Position paper voor rondetafelgesprek ‘rondkomen’, Commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Anna Custers, lector Armoede Interventies, Hogeschool van Amsterdam
Dit position paper richt zich op twee vragen:
1.
2.

Wie zijn de verschillende groepen werkenden die niet rondkomen, en niet bereikt worden voor
bestaande sociale voorzieningen.
Hoe kunnen mensen die wel werk hebben maar niet rond kunnen komen, beter bereikt worden door
sociale voorzieningen? Deze vraag wordt ingevuld in het kader van het bereik van de formele
schuldhulpverlening. Dus: hoe kunnen werkenden met problematische schulden beter toegeleid
worden naar de formele schuldhulpverlening.

Inzicht in verschillende groepen werkenden die niet rondkomen en niet bereikt worden voor bestaande sociale
voorzieningen
Kernboodschap: Groepen die relatief veel beleidsaandacht krijgen, zoals arme eenoudergezinnen met
uitsluitend minderjarige kinderen en huishoudens zonder inkomen uit werk, worden relatief goed bereikt met
bestaande regelingen voor inkomensondersteuning. De grootste groep armen die op dit moment niet goed
bereikt wordt, zijn de werkende armen. Onder de werkenden armen zijn met name zelfstandigen en
banenstapelaars relatief vaak onbekend bij gemeenten. Ook jongeren (tot 34 jaar), ouderen (55-64 jaar) en
hoger opgeleiden zijn, als ze arm en werkzaam zijn, relatief vaak onbekend bij gemeenten. Aan deze groepen
zou nieuwe beleidsaandacht moeten worden gegeven.
Uit onderzoek naar verborgen armen in Nederland1 komen de volgende inzichten in verschillende groepen
werkenden die niet rondkomen naar voren:
•

•
•
•

•
•

De grootste groep verborgen arme huishoudens ontvangt vooral inkomen uit werk. Huishoudens met
als belangrijkste bron inkomen uit werk waren in 2018 goed voor 55 procent van de verborgen arme
huishoudens in Nederland.
In 2018 was maar liefst 88 procent van de werkenden onder de armoedegrens (sociaal minimum,
101%) verborgen; dit waren 97 duizend werkenden.
Hierbij is het (verborgen) armoederisico het hoogst onder zzp-ers, dan zmp-ers, dan werknemers in
loondienst.
Als zelfstandigen arm zijn, zijn ze veelal ook onbekend bij gemeenten (95+ procent is verborgen arm).
Arme werknemers zijn vaker bekend bij gemeenten maar nog steeds vaak verborgen (77 procent
verborgen arm). Hoogopgeleide arme werknemers zijn relatief vaker verborgen voor gemeenten
(maar in absolute aantallen een relatief kleine groep). Het aandeel verborgen armen onder
zelfstandigen verschilt niet wezenlijk tussen verschillende opleidingsniveaus.
De meest omvangrijke groep verborgen werkende armen zijn voltijd werkende zelfstandigen (+/30.000) en werknemers met kleine deeltijdbanen (+/- 25.000) .
Banen stapelen als risico: het combineren van banen komt onder Nederlandse werkenden steeds
meer voor (inschatting is 1 op de 10 werkenden). Zowel het (langdurig) armoederisico als het
(langdurig) verborgen armoede risico is hoger onder banenstapelaars dan onder werkenden met 1
baan. In 2018 was 86 procent van de arme banenstapelaars onbekend bij de gemeente.

1

W.S. Conen (2023). Verborgen armoede in Nederland. Een kwantitatief onderzoek naar de omvang, kenmerken, locaties
en dynamiek van verborgen armen, AIAS-HSI Working Paper. Amsterdam: AIAS-HSI. De publicatie is onderdeel van het
project ‘Vindplaatsen verborgen armen: naar effectievere wegen om huishoudens met een laag inkomen te ondersteunen’
(projectnummer NWA.1239.18.00). De HvA is penvoerder van het onderzoeksconsortium.

1

•
•

Jongeren tussen de 20 en 34 jaar zijn een opvallende groep verborgen armen. Hun belangrijkste bron
van inkomen is inkomen uit werk, met name loondienst (in relatieve en absolute zin omvangrijk).
Eenpersoonshuishoudens zijn de omvangrijkste groep verborgen armen (van alle huishoudenstypes).

Verborgen armoede heeft betrekking op arme huishoudens (101% en 120% van het sociaal minimum) die geen
bijstandsuitkering ontvangen van een gemeente. Data is gebaseerd op 2018. De bevindingen zoals hierboven
beschreven zijn vergelijkbaar voor beide grenswaarden en (voor 2018) ook wanneer gekeken wordt naar (niet)
gebruik van gemeentelijke armoedevoorzieningen (een striktere definitie van verborgen armoede).
Hoe kunnen werkenden met problematische schulden beter toegeleid worden naar de formele
schuldhulpverlening?
Kernboodschap: 5 op de 6 huishoudens met problematische schulden komt niet (op tijd) bij de formele
professionele schuldhulpverlening terecht. Ondanks alle inspanningen van de afgelopen jaren worden er niet
significant meer mensen geholpen binnen de curatieve schuldhulp. Als burgers al bereikt worden dan vallen
deze steeds beperkter te helpen. De cirkel van invloed van de professional neemt af terwijl de mogelijkheden
om te helpen (in de vorm van organisaties, initiatieven en instrumenten) juist toeneemt. Het is onduidelijk
waarom dit precies zo is.
Éen schakel in dit geheel is de samenwerking tussen informele en formele initiatieven. Onder die laatste
categorie valt het professionele schuldhulpverleningstraject dat via de gemeente wordt aangeboden.
Informele armoede- en schuldenprojecten zijn (mede-)gesubsidieerd door een fonds of goed doel. Ze zijn vaak
gericht op het bereiken van specifieke groepen en hebben meestal meer middelen of tijd om mensen intensief
te ondersteunen dan reguliere hulpverlening. Vaak zijn hier (naast beroepskrachten) vrijwilligers werkzaam.
Het doorverwijzen van informele projecten naar formele schuldhulpverlening kan beter. Uit onderzoek blijkt
dat twee derde van de deelnemers met problematische schulden aan informele initiatieven (nog) geen
professionele schuldhulp ontvangt.2 Deze initiatieven bereiken ook werkenden die niet meer rondkomen, zoals
ondernemers en mensen in loondienst.
Lokale informele armoede- en schuldenprojecten kunnen een rol spelen in het effectief en tijdig doorverwijzen
van mensen met problematische schulden mits deze initiatieven aan een paar voorwaarden voldoen: ze zien
doorverwijzen als onderdeel zien van hun taak of missie, ze verwijzen sneller door, ze krijgen meer handvaten
om deelnemers met problematische schulden eerder in beeld te laten komen en krijgen meer zichtbaarheid.
Daarnaast spelen informele initiatieven ook een belangrijke rol in het verbeteren van het imago van formele
professionele schuldhulpverlening.
Concreet kan de overheid hierin het volgende betekenen:
•

•

2

Neem tegenstrijdige subsidiebelangen weg: Sommige informele projecten verwijzen mensen niet
door omdat ze volgens de subsidievoorwaarden een bepaald aantal klanten moeten bedienen. Zij
willen hun klanten daarom vasthouden, in plaats van doorwijzen. Dergelijke subsidievoorwaarden
gericht op output werken in die zin vaak vooral concurrerend en verhinderen een optimale elkaar
versterkende samenwerking tussen formeel en informeel. Een ander gehoord geluid is het ontbreken
van een duurzame meerjarige subsidiestructuur, waardoor informele projecten geen lange
termijnvisie kunnen ontwikkelen om bijvoorbeeld de doorverwijzing te kunnen optimaliseren.
Organiseer een structurele (financiële) samenwerkingsrelatie tussen formeel en informeel. Dit
verschilt momenteel per gemeente. In de ene stad zijn informele partijen goed in beeld, hebben zij al
een duidelijke positie veroverd in het armoede- en schuldenveld en zijn ze opgenomen in
samenwerkingsverbanden. In andere steden zijn er echter nog helemaal geen
samenwerkingsafspraken tussen informeel en formeel. En in de steden waar er wel sprake is van

Van Geuns, Mak en Boonstoppel, (2021). Van schulden naar kansen: weten wat werkt.
2

•

•

•

samenwerking, is het nog vaak zo dat hier de wat kleinere partijen niet zijn aangehaakt, waardoor zij
onzichtbaar blijven.
Verbeter bereikbaarheid en toegankelijkheid van formele schuldhulpverlening (persoonlijk contact
tussen informeel-formeel, korte lijntjes), versimpel en vergemakkelijk het proces rondom het
aannemen en in kaart brengen van een dossier, stel meer tijd beschikbaar voor complexe dossiers,
verlaag wachttijden (die nu kunnen werken als belemmerende factor).
Verbeter het imago van formele professionele schuldhulpverlening: investeer in een persoonlijke,
mensgerichte benadering en presenteer schuldhulpverlening als een laagdrempelige partij die hulp
aanbiedt, in plaats van de vaak heersende beelden als ‘rond moeten komen van 50 euro leefgeld per
week’.
Experimenteer met een actievere rol van informele initiatieven voor persoonlijke begeleiding tijdens,
maar vooral ook na het (minnelijke) saneringstraject om terugval te voorkomen.

Uiteindelijk begint een goede samenwerking met de gedeelde overtuiging dat de andere partij van
toegevoegde waarde is: je erkent daarbij zowel je eigen beperkingen, als de meerwaarde van de ander. Het
vraagt ook om een investering aan beide kanten. Het vraagt bijvoorbeeld dat de informele partijen structureel
worden ondersteund (financieel, administratief, organisatorisch, met kennis, etc). Van de informele kant
vraagt het dat zij het beoogde ‘charmeoffensief’ van de formele schuldhulpverlening proactief uitdragen. Zij
zijn in de (unieke) positie om de beeldvorming over schuldhulpverlening onder hulpvragers positief
beïnvloeden, door een realistisch en eerlijk beeld te schetsen van wat professionele schuldhulp inhoudt (bijv.
door spookbeelden te ontkrachten i.p.v. bevestigen). Dit kan de drempel voor hulpvragers verlagen om aan te
kloppen bij de formele schuldhulpverlening. Vervolgens moet de formele schuldhulpverlening dan natuurlijk
ook toegankelijk en goed bereikbaar zijn.
Bovenstaande is gebaseerd op lopend onderzoek naar mensen met problematische schulden die gebruik
hebben gemaakt van informele armoede- en schulden projecten, uitgevoerd door de Hogeschool van
Amsterdam.

3