met pek en veren de EFSA
uit gedirigeerd? Zo nee, kunnen we de EFSA dan nog als een neutraal
orgaan beschouwen? Hoe is het mogelijk dat deze autoriteit weigert
openheid van zaken te geven, waardoor nu zelfs de Europese Commissie
en het Europees Parlement moeten ingrijpen in de begroting? Hoeveel
vertrouwen heeft de staatssecretaris nog in dit orgaan? Welke acties heeft
de staatssecretaris genomen na onze oproep vorig jaar om de EFSA eens
nader onder de loep te nemen?
Ik kom te spreken over genetisch gemodificeerde gewassen. De PVV
onderschrijft het belang van de ontwikkelingen op het gebied van gmo’s.
Vooralsnog is er nog geen toonaangevend onderzoek dat wijst op gevaren
van gmo’s. Echter, de beoordeling wordt gedaan door de EFSA. In
hoeverre kan deze autoriteit dit soort gewassen moedwillig blokkeren of
juist toelaten in het kader van eventuele belangenverstrengeling? Dit is
een belangrijk punt om duidelijkheid over te krijgen. De EFSA gaat
case-by-case beoordelen of gmo-dierproeven al dan niet moeten
plaatsvinden. Mijn fractie is van mening dat dierproeven enkel in het
uiterste geval mogen worden ingezet en dus absoluut geen standaardmiddel mogen worden, zoals sommige lidstaten beogen. De EFSA is een
behoorlijk gevoelig dossier. De voedselzekerheid en het dierenwelzijn zijn
in handen van deze autoriteit. Wij zijn van mening dat er geen enkele
verdenking van belangenverstrengeling mag zijn. Wij willen dat de
staatssecretaris ervoor pleit dat een ieder die ook maar enigszins onder
verdenking staat, uit zijn positie wordt gezet. Pas als dit gebeurd is, kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

7

het orgaan als neutraal beschouwd worden en mag wat ons betreft de
Europese markt opengesteld worden voor gmo’s.
Een ander heet hangijzer in dit debat is het octrooi- en kwekersrecht. Het
kwekersrecht geeft aan de houder van het kwekersrecht het alleenrecht
voor de verhandeling van zaad en vermeerderingsmateriaal. Rassen met
kwekersrecht mogen wel door anderen vrij gebruikt worden voor het
maken van kruisingen. Dit houdt in de praktijk in dat een kweker kosteloos
gebruik mag maken van de uitvinding van een andere kweker om zo tot
een nieuwe soort te komen. De bestaande soort mag hij niet kosteloos
commercialiseren, maar bij de nieuw ontstane soort mag dat wel. Het
gevolg is dat de sector altijd blijft innoveren en dat nieuwe producten tot
stand komen.
Octrooirecht is anders. De Europese regelgeving maakt het niet mogelijk
om levend materiaal te octrooieren. Syngenta en Monsanto willen nu de
eigenschappen in dat levende weefsel octrooieren. Dat lijkt een maas in
de wet te zijn. Dit levert mogelijk grote voedselafhankelijkheid op van een
klein aantal grote bedrijven. Dat moeten we niet willen. Ik was onlangs op
werkbezoek bij een prachtig bedrijf, genaamd Rijk Zwaan. De directeur
van dit bedrijf vertelde vol trots dat hij vader is van zes kinderen. Ik liet mij
ontvallen dat dit mooi is, met name bij een zaadveredelingsbedrijf. Ik durf
deze grap als vader van een wat groter gezin te maken. Vorige jaar pleitte
ik ervoor om de sector zelf met een oplossing te laten komen. Ik heb dat
steeds gezegd, want ik sta voor de ondernemers. Laat de markt het
alsjeblieft zelf doen. De overheid moet zich er niet te snel mee bemoeien.
Ondertussen hoor ik de heer Dijkgraaf praten. Heeft hij een nog groter
gezin?
De heer Dijkgraaf (SGP): Wij spraken even over de definitie van «groot
gezin» en van megastal. Ik heb een gezin van drie kinderen. We vroegen
ons af of je een gezin met zes kinderen groot moet noemen.
De heer Van Bemmel (PVV): Ik win het van u.
Ik vervolg mijn betoog, want het is een serieus debat. Wij zijn er
voorstander van dat de markt dit zelf regelt. Vorig jaar werd ik in het debat
hierover geïnterrumpeerd door de PvdA, die vroeg hoe lang ik zou
wachten. Voor ons is onderhand ook de tijd gekomen om de staatssecretaris te vragen hoe het zit. Moeten we, als de overleggende partijen er nog
steeds niet uitkomen, niet toch wat meer druk op de ketel gaan zetten om
te komen tot een volledige kwekersvrijstelling? Ik zeg nogmaals dat wij
een beperkte kwekersvrijstelling waarbij innoveren en doorontwikkelen is
toegestaan, maar waarbij wel een licentie moet worden gekocht zodra een
product wordt gecommercialiseerd, een holle frase noemen. Op een
gegeven moment krijg je midden in het veredelingsproces, dat bijvoorbeeld zeven of soms wel twintig jaar kan duren, te maken met allerlei
claims vanwege het octrooirecht. Dat moet je gewoon niet willen. Wij
staan voor een open en volledige kwekersvrijstelling. Afhankelijkheid van
een beperkt aantal bedrijven is altijd slecht. Laten we dit nu eens
voorgoed regelen.
De heer Van Gerven (SP): Voorzitter. Het is van groot maatschappelijk
belang dat de voedselproductie met geoctrooieerd zaaigoed niet in
handen komt van een beperkt aantal agrochemische multinationals. De
bloeiende Nederlandse veredelingssector moet ook voor de langere
termijn behouden blijven. Hiervoor is een inperking van het octrooirecht
nodig middels de uitgebreide kwekersvrijstelling. De Kamer heeft hierop
herhaaldelijk aangedrongen. Recentelijk is dat vervat in de breed
gesteunde motie-Koopmans, waarin wordt gevraagd om inbouw van de
beperkte kwekersvrijstellingen in opmaat naar een volledige kwekersvrijstelling. In de brief aan Eurocommissaris Barnier staan de woorden
«volledige kwekersvrijstelling» niet genoemd. Ik wil van de staatssecre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

8

taris weten of dit zo spoedig mogelijk wordt rechtgezet door expliciet het
einddoel van volledige kwekersvrijstelling te bespreken, zeker in het
gesprek met Barnier. Waarom wordt er getreuzeld bij het sturen van de
herziening van de Nederlandse Rijksoctrooiwet aan de Kamer?
Ik kom te spreken over het sectoroverleg, waarover ik tijdens een vorig
debat een motie heb ingediend. Er moet zo snel mogelijk een eindverslag
komen, maar ergens lijkt er een saboteur in het spel te zijn. We praten
daar namelijk al ontzettend lang over. Er is inmiddels een voorzitter
gekozen. Er is natuurlijk niets tegen goed overleg, maar het mag geen
excuus zijn om toch stappen vooruit te zetten. Ik begrijp dat Monsanto is
afgehaakt en krijg daar graag een toelichting op. Ik heb begrepen dat de
sierteelt niet bij het overleg is betrokken. Dat zou een vreemde zaak zijn,
want het betreft juist hen.
Bij de voortgang van de wetenschap kunnen genetische eigenschappen
gedetecteerd en ingebracht worden. Het inbrengen van een genetische
eigenschap op een genconstruct kan echter niet secuur gebeuren. De
geneigenschappen worden er als het ware naartoe geslingerd. Dan is het
maar hopen dat ze op de goede plek terechtkomen. Op een andere plek
kunnen deze geneigenschappen zich anders en onvoorspelbaar gedragen.
Daarom moet elk genetisch veranderd gewas per geval op veiligheid en
milieueffect beoordeeld worden. Deze case-by-casebenadering staat ook
in de Biotechrichtlijn en de richtlijn van de Europese voedselveiligheidsorganisatie EFSA. Centraal staat daarbij het voorzorgprincipe. In de
voorliggende ontwerprichtlijn genetisch gemodificeerde organismen
wordt deze benadering echter losgelaten. In Nederland kan straks
collectief toestemming voor veldproeven gegeven geworden met de
zogenoemde vergunning onder vaste voorwaarden, waarbij gesproken
wordt van vergelijkbare werkzaamheden of typen genetisch materiaal. De
onvoorspelbaarheid van de techniek rechtvaardigt het loslaten van de
case-by-casebenadering echter niet. Ook is het waarschijnlijk niet in
overeenstemming met de Europese regelgeving en met de aanhangige
Europese regelgeving en is het makkelijk aan te vechten in te verwachten
procedures.
De collectieve benadering laat veel ruimte voor interpretatie en willekeur,
wat we niet moeten willen. In het belang van een houdbare en secure weten regelgeving wil ik de staatssecretaris vragen, in de adviesaanvraag aan
de Raad van State expliciet aandacht te vragen voor de door mij
geschetste problematiek. Hetzelfde geldt voor de vraag of de overheid niet
verplicht is, de locatie van de veldproeven nog preciezer aan te geven,
gezien de uitspraken van het Europese Hof. De boer in het aangrenzende
perceel heeft er volgens ons recht op, te weten dat er genetisch gemodificeerde gewassen groeien. Gezien de vele uitspraken van de Raad van
State in dezen ten gunste van openbaarmaking lijkt een advies hier op zijn
plaats voordat het besluit in werking treedt. Wanneer wordt het
co-existentieoverleg hervat? Klopt het dat in de richtlijn staat dat het
bedrijfsleven zijn eigen risicobeoordeling vorm kan geven? Dat kan toch
niet waar zijn?
Ik kom toe aan de genetische modificatie tussen dezelfde plantensoorten.
Hieruit kunnen onvoorspelbare effecten voortvloeien. Dat staat in het
EFSA-rapport en in dat van het Wageningse voedselveiligheidsinstituut,
het RIKILT, over cisgenese. Dit nog los van het feit dat cisgenese minder
maatschappelijke weerstand en etnische bezwaren ontmoet. Wij vinden
dus dat ook bij cisgenese per geval de veiligheid voor mens en omgeving
moet worden beoordeeld.
De veehouders in Nederland doen keihard hun best om het gebruik van
antibiotica terug te dringen. Dan is het toch onverantwoord dat wij hier
doodleuk antibioticaresistenties in aardappelen gaan inbouwen? Graag de
toezegging van de staatssecretaris dat dat niet meer gebeurt en dat er
geen dierproeven komen voor genetisch gemodificeerde gewassen die in
Nederland de grond ingaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

9

Betreffende de sociaaleconomische criteria is Nederland niet voornemens
om milieu als criterium te bestemmen. Echter, Nederland heeft grote
problemen met de concentraties van het bestrijdingsmiddel Roundup in
het oppervlaktewater. Als voor Roundup resistente mais in Nederland
verbouwd mag worden, neemt de hoeveelheid glyfosaat met een factor x
toe. Hoe moet de natuur dit gaan oplossen? Hoe moeten waterbedrijven
dat gaan betalen? Is het dan niet logisch dat Nederland milieubelasting als
criterium mag stellen? Mag ik aannemen dat Nederland onverminderd
vasthoudt aan juridische houdbaarheid? Graag de erkenning dat
controlerende en verlenende instanties onafhankelijk behoren te zijn. Ik
wijs op het zeer opmerkelijke betoog van de PVV over de EFSA, dat de SP
overigens volledig steunt. Het kan toch niet zo zijn dat belangenverstrengeling bij de EFSA door het kabinet als een paradepaardje wordt gezien,
want zo lijkt het. Hoe wil de staatssecretaris borgen dat de controlerende
en beoordelende instanties objectief en onafhankelijk hun werk kunnen
doen? Nederland pompt 10 mln. in onderzoek ten bate van de genetisch
gemodificeerde Amflora-aardappel. Onderzoek naar gewone veredeling
krijgt bijna niks. Amflora wordt toegelaten, en vervolgens blijkt niemand
deze aardappel te willen verbouwen. Is dat slim?
Mevrouw Dikkers (PvdA): Voorzitter. De Partij van de Arbeid richt zich in
haar bijdrage op de kwekersvrijstelling, cisgenese en de milieurisico’s. Uit
de brieven van het kabinet krijgen we een beeld dat het allemaal niet zo
opschiet met het vergaren van steun voor de kwekersvrijstelling, zoals de
Kamer dat heeft opgedragen. Het kabinet bekijkt waar in Europa steun te
vergaren is voor die vrijstelling. Maar ik heb begrepen dat de ambtenaar
die daarmee belast is, een bel- of mailrondje heeft gemaakt langs de
verschillende missies en dat daaruit geconcludeerd is dat er geen steun is.
Dat is wel wat mager, lijkt me zo. Het Duitse parlement gaat verder, de
Denen gaan verder, het Europees Parlement wil verder, de Fransen zijn
tegen uitgebreide octrooirichtlijnen, kortom, dat ene belrondje lijkt me
niet voldoende. Wij vragen de staatssecretaris om inzicht te geven in het
proces, hoe hij tot die conclusie is gekomen en wat de nieuwe stappen
zijn die worden gezet om ervoor te zorgen dat de steun wel wordt
gemobiliseerd. Zoals nu is het namelijk onvoldoende.
Milieurisicoanalyse bij de toelating van genetisch gemodificeerde
gewassen beperkt zich tot de directe risico’s voor het milieu, maar neemt
de indirecte risico’s niet mee. Door bijvoorbeeld het spuiten van het
herbicide Roundup van de agrogigant Monsanto wordt onkruid inmiddels
resistent, leren wij. Dan moet er steeds meer gespoten worden om het
onkruid te verdelgen. Kassa voor Monsanto, een strop voor het milieu en
een kostenpost voor de boer. Dat kan niemands bedoeling zijn, lijkt me.
Hoe staat de minister in dit debat? Is hij bereid, de milieurisicoanalyse
voor dit soort projecten uit te breiden met een lijst van indirecte risico’s,
zoals ook het Europees Parlement amendeerde en wil hij in overleg met
de sector komen tot een inventarisatie van deze indirecte risico’s? Wij
overwegen een motie op dit punt, maar hopen dat dat niet nodig is.
Wij zouden het goed vinden om Roundup opnieuw te laten beoordelen
door het Ctgb. Er komt steeds meer glyfosaat in het oppervlaktewater
terecht. Staatssecretaris Atsma neemt maatregelen om dat uit het water te
halen. Ik zie hier een bezuiniging, wat de heren toch moet aanspreken.
Cisgenese door soorteigen genen in een plantje te zetten, is niet zo veilig
als klassieke veredeling, horen wij van verschillende kanten. Daarom zou
een risicoanalyse voor mens en milieu toch beter moeten worden
uitgevoerd dan nu het geval is. In de brieven staat dat het op dit moment
onduidelijk is, of er voldoende wetenschappelijke argumenten zijn om
cisgenese van ggo-regels uit te sluiten. Zolang dit niet duidelijk is, geldt
het voorzorgprincipe en worden zij behandeld als andere genetisch
gemodificeerde organismen. Toch heb ik stellig de indruk dat de industrie
hierover anders denkt. Er wordt uitgebreid gewerkt met gentechnologie,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

10

bijvoorbeeld in Wageningen. Ik heb niet de indruk dat voor gewassen
waarbij cisgenese wordt toegepast, überhaupt toestemming wordt
gevraagd voor de regels die voor andere ggo’s worden gesteld. Bij een
werkbezoek aan Wageningen vertelden de breeders openlijk dat de eisen
voor transgenetisch gemodificeerde organismen zo hoog zijn, en daarmee
de ontwikkelkosten zo stijgen, dat ze massaal overstappen van transgenesetechnieken naar gentech binnen de cisgenese. Wij zouden graag zien
dat er ook bij deze vorm van veredeling een labelingsplicht komt, zodat de
consument keuzevrijheid heeft. Ook op dit punt overwegen wij een motie.
De heer Dijkgraaf (SGP): Voorzitter. Het begon zo mooi, in den beginne.
In Genesis 1:11 staat: «En God zeide: dat de aarde uitschiete gras, kruid
zaadzaaiende, vruchtbaar geboomte, dragende vrucht naar zijn aard,
welks zaad daarin zij op de aarde! En het was alzo.» Verderop staat: «En
God zag dat het goed was.» Wij praten hier helaas vaak over problemen,
niet voor niets, maar laten we nooit vergeten dat dat niet komt door die
mooie Schepping, die goed was, maar doordat de mens er op allerlei
manieren aan knutselt. Als we het hebben over allerlei knutselvormen
past ons terughoudendheid en respect voor diversiteit en voor soortgrenzen. Zo bekijken wij ook de biotechnologie.
Tegelijkertijd ben je daarmee niet klaar. Want als je kijkt naar transgenese,
dan is dat toch een heel ander verhaal dan cisgenese. Cisgenese is op zich
iets wat in de Schepping plaatsvindt, waarbij je gebruik maakt van de
dingen die in de Schepping gegeven zijn, en waarbij die soortgrenzen niet
zijn overschreden. Wij hebben grote problemen met transgenese. Bij
cisgenese zeggen we: als je zeker kunt zijn over het bijbehorende risico,
zou je misschien juist moeten kiezen voor vereenvoudigde toelatingsprocedures, want met natuurlijke processen doe je dat ook. Hoe kijkt de
staatssecretaris aan tegen die onderzoeken? Ik noem de EFSA, maar ook
de Europese werkgroep voor nieuwe veredelingstechnieken. Vele
onderzoeken tonen aan dat er geen aantoonbare risico’s zijn. Ik weet als
wetenschapper dat het onmogelijk is dat er een onderzoek komt dat voor
100% aantoont dat er geen aantoonbare risico’s zijn. Je kunt wel aantonen
dat er een risico is, maar je kunt nooit uitsluiten dat er een risico is. Hoe
kijkt de staatssecretaris hiertegen aan en is hij bereid om zich proactief,
als dat risico er niet is, uit te spreken voor op zijn minst een vereenvoudigde toelatingsprocedure voor cisgenese?
De SGP maakt zich sterk voor het opnemen van een beperkte kwekersvrijstelling in het Europees verdrag over het gemeenschapsoctrooi. Als dit
niet gebeurt, wordt onze nationale beperkte kwekersvrijstelling ondergraven. Er zijn al enkele aangenomen moties waarin de regering wordt
opgedragen om het voortouw te nemen, maar wij horen nog geluiden uit
Brussel die niet alleen maar negatief zijn. Ik heb echter begrepen dat er nu
een afgezwakt compromis circuleert. Minister Verhagen schrijft dat hij zijn
steun heeft uitgesproken voor amendementen. Dat is mooi, maar om dat
nou proactief te noemen is wat anders. Probleem is ook dat deze
amendementen door de leidende commissie juridische zaken aan de kant
geschoven zijn. Dan komt het wel aan op de trialoog. Graag hoor ik wat
Nederland nu wel en niet gedaan heeft. Heeft Nederland in Brussel
inmiddels echt het voortouw genomen en in de trialoog het concrete
voorstel gedaan om de beperkte kwekersvrijstelling in het verdrag op te
nemen? Zo ja, hoe is daarop gereageerd? Voor ons is dat echt een
belangrijk punt, maar ik denk dat de staatssecretaris wel begrijpt wat ik
bedoel, op basis van alle voorgaande debatten en moties.
Het kwekersrecht wordt helaas overvleugeld door het octrooirecht. Deze
kwestie is urgent, en vraagt ook om een proactieve inzet van de regering.
Wij krijgen de indruk dat de regering een beetje achterover leunt. Ik noem
de brief aan Eurocommissaris Barnier, waarin de brede kwekersvrijstelling
nog niet eens wordt genoemd, terwijl deze in de motie-Koopmans wel
wordt genoemd en terwijl er toezeggingen zijn gedaan om Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

11

steun te verwerven voor een brede kwekersvrijstelling. Wij vinden dat te
terughoudend.
Dat geldt ook voor de internationale sondering via onze attachés. Ik noem
Duitsland. Via de attachés is geconstateerd dat er in Duitsland geen
voornemens bestaan voor de introductie van een uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht. Maar dat is slechts een halve waarheid,
want eigenlijk gaat men nog een stap verder. Zowel minister Aigner als de
Bondsdag hebben zich al uitgesproken tegen het opnemen van plantenrassen in de octrooibescherming van octrooien op biotechnologische
werkwijzen en planteneigenschappen. Dat gaat in feite een stap verder: er
wordt perspectief geboden om samen in Brussel een vuist te maken.
Gebeurt dat ook en hoe pakt de regering die handschoen op?
De co-existentie is al aan de orde geweest. Ik heb begrepen dat dit jaar de
verordening van het Hoofdproductschap Akkerbouw van kracht is
geworden. Het schadefonds en het monitoringplan zijn echter nog niet
afgerond, maar dat zou toch gelijk op lopen? Wordt het niet te veel
doorgedrukt? Als het moet, dan wel zorgvuldig. Graag een toezegging dat
niet wordt toegelaten voordat er brede overeenstemming is over het
schadefonds en het monitoringplan en beide van kracht zijn.
Als het gaat om de genetische modificatie van dieren schrijft de SGP een
groot «nee», met een heel klein «tenzij». In reactie op de COGEM-analyse
gaat de staatssecretaris kort in op de ethische toetsing van biotechnologie
bij dieren. Ik kan zo onvoldoende hoogte krijgen van de nationale en
internationale inzet op dit punt. Zijn de bewindslieden bereid, heel scherp
aan de wind te zeilen als het gaat over ethische toetsing van biotechnologie bij dieren?
De heer El Fassed (GroenLinks): Voorzitter. We hebben vaker gesproken
over kwekersrechten. Ik hoef de ontwikkelingen van de afgelopen jaren
niet te herhalen, maar ik krijg toch weer een déjà vu. Ik zou graag wat
meer resultaat en meer tempo willen zien van de staatssecretaris. Al drie
jaar pleiten niet alleen wij, maar ook een brede maatschappelijke coalitie,
inclusief LTO Nederland, bij de regering voor voortgang op dit gebied.
In de brief van 19 maart schrijft minister Verhagen dat Nederland zich in
Europa blijft inzetten voor een beperkte veredelingsvrijstelling in de
Verordening unitair octrooi. Dat is natuurlijk mooi, maar daarna zegt de
staatssecretaris dat hij bezig is met een onderzoek naar een uitgebreide
vrijstelling. Dat spitst zich nu toe op de keuze van een onafhankelijke
voorzitter. Mij bekruipt hierbij een ongemakkelijk gevoel, waarvan ik hoop
dat de staatssecretaris het kan wegnemen. Hij kan ook tellen en weet dat
er een meerderheid in de Kamer is die voortgang wil zien. Dat betekent
niet dat anderen bepalen wat we in Nederland willen zien, maar dat doet
nog altijd het parlement. Als de minister moet kiezen, kiest hij dan voor
Monsanto of voor de Nederlandse kwekerssector en kleine boeren in
ontwikkelingslanden? Kiest hij voor voedselzekerheid en innovatie, of
voor de belangen van een conglomeraat als Monsanto? Het is goed dat de
minister bereid is zich in te zetten voor een kritische evaluatie van de
Bio-octrooirichtlijn. In het Duitse parlement is begin dit jaar een motie
aangenomen van CDU, CSU, SPD, FDP en Bündnis 90/Die Grünen, waarin
de Bondsdag de Duitse regering verzoekt zich op Europees niveau in te
zetten voor toepassing van de Bio-octrooirichtlijn 98/44/EG. Is de
staatssecretaris hiervan op de hoogte? Ik mag aannemen van wel. Wat
vindt hij hiervan en is hij bereid, zich aan te sluiten bij zijn Duitse collega,
om zo samen aan te sturen op het opnemen van de wijzigingen uit de
Bio-octrooirichtlijn in het Europees Octrooiverdrag? Ik overweeg hierover
namelijk een motie in te dienen. Uit de brief van de minister blijkt dat wij
hier vandaag niet voor de laatste keer zullen spreken over de vrijstelling.
GroenLinks ziet uit naar het wetsvoorstel dat we binnenkort kunnen
verwachten. Verder ben ik nieuwsgierig naar de voortgang van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

12

lopende consultatie van de belanghebbende partijen. Misschien kunnen
de bewindslieden een tipje van de sluier oplichten.
Er wordt al een tijd gesproken over een eventuele vrijstelling van nieuwe
veredelingstechnieken, van de risicoanalyse van veiligheid van ggo’s voor
mens en milieu. Mijn fractie vindt het van groot belang dat de Kamer
inzicht krijgt in alle analyses van de EFSA en het rapport van de werkgroep van experts uit de lidstaten over nieuwe technieken, voordat er
onomkeerbare keuzes worden gemaakt. Kan de staatssecretaris ervoor
zorgen dat de Kamer inderdaad inzage krijgt? Graag krijg ik ook een
reactie van de staatssecretaris op het feit dat in veel regio’s in Europa
gentechvrije regio’s en gemeenten te vinden zijn. Naast NoordrijnWestfalen, vlak over de grens bij Nijmegen, dat zichzelf ook gentechvrij
heeft verklaard, zijn er nog eens 420 andere regio’s.
De regering blijft vertrouwen hebben in de onafhankelijkheid van en een
goede beoordeling door de EFSA. Hierover hebben we het al vaker gehad.
Nu ook de Europese ombudsman vraagtekens heeft gezet bij de onafhankelijkheid van de EFSA krijg ik graag een reactie van de staatssecretaris op
wat mijn voorgangers hierover al hebben gezegd.
Voorzitter: Ormel
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Voorzitter. Ik kan me helemaal vinden
in de vraag van de heer El Fassed naar de voortgang. Dat er iets moet
gebeuren, is ook voor de VVD-fractie helder.
De Kamer is onlangs geïnformeerd over de opdracht die de heer Trojan
als onafhankelijk voorzitter heeft. De VVD vindt dat de minister de
motie-Ormel niet helemaal juist heeft geïnterpreteerd. Het doel van de
motie was namelijk dat onderzocht wordt hoe met draagvlak van andere
EU-lidstaten de uitgebreide kwekersvrijstelling in de Europese Biooctrooirichtlijn geïntroduceerd kan worden, waarover regelmatig overleg
plaats dient te vinden met de sector, onder leiding van een onafhankelijke
voorzitter. Die hebben we nu, maar uit de brief van 14 maart blijkt dat de
minister de heer Trojan op pad heeft gestuurd met de opdracht om de
wenselijkheid en de haalbaarheid van een uitgebreide kwekersvrijstelling
in het octrooirecht te onderzoeken. Het is absoluut niet de bedoeling dat
de voorzitter de discussie die we hier hebben gevoerd, nog eens overdoet.
Kamer en regering zijn tot de conclusie gekomen dat het om monopolisering van de voedselvoorziening tegen te gaan nodig is om een brede
kwekersvrijstelling in het octrooirecht in te voeren. De enige voorwaarde
is wel dat andere sectoren geen onevenredige schade mogen ondervinden van deze maatregel. Met dat doel wordt de brede dialoog ingezet.
Die moet niet gaan over de vraag of een brede kwekersvrijstelling
wenselijk is, want dat is aan de hand van de motie-Koopmans bepaald.
De VVD-fractie heeft ook een aantal vragen, met name over de trage
voortgang van het regelen van de kwekersvrijstelling. Wat is onevenredig
grote schade? Wat zijn onze legitieme belangen? Wat is de schade voor de
veredelingssector zonder een kwekersvrijstelling, en eventueel met hoge
kosten voor licenties? Stel dat uit de brede dialoog blijkt dat de belangen
van diverse sectoren toch botsen – dat kunnen wij ons bijna niet
voorstellen – hoe wordt dan de afweging gemaakt tussen de belangen van
de mkb-ondernemers en de multinationals? De VVD is geschrokken. Wij
realiseren ons dat het kabinet hierover een helder standpunt zou moeten
hebben. Het kabinet dient echt keuzes te maken.
De VVD is ook geschrokken van de brief van de minister van 19 maart. In
de meeste Europese landen blijkt geen belangstelling te bestaan voor een
beperkte of uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht, omdat
men daartoe geen reden ziet. Als dat allemaal gestoeld is op alleen maar
een belrondje, dan hebben wij onze zorgen daarover. De VVD wil de
staatssecretaris dan ook oproepen om zich in Europees verband proactief
uit te spreken voor de verankering van in ieder geval een beperkte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

13

kwekersvrijstelling in de Europese verordening. Ik refereer in dit verband
aan de aangenomen motie-Koopmans en aan de uitspraken op dit punt
van de Duitsers. Graag een toezegging van de staatssecretaris.
Staatssecretaris Atsma heeft gisteren nog een tweetal rapporten naar de
Kamer gestuurd; hij zal de uitkomsten hiervan betrekken bij zijn standpuntvorming over de vrijstelling van cisgenese ten opzichte van de
EU-regelgeving voor ggo’s. Hij zou ook in overleg treden met de sector
om te komen tot een definitief standpunt. Is de staatssecretaris bereid om
de uitkomsten van dat overleg te delen met de Kamer? Wanneer verwacht
de staatssecretaris daarover een helder standpunt te hebben?
De VVD heeft zich al tijden uitgesproken voor versoepeling van de
toelatingsprocedure voor het gebruiken en benutten van cisgenese. Wij
zijn van mening dat de toelatingsprocedure voor cisgeneseproducten
versoepeld moet worden, omdat zich elders niet dezelfde risico’s
voordoen. De cisgenesetechniek biedt grote mogelijkheden voor
rassenontwikkeling en kan daarnaast op een groter maatschappelijk
draagvlak rekenen. Helaas, moet ik constateren, worden ook die ontwikkelingen nu nog beperkt doordat de Europese toelatingsprocedure voor
cisgeneseproducten nog altijd dezelfde is als van gewone ggo’s. Ook daar
moeten we een behoorlijke stap zetten. Cisgenese moet nu worden
geregeld.
Op al deze onderwerpen moet meer vaart komen. Met name de Nederlandse zaadveredeling rekent daarop en zit met smart te wachten op deze
stappen.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Baseert u zich op het EFSA-rapport over de
gevaren van cisgenese? Zo ja, bent u het dan met mij eens dat hiervoor
geldt: «Wij van WC-eend adviseren WC-eend»?
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Nee, het laatste delen wij zeker niet.
Wij zijn er al jaren van overtuigd – de EFSA concludeert dat ook – dat
cisgenese een uitstekend systeem is om de zaadveredelingstechnieken
een stimulans te geven, zonder de risico’s van de ggo’s.
Mevrouw Dikkers (PvdA): De risico’s zijn nog onvoldoende in kaart
gebracht. Waar baseert u uw standpunt op?
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Die conclusie trekt ú uit het rapport,
maar dat doen wij zeker niet.
Voorzitter: Snijder-Hazelhoff
Staatssecretaris Atsma: Voorzitter. De heer Ormel zei dat niet alles wat
mogelijk is, ook moet kunnen. Ik ben het daar volledig mee eens en heb
het idee dat deze Kamer dat volledig met mij eens is. De heer Dijkgraaf
sprak over een «nee, met een klein tenzij» en een «ja, mits» voor de
plantaardige sectoren. Het is goed om te benadrukken dat de fracties in de
Kamer het daarover in grote lijnen met elkaar eens zijn. Daarbinnen ligt
het speelveld waarop we actief zijn.
Zoals bekend wordt er in Europa bijna maandelijks gesproken over
ggo-onderwerpen, zowel in de Landbouwraad als in de Milieuraad. Het
Deens voorzitterschap heeft een compromis gepresenteerd, zoals
besproken in de Kamer. Zoals ik in het algemeen overleg voorafgaande
aan de Milieuraad van 9 maart al voorspelde, heeft dit niet geleid tot
consensus. In de Milieuraad heerst grote verdeeldheid over dit
onderwerp. Een tiental lidstaten kan zich absoluut niet vinden in het
Deense compromis, terwijl een meerderheid, waaronder Nederland, zich
daar wel in kan vinden. Ik heb dat standpunt met de steun van de Kamer
nog eens uitgedragen. De minderheid is alleen zo groot dat er op dit
moment sprake is van een patstelling. Het Deens voorzitterschap zal in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

14

Milieuraad van juni een nieuwe poging doen om eruit te komen. Of dat
lukt, is nog maar zeer de vraag. Er zal immers gegeven en genomen
moeten worden. De Nederlandse positie is helder en bekend. Ik ga ervan
uit dat de Kamer vindt dat die positie moet worden gehandhaafd.
De heer Ormel vindt dat Nederland duidelijk kenbaar moet maken dat
Nederland voorstander is van de teelt van ggo-gewassen. Ik heb de Kamer
een- en andermaal horen zeggen dat zij hier niet tegen is, waarbij
uiteraard wel randvoorwaarden in acht moeten worden genomen. In die
zin beschouw ik deze oproep als ondersteuning. De Kamer heeft ook het
signaal gegeven dat landen die tegen toelating zijn, die ruimte moeten
krijgen, zij het wel dat daarvoor de bandbreedte van het compromis geldt.
Er gebeurt dus veel in de verschillende lidstaten, waarbij de meningen alle
kanten opvliegen.
De vraag is gesteld hoe het staat met het niet toestaan van de teelt van
ggo-gewassen op regionaal en lokaal niveau. Dat kan dus niet. De Kamer
heeft zelf uitgesproken dat het beleid ook juridisch gezien het beste
houdbaar is als het op een land wordt geconcentreerd, zonder uitzonderingen voor gemeenten en/of provincies. Ik meen dat hierover een motie
van de heer Ormel is aangenomen. Dat is de reden waarom wij heel
duidelijk positie hebben gekozen toen het ging om vragen hierover, onder
andere van de gemeente Nijmegen en de provincie Friesland.
Een aantal fracties heeft aangegeven, nog steeds te twijfelen aan de
onafhankelijkheid van de EFSA. De heer Van Bemmel heeft niet voor het
eerst de zorgen genoemd die in zijn fractie leven op dit punt. Juist omdat
hij en anderen dat eerder hebben gedaan, hebben de beide betrokken
ministeries dit punt richting de EFSA gemaakt. De EFSA heeft zowel aan
ons als aan de Europese Raad aangegeven welke stappen er zijn gezet om
de onafhankelijkheid beter te borgen. Ik ben ervan overtuigd dat die
stappen verstandig zijn. Immers, als de EFSA die stappen niet had gezet,
was de discussie over de onafhankelijkheid blijven bestaan. De EFSA heeft
aangegeven, veel meer transparantie te gaan inbouwen bij de selectie van
deskundigen en veel meer te gaan waarborgen dat er een scheiding van
functies en belangen is. De wetenschappelijke besluitvorming zal beter
worden geborgd, waarbij meer aandacht zal worden besteed aan externe
deskundigheid. Iedereen moet nu aangeven welke primaire en secundaire
belangen men heeft, zodat mogelijke conflicten direct kunnen worden
gesignaleerd en er zo nodig passende maatregelen kunnen worden
genomen. Het is een onderwerp dat in het afgelopen jaar breed aan de
orde is geweest, ook binnen de Europese Raad. Ik heb ook aangegeven
dat de zorg die er vanuit de Kamer is gemeld, daarin meegenomen zal
worden. De EFSA heeft belangrijke stappen in de goede richting gezet. De
Nederlandse overheid twijfelt er niet aan dat de onafhankelijkheid van de
EFSA is geborgd. Wij hechten ook grote waarde aan de adviezen van de
EFSA. Ik voeg er wel meteen aan toe dat niet alleen de EFSA wat ons
betreft bepalend is voor de standpunten. De heer Ormel en anderen
hebben gewezen op COGEM, het Rathenau Instituut en andere organisaties. Ook die worden nadrukkelijk betrokken bij de definitieve
afwegingen. Echter, de vooronderstelling dat er sprake is van belangenverstrengeling en van zaken die niet door de beugel kunnen, deel ik dus
niet. We zijn blij met de stappen die zijn gezet en zijn in die zin ook van
mening dat er vertrouwen in de EFSA kan worden uitgesproken. Dat
ontslaat ons echter nooit van de plicht om ook zelf aanvullend stappen te
zetten als we dat nodig achten.
De heer Van Bemmel (PVV): Ik probeer het iets concreter te maken. De
staatssecretaris geeft aan dat hij er vertrouwen in heeft dat dit goed gaat
komen. Dat is natuurlijk mooi, maar hebben de mensen van wie duidelijk
is aangetoond dat ze andere belangen hadden, nu het veld verlaten? De
staatssecretaris heeft het over maatregelen, maar ik hoor graag wat meer
concreetheid daarin.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

15

Staatssecretaris Atsma: Ik vind het wel een beetje aanmatigend om hier
een oordeel te vellen over de voorzitter van de EFSA, mevrouw Bánáti,
omdat er geen enkele aanwijzing is dat zij vanwege belangenverstrengeling of onvoldoende onafhankelijkheid weg zou moeten. Dus in die zin
kan ik ook niet bevestigen dat zij weg is. Ik vind het ook te gemakkelijk en
te kort door de bocht om hier op de stoel van de rechter te gaan zitten, als
dat al aan de orde zou zijn. Het feit dat de EFSA een aantal stappen heeft
gezet die juist leiden tot een grotere transparantie, waarop ook door deze
Kamer is aangedrongen, bevestigt voor mij het beeld dat men wel degelijk
serieus omgaat met de kritiek en de kritische kanttekeningen vanuit de
verschillende lidstaten. Het is dus niet zo dat de persoon waar u over
sprak, weg is.
De heer Van Bemmel (PVV): Deelt de staatssecretaris mijn mening dat
alleen al het feit dat er rond iemand de schijn van belangenverstrengeling
is vanwege een voormalige positie die deze heeft bekleed, niet wenselijk
is?
Staatssecretaris Atsma: Er is sprake van een samenwerkingsplatform
waarin kennisinstituten en bedrijven samenkomen. Op zichzelf is daar
natuurlijk helemaal niets op tegen, maar juist daarom heeft de EFSA in de
nadere duiding van transparantie duidelijk gemaakt dat wanneer er sprake
is van ook maar enige argwaan over onvoldoende onafhankelijkheid, zij
dat ook zal melden en zij dan ook zal ingrijpen. Het feit dat mevrouw
Bánáti er nog zit, bevestigt dat haar onafhankelijkheid niet in het geding is
en haar deskundigheid en die van de EFSA als geheel ook niet.
De heer Ormel (CDA): Ik heb een algemenere vraag. Als een instituut tot
conclusies komt
die bepaalde mensen of instituten niet welgevallig zijn, is mijn vraag hoe
voorkomen kan worden dat er hetzevorming tegen personen ontstaat. Als
er sprake is van belangenverstrengeling moet dat worden aangepakt,
maar als daarvan geen sprake is, moet op een bepaald moment de kous af
zijn.
Staatssecretaris Atsma: Ja, maar ik geloof niet dat deze vraag tot mij
gericht is. Ik zou het volledig met de heer Ormel eens zijn dat het op een
bepaald moment ook echt klaar moet zijn met de discussie, maar we
weten allemaal hoe processen soms werken. Dat is soms ook jammer,
omdat datgene waar het eigenlijk om gaat, te weten de werkwijze en de
rapporten van de EFSA, absoluut niet gediend zijn bij dit soort discussies.
De heer Ormel heeft verder gevraagd om een nadere commissie rond de
ethische toetsing. Ik weet niet of dat echt nodig is. Ik noemde al COGEM
en het Rathenau Instituut. Verder kan ik wijzen op de WRR, de Gezondheidsraad en de CCMO, de club die zich bezighoudt met medisch
onderzoek naar de ethische aspecten. Dit zijn allemaal organisaties die
zich bezighouden met de ethische vragen rond het ggo-traject. Waar de
EFSA goed werk doet maar men ook nog een soort van borging vanaf de
andere kant wil hebben vanuit Nederland, zou ik mij kunnen voorstellen
dat een extra commissie, naast de vier, vijf commissies en instituten die al
actief zijn, niet echt noodzakelijk is.
De heer Ormel (CDA): De staatssecretaris maakt nu een bruggetje van de
EFSA naar mijn voorstel voor een raad voor ethiek. Ik zou dat echter wel
even los willen zien van de discussie over de EFSA, want die gaat over
veiligheid voor milieu en mens, terwijl ik nu bepleit om de discussie
daarover te voeren waar die daadwerkelijk over gaat. Mensen in
Nederland hebben ethisch verschillende gevoelens ten aanzien van
biotechnologie. Dat kan en dat mag, maar dat staat los van veiligheid voor
mens en milieu. De COGEM richt zich met name op de veiligheid voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

16

mens en milieu en doet dat op een zeer deskundige wijze. Ik ben het met
de staatssecretaris eens dat het Rathenau Instituut die taak zou kunnen
verrichten, maar dat instituut staat los van de overheid. Is de staatssecretaris dan bereid om de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
met enige regelmaat de ethische aspecten rond de ontwikkelingen van de
biotechnologie te laten beoordelen en daar een advies over te laten
geven?
Staatssecretaris Atsma: Dat is geen probleem. Wij hebben de CCMO, die
zich met name op mensen richt als het gaat om ethische vraagstukken.
Als het gaat om de dieren hebben we het CBD. Het is geen enkel
probleem om de WRR deze specifieke vraag voor te leggen, wel wetende
dat al meer commissies zich met dit specifiek belangrijke vraagstuk
bezighouden. Het is van belang om het zo integraal mogelijk via de WRR
op de agenda te zetten. Ik denk dat dit een begaanbaarder en praktischer
weg is dan om nu een nieuwe commissie in het leven te roepen.
Alle fracties hebben gesproken over cisgenese, en dat is niet voor het
eerst.
De heer El Fassed (GroenLinks): Ik kom nog even terug op de EFSA. Ik
had nog gevraagd of de Kamer inzage kan krijgen in alle
ggo-risicoanalyses van de EFSA over veiligheid voor mens en milieu. De
staatssecretaris zegt dat er stappen worden gezet om meer transparantie
te bewerkstelligen. Dus ik kan me voorstellen dat het dan ook eenvoudig
is om de Kamer inzage te geven in die analyses.
Staatssecretaris Atsma: Alle analyses, alle resultaten zijn beschikbaar,
dus die kunt u krijgen. Ze staan overigens op internet. Ik had uw vraag zo
verstaan dat u met name behoefte had aan de laatste rapportages van
onder andere de werkgroep. Mevrouw Snijder heeft zo-even terecht
gezegd dat die gisteren naar de Kamer zijn gegaan. De Kamer zal onze
reactie op die rapportages krijgen op basis van de gesprekken die we met
alle betrokkenen in het veld gaan voeren.
De voorzitter: Ik maak een procedurele opmerking. De eerste brief staat
nu al op de agenda, maar de afspraak is dat de rapporten voor de
volgende procedurevergadering op de agenda komen om te beoordelen
wanneer ze nog ter sprake kunnen komen, inclusief de brief van het
kabinet.
Staatssecretaris Atsma: Voorzitter. Mevrouw Wiegman weet dat haar
collega in het Europees Parlement het onderwerp van de cisgenese
nadrukkelijk op de agenda heeft gezet en ook ons erop heeft gewezen dat
het rapport van de EFSA over cisgenese er aan zat te komen, met het
verzoek aan ons om er snel een standpunt over in te nemen en dat vooral
in Europa uit te dragen. Wij zijn dat ook zeker van plan. De heer Ormel en
anderen vragen ervoor te pleiten om cisgenese vrij te stellen van
ggo-regelgeving zodat deze het label ggo niet langer hoeft te dragen. Wij
zijn in principe zeker niet tegen vrijstelling. Integendeel. De Kamer heeft er
al eerder een aantal moties over aangenomen. Wel is het van belang dat
het allemaal zorgvuldig gebeurt. Veiligheid staat ook in dit geval bij ons
voorop. Het EFSA-advies is in onze ogen niet helemaal eenduidig. Het
betreft hier overigens een eerste scan. Ik heb ook niet voor niets gezegd
dat we er later op terugkomen. We willen daarom ook eerst de toelichting
van de EFSA zelf horen op het rapport. Ook willen we erover in overleg
treden met de belanghebbenden. We hebben overigens al een eerste
gesprek gevoerd met een van de organisaties in Nederland en een van de
wetenschappers in Nederland die heel direct bij cisgenese betrokken zijn.
Dus dat is al in gang gezet, maar we vinden wel dat de zorgvuldigheid in
acht moet worden genomen voordat we een definitief standpunt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

17

innemen. Onze grondhouding is in ieder geval positief, maar het is wat
kort door de bocht om nu meteen het licht op groen te zetten. Ik heb ook
niet het idee dat de Kamer dat nu al van ons vraagt.
Mevrouw Wiegman wil weten wat wij van dit rapport en dat van de
Europese werkgroep vinden. Beide rapporten zijn wat ons betreft heel erg
belangrijk voor de uiteindelijke standpuntbepaling. Als ik zeg dat wij nog
een aantal vragen hebben bij het EFSA-rapport, dan slaat dat vooral op
het feit dat wij vinden dat het niet helemaal eenduidig is. Enerzijds wordt
gezegd dat risico’s van cisgenese eigenlijk gelijk zijn aan die van de
traditionele veredeling. Dat is ook wat velen van u aanspreekt. Tegelijkertijd wordt gezegd dat er een case-by-casebeoordeling noodzakelijk is.
Dan moet je dus de vraag stellen hoe dat laatste zich verhoudt tot het
eerste. Dat is iets wat ons bezighoudt. Als je de cisgenese gelijkstelt aan
de traditionele veredeling, is het de vraag of die case-by-casebeoordeling
echt nodig is. We weten een ding zeker: als je dat doet, leidt dat niet alleen
tot hogere kosten en veel administratieve rompslomp maar ook tot enorm
veel vertraging. Vandaar dat we eerst uitgebreid met alle betrokkenen
willen praten voordat we een definitief standpunt innemen, maar de
grondhouding is positief. Dat betekent ook dat we naar verwachting nog
voor de zomer met een reactie kunnen komen.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik ben
nieuwsgierig naar welke informatie de staatssecretaris precies op zoek is.
Op welke manier is hij bezig om bepaalde gegevens die hij kennelijk nog
mist, boven tafel te krijgen?
Staatssecretaris Atsma: Als je het EFSA-rapport een-op-een overneemt
en je daaraan de consequentie verbindt dat cisgenese gelijk wordt gesteld
aan traditionele veredeling terwijl er wel sprake dient te zijn van een
case-by-casebeoordeling, dan is het de vraag wat je ermee opschiet. Ik
vind het daarom van belang om daarover met de EFSA en met de
bedrijven en de Nederlandse kennisinstituten te praten. Het is namelijk
van belang om van elkaar te weten wat de consequenties van een en
ander zijn. Als je elkaar een worst voorhoudt zonder dat er echt iets
verandert, schiet je er niets mee op. Het betekent natuurlijk ook wel wat
als je de cisgenese uit het domein van de ggo’s haalt. Dat zou een heel
fundamentele stap zijn. Als die stap echter niet wordt gevolgd door de
logische consequentie dat je de case-by-casebenadering los kunt laten,
dan vind ik het terecht om met name aan de EFSA te vragen waarom dit
dan voorgesteld wordt. Als daarin het element veiligheid een rol speelt,
wil ik wel een verdieping horen waarom dat dan zo is en waarom dat dan
voor de klassieke veredeling niet aan de orde is. Nogmaals, de Kamer
hoort ons standpunt nog voor de zomer.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik ben
blij met deze toezegging en wacht rustig af. Is de staatssecretaris ook
bereid om in die gesprekken vergelijkbare technieken mee te nemen? Ik
kreeg recent een mail over een nieuwe techniek rond soorteigen
materiaal. In plaats van dat we alles steeds afzonderlijk beoordelen, lijkt
het mij goed om met elkaar tot criteria te komen over wat qua cisgenese
onder het nieuwe regime zou kunnen komen te vallen en over wat echt
onder transgenese zou moeten vallen.
Staatssecretaris Atsma: Ik ben daar zeker toe bereid, maar ik heb ook de
zorg van de heer Dijkgraaf op dit punt verwoord. Dus dat vergt wel
evenwicht en balans. Ik ben ook vooral benieuwd hoe de EFSA daartegen
aankijkt, maar ik deel uw opvatting dat het goed is alle technieken en
nieuwe ontwikkelingen in de volle breedte daarin mee te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

18

Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik vraag mij af of deze staatssecretaris nog
wel eens denkt aan de positie van de biologische boer die duidelijk ggo’s
buiten de deur wil houden. Dan kan deze staatssecretaris wel zeggen
«iedereen ziet dat dit potje paars is maar ik noem het rood», maar de
biologische boeren willen goed kunnen zien wat ze buiten de deur moeten
houden, omdat ze er zelf voor kiezen en omdat ze de consumenten, ook in
andere landen – Nederland is een exportnatie – die keuzevrijheid willen
gunnen. Ik hoor daar echter niets over terug.
Staatssecretaris Atsma: Keuzevrijheid staat centraal en is het vertrekpunt.
Collega Bleker gaat op dit specifieke punt straks in.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik zie het echter niet. Als wij nu zouden
besluiten om cisgenese niet langer te vatten onder ggo’s, dan wijs ik erop
dat veel consumenten in andere landen het wel zo zien en dat veel
biologische boeren zich zorgen maken. Waar komt die zorg terug?
De voorzitter: Daarop zal staatssecretaris Bleker ingaan.
Staatssecretaris Atsma: Op het moment dat cisgenese gelijk wordt
gesteld aan de klassieke veredeling – dat doen we dan niet omdat wij dit
politiek zouden vinden maar omdat het wetenschappelijk is onderbouwd –
dan lijkt het mij volstrekt helder dat het dan een afweging is die je op dat
punt moet maken. Daar praten we nu over. De vraag die u stelt met
betrekking tot de keuzevrijheid van de boeren, laat ik graag over aan
collega Bleker.
De heer Van Gerven (SP): Ik vind het een opmerkelijke beweging bij
mevrouw Wiegman dat zij zo’n voorstander is van cisgenese. Ik constateer
dat maar even.
Mijn vraag aan de staatssecretaris is de volgende. De voedsel- en
diervoederveiligheidsbeoordeling van plantvarianten die door middel van
cisgenese tot stand zijn gekomen, zal gelijk moeten blijven aan die van
transgene variëteiten. Onderzoekers zien geen reden de regelgeving op dit
punt anders toe te passen. Van wie is de conclusie van dit onderzoek?
Staatssecretaris Atsma: Op welk onderzoek doelt u?
De heer Van Gerven (SP): Van de Wageningen Universiteit, het RIKILT.
Onderschrijft de staatssecretaris deze conclusie?.
Staatssecretaris Atsma: Het lijkt mij verstandig om dat ook in de analyse
van juni mee te nemen. Ik heb dit RIKILT-onderzoek nu niet heel scherp
voor ogen. Het lijkt mij prima om bij die brede afweging ook deze vraag te
betrekken.
De heer Van Gerven (SP): Ik vind dit belangrijk, omdat het RIKILT
cisgenese op dezelfde voet wil beschouwen als transgenese. Daar is de SP
het zeer mee eens. De staatssecretaris heeft in zijn betoog aangegeven dat
zelfs de ter discussie staande EFSA zegt dat de effecten van cisgenese
onvoorspelbaar zijn en dat die pleit voor een case-by-casescenario. Als
beide instellingen tot de conclusie komen dat je het niet zomaar vrij moet
geven, is het dan vanuit het voorzorgprincipe niet verstandig om dat
eerste nog maar eens goed te wegen in plaats van achter bepaalde
wensen van bepaalde groepen aan te lopen?
Staatssecretaris Atsma: Ik heb al gezegd wat wij doen. Wij doen eigenlijk
wat de heer Van Gerven vraagt. In juni komen we met een oordeel. Het is
goed te weten dat het RIKILT mee heeft gewerkt aan het EFSA-advies; het
is er direct of indirect bij betrokken geweest. Juist de vraag die ik in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

19

richting van de Kamer heb opgeworpen richting de EFSA, herhaalt de
heer Van Gerven nu: hoe kun je een en ander gelijkstellen en tegelijkertijd
de case-by-casebenadering bepleiten?
De voorzitter: Ik grijp in. De rapporten waarnaar verwezen wordt, staan
niet op de agenda.
De heer Van Gerven (SP): Daar maak ik bezwaar tegen. Cisgenese staat
op de agenda. En dan zouden we niet een rapport mogen aanhalen dat
over cisgenese gaat? Kom op zeg!
De voorzitter: De staatssecretaris is duidelijk geweest: er komt een
reactie in juni. We kunnen er nu heel lang over doorpraten, maar ik ken
beide rapporten waarnaar u verwijst niet en andere woordvoerders
waarschijnlijk ook niet. Anders komt u er in de procedurevergadering
maar op terug. Ik denk dat de toezegging van de staatssecretaris helder is.
De heer Van Gerven (SP): Het rapport is openbaar. Ik heb het, anderen
hebben het. Gewoon je huiswerk doen! De staatssecretaris heeft gezegd
een positieve grondhouding te hebben ten opzichte van cisgenese. Dan
vind ik dat hij heel objectief moet kijken naar alle onderzoeken om
vervolgens een afweging te maken in het kader van het algemeen belang.
Staatssecretaris Atsma: Er moet vooral geen ruzie worden gemaakt, want
wij zijn het volstrekt eens. Ik heb al gezegd dat we onze reactie op het
RIKILT-rapport mee zullen nemen in ons standpunt dat in juni komt. Beter
kan ik u niet bedienen, wetende dat dit rapport niet op uw agenda staat. U
bepaalt de agenda en niet wij. Verder heb ik al aangegeven dat er tussen
RIKILT en EFSA intensieve contacten zijn. Dus maak het wat dat betreft
niet spannender dan nodig is.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik wil
even wat verbazing wegnemen. Aan het begin van het debat zei ik tegen
de heer Ormel: wij zijn oude rotten aan het worden op dit vakgebied. In
mijn allereerste bijdrage over biotechnologie – dat was ruim vijf jaar
geleden – heb ik al aandacht gevraagd voor cisgenese, een techniek waar
toen mee is gestart. Ik heb ook altijd onderscheid gemaakt tussen
transgenese en cisgenese en het werken met soorteigen en soortvreemde
genen. Dus die verbazing wil ik even wegnemen. Het is mij verder niet
helemaal duidelijk over welk RIKILT-rapport de heer Van Gerven het heeft.
Het is juist een RIKILT-rapport geweest naar aanleiding waarvan de
ChristenUnie een motie heeft ingediend met het verzoek om nader
onderzoek vanwege het feit dat het RIKILT-onderzoek niet helemaal
volledig was. Volgens mij heeft dat de rapporten opgeleverd waar we het
vandaag over hebben.
De voorzitter: Wij stoppen met deze discussie. Dit punt wordt in ieder
geval meegenomen in de reactie die in juni komt.
De heer Ormel (CDA): In het EFSA-rapport dat we gisteren toegestuurd
hebben gekregen staat: «The EFSA concludes that similar hazards can be
associated with cisgenic and conventionally bred plants». De staatssecretaris zegt dat het EFSA-advies niet eenduidig is. Kan hij aangeven waar
het dan niet eenduidig is?
Staatssecretaris Atsma: Ik heb een parallel getrokken. Als je zegt dat het
vergelijkbaar is met de klassieke veredeling, is de vraag aan de orde of je
dan per definitie wel uit moet blijven gaan van de case-by-casebenadering
omdat die bij de klassieke veredeling niet aan de orde is. Vandaar dat ik
heb gezegd dat het in die zin niet eenduidig is. We zouden dus op z’n

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

20

minst moeten weten wat de achtergrond daarvan is. Als er een veiligheidsaspect aan gekoppeld wordt, willen we ook weten wat dat precies
inhoudt.
De heer Dijkgraaf (SGP): De eenduidigheidsproblematiek zit dan toch
niet in de risicoanalyse maar in de consequenties die je er aan verbindt
voor het beleid? Dat is natuurlijk wel even iets anders.
Staatssecretaris Atsma: Zeker, maar het gaat vervolgens wel om de
praktische toepasbaarheid van een en ander. Als er dan ineens een
enorme hickup ontstaat door de nieuwe bepaling die wordt gesuggereerd,
dan moeten we wel van elkaar weten wat dat dan betekent. Ik wil vooral
ook weten waarom men hiervoor kiest en waarom dan niet voor de
klassieke veredeling. Dit zijn volgens mij volstrekt legitieme vragen
waarop, naar ik aanneem, ook u het antwoord zou willen weten.
De heer Dijkgraaf (SGP): Het is volstrekt helder. Alleen, een niet
eenduidig rapport doelt er in eerste instantie op dat er onzekerheid zou
zijn over de conclusies ten aanzien van de risico’s. We hebben nu met
elkaar vastgesteld dat dit niet het geval is; het gaat hier om de beleidsconsequenties die je er aan verbindt. Dan zijn de vragen van de staatssecretaris volgens mij terecht.
De heer Van Gerven (SP): Voor de geschiedschrijving laat ik toch nog
even een tegengeluid horen. De conclusies zijn namelijk niet eenduidig.
De staatssecretaris zegt terecht dat het rapport van de EFSA niet
eenduidig is. De heer Ormel leest een stukje voor maar laat ook een stukje
weg. Dus ik vervolg dan maar: «The panel is of the opinion that all of
these breeding methods can produce variable frequencies and severities
of unintendend effect». En daarom pleit de EFSA voor de case-bycasebenadering. Dus dat leggen we ook maar meteen vast in het verslag
van dit AO.
De heer Ormel (CDA): Dan pleit de SP ook voor case by case bij klassieke
veredeling.
De heer Van Gerven (SP): Nee, de EFSA pleit ervoor dat bij cisgenese
case by case wordt toegepast. Dat is wat ik constateer. De EFSA heeft het
ook over nieuwe risico’s. Dat moeten we dus wel even vaststellen.
De voorzitter: Ik had al vastgesteld dat het rapport in de volgende
procedurevergadering aan de orde zal komen. Ik geef nu verder het woord
aan de staatssecretaris, anders zie ik nog dat dit AO verzandt in de tijd.
Staatssecretaris Atsma: Maar het is wel een belangrijk onderwerp.
De heer Ormel vroeg aandacht voor een onderwerp dat gentherapie bij
mensen raakt.
Hij heeft gezegd dat er geen sprake is van een eenduidige wijze waarop in
Europa wordt omgegaan met mensen die behandeld worden. Ik herken
dat. We hebben gekozen voor de therapie waarbij mensen snel uit het
ziekenhuis naar huis kunnen. Dat is een heel bewuste keuze geweest
waarbij er gekoppeld is aan één vergunning, juist vanwege de precaire
situatie waarin mensen verkeren. Dat kan niet in alle landen. In een aantal
landen moet men dus wel in het ziekenhuis blijven. Op basis van de
humane argumenten hebben we gekeken naar wat het meest praktisch en
meest humaan is. Waar de heer Ormel zegt dat er voorbeelden zijn van
landen waar het soepeler gaat, moet ik zeggen dat ik er niet zo veel ken, in
elk geval niet van landen waar mensen én naar huis kunnen gaan én er
sprake is van één vergunning. Als de heer Ormel een aantal suggesties
heeft die zouden kunnen leiden tot verbetering, dan staan we er uiteraard

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

21

voor open, omdat het onderwerp er zich niet voor leent om er veel politiek
geharrewar over te krijgen. Zorgvuldigheid is hierbij juist op z’n plaats.
Voor dergelijke suggesties sta ik dus open, maar dat kan dan ook op een
andere manier kenbaar worden gemaakt en dan kom ik daar op enig
moment ook in de richting van de Kamer op terug. Kijkend naar de positie
van de patiënt hebben we in ieder geval gedaan wat in onze ogen het
meest praktisch is, waarbij de zorgvuldigheid van procedures in acht
wordt genomen.
De heer Van Gerven en mevrouw Dikkers hebben gevraagd naar de
gewasbescherming, meer specifiek naar glyphosaat en Roundup. Op de
vraag of rekening wordt gehouden met alle risico’s is het antwoord volop
ja, maar voor een deel gaat het natuurlijk wel via de Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden. Met betrekking tot Roundup ligt een aantal
procedures voor. Het voorstel ligt ter visie en komt volgens mij in juni
naar de Kamer, conform de afspraak. Dan komt ook het actieplan
gewasbescherming aan de orde. Op dat moment wordt expliciet ingegaan
op het gebruik van Roundup, glyphosaat en dergelijke door het professionele bedrijfsleven, particulieren en overheden. De kwestie ligt nu ter
inspraak voor bij alle betrokkenen. Ik kan mij dus voorstellen dat wij in
juni op het onderwerp terugkomen.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik kom er dan graag op terug, want ik vind dit
erg belangrijk. De staatssecretaris zegt dat de indirecte milieueffecten wel
degelijk worden meegenomen. Volgens mij, zeker als het gaat om
Roundup Ready Maïs, is dat helemaal niet het geval. Is de staatssecretaris
bereid om beter te kijken naar de indirecte milieueffecten van een gewas
als Roundup Ready Maïs?
Staatssecretaris Atsma: Daaruit klinkt de vooronderstelling door dat de
Commissie Toelating Bestrijdingsmiddelen niet zou kijken naar die
indirecte effecten. Natuurlijk wordt dat gedaan. Het zou raar zijn als wij
niet naar de indirecte effecten kijken, want indirecte effecten zijn ook
effecten. Die moet je laten meewegen.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik krijg nu antwoord op een vraag die ik niet
gesteld heb. Het gaat mij om de toekenning van gewassen die je op de
Nederlandse bodem wilt telen en de milieueffecten daarvan, want die
hebben wel degelijk ook indirecte milieueffecten. De staatssecretaris
verwijst nu naar de Commissie Toelating Bestrijdingsmiddelen, maar daar
ging het mij niet om.
Staatssecretaris Atsma: Dan heb ik u verkeerd verstaan. Ik kreeg een
specifieke vraag over het middel Roundup en glyphosaat en de directe en
indirecte effecten ervan in relatie tot ggo. Ik heb gezegd dat bij de
toelating van gewasbeschermingsmiddelen de Commissie Toelating
Bestrijdingsmiddelen ook naar de indirecte effecten kijkt. Zo heb ik de
vraag, van verschillende fracties overigens, verstaan. Ik heb ook aangegeven dat het onderwerp Roundup en glyphosaat als zodanig in juni
uitgebreid op de agenda van de Kamer staat, op verzoek van de Kamer.
Volgens mij ligt daar zelfs een motie van GroenLinks aan ten grondslag. Ik
wil de discussie nu best voeren, maar het lijkt mij dienstig eerst de
procedure in het land af te wachten en vervolgens met de Kamer verder te
spreken. Dat is echter aan de Kamer.
De heer Bleker zal ingaan op de vragen over zijn portefeuille. Dat zijn er
overigens heel veel. Volgens mij ben ik erdoor.
De heer Van Gerven (SP): De staatssecretaris is naar aanleiding van
Roundup en glyphosaat nog niet ingegaan op mijn vraag naar het
sociaaleconomisch criterium milieu. Nederland is voornemens daar niet
voor te stemmen. Dat vind ik raar. Klopt dat, en moeten wij dit toch niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

22

meenemen als sociaaleconomisch criterium? Ik heb ook gevraagd of
Nederland onverminderd aandringt op de juridische houdbaarheid.
Staatssecretaris Atsma: De heer Van Gerven heeft gehoord dat wij een
standpunt zouden innemen, maar ik heb dat niet gehoord. Dan moet hij
concreter zijn. Waar gaan wij wat doen en op welke moment zou hij
erover willen praten? Nu waarschijnlijk, maar dan moet ik wel weten waar
het precies om gaat en wat de heer Van Gerven in het geruchtencircuit
heeft gehoord. Ik kan niets met een onderwerp dat niet van een
rugnummer is voorzien.
De heer Van Gerven (SP): Dat snap ik. Het gaat over de sociaaleconomische criteria. Daar zit milieu bij, ook naar aanleiding van bijvoorbeeld
Roundup. Ik had begrepen dat het kabinet in Europees verband
voornemens is om dit criterium niet mee te nemen. Als dat klopt, dan vind
ik dat merkwaardig.
Staatssecretaris Atsma: Wij hebben heldere afspraken over milieucriteria
in het algemeen. De Kamer heeft er eerder over gezegd wat dat betreft
geen risico’s te willen nemen. In die zin zou je kunnen zeggen, al reageer
ik dan heel algemeen, dat de zorg van de heer Van Gerven in principe is
afgedekt. Dan zou het niet nodig zijn om er nog op terug te komen. Ik ben
echter graag bereid om deze passage in het kader van de Milieuraad van
juni, als het onderwerp toch op de agenda staat, mee te nemen. Ik zeg toe
dat ik de kwestie in een brief aan de Kamer voor de Milieuraad van juni
expliciet zal meenemen. Dan zijn we zorgvuldig.
De heer El Fassed (GroenLinks): Ik herinner de staatssecretaris aan mijn
vraag over de 420 gentechvrije regio’s in Europa en zijn reactie dat
Nijmegen zichzelf gentechvrij heeft verklaard.
Staatssecretaris Atsma: Ik heb die vraag als eerste beantwoord, in die zin
dat dit in Nederland niet aan de orde is. Wij kennen in Nederland geen
gentechvrije regio’s. Nederland heeft een landsdekkend beleid wat dit
betreft. De heer Ormel heeft de Kamer er destijds van weten te overtuigen
dat er één nationaal beleid moet zijn met betrekking tot ggo. We maken
dus geen uitzondering voor Nijmegen, Wijchen, Den Haag, Vlagtwedde of
Surhuisterveen.
De heer El Fassed (GroenLinks): De staatssecretaris reageert op
Nijmegen, maar mijn vraag is nu juist wat de staatssecretaris ervan vindt
dat er in andere Europese landen 420 regio’s zijn waar dit dus wel kan.
Staatssecretaris Atsma: Ik kan niet voor andere landen spreken, maar bij
de Länder in Duitsland gaat het om een andere orde van grootte dan bij
een gemeente, een stad of een provincie in Nederland. Ik herhaal dat de
Kamer dit tot uitgangspunt van beleid heeft verklaard. Daar ben ik het
overigens zeer mee eens. De Kamer heeft eerder ook aangegeven dat er
één leidraad is, namelijk Nederland. Ik heb in eerste termijn ook gezegd
dat dit juridisch het meest houdbaar is. Als hierover een discussie
ontstaat, schatten wij in dat het andere niet houdbaar zal zijn in juridische
zin. Dat staat echter los van het feit dat de Kamer heeft aangegeven dat
voor Nijmegen, of welke stad of welk dorp dan ook, geen uitzondering
wordt gemaakt. De heer Ormel heeft dat de Kamer via een motie nog eens
laten bevestigen. Wie zijn wij dan om er anders over te denken?
De voorzitter: Dat was de beantwoording van de staatssecretaris van I en
M. Ik geef het woord nu aan de staatssecretaris van EL&I. Een flink aantal
woordvoerders heeft de interrupties al opgebruikt. De staatssecretaris kan
dus tempo maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

23

Staatssecretaris Bleker: Voorzitter. De vloer is dus geheel aan mij. Wat
een genoegen.
Wie is verantwoordelijk?
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik heb nog twee interrupties, voorzitter.
Staatssecretaris Bleker: Dat was de eerste. Als mevrouw Dikkers «nee»
zegt, dan is dat de tweede. Dan zijn we klaar. Deze frivoliteit mag ik me
overigens niet veroorloven, zeker niet nu ik de minister van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie vervang, maar daarnaast spreek ik ook nog
als staatssecretaris.
Hoe zit het? Mevrouw Wiegman heeft dat gevraagd. De minister is
verantwoordelijk voor het algehele dossier van het octrooirecht. Ik ben
verantwoordelijk voor het kwekersrecht. De voorstellen ten aanzien van
het kwekersrecht dienen uiteindelijk te passen in het totale beleid met
betrekking tot het octrooirecht waarvoor de minister verantwoordelijk is.
Soms spreek ik als staatssecretaris, soms als vervanger van de minister,
maar de Kamer kan dat niet aan mij zien. Daar moet zij het mee doen.
Hoe staat het er internationaal voor? Er zijn op dit moment drie landen
met een beperkte veredelingsvrijstelling, namelijk Duitsland, Frankrijk en
Zwitserland. In andere landen is daar om diverse redenen geen belangstelling voor, ook niet voor een uitgebreide veredelingsvrijstelling.
Waarom is dat het geval? Andere prioriteiten, veredeling is geen
belangrijke economische sector, soms een ruime uitleg van de onderzoeksvrijstelling in het octrooirecht zodat een aparte, beperkte veredelingsvrijstelling in de nationale octrooiwetgeving niet nodig wordt geacht.
Wij zullen het dus samen moeten doen met vooral Duitsland, dat ook een
belangrijke sector heeft, Frankrijk evenzeer, en Zwitserland, hoewel dit
land geen lid van de EU is. De inzet is daar ook op gericht. De Kamer heeft
destijds een motie ingediend die brede steun heeft gekregen. Dat was een
vertaling van een motie die in de Duitse Bondsdag was aanvaard. Wij
hebben het oordeel erover aan de Kamer overgelaten. Wij zouden op die
manier aan de slag gaan. Dat doen wij ook. Dat betekent een verhoogde
activiteit, in de zin van een verdere verhoging van de diplomatie en de
samenwerking met Duitsland en Frankrijk om in Europees verband te
realiseren wat in de motie staat, met uiteindelijk de toets – ik spreek nu
namens minister Verhagen – als er voorstellen op tafel liggen of die zich
redelijkerwijs verhouden tot de belangen van andere belangrijke sectoren,
zoals de medische sector. Ook in de veredelingssector zelf heeft men
overigens belang bij de octrooiwetgeving. Het gaat dus niet alleen om een
afweging ten opzichte van andere sectoren. Dat zal uiteindelijk gebeuren.
Wij gaan volop aan de slag met de motie.
Iemand zei zojuist dat er een belletje is gepleegd, maar onze diplomaten
doen veel meer dan belletjes plegen, zeker bij dit soort belangrijke zaken.
Dit is dus de stand van zaken. De inzet is een beperkte kwekersvrijstelling
in de Verordening Unitair Octrooi. Nederland zet zich nog steeds proactief
in voor een beperkte vrijstelling wat betreft een unitair octrooi. We doen
dat via onze permanente vertegenwoordiging bij de EU in Brussel en
daarop is al positief gereageerd.
Mevrouw Snijder stelde, ook naar aanleiding van de brede consultatie, dat
de brief van de minister wat onduidelijk is over hoe wij voor de uitgebreide vrijstelling gaan. Vanuit het belang van voedselzekerheid, de
veredelingssector en innovatie streven wij naar een uitgebreide
vrijstelling op Europees niveau. Echter, wij zullen steeds de afweging
moeten maken hoe de wijze waarop dit vorm krijgt zich verhoudt tot de
andere belangen die ook voor die sector en voor andere sectoren gelden.
In het platform, onder leiding van de heer Trojan, zal daarover duidelijkheid moeten komen. Het gaat niet over de wenselijkheid ten principale,
maar de wenselijkheid in het verband van de belangen die wij ook te
dienen hebben, de juridische haalbaarheid en meer van dat soort zaken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

24

De heer Dijkgraaf (SGP): Ik vind het mooi als de regering met één mond
spreekt. Op een gegeven moment zegt de staatssecretaris dat hij namens
de minister van EL&I spreekt, maar dat geeft iets aan van de spanning
tussen enerzijds de belangen van EL&I bij de kwekersvrijstelling en
anderzijds de belangen van de industrie. Ik begrijp dat, ik val er ook niet
over, maar ik wijs erop ter illustratie. Tegelijkertijd vraagt de staatssecretaris van I en M zich af, als de Kamer iets wil, wie hij is om ertegen te zijn.
De Kamer is hier glashelder over geweest. De Kamer heeft in moties
allerlei uitspraken gedaan. Ik ga ervan uit dat de toon van die moties en de
constateringen in dat kader echt leidend zijn, niet alleen bij het stemgedrag van de Nederlandse regering, maar ook bij de proactieve houding.
Ik snap wel dat er dingen gebeuren, maar het gaat mij ook om de inzet
van de bewindslieden om dit proactief voor elkaar te krijgen.
Staatssecretaris Bleker: Die inzet van de bewindslieden van ons
ministerie is er, maar wij zullen desalniettemin, bij het werken aan het
specifieke dossier van de uitgebreide vrijstelling, altijd ook die andere
belangen in ogenschouw moeten nemen. Het moet zich namelijk
onderling wel met elkaar verdragen. Dat is ook onze gezamenlijke
verantwoordelijkheid. Het is ook in het belang van de veredelingssector
zelf.
De heer Dijkgraaf (SGP): Ik kan mij voorstellen dat dit in de praktijk
remmend werkt op de proactieve houding. De staatssecretaris vraagt zich
af of er gas moet worden gegeven, want voor je het weet krijgen we iets
dat wij niet willen. Dat is natuurlijk niet wat de Kamer wil. De Kamer wil
een proactieve houding. Wij snappen best dat de andere sectoren ook
belangen hebben, want dat is ook ons eigen belang. Een en ander moet
echter wel leiden tot een proactieve houding, want alle sectoren zijn
gediend met de oplossing.
Staatssecretaris Bleker: Wij voelen ons niet geremd.
De heer Ormel (CDA): Waarom wordt het advies van de Raad van State
ten aanzien van TRIPs, richtlijn 98/44, niet alvast bekendgemaakt?
Staatssecretaris Bleker: Dat kan niet vanwege de Wet op de Raad van
State. Dat kan pas op het moment dat wij het wetsvoorstel wat betreft het
Nederlandse deel indienen bij de Kamer.
De voorzitter: Ik heb een vraag als VVD-woordvoerder. De staatssecretaris stelt dat hij vanuit het belang van innovatie, voedselzekerheid en de
zaadveredeling gaat voor de brede kwekersvrijstelling, maar daar horen
wel afwegingen bij. Dat woordje «maar» roept bij mij de zorg op dat er op
bepaalde momenten steeds weer een pas op de plaats wordt gemaakt.
Hoe maakt de staatssecretaris die belangenafweging? De Kamer heeft zich
uitgesproken voor een brede kwekersvrijstelling. Vanwaar dan steeds die
afwegingen? Ik kan me voorstellen dat je die in je achterhoofd hebt, maar
er moet wel voortgang in blijven zitten. Door de term «maar» heb ik het
gevoel dat die voortgang er niet in zit.
Staatssecretaris Bleker: Zo hoeft mevrouw Snijder het woordje «maar»
niet te lezen. Ik spreek wat dit betreft eigenlijk de heer Dijkgraaf na, in die
zin dat sprake is van gemeenschappelijke belangen waarvoor wij ook oog
moeten hebben. Die moeten wij op de juiste momenten bij de zaak
betrekken. Het rapport van de commissie-Trojan, dat in de zomer
verschijnt, zal zicht bieden op hoe dit met elkaar te verenigen is. Er is geen
sprake van een vertragende werking op onze inzet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

25

De voorzitter: Dan mijn tweede interruptie. Het betekent nogal wat als er
voor de sector vertraging optreedt en als de discussie telkens opnieuw
wordt gedaan. Daar voelen wij helemaal niets voor. Ik heb die zorg
uitgesproken. De commissie-Trojan hoeft de discussie van ons niet over te
doen. Wel moet er worden gekomen tot een goede belangenafweging,
zodat de sector er ook breed achterstaat. De discussie moet niet opnieuw
worden overgedaan. Als wij nu niet snel doorgaan, bestaat de kans dat
een aantal bedrijven omvalt. De kwekersvrijstelling is van essentieel
belang.
Staatssecretaris Bleker: Ja.
Er is gevraagd naar de Duitse route. Duitsland volgen zou betekenen het
uitsluiten van alle biotechnologie van octrooi. Geen octrooi op leven, heet
dat. Nederland kiest voor een inperking van het octrooirecht. Er blijven
beperktere octrooirechten over. Dat is de situatie waar wij voor gaan, want
dat is beter voor het investeringsklimaat en de bedrijvigheid. Overigens,
de reeds genoemde minister Aigner heeft hierover een wat andere
opvatting dan de Duitse minister van Justitie die hiervoor verantwoordelijk is. Daar is de race op dat punt ook nog niet geheel gelopen.
Zal de regering zich bij de Eurocommissaris inzetten voor de uitgebreide
kwekersvrijstelling? Wij houden hierover zeker contact met de heer
Barnier. We wachten het rapport-Trojan deze zomer ook af. De inzet is
conform de motie van de Kamer, met de bepalingen die ik heb aangegeven.
De heer Dijkgraaf (SGP): Hebben de minister en de staatssecretaris van
EL&I hierover contact op het allerhoogste niveau, dus ook met ministers
uit andere landen? Het is nog wel een verschil of dit alleen gebeurt op
attacheeniveau of dat men op cruciale momenten ook op het allerhoogste
niveau contact heeft.
Staatssecretaris Bleker: Ja. Over de kwekersvrijstelling is er ook op
ministersniveau contact geweest. Dat was volgens mij in de Raad voor
Concurrentievermogen, maar de contacten vinden ook plaats op
DG-niveau. De heer Dijkgraaf kan ervan op aan dat wij ons op de adequate
niveaus inzetten waar het gaat om de kwestie die hij heeft aangesneden,
vanaf nu, maar ook in het verleden. Wat betreft de precieze inzet wachten
wij ook de rapportage-Trojan af.
De heer Dijkgraaf (SGP): Proactief betekent wat mij betreft ook dat als
het nodig is contacten plaatsvinden op het niveau van de minister en de
staatssecretaris, voorbereidend op dit soort ontmoetingen. Ik ga ervan uit
dat dit volop gebeurt.
Staatssecretaris Bleker: Ja, die contacten zijn er, dan wel via de rechterhanden van de bewindslieden.
De heer Dijkgraaf (SGP): Ik vraag iets meer, al snap ik de formulering.
Staatssecretaris Bleker: De heer Dijkgraaf kan ervan op aan dat die
contacten op het adequate niveau plaatsvinden.
Meerdere partijen hebben gevraagd naar de co-existentie.
Co-existentieafspraken zijn nodig, zodat de ggo-, conventionele en
biologische teelt naast elkaar kunnen bestaan, zonder dat daardoor
vermenging en economische schade ontstaat. Veiligheid is bij co-existentie niet aan de orde, want het gaat immers om afspraken over teelt van
in EU toegelaten en dus veilige ggo’s. Er is gevraagd hoe het precies op
dat punt zit. De verordening van het Productschap Akkerbouw is reeds
een aantal jaren van kracht. Recent is ook het besluit tot inwerkingtreding
genomen. Men is bezig met het oprichten van een restschadefonds voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

26

onvoorziene schade. Het aardappelbedrijfsleven heeft een garantiestelling
toegezegd. De monitoring op de effectiviteit van de
co-existentiemaatregelen wordt nu uitgewerkt. Zo is het nu geregeld. Er is
ook gevraagd of ons ministerie in het fonds participeert. Nee, want het is
een privaat fonds.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Worden
mensen die hier behoefte aan hebben en die hier om hebben gevraagd,
erbij betrokken? Hoe wordt het overleg vormgegeven? Wie neemt de
leiding en wie is er verantwoordelijk?
Staatssecretaris Bleker: Betrokken partijen zijn Biologica, Plantum NL,
LTO, Platform Aarde Boer Consument en ook vertegenwoordigers van de
consumenten. Zij hebben de regels gezamenlijk opgesteld. Het Productschap Akkerbouw heeft de verordening vormgegeven. Dat is ons
productschap.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Hoe zit
het met de monitoring? Dat vraagt ook om techniek, maar ik kan me haast
niet voorstellen dat dit zonder enige medeverantwoordelijkheid van de
overheid te realiseren is. Het is belangrijk dat dit ook objectief wordt
bekeken.
Staatssecretaris Bleker: Wageningen Universiteit werkt momenteel aan
een protocol voor de monitoring. Voor de nadere uitwerking van alle
afspraken heeft ons ministerie binnenkort overleg met betrokken partijen,
zodat die uitwerking in overeenstemming met partijen zal plaatsvinden.
Wij staan dus niet aan de zijlijn of op de hoek.
Welke partij is uit het platform gestapt? Monsanto is eruit gestapt, maar
mogelijk is dat tijdelijk. Een nieuw bedrijf heeft zich inmiddels gemeld.
Monsanto heeft grote aarzelingen bij de kwekersvrijstelling en heeft uit
bedrijfsstrategische overwegingen ervoor gekozen om uit te stappen. Dat
is de situatie. Er wordt nu vooral geprobeerd om tot consensus te komen
met de tien bedrijven uit de groentezaadsector. Als dat lukt, dan zou dat
een voorbeeld kunnen zijn richting een verbreding naar andere sectoren.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik wist
dat het om Monsanto gaat. Ik wilde de naam eerst nog niet noemen, maar
het is goed dat die nu valt. De naam van Monsanto is al regelmatig
gevallen, omdat we allemaal weten dat dit een groot en dus invloedrijk
bedrijf is. Wat zijn de mogelijke gevolgen van dit uitstappen en welke
betekenis heeft dat?
Staatssecretaris Bleker: Een heleboel relevante partijen zitten wél aan
tafel. We hopen dat wij in de zomer de rapportage krijgen. Uiteindelijk is
dat de basis voor ons beleid. Het is de keus van Monsanto om niet meer
mee te doen aan het overleg, maar dat laat onverlet dat wij ons baseren
op de uitkomst van de rapportage-Trojan.
De Amflora-aardappel gaat niet door, vanwege de beslissing van BASF
om te stoppen met biotechnologie in de EU. Het klopt dat de Nederlandse
pootgoedhandelshuizen telers hebben verzocht een non-ggo-verklaring te
tekenen. Die informatie is juist. Het betreft een initiatief van de sector, ook
gelet op de handelsbelangen en de wens op dit punt van landen en
partijen waarnaar wordt geëxporteerd.
Is dit dan een slecht initiatief geweest? Het is een privaat initiatief, geen
initiatief van de Nederlandse overheid. De private sector heeft op een
bepaald moment overwogen om dat te doen. Het project, van 10 mln.
overigens, gaat om een aardappel die uiteindelijk via cisgenese resistent
zou moeten worden gemaakt tegen aardappelziekte. Als dat op een
verantwoorde manier kan, dan voorkomt dat veel gespuit op de akker en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

27

dat bespaart veel gewasbeschermingsmiddelen. In zekere zin ben ik er
nog steeds voorstander van. Als er met verantwoorde biotechnologische
technieken aardappels kunnen worden geteeld die veel minder behoefte
hebben aan gewasbeschermingsmiddelen, bijvoorbeeld vanwege
aardappelziekteresistentie, dan is dat een kleine zegen.
De voorzitter: Misschien wel een grote zegen.
Staatssecretaris Bleker: Een grote zegen op Witte Donderdag is een
beetje veel. Een kleine zegen is al mooi. Ik geloof dat nu de zegeningen
worden geteld.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik deel de zegen van de staatssecretaris niet
zo. Het zou heel mooi zijn als er minder wordt gespoten. Kijk ik bijvoorbeeld naar Roundup Ready Maïs, dan constateer ik dat daar niet minder
van wordt gespoten. Het onkruid in de regio wordt gewoon resistent
doordat er meer wordt gespoten. Deelt de staatssecretaris die opvatting?
Het lijkt mij niet dat hij daar gelukkig van wordt.
Staatssecretaris Bleker: Daar zou ik echt heel ongelukkig van worden, als
dat klopt, maar daar had ik het niet over.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Dat snap ik, maar er zijn wel rapporten
verschenen waarin dit verband wel degelijk wordt aangetoond, niet alleen
bij herbiciden, maar straks ook bij pesticiden. Het zou dus heel mooi zijn
als wij dat mee zouden nemen bij de beoordeling van de effecten van een
bepaald gewas. Is de staatssecretaris dat met mij eens?
Staatssecretaris Bleker: Mevrouw Dikkers heeft een punt dat, als je via
biotechnologische technieken een ziekteresistent ras kunt maken, dit niet
alleen voor de korte termijn succes mag opleveren. Je moet ook bezien of
het spul houdbaar is op de lange termijn. Een kortetermijnsuccesje voor
een aantal jaren waarna we een groter probleem overhouden, schiet niet
op. Dit algemene punt van mevrouw Dikkers, namelijk dat ook moet
worden bekeken wat het voor de langere termijn betekent, omdat een
oplossing voor een korte tijd niet opschiet, vanwege nieuwe problemen
daarna, is heel reëel. Dat hoort daarom ook bij de toetsing van dit soort
zaken.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik ben blij dat de staatssecretaris zegt dat dit
bij de toetsing hoort, maar het hoort nu nog niet bij de toetsing. Ik begrijp
dat de staatssecretaris hiermee toezegt dat deze kwestie voortaan bij de
toetsing wordt betrokken.
Staatssecretaris Bleker: Ik vind dat bedrijven dat inderdaad moeten doen,
want anders zijn ze ook een dief van hun eigen portemonnee.
Over de biologische sector wil ik heel duidelijk zijn. In de Europese
wetgeving voor biologische landbouw wordt bepaald wanneer iets onder
welke omstandigheden biologisch mag worden genoemd. Dat geldt ook
voor de connectie met veredeling en biotechnologische rasverbetering.
Als de sector wat dat betreft een bepaalde grens stelt, in de zin dat iets
biologisch is onder de voorwaarde dat die en die connectie met biotechnologisch verbeterde rassen niet aanwezig is, dan moet dat klip en klaar
worden gewaarborgd, want de biologische sector is ontzettend belangrijk.
Dat is echter niet iets wat wij hier bepalen. De sector heeft het ecokeurmerk, dat label, als het ware Europees gedefinieerd. Als daar elementen in
thuishoren die hier volgens de sector zelf mee te maken hebben, dan
horen ze erin thuis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

28

Mevrouw Ouwehand (PvdD): Mag ik de staatssecretaris als volgt
begrijpen? De biologische boeren zeggen nu al: als je cisgenese uit de
vergunningplicht haalt, worden wij geconfronteerd met een moeilijker te
weren product uit de lijn. De staatssecretaris weet dat biologisch voedsel
gentechvrij moet zijn. De boeren komen dan ook in problemen in landen
waar gentech nog veel minder wordt geaccepteerd dan in Nederland. De
staatssecretaris garandeert hier dat hij die belangen van de biologische
boeren vooropstelt. Dat zal de leidraad zijn voor de beslissing om
cisgenese wel of niet uit te zonderen van de vergunningplicht.
Staatssecretaris Bleker: Dit gaat meteen weer zo snel. Als op Europees
niveau de biologische sector verlangt dat in de definitie van biologische
landbouw in Europese wetgeving elementen worden opgenomen op de
punten die mevrouw Ouwehand noemde, zodat zeker gesteld kan worden
dat bepaalde zaken niet vermengd worden, dan zal ik mij ervoor inzetten
dat de Europese Commissie met voorstellen komt om dat aanvullend te
waarborgen. Als de biologische sector op Europees niveau op dit punt
bepaalde extra reële wensen heeft, dan zet ik mij ervoor in dat dat via de
Europese Commissie geregeld wordt. Ik ben voor het behouden van een
zuiver keurmerk «biologisch». Je moet de boel niet vermengen. Dat hoort
niet. Dan kan nog steeds in Valthermond de Amflora-aardappel op een
klein veldje van 30 m2 worden uitgeprobeerd.
Wordt de keuzevrijheid etikettering gewaarborgd bij cisgenese? Als een
nieuwe veredelingstechniek wordt vrijgesteld, dan is de verplichting tot
etikettering niet aan de orde. Er is dan per definitie geen sprake van een
ggo.
Wageningen Universiteit is een zelfstandige rechtspersoon en werkgever,
en heeft recht op het aanvragen van een octrooi en kwekersrecht met het
oog op de zichtbaarheid en als bron van inkomsten. Er is zeer recent een
analyse gemaakt van de octrooiposities. Die analyse zal ik de Kamer
toezenden.
Het is niet zo dat de commissie-Trojan zal bepalen wat de regering en wat
de Kamer vinden. Op basis van de rapportage zullen wij onze mind
moeten opmaken. Dat is onze verantwoordelijkheid.
De heer Van Gerven zei dat de onvoorspelbaarheid de case-by-casebenadering rechtvaardigt. Ik ben al ingegaan op het advies van de Raad
van State, dat overigens gaat over de juridische verenigbaarheid van het
een met het ander bij de Europese richtlijnen.
De heer El Fassed sprak over de keuze tussen grote en kleine bedrijven bij
octrooi. Het ligt allemaal niet zo zwart-wit. Ook een klein bedrijf kan een
heel specifiek belang hebben dat via octrooiwetgeving geborgd wordt.
Wij zijn geen voorstander van een verplichte dierproeftest.
Wil de regering scherp aan de wind varen bij de ethische beoordeling van
biotechnologie bij dieren?, zo vraagt de heer Dijkgraaf. Ja, dat doen wij al.
In Nederland wordt overigens niet gekloond.
Er is gevraagd naar de lopende consultatie. Er zijn al veel gesprekken
gevoerd, onder andere met Greenpeace, Oxfam Novib en LTO. Het gaat
dus niet alleen om de sector, maar ook om de maatschappelijke organisaties.
Wat is «onevenredig grote schade»? Daarmee kom ik terug op mijn reactie
naar aanleiding van de vrij scherpe inbreng van de VVD-fractie. Ik voeg
daar niets aan toe.
De voorzitter: Er is tijd voor een korte tweede termijn.
De heer Ormel (CDA): Voorzitter. Ik dank de regering voor de beantwoording in eerste termijn. Er blijven nog enkele vragen en opmerkingen
over. Ik dank de staatssecretaris van I en M voor zijn aandacht voor
gentherapie. Hij vraagt om suggesties van de Kamer, maar ik geef het
kabinet mee dat het om zich heen moet kijken. Wij spreken over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

29

onderzoek in het belang van mensen. Als het kabinet het humaan vindt
dat mensen snel naar huis gaan, dan zeg ik: dat vindt iedereen. Als ik in
een ziekenhuis lig en de keuze heb tussen een nieuw medicijn dat mijn
leven kan redden maar mij wel langer in het ziekenhuis houdt omdat het
gentherapie is, en snel naar huis gaan, dan zou ik het wel weten. Ik vind
dat de keuzevrijheid meer bij de patiënt zou moeten liggen. De overheid
zou gentherapie moeten faciliteren, ook als het eventueel tot gevolg heeft
dat een patiënt wat langer onder gecontroleerde omstandigheden moet
zijn.
Ik heb gevraagd om een notitie vóór het einde van het jaar over gewenste
wet- en regelgeving voor ontwikkelingen rond de synthetische biologie.
Wij kunnen binnenkort nieuwe virussen produceren. Wij hebben onlangs
een debat gevoerd over dual-usegoederen, het influenzavirus, etc. Straks
hebben wij een nieuw virus dat nog vele malen potenter is dan het
influenzavirus. Graag een notitie daarover naar de Kamer.
Ik dank de staatssecretaris voor het deels tegemoet komen aan de wens
om een ethische afweging ergens neer te leggen en om dat meer als een
apart advies te zien. Ik vraag hem de WRR om advies te vragen over
ethische afwegingen van internationale biotechnologische ontwikkelingen.
Mevrouw Snijder nam stelling voor de uitgebreide kwekersvrijstelling.
Staatssecretaris Bleker gaf aan dat minister Verhagen primair verantwoordelijk is voor octrooi. Voor de kwekersvrijstelling is de staatssecretaris
primair verantwoordelijk. Om een titanengevecht tussen Bleker en
Verhagen te voorkomen, pleit ik voor een balans, zodat beiden overleven.
Ook de veredelingssector kan baat hebben bij octrooiwetgeving. Het gaat
dus om de balans. Wij moeten zien hoe de hazen in Europa lopen. Wij
kunnen hier wel declameren dat wij voor uitgebreide kwekersvrijstelling
zijn, maar het is handiger om iets te bereiken dan niets.
Voorzitter: Ormel
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Voorzitter. De boodschap van de VVD
is heel helder geweest: niet te lang treuzelen en de moties uitvoeren.
Volgens mij is er al een motie aangenomen om te gaan voor die brede
kwekersvrijstelling. Daar hamer ik op. Dat is de uitspraak van de Tweede
Kamer en daar staat de VVD nog volledig achter. De dialoog rond de heer
Trojan is heel aardig, maar het mag niet meer gaan over de wenselijkheid
en de haalbaarheid.
Tegen de staatssecretaris van I en M zeg ik: ga voort met uw inzet. Ook
cisgenese kan een stap voorwaarts zijn voor de verdelingstechnieken in
Nederland. Bovendien kan cisgenese noodzakelijk zijn om een behoorlijke
stap te zetten inzake voedselzekerheid zolang ggo niet wordt geaccepteerd.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. Ik ben er niet helemaal gerust
op, maar ik ben wel blij dat de VVD pal achter de motie blijft staan en de
kwekersvrijstelling hoog in het vaandel draagt. Daarmee hebben wij een
ruime Kamermeerderheid. Het kabinet moet dienovereenkomstig
handelen, of de minister van EL&I daar nu andere gedachten over heeft of
niet.
Ik ben blij met de toezegging van staatssecretaris Bleker dat hij, als de
biologische sector daarom vraagt, zich daarvoor wil inzetten. Maar ik ben
wat verbaasd als hij zegt dat het Europees moet. Wij kennen deze
staatssecretaris als iemand die bij een individuele industrieboer zegt: ik
red jouw aardappels wel even. En als de Nederlandse biologische boeren
zich grote zorgen maken, dan is de staatssecretaris pas na kritische vragen
bereid om die zorgen serieus te nemen, zij het pas nadat ze Europees
geuit zijn. Dit is niet het kabinet dat uitstraalt dat het staat voor de
biologische boer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

30

Ik wil een onafhankelijk onderzoek naar de stand van zaken bij de EFSA.
Het kabinet voelt er niet voor, dus ik zal met een motie komen.
Ik wil echt dat staatssecretaris Bleker harder trekt aan het tegengaan van
gentechdieren. Er ligt een motie. Ik snap de moeilijkheden, maar ik weet
dat deze staatssecretaris niet bang is voor een beetje tegenwind.
Huppekee, aan de slag!
De heer Van Bemmel (PVV): Voorzitter. Ik dank beide heren voor de
beantwoording, maar van staatssecretaris Bleker verwacht ik een
proactievere houding inzake de volledige kwekersvrijstelling. Kijk eens
naar Sarkozy, die bij tijd en wijle echt heel emotioneel voor de belangen
van zijn eigen land opkomt. Dat is prachtig. Doe dat gewoon ook. Het is
een heel belangrijke sector.
Ik heb nog een vraag over het overleg onder leiding van Trojan. De sector
die voor meer dan 50% van de omzet verantwoordelijk is, de sierteelt, is
daar niet bij aanwezig. Waarom niet?
Het gaat over voedselzekerheid. Een aantal partijen heeft bezwaren tegen
ggo’s. Dat kan zowel een ethische als een markttechnische achtergrond
hebben. Ik wil de heer Dijkgraaf meegeven dat ik vroeger verhalen uit het
Nieuwe Testament hoorde van Jezus, die water zomaar in wijn veranderde. Of dat met ggo’s ging, weet ik niet, maar het kon toch zomaar. Aan
de partijen ter linkerzijde geef ik mee dat in het kader van de voedselzekerheid de euforie over het onder water zetten van belangrijke voedselleveranciers volstrekt ongepast is.
De heer Van Gerven (SP): Voorzitter. Die vraag over de sierteelt was
inderdaad nog niet beantwoord. Graag een reactie
Ik heb een vraag over het advies van de Raad van State. Hoort daarbij de
discussie over de collectieve toestemming voor veldproeven? Zijn die
proeven openbaar? Iedereen moet toch kunnen zien waar die velden zich
bevinden? Komt er volstrekte transparantie? Ik vraag dat ook ter
voorkoming van allerlei procedures.
Wie is er slim? De staatssecretaris vindt het niet zo gek dat die 10 mln.
durfkapitaal door het putje is gegaan, maar het gaat om belastinggeld. Dat
moet je alleen maar uitgeven als er draagvlak voor is. Als de sector dat
helemaal niet wil, als de sector die gemodificeerde aardappel niet wil, dan
moet je iets anders doen. Dan moet je het geld aan ander onderzoek
besteden waar wel draagvlak voor is.
Wij zijn niet per se tegen cisgenese, maar wij gaan wel uit van het
voorzorgprincipe. Zolang de veiligheid niet gewaarborgd is, moeten wij
een pas op de plaats maken. Voor de voedselproductie hebben wij de
methode niet per se nodig. De veredeling heeft ons ook al heel veel
gebracht. Er is niet voor niets in Europees verband grote weerstand tegen
methodes die in Amerika wel gebruikt worden.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Voorzitter. Ik ben er niet helemaal gerust op
dat Nederland voldoende zijn best doet voor het verwerven van steun
voor de kwekersvrijstelling. De staatssecretaris reageerde geïrriteerd en
na stevig doorvragen door mijn collega’s was het een belletje door de
rechterhand. Het leek alsof de rechterhand niet precies wist wat de
linkerhand deed. Ik begrijp niet helemaal meer wie wanneer waar waarom
gebeld heeft. In ieder geval is het resultaat zeer teleurstellend. Er moet
nog een extra inzet gepleegd worden.
De staatssecretaris wordt ongelukkig van de langetermijneffecten van veel
herbiciden, zo heb ik heb horen zeggen. Hij vindt dat de sector die effecten
moet onderzoeken. Natuurlijk is het de verantwoordelijkheid van de sector
dat er op lange termijn geen schade ontstaat, maar er moeten wel nieuwe
randvoorwaarden worden gecreëerd. Wil staatssecretaris Bleker met
sector, milieubeweging en wellicht ook Wageningen om de tafel gaan
zitten om te komen tot een nieuw kader, waarin de langetermijneffecten,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

31

ook de indirecte, worden meegenomen? Ik zeg dit om staatssecretaris
Bleker te helpen om staatssecretaris Atsma daarbij te helpen. Als wij die
rotzooi niet in de natuur krijgen, krijgt staatssecretaris Atsma het namelijk
straks niet in het oppervlaktewater waar hij het met veel geld weer moet
uithalen.
De heer El Fassed (GroenLinks): Voorzitter. Ik dank de bewindslieden
voor de antwoorden, maar het lijkt erop dat staatssecretaris Bleker rond
de kwekersrechten een slag om de arm wenst te houden. De Kamer is
heel duidelijk geweest. De staatssecretaris zegt dat hij zichzelf niet geremd
voelt, maar spreekt hij dan namens de hele regering? Het valt ons op dat
hij zijn «maar» in de discussie voor de Kamer klein doet uitkomen, maar in
de uitvoering door de minister lijkt het een groot «maar» te zijn. Ik ben
benieuwd naar de visie van staatssecretaris Knapen hierop. Ter bevordering van de coherentie van beleid moeten ook de belangen van kleine
boeren in Afrika en de voedselzekerheid evenredig worden meegenomen.
Uitgangspunt moet zijn dat wij ervoor zorgen dat die vrijstelling er
gewoon komt, ondanks belangenafwegingen en maren. De regering zal
zich proactief en creatief moeten opstellen en moet in het vervolg gewoon
met één mond spreken. Waar een wil is – die wil is er zeker in de Kamer –
moet er ook gewoon een weg zijn.
Voorzitter: Snijder-Hazelhoff
Staatssecretaris Atsma: Voorzitter. Ik dank de Kamer voor de instemming
en ik verontschuldig mij ervoor dat ik een enkele vraag heb laten liggen.
De heer Ormel vraagt of aanvullende wet- en regelgeving nodig is op het
terrein van synthetische biologie. Voor zover wij dat nu kunnen beoordelen, is dat niet aan de orde. Wij denken dat het huidige wetgevingskader adequaat is. Overigens hebben wij COGEM gevraagd om ons
voortdurend te informeren over nieuwe ontwikkelingen. Er is geen enkele
indicatie dat op dit punt de wet- en regelgeving niet voldoende is. Nieuwe
ontwikkelingen zullen wij onverkort bij de Kamer melden.
De heer Ormel vroeg of de WRR het internationale aspect van het ethische
vraagstuk in kaart kan brengen. Ik ben graag bereid om die vraag aan de
WRR voor te leggen, wetend dat anderen daarbij behulpzaam kunnen zijn.
Over gentechnologie en het behandelen van ziekten ben ik het volstrekt
eens met de heer Ormel. Dat ik gezegd heb dat mensen sneller naar huis
kunnen, heeft natuurlijk te maken met het perspectief op genezing. In
Europa verschillen de procedures, maar wij hebben onze eigen route
gekozen. Als er suggesties zijn om de mensen om wie het gaat te helpen,
zijn wij bereid om ook in het kader van de vergunningverlening alles te
doen wat mogelijk is. Dat vraagt het onderwerp.
Mevrouw Ouwehand kondigde een motie over de EFSA aan, omdat zij
vindt dat de organisatie onvoldoende transparant is. Ik heb al aangegeven
wat ik ervan vind en ik schat in dat de motie niet nodig is.
De heer Van Gerven vroeg naar de transparantie van procedures. Een
vergunningaanvraag is vanzelfsprekend volstrekt openbaar. Ook over de
openbaarheid van de vragen aan de Raad van State kan geen enkele
discussie ontstaan. Ook voor proefvelden zijn vergunningen nodig.
De heer Van Gerven (SP): Even ter verduidelijking: het gaat om de
collectieve aanvragen. Je hebt transparantie en collectieve aanvragen.
Mijn verzoek is om dat thema ook aan de Raad van State voor te leggen.
De raad moet dat meenemen in zijn advisering aan het kabinet.
Staatssecretaris Atsma: Ook collectieve aanvragen zijn openbaar.
De heer Van Gerven (SP): Dat snap ik wel, maar is het verstandig om
collectieve aanvragen toe te staan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

32

Staatssecretaris Atsma: Is het verstandig? Juist daarom leggen wij het
aan de Raad van State voor. De raad moet in zijn eigen wijsheid beoordelen of het verstandig is. Wij bemoeien ons daar inhoudelijk niet mee.
Mevrouw Snijder heeft ons opgeroepen om vaart te maken. Dat doen wij
altijd. Ik zou zeggen: moedig voorwaarts!
Staatssecretaris Bleker: Voorzitter. Ik ben bereid om te bevorderen dat de
sierteelt wordt betrokken bij het overleg-Trojan.
Ben ik bereid tot overleg met de biologische sector om de vraagpunten
die door mevrouw Ouwehand zijn aangekaart, te bespreken? Ja, ik ben
bereid tot die Europese inzet.
Het toepassen van biotechnologische technieken, genetische modificatie
of klonen, bij dieren is verboden, tenzij de bewindslieden een ontheffing
verlenen. Dat doen wij alleen op grond van biomedische gronden. Dit kan
pas als daarvoor advies is ontvangen van de Commissie Biotechnologie
bij Dieren. Die commissie kijkt hierbij naar gezondheids- en welzijnsaspecten én naar de ethische kant van de toepassing van de technieken.
Mevrouw Dikkers en de heer Van Gerven vroegen naar de duurzaamheid
van een project dat is gefinancierd uit een duurzaamheidsprogramma
vanuit FEZ-middelen. Het gaat om het ontwikkelen van een aardappel die
resistent is tegen phytophthora. Het project is in 2006 gestart en is nu
halverwege. Het resultaat is te zien op het proefveld in Valthermond.
Doelstelling is een reductie van middelengebruik met 75%. Natuurlijk
wordt daarbij gelet op de duurzaamheid van de reductie van het middelengebruik. Er mag niet iets anders voor in de plaats komen. Ik heb de
aardappels gezien. Ze zien er nog wat minnetjes uit, maar dat is een
kwestie van ontwikkeling.
Over onze inzet is genoeg gezegd, van links tot rechts in de Kamer.
Aangevoerd door mevrouw Snijder zijn wij aangespoord om waar het
gaat om de uitgebreide kwekersvrijstelling onze partners te zoeken in
Duitsland en andere landen om het op de een of andere manier op een
verantwoorde wijze, gekoppeld aan de octrooiwetgeving, gerealiseerd te
krijgen. De Kamer kan ervan op aan dat wij dat doen, mede gelet op
andere belangen.
De heer Van Gerven (SP): Ik doe staatssecretaris Atsma een suggestie
over die collectieve aanvragen. Zou het kabinet na het advies van de Raad
van State daarover een brief willen sturen voordat de regeling in werking
treedt?
Staatssecretaris Atsma: Dat is geen probleem.
De voorzitter: Er zijn de volgende toezeggingen gedaan.
– De Kamer ontvangt voor het zomerreces 2012 schriftelijk het resultaat
van het overleg met belanghebbenden inzake de vrijstelling van
cisgenese ten opzichte van de Europese regelgeving (de rapportageTrojan). Hierbij zal tevens worden gereageerd op het RIKILT-rapport.
Staatssecretaris Atsma: Daar zit Trojan niet bij.
De voorzitter: Dan splitsen wij dat. Er is een toezegging op de rapportage
van Trojan. Van de staatssecretaris van I en M komt er een aparte reactie
op het RIKILT-rapport, alsmede op het advies van de Raad van State.
Staatssecretaris Atsma: Een advies van de Raad van State hebben wij
niet in de hand.
De voorzitter: Het gaat om de reactie van het kabinet op dat advies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

33

–

–

–

De staatssecretaris van EL&I heeft toegezegd dat de analyses van
Wageningen Universiteit van de octrooipositie naar de Kamer worden
gestuurd.
De staatssecretaris van I en M zal de WRR verzoeken advies uit te
brengen over de ethische afweging rond internationale biotechnologische ontwikkelingen.
De sierteelt zal worden betrokken bij het overleg van Trojan.

Volledige agenda
1. Compromisvoorstel inzake teelt van genetisch gemodificeerde
gewassen en (on)mogelijkheden van vrijwaringen
32472-11 – Brief regering d.d. 16-06-2011
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, J.J. Atsma
2. Verslag van de Europese Commissie inzake sociaal-economische
aspecten van ggo’s
32472-12 – Brief regering d.d. 04-07-2011
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, J.J. Atsma
3. Stand van zaken bij de oplossing van de kwekersproblematiek
27428-202 – Brief regering d.d. 16-08-2011
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, M.J.M.
Verhagen
4. Beantwoording vragen commissie over de octrooiproblematiek van
kwekers
27428-204 – Brief regering d.d. 20-09-2011
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, M.J.M.
Verhagen
5. Evaluatierapport Commissie Genetische Modificatie
27428-205 – Brief regering d.d. 29-09-2011
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, J.J. Atsma
6. Afschrift van de brief aan EFSA over de onafhankelijkheid van de EFSA
27428-208 – Brief regering d.d. 09-11-2011
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, J.J. Atsma
7. Toezegging, gedaan in het algemeen overleg Biotechnologie 18 mei jl.
en uitwerking van co-existentieafspraken
27428-209 – Brief regering d.d. 09-11-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
8. Commissievoorstel inzake mogelijkheden voor lidstaten om teelt van
ggo’s op eigen grondgebied te beperken of verbieden: amendementen
Europees Parlement
32472-13 – Brief regering d.d. 09-11-2011
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, J.J. Atsma
9. Verslag van een schriftelijk overleg inzake biotechnologie
32472-14 – Brief regering d.d. 16-12-2011
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, M.J.M.
Verhagen
10. Verslag van een schriftelijk overleg inzake het ontwerpbesluit
genetisch gemodificeerde organismen milieubeheer 2012 en stand van
zaken m.b.t. verbetering uitvoering van de biotechnologiewet (27428,
nr. 206)
27428-211 – Brief regering d.d. 19-12-2011
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, J.J. Atsma
11. Stand van zaken m.b.t. tot de uitvoering van de motie van Kamerleden
Koopmans en Snijder-Hazelhoff inzake nieuwe veredelingstechnieken
32472-15 – Brief regering d.d. 27-01-2012
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
12. Aanbieding van afschrift van brief aan Plantum inzake de invoering
van beperkte veredelingsvrijstelling (min EL&I)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

34

2012Z02114 – Brief regering d.d. 07-02-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, M.J.M.
Verhagen
13. Vertaling Duitse motie «geen octrooiering van conventioneel voortgebrachte dieren en planten»
2012Z02403 – Overig d.d. 09-02-2012
adjunct-griffier, M. Peen
14. Mogelijkheden van het ontwerpbesluit genetisch gemodificeerde
organismen in relatie tot COGEM signalering inzake genetisch
gemodificeerde dieren
27428-212 – Brief regering d.d. 09-02-2012
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, J.J. Atsma
15. Afschrift van het antwoord op de brief van de Gemeente Nijmegen van
11 oktober 2011 met betrekking tot het burgerinitiatief «Nijmegen
gentechvrij» (sts EL&I)
2012Z03481 – Brief regering d.d. 27-02-2012
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, J.J. Atsma
16. Benoeming van de voorzitter/bemiddelaar voor de consultatie van
belangenverenigingen over de wenselijkheid en haalbaarheid van een
uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht en mogelijke
alternatieven daarvoor
27428-213 – Brief regering d.d. 14-03-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, M.J.M.
Verhagen
17. Stand van zaken met betrekking tot de veredelingsvrijstelling
27428-215 – Brief regering d.d. 19-03-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, M.J.M.
Verhagen
18. Tweede verslag van de Stuurgroep gedragscode licenties
27428-216 – Brief regering d.d. 26-03-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, M.J.M.
Verhagen
19. Kabinetsreactie op COGEM rapport over genetisch gemodificeerde
dieren
27428-217 – Brief regering d.d. 27-03-2012
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
20. Reactie op het rapport inzake verstrengeling bedrijfsleven en EFSA
27428-220 – Brief regering d.d. 04-04-2012
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
21. 21.Uitvoering motie-Koopmans c.s. (32627, nr. 5) over inzetten op een
beperkte veredelingsvrijstelling in de Rijksoctrooiwet 1995
27428-219 – Brief regering d.d. 04-04-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, M.J.M.
Verhagen
22. Kabinetsreactie op het voorstel van de Europese Commissie voor een
verordening met voorschriften voor de risicobeoordeling van
genetisch gemodificeerde levensmiddelen en diervoeders ten behoeve
van de Europese marktoelating
2012Z06965 – Brief regering d.d. 04-04-2012
minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E.I. Schippers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 27 428, nr. 230

35