Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 451

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
EN KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 april 2021
Financiering is voor ondernemers essentieel om te kunnen ondernemen.
Dat geldt des te meer in deze coronacrisis, die veel ondernemers hard
heeft geraakt. Een optimale toegang tot financiering is dus van vitaal
belang. Het kabinet heeft als gevolg van corona ondernemers op
verschillende manieren ondersteund: met directe steun om vaste lasten
en loonkosten te compenseren, en indirect door het stimuleren van
bedrijfsfinanciering door o.a. garanties op overbruggingskredieten.1
Ondernemers hebben financiering nodig voor hun dagelijkse bedrijfsactiviteiten, maar ook om te kunnen investeren en innoveren. Een goed
werkende mkb-financieringsmarkt is daarvoor belangrijk. De afgelopen
jaren heb ik op basis van gesignaleerde knelpunten daar waar nodig
beleid geïnitieerd om de toegang tot financiering te verbeteren.2 Dit
mkb-financieringsbeleid is gericht op het verbeteren van de toegang tot
financiering van het mkb. Ik richt mij met name op het realiseren van een
betere beschikbaarheid van kleine kredieten door middel van de BMKB,
Qredits en het stimuleren van alternatieve financiering specifiek op het
kleinere mkb. Tevens zijn er beleidsinitiatieven gericht op het beter
kunnen bereiken van ondernemers door middel van informatie- en
adviesvoorziening, zoals de KvK Financieringsdesk, Ondernemers
klankbord, Stichting MKB financiering (SMF) en coaching/begeleiding via
Qredits en de Financieringstafels.
Ik blijf me inzetten om de toegang tot financiering voortdurend te
verbeteren. De door uw Kamer bij de Begrotingsbehandeling 2021
aangenomen motie van het lid Amhaouch c.s.3 draagt bij aan deze inzet

1

Met garanties (BMKB-C en KKC) en met funding (via de ROM’s en Qredits) van de overheid.
Over analyses en beleid is uw Kamer geïnformeerd, met name in het MKB actieplan de
voortgangsrapportages daarvan en de visie MKB financiering.
3
Kamerstuk 35 570 XIII, nr. 27.
2

kst-32637-451
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 637, nr. 451

1

en is de aanzet geweest voor de Verkenning «Verbetering financieringslandschap mkb».
De motie verzoekt de regering om de krediet verlening aan
mkb-ondernemingen en kleine familiebedrijven te versterken, tegen lage
administratieve lasten en in de regio georganiseerd, door (1) de oprichting
van een fonds voor alternatieve financiers te versnellen, (2) andere
mogelijkheden te verkennen om een divers mkb-financieringslandschap
verder te stimuleren en (3) te onderzoeken of een mkb-bank hierin past en
hoe deze (door) ontwikkeld zou kunnen worden. Ik heb het onderzoeksbureau Dialogic gevraagd dit nader te verkennen. Met deze brief stuur ik u
de rapportage van Dialogic getiteld «Beleidsopties voor het
mkb-financieringslandschap»4. In deze brief schets ik eerst de bevindingen uit de Verkenning en zal ik vervolgens reageren op de motie.
Omdat het fonds voor alternatieve financiers onderdeel uitmaakt van het
pakket aan maatregelen voor verdere ondersteuning van start- en
scaleups5 dat ik op 30 oktober 20206 met Invest-NL heb aangekondigd, en
ik heb toegezegd uw Kamer hier dit voorjaar nader over te informeren, ga
ik in deze brief tevens in op de stand van zaken van dat totaalpakket.
Bevindingen Verkenning
Deze Verkenning, uitgevoerd door onderzoeksbureau Dialogic, richtte zich
op de vraag of de oprichting van een regionale mkb-bank7 met lage
lasten, ook met het oog op bestaand en voorgenomen beleid en het
huidige financieringslandschap, van toegevoegde waarde kan zijn om de
toegang tot kleine kredieten (tot € 250.000) voor kleine en microondernemingen (hierna kleine kredieten) te verbeteren. Tevens gaat het
rapport in op andere maatregelen om de toegang tot kleine kredieten te
stimuleren. De Verkenning van dit vraagstuk heeft plaatsgevonden
middels een deskstudie naar bestaande relevante onderzoeken, een
daarvan is het «Onderzoek Beleidsaanpak MKB-Financieringsmarkt»,
uitgevoerd door Dialogic in 20198. Daarnaast hebben 25 interviews met
belanghebbenden en experts (vertegenwoordigers van het mkb, banken,
alternatieve financiers, de overheid en experts) plaatsgevonden.
Dit onderzoek is uitgevoerd tijdens de coronacrisis, welke een grote
impact heeft op het mkb. Onderzoekers hebben zich in de vraagstelling en
analyse gericht op de (middel)lange termijn, omdat de knelpunten
rondom externe financieringsbehoefte van het mkb (zoals beschreven in
het hiervoor genoemde Dialogic onderzoek uit 2019) al voor de coronacrisis bestonden.
Dialogic (2021) heeft allereerst de knelpunten voor kleine kredieten nader
in kaart gebracht. Dit zijn: (1) de lage rendabiliteit van kleine kredieten,
(2) verminderde persoonlijke dienstverlening door automatisering van
kredietaanvragen, (3) gebrek aan overzicht van de financieringsmarkt bij
ondernemers, (4) informatieasymmetrie en het ontbreken van gestandaardiseerde data voor kredietbeoordeling en (5) gebrek aan onderpand en
eigen vermogen.

4

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Deze maatregelen zullen zich richten op 1) de ondersteuning van kennisintensieve start- en
scale-ups 2) de behoefte aan «grote tickets» voor Nederlandse scale-ups generiek, en 3) het
ondersteunen van alternatieve financiers.
6
Kamerstuk 33 009, nr. 96.
7
Het gebruik van de term «mkb-bank» in deze context dient te gezien als een containerbegrip
voor verschillende institutionele oplossingen om kleine kredietverlening te verbeteren en niet
alleen als een bank in de strikte zin des woords.
8
Onderzoek Beleidsaanpak MKB-Financieringsmarkt (Dialogic, september 2019), bijlage bij
Kamerstuk 32 637, nr. 386.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 637, nr. 451

2

Het vaststellen van de omvang van de knelpunten was geen onderdeel
van deze Verkenning. Echter in het eerdere onderzoek van Dialogic naar
de werking van de mkb financieringsmarkt en de overheidsinterventie
daarin concluderen de onderzoekers dat de beleidsmix gevarieerd is maar
niet alle knelpunten afgedekt zijn en dat aanvullende inzet mogelijk is.9
Vervolgens formuleert Dialogic vijf beleidsvarianten om de toegang tot
kleine kredieten te verbeteren. Deze zijn gerangschikt van minder
ingrijpende10 naar meer ingrijpende overheidsinterventies. Dit zijn:
1. incrementele structuurverbetering
2. opschalen mkb-financieringsinstrumenten
3. intermediaire mkb-adviesorganisatie
4. hybride mkb-financieringsorganisatie
5. oprichten van een nieuwe mkb-bank
De onderzoekers hebben de verschillende varianten op hun merites
verkend. De onderzoekers geven aan dat de meeste beleidsopties reeds in
meer of mindere mate bestaan, omdat de overheid immers al langer
beleid voert om het mkb te ondersteunen bij het verkrijgen van financiering. Verder sluiten de verschillende opties elkaar niet uit en kunnen zij
mogelijk zelfs overlappen.
Tot slot geeft Dialogic een aantal aanbevelingen op basis van deze
Verkenning, en ook op basis van de eerdere analyse uit 2019. Ter
verbetering van de werking van de mkb financieringsmarkt, en in het
bijzonder de verstrekking van kleine kredieten aan het kleinere mkb,
beveelt Dialogic aan om de ingeslagen weg met de huidige specifieke
beleidsmaatregelen te vervolgen.
Verder wordt aanbevolen om pas aan nieuwe beleidsinitiatieven te
beginnen wanneer vooraf onomstotelijk vaststaat dat zij een meerwaarde
hebben ten opzichte van het bestaand beleid voor de
mkb-financieringsmarkt. En mocht er toch een nieuw beleidsinitiatief of
uitbreiding van bestaand beleid komen, sluit dan zo goed mogelijk aan bij
de bestaande infrastructuur. Dialogic adviseert daarbij als uitgangspunt te
nemen dat ondernemers vaak zowel financiering als advies zoeken. De
oprichting van een mkb-bank is volgens onderzoekers een minder voor de
hand liggende route om kleine kredietverstrekking aan het mkb te
verbeteren en pas opportuun als duidelijk sprake is van marktfalen. Uit
deze verkenning komt naar voren dat een nieuwe bank een relatief zwaar
middel is, wanneer dat afgezet wordt tegen andere bestaande mogelijkheden om kleine kredietverlening aan het mkb te verbeteren die nog niet
volledig benut worden. Tot slot geven de onderzoekers aan om vooral
maatregelen te overwegen die gericht zijn op verdere opschaling, en op
professionalisering van de bestaande financiers. Een gedeelde
data-infrastructuur zal tot kostenreductie en betere risico-inschattingen
leiden en helpt tegen de versnippering en voor ondernemers slechte
vindbaarheid van de non-bancaire financiers.
Reactie op motie en rapport
Hieronder geef ik u een toelichting op hoe ik uitvoering geef aan de motie,
mede op basis van de bevindingen van het Dialogic onderzoek. De in de
motie gevraagde initiatieven zie ik als een aanvulling op zowel de
uitvoering van mijn huidig en als het voorgenomen beleid.
Het is vooraf belangrijk om te noemen dat de Dialogic Verkenning plaats
vond ten tijde van de coronapandemie en de economische crisis als
9
10

Zie voetnoot 5.
Ingrijpend ook in het licht van mate van institutionele aanpassing en impact op de mkb
financieringsmarkt en marktverstoring.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 637, nr. 451

3

gevolg van de pandemie. Dit is van invloed op zowel de cijfers als de
afgenomen interviews.
Verder was deze Verkenning niet gericht op het inzichtelijk maken van de
omvang van problematiek11, maar schetst het de optie van de oprichting
van een mkb-banken andere opties om de toegang tot kleine kredieten
voor het kleinere mkb te stimuleren, zoals ook verzocht in de motie.
Vanwege de korte doorlooptijd van de Verkenning zijn de voorgestelde
opties echter nog niet uitvoerig uitgewerkt. Als de door Dialogic
genoemde opties vertaald worden naar concrete beleidsvoorstellen, dan
is verder (economisch) onderzoek nodig naar de opbrengsten en kosten
van de voorgestelde opties en naar de effecten van deze opties op de
marktordening in de kredietverleningssectornodig.
De motie verzoekt het kabinet de oprichting van een fonds voor alternatieve mkb financiers te versnellen. Alternatieve financiers bieden
verschillende vormen van schuldfinanciering aan ondernemers. Zij
kennen verschillende uitdagingen, waaronder het verkrijgen van funding.
Zoals eerder aan u gemeld onderzoek ik met Invest-NL en het EIF
momenteel hoe alternatieve financiers ondersteund kunnen worden zodat
er ook via deze weg meer kapitaal beschikbaar komt voor groeibedrijven.
Momenteel nadert deze uitwerking voltooiing, en ik verwacht dat het
fonds voor alternatieve financiers van start kan gaan in het huidige
tweede kwartaal zodra EIF en Invest-NL hun investeringsprocedures met
goed gevolg hebben afgerond. De beoogde fondsomvang bedraagt € 200
miljoen, waarvan € 50 miljoen door het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat (EZK)12 wordt ingebracht. Selectie van alternatieve
financiers die aanspraak willen maken op het fonds zal plaatsvinden door
het fondsmanagement in overeenstemming met de compliance richtlijnen
van EIF en Invest-NL. Met het fonds kan het aanbod van funding voor
alternatieve financiers vergroot worden. Hierdoor verkrijgen alternatieve
financiers meer slagkracht om leningen te verstrekken aan ondernemers
en kunnen zij een aantrekkelijk alternatief bieden voor bancaire financiering. Zo draagt het fonds bij aan een divers financieringslandschap.
De motie vraagt het kabinet verder om naast het huidige beleid andere
mogelijkheden te verkennen om het mkb-financieringslandschap te
stimuleren. Beleidskeuzes worden doorlopend geanalyseerd en geëvalueerd om indien nodig aanpassingen en aanvullingen te bewerkstelligen.
De afgelopen jaren bevatten o.a. de visie mkb-financiering, het
MKB-actieplan en de nodige steun- en herstelpakketten verschillende
acties om de toegang tot mkb financiering te verbeteren. Hieronder
benoem ik in een aantal reeds ingezette beleidslijnen en acties die
aansluiting vinden bij de beleidsopties van Dialogic.
Om de markt voor alternatieve financiering te stimuleren, professionaliseren en om een gelijker speelveld te creëren, heb ik de afgelopen drie
jaar verschillende activiteiten van de stichting MKB Financiering financieel
ondersteund. Zo heeft de stichting een gedragscode ontwikkeld waar 17
financiers zich bij aangesloten hebben. De komende maanden vindt
overleg plaats met de stichting over haar activiteiten komende jaren,
waaronder haar rol in het verder professionaliseren (zelfregulering) van
de markt.
Het afgelopen jaar heeft de Kamer van Koophandel met de coronahelpdesk enorm veel ondernemers bereikt en geholpen. Met de Financieringsdesk doen ze dit specifiek voor ondernemers die op zoek zijn naar
11

De Verkenning bevat wel een knelpunten analyse, die voornamelijk gebaseerd op de analyse
van Dialogic in 2019.
12
Kamerstuk 33 009, nr. 96 en Kamerstuk 35 780, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 637, nr. 451

4

financiering. Veel ondernemers gaan in eerste instantie naar een bank
voor financiering. Als ze die daar niet verkrijgen, kunnen banken een
ondernemer doorverwijzen naar een andere (alternatieve) financier. De
gedragscode «Kleinzakelijke financiering» van de banken geeft aan dat de
banken een ondernemer doorverwijzen als dit naar hun oordeel voor de
ondernemer toegevoegde waarde heeft en dus in het belang is van de
ondernemer. De Europese Commissie gaat een analyse doen naar het nut
en de haalbaarheid van een verplichting voor banken om ondernemers
door te verwijzen naar alternatieve financiers bij het afwijzen van de
kredietaanvraag (actieplan Kapitaalmarktunie). Het kabinet staat hier
positief tegenover.13
Recent heb ik uw Kamer geïnformeerd over het onderzoek over het nut en
de noodzaak van een kredietregister.14 Een kredietregister kan bijdragen
aan een verbeterde toegang van mkb’ers tot krediet. Een kredietregister
kan de informatieasymmetrie structureel verkleinen, hetgeen een
belangrijk knelpunt in de kredietverstrekking op zou lossen. Een kredietregister is een stap naar een gedeelde data-infrastructuur, met als doel
kostenverlaging.Dialogic stelt vast dat ook veel respondenten de
invoering van een kredietregister noemen als middel om dit knelpunt te
beslechten. Zoals aangegeven in mijn brief van 23 februari 2021 zijn er
verschillende mogelijkheden op een kredietregister op- en in te richten,
maar ook dat te maken keuzes meer (en kritisch onderzoek) nodig hebben
en ik daarom een besluit hierover aan een volgende kabinet overlaat.
Door het gebruik van de garantieregelingen zoals de BMKB(-c) en KKC
daalt het risico voor de financier op het krediet en daarmee veelal ook
(voor met name de alternatieve financiers) de fundingkosten. Financiers
zijn eerder bereid om krediet te verstrekken wanneer er gebruik wordt
gemaakt van een dergelijke regeling. Dit maakt financiering toegankelijker
en goedkoper voor ondernemers. Ik zie dat de garantieregelingen al goed
werk doen, maar er kan meer en beter gebruik van worden gemaakt. Om
verbreding van het financieringsaanbod te ondersteunen blijf ik continu
kijken naar het verder optimaliseren van het gebruik van deze
garantieregelingen.
Tot slot helpt Qredits ondernemers met kredieten tot € 250.000 en met
coaching. Eerder heb ik met Qredits gekeken naar het bestendigen van
hun financiering, om kleine kredieten aan ondernemers te kunnen blijven
verstrekken. Daartoe heb ik de achtergestelde lening van EZK verlengd en
garanties verstrekt, zodat Qredits gemakkelijker financiering van derden
kon aantrekken. Qredits heeft in de coronacrisis met steun van de
overheid aan veel getroffen ondernemers overbruggingskredieten
verstrekt, en blijft dat komende maanden doen. Tevens zal Qredits de
TOA-kredieten gaan verstrekken. De ontwikkelingen rondom Qredits
brengen me ook bij het laatste verzoek van de motie, namelijk het
onderzoeken hoe een mkb-bank past in het mkb-financieringslandschap of
doorontwikkeld kan worden. Zoals gezegd heeft Dialogic deze vraag onder
de loep genomen. Ik maak uit het rapport van Dialogic op dat een
mkb-bank het meest ingrijpende middel is, waarvan effectiviteit niet
helder is, voor knelpunten waarvan de omvang niet eenduidig vaststaat.
Ook geeft Dialogic aan dat de knelpunten ook zeker te adresseren zijn
door andere beleidsinitiatieven zoals hierboven reeds opgesomd. Dialogic
geeft aan dat een mkb-bank een minder voor de hand liggende route om
kleine kredietverstrekking aan het mkb te verbeteren. Op dit moment
verken ik met Qredits hoe de organisatie verder kan groeien en professionaliseren.
13
14

Kamerstuk 22 112, nr. 2953.
Kamerstuk 32 637, nr. 447.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 637, nr. 451

5

Met deze verkenning wordt mijn inziens zeker een stap in de richting gezet
om kleine kredieten voor nu en in de toekomst beschikbaar te houden
voor ondernemers, aansluitend bij het verzoek om te bezien of een
mkb-bank past in het mkb financieringslandschap.
Alles overwegende kan ik concluderen dat de analyses en beleidslijnen uit
de beleidsvisie MKB financieringsmarkt en het MKB actieplan nog
relevant en opportuun zijn. De hierboven genoemde beleidslijnen bouwen
hierop voort.
Het volgende kabinet zal dan ook met de huidige inzet en aanvullende
mogelijkheden verdere beleidskeuzes kunnen overwegen die mijns
inziens voldoen aan hetgeen de motie voor ogen heeft, namelijk het
verder verbeteren van de financiering aan mkb-ondernemingen en kleine
familiebedrijven.
Tot slot dienen deze beleidskeuzes natuurlijk in het licht te worden bezien
van de huidige financiële situatie (hoge schulden en uitholling van het
eigen vermogen), waarin een deel van de Nederlandse ondernemers zich
nu bevindt als gevolg van de contactbeperkende maatregelen om de
coronapandemie te bestrijden. MKB Nederland heeft in haar recent
uitgebrachte Ondernemersagenda aangegeven dat voor herstel een rijker
en gevarieerder financieringslandschap nodig is.15
Pakket aan maatregelen met Invest-NL16
Het hierboven genoemde fonds voor alternatieve financiers is onderdeel
van een pakket aan maatregelen dat het kabinet 30 oktober 2020 samen
met Invest-NL heeft aangekondigd. De overige twee maatregelen zien toe
op de ondersteuning van start- en scale-ups en betreffen het Dutch Future
Fund en het Deeptech Fonds.
Het Dutch Future Fund (DFF), met een omvang van € 300 miljoen, is reeds
operationeel en wordt uitgevoerd door het EIF in samenwerking met
Invest-NL. Het fonds investeert in andere risicokapitaalfondsen, zodat via
die investeringsfondsen de beschikbare hoeveelheid kapitaal voor
Nederlandse innovatieve groeibedrijven vergroot wordt. Er is tot op
heden in zeven investeringsfondsen geïnvesteerd, die zich alle richten op
innovatieve bedrijven. EZK heeft € 25 miljoen voor dit fonds beschikbaar.
Het Deeptech Fonds betreft een fonds dat investeringen in bedrijven met
innovatieve complexe technologie, mogelijk kan maken. Voor innovatieve
ondernemingen die zowel kennis- als kapitaalintensief zijn, is het vaak
moeilijk om financiering te vinden. Vaak gaat het om nieuwe technologieën die zich nog niet bewezen hebben en waar relatief grote risico’s aan
kleven. Het fonds wordt uitgewerkt als co-investeringsfonds en als
onafhankelijk onderdeel ondergebracht bij Invest-NL. De omvang van het
fonds zal € 250 miljoen bedragen, waarvan € 175 miljoen door EZK wordt
ingebracht en het resterende deel door Invest-NL. De komende maanden
worden de kaders en de criteria van het fonds nader uitgewerkt met
beoogde startdatum in het derde kwartaal van dit jaar.
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
M.C.G. Keijzer

15
16

Ondernemersagenda voor herstel en groei, 23-03-2021, www.mkb.nl.
Zie voetnoot 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 637, nr. 451

6