Op weg naar een circulaire en vitale gebouwde omgeving in 2030
Dr. Nurhan Abujidi, Lector / Lectoraat Smart Urban Redesign (SURD)
Faculteit BETA Sciences and Technology, Zuyd Hogeschool
Nieuw Eyckholt 300, 6419 DJ Heerlen, Postbus 550, 6400 AN Heerlen
T +31 06 2396 7923, nurhan.abujidi@zuyd.nl,
https://www.zuyd.nl/onderzoek/lectoraten/smart-urban-redesign

Het lectoraat Smart Urban Redesign (SURD) van de faculteit BETA Sciences en Technology draagt met
haar onderzoek bij aan het realiseren van een vitale, CO2 neutrale en circulaire gebouwde omgeving in
Limburg. Met haar onderwijsactiviteiten draagt het lectoraat in de opleiding Built Environment bij aan
de scholing van aankomende professionals die de gebouwde omgeving van morgen kunnen bedenken,
vormgeven en uitvoeren. SURD geeft hieraan invulling in drie programmalijnen; ‘urban transformation’,
‘sustainable energy in the built environment’ en ‘circular building technology’.

Inleiding
Stedelijke groei confronteert ons met ernstige milieueffecten, klimaatverandering en uitputting van
natuurlijke hulpbronnen. Deze effecten houden verband met ons consumptie- en productiepatroon dat
een lineair 'take-make-waste' patroon volgt. Daarnaast is de gebouwde omgeving verantwoordelijk
voor 24% van de uitstoot van broeikasgassen; voor 40% van het totale primaire energieverbruik en voor
50% van de gewonnen materialen (CESBA 2014). In de 28 EU landen woont ongeveer 70% van de
bevolking in steden en dit aandeel zal naar verwachting in de toekomst toenemen. Tegelijkertijd
leveren steden een belangrijke bijdrage aan stedelijke duurzaamheid en sociale ontwikkeling. Ze
hebben de potentie om plaatsen van innovatie en creativiteit te zijn. Het is dus cruciaal om een
stedenbouwkundig ontwerp en een planningsstrategie te creëren, die zowel maatschappelijk haalbaar
als ecologisch duurzaam is.
SURD benaderd dit specifiek voor Limburg door opnieuw te kijken naar het stedenbouwkundige
ontwerp, de ruimtelijke ordening en duurzame energie en materialen. Daarbij volgt men het concept
van de circulaire economie/Circulaire gebouwde omgeving.

1. Alternatieve modellen voor steden van de toekomst
In de huidige sociaal-economische context en met de bestaande ecologische uitdagingen erkent Europa
en daarbinnen de leidende industrielanden, waaronder Nederland, het belang van aanpakken en
werken aan modellen die verder gaan dan beheer na de economische crisis en stimuleringsmaatregelen
van de overheid, en die tegelijkertijd voldoen aan de eisen van de klimaatdeal die de EU en Nederland
nastreven. De 2050 visie van de EU (goed leven binnen de grenzen van onze planeet) noodzaakt tot
herziening, evaluatie en een fundamentele transformatie van de economie en systemen van productie
en consumptie: van een lineair naar een circulair model.
Circulaire Economie (CE) is gebaseerd op vijf leidende principes: - Ontwerp uit afval - Bouw veerkracht
door diversiteit - Gebruik energie uit hernieuwbare bronnen - Denk in systemen - Denk stapsgewijs.

Nurhan Abujidi – Lectoraat Smart Urban ReDesign (SURD)

Het wordt gedefinieerd als ‘een economisch en industrieel systeem’ gebaseerd op het hergebruik van
producten en grondstoffen en het herstelvermogen van natuurlijke hulpbronnen. Het probeert de
waarde vernietiging in het totale systeem te minimaliseren en de waarde creatie in elke schakel in het
systeem te maximaliseren. Een circulaire economie biedt dus kansen om welzijn, groei en banen te
creëren en tegelijkertijd de druk op het milieu te verminderen. Het concept kan in principe worden
toegepast op alle soorten natuurlijke hulpbronnen, inclusief biotische en abiotische materialen, water
en land. "(EMA 2012; EMA 2013; EER 2016)
Een vergelijkbare trend is te zien in de Nederlandse 2050 CE-visie met als doel een 100% circulaire
economie in 2050. De Nederlandse overheid promoot CE boven de technische innovaties alleen, waarin
sociale en economische innovaties essentiële componenten zijn voor duurzame steden. De visie is
gericht op het versnellen van de transitie naar een circulaire economie door het opstellen van de
'transitieagenda's' waarin de volgende vijf ketens en sectoren de hoogste prioriteit hebben: biomassa
en voedsel, kunststoffen, productie, bouw en consumptiegoederen (Nederlandse overheid 2016). In de
stad van de toekomst vormt deze visie met 100% circulair materiaalgebruik de onderlegger voor het
realiseren van de verduurzamingsopgave van de gebouwde omgeving om de klimaatdoelen te behalen.

2. Transitie in de gebouwde omgeving naar een circulaire economie; kansen en uitdagingen
De huidige context en het debat rondom duurzaamheid en de gebouwde omgeving belicht een
drievoudige taak voor hedendaagse steden om de duurzaamheidsdoelstellingen te bereiken op
energie, materiaal en sociaal vlak.
De kenmerken van de CE, hebben het potentieel om het noodzakelijke kader te bieden voor de opbouw
van veerkrachtige en welvarende gemeenschappen.
Bij het bestuderen van CE beleid en ervaringen in de literatuur en overheidsrapporten, is te zien dat
verschillende tekortkomingen en leemtes in kennis en praktijk vragen om aangepakt te worden:


Hoewel er groeiende overeenstemming is over de mogelijkheden van de CE benadering, is er nog
steeds gebrek aan duidelijkheid over wat circulair eigenlijk in de praktijk betekent. De term/het
concept is nog steeds vaag.



Tot nog toe hebben de meeste onderzoeken zich gericht op de economische case. Het concept van
CE wordt tegenwoordig vooral door bedrijven en adviesbureaus ontwikkeld vanwege de
belangstelling en focus van de EU en haar leidende landen op het economische aspect van
circulariteit.
Gebrek aan integrale analyse- en beoordelingsmethoden van CE. Momenteel neigen de meeste
circulaire activiteiten naar een individueel component of vinden plaats op activa niveau.




Onderzoek en praktijk richten zich op slechts één stroom in de gebouwde omgeving: energie,
materialen, water, afval, etc. Er worden pogingen gedaan om gestructureerd een specifieke stroom
te analyseren en opnieuw in te richten om zo de voordelen/waarde ervan te maximaliseren en de
afvalproductie te minimaliseren, zonder de koppeling en impact op andere stromen in de gebouwde

Nurhan Abujidi – Lectoraat Smart Urban ReDesign (SURD)
2

omgeving te begrijpen of te ontrafelen. Een dergelijke benadering kan leiden tot optimalisatie van
die stroom, maar tot suboptimalisatie in het systeem als geheel.


Onderzoek en praktijk op het gebied van CE hebben geen betrekking op het belang van het
veranderen van denken en sociaal gedrag op het succes van het circulaire proces. De CE schiet tekort,
doordat ze niet echt onze dagelijkse manier van leven, werken, reizen, spelen, consumeren en
creëren veranderd.



CE initiatieven richten zich vooral op stedelijke groei en grote steden, terwijl ze tekort schieten in
de ontwikkeling en het testen van CE concepten en de relevante toepasbaarheid ervan in
krimpende steden en regio’s, waar unieke kansen en uitdagingen liggen om aangepakt te worden.



Er is gebrek aan interdisciplinair onderzoek met betrekking tot de schaal van analyse: Op macro
(steden en buurten), meso (gebouwen) en micro (samenstellingen en componenten) niveau.



De tijdelijke en ruimtelijke dimensies van het koppelen van stedelijke energiestromen, materiaal en
water zijn in de praktijk bijzonder moeilijk aan te pakken. Vandaar dar herontwerpen van stedelijke
stromen een nieuwe benadering vereist van stedelijk ontwerpen en ruimtelijke ordening.

3. Nederlandse context: klimaat, circulaire economie en de gebouwde omgeving
De Nederlandse overheid streeft naar het bereiken van 49% duurzame energie en 50% materiële
circulariteit tegen het einde van 2030, wat impliceert dat we de complexe interactie tussen het
energiesysteem en de materiaalstromen opnieuw moeten bekijken (Ministerie van Infrastructuur 2016;
Ministerie van Economische Zaken 2016). Deze ambities zijn van belang voor de ontwerp-, planningen bouwsector, waarin materiaalstromen een grote invloed hebben op het klimaat (Bijleveld 2015). De
gebouwde omgeving is de vierde grootste CO2-producent in Nederland (CBS 2018).
De grootste uitdaging en taak voor de bouwsector in het klimaatakkoord is om een plan te ontwikkelen om
de 7 miljoen bestaande woningen en 1 miljoen overige gebouwen circulair te transformeren tot goed
geïsoleerde en duurzaam verwarmde gebouwen waarvan het energieverbruik gebaseerd is op
hernieuwbare bronnen. Om dit te bereiken, spelen gemeenten een sleutelrol.
Om aan de bovengenoemde uitdaging in de gebouwde omgeving te voldoen, is het belangrijk om de
gangbare praktijken in de renovatie van bestaande gebouwen kritisch te analyseren en concepten te
ontwikkelen om aardgasvrij én circulair te worden. Diverse projecten richten zich op één van de twee
tranisitiepaden, zoals het project Kerkrade West als voorbeeld voor de stroomversnelling (energie) en
het project Superlocal1 (materiaal circulariteit). Deze projecten richten zich voornamelijk op
woningbouw en illustreren de complexiteit om te komen tot de noodzakelijke opschaling. Zo worden
1

SUPERLOCAL is een unieke gebiedsontwikkeling, omdat materialen en kwaliteiten worden hergebruikt voor de
bouw van nieuwe woningen. Dat is nieuw in Nederland. Om te experimenteren met nieuwe technieken hebben
we aansluiting gezocht bij partners. SUPERLOCAL is een sleutelproject van IBA Parkstad, een initiatief dat de regio
Parkstad (opnieuw) op de kaart zet door een impuls op het gebied van economie, ruimte en samenleving.
https://www.superlocal.eu/superlocal/

Nurhan Abujidi – Lectoraat Smart Urban ReDesign (SURD)
3

bijvoorbeeld zeer energiezuinige gebouwen ontwikkeld zonder toepassing van circulaire materialen of
zonder maatschappelijk draagvlak; of de sloop van gebouwen gebeurt zonder hergebruik of recycling
van materialen; of steden worden gerevitaliseerd maar genereren een hoog materiaalverbruik. Vaak
worden er technologieën en ontwerpen onderzocht met een technologische insteek zonder onderzoek
naar maatschappelijke acceptatie en deelname aan de besluitvorming door bewoners. Willen we de
noodzakelijke opschaling bereiken, dan zullen de volgende processen gefaciliteerd moeten worden;
de interactie tussen alle belanghebbenden in het proces,
de ontwikkeling en maatschappelijke acceptatie van technologieën en
de ontwikkeling van adequate en integrale stedelijke interventies.
Er liggen een aantal belangrijke vragen die een interdisciplinaire samenwerking vergt tussen de
belanghebbenden:
a. Wat zijn de uitdagingen en kansen in termen van het implementeren van circulaire economie in relatie
tot de fysieke, materiële, sociale, culturele en technologische context van steden in Limburg die te maken
hebben met krimp en groeiende steden in noordelijke regio's van Nederland?
b. Wat kan de opgedane kennis (theorie en praktijk) van circulariteit betekenen voor de toekomst van
architectuur in steden, bouwnijverheid en bedrijven in de regio Zuid-Limburg?
c. Welke monitoring- en beoordelingstools zijn nodig om het product / de resultaten te evalueren van het
opnieuw ontwerpen van een circulair proces op verschillende schalen (product, gebouw, buurt, stad,
regio) of stromen (materialen, energie, afval ... .etc) in de gebouwde omgeving?
d. Welke sociale en economische innovaties zijn nodig en wat betekent dit voor de bouwsector?
e. Wat zijn de effecten van het toepassen van circulaire aanpak (uit materialen, energie en technologische
perspectieven) op het verbeteren van de levenskwaliteit in steden en buurten? Bijv. welzijn, sociale
cohesie / innovatie?
Zuyd Hogeschool heeft als enige hogeschool een lectoraat Smart Urban Redesign waarin de drie lijnen
Urban Transformation, Sustainable Energy in the Built Environment en Circular Building Technology
samenkomen. Het lectoraat heeft drie lagen gedefinieerd die essentieel zijn voor integrale interventies
in de gebouwde omgeving. Deze kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van vitale, aardgasvrije en
circulaire buurten en steden (zie afbeelding 1).
a.
Materialen: het slopen van bestaande gebouwen levert materialen op;
b.
Energie: de renovatieopgave vereist een efficiënt gebruik van de beschikbare materialen;
c.
Urban- Sociaal: de stedelijke context is complex en dynamisch (sociaal, cultureel, ruimtelijk,
economisch, fysiek). Locale gemeenschappen moeten gefaciliteerd worden een bijdrage te leveren aan
toekomstgerichte ontwikkeling van hun omgeving.
Om deze complexe stedelijke lagen bij elkaar te brengen, bouwt het lectoraat SURD voort op het begrip
sociale vitaliteit. Hierbij participeren alle belanghebbenden met actieve deelname aan
besluitvormingsprocessen om te komen tot integrale renovatieoplossingen. Deze oplossingen vinden plaats
in experimentele kleinschalige projecten (Living Labs) in bestaande buurten. Hiermee worden de volgende
doelen bereikt:
1. Het ontwikkelen van kennis over de integrale benadering van energie neutrale gebouwen en circulair
materiaalgebruik om zo de vitaliteit in een bestaande buurt te verbeteren;

Nurhan Abujidi – Lectoraat Smart Urban ReDesign (SURD)
4

2. Het ontwikkelen van een integrale aanpak om verschillende belanghebbenden (quadriple helix) te betrekken
bij de relevante stedelijke interventies in bestaande buurten;
3. Het ontwikkelen van interdisciplinair onderzoek en onderwijs, op de niveaus van macro (steden en buurten),
meso (gebouwen) en micro (samenstellingen en componenten);
4. Het ontwikkelen van integrale analyse- en beoordelingsmethoden van de circulaire gebouwde omgeving in het
algemeen en circulair bouwen in het bijzonder.
Selected References
CESBA, 2014, Initiative Policy Paper - Towards a Common Sustainable Building Assessment in Europe.
Delva,S., Wijnakker,R. Jorritsma et al, (2016) ‘ CIRCULAIR CITIES Designing Post-Industrial Amsterdam - the case of
Buiksloterham’, DELVA Landscape Architects
EEA. 2016. “Circular Economy in Europe Developing the Knowledge Base.” Copenhagen. doi:10.2800/51444.
Gandy, Matthew. 2014. “On Circulation and Metabolisms: Challenges and Prospects.” In Groundin Metabolism, New
Geogrpahies, edited by Daniel Ibanez and Nikos Katsikis, 70–78. Cambridge, MA: Harvard University Press
European
commission
reports
on
Circular
economy
see
http://ec.europa.eu/environment/emas/emas_publications/publications_studies_en.htm

Nurhan Abujidi – Lectoraat Smart Urban ReDesign (SURD)
5

Circular Building Technology

Smar
Cente

We
dev
crea
Sustainable Energy in the Built Environment

Urban Transformation
3/25/2019
Afbeelding 1. Visualisatie van de drie lagen in de stedelijke context die de vitaliteit beïnvloeden (Abujidi & Ritzen)

Nurhan Abujidi – Lectoraat Smart Urban ReDesign (SURD)
6