Besluit houdende wijziging van het Bouwbesluit 2012 en van enkele andere besluiten
inzake de implementatie van de tweede herziening van de richtlijn energieprestatie
gebouwen
Op de voordracht van Onze Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van PM1, nr.
PM2, CZW;
Gelet op de artikelen 2 en 120 van de Woningwet, 4.3, eerste lid, onder a en op richtlijn
2018/844/EU van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 2018 tot wijziging van Richtlijn
2010/31/EU betreffende de energieprestatie van gebouwen en Richtlijn 2012/27/EU betreffende
energie-efficiëntie (PbEU 156/75);
De Afdeling advisering van de Raad van State gehoord (advies van PM3, nr. PM4);
Gezien het nader rapport van Onze Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van
PM5, nr. PM6, CZW;
Hebben goedgevonden en verstaan:
ARTIKEL I
Het Bouwbesluit 2012 wordt als volgt gewijzigd:
A
Artikel 1.1, eerste lid, wordt als volgt gewijzigd:
1. De definitie van “herziene richtlijn energieprestatie gebouwen” komt te luiden:
herziene richtlijn energieprestatie gebouwen: richtlijn 2010/31/EU van het Europees Parlement en
de Raad van 19 mei 2010 betreffende de energieprestatie van gebouwen (herschikking) (PbEU
2010, L 153/13), zoals gewijzigd door richtlijn (EU) 2018/844 van het Europees Parlement en de
Raad van 30 mei 2018 tot wijziging van de Richtlijn 2010/31/EU betreffende de energieprestatie
van gebouwen en Richtlijn 2012/27/EU betreffende energie-efficiëntie (PbEU 2018, L 156/75);.
2. De definitie van “systeemrendement” vervalt.
3. De definitie van “technisch bouwsysteem” komt te luiden:
technisch bouwsysteem: gebouwgebonden samenstelling van alle bestanddelen van een installatie,
waaronder de isolatiekenmerken daarvan, die is bedoeld voor ruimteverwarming, ruimtekoeling,
ventilatie, het voorzien van warmtapwater, ingebouwde verlichting, gebouwautomatisering- en
controle, elektriciteitsopwekking ter plaatse, of een combinatie daarvan, met inbegrip van
systemen die gebruikmaken van energie uit hernieuwbare bronnen, van een gebouw of een
gedeelte daarvan;.
4. de definitie van “verwarmingssysteem” komt te luiden:
verwarmingssysteem: combinatie van de bestanddelen die nodig zijn voor een vorm van inpandige
luchtbehandeling, waardoor de temperatuur wordt verhoogd;.
5. In de alfabetische volgorde worden vijf definities ingevoegd, luidende:
elektrisch voertuig: elektrisch voertuig als bedoeld in artikel 1 van het Besluit infrastructuur
alternatieve brandstoffen;
energieprestatiecontract: energieprestatiecontract als bedoeld in artikel 2, onderdeel 27, van de
richtlijn 2012/27/EU van het Europees parlement en de Raad van 25 oktober 2012 betreffende
energie-efficiëntie tot wijziging van Richtlijnen 2009/125/EG en 2010/30/EU en houdende
intrekking van de Richtlijnen 2004/8/EG en 2006/32/EG;

oplaadpunt: oplaadpunt als bedoeld in artikel 1 van het Besluit infrastructuur alternatieve
brandstoffen;
systeem voor gebouwautomatisering en – controle: systeem als bedoeld in artikel 2, onderdeel 3
bis, van de herziene richtlijn energieprestatie van gebouwen;
warmtegenerator: onderdeel van een verwarmingssysteem dat nuttige warmte genereert via een
of meerdere van de volgende processen:
a. verbranding van brandstof in een verbrandingstoestel;
b. joule-effect in de verwarmingselementen van een verwarmingssysteem met elektrische
weerstand; en
c. opvangen van warmte uit de lucht, ventilatie afvoerlucht of een water- of aardwarmtebron met
een warmtepomp;.
B
Na afdeling 5.3 wordt een afdeling toegevoegd, luidende:
Afdeling 5.4 Laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen, nieuwbouw en bestaande
bouw
Artikel 5.14 Aansturingsartikel
1. Een bouwwerk heeft voldoende laadinfrastructuur ten behoeve van elektrische voertuigen.
2. Aan de in het eerste lid gestelde eis wordt voldaan door toepassing van de voorschriften in deze
afdeling.
Artikel 5.15 Oplaadpunten en leidingdoorvoeren
1. Een te bouwen woongebouw met een parkeergelegenheid in het gebouw of buiten het gebouw
op hetzelfde perceel, met meer dan tien parkeervakken, heeft leidingdoorvoeren voor
oplaadpunten voor ieder parkeervak.
2. Een te bouwen gebouw, anders dan een woongebouw, met een parkeergelegenheid met meer
dan tien parkeervakken in het gebouw of buiten het gebouw op hetzelfde perceel heeft ten minste
één oplaadpunt en leidingdoorvoeren voor oplaadpunten voor ten minste één op de vijf
parkeervakken.
3. Een bestaand gebouw, anders dan een woongebouw, met een parkeergelegenheid met meer
dan 20 parkeervakken in het gebouw of buiten het gebouw op hetzelfde perceel heeft met ingang
van 2025 tenminste één oplaadpunt.
Artikel 5.16 Verbouw
1. Bij ingrijpende renovatie als bedoeld in artikel 2 van de herziene richtlijn energieprestatie
gebouwen zijn de voorschriften van artikel 5.15, eerste en tweede lid, van overeenkomstige
toepassing:
a. in geval van een parkeergelegenheid in een gebouw, als de renovatie betrekking heeft op de
parkeergelegenheid of de elektrische infrastructuur van het gebouw; of
b. in geval van een parkeergelegenheid gelegen buiten het gebouw op hetzelfde perceel, als de
renovatie betrekking heeft op de parkeergelegenheid of de elektrische infrastructuur van de
parkeergelegenheid.
2. Het eerste lid is niet van toepassing als de kosten voor het aanleggen van de oplaadpunten en
de leidingdoorvoeren meer dan 7% bedragen van de kosten van de ingrijpende renovatie.
C
Afdeling 6.13 komt te luiden:
Afdeling 6.13 Technische bouwsystemen, nieuwbouw
Artikel 6.54 Aansturingsartikel
1. Een te bouwen bouwwerk heeft technische bouwsystemen die voldoen aan eisen ten behoeve
van een optimaal energiegebruik.
2. Aan de in het eerste lid gestelde eis wordt voldaan door de toepassing van de voorschriften
gesteld bij of krachtens deze afdeling.

Artikel 6.55 Systeemeisen
1. Een technisch bouwsysteem voldoet aan de in tabel 6.55 opgenomen waarde voor de
energieprestatie.
2. Een technisch bouwsysteem, is adequaat gedimensioneerd, geïnstalleerd, ingeregeld en
instelbaar.
3. Een technisch bouwsysteem voor ruimteverwarming of ruimtekoeling of een combinatie daarvan,
is voorzien van zelfregulerende apparatuur waarmee de temperatuur per verblijfsgebied of
verblijfsruimte kan worden gereguleerd.
4. Indien een technisch bouwsysteem bestaat uit een combinatie van de in tabel 6.55 opgenomen
bouwsystemen, worden de in het eerste lid bedoelde eisen naar rato berekend op basis van de
eisen die gelden voor de systemen die deel uitmaken van de combinatie.
5. Bij ministeriële regeling worden voorschriften gegeven over het in dit artikel bepaalde.
Tabel 6.55
Technisch bouwsysteem

Waarde voor de
energieprestatie
woonfunctie

Waarde voor de
energieprestatie
overig

Ruimteverwarming

≤1,31

≤1,31

Ruimtekoeling

≤1,33

≤1,33

Ventilatie

-

≤3,8 kWh/(m3/u)

Warm tapwater

≤3,45

≤3,45

Ingebouwde verlichting

-

≤75kWhprim/m2

Artikel 6.55a Verbouw
1. Bij het plaatsen of gedeeltelijk vernieuwen of veranderen of het vergroten van een technisch
bouwsysteem waarbij de energieprestatie wordt beïnvloed, voldoet dat technische bouwsysteem
aan de in tabel 6.55 opgenomen waarde voor de energieprestatie.
2. Een technisch bouwsysteem is adequaat gedimensioneerd, geïnstalleerd, ingeregeld en
instelbaar.
3. Een technisch bouwsysteem voor ruimteverwarming is na het vervangen van een
warmtegenerator voorzien van zelfregulerende apparatuur waarmee de temperatuur per
verblijfsgebied of verblijfsruimte kan worden gereguleerd.
4. Een technisch bouwsysteem voor ruimteverwarming in een bouwwerk dat is aangesloten op het
in het warmteplan bedoelde distributienet voor warmte is na het vervangen van de afleverset voor
warmte per verblijfsgebied of verblijfsruimte zelfregulerend.
5. Indien een technisch bouwsysteem bestaat uit een combinatie van de in tabel 6.55 opgenomen
bouwsystemen, worden de in het eerste lid bedoelde eisen naar rato berekend op basis van de
eisen die gelden voor de systemen die deel uitmaken van de combinatie.
6. Het derde en vierde lid zijn niet van toepassing als de kosten voor het aanbrengen van
zelfregulerende apparatuur meer dan 20% bedragen van de kosten van het technisch
bouwsysteem voor ruimteverwarming.
7. Bij ministeriële regeling worden voorschriften gegeven over het in dit artikel bepaalde.
Artikel 6.55b Verslaglegging
1. De energieprestatie van de in deze afdeling bedoelde technische bouwsystemen wordt
beoordeeld en gedocumenteerd door de installateur en overhandigd aan de gebouweigenaar.
2. In afwijking van het eerste lid mag bij het gedeeltelijk vernieuwen of veranderen of het
vergroten van een technisch bouwsysteem worden volstaan met documentatie van de
energieprestatie van de gewijzigde onderdelen.
3. Bij ministeriële regeling worden voorschriften gegeven over het in dit artikel bepaalde.

Artikel 6.55c Onverwarmde en ongekoelde verblijfsruimte
Op een verblijfsruimte die niet bestemd is om te worden verwarmd of gekoeld, of waarbij de
verwarming of koeling uitsluitend is bestemd voor een ander doel dan het verblijven van personen
zijn de eisen aan ruimteverwarming en ruimtekoeling, bedoeld in de artikelen 6.55, derde en
vierde lid, 6.55a, derde en vierde lid, en 6.55b, niet van toepassing.
D
Na artikel 6.59 worden twee afdelingen toegevoegd, luidende:
Afdeling 6.15. Verwarmingssystemen en airconditioningsystemen, bestaande bouw
Artikel 6.60 Aansturingsartikel
1. Verwarmingssystemen, gecombineerde ruimteverwarmings- en ventilatiesystemen,
airconditioningsystemen en gecombineerde airconditioning- en ventilatiesystemen worden
regelmatig gekeurd.
2. Aan de in het eerste lid gestelde eis wordt voldaan door toepassing van de voorschriften gesteld
bij of krachtens deze afdeling.
Artikel 6.61 Keuring verwarmingssysteem
1. De toegankelijke delen van een verwarmingssysteem of gecombineerd ruimteverwarmings- en
ventilatiesysteem met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW worden ten minste eenmaal
per vier jaar gekeurd.
2. De keuring:
a. bevat een beoordeling van het rendement en de dimensionering van de warmtegenerator, gelet
op de verwarmingsbehoeften van het gebouw; en
b. houdt rekening met het vermogen van het verwarmingssysteem of het gecombineerd
ruimteverwarmings- en ventilatiesysteem om de prestaties onder typische of gemiddelde
werkingsomstandigheden te optimaliseren.
3. In afwijking van het tweede lid omvat de keuring geen beoordeling van de dimensionering van
de warmtegenerator als er sinds de laatste keuring geen wijziging heeft plaatsgevonden van het
verwarmingssysteem, het gecombineerd ruimteverwarmings- en ventilatiesysteem of de
verwarmingsbehoeften van het gebouw.
4. De keuring wordt op onafhankelijke wijze uitgevoerd door een gekwalificeerde deskundige. Bij
ministeriële regeling kunnen nadere regels worden gesteld over de kwaliteitseisen waar aan de
keuring en de deskundige moeten voldoen.
5. Na de keuring wordt aan de eigenaar of huurder van het gebouw een keuringsverslag verstrekt
dat ten minste het resultaat van de verrichte keuring alsmede aanbevelingen voor een
kostenefficiënte verbetering van de energieprestatie van het gekeurde verwarmingssysteem of
gecombineerd ruimteverwarmings- en ventilatiesysteem bevat.
6. Dit artikel is niet van toepassing op:
a. een verwarmingssysteem of een gecombineerd verwarmings- en ventilatiesysteem dat valt
onder een energieprestatiecontract; of
b. een verwarmingssysteem in een gebouw met een systeem voor gebouwautomatisering en –
controle als bedoeld in artikel 6.64.
Artikel 6.62 Keuring airconditioningsysteem
1. De toegankelijke delen van een airconditioningsysteem of een gecombineerd airconditionings- en
ventilatiesysteem met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW worden ten minste eenmaal
per vijf jaar gekeurd.
2. De keuring:

a. bevat een beoordeling van het rendement en de dimensionering van het airconditioningsysteem,
gelet op de koelingsbehoeften van het gebouw; en
b. houdt rekening met het vermogen van het airconditioningsysteem of het gecombineerd
airconditioning - en ventilatiesysteem om de prestaties onder typische of gemiddelde
werkingsomstandigheden te optimaliseren.
3. In afwijking van het tweede lid omvat de keuring geen beoordeling van de dimensionering van
het airconditioningsysteem als er sinds de laatste keuring geen wijziging heeft plaatsgevonden van
het airconditioningsysteem, het gecombineerde airconditioning- en ventilatiesysteem of de
koelingsbehoeften van het gebouw.
4. De keuring wordt op onafhankelijke wijze uitgevoerd door een gekwalificeerde deskundige. Bij
ministeriële regeling kunnen nadere regels worden gesteld over de kwaliteitseisen waar aan de
keuring en de deskundige moeten voldoen.
5. Na de keuring wordt aan de eigenaar of huurder van het gebouw een keuringsverslag verstrekt
dat ten minste het resultaat van de verrichte keuring alsmede aanbevelingen voor een
kostenefficiënte verbetering van de energieprestatie van het gekeurde airconditioningsysteem of
gecombineerde airconditioning- en ventilatiesysteem bevat.
6. Dit artikel is niet van toepassing op:
a. een airconditioningsysteem of een gecombineerd airconditioning- en ventilatiesysteem dat valt
onder een energieprestatiecontract; of
b. een airconditioningsysteem in een gebouw met een systeem voor gebouwautomatisering en –
controle als bedoeld in artikel 6.64.
Afdeling 6.16 Systeem voor gebouwautomatisering en -controle, bestaande bouw
Artikel 6.63 Aansturingsartikel
1. Een bouwwerk, anders dan een woonfunctie, met een verwarmingssysteem of gecombineerd
ruimteverwarmings- en ventilatiesysteem met een nominaal vermogen van meer dan 290 kW of
een airconditioningsysteem of gecombineerd airconditioning- en ventilatiesysteem met een
nominaal vermogen van meer dan 290 kW heeft met ingang van 2026 een systeem voor
gebouwautomatisering- en controle.
2. Aan de in het eerste lid gestelde eis wordt voldaan door toepassing van de voorschriften gesteld
bij of krachtens deze afdeling.
Artikel 6.64 Systeem voor gebouwautomatisering en -controle
1. Het systeem voor gebouwautomatisering- en controle als bedoeld in artikel 6.63, eerste lid, is in
staat:
a. het energieverbruik permanent te controleren, bij te houden, te analyseren en de bijsturing
ervan mogelijk te maken;
b. de energie-efficiëntie van het gebouw te toetsen, rendementsverliezen van technische
bouwsystemen op te sporen, en de beheerder van de voorzieningen of technische bouwsystemen
te informeren over de mogelijkheden om de energie-efficiëntie te verbeteren; en
c. communicatie met verbonden technische bouwsystemen en andere apparaten in het gebouw
mogelijk te maken, en interoperabel te zijn met technische bouwsystemen van verschillende
soorten eigendomstechnologieën, toestellen en fabrikanten.
2. Bij ministeriële regeling kunnen nadere voorschriften worden gegeven over het in dit artikel
bepaalde.
E
Aan artikel 9.2 worden twee leden toegevoegd, luidende:
11. Met een keuring als bedoeld in artikel 6.61, eerste tot en met vijfde lid, wordt tot en met 10
maart 2022 gelijkgesteld een keuring als bedoeld in artikel 3.10p van het Activiteitenbesluit

milieubeheer, waarbij een keuring als bedoeld in dat besluit wordt toepast op systemen met een
nominaal vermogen van meer dan 70 kW.
12. Met een keuring als bedoeld in artikel 6.62, eerste tot en met vijfde lid, wordt tot en met 10
maart 2022 gelijkgesteld een keuring als bedoeld in afdeling 3a.1 van het Besluit energieprestatie
gebouwen zoals dat gold op 9 maart 2020, waarbij de keuring als bedoeld in dat besluit slechts
hoeft te worden toepast op systemen met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW.

Artikel II
Het Besluit energieprestatie van gebouwen wordt als volgt gewijzigd:
A
Artikel 2.1, achtste lid, komt te luiden:
8. Een energielabel bevat tenminste een numerieke energieprestatie-indicator van het primair
fossiel energiegebruik in kWh/m2.jr.
B
Afdeling 3a vervalt.

Artikel III
Het Besluit bouwwerken leefomgeving wordt als volgt gewijzigd:
A
Na artikel 3.87 worden twee artikelen ingevoegd, luidende:
Artikel 3.87a (oplaadpunt voor elektrische voertuigen)
Een gebouw, anders dan een woongebouw, met een parkeergelegenheid in het gebouw of buiten
het gebouw op hetzelfde bouwwerkperceel, met meer dan 20 parkeervakken, heeft tenminste één
oplaadpunt.
Artikel 3.87b (overgangsrecht)
Artikel 3.87a is niet van toepassing tot en met 31 december 2024.
B
Na artikel 3.144 wordt een paragraaf toegevoegd, luidende:
§ 3.7.12 Systeem voor gebouwautomatisering en -controle
Artikel 3.145 (aansturingsartikel)
1. Een bouwwerk, anders dan een woonfunctie, met een verwarmingssysteem of gecombineerd
ruimteverwarmings- en ventilatiesysteem met een nominaal vermogen van meer dan 290 kW of
een airconditioningsysteem of gecombineerd airconditioning- en ventilatiesysteem met een
nominaal vermogen van meer dan 290 kW heeft een systeem voor gebouwautomatisering- en
controle.
2. Aan de in het eerste lid gestelde eis wordt voldaan door toepassing van de voorschriften gesteld
bij of krachtens deze paragraaf.

Artikel 3.146 (systeem voor gebouwautomatisering en –controle)
1. Het systeem voor gebouwautomatisering- en controle als bedoeld in artikel 3.145, eerste lid, is
in staat:
a. het energieverbruik permanent te controleren, bij te houden, te analyseren en de bijsturing
ervan mogelijk te maken;
b. de energie-efficiëntie van het gebouw te toetsen, rendementsverliezen van technische
bouwsystemen op te sporen, en de beheerder van de voorzieningen of technische installaties te
informeren over de mogelijkheden om de energie-efficiëntie te verbeteren; en
c. communicatie met verbonden technische bouwsystemen en andere apparaten in het gebouw
mogelijk te maken, en interoperabel te zijn met technische bouwsystemen van verschillende
soorten eigendomstechnologieën, toestellen en fabrikanten.
Artikel 3.147 (overgangsrecht)
De artikelen 3.145 en 3.146 zijn niet van toepassing tot en met 31 december 2025.

C
Na artikel 4.160 worden twee paragrafen toegevoegd, luidende:

§ 4.4.3 Laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen
Artikel 4.160a (aansturingsartikel)
1. Een bouwwerk heeft voldoende laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen.
2. Aan de in het eerste lid gestelde eis wordt voldaan door toepassing van de voorschriften in deze
paragraaf.
Artikel 4.160b (oplaadpunten en leidingdoorvoeren)
1. Een woongebouw met een parkeergelegenheid in het gebouw of buiten het gebouw op hetzelfde
bouwwerkperceel, met meer dan tien parkeervakken, heeft leidingdoorvoeren voor oplaadpunten
voor ieder parkeervak.
2. Een gebouw, anders dan een woongebouw, met een parkeergelegenheid in het bouwwerk of
buiten het bouwwerk op hetzelfde bouwwerkperceel, met meer dan tien parkeervakken, heeft ten
minste één oplaadpunt en leidingdoorvoeren voor oplaadpunten voor ten minste één op de vijf
parkeervakken.

§ 4.4.4 Systeem voor gebouwautomatisering en –controle
Artikel 4.160c (aansturingsartikel)
1. Een bouwwerk, anders dan een woonfunctie, met een verwarmingssysteem of gecombineerd
ruimteverwarmings- en ventilatiesysteem met een nominaal vermogen van meer dan 290 kW of
een airconditioningsysteem of gecombineerd airconditioning- en ventilatiesysteem met een
nominaal vermogen van meer dan 290 kW heeft een systeem voor gebouwautomatisering- en
controle.
2. Aan de in het eerste lid gestelde eis wordt voldaan door toepassing van de voorschriften gesteld
bij of krachtens deze paragraaf.
Artikel 4.160d (systeem voor gebouwautomatisering en –controle)
1. Het systeem voor gebouwautomatisering- en controle als bedoeld in artikel 4.160c, eerste lid, is
in staat:
a. het energieverbruik permanent te controleren, bij te houden, te analyseren en de bijsturing
ervan mogelijk te maken;

b. de energie-efficiëntie van het gebouw te toetsen, rendementsverliezen van technische
bouwsystemen op te sporen, en de beheerder van de voorzieningen of technische bouwsystemen
te informeren over de mogelijkheden om de energie-efficiëntie te verbeteren; en
c. communicatie met verbonden technische bouwsystemen en andere apparaten in het gebouw
mogelijk te maken, en interoperabel te zijn met technische bouwsystemen van verschillende
soorten eigendomstechnologieën, toestellen en fabrikanten.
Artikel 4.160e (overgangsrecht)
De artikelen 4.160c en 4.160d zijn niet van toepassing tot en met 31 december 2025.

D
Na artikel 4.246 wordt een paragraaf toegevoegd, luidende:
§ 4.7.14 Technische bouwsystemen
Artikel 4.247 (aansturingsartikel)
1. Een gebouw heeft technische bouwsystemen die voldoen aan eisen voor optimaal
energiegebruik.
2. Aan de in het eerste lid gestelde eis wordt voldaan door naleving van de regels in deze
paragraaf.
Artikel 4.248 (systeemeisen)
1. Een technisch bouwsysteem voldoet aan de in tabel 4.248 opgenomen waarde voor de
energieprestatie.
2. Een technisch bouwsysteem, is adequaat gedimensioneerd, geïnstalleerd, ingeregeld en
instelbaar.
3. Een technisch bouwsysteem voor ruimteverwarming of ruimtekoeling of een combinatie daarvan,
is voorzien van zelfregulerende apparatuur waarmee de temperatuur per verblijfsgebied of
verblijfsruimte kan worden gereguleerd.
4. Als een technisch bouwsysteem bestaat uit een combinatie van de in de tabel opgenomen
bouwsystemen, worden de in het eerste lid bedoelde eisen naar rato berekend op basis van de
eisen die gelden voor de systemen die deel uitmaken van de combinatie.
Tabel 4.248
Technisch bouwsysteem

Waarde voor de
energieprestatie
woonfunctie

Waarde voor de
energieprestatie
overig

Ruimteverwarming

≤1,31

≤1,31

Ruimtekoeling

≤1,33

≤1,33

Ventilatie

-

≤3,8 kWh/(m3/u)

Warm tapwater

≤3,45

≤3,45

Ingebouwde verlichting

-

≤75kWhprim/m2

Artikel 4.249 (verslaglegging)
De energieprestatie van de in deze paragraaf bedoelde technische bouwsystemen wordt beoordeeld
en gedocumenteerd door de installateur en overhandigd aan de gebouweigenaar.
Artikel 4.250 (onverwarmde en ongekoelde verblijfsruimte)

Op een verblijfsruimte die niet bestemd is om te worden verwarmd of gekoeld, of waarbij de
verwarming of koeling uitsluitend is bestemd voor een ander doel dan het verblijven van personen
zijn de eisen aan ruimteverwarming en ruimtekoeling, bedoeld in de artikelen 4.248, derde lid, en
4.249 niet van toepassing.

E
Artikel 5.21 komt te luiden:
Artikel 5.21 (technische bouwsystemen)
1. Bij het plaatsen of gedeeltelijk vernieuwen of veranderen of het vergroten van een technisch
bouwsysteem waarbij de energieprestatie wordt beïnvloed voldoet dat technische bouwsysteem
aan de in tabel 5.21 opgenomen waarde voor de energieprestatie.
2. Een technisch bouwsysteem is adequaat gedimensioneerd, geïnstalleerd, ingeregeld en
instelbaar.
3. Een technisch bouwsysteem voor ruimteverwarming is na het vervangen van een
warmtegenerator zelfregulerend per verblijfsgebied of verblijfsruimte.
4. Een technisch bouwsysteem voor ruimteverwarming in een bouwwerk dat is aangesloten op het
in het warmteplan bedoelde distributienet voor warmte is na het vervangen van de afleverset voor
warmte per verblijfsgebied of verblijfsruimte zelfregulerend.
5.Als een technisch bouwsysteem bestaat uit een combinatie van de in de tabel opgenomen
bouwsystemen, worden de in het eerste lid bedoelde eisen naar rato berekend op basis van de
eisen die gelden voor de systemen die deel uitmaken van de combinatie.
6. Het derde en vierde lid zijn niet van toepassing als de kosten voor het aanbrengen van
zelfregulerende apparatuur meer dan 20% bedragen van de kosten van het technisch
bouwsysteem voor ruimteverwarming.

Tabel 5.21
Technisch bouwsysteem

Waarde voor de
energieprestatie
woonfunctie

Waarde voor de
energieprestatie
overig

Ruimteverwarming

≤1,31

≤1,31

Ruimtekoeling

≤1,33

≤1,33

Ventilatie

-

≤3,8 kWh/(m3/u)

Warm tapwater

≤3,45

≤3,45

Ingebouwde verlichting

-

≤75kWhprim/m2

F
Na artikel 5.21 worden drie artikelen ingevoegd, luidende:
Artikel 5.21a (verslaglegging)
1. De energieprestatie van de in artikel 5.21 bedoelde technische bouwsystemen wordt beoordeeld
en gedocumenteerd door de installateur en overhandigd aan de gebouweigenaar.
2. In afwijking van het eerste lid mag bij het gedeeltelijk vernieuwen of veranderen of het
vergroten van een technisch bouwsysteem worden volstaan met documentatie van de
energieprestatie van de gewijzigde onderdelen.

Artikel 5.21b (onverwarmde en ongekoelde verblijfsruimte)
Op een verblijfsruimte die niet bestemd is om te worden verwarmd of gekoeld, of waarbij de
verwarming of koeling uitsluitend is bestemd voor een ander doel dan het verblijven van personen
zijn de eisen aan ruimteverwarming en ruimtekoeling, bedoeld in de artikelen 5.21, derde en
vierde lid, en 5.21a, niet van toepassing.
Artikel 5.21c (oplaadpunten en leidingdoorvoeren)
1. Bij ingrijpende renovatie als bedoeld in artikel 2 van de richtlijn energieprestatie gebouwen zijn,
in afwijking van artikel 5.4, de voorschriften van artikel 4.162 van overeenkomstige toepassing:
a. in geval van een parkeergelegenheid in een gebouw, als de renovatie betrekking heeft op de
parkeergelegenheid of de elektrische infrastructuur van het gebouw; of
b. in geval van een parkeergelegenheid gelegen buiten het gebouw op hetzelfde bouwwerkperceel,
als de renovatie betrekking heeft op de parkeergelegenheid of de elektrische infrastructuur van de
parkeergelegenheid.
2. Het eerste lid is niet van toepassing als de kosten voor het aanleggen van de oplaadpunten en
de leidingdoorvoeren meer dan 7% bedragen van de kosten van de ingrijpende renovatie.
G
In artikel 6.29, derde lid, wordt “een in een letter of lettercombinatie uitgedrukte energieprestatieindicator” vervangen door “een numerieke indicator van het primair fossiel energiegebruik in
kWh/m2.jr”.
H
Artikel 6.37 komt te luiden:
Artikel 6.37 (keuring van airconditioningsystemen)
1. De toegankelijke delen van een airconditioningsysteem of gecombineerd airconditionings- en
ventilatiesysteem met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW worden ten minste eenmaal
per vijf jaar gekeurd.
2. De keuring:
a. omvat een beoordeling van het rendement en de dimensionering van het
airconditioningsysteem, gelet op de koelingsbehoeften van het gebouw; en
b. houdt rekening met het vermogen van het airconditioningsysteem of het gecombineerd
airconditioning - en ventilatiesysteem om de prestaties onder typische of gemiddelde
werkingsomstandigheden te optimaliseren.
3. De beoordeling van de dimensionering van het airconditioningsysteem kan achterwege blijven
als er sinds de laatste keuring geen wijziging heeft plaatsgevonden van het airconditioningsysteem,
het gecombineerde airconditioning- en ventilatiesysteem of de koelingsbehoeften van het gebouw.
4. De keuring wordt op onafhankelijke wijze uitgevoerd door een gekwalificeerde deskundige,
waarbij wordt voldaan aan de bij ministeriële regeling gestelde regels over de kwaliteitseisen waar
de keuring en de deskundige aan moeten voldoen.
5. Na de keuring wordt aan de eigenaar of huurder van het gebouw een keuringsverslag verstrekt
dat ten minste het resultaat van de verrichte keuring evenals aanbevelingen voor een
kostenefficiënte verbetering van de energieprestatie van het gekeurde airconditioningsysteem of
gecombineerde airconditioning- en ventilatiesysteem bevat.
6. Dit artikel is niet van toepassing op:
a. een airconditioningsysteem of een gecombineerd airconditioning- en ventilatiesysteem dat valt
onder een energieprestatiecontract; of
b. een airconditioningsysteem in een gebouw met een systeem voor gebouwautomatisering en –
controle als bedoeld in artikel 3.146.
Artikel 6.37a (overgangsrecht)

Met een keuring als bedoeld in artikel 6.37, eerste tot en met vijfde lid, wordt tot en met 10 maart
2022 gelijkgesteld een keuring als bedoeld in afdeling 3a.1 van het Besluit energieprestatie
gebouwen, zoals dat gold op 9 maart 2020, waarbij de keuring als bedoeld in dat besluit slechts
hoeft te worden toepast op systemen met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW.
I
Na artikel 6.41 wordt een paragraaf toegevoegd, luidende:
§ 6.5.4 Verwarmingssystemen
Artikel 6.42 (keuring verwarmingssysteem)
1. De toegankelijke delen van een verwarmingssysteem of gecombineerd ruimteverwarmings- en
ventilatiesysteem met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW worden ten minste eenmaal
per vier jaar gekeurd.
2. De keuring:
a. omvat een beoordeling van het rendement en de dimensionering van de warmtegenerator, gelet
op de verwarmingsbehoeften van het gebouw; en
b. houdt rekening met het vermogen van het verwarmingssysteem of het gecombineerd
ruimteverwarmings- en ventilatiesysteem om de prestaties onder typische of gemiddelde
werkingsomstandigheden te optimaliseren.
3. In afwijking van het tweede lid, omvat de keuring geen beoordeling van de dimensionering van
de warmtegenerator als er sinds de laatste keuring geen wijziging heeft plaatsgevonden van het
verwarmingssysteem, het gecombineerd ruimteverwarmings- en ventilatiesysteem of de
verwarmingsbehoeften van het gebouw.
4. Degene die de keuring verricht beschikt over een geldig certificaat dat is afgegeven door een
instantie die door een accreditatie-instantie is geaccrediteerd om uitvoering te kunnen geven aan
de Deelregeling voor verwarmingssystemen, onderdeel uitmakende van de Certificatieregeling voor
het kwaliteitsmanagementsysteem ten behoeve van het uitvoeren van onderhoud en inspectie aan
technische installaties, van de stichting SCIOS.
5. Na de keuring wordt aan de eigenaar of huurder van het gebouw een keuringsverslag verstrekt
dat ten minste het resultaat van de verrichte keuring alsmede aanbevelingen voor een
kostenefficiënte verbetering van de energieprestatie van het gekeurde verwarmingssysteem of
gecombineerd ruimteverwarmings- en ventilatiesysteem bevat.
6. Dit artikel is niet van toepassing op:
a. een verwarmingssysteem of een gecombineerd verwarmings- en ventilatiesysteem dat valt
onder een energieprestatiecontract; of
b. een verwarmingssysteem in een gebouw met een systeem voor gebouwautomatisering en –
controle als bedoeld in artikel 3.146.
Artikel 6.43 (overgangsrecht)
Met een keuring als bedoeld in artikel 6.42, eerste tot en met vijfde lid, wordt tot en met 10 maart
2022 gelijkgesteld een keuring als bedoeld in artikel 6.38, waarbij een keuring als bedoeld in dat
artikel wordt toepast op systemen met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW.
H
Onderdeel A van Bijlage I wordt als volgt gewijzigd:
1. de definitie van “systeemrendement” vervalt.
2. De definitie van “technisch bouwsysteem” komt te luiden:

technisch bouwsysteem: gebouwgebonden samenstelling van alle bestanddelen van een installatie,
waaronder de isolatiekenmerken daarvan, die is bedoeld voor ruimteverwarming, ruimtekoeling,
ventilatie, het voorzien van warmtapwater, ingebouwde verlichting, gebouwautomatisering- en
controle, elektriciteitsopwekking ter plaatse, of een combinatie daarvan, met inbegrip van
systemen die gebruikmaken van energie uit hernieuwbare bronnen, van een gebouw of een
gedeelte daarvan;.
3. De definitie van “verwarmingssysteem” komt te luiden:
verwarmingssysteem: combinatie van de bestanddelen die nodig zijn voor een vorm van inpandige
luchtbehandeling, waardoor de temperatuur wordt verhoogd;.
4. In de alfabetische volgorde worden vijf definities ingevoegd, luidende:
elektrisch voertuig: elektrisch voertuig als bedoeld in artikel 1 van het Besluit infrastructuur
alternatieve brandstoffen;
energieprestatiecontract: energieprestatiecontract als bedoeld in artikel 2, onderdeel 27, van de
richtlijn 2012/27/EU van het Europees parlement en de Raad van 25 oktober 2012 betreffende
energie-efficiëntie tot wijziging van Richtlijnen 2009/125/EG en 2010/30/EU en houdende
intrekking van de Richtlijnen 2004/8/EG en 2006/32/EG;
oplaadpunt: oplaadpunt als bedoeld in artikel 1 van het Besluit infrastructuur alternatieve
brandstoffen;
systeem voor gebouwautomatisering en – controle: systeem als bedoeld in artikel 2, onderdeel 3
bis, van de herziene richtlijn energieprestatie van gebouwen;
warmtegenerator: onderdeel van een verwarmingssysteem dat nuttige warmte genereert via een
of meerdere van de volgende processen:
a. verbranding van brandstof in een verbrandingstoestel;
b. joule-effect in de verwarmingselementen van een verwarmingssysteem met elektrische
weerstand; en
c. opvangen van warmte uit de lucht, ventilatie afvoerlucht of een water- of aardwarmtebron met
een warmtepomp;.

Artikel IV
Dit besluit treedt in werking op een bij koninklijk besluit te bepalen tijdstip, dat voor de
verschillende artikelen of onderdelen daarvan verschillend kan worden vastgesteld.
Lasten en bevelen dat dit besluit met de daarbij behorende nota van toelichting in het Staatsblad
zal worden geplaatst.

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

Drs. K.H. Ollongren

Nota van toelichting
Algemeen
1. Inleiding
Met dit wijzigingsbesluit wordt invulling gegeven aan de verplichtingen die voortvloeien uit richtlijn
2018/844/EU van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 2018 tot wijziging van Richtlijn
2010/31/EU betreffende de energieprestatie van gebouwen en Richtlijn 2012/27/EU betreffende
energie-efficiëntie (PbEU 156/75); hierna ook de tweede herziening van de richtlijn
energieprestatie gebouwen of EPBD III. EPBD III bevat onder andere bepalingen over
systeemeisen voor technische bouwsystemen, het documenteren van de energieprestatie van
technische bouwsystemen, zelfregulerende apparatuur voor het regelen van de temperatuur per
kamer of zone, laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen , keuringen van verwarmings- en
airconditioningsystemen en gebouwautomatisering- en -controlesystemen. Met deze bepalingen
wordt het (fossiele) energiegebruik in gebouwen gereduceerd. De implementatie is daarmee
ondersteunend aan het Klimaatakkoord 1. EPBD III moet uiterlijk 10 maart 2020 volledig
geïmplementeerd zijn in Nederlandse wet- en regelgeving of door middel van feitelijk handelen.
In de hierop volgende paragraaf worden de verschillende wijzigingen toegelicht (paragraaf 2),
waarna aandacht is voor de verhouding tot ander recht (paragraaf 3), de gevolgen van de
wijzigingen (paragraaf 4), de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid (paragraaf 5), ingewonnen
advies en inspraak (paragraaf 6) en tot slot de inwerkingtreding en overgangsrecht (paragraaf 7).
2. Hoofdlijnen van het besluit
2.1 Systeemeisen voor technische bouwsystemen
EPBD III schrijft voor dat lidstaten systeemeisen moeten invoeren voor de energieprestatie, het
adequaat installeren, dimensioneren, inregelen van technische bouwsystemen en voor de
instelbaarheid van technische bouwsystemen die nieuw worden geïnstalleerd, vervangen of
verbeterd in bestaande gebouwen. Onder technische bouwsystemen worden systemen verstaan
voor ruimteverwarming, ruimtekoeling, ventilatie, warm tapwater, ingebouwde verlichting, lokale
opwekking van elektriciteit en gebouwautomatisering- en controlesystemen.
Het Bouwbesluit 2012 bevat ook voor de inwerkingtreding van dit besluit al energieprestatie-eisen
voor technische bouwsystemen. Omdat deze eisen niet alle technische bouwsystemen omvatten en
nog gebaseerd zijn op de energieprestatiebepalingsmethode op basis van NEN 7120 in plaats van
NTA 8800 zijn de energieprestatie-eisen met dit wijzigingsbesluit gewijzigd. Daarbij is er voor
gekozen om de eisen uit te drukken in de berekende primaire fossiele energie ten opzichte van de
netto behoefte. Daardoor wordt niet alleen de efficiëntie van een technisch bouwsysteem
gewaardeerd, maar ook het gebruik van hernieuwbare energie. Doordat technische bouwsystemen
de afgelopen jaren steeds energiezuiniger zijn geworden en energiebesparing een belangrijk
speerpunt is van dit kabinet, is onderzocht of de bestaande eisen waar mogelijk aangescherpt
zouden kunnen worden. Randvoorwaarden daarbij waren de beschikbaarheid van technieken in de
markt, de betaalbaarheid voor gebouweigenaren en aansluiting met de Europese Ecodesign-eisen 2
voor componenten van technische bouwsystemen. De conclusie is dat een lichte aanscherping van
de eisen mogelijk is. Er zijn geen energieprestatie-eisen vastgesteld voor gebouwautomatiseringsen –controlesystemen en systemen voor lokale elektriciteitsopwekking, omdat het stellen van
energieprestatie-eisen het gebruik van deze systemen, die uiteindelijk tot energiebesparing of

Te raadplegen via www.klimaatakkoord.nl.
https://ec.europa.eu/info/energy-climate-change-environment/standards-tools-and-labels/productslabelling-rules-and-requirements/energy-label-and-ecodesign/rules-and-requirements_nl
1
2

meer hernieuwbare energie leiden, zou kunnen ontmoedigen. Er zijn ook geen eisen voor ventilatie
woningbouw en ingebouwde verlichting woningbouw opgenomen omdat voor deze systemen al
afdoende eisen gesteld zijn in de Europese Ecodesign richtlijn. In de bij dit besluit behorende
wijziging van de Regeling Bouwbesluit 2012 worden nadere voorschriften gesteld aan hoe de
energieprestatiewaarden moeten worden berekend.

Omdat Nederland nog geen systeemeisen heeft voor het installeren, dimensioneren, inregelen en
de instelbaarheid van technische bouwsystemen, worden er met dit wijzigingsbesluit conform de
EPBD III eisen over deze aspecten toegevoegd aan het Bouwbesluit. Met de eisen wordt beoogd de
energieprestatie van technische bouwsystemen te verbeteren. De eisen zullen met de sector
uitgewerkt worden in vrijwillige kwaliteitssystemen en andere sectorspecifieke richtlijnen zoals
beoordelingsrichtlijnen en technische publicaties, waarmee marktpartijen desgewenst invulling
kunnen geven aan de eisen.
In dit besluit is gebruik gemaakt van de mogelijkheid die de richtlijn biedt om de systeemeisen
voor de energieprestatie, het adequaat installeren, dimensioneren, inregelen en de instelbaarheid
van technische bouwsystemen ook voor te schrijven bij nieuwbouw. Nederland wil hiermee
voorkomen dat er strengere eisen gelden voor bestaande gebouwen dan voor nieuwe gebouwen en
dat er na de oplevering van nieuwe gebouwen onnodige meerkosten gemaakt moeten worden om
de technische bouwsystemen bij vervanging of verbetering aan de eisen te laten voldoen. Dit zou
onevenredige lastenverzwaringen tot gevolg hebben. Er is geen gebruik gemaakt van de
mogelijkheid in de richtlijn om uitzonderingen te formuleren voor gevallen waarin de systeemeisen
niet technisch, economisch en functioneel haalbaar zijn, omdat de verwachting is dat de eisen in
alle gevallen haalbaar zijn.
Deze eisen zijn vervolgens uitgewerkt in de bij dit besluit behorende wijziging van de Regeling
Bouwbesluit 2012 3.
2.2 Documentatie energieprestatie van technische bouwsystemen
EPBD III schrijft voor dat lidstaten ervoor moeten zorgen dat de energieprestatie van technische
bouwsystemen die nieuw worden geïnstalleerd, vervangen of verbeterd wordt gecontroleerd en
gedocumenteerd en dat die documentatie wordt overhandigd aan de gebouweigenaar. Met dit
wijzigingsbesluit wordt deze verplichting opgenomen in het Bouwbesluit 2012. De energieprestatie
moet worden gedocumenteerd en overhandigd door degene die het technisch bouwsysteem
installeert. Dit kan een professionele installateur zijn, maar bijvoorbeeld ook de gebouweigenaar
zelf. De verplichting zal niet gelden voor gebouwautomatiserings en –controlesystemen en
systemen voor lokale elektriciteitsopwekking die nieuw worden geïnstalleerd, vervangen of
verbeterd, omdat hier ook geen energieprestatie-eisen voor gelden. Er gelden bij gebouwen met
een woonfunctie ook geen eisen voor ventilatie en ingebouwde verlichting. Er zal een digitale tool
worden ontwikkeld, waarmee de energieprestatie van technische bouwsystemen kan worden
uitgerekend. In de Regeling Bouwbesluit 2012 worden de eisen opgenomen waar de documentatie
van de energieprestatie van technische bouwsystemen aan moet voldoen. In overleg met de
branche zal worden bekeken of er een standaard documentatieformat kan worden ontwikkeld,
waar installateurs desgewenst gebruik van kunnen maken.
2.3 Zelfregulerende apparatuur voor het reguleren van temperatuur
Met dit wijzigingsbesluit is de verplichting uit EPBD III geïmplementeerd om zelfregulerende
apparatuur voor het reguleren van de temperatuur per kamer of zone voor te schrijven. De
zelfregulerende apparatuur moet automatisch de verwarmings- en koelingsoutput van de systemen
voor ruimteverwarming en ruimtekoeling kunnen aanpassen op basis van wisselingen in de
binnentemperatuur (thermostatisch) en eventuele andere parameters op basis van (handmatig)
3

NB deze ontwerpregeling wordt dit najaar ter consultatie aangeboden

vooraf ingevoerde instellingen. Voorbeelden van apparatuur die aan de voorwaarden voldoen zijn
een thermostatische radiatorknop, een kamerthermostaat, een thermostaat van een
ventilatorconvector en gebouwautomatiserings- en –controlesystemen die de temperatuur kunnen
reguleren per kamer of zone. Deze zelfregulerende apparatuur moet worden geïnstalleerd bij
nieuwbouw of bij het vervangen van één van de centrale warmteopwekkers in bestaande bouw.. Bij
nieuwbouw moet de zelfregulerende apparatuur de systemen voor ruimteverwarming en
ruimtekoeling kunnen aansturen. Bij vervanging van de centrale warmteopwekkers in bestaande
bouw hoeft de zelfregulerende apparatuur alleen te worden toegepast op het systeem voor
ruimteverwarming.
In beginsel moet de apparatuur de temperatuur kunnen reguleren per verblijfsruimte. In het geval
dat meerdere aan elkaar grenzende verblijfruimtes onderdeel uitmaken van hetzelfde thermische
gebied mag de zelfregulerende apparatuur ook de temperatuur per verblijfsgebied reguleren.
Zelfregulerende apparatuur hoeft niet te worden toegepast bij gebouwen of verblijfruimtes of gebieden in gebouwen die niet worden verwarmd of gekoeld. Ook hoeft de zelfregulerende
apparatuur bij verbouw niet te worden toegepast als de meerkosten voor het aanbrengen van
zelfregulerende apparatuur meer dan 20% zijn van de totale installatiekosten van het (gedeeltelijk)
vernieuwen of het veranderen of vergroten van het verwarmings- of koelingssysteem. Bij
bestaande gebouwen die zijn aangesloten op stadsverwarming moet zelfregulerende apparatuur
worden geïnstalleerd wanneer de afleverset wordt vervangen.
2.4 Laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen
EPBD III schrijft voor dat er bij nieuwe gebouwen en bij gebouwen die ingrijpend worden
gerenoveerd laadinfrastructuur voor elektrisch voertuigen moet worden aangelegd, indien die
gebouwen een parkeergelegenheid hebben met meer dan tien parkeervakken. Bij woningbouw gaat
het om leidingdoorvoeren voor de aanleg van laadpunten voor ieder parkeervak. Met
leidingdoorvoeren worden kabelgoten of loze leidingen bedoeld waar kabels doorheen getrokken
kunnen worden. Bij utiliteitsbouw gaat het om minstens één oplaadpunt voor het hele
parkeerterrein en leidingdoorvoeren voor één op de vijf parkeervakken. Daarnaast moet bij
bestaande utiliteitsbouw met een parkeergelegenheid met meer dan 20 parkeervakken met ingang
van 2025 een door de lidstaat te bepalen minimumaantal oplaadpunten zijn aangelegd. Voor het
minimaal vereiste aantal oplaadpunten bij bestaande utiliteitsbouw is gekozen voor een minimum
van één. De gebouweigenaar wordt daarmee verplicht zich met het thema laadinfrastructuur te
gaan bezighouden, maar kan dan al naar gelang de plaatselijke behoefte en de plaatselijke markt
het werkelijk te realiseren aantal oplaadpunten invullen. Naar verwachting speelt de verplichting
per 2025 voor bestaande parkeergelegenheden bij 30.000-40.000 utiliteitsgebouwen 4. Deze
verplichtingen dragen bij aan de uitrol van laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen en
daarmee aan de ambities voor schonere mobiliteit uit het Klimaatakkoord.
EPBD III laat bij renovatie de ruimte om een uitzondering op de verplichting toe te staan wanneer
de kosten voor de laadinfrastructuur meer zijn dan 7% van de kosten van de ingrijpende renovatie.
Deze uitzondering wordt in het Bouwbesluit opgenomen. De kosten voor de laadinfrastructuur zijn
de kosten die direct verbonden zijn met de aanleg van de leidingdoorvoeren en laadpunten. Dus de
kosten voor ontwerp, materialen en installatie van deze laadinfrastructuur. Het gaat niet om kosten
die ook zonder de aanleg van laadinfrastructuur zouden zijn gemaakt. Tot de kosten van de
ingrijpende renovatie worden alle kosten gerekend van de renovatie van gebouw en
parkeergelegenheid. Bij een uitvoering in fasen worden de kosten van de verschillende fasen bij
elkaar opgeteld. De kosten voor de aanleg van de laadinfrastructuur worden hiertegen afgezet.
Van de in de EPBD III genoemde mogelijke uitzondering voor het midden- en kleinbedrijf wordt
geen gebruik gemaakt, omdat laadinfrastructuur voor oplaadpunten ook bij deze bedrijven van
belang is. Ook wordt geen gebruik gemaakt van de mogelijkheid die de richtlijn biedt voor uitstel
voor bouwaanvragen tot 10 maart 2021, omdat hiervoor geen noodzaak is gebleken. Laadpunten
4

Bron: EPBD herziening-EV, bronnenonderzoek parkeren, Ecorys, 2019

en leidingdoorvoeren zijn kleine aanpassingen in het ontwerp van een gebouw. Deze aanpassingen
kunnen snel worden doorgevoerd, waardoor bouwaanvragen die momenteel in voorbereiding zijn
geen vertraging oplopen.
Het Besluit infrastructuur alternatieve brandstoffen stelt eisen aan voor het publiek toegankelijke
oplaadpunten. Zo moeten voor het publiek toegankelijke oplaadpunten voor normaal vermogen
vanwege de veiligheid en interoperabiliteit voorzien zijn van contactdozen of voertuigconnectoren
van het type 2 (artikel 5, onder a). Ook oplaadpunten die op grond van de EPBD III worden
gerealiseerd op privaat terrein kunnen voor het publiek toegankelijk zijn, bijvoorbeeld een
oplaadpunt op een parkeerterrein bij een winkel. In dat geval zijn deze vereisten dus van
toepassing. Daarnaast dient op grond van het Besluit infrastructuur alternatieve brandstoffen
(artikel 3, eerste lid) een ‘meetinrichting bij een voor het publiek toegankelijk oplaadpunt zodanig
te zijn beveiligd dat een passende bescherming van het dataverkeer en de privacy van
eindafnemers wordt geboden’. Daarbij is het van belang dat het oplaadpunt en de installatie
beschikken over professionele waarborgen voor databeveiliging en cybersecurity, zodat inbraak op
of verstoring van het elektriciteitssysteem voorkomen wordt. Voor zowel publiek toegankelijke als
niet publieke toegankelijke oplaadpunten geldt dat deze moeten voldoen aan NEN 1010.
Wanneer een oplaadpunt zich op een niet voor het publiek toegankelijk terrein bevindt, verdient
het aanbeveling om het oplaadpunt geschikt te maken voor gebruik door derden, bijvoorbeeld
bezoekers. Via een slim metersysteem en een ad hoc betaalmogelijkheid of authenticatie software
voor roaming kan het laadpunt door bezoekers gebruikt worden en kan de bezoeker voor het
gebruik betalen. Ook geschiktheid voor ‘smart charging’, waaronder de mogelijkheid van ‘load
balancing’, is een punt ter overweging bij de aanleg van oplaadpunten. Oplaadpunten voorzien van
een ‘load balancing’ functionaliteit kunnen tegen relatief beperkte kosten voorkomen dat bij
uitbreiding van het aantal oplaadpunten een verzwaring van de elektriciteitsaansluiting nodig is.
Om de herkenbaarheid van de laadpunten bij publiek toegankelijke parkeerterreinen te verhogen
kunnen gebouweigenaren tevens overwegen de laadpunten te voorzien van adequate bebording.
EPBD III vraagt ook om maatregelen om de uitrol van oplaadpunten in nieuwe en bestaande al dan
niet voor bewoning bestemde gebouwen te vereenvoudigen en eventuele regelgevingsbelemmeringen, waaronder problemen inzake vergunnings- en goedkeuringsprocedures, weg te
werken (artikel 8, zevende lid, van de EPBD). Deze bepaling behoeft geen directe implementatie in
regelgeving, maar wordt meegewogen in het bredere nationale beleid inzake laadinfrastructuur
voor elektrisch vervoer.
2.5 Keuringen voor verwarmings- en airconditioningsystemen
In EPBD III worden de keuringsverplichtingen voor verwarmings- en airconditioningsystemen
herzien. Zo verschuift de grens waarboven deze verplichting geldt van een nominaal vermogen van
respectievelijk 20 en 12 kW naar 70 kW. Ook valt de combinatie van verwarmings- en
ventilatiesystemen en airconditionings- en ventilatiesystemen voortaan onder de
keuringsverplichting.

De verwarmingskeuring is voortaan van toepassing op alle verwarmingssystemen en niet alleen op
stookinstallaties. Het is daarnaast een keuring die niet is beperkt tot de opwekker, maar het hele
systeem betreft. Het gaat daarbij om de prestatie onder typische ofwel gemiddelde
werkingsomstandigheden; een systeem zal in de praktijk vaker onder deellast functioneren dan
onder vollast. In EPBD III is er een grotere nadruk op de prestatie in werkelijke situaties, het is
namelijk van belang dat een systeem efficiënt en effectief functioneert onder alle condities. De
keuring moet evenals voorheen leiden tot een keuringsrapport met advies voor de kostenefficiënte
verbetering van de energieprestatie van het systeem, dat aan eigenaar of huurder wordt
overhandigd.

Lidstaten kunnen in plaats van voor een verplichte keuring kiezen voor een andere vorm van
(vrijwillig) advies, mits dit tot een vergelijkbaar resultaat leidt. Daar wordt door Nederland niet
(langer) voor gekozen, omdat dit in het verleden voor verwarmingssystemen van 20 tot 100 kW
niet aantoonbaar tot voldoende resultaat heeft geleid 5.
Voor de berekening van het nominale vermogen moeten de vermogens van de verschillende
onderdelen van het systeem worden opgeteld. Dit geldt voor verwarmingssystemen en
airconditioningsystemen separaat. Het is dus mogelijk dat in een gebouw het verwarmingssysteem
wel onder de keuringsverplichting valt en het airconditioningsysteem niet, of andersom.
Systemen met een combinatie van verwarming, airconditioning en ventilatie worden idealiter
gekeurd door één expert met kennis van zowel verwarmings- als airconditioningsystemen.
Wanneer dit niet mogelijk is, dan verdient het de voorkeur dat het ventilatiesysteem wordt gekeurd
door de expert op het gebied van airconditioningsystemen.
De huidige regeling voor de verplichte keuring voor airconditioningsystemen wordt met dit
wijzigingsbesluit overgeheveld van Besluit energieprestatie gebouwen naar het Bouwbesluit 2012.
Daarmee wordt ook de gemeente het bevoegd gezag voor het handhaven van deze
keuringsverplichting, zoals toegelicht in paragraaf 5. De bestaande regeling voor de keuring van
stookinstallaties in het Activiteitenbesluit milieubeheer en de Activiteitenregeling milieubeheer, die
ook dient voor veiligheid en emissiebeperkingen, blijft bestaan. De keuring van
verwarmingssystemen zoals bedoeld in EPBD III wordt daarnaast in het Bouwbesluit 2012
opgenomen. Dit omdat de uitgebreidere keuring op grond van EPBD III moeilijk te integreren is in
de regeling in het Activiteitenbesluit milieubeheer. De verhouding tussen de bepalingen in het
Bouwbesluit 2012 en het Activiteitenbesluit milieubeheer zijn beschreven in paragraaf 3.2.
Een uitzondering op de keuringsverplichting bestaat wanneer voor het gebouw een
energieprestatiecontract als bedoeld in de Richtlijn 2012/27/EU (EED) betreffende energieefficiëntie (bijlage XIII) is afgesloten. Aangezien deze contracten een overeengekomen
energiebesparingsdoelstelling omvatten en de aanbieder zich verplicht deze doelstelling te bereiken
onder meer door het optimaliseren van de werking van installaties worden deze
energieprestatiecontracten geacht hetzelfde globale resultaat op te leveren als een keuring, zoals
de richtlijn vereist (artikelen 14 en 15, tweede lid, van de EPBD).
Daarnaast vervalt de keuringsverplichting wanneer een gebouwautomatisering en -controlesysteem
(GACs) is geïnstalleerd wat aan bepaalde voorwaarden voldoet. Het gaat dan om een GACs klasse
C met een uitgebreidere energiemanagementcomponent (volgens klasse B of nationale eisen van
vergelijkbaar niveau)(zie nadere toelichting onder paragraaf 2.6). Dit sluit aan bij de richtlijn en
geldt ook als een dergelijke GACs vrijwillig is geïnstalleerd.
2.6 Gebouwautomatiserings- en –controlesystemen (GACS)
Met het wijzigingsbesluit wordt eveneens invulling gegeven aan de verplichting uit EPBD III dat
utiliteitsgebouwen met verwarmingssystemen of airconditioningsystemen (al dan niet
gecombineerd met ventilatie) met een nominaal vermogen van meer dan 290 kW met ingang van
einde 2025 moeten worden voorzien van systemen voor gebouwautomatisering en –controle als
bedoeld in de EPBD, die daarnaast voldoen aan een aantal eisen ten aanzien van monitoring,
registratie, analyse en instelbaarheid, benchmarking en terugkoppeling, communicatie en
interoperabiliteit. De communicatie en interoperabiliteit dient minimaal te zien op het verwarmingsen airconditioningsysteem, al dan niet gecombineerd met ventilatie. Deze systemen kunnen, mits
goed ingezet, leiden tot een betere aansturing van systemen voor bijvoorbeeld ruimteverwarming,
ruimtekoeling, ventilatie en verlichting in gebouwen en kunnen, afhankelijk van de
beheermogelijkheden die verschillende typen GACS bieden, deze systemen beter en

Vierde Nationale Energie Efficiëntie Actie Plan voor Nederland (30 april 2017); bijlage bij Kamerstukken II
2016-17, 31 209, nr. 213

5

energiezuiniger laten functioneren door de vraag beter af te stemmen op de momentane behoefte.
Dit leidt, met name in complexere utiliteitsgebouwen, tot energiebesparing.
Recent is een Europese norm (NEN-EN 15232) ontwikkeld waarmee de automatisering- en
controlemogelijkheden van GACS eenduidig beschreven worden, in een klasse-indeling (waarbij
klasse A-systemen de meeste geautomatiseerde beheer- en controlemogelijkheden hebben, en
klasse D-systemen de minste). Een GACS klasse C met een uitgebreidere
energiemanagementcomponent (volgens klasse B of eisen van vergelijkbaar niveau) voldoet aan
de eisen die EPBD III aan gebouwautomatisering- en controlesystemen stelt. Bij ministeriële
regeling kan een nadere invulling worden gegeven aan de eisen aan de GACS.
Nederland maakt geen gebruik van de uitzonderingsmogelijkheid uit de richtlijn om situaties uit te
zonderen waarin het installeren van GACS technisch of economisch niet haalbaar is, omdat de
verwachting is dat dit in alle gevallen haalbaar is.
2.7 Energieprestatiebepalingsmethode
EPBD III stelt een aantal voorwaarden aan de energieprestatiebepalingsmethode voor gebouwen,
onder andere dat de methode transparant moet zijn en open moet staan voor innovatie en dat de
energieprestatie van gebouwen moet worden uitgedrukt in kWh/(m2 per jaar). Deze systematiek is
verwerkt in NTA 8800, de opvolger van NEN 7120. Met het Besluit houdende wijziging van het
Bouwbesluit 2012 inzake bijna energie-neutrale nieuwbouw is deze NTA aangewezen.
Dit betekent dat ook op de energielabels voor gebouwen de energieprestatie uitgedrukt gaat
worden in een numerieke indicator van het primaire energieverbruik in kWh/(m2 per jaar). Deze
indicator zal bepaald worden met de NTA 8800. Het Besluit energieprestatie gebouwen wordt
zodanig gewijzigd dat het energielabel deze numerieke indicator bevat en niet slechts een letter of
lettercombinatie. Deze wijziging biedt ruimte om de nieuwe bepalingsmethode verder te verwerken
in de regelgeving over de energielabels en samenhangende instrumenten. De uitwerking wordt
opgenomen in andere, nader vorm te geven, wijzigingsregelgeving.
2.8 Overige onderdelen van de EPBD III
Met dit wijzigingsbesluit wordt invulling gegeven aan de verplichtingen die voortvloeien uit EPBD
III. Een aantal onderdelen uit EPBD III worden niet geïmplementeerd met dit wijzigingsbesluit.
Hieronder wordt dit per onderdeel nader toegelicht.
2.8.1 Elektronische monitoring
EPBD III geeft de mogelijkheid om een verplichting voor elektronische monitoring van installaties
in woongebouwen op te leggen. Hier is niet voor gekozen, omdat dit naar verwachting tot extra
lasten leidt voor gebouweigenaren zonder dat daar, in de meeste gevallen, duidelijke voordelen
tegenover staan zoals ontheffing van de verplichting tot het regelmatig laten keuren van
installaties.
2.8.2 Langetermijn renovatiestrategie
EPBD III schrijft voor dat de lidstaten een langetermijn renovatiestrategie voor het nationale
gebouwenbestand opstellen. Hiervoor dient een stappenplan met maatregelen en
voortgangsindicatoren te worden vastgelegd, met het oog op de langetermijn doelstelling voor
2050 om een in hoge mate energie-efficiënt en koolstofvrij nationaal gebouwenbestand tot stand te
brengen. De lange termijnstrategie zal in Nederland gebaseerd worden op bestaand beleid, het
Regeerakkoord en het Klimaatakkoord. Eventuele wijzigingen in de regelgeving die voortvloeien uit
het Regeerakkoord of Klimaatakkoord zullen via aparte regelgevingstrajecten worden doorgevoerd
en maken daarom geen deel uit van de implementatie van de herziening van Europese richtlijn
Energieprestatie van Gebouwen. De langetermijn renovatiestrategie zal naar verwachting eind

2019 worden gerapporteerd aan de Europese Commissie als onderdeel van het Integraal Nationaal
Energie en Klimaat Actieplan (INEK).
2.8.3 Smart readiness indicator
EPBD III introduceert een ‘smart readiness indicator’ voor de waardering van de mate waarin
gebouwen gereed zijn voor slimme toepassingen die de energieprestatie van gebouwen kunnen
verbeteren. Het gaat om een facultatieve gemeenschappelijke Unieregelgeving, waarin de definitie
en berekeningsmethode voor de indicator worden vastgelegd. Uiterlijk op 31 december 2019 stelt
de Commissie een gedelegeerde handeling en een uitvoeringshandeling vast. Momenteel werkt een
studieteam in opdracht van de Commissie aan de technische uitwerking van de indicator en
onderzoekt het de mogelijkheden voor implementatie. De wijziging behoeft geen aanpassing van
regelgeving. De Unieregelgeving is nog niet vastgesteld en voor lidstaten is het gebruik van het
systeem optioneel.
2.8.4 Financiële maatregelen
EPBD III schrijft voor dat lidstaten hun financiële maatregelen voor verbetering van de energieefficiëntie bij renovatie van gebouwen koppelen aan een of meer criteria in de richtlijn. De wijziging
behoeft geen aanpassing van regelgeving, omdat de bepaling van toepassing is op nieuwe
financiële maatregelen. Bovendien blijken veel bestaande maatregelen al te voldoen. Bij nieuwe
regelingen zal wel rekening gehouden moeten worden met de criteria.
2.8.5 Energielabeldatabase
EPBD III bevat een aantal bepalingen over (de beschikbaarheid en herleidbaarheid van) gegevens
in de databank voor energieprestatiecertificaten. De wijziging behoeft geen aanpassing van
regelgeving. EP-Online is de officiële landelijke database waarin energie-indexen en energielabels
worden geregistreerd. Met RVO, de beheerder van de database, wordt bekeken of aanpassingen
nodig zijn. Er wordt momenteel al gewerkt aan aanpassing van de database vanwege de
introductie van de eisen voor bijna energie-neutrale nieuwbouw.
2.8.6 Informatievoorziening
EPBD III schrijft voor dat lidstaten informatie verstrekken aan eigenaren of huurders van
gebouwen over onder andere energieprestatiecertificaten, kostenefficiënte maatregelen en
financiële instrumenten om de energieprestatie van het gebouw te verbeteren. De wijziging behoeft
geen aanpassing van regelgeving. Nederland geeft hier al invulling aan middels websites
(Rijksoverheid, RVO, Milieu Centraal), het energielabel en energieloketten. In het Klimaatakkoord
wordt gesproken over een Digitaal Platform, waarop al deze informatie samenkomt.

3. Verhouding tot hoger en overig recht
3.1 Verhouding tot richtlijn 2014/94/EU en het Besluit infrastructuur alternatieve brandstoffen
In de EPBD III worden eisen gesteld met betrekking tot infrastructuur voor elektrisch vervoer bij
gebouwen. Deze nieuwe bepalingen bestaan naast de regels uit de richtlijn 2014/94/EU betreffende
de uitrol van infrastructuur voor alternatieve brandstoffen 6, die is geïmplementeerd via het Besluit
infrastructuur alternatieve brandstoffen en de Regeling technische eisen en gebruikersinformatie
over de infrastructuur van alternatieve brandstoffen. De eisen die op grond van dat besluit en
onderliggende regeling worden gesteld voor oplaadpunten kunnen ook van toepassing zijn op de
oplaadpunten die op basis van de EPBD III aangelegd dienen te worden. Hierbij is van belang of

Richtlijn 2014/94/EU van het Europees parlement en de Raad van 22 oktober 2014 betreffende de uitrol van
infrastructuur voor alternatieve brandstoffen (PbEU 2014, L 307)

6

het gaat om publiek-toegankelijke oplaadpunten als bedoeld in het Besluit infrastructuur
alternatieve brandstoffen, zoals toegelicht in paragraaf 2.4.
3.2 Verhouding tot het Activiteitenbesluit milieubeheer en de Activiteitenregeling milieubeheer
Het Activiteitenbesluit milieubeheer (artikel 3.10p) en de onderliggende Activiteitenregeling
milieubeheer (artikel 3.6 en volgende ) dienen mede ter implementatie van de keuringsplicht voor
verwarmingssystemen uit de EPBD. Onder de EPBD III verandert de keuringsplicht. Deze
veranderingen in de keuring worden niet geïmplementeerd via het Activiteitenbesluit milieubeheer,
omdat de herziene keuring uit de EPBD III niet meer past in de regels van het Activiteitenbesluit
milieubeheer over stookinstallaties. Dit komt met name door het toepassingsbereik van de
keuringsplicht uit de EPBD III; het gaat daarbij niet alleen om de stookinstallaties, maar ook om
alle andere delen van het verwarmingssysteem, zoals leidingen, afgiftesystemen en
warmtepompen. De herziene keuring is daarom opgenomen in het Bouwbesluit 2012. Hiermee
wordt vooruit gelopen op de situatie onder de Omgevingswet, waarin de keuring reeds in de
opvolger van het Bouwbesluit 2012, het Besluit bouwwerken leefomgeving, is opgenomen. De
keuring in het Activiteitenbesluit milieubeheer wordt vooralsnog niet aangepast, omdat de keuring
ook ziet op het aspect veiligheid en onderdeel is van een bredere set aan regels voor
stookinstallaties. De verwachting is dan ook dat de keuring van stookinstallaties en de keuring voor
verwarmingssystemen vooralsnog in combinatie zullen worden uitgevoerd.
Gebouwgebonden stookinstallaties met een vermogen van meer dan 100 kW vallen na
inwerkingtreding van dit besluit onder zowel het Bouwbesluit 2012 als onder het Activiteitenbesluit
milieubeheer. Bij beide besluiten wordt gewerkt met het certificatiesysteem van SCIOS, waardoor
de werkzaamheden op basis van Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit milieubeheer in de praktijk
op elkaar afgestemd kunnen worden. Het overgangsrecht dat is opgenomen in dit besluit heeft tot
gevolg dat de keuringen die worden uitgevoerd onder het Activiteitenbesluit milieubeheer
gelijkgesteld zijn aan de keuringen op grond van het Bouwbesluit 2012. Hiermee wordt voorkomen
dat de twee juridische regimes leiden tot overlap in de praktijk, zolang de Deelregeling van SCIOS
nog niet is afgestemd op de wijzigingen in het Bouwbesluit 2012 inzake de keuringen. Het
overgangsrecht geldt tot en met 10 maart 2022.
Het Activiteitenbesluit milieubeheer verplicht inrichtingen met een energieverbruik vanaf 50.000
kWh of 25.000m3 om energiebesparende maatregelen te treffen met een terugverdientijd van vijf
jaar of minder. In bijlage 10 van de Activiteitenregeling milieubeheer zijn per bedrijfstak erkende
maatregelen opgenomen waarmee invulling kan worden gegeven aan deze verplichting. Deze
bijlage bevat ook maatregelen over technische bouwsystemen in gebouwen. Inrichtingen die vallen
onder de energiebesparingverplichting uit het Activiteitenbesluit milieubeheer moeten bij het
plaatsen, veranderen of vergroten van technische bouwsystemen in gebouwen die behoren tot de
inrichting tevens voldoen aan de eisen uit dit wijzigingsbesluit. Conform het Klimaatakkoord zal
voor de invoering van de Omgevingswet een duidelijker onderscheid worden aangebracht tussen
gebouwgebonden maatregelen en niet-gebouwgebonden maatregelen, waarbij gebouwgebonden
maatregelen worden ondergebracht in het Besluit bouwwerken leefomgeving en de nietgebouwgebonden maatregelen in het Besluit activiteiten leefomgeving.
3.3 De Omgevingswet en het Besluit bouwwerken leefomgeving
De wijzigingen in het Bouwbesluit 2012 en het Besluit energieprestatie gebouwen werken met het
Besluit bouwwerken leefomgeving door in het stelsel van de Omgevingswet. Het Besluit
bouwwerken leefomgeving (hierna ook: Bbl) is gebaseerd op de Omgevingswet en is de opvolger
van het Bouwbesluit 2012. Alle wijzigingen in het Bouwbesluit 2012 en het Besluit energieprestatie
gebouwen, zijn daarom in dit wijzigingsbesluit eveneens verwerkt in het Bbl. Uitgangspunt daarbij
is een technische omzetting van de wijzigingen naar het Bbl. Een meer gedetailleerde toelichting op
de omzetting is opgenomen in het artikelsgewijze deel van deze nota van toelichting.

3.4 Wet kwaliteitsborging voor het bouwen
Met de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen wordt een nieuw stelsel ingevoerd voor borging van
kwaliteit in de bouw. In dit stelsel zullen onafhankelijke kwaliteitsborgers (controleurs) tijdens de
bouw en als het bouwwerk gereed is gekomen, controleren of het bouwwerk voldoet aan de
bouwtechnische eisen van het Bbl. Als het gereedgekomen bouwwerk voldoet aan de
bouwtechnische eisen geeft de kwaliteitsborger een verklaring af, die bij de gereedmelding van het
bouwwerk bij de gemeente wordt ingediend. Zonder deze verklaring kan het bouwwerk niet in
gebruik worden genomen.
In het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) worden de bouwactiviteiten aangewezen waarop dit
nieuwe stelsel van kwaliteitsborging van toepassing zal zijn. Als het stelsel van kwaliteitsborging
geldt en in het ontwerp van het gebouw is een systeem opgenomen waarvoor eisen gelden op
grond van EPBD III, dan zal de kwaliteitsborger dit meenemen in de controle.
4. Financiële gevolgen voor burgers en bedrijven
4.1 Regeldruk
Door onderzoeksbureau SIRA Consulting is er een lastenonderzoek uitgevoerd naar de
implementatie van EPBD III (Sira Consulting, Lastenmeting implementatie van de herziene EPBD,
Eindrapport 9 juli 2019). Het onderzoeksbureau heeft in dit onderzoek gekeken naar regeldruk
voor bedrijven en burgers bestaande uit administratieve lasten (AL) en inhoudelijke nalevingskosten (INK). Voor het onderzoek zijn interviews gehouden met Techniek Nederland, FME, Alfen,
Sources Trading, W/E adviseurs, VNG, SCIOS en EnergiePartners.
Volgens het lastenonderzoek stijgt de totale eenmalige regeldruk met een bedrag tussen de € 35
en € 135 miljoen voor burgers en met een bedrag tussen € 432,7 en € 513,3 miljoen voor
bedrijven. De totale structurele regeldruk zal stijgen met een bedrag tussen € 35,9 en € 47,9
miljoen per jaar. voor burgers en dalen met een bedrag tussen € 18,7 en € 23 miljoen per jaar
voor bedrijven.
De lasten kunnen worden toegeschreven aan:
A.
B.
C.
D.
E.
F.

Energieprestatie en systeemeisen technische bouwsystemen
Documentatie energieprestatie van technische bouwsystemen
Laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer
Keuringplicht verwarmings- en koelingssystemen
Gebouwautomatiserings- en controlesystemen
Overige effecten

Hieronder worden de regeldrukeffecten per onderdeel beschreven.
4.1.1 Onderdeel A - Energieprestatie en systeemeisen technische bouwsystemen
Energieprestatie en systeemeisen voor technische bouwsystemen leiden naar verwachting tot
eenmalige lasten van €35 tot €135 mln. voor burgers en €0,5 tot €0,9 mln. voor bedrijven en
structurele lasten van €36 tot €48 mln. voor burgers.
Deze lasten en baten vallen uiteen in:
Eenmalige lasten van €35 tot €135 mln. en structurele baten van €7,7 tot €30 mln. voor
burgers door energieprestatie-eisen aan technische bouwsystemen;
Eenmalige lasten voor bedrijven van €0,5 tot €0,9 mln. door aanvullende eisen aan de
deskundigheid van installateurs;
Geen lasten vanwege eisen aan de instelbaarheid van installaties;
Structurele lasten voor burgers van €36 tot €48 mln. door eisen aan zelfregulerende
apparatuur.

Deze lasten zijn toe te schrijven aan de volgende effecten:
De huidige energieprestatie-eisen in het Bouwbesluit 2012 (artikel 6.55) worden vervangen door
nieuwe energieprestatie-eisen die gebaseerd zijn op de nieuwe energieprestatiebepalingsmethode
NTA 8800. Verwacht wordt dat de installaties in nieuwe woningen en utiliteitsgebouwen in
nagenoeg alle situaties voldoen aan de Europese producteisen en hiermee aan de nieuwe
energieprestatie-eisen. Er zijn hiermee geen gevolgen te verwachten voor nieuwbouw. Ook voor
bestaande woningen en utiliteitsgebouwen wordt apparatuur toegepast die voldoet aan Europese
producteisen en wordt hiermee meestal al voldaan aan de nieuw vastgestelde energieprestatieeisen voor installaties. Een verwachte uitzondering betreft de vervanging van de warmteopwekker
bij bestaande woningen. In die woningen zijn bij circa 10 tot 20 procent van de woningen de
bereikbare verwarmingsleidingen niet geïsoleerd en bij vervanging van de warmtegenerator of een
substantieel deel van de warmteoverdragers moeten deze leidingen alsnog worden geïsoleerd om
aan de eisen te voldoen. Dit leidt tot eenmalige inhoudelijke nalevingskosten. De kosten hiervan
worden geraamd op €45 tot €90 per woning en het aantal getroffen woningen op 770.000 tot 1,5
mln.
Technische bouwsystemen dienen in de toekomstige situatie door een deskundig installateur te
worden geïnstalleerd. Een installateur is deskundig wanneer deze voldoet aan opleidingseisen,
zoals deze ook gelden voor andere regelgeving rondom installaties. Uit eerder onderzoek (naar de
gevolgen van CO-certificering) volgt dat ca 57% van de monteurs werkzaam in de sector
aanvullende opleiding nodig hebben om hun vakbekwaamheid te kunnen aantonen. Aangenomen
wordt deze monteurs, geschat op minimaal 1.400 en maximaal 2.300 monteurs, ook een
aanvullende opleidingsmodule of opfriscursus nodig hebben over het dimensioneren en afstemmen
van de technische bouwsystemen, met een geschatte tijdsbesteding van 4 uur per installateur.
Eisen aan de instelbaarheid van installaties leiden naar verwachting niet tot lasten.
Nieuwe installaties beschikken in bijna alle gevallen al over de voorgeschreven
bedieningsmogelijkheden. Ook wordt er in de bestaande bouw voor koelingssystemen, warm
tapwatersystemen en verwarmingssystemen geen lastenverzwaring verwacht. In de bestaande
bouw beschikken deze systemen over een thermostaat die voldoet aan de eisen. Voor andere
systemen voldoen oude installaties niet in alle gevallen aan de nieuwe eisen, maar worden in de
praktijk de benodigde bedieningsmogelijkheden al aangebracht bij vernieuwing van de installatie
(voor ventilatie en verlichting) of zijn de aantallen systemen die niet voldoen verwaarloosbaar
(voor verwarming).
Eisen aan het plaatsen van zelfregulerende apparatuur leiden naar verwachting tot inhoudelijke
nalevingskosten voor eigenaren van bestaande woningen ouder dan 15 of 20 jaar. In deze
woningen zijn niet altijd thermostaatradiatorkranen geïnstalleerd. Bij recenter gebouwde woningen
is doorgaans wel sprake van deze apparatuur.
In Nederland zijn er circa 6,1 mln. woningen gebouwd vóór 1985, waarbij jaarlijks minimaal
305.000 tot maximaal 407.000 nieuwe warmte opwekkers geïnstalleerd worden. Aangenomen is
dat 50% van deze woningen al bij een eerdere renovatie volledig is voorzien van
thermostaatradiatorkranen. Dit betekent dat per jaar minimaal 153.000 tot maximaal 204.000
woningen per jaar moeten worden voorzien van zelfregelende apparatuur. In het onderzoek is
ervan uitgegaan dat er per woning 6 thermostaatradiatorkranen nodig zijn, de materiaalkosten
circa € 20 per radiatorkraan bedragen en dat de montage gemiddeld een half uur kost. Daarnaast
moet het systeem worden gespoeld om vervuiling te voorkomen, wat een half uur per systeem
kost.
4.1.2 Onderdeel B - Documentatie energieprestatie van technische bouwsystemen

De documentatie van de energieprestatie van technische bouwsystemen leidt naar verwachting tot
structurele lasten voor bedrijven van €6,1 tot €8,7 mln.
Deze lasten zijn toe te schrijven aan de kosten die bedrijven moeten maken om de gevraagde
documentatie te kunnen opstellen en aanleveren. De verwachte lasten bestaan enerzijds uit
licentiekosten voor rekentools (gebaseerd op NTA8800-tools), waarvan de kosten naar verwachting
tussen de € 300 en € 500 per gebruiker, per jaar zullen liggen. In het onderzoek is ervan uitgegaan
dat elk installatiebedrijf éen
́ licentie aanschaft. Dit zorgt voor een jaarlijkse lastenverzwaring voor
installatiebedrijven van minimaal €1,2 mln. tot maximaal €1,9 mln.
Daarnaast moeten handelingen verricht worden om de energieprestatie te kunnen berekenen,
waaronder het verzamelen van gegevens, het invoeren daarvan in een digitale tool en het
berekenen van de energieprestatie door zo’n tool, die ook een (digitaal) keuringsrapport
produceert. Naar verwachting moet de energieprestatie jaarlijks voor 463.000 tot 621.000
systemen in woningen vastgesteld worden en voor 112.000 tot 130.000 systemen in
utiliteitsgebouwen. Aangenomen wordt dat het berekenen van de energieprestatie 5 minuten tot 1
uur extra tijd kost (ervan uitgaande dat een installateur al ter plaatse is om andere
werkzaamheden uit te voeren); gerekend is met gemiddeld 10 minuten extra tijd (vanwege het
grote aantal woninginstallaties waarvoor de berekening uitgevoerd moet worden). Dit leidt tot
verwachte structurele lasten van €4,9 tot €6,8 per jaar.
4.1.3 Onderdeel C - Laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer
Eisen voor het aanbrengen van laadinfrastructuur leiden naar verwachting tot eenmalige lasten
voor bedrijven van €50 tot €90 mln. en structurele lasten van €3,6 tot €5,5 mln.
Eenmalige lasten worden met name veroorzaakt door de verplichting om in bestaande
utiliteitsgebouwen met meer dan 20 parkeerplaatsen minimaal één oplaadpunt (voor elektrisch
vervoer) te plaatsen. Er zijn naar schatting 30.000 tot 40.000 gebouwen die onder deze
verplichting gaan vallen. Een deel van deze gebouwen voldoet reeds aan de eisen en verwacht
wordt dat nog circa 25.000 tot 30.000 utiliteitsgebouwen van een laadpunt moeten worden
voorzien. De te maken kosten zijn afhankelijk van diverse factoren, waaronder de uiteindelijk te
kiezen eisen aan de oplaadpunten, de te overbruggen afstanden, het type parkeerplaats (inpandige
of externe parkeergarage, parkeerterrein, etc.) en de geschiktheid van de bestaande
netaansluiting. In het onderzoek is uitgegaan van een bandbreedte van gemiddeld € 2.000 tot
€ 3.000 per oplaadpunt
Structurele lasten worden veroorzaakt door de verplichting om in nieuwe en grootschalige
gerenoveerde utiliteitsgebouwen met meer dan 10 parkeerplaatsen tenminste een laadpunt en loze
leidingen (kabelgoten) voor elke vijfde parkeerplaats te plaatsen. In 2018 werden circa 9.500
nieuwe utiliteitsgebouwen opgeleverd, waarvan naar verwachting ca 7% = ca 670 gebouwen meer
dan 10 parkeerplaatsen heeft. Er is reeds een toename zichtbaar van het aantal oplaadpunten dat
al op eigen initiatief van gebouweigenaren wordt geïnstalleerd; verwacht wordt dat dit aandeel ca.
15% bedraagt. De kosten van het plaatsen van een laadpunt worden ook hier geschat op € 2.000
tot € 3.000 per oplaadpunt. Daarnaast moet bij grootschalige renovatie van utiliteitsgebouwen met
10 tot 20 parkeerplaatsen een oplaadpunt gerealiseerd worden (utiliteitsgebouwen met meer dan
20 parkeerplaatsen zijn al meegerekend onder eenmalige lasten). Het gaat hierbij naar
verwachting om ca. 1200 utiliteitsgebouwen per jaar en kosten vergelijkbaar met
nieuwbouwsituaties.
4.1.4 Onderdeel D - Keuringplicht verwarmings- en koelingssystemen
Aanpassingen van de eisen voor de keuring van verwarmings- en koelingssystemen leiden tot een
daling van de structurele lasten voor bedrijven van ca. €23 tot €32 mln. in 2020, oplopend tot een
daling van €28 tot €37 mln. in 2025.

Deze daling is toe te schrijven aan twee effecten:
Nederland telt circa 310.000 koelingssystemen met een nominaal vermogen van meer dan 12kW.
Hiervan hebben er 60.000 en vermogen groter dan 70kW. Deze koelinstallaties moeten eens per 5
jaar worden gekeurd. De keuringsplicht vervalt voor de 250.000 koelinstallaties met een vermogen
tot 70kW. Dit resulteert direct in een regeldrukreductie van minimaal € 10 mln. tot € 20 mln. per
jaar. Daarnaast vervalt de keuringsplicht voor koelinstallaties in gebouwen met gebouwautomatisering en -controle systeem (GACS). Het is vanaf 2025 verplicht om een GACS te
installeren in utiliteitsgebouwen waarin de koel- of verwarmingsinstallaties de 290kW
overschrijden, waardoor verwacht wordt dat in 2025 50% tot 75% van de koelinstallaties met een
vermogen hoger dan 70kW hierdoor vrijgesteld zal zijn van de keuringsplicht. Het aantal
installaties met een vermogen groter dan 70kW dat na 2025 nog gekeurd moet worden bedraagt
hiermee minimaal 15.000 en maximaal 30.000. Als de regelgeving in 2020 inwerking treedt,
beschikt naar verwachting al circa 80% van de gebouwen met een koelinstallatie (>70kW) over
een GACS. Bij de inwerkingtreding van de verplichting bedraagt het aantal koelinstallaties met een
vermogen groter dan 70kW dat gekeurd moet worden minimaal 24.000 en maximaal 36.000. De
kosten per keuring variëren als gevolg van de omvang en complexiteit van de installaties. De
huidige keuringskosten bedragen tussen de €140 en de €1.180 per installatie. In dit onderzoek is
ervan uitgegaan dat de gemiddelde keuringskosten van installaties tot 70kW €200 tot €400
bedragen. Voor de grotere installaties is uitgegaan van gemiddeld €800 tot €1.000.
Nederland telt circa 300.000 gasgestookte verwarmingssystemen met een vermogen van meer dan
100 kW. De huidige keuringsfrequentie voor gasgestookte systemen is eens per 4 jaar, wat
resulteert in 75.000 keuringen per jaar. In de voorgenomen situatie worden gasgestookte
installaties met een vermogen tussen 70kW en 100kW ook keuringsplichtig. Het aantal installaties
binnen deze bandbreedte bedraagt circa 30.000. Het aantal installaties dat binnen de reikwijdte
van de regelgeving valt, neemt hiermee toe tot circa 330.000. Van deze installaties staat een
belangrijk deel in utiliteitsgebouwen die zijn voorzien van een gebouwautomatisering en -controle
systeem (GACS). Per 2025 worden naar verwachting 140.000 verwarmingssystemen van de
keuringsplicht uitgesloten door de aanwezigheid van een GACS. In 2020 zal naar verwachting reeds
80% van de betreffende gebouwen voorzien zijn van een GACS, waarmee het vrijgestelde aantal
installaties circa 80% * 140.000 = 112.000 bedraagt. De kosten per keuring nemen toe als gevolg
van de uitbreiding van de reikwijdte van de keuring naar de installatie als geheel. In dit onderzoek
is ervan uitgegaan dat de kosten toenemen van circa € 460 tot circa €600. Voor de berekening is
uitgegaan van een gemiddeld €540.
4.1.5 Onderdeel E - Gebouwautomatisering en controlesystemen
De verplichting een gebouwautomatisering- en controlesysteem te plaatsen in utiliteitsgebouwen
met een vermogen (verwarming of koeling) van meer dan 290kW leidt naar verwachting tot
eenmalige lasten van €381 tot €421 mln. voor bedrijven
In Nederland zijn er circa 140.000 utiliteitsgebouwen met verwarmings- of koelingssystemen met
een vermogen hoger dan 290 kW. Bij circa 110.000 (80%) van de utiliteitsgebouwen is al een
GACS geïnstalleerd die aan de eisen van de EPBD voldoet. Bij de resterende 30.000 (20%)
utiliteitsgebouwen is een GACS geïnstalleerd die niet aan de eisen voldoet of er is helemaal geen
GACS geïnstalleerd. De kosten om een bestaand GACS zo aan te passen dat aan de nieuwe eisen
wordt voldaan, van toepassing voor ca 20.000 bedrijven, bedragen gemiddeld tussen de €6.000 en
€8.000; De kosten voor de aanschaf en installatie van een nieuwe GACS die aan de eisen van de
herziene EPBD voldoet, relevant voor ca. 10.000 bedrijven, worden geschat op ca €26.100.
Er worden geen structurele lasten verwacht. In de praktijk worden nieuwe utiliteitsgebouwen met
grote installaties al voorzien van een GACS met energiemonitoring. Enerzijds omdat er al
regelgeving en af- spraken zijn over de toepassing van GACS, waardoor de regeldruk is toe te

schrijven aan andere regelgeving. En anderzijds omdat GACS al onderdeel uitmaken van moderne
installaties en de kosten hiermee “business as usual” zijn.
Bij de totstandkoming van dit besluit is nadrukkelijk gekeken naar de uitvoerbaarheid van de
nieuwe verplichtingen voor gebouweigenaren en bedrijven. Bij de systeemeisen voor technische
bouwsystemen voor de energieprestatie, het adequaat installeren, dimensioneren, inregelen en de
instelbaarheid van technische bouwsystemen en de bepaling om de energieprestatie van technische
bouwsystemen te overhandigen aan de gebouweigenaar is uit het oogpunt van uitvoerbaarheid
bijvoorbeeld besloten om de eisen niet toe te passen bij kleine wijzigingen die geen of nauwelijks
effect hebben op de energieprestatie van het technisch bouwsysteem en om een digitale tool en
een standaardformat te ontwikkelen waarmee installateurs desgewenst de energieprestatie kunnen
berekenen en documenteren. De digitale tool en het standaard format zullen naar verwachting bij
inwerkingtreding van de bepalingen beschikbaar zijn. Als blijkt dat dit niet gehaald wordt, dan zal
er met overgangsrecht gewerkt gaan worden. De bepalingen uit de richtlijn die betrekking hebben
op bestaande bouw zonder dat er sprake is van verbouw (de verplichting om een
gebouwautomatiserings- en –controlesysteem te installeren bij gebouwen met een verwarmings- of
airconditioningsysteem vanaf 290 kW en de verplichting om bij bestaande gebouwen met meer dan
20 parkeerplaatsen één oplaadpunt te installeren) treden conform EPBD III pas in 2026
respectievelijk 2025 in werking. Dit geeft gebouweigenaren voldoende tijd om hierop te
anticiperen. Alle overige bepalingen treden op 10 maart 2020 in werking. Voor de keuringen van
systemen voor verwarming en airconditioning is gekozen voor overgangsrecht, mede om ervoor te
zorgen dat de praktijk voldoende tijd heeft om de nieuwe eisen te verwerken in de bestaande
kwaliteitssystemen.
4.1.6 Onderdeel F - Overige effecten
Toezicht kan tot regeldruk leiden voor gebouweigenaren in de vorm van administratieve lasten. In
het lastenonderzoek is SIRA Consulting er van uitgegaan dat de tijdsbesteding voor het bedrijf
vergelijkbaar is met de tijdsbesteding van de inspecteur op locatie, plus tijd om het
inspectierapport door te nemen en te archiveren. De totale tijd die bedrijven aan een inspectie
besteden bedraagt maximaal een uur, inclusief het verwerken van het inspectierapport. De totale
administratieve lasten van toezicht kosten hiermee op 400 controles * 1 uur * € 54/u ≈ € 22.000.
Daarnaast is er eenmalige regeldruk voor bedrijven voor kennisname van de regelgeving. Volgens
SIRA Consulting dienen 3.840 installatiebedrijven kennis te nemen van de regelgeving en te
beoordelen welke stappen moeten worden gezet om conform de nieuwe regelgeving te gaan
werken. Er is van uitgegaan dat bij de 3.660 kleine en middelgrote bedrijven (tot 20 medewerkers)
één persoon grondig kennisneemt van de nieuwe voorschriften. Voor de resterende 180 grotere
bedrijven (20 of meer medewerkers) is uitgegaan van twee personen per bedrijf. In totaal dienen
3.660 + 180 * 2 = 4.020 medewerkers grondig kennis te nemen. De tijd om kennis te nemen en
om te beoordelen welke vervolgstappen het bedrijf dient te nemen, is geschat op vier uur per
bedrijf. De eenmalige lasten voor grondige kennisname bedragen vier uur * 4.020 medewerkers *
€54/u ≈ €0,9 miljoen. Ook dienen alle installatiemonteurs op de hoogte te worden gebracht van de
gevolgen van de nieuwe voorschriften voor hun werkzaamheden. De tijdsbesteding is geraamd op
0,5 uur per werknemer. Er werken tussen 14.000 tot 23.000 installateurs in de installatiebranche.
De eenmalige kosten voor kennisname voor deze
groep bedragen minimaal (14.000 – 4.000) * €54 * 0,5 ≈ €270.000 en maximaal (23.000 – 4.000)
* €54 * 0,5 ≈ €513.000. De totale eenmalige lasten voor kennisname voor bedrijven bedraagt
minimaal €1,2 miljoen en maximaal €1,4 miljoen.

4.2 Besparingen
In het lastenonderzoek heeft SIRA Consulting ook een voorzichtige inschatting gemaakt van de
baten van de implementatie van EPBD III, met name voortkomend uit energiebesparing. Volgens
SIRA Consulting zijn er mogelijke besparingseffecten bij de eisen voor energieprestatie van
technische bouwsystemen, het adequaat inregelen en dimensioneren van technische

bouwsystemen en bij GACS. In het lastenonderzoek heeft SIRA Consulting niet gekeken naar
indirecte besparingseffecten, zoals de mate waarin de bepalingen over laadinfrastructuur voor
elektrisch vervoer bijdragen aan schoner vervoer of de mate waarin gebouweigenaren op basis van
keuringen van verwarmings- en airconditioningssystemen besluiten om de systemen
energiezuiniger te maken.
De structurele baten voor burgers als gevolg van energieprestatie-eisen voor technische
bouwsystemen worden door SIRA Consulting geraamd op 7,7 tot 30 miljoen. Er zijn geen
structurele baten voorzien voor bedrijven. De structurele baten voor burgers komen voort uit het
na-isoleren van bereikbare leidingen in woningen. Bij circa 10 tot 20 procent van de bestaande
woningen zijn de bereikbare verwarmingsleidingen niet geïsoleerd. Bij vervanging van de huidige
energieopwekker of een belangrijk deel van de radiatoren moet dat alsnog worden gedaan. In 2018
telde Nederland in totaal 7,7 miljoen woningen. Dit betekent dat minimaal 770.000 en maximaal
1,5 miljoen woningen moeten worden voorzien van leidingisolatie. De terugverdientijd van het
isoleren van leidingen is minimaal 4,5 jaar en maximaal 9 jaar bij professionele installatie. Daarna
bedraagt de minimale besparing voor het isoleren van verwarmingsleidingen 770.000 woningen * €
10 = 7,7 miljoen per jaar en de maximale besparing 30 miljoen (1,5 miljoen * €20) per jaar.
Bij het adequaat inregelen en dimensioneren van technische bouwsystemen is het volgens SIRA
Consulting niet mogelijk om een nauwkeurige berekening te maken van de mogelijke besparing. Er
is daarom alleen een indicatief beeld gegeven van de mogelijke energiebesparing van het adequaat
inregelen van een verwarmingssysteem. Uit onderzoek blijkt dat cv-optimalisatie bij bestaande
bouw bij ruim 80% van de utiliteitsgebouwen een beter functionerende installatie oplevert. De
gemiddelde besparing is 23% op het gasverbruik. Voor dit onderzoek is dit gegeven gebruikt als
maat voor de potentiele energiebesparing. De belangrijkste oorzaak van een hoog gasverbruik was
het onderhouden van een te hoge nachttemperatuur. In 60% van de gevallen stond de stooklijn te
hoog. De daarmee te behalen kostenbesparing hangt af van de gasprijs; er is gerekend met een
gasprijs voor zakelijke gebruikers van €0,33 per m3. De totale jaarlijkse besparing wordt op basis
van deze uitgangspunten geschat op €1,1 miljard m3 gas * €0,33 ≈ €363 mln. per jaar voor
bedrijven. Voor woningen van voor 1990 ontbreekt het aan praktijkgegevens om de effecten van
adequaat dimensioneren en inregelen in te kunnen schatten. Voor woningen gebouwd na 1990 zijn
die gegevens er wel en laten deze zien dat bij eengezinswoningen het energieverbruik afneemt met
10% en bij meergezinswoningen met 14%. De totale potentiele besparing bedraagt bij de huidige
gasprijs circa €317 mln. per jaar.
Volgens onderzoek van EnergiePartners is de terugverdientijd van een bestaande GACS die is
uitgebreid van €6.000 tot €8.000 circa 1,5 tot 2 jaar 7. Daarna bedragen de baten per gebouw,
uitgaand van een gelijkblijvend prijspeil, circa € 4.000 per jaar. De jaarlijkse besparing voor de
gebouwen waarvan het GACS is uitgebreid om aan de nieuwe voorschriften te voldoen, bedraagt
hiermee circa 20.000 gebouwen * €4.000 = € 80,0 miljoen per jaar. De terugverdientijd van een
volledig nieuwe GACS is volgens het onderzoek van EnergiePartners ongeveer 4,8 jaar. Daarna
bedragen de baten per utiliteitsgebouw circa € 5.400 per jaar. De totale structurele besparing van
utiliteitsgebouwen waarbij een nieuwe GACS is geïnstalleerd bedraagt circa 10.000 gebouwen *
5.400 = € 54,0 miljoen per jaar. Wanneer ervan uit wordt gegaan dat alle gebouwen in 2025 zijn
voorzien van een GACS die aan de eisen voldoet, dan nemen de jaarlijkse baten geleidelijk toe tot
circa € 134,0 miljoen per jaar vanaf 2031.
Volgens het lastenonderzoek worden de totale structurele baten ingeschat op 325,1 tot en met
347,4 miljoen voor burgers en 497 miljoen voor bedrijven.
Op advies van Adviescollege toetsing regeldruk (ATR) is ook een globale inschatting gemaakt van
de CO2-effecten van de invoering van dit besluit. Voor deze inschatting is gebruik gemaakt van de

Onderzoek inzetbaarheid en uitwerking van Building Automation and Control Systems (BACS) onder de EU
richtlijn 2018 aangaande energiebesparing in utiliteitsgebouwen (EPBD III), EnergiePartners

7

impact assessment van de EPBD door de Europese Commissie (niet specifiek voor Nederland) en
een doortelling van de verwachte energiebesparingseffecten van de maatregelen uit het besluit
(specifiek voor de voorgenomen maatregelen, echter, energiebesparingseffecten zijn, in
tegenstelling tot lasten, alleen globaal geschat). Daaruit volgt indicatief een verlaging van de CO2uitstoot van ongeveer 1,5 tot 3,5 Mton CO2 per jaar, grotendeels als gevolg van lager
aardgasgebruik als gevolg van beter geïnstalleerde, afgestelde en beheerde verwarmingssystemen.
5. Bestuurlijke lasten en financiële gevolgen voor de Rijksoverheid
Uitvoering van dit wetsvoorstel kan voor gemeenten extra kosten meebrengen. Die kosten kunnen
samenhangen met toezicht en handhaving op o.a. de systeemeisen voor en documentatie van
energieprestatie voor technische bouwsystemen, de keuringen voor verwarmings- en
airconditioningsystemen, de installatie van gebouwautomatisering- en –controlesystemen en de
eisen voor de installatie van leidingdoorvoeren en laadpunten voor elektrisch vervoer. SIRA
Consulting heeft een indicatief beeld geschetst van taken van gemeenten en de daaraan
verbonden kosten bestaande uit de bestuurlijke lasten (BL) (Sira Consulting, Lastenmeting
implementatie van de herziene EPBD, Eindrapport 9 juli 2019).
Volgens SIRA Consulting kan het toezicht op utiliteitsgebouwen via een representatieve steekproef
plaatsvinden. Als gevolg van de implementatie van EPBDIII neemt de benodigde tijd voor controle
bij gebouwen ten aanzien van keuringen, laadinfrastructuur en de aanwezigheid van GACS naar
schatting toe met maximaal een uur. Bij een steekproef van 400 gebouwen leidt dit tot jaarlijkse
kosten van €24.000.
Voor woningen zou het toezicht kunnen plaatsvinden aan de hand van meldingen. Hoewel dit
aspect niet binnen de definitie van regeldruk valt, heeft SIRA Consulting de kosten hiervoor ter
illustratie in beeld gebracht. Bij maximaal 7.900 meldingen leidt dit tot kosten van €1,4 mln. voor
gemeenten. Inclusief de kosten voor correctief toezicht komt dit op 1,8 mln. per jaar.
De eenmalige kosten voor kennisname van regelgeving bedragen naar schatting €17.000.
Omdat nog niet precies duidelijk is hoe gemeenten toezicht en handhaving gaan vormgeven, zijn
de door SIRA Consulting in beeld gebrachte bestuurlijke lasten slechts indicatief. Op een later
moment, naar verwachting bij de voorjaarsnota 2020, als meer bekend is over de wijze van
handhaving door gemeenten, zal duidelijk worden hoe hoog de jaarlijkse kosten zullen zijn. In lijn
met de Financiële verhoudingswet zal daarover nader overleg plaatsvinden met gemeenten. De
kosten die gepaard gaan met dit voorstel zullen gedekt worden uit begroting van het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
6. Uitvoering en handhaving
Toezicht en handhaving van de regels uit het Bouwbesluit 2012 is belegd bij het decentrale
bevoegde gezag. Toezicht en handhaving van de bepalingen in het Besluit energieprestatie
gebouwen (BEG) ligt bij de Inspectie Leefomgeving en Transport, in mandaat van de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Uit het oogpunt van handhaafbaarheid is er voor
gekozen om gemeenten bevoegd gezag te maken voor toezicht en handhaving, ook voor de
bepalingen rondom de keuringen van airco’s die uit het BEG worden gehaald en in het bouwbesluit
worden opgenomen. Toezicht en handhaving komen daarmee in één hand te liggen. Hiermee wordt
voorkomen dat gebouweigenaren met verschillende toezichthouders te maken krijgen. Gemeenten
hebben bovendien het beste inzicht in het lokale gebouwenbestand. Gemeenten kunnen
desgewenst toezicht en handhaving van de EPBD III combineren met al bestaande toezichts- en
handhavingstaken ten aanzien van bouw- en woningtoezicht of energiebesparingsverplichtingen
(bijvoorbeeld op grond van de Wet milieubeheer). Dit past bij de afspraak in het Klimaatakkoord
om regelgeving en handhavingstaken rondom energiebesparing meer te harmoniseren en te
decentraliseren. Samen met gemeenten en de sector wordt nog nader gekeken hoe de handhaving
het beste kan worden vormgegeven en hoe gemeenten hier in gefaciliteerd kunnen worden. Er zal

een handhavingsprotocol worden opgesteld met praktische informatie voor gemeenten over hoe de
bepalingen zouden kunnen worden gehandhaafd.
7. Procedure en inspraak
7.1 Juridisch-Technische Commissie en het Overlegplatform Bouwregelgeving
Een concept van dit besluit is ter beoordeling voorgelegd aan de Juridisch – Technische Commissie
(JTC) en het Overlegplatform Bouwregelgeving (OPB). In het OPB zijn op bestuurlijk niveau de
organisaties van ontwerpende, uitvoerende en toeleverende bouw alsmede belangenorganisaties
van beheerders en gebruikers van gebouwen en organisaties van toezichthouders
vertegenwoordigd. Het JTC bestaat uit vertegenwoordigers van de organisaties die deel uitmaken
van het OPB, die zich vooral bezighouden met de meer juridisch/technische vraagstukken. De
consultering in beide gremia heeft er onder meer toe geleid dat de energieprestatie-eisen voor
technische bouwsystemen niet worden voorgeschreven bij kleine aanpassingen die geen of
nauwelijks effect hebben op de energieprestatie van het technisch bouwsysteem, dat er bij de
eisen voor laadinfrastructuur voor elektrische auto’s zoveel mogelijk wordt aangesloten bij de
verplichtingen uit EPBD III en dat er met het bevoegd gezag en de sector nader wordt gekeken hoe
de nieuwe regelgeving kan worden ingevoerd en gehandhaafd, zodat de bepalingen in de praktijk
ook op tijd en voldoende worden nageleefd.
7.2 Internetconsultatie
Het conceptbesluit is voorgelegd in een internetconsultatie. Hierop zijn 18 reacties binnengekomen,
waarvan 17 openbaar. Alle reacties zijn inhoudelijk beoordeeld en het conceptbesluit is op diverse
punten aangepast.
Het onderdeel laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen heeft tot veel reacties geleid;
ongeveer de helft van alle opmerkingen had hierop betrekking. Vertegenwoordigers van aanbieders
van laadinfrastructuur en elektrisch rijders, alsook een vertegenwoordiger van de installatiesector
pleiten voor strengere eisen, bijvoorbeeld meer laadpunten dan voorgeschreven in dit besluit en
verplichte bewegwijzing naar parkeerplaatsen met laadpunten. Ook wordt gewezen op het belang
van “smart charging”, om mogelijke overbelasting van het elektriciteitsnet te voorkomen.
Vertegenwoordigers van bedrijven en gebouweigenaren pleiten echter voor uitstel van eisen en
aanvullende uitzonderingen voor het MKB.
De Fietsersbond roept op om ook laadinfrastructuur voor elektrische fietsen in het besluit op te
nemen. Vooralsnog is er geen aanleiding gezien het besluit op het onderdeel laadinfrastructuur aan
te passen. Wel zal in de communicatie rond het besluit aandacht gevraagd worden voor “smart
charging” en waar nodig bewegwijzering voor laadpunten.
Reacties op het onderdeel technische bouwsystemen bestaan deels uit instemming met de
voorgestelde implementatie van Europese eisen en deels uit opmerkingen over de wijze waarop
eisen nu omschreven zijn. Naar aanleiding hiervan zijn er enkele verduidelijkingen aangebracht in
de tekst van het besluit en de toelichting. Ook zal bij de uitwerking van de regeling behorend bij dit
besluit rekening gehouden worden met de ontvangen opmerkingen en wordt in de regeling of de
communicatie hierover waar nodig extra aandacht besteed aan verduidelijking van eisen.
Op het onderdeel keuringen van verwarmings- en airconditioningssystemen zijn enkele
opmerkingen over de wijze waarop eisen omschreven zijn en de verhouding tot eerdere eisen voor
keuring (uit het Besluit Energieprestatie Gebouwen en het Activiteitenbesluit Milieubeheer). Naar
aanleiding hiervan is de omschrijving van eisen verduidelijkt en is een overgangsregeling
toegevoegd om de aansluiting met bestaande keuringen te verbeteren. Brancheverenigingen van
installatiebedrijven zouden daarnaast graag zien dat er gekozen wordt voor gelijke
keuringsintervallen, zodat keuringen voor airconditioning en verwarming gelijktijdig uitgevoerd
kunnen worden. In het conceptbesluit is hier deels aan tegemoet gekomen. Bij keuringen voor
verwarmingssystemen wordt aangesloten bij de keuringen voor stookinstallaties uit het
Activiteitenbesluit milieubeheer. Het keuringsinterval bij stookinstallaties is vier jaar. Bij

airconditioningssystemen wordt het keuringsinterval niet aangescherpt tot vier jaar, omdat dit een
lastenverzwaring is voor gebouweigenaren tov de huidige eis om één keer in de vijf jaar te keuren.
In EPBD III wordt juist beoogd om de lasten bij keuringen te verminderen. Daarnaast is door de
installatiesector en gemeenten en omgevingsdiensten gewezen op de noodzaak de handhaving van
keuringen goed vorm te geven. Uit nader overleg met betrokken partijen is gebleken dat een
afmeldsystemen voor keuringen, welke al bestaat voor verwarmingssystemen, ook voor
airconditioningsystemen een belangrijk element is voor effectieve en efficiënte controle op naleving
van eisen. In de uitwerking van de regeling (behorende bij dit besluit) zal zo’n afmeldsysteem ook
voor airconditioningsystemen vormgegeven worden.
Op het onderdeel systemen voor gebouwautomatisering en -controle zijn weinig reacties
ontvangen: enkele partijen verzoeken om gebouwen die beschikken over zo’n systeem niet uit te
zonderen van de keuringsplicht voor installaties en een oproep om een uitzondering te creëren
voor gebouwen waarin deze systemen technisch of economisch niet haalbaar zijn. De Europese
richtlijn biedt niet de ruimte om deze gebouwen ook te onderwerpen aan een keuringsplicht. Ook
zijn er tot nu toe geen technische of economische belemmeringen gebleken die een
kosteneffectieve installatie van deze systemen in de weg zouden staan. Er is dan ook geen gevolg
gegeven aan deze verzoeken.
7.3 Adviescollege toetsing regeldruk (ATR)
Op 15 augustus 2019 heeft het Adviescollege toetsing regeldruk (ATR) advies uitgebracht over
deze wijziging van het Bouwbesluit 2012. Naar aanleiding van de adviespunten is dit
wijzigingsbesluit op drie punten aangepast. Ten eerste is in paragraaf 4 (regeldruk) verduidelijkt
dat de digitale tool om de energieprestatie van technische bouwsystemen uit te rekenen naar
verwachting op tijd gereed is voor inwerkingtreding van de verplichtingen. Mocht dit onverhoopt
toch niet op tijd gereed zijn, dan zal er met overgangsrecht gewerkt worden. Ten tweede zijn in
dezelfde paragraaf omissies in de berekening van de regeldruk gecorrigeerd. Ook zijn enkele
nuanceringen aangebracht ten aanzien van de ingeschatte energiebesparingseffecten. Ten derde is
in dezelfde paragraaf een globale inschatting gemaakt van de CO2-effecten van de implementatie
van EPBD III.
7.4 MKB-toets
Bij de totstandkoming van het ontwerpbesluit is in alle stadia overleg gepleegd met het MKB
teneinde het inhoudelijke doel van de MKB-toets, het midden- en kleinbedrijf beter betrekken bij
de totstandkoming van nieuwe wet- en regelgeving, te realiseren. Het was in dit geval niet
mogelijk om alle processtappen van de MKB toets zoals die zijn beschreven in de brief van de
staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat van 18 april 2018 (TK 2018-2019, 32637, nr.
360) uit te voeren, omdat de MKB-toets ten tijde van de onderhandelingen over EPBD III nog niet
was ingevoerd. De MKB-toets moet vanaf 1 mei 2019 voor nieuwe wetgeving worden toegepast.
Het ontwerpbesluit was toen al in een zeer vergevorderd stadium, waardoor het niet mogelijk was
om alle processtappen uit te voeren. Omdat het Europese regelgeving betreft geldt er een strikte
implementatietermijn. EPBD III moet uiterlijk op 10 maart 2020 in Nederland zijn
geïmplementeerd.
7.5 Code Interbestuurlijke verhoudingen
Het ontwerpbesluit is voorgelegd aan de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) in het
kader van de formele adviesbevoegdheid als bedoeld in de Code interbestuurlijke verhoudingen.
VNG heeft onder meer vragen gesteld over de relatie van dit wijzigingsbesluit tot het
Activiteitenbesluit milieubeheer en de relatie tot de Wet kwaliteitsborgen bouwen. Naar aanleiding
van deze vragen zijn aanvullende toelichtingen opgenomen in dit besluit. Daarnaast heeft VNG
opgemerkt dat zij geen voorstander is van het voorschrijven van eisen aan laadpunten bij de
bepalingen over laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer. In dit besluit zijn geen eisen aan

laadpunten opgenomen. Wel gelden er bij publieke laadpunten al eisen op grond van het Besluit
infrastructuur alternatieve brandstoffen. Tot slot heeft VNG een aantal opmerkingen gemaakt in
relatie tot toezicht en handhaving van de bepalingen. VNG is een voorstander van het beleggen
van het toezicht op deze nieuwe voorschriften bij de gemeenten. VNG ziet in het kader van toezicht
en handhaving raakvlakken met het Activiteitenbesluit milieubeheer en merkt op dat de
Omgevingsdiensten de afgelopen jaren veel kennis opgedaan hebben over energiebesparing. De
VNG wijst erop dat het nuttig kan zijn als gemeenten toezicht en handhaving op uniforme wijze
vormgeven. Tot slot geeft VNG aan dat het voor toezicht en handhaving op de bepalingen uit dit
besluit extra middelen nodig zijn. Met VNG en de sector is afgesproken dat er nog nader zal worden
gekeken hoe de handhaving het beste kan worden vormgegeven en hoe gemeenten hier in
gefaciliteerd kunnen worden. Er zal een handhavingsprotocol op worden gesteld met praktische
informatie voor gemeenten over hoe de bepalingen zouden kunnen worden gehandhaafd.
Daarnaast zal nog worden gekeken naar hoe hoog de kosten voor toezicht en handhaving zullen
zijn en hoe ze worden gedekt. In lijn met de Financiële verhoudingswet zal daarover overleg
plaatsvinden met VNG.
8. Notificatie
Het ontwerpbesluit is op [datum] ingevolge artikel 5, eerste lid, van Richtlijn (EU) 2015/1535 van
het Europees Parlement en de Raad van 9 september 2015 betreffende een informatieprocedure op
het gebied van technische voorschriften en regels betreffende diensten van de
informatiemaatschappij (codificatie) (PbEU 2015, L241) worden voorgelegd aan de Europese
Commissie (notificatienummer xx/xx/NL). De meeste bepalingen van dit besluit bevatten mogelijk
technische voorschriften in de zin van deze richtlijn. Deze bepalingen zijn verenigbaar met het vrije
verkeer van goederen; zij zijn evenredig en waar nodig voorzien van een
gelijkwaardigheidsbepaling met het oog op de wederzijdse erkenning (zie artikel 1.3 van het
Bouwbesluit 2012).
<deze paragraaf wordt nader ingevuld na het afronden van de notificatie>
Melding aan het Secretariaat van de Wereldhandelsorganisatie ingevolge artikel 2, negende lid, van
de op 15 april 1994 te Marrakech tot stand gekomen Overeenkomst inzake technische
handelsbelemmeringen (Trb. 1994, 235) heeft niet plaatsgevonden nu geen sprake is van
significante gevolgen voor de handel.
9. Inwerkingtreding en overgangsrecht
Het moment van inwerkingtreding van dit besluit wordt bij koninklijk besluit bepaald. Hierbij geldt
als uitgangspunt dat de onderdelen die noodzakelijk zijn voor de implementatie van de EPBD III
inwerkingtreden op uiterlijk 10 maart 2020. Uitzondering hierop zijn de verplichting om een
gebouwautomatiserings- en –controlesysteem te installeren bij bestaande gebouwen met een
verwarmings- of airconditioningsysteem vanaf 290 kW en de verplichting om bij bestaande
gebouwen met meer dan 20 parkeerplaatsen minimaal één oplaadpunt te installeren. Beoogd is dat
deze bepalingen conform EPBD III in 2016 respectievelijk 2025 in werking treden. De datum van
10 maart 2020 wijkt af van de vaste verandermomenten. Deze afwijking is noodzakelijk vanwege
de implementatiedeadline die is gesteld in de EPBD III. De wijziging in het Besluit energieprestatie
gebouwen die samenhangt met de wijzigingen in het Besluit houdende wijziging van het
Bouwbesluit 2012 in verband met bijna energie-neutrale nieuwbouw (BENG) zal naar verwachting
op 1 juli 2020, tegelijkertijd met dat besluit, in werking treden. De omzetting van de wijzigingen in
het Besluit bouwwerken leefomgeving treden in werking wanneer het stelsel van de Omgevingswet
in werking treedt. Dit is gepland op 1 januari 2021.
Dit besluit voorziet in overgangsrecht voor de keuringsplicht uit de EPBD III. Omdat het systeem
van keuringen voor verwarmings- en airconditioningsystemen naar verwachting niet op 10 maart
2020 is aangepast, wordt er bij de keuringen met overgangsrecht gewerkt. Tot de invoering van
het nieuwe systeem voor keuringen, blijft het systeem van keuringen van kracht zoals dat is
opgenomen in het Activiteitenbesluit milieubeheer en was opgenomen in het Besluit

energieprestatie gebouwen. Het keuringsverslag is aangemerkt als onderdeel van de keuring,
waarvoor dus het oude regime ook tijdelijk blijft gelden. Bij het toepassen van de keuringen dient
wel de nieuwe ondergrens (installaties met een vermogen van meer dan 70kW) gehanteerd te
worden. Ook de uitzonderingen voor systemen die vallen onder een energieprestatiecontract of een
systeem voor gebouwautomatisering en –controle gelden al direct na de inwerkingtreding van dit
besluit. Het overgangsrecht is van kracht tot en met 10 maart 2022. Gemeenten zijn wel per
ingang van 10 maart 2020 bevoegd gezag voor handhaving van de keuringen.
10.Transponeringstabel
Artikelen gewijzigd
door EPBD III
Artikel 2

Bepaling in het
Bouwbesluit 2012
Artikel 1.1

Artikel 2bis

-

Artikel 6

-

Artikel 7

Artikel 8, eerste lid

Artikel 8, tweede lid

Artikel 8, derde lid

Artikel 8, vierde lid
Artikel 8, vijfde lid

Artikel 8, zesde lid,
onder a

Artikel 8, zesde lid,
onder b
Artikel 8, zesde lid,
onder c

Artikel 6.55 en
6.55a en uitwerking
in de Regeling
Bouwbesluit 2012
Artikel 5.15, tweede
lid en artikel 5.16,
eerste lid
Artikel 5.15, derde
lid
Artikel 5.15, eerste
lid en artikel 5.16,
eerste lid
-

5.16, tweede lid

Toelichting
Implementatie conform richtlijn, geen
beleidsvrijheid. De definitie van “geïsoleerd
microsysteem” is niet overgenomen, omdat
deze situatie zich niet voordoet in Nederland
Artikellid behoeft naar zijn aard geen
implementatie; implementatie via de
langetermijn renovatiestrategie
De eisen voor nieuwe gebouwen worden
geïmplementeerd via de wijziging van het
Bouwbesluit 2012 inzake bijna energie-neutrale
nieuwbouw (BENG)
Artikellid behoeft naar zijn aard geen
implementatie; richt zich tot de lidstaat,
uitvoering via beleid
De eisen zijn evenals voorheen op besluitniveau
gesteld en uitgewerkt bij ministeriële regeling

Implementatie conform richtlijn, er is
aangesloten bij de minimumvereisten uit de
richtlijn
Implementatie conform richtlijn, er is
aangesloten bij de minimumvereisten uit de
richtlijn
Artikellid is facultatief en niet geïmplementeerd
Implementatie conform richtlijn, er is
aangesloten bij de minimumvereisten uit de
richtlijn
Dit artikelonderdeel biedt de mogelijkheid om
de verplichtingen uit artikel 8, tweede lid en
artikel 8, vijfde lid, pas in te laten gaan bij
bouwvergunningen die vanaf 10 maart 2021
worden ingediend. Van deze uitzonderingsmogelijkheid wordt geen gebruik gemaakt,
omdat hiervoor geen noodzaak is gebleken.
Niet van toepassing in Nederland, behoeft geen
implementatie
Dit artikelonderdeel biedt de mogelijkheid om
de verplichtingen uit artikel 8, tweede lid en
artikel 8, vijfde lid niet toe te passen in het
geval dat de kosten voor de laadinfrastructuur
meer zijn dan 7% zijn van de kosten van de
ingrijpende renovatie. Van deze

Artikel 8, zesde lid,
onder d

-

Artikel 8, zevende lid

-

Artikel 8, achtste lid

-

Artikel 8, negende lid
Artikel 8, tiende lid

Artikel 6.55b
-

Artikel 8, elfde lid

-

Artikel 10, zesde lid

-

Artikel 14, eerste lid,
eerste alinea

Artikel 6.61, eerste
en tweede lid

Artikel 14, eerste lid,
tweede alinea

Artikel 6.61, derde
lid

Artikel 14, tweede lid

Artikel 6.61, zesde
lid, onder a

Artikel 14, derde lid

-

Artikel 14, vierde lid

Artikel 6.63 en 6.64

Artikel 14, vijfde lid

-

uitzonderingsmogelijkheid is gebruik gemaakt
om te voorkomen dat de aanleg van
laadinfrastructuur tot hoge extra kosten leiden.
Behoeft geen implementatie, reeds opgenomen
in het Besluit infrastructuur alternatieve
brandstoffen
Artikellid behoeft naar zijn aard geen
implementatie; beleidsdoelstelling
Artikellid behoeft naar zijn aard geen
implementatie; beleidsdoelstelling
Artikellid behoeft naar zijn aard geen
implementatie; richt zich tot de Europese
Commissie
Artikellid behoeft naar zijn aard geen
implementatie; richt zich tot de Europese
Commissie
Artikellid behoeft geen implementatie, omdat
het geldt voor nieuwe financiële regelingen. Bij
het opstellen van nieuwe regelingen wordt hier
rekening mee gehouden.
Implementatie conform richtlijn, er is
aangesloten bij de minimumvereisten uit de
richtlijn
Dit lid biedt de mogelijkheid om de keuring niet
te laten zien op de dimensionering van het
systeem als er sinds de laatste keuring geen
wijziging heeft plaatsgevonden aan het systeem
of de verwarminsbehoeften. Van deze
mogelijkheid is gebruik gemaakt om extra
lasten te voorkomen
Dit lid biedt de mogelijkheid om systemen die
vallen onder een energieprestatiecriterium, een
energieprestatiecontract, of een nutsbedrijf- of
netwerkexploitant, uit te zonderen van de
keuringsplicht als deze hetzelfde resultaat
leveren als een keuring. Er is gebruik gemaakt
van de mogelijkheid om systemen onder een
energieprestatiecontract uit te zonderen, om
lasten te beperken.
Dit lid biedt de mogelijkheid om als alternatief
voor de keuring de gebruikers te adviseren over
energiezuinige ruimteverwarming, als deze
aanpak hetzelfde globale resultaat oplevert als
de keuring. Daar wordt niet (langer) voor
gekozen, omdat er in het verleden voor
verwarmingssystemen van 20 tot 100 kW niet
voldoende aangetoond kon worden dat er
sprake is van een gelijkwaardig resultaat.
Implementatie conform richtlijn, er is
aangesloten bij de minimumvereisten uit de
richtlijn
Dit lid biedt de mogelijkheid voor lidstaten om
voorschriften vast te stellen om ervoor te
zorgen dat voor bewoning bestemde gebouwen

Artikel 14, zesde lid

Artikel 6.61, zesde
lid, onder b

Artikel 15, eerste lid,
eerste alinea

Artikel 6.62, eerste
en tweede lid

Artikel 15, eerste lid,
tweede alinea

Artikel 6.62, derde
lid

Artikel 15, eerste lid,
derde alinea
Artikel 15, tweede lid

-

Artikel 15, derde lid

-

Artikel 15, vierde lid

Artikel 6.63 en 6.64

Artikel 15, vijfde lid

-

Artikel 6.62, zesde
lid, onder a

uitgerust zijn met elektronische monitoring.
Hier is niet voor gekozen, omdat dit naar
verwachting tot extra lasten leidt voor
gebouweigenaren zonder dat daar, in de meeste
gevallen, duidelijke voordelen tegenover staan
zoals ontheffing van de verplichting tot het
regelmatig laten keuren van installaties
Dit lid biedt de mogelijkheid om installaties in
een gebouw met een gebouwautomatiseringsen controlesysteem uit te sluiten van de
keuringsplicht. Van deze
uitzonderingsmogelijkheid is gebruik gemaakt
om de extra lasten te voorkomen
Implementatie conform richtlijn, er is
aangesloten bij de minimumvereisten uit de
richtlijn
Dit lid biedt de mogelijkheid om de keuring niet
te laten zien op de dimensionering van het
systeem als er sinds de laatste keuring geen
wijziging heeft plaatsgevonden aan het systeem
of de koelingsbehoeften. Van deze mogelijkheid
is gebruik gemaakt om extra lasten te
voorkomen
Artikelonderdeel behoeft naar zijn aard geen
implementatie; richt zich tot de lidstaat
Dit lid biedt de mogelijkheid om systemen die
vallen onder een energieprestatiecriterium, een
energieprestatiecontract, of een nutsbedrijf- of
netwerkexploitant, uit te zonderen van de
keuringsplicht als deze hetzelfde resultaat
leveren als een keuring. Er is gebruik gemaakt
van de mogelijkheid om systemen onder een
energieprestatiecontract uit te zonderen, om
lasten te beperken
Dit lid biedt de mogelijkheid om als alternatief
voor de keuring de gebruikers te adviseren over
energiezuinige ruimteverwarming, als deze
aanpak hetzelfde globale resultaat oplevert als
de keuring. Daar is niet voor gekozen, omdat er
niet voldoende aangetoond kan worden dat er
sprake is van een gelijkwaardig resultaat
Implementatie conform richtlijn, er is
aangesloten bij de minimumvereisten uit de
richtlijn
Dit lid biedt de mogelijkheid voor lidstaten om
voorschriften vast te stellen om ervoor te
zorgen dat voor bewoning bestemde gebouwen
uitgerust zijn met elektronische monitoring.
Hier is niet voor gekozen, omdat dit naar
verwachting tot extra lasten leidt voor
gebouweigenaren zonder dat daar, in de meeste
gevallen, duidelijke voordelen tegenover staan
zoals ontheffing van de verplichting tot het
regelmatig laten keuren van installaties

Artikel 15, zesde lid

Artikel 6.62, zesde
lid, onder b

Artikel 19

-

Artikel 19bis

-

Artikel 20, tweede lid

-

Artikel 23

-

Artikelen 24 en 25

-

Artikel 26

-

Dit lid biedt de mogelijkheid om installaties in
een gebouw met een gebouwautomatiseringsen controlesysteem uit te sluiten van de
keuringsplicht. Van deze
uitzonderingsmogelijkheid is gebruik gemaakt
om extra lasten te voorkomen
Artikel behoeft naar zijn aard geen
implementatie; richt zich tot de Europese
Commissie
Artikel behoeft naar zijn aard geen
implementatie; richt zich tot de Europese
Commissie
Artikellid behoeft naar zijn aard geen
implementatie; wordt uitgevoerd door middel
van feitelijke handelingen
Artikel behoeft naar zijn aard geen
implementatie; richt zich tot de Europese
instellingen
Artikel behoeft naar zijn aard geen
implementatie; vervallen artikelen richtten zich
tot de Europese Commissie
Artikel behoeft naar zijn aard geen
implementatie; richt zich tot de Europese
instellingen en lidstaten

Artikelsgewijs

Artikel I, onderdeel A (wijziging artikel 1.1)
In artikel 1.1 worden enkele begripsbepalingen aangepast en toegevoegd. De nieuwe
begripsbepalingen zijn afkomstig uit de EPBD III of – in geval van de nieuwe begrippen omtrent
laadpalen voor elektrisch vervoer – uit het Besluit infrastructuur voor alternatieve brandstoffen. 8
Eén van de begripsbepalingen die gewijzigd wordt is verwarmingssysteem. Verwarmingssysteem
wordt gedefinieerd als combinatie van de bestanddelen die nodig zijn voor een vorm van inpandige
luchtbehandeling, waardoor de temperatuur wordt verhoogd. Deze definitie omvat alle systemen
voor ruimteverwarming, dus ook systemen die alleen stralingswarmte afgeven. Losse componenten
die geen onderdeel uitmaken van een systeem voor ruimteverwarming, zoals infraroodpanelen of
een elektrische kachel, vallen niet onder de definitie. Daarnaast is het begrip systeemrendement
vervallen. Voortaan wordt gesproken van de waarde van de energieprestatie. Dit doet beter recht
aan de vele aspecten die een rol spelen bij het bepalen van de energieprestatie.

Artikel I, onderdeel B (nieuwe afdeling 5.4)
De nieuwe afdeling 5.4 (Laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer, nieuwbouw en bestaande
bouw) bevat bepalingen ter implementatie van het herziene artikel 8 van de EPBD III. Hierbij wordt
onderscheid gemaakt tussen woonfuncties en overige gebruiksfuncties (utiliteitsgebouwen). Voor
ingrijpende renovatie is bovendien van belang of de parkeergelegenheid zich in het gebouw
bevindt, of buiten het gebouw op hetzelfde perceel. Het gaat hier om het bouwwerkperceel, niet

Richtlijn 2014/94/EU van het Europees parlement en de Raad van 22 oktober 2014 betreffende de uitrol van
infrastructuur voor alternatieve brandstoffen (PbEU 2014, L 307).

8

het kadastrale perceel. Bij parkeergelegenheid op hetzelfde bouwwerkperceel kan men er
gevoeglijk van uitgaan dat de gebouweigenaar tevens beschikkingsmacht heeft over de
parkeergelegenheid, hetgeen essentieel is voor de mogelijkheid om te voldoen aan de in dit besluit
opgenomen verplichting. In geval van gemengde gebruiksfuncties met een gedeelde
parkeergelegenheid zal bepaald moeten worden bij welke functie de parkeergelegenheid hoort. Bij
gemengd gebruik geldt op grond van de systematiek van het Bouwbesluit 2012 de zwaarste eis.
Zie voor deze systematiek onderdeel 5 van het algemeen deel van de toelichting op het
Bouwbesluit 2012 (Stb 2011,416).
Ten aanzien van nieuw te bouwen woonfuncties met een parkeergelegenheid met meer dan tien
parkeervakken, is bepaald dat er leidingdoorvoeren aanwezig moeten zijn voor ieder parkeervak.
Met leidingdoorvoeren worden kabelgoten of loze leidingen bedoeld waar kabels doorheen
getrokken kunnen worden. Deze eis geldt ook voor woonfuncties die ingrijpende renovatie
ondergaan. Met ingrijpende renovatie wordt gedoeld op een renovatie van een gebouw waarbij
meer dan 25% van de oppervlakte van de gebouwschil een renovatie ondergaat (artikel 2,
onderdeel 10, onder b, van de EPBD). Deze uitwerking van ingrijpende renovatie zal worden
opgenomen in de Regeling Bouwbesluit. Hierbij geldt dat als de parkeergelegenheid buiten het
gebouw ligt, de renovatie betrekking moet hebben op de parkeergelegenheid of de elektrische
infrastructuur daarvan. Als de parkeergelegenheid zich in het gebouw bevindt, dan gelden de eisen
ook als de renovatie mede betrekking heeft op de elektrische infrastructuur van het gebouw. Voor
de definitie van oplaadpunt is aangesloten bij het begrip uit de richtlijn 2014/94/EU betreffende de
uitrol van infrastructuur voor alternatieve brandstoffen, zoals dat in het Besluit infrastructuur
alternatieve brandstoffen is geïmplementeerd. De term ‘infrastructuur voor leidingen’ uit de richtlijn
is vervangen door ‘leidingdoorvoeren’, om aan te sluiten bij termen die onder het Bouwbesluit
gebruikt worden.
In artikel 8, tweede lid, van de EPBD III is bepaald dat nieuwe utiliteitsgebouwen (bouwwerken niet
zijnde woonfuncties) met een parkeergelegenheid met meer dan tien parkeervakken, ten minste
één oplaadpunt moeten hebben en leidingdoorvoeren voor tenminste één op de vijf parkeervakken.
Deze eisen gelden ook voor utiliteitsgebouwen die ingrijpende renovatie ondergaan. Net als bij
woonfuncties zal de renovatie in geval van een buitengelegen parkeergelegenheid betrekking
moeten hebben op de parkeergelegenheid of de elektrische infrastructuur van de
parkeergelegenheid, en in geval van een parkeergelegenheid in het gebouw op de
parkeergelegenheid of op de elektrische infrastructuur van het gebouw zelf.
Voor bestaande utiliteitsgebouwen met een parkeergelegenheid van meer dan 20 parkeervakken is
in artikel 8, derde lid, van de EPBD III bepaald dat deze parkeergelegenheid uiterlijk eind 2025 een
door de lidstaat te bepalen minimum aantal oplaadpunten heeft. Bij de implementatie is gekozen
voor het minimum van één oplaadpunt.
In de nieuwe afdeling 5.4 zijn geen technische eisen gesteld aan de oplaadpunten. Dit laat onverlet
dat er eisen gelden voor publiek-toegankelijke oplaadpunten op grond van het Besluit
infrastructuur alternatieve brandstoffen. Zie hiervoor ook de toelichting in paragraaf [3.2] van het
algemeen deel van de toelichting.
Artikel I, onderdeel C (afdeling 6.13)
Afdeling 6.13, technische bouwsystemen, is opnieuw vastgesteld. EPBD III schrijft voor dat
lidstaten systeemeisen moeten invoeren voor de energieprestatie, het adequaat installeren,
dimensioneren, inregelen en de instelbaarheid van technische bouwsystemen die nieuw worden
geïnstalleerd, vervangen of verbeterd in bestaande gebouwen. Het Bouwbesluit bevatte al
energieprestatie-eisen aan technische bouwsystemen stelde, maar deze eisen waren beperkter en
nog gebaseerd op NEN 7120. Daarom zijn deze eisen aangepast. Daarnaast zijn er systeemeisen
toegevoegd over het adequaat dimensioneren, installeren, inregelen en de instelbaarheid van
technische bouwsystemen.

Met de gewijzigde afdeling 6.13, zijn de eisen aan technische bouwsystemen zoals opgenomen in
artikel 8 eerste lid van EPBD III omgezet.
Voortaan gelden de eisen aan technische bouwsystemen niet alleen bij verbouw van bestaande
gebouwen, maar bij nieuwe gebouwen en bij verbouw van technische bouwsystemen in bestaande
gebouwen. In de oude opzet kende afdeling 6.13 alleen een aansturingsartikel en een
verbouwartikel. Met de toevoeging van het begrip nieuwbouw in het kopje van afdeling 6.13 is tot
uitdrukking gebracht dat voortaan ook bij nieuwbouw eisen aan technische bouwsystemen worden
gesteld. Overeenkomstig artikel 1.12 van het Bouwbesluit 2012 is in deze nieuwbouwafdeling een
artikel met de verbouweisen (artikel 6.55a) opgenomen.
In artikel 6.54, eerste lid, is de functionele eis opgenomen dat een te bouwen bouwwerk technische
bouwsystemen heeft die voldoen aan eisen ten behoeve van een optimaal energiegebruik.
Vergeleken met de eerdere tekst is hiermee tot uitdrukking gebracht dat het gaat om
nieuwbouweisen. Uit het tweede lid volgt dat aan het eerste lid wordt voldaan door toepassing van
de eisen uit deze afdeling. Er is geen aansturingstabel opgenomen, de eisen gelden in principe voor
alle gebruiksfuncties.
Artikel 6.55, systeemeisen
Met het eerste lid is bepaald dat een technische bouwsysteem aan de in tabel 6.55 opgenomen
waarde voor de energieprestatie moet voldoen.
Eerder werd voor deze eis aan het technisch bouwsysteem het begrip systeemrendement gebruikt.
Voortaan wordt gesproken van de waarde van de energieprestatie. Zie hiervoor ook de
artikelsgewijze toelichting op onderdeel A.
In de tabel zijn eisen gesteld aan de ruimteverwarming, ruimtekoeling, ventilatie, warm tapwater
en ingebouwde verlichting.
In de tabel is een kolom opgenomen voor de woonfunctie en een kolom voor de overige functies.
Bij de ruimteverwarming is geen onderscheid gemaakt tussen lokaal en niet lokaal. Het is niet
meer nodig om in dit besluit eisen aan de energiezuinigheid van lokale verwarmingssystemen te
stellen. De eisen aan dergelijke systemen zijn voldoende genormeerd via de Europese Ecodesign
regelgeving.
In het vierde lid is een voorschrift gegeven voor het geval een technisch bouwsysteem uit een
combinatie van de in de tabel opgenomen systemen bestaat. In een dergelijk geval moet de
systeemeis voor de energieprestatie worden berekend naar rato van de in de tabel opgenomen
rendementen van de systemen die deel uitmaken van de combinatie. De systeemeisen gelden voor
het hele systeem (opwekkers, distributie en afgifte).
In de bij dit wijzigingsbesluit behorende wijziging van de Regeling Bouwbesluit 2012 worden
nadere voorschriften gegeven over de wijze van vaststelling van de in tabel 6.55 opgenomen
waarden voor de energieprestatie. De wijze van vaststelling is gebaseerd op NTA 8800 waarbij de
volgende uitgangspunten gehanteerd zijn:
•
•

Benodigde invoerparameters voor het uitvoeren van de berekeningen conform de
opnameprotocollen voor het energielabel van gebouwen (ISSO 82.1 en 75.1).
Energetische prestatie waar mogelijk uitdrukken in berekende primaire fossiele energie ten
opzichte van de netto behoefte:
•
Voor ruimteverwarming: warmtebehoefte exclusief verrekening van terugwinbare
verliezen
•
Voor tapwater: warmtebehoefte
•
Voor koeling: koudebehoefte exclusief verrekening van terugwinbare verliezen
•
Voor ventilatie: benodigde luchtvolumestroom van buitenlucht
•
Voor verlichting: Eis aan kWhprimair per m2, met impliciet de aanname dat het
verlichtingssysteem voldoet aan de functionele eis voor verlichtingsniveau.

De waarde voor energieprestatie voor ruimteverwarmingssystemen wordt voor ieder systeem
bepaald op basis van de volgende formule:
EHeatingSystem = (EH - EH;WKK)/QH;nd;net
Waarin:
EHeatingSystem
EH
EH;WKK

QH;nd;net

de waarde voor de energieprestatie voor het
ruimteverwarmingssysteem;
de hoeveelheid primaire energie die wordt gebruikt voor
ruimteverwarming, voor alle betrokken toestellen en inclusief
hulpenergie (elektronica, waakvlam e.d.) [kWh];
de naar vermeden primaire fossiele energie omgerekende
geproduceerde elektriciteit door een wkk-installatie die het gevolg is
van de productie van warmte ten behoeve van ruimteverwarming
[kWh];
de netto warmtebehoefte voor ruimteverwarming, met verrekening
van interne warmtelast (QH;int) en zonnewarmtewinst (QH;sol),
maar zonder verrekening van terugwinbare verliezen van het
ruimteverwarmingssysteem (QH;ls) [kWh].

Centrale verwarmingssystemen met een individuele gasgestookte “HR107-ketel”, afgifte middels
radiatoren, forfaitaire lengte van het distributiesysteem, niet geïsoleerde kleppen en geen
(aantoonbare) waterzijdige inregeling, voldoen aan deze eis. Systemen die duurzame bronnen
gebruiken (zoals warmtepompen en zonne-combi’s) voldoen ook aan deze eis, tenzij het
rendement aanzienlijk lager ligt dan marktconform is.
De waarde voor energieprestatie voor ruimtekoelingssystemen wordt voor ieder systeem bepaald
op basis van de volgende formule:
ECoolingSystem = EC/QC;nd;net
Waarin:
ECoolingSystem
QC;nd;net

EC

de waarde voor de energieprestatie voor het
ruimtekoelingssysteem;
de koudebehoefte voor ruimtekoeling, met verrekening van interne
warmtelast (QC;int) en zonnewarmtewinst (QC;sol), maar zonder
verrekening van terugwinbare verliezen van het
ruimteverwarmingssysteem (QC;ls) [kWh];
de hoeveelheid primaire energie die wordt gebruikt voor
ruimtekoeling, voor alle betrokken toestellen en inclusief
hulpenergie (elektronica e.d.) [kWh];

Een eenvoudig koelsysteem (compressiekoeling, COP van 3, lage temperatuur) komt uit op
ECoolingSystem van ongeveer 1,3, ruim onder de voorgestelde grenswaarde.
De waarde voor energieprestatie voor ventilatiesystemen voor overig wordt voor ieder systeem
bepaald op basis van de volgende formule:
EVentilationSystem = EV/qv;ODA;req
Waarin:
EVentilationSystem
qv;ODA;req
EV

de waarde voor de energieprestatie voor het ventilatiesysteem;
benodigde luchtvolumestroom van buitenlucht (ODA = outdoor air;
req = required) [kWh];
de hoeveelheid primaire energie die wordt gebruikt voor het
ventilatiesysteem [kWh].

Voor woningen (woonfunctie) is er geen eis, omdat de Ecodesign richtlijn al een minimale prestatie
van de ventilatieunits garandeert. Systemen met gelijkstroomventilatoren (van ongeacht leeftijd)

en wisselstroomventilatoren van na 1985 voldoen aan de eis voor utiliteitsgebouwen (nietwoonfunctie).
De waarde voor energieprestatie voor warmtapwatersystemen wordt voor ieder systeem bepaald
op basis van de volgende formule:
EDomesticHotWater = (EW - EW;WKK)/QW;nd
Waarin:
EDomesticHotWater
EW;WKK

QW;nd
EW

de waarde voor de energieprestatie voor het
warmtapwatersysteem;
De naar vermeden primaire fossiele energie omgerekende
geproduceerde elektriciteit door een wkk-installatie die het gevolg is
van de productie van warmte ten behoeve van warm tapwater
[kWh];
de netto warmtebehoefte voor warm tapwater [kWh];
de hoeveelheid primaire energie die wordt gebruikt voor warm
tapwater, voor alle betrokken toestellen en inclusief hulpenergie
(elektronica, waakvlam e.d.) [kWh];

Aan deze eis wordt voldaan door gasgestookte tapwatertoestel met een opwekrendement van 30%
en geen leidingverliezen. Systemen met een hoger opwekrendement (HR-combiketels,
warmtepompen) voldoen dan ook, evenals systemen waar sprake is van (deels) duurzame
opwekking (zonneboilers, PVT) of douche WTW.
De waarde voor energieprestatie voor ingebouwde verlichting voor overig wordt voor ieder systeem
bepaald op basis van de volgende formule:
ELighting = EL/Ag [kWh/m2]
Waarin:
ELighting
EL
Ag

de waarde voor de energieprestatie voor het systeem voor
ingebouwde verlichting;
de hoeveelheid primaire energie die wordt gebruikt voor verlichting,
inclusief parasitair energiegebruik [kWh];
gebruiksoppervlakte [m²].

De berekende grenswaarde is gebaseerd op een geïnstalleerd vermogen van 15W/m2, afgeleid van
het geïnstalleerd vermogen in een “winkel XL” (bouwmarkt, woonwinkel). Andere winkeltypen
(bijv. een supermarkt) hebben een lager geïnstalleerd vermogen, evenals de meeste andere
gebouwtypen en gebruiksfuncties.
Met het tweede lid is aangegeven dat een technisch bouwsysteem adequaat moet zijn
gedimensioneerd, geïnstalleerd, ingeregeld en instelbaar moet zijn. Hieronder is toegelicht wat
onder deze eisen wordt verstaan. In de bij dit wijzigingsbesluit behorende wijziging van de
Regeling Bouwbesluit 2012 zijn de eisen aan de in het tweede lid opgenomen begrippen adequaat
gedimensioneerd, geïnstalleerd, ingeregeld en instelbaar verder in regelgeving uitgewerkt. De
grondslag hiervoor is in het vijfde lid van dit artikel opgenomen.
Adequaat dimensioneren betekent dat de capaciteit van een systeem zodanig wordt gekozen dat
het goed en met een optimaal rendement functioneert bij gemiddelde gebruiksomstandigheden.
Deze capaciteit wordt afhankelijk van het soort technisch bouwsysteem bepaald:
De benodigde verwarmingscapaciteit wordt bepaald volgens een warmteverliesberekening; de
benodigde koelingscapaciteit door een koellast- en temperatuuroverschrijdingsberekening; en de
benodigde warm tapwatercapaciteit door een berekening van de warm tapwatervraag. De

ventilatiecapaciteit wordt in principe ongewijzigd gelaten, tenzij uit een berekening blijkt dat
aanpassing van de ventilatiecapaciteit nodig is of energetische voordelen biedt.
De hoeveelheid en het type verlichtingsarmaturen worden afgestemd op de typische
verlichtingsbehoefte van de ruimte waarin die verlichting wordt geïnstalleerd. Een
gebouwautomatisering en -controlesysteem, wanneer geïnstalleerd in een utiliteitsgebouw met
verwarmingssysteem of airconditioningsysteem (als dan niet gecombineerd met ventilatie) met een
nominaal vermogen van meer dan 290 kW voldoet aan de eisen van klasse C zoals opgenomen in
hoog NEN 15232, met een uitgebreidere energiemanagementcomponent (volgens klasse B of
nationale eisen van vergelijkbaar niveau). Goed dimensioneren van installaties vraagt dus om een
aanpassing van de capaciteit van een installatie aan gebouw- en gebruikskenmerken.
Van adequaat installeren is sprake wanneer het bouwsysteem wordt geïnstalleerd door een
deskundig installateur. Daarbij worden installatievoorschriften van leveranciers van de installaties
opgevolgd en worden waar nodig ook thermostaten en andere regelapparatuur geplaatst met
inachtneming van de installatievoorschriften van die apparatuur.
Adequaat inregelen betekent dat het bouwsysteem wordt afgesteld op een technisch juiste en
energetisch geoptimaliseerde werking bij gemiddelde gebruiksomstandigheden. Dit betekent
bijvoorbeeld dat systemen voor ruimteverwarming worden afgesteld op een energetisch optimale
stooklijn en zo mogelijk hydraulisch gebalanceerd. Systemen voor ruimtekoeling worden afgesteld
op energetisch optimale condensor- en verdampertemperaturen en worden zo mogelijk hydraulisch
gebalanceerd (voor hydraulische systemen). Luchtstromen worden gebalanceerd (voor
luchtdistributiesystemen), ventilatiesystemen worden geoptimaliseerd voor laag energiegebruik
met behoud van comfort en een gezond binnenklimaat. Warm tapwatersystemen worden, met
inachtneming van de ontwerpcondities van deze systemen, afgesteld op een energetisch optimale
en legionella-veilige watertemperatuur. Gebouwbeheer- en controlesystemen worden na oplevering
getest en afgesteld op optimale werking onder typische weers- en gebruiksomstandigheden en
systemen voor lokale elektriciteitsopwekking worden na installatie getest op goede werking.
Uitgangspunt daarbij is dat systemen afgesteld worden op technisch en energetisch optimaal
functioneren onder typische of gemiddelde gebruiksomstandigheden, en niet (uitsluitend) onder
maximale capaciteitsvraag. Dit vraagt vaak om aanpassing van temperatuur, doorstroming van
water en lucht en thermische-energetische balans in het systeem aan veranderlijke weers- en
gebruiksomstandigheden.
Adequaat instelbaar betekent dat het gebouwsysteem is voorzien van passende regelapparatuur,
met instelmogelijkheden voor gebruikers en automatische temperatuurregeling. Dit kan
bijvoorbeeld ingevuld worden door centrale verwarmingsinstallaties te voorzien van een
ruimtethermostaat van klasse 2 of hoger (volgens Ecodesign 2009/125/EC) en thermostatische
radiatorkranen. Daarnaast moeten radiatoren die vervangen worden voorzien zijn van
thermostatische radiatorkranen met ingebouwde flowregeling of voetventiel. Ook
airconditioningsystemen moeten worden voorzien van een ruimtethermostaat (bij een centraal
aangestuurd systeem), een door de gebruiker instelbare losse thermostaat gekoppeld aan de
ventilatorconvector (bij individueel geregelde units) of een ingebouwde thermostaat (bij
vrijstaande ruimtekoelers). Ventilatiesystemen moeten worden voorzien van een instelbaar
ventilatievolume en van een CO2-sensor die het ventilatievolume kan sturen en warm
tapwatersystemen worden voorzien van een voor de gebruiker bereikbare instelling van de
watertemperatuur met daarbij behorende gebruikersinstructie over het veilig en zonder legionellarisico instellen van watertemperaturen. Verlichtingssystemen in de utiliteitsbouw worden uitgerust
met aanwezigheidsschakelaars of worden gebaseerd op een opgesteld verlichtingsplan. Systemen
voor lokale elektriciteitsopwekking worden voorzien van een meter waarmee de gebruiker zelf kan
bijhouden hoeveel elektriciteit geproduceerd is. Deze eisen gelden niet wanneer een gebouw
voorzien is van een gebouwautomatisering en controlesysteem. dat voldoet aan artikel 6.64.
Het derde lid bepaalt dat een technisch bouwsysteem voor ruimteverwarming of ruimtekoeling of
een combinatie daarvan, zelfregulerend moet zijn per verblijfsruimte of verblijfsgebied. Dit geldt

ook voor stadverwarming of –koeling (levering van warmte- en/of koude). Zelfregulerend wil
zeggen dat de temperatuur voor elke kamer apart (verblijfsruimte), of voor een bepaalde zone
(verblijfsgebied) moet worden gereguleerd. De apparatuur moet automatisch de verwarmings- en
koelingsoutput van de systemen voor ruimteverwarming en ruimte koeling kunnen aanpassen op
basis van wisselingen in de binnentemperatuur (thermostatisch) en eventuele andere parameters
op basis van (handmatig) vooraf ingevoerde instellingen. Voorbeelden van apparatuur die aan de
voorwaarden voldoen zijn een thermostatische radiatorknop, een kamerthermostaat, een
thermostaat van een ventilatorconvector en gebouwautomatiserings- en –controlesystemen die de
temperatuur kunnen reguleren per verblijfsruimte of -gebied. In beginsel moet de apparatuur de
temperatuur kunnen reguleren per verblijfsruimte. In het geval dat meerdere aan elkaar grenzende
kamers onderdeel uitmaken van dezelfde thermische zone mag de zelfregulerende apparatuur ook
de temperatuur per verblijfsgebied reguleren. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij aan elkaar
grenzende kantoorruimtes, een open keuken of zeer kleine woningen. Op grond van artikel 6.55c
geldt deze eis niet voor een verblijfsruimte die niet is bestemd om te worden verwarmd of gekoeld,
zoals een industriehal of niet verwarmde of gekoelde garage.
Artikel 6.55a Verbouw
Met artikel 6.55a zijn eisen gesteld aan het plaatsen, of het geheel of gedeeltelijk vernieuwen of
het ingrijpend veranderen of vergroten van een technisch bouwsysteem in een bestaand bouwwerk
waarbij de energieprestatie wordt beïnvloed. Dergelijke bouwsystemen moeten aan het in tabel
6.55 opgenomen systeemeisen voor de energieprestatie voldoen. Deze eisen gelden voor alle
gebruiksfuncties.
Er is sprake van het gedeeltelijk vernieuwen of veranderen of vergroten van een technisch
bouwsysteem wanneer één of meer van de centrale warmte-, koude- of warm water-opwekkers of
centrale ventilatie units veranderd wordt of wanneer een derde of meer van de afgiftelichamen of
inbouwarmaturen wordt geïnstalleerd, vervangen of verbeterd. De eisen gelden niet bij kleine
(ondergeschikte) wijzigingen aan een technische bouwsysteem, zoals een eenvoudige reparatie of
het vervangen van de ombouw van een dergelijk systeem, omdat de eisen dan zouden kunnen
leiden tot nalevingskosten die niet proportioneel zijn ten opzichte van de oorspronkelijk beoogde
ingreep. In deze gevallen is er meestal ook geen of slechts een zeer beperkt effect op
de energieprestatie. In het vijfde lid is een voorschrift gegeven voor het geval een technisch
bouwsysteem uit een combinatie van de in de tabel opgenomen systemen bestaat. In een
dergelijk geval moet de energieprestatie worden berekend naar rato van de in de tabel opgenomen
eisen van de systemen die deel uitmaken van de combinatie.
Met het tweede lid is aangegeven dat een technisch bouwsysteem adequaat moet zijn
gedimensioneerd, geïnstalleerd, ingeregeld en instelbaar moet zijn. Voor een toelichting op deze
eis wordt verwezen naar de toelichting op artikel 6.55, tweede lid, dat dezelfde eisen voor
nieuwbouw stelt. De grondslag voor de verdere invulling van de hiervoor genoemde begrippen is in
het zevende lid van artikel 6.55a opgenomen.
Met de derde lid is bepaald dat een technisch bouwsysteem voor ruimteverwarming na het
vervangen van één of meerdere centrale warmtegenerators zelfregulerend per verblijfsgebied of
verblijfsruimte moet zijn. Voor het begrip warmtegenerator wordt verwezen naar de artikelsgewijze
toelichting op dat begrip. Zie daarvoor de toelichting op onderdeel A van dit besluit.
Alleen bij het vervangen van een warmtegenerator moet het technisch bouwsysteem voor
ruimteverwarming zelfregulerend zijn. Zie ook de artikelsgewijze toelichting op artikel 6.55, derde
lid.
Met het vierde lid is bepaald dat een technisch bouwsysteem voor ruimteverwarming in een
bouwwerk dat is aangesloten op een warmtenet na het vervangen van de afleverset voor warmte
zelfregulerend moet zijn. In tegenstelling tot het vergelijkbare nieuwbouwartikel geldt hier geen eis
voor ruimtekoeling.

Het vijfde lid bevat een combinatiebepaling voor het geval er sprake is van een technisch
bouwsysteem dat bestaat uit een combinatie van in de tabel opgenomen bouwsystemen. Zie voor
een toelichting hierop de artikelsgewijze toelichting op artikel 6.55, vierde lid.
Het zesde lid bepaalt dat het tweede en derde lid niet van toepassing zijn als de kosten van de
zelfregulerende apparatuur meer dan 20% bedragen van het technisch bouwsysteem voor
ruimteverwarming.
Artikel 6.55b Verslaglegging
Met het eerste lid van dit artikel is invulling gegeven aan de informatieverplichting van artikel 8,
negende lid, van EPBD III. De installateur beoordeelt en documenteert de energieprestatie van de
in de artikelen 6.55 en 6.55a bedoelde technische bouwsystemen en verstrekt deze aan de
eigenaar van het gebouw. Dit betekent in het geval van nieuwbouw en het plaatsen en volledig
vervangen dat de energieprestatie van het hele systeem moet worden beschreven. Op grond van
het tweede lid mag bij gedeeltelijk vernieuwen veranderen of vergroten worden volstaan met
documentatie van de energieprestatie van de gewijzigde onderdelen. Op grond van het derde lid
worden hierover nadere voorschriften gegeven. Deze nadere voorschriften hebben in ieder geval
betrekking op de gegevens die vermeld moeten worden op de documentatie.
Artikel 6.55c Onverwarmde en ongekoelde verblijfsruimte
Als een verblijfsruimte niet is bestemd om te worden verwarmd of gekoeld, of als de verwarming of
koeling niet is bestemd voor het verblijven van personen, dan gelden voor die verblijfsruimte geen
eisen aan ruimteverwarming en ruimtekoeling. In het algemeen zullen dergelijke ruimtes geen
verwarming en koeling hebben, maar mocht dat wel het geval zijn dan gelden de in de artikelen
6.55, derde en vierde lid, 6.55a, derde en vierde lid, en 6.55b, opgenomen systeemeisen aan de
ruimteverwarming en ruimtekoeling niet.
Artikel I, onderdeel D (nieuwe afdelingen 6.15 en 6.16)
In onderdeel D worden twee nieuwe afdelingen ingevoegd. Afdeling 6.15 gaat over keuringen van
verwarmingssystemen, airconditioningsystemen en systemen waarin ventilatie gecombineerd wordt
met verwarming of airconditioning. Afdeling 6.16 bevat regels over gebouwautomatiserings- en –
controlesystemen (GACS). Beide afdelingen worden hieronder afzonder toegelicht.
Afdeling 6.15
De nieuwe afdeling 6.15 bevat bepalingen over keuringen aan verwarmingssystemen en
airconditioningsystemen en aan systemen waarin verwarming of airconditioning met ventilatie is
gecombineerd.
De EPBD III verplicht allereerst keuringen aan verwarmingssystemen of gecombineerde
ruimteverwarmings- en ventilatiesystemen met een nominaal vermogen van meer dan 70 kW. Voor
de berekening van het nominale vermogen moeten de vermogens van de verschillende onderdelen
van het systeem worden opgeteld. Dit geldt voor verwarmingssystemen en
airconditioningsystemen separaat. Het is dus mogelijk dat in een gebouw het verwarmingssysteem
wel onder de keuringsverplichting valt en het airconditioningsysteem niet, of andersom.
Eventuele back-up systemen tellen mee in het nominaal vermogen van het verwarmingssysteem of
gecombineerde ventilatie en ruimteverwarmingssysteem. Op basis van de richtlijn moet de keuring
zien op de toegankelijke delen van het systeem. De keuring dient tenminste eenmaal per vier jaar
plaats te vinden. De frequentie sluit aan de op frequentie van keuringen van gasgestookte
stookinstallaties zoals opgenomen in het Activiteitenbesluit milieubeheer.
De keuring omvat in ieder geval een beoordeling van het rendement en de dimensionering van de
warmtegenerator, afgestemd op verwarmingsbehoefte van het gebouw, en houdt rekening met het

vermogen van het systeem om de prestatie onder typische of gemiddelde omstandigheden te
optimaliseren. Met de keuring hoeft niet te worden getoetst of de systemen voldoen aan de eisen
uit artikel 6.55 en 6.55a. Als er geen wijziging heeft plaatsgevonden aan de warmtegenerator of de
warmtebehoefte van het gebouw kan de beoordeling van de dimensionering van de
warmtegenerator achterwege blijven. Na de keuring wordt aan de eigenaar of huurder van het
gebouw een verslag van de keuring overhandigd, waarin eveneens aanbevelingen zijn opgenomen
voor kostenefficiënte verbeteringen aan het systeem.
De keuring wordt uitgevoerd door een gekwalificeerde deskundige op onafhankelijke wijze. Bij
ministeriële regeling wordt opgenomen welke beroeps- en kwalificatie-eisen van toepassing zijn.
Hierbij zal aansluiting worden gezocht bij de bestaande eisen uit de Activiteitenregeling
milieubeheer.
Daarnaast bevat de EPBD III eisen over keuringen aan airconditioningsystemen en gecombineerde
airconditionings- en ventilatiesystemen. In afwijking van de keuringen aan verwarmingssystemen
vindt deze keuring iedere vijf jaar plaats. De eisen aan de inhoud van de keuring zijn vergelijkbaar
met de keuring voor verwarmingssystemen of gecombineerde systemen voor ruimteverwarming en
ventilatie. Bovendien geldt ook voor deze keuring dat een verslag met aanbevelingen overhandigd
dient te worden aan de eigenaar of huurder, en dat diegene die de keuring uitvoert deskundig is en
onafhankelijk te werk gaat. De uitwerking van de beroeps- en kwalificatie-eisen voor de
keuringsdeskundige gebeurt bij ministeriële regeling.
Er zijn twee uitzonderingen opgenomen voor de keuringen van beide soorten systemen. Ten eerste
kan de keuring achterwege blijven als het systeem valt onder een energieprestatiecontract.
Uitgangspunt is dat een energieprestatiecontract tot globaal hetzelfde resultaat leidt als een
regelmatige keuring, indien het contract voldoet aan de beschrijving in de definitiebepaling van
“energieprestatiecontract”, en dus een energieprestatiecontract is als bedoeld in richtlijn
2012/27/EU inzake energie-efficiëntie. Ten tweede is er geen keuringsplicht als het gebouw is
uitgerust met een systeem voor gebouwautomatisering- en controle als bedoeld in het nieuwe
artikel 6.64.
Afdeling 6.16
In de nieuwe afdeling 6.16 is opgenomen dat (bestaande) utiliteitsgebouwen voorzien moeten zijn
van een systeem voor gebouwautomatisering en –controle, als het verwarmingssysteem of
gecombineerd ruimteverwarmings- en ventilatiesysteem, óf het airconditioningsysteem of
gecombineerd airconditioning- en ventilatiesysteem, een nominaal vermogen heeft van meer dan
290 kW. De vermogens van de verschillende onderdelen van het systeem worden bij elkaar
opgeteld. De eis geldt als ofwel het verwarmingssysteem (of gecombineerd verwarmings- en
ventilatiesysteem) ofwel het airconditioningsysteem (of gecombineerd airconditioning- en
ventilatiesysteem) de ondergrens in vermogen overschrijdt. Het vermogen van het
verwarmingssysteem en het airconditioningsysteem hoeven aldus niet bij elkaar opgeteld te
worden.
In het artikel is opgenomen waar het systeem voor gebouwautomatisering- en controle moet
voldoen. Eén van die eisen houdt in dat het systeem kan communiceren met verbonden technische
bouwsystemen, waarmee in ieder geval het verwarmingssysteem of gecombineerd ventilatie- en
verwarmingssysteem en het airconditioningsysteem of gecombineerd airconditionings- en
ventilatiesysteem bedoeld wordt. Bij ministeriële regeling kunnen nadere regels gesteld worden, ter
invulling van de in dit artikel genoemde eisen aan het systeem.
Artikel I, onderdeel E (wijziging artikel 9.2)
In artikel 9.2 van het Bouwbesluit 2012 is het overgangsrecht opgenomen voor de keuringen uit de
EPBD III. Dit is toegelicht in paragraaf 8 van het algemeen deel van deze nota van toelichting. In
het overgangsrecht is bepaald dat de keuringen (inclusief keuringsverslag), zoals die werden

uitgevoerd op grond van het Besluit energieprestatie gebouwen (airconditioning) of worden
uitgevoerd op grond van het Activiteitenbesluit milieubeheer (stookinstallatie), gelijkgesteld zijn
aan de keuringen die op grond van de artikelen 6.61 en 6.62 zijn verplicht. Een afwijking hiervan is
het toepassingsbereik: de keuringplicht geldt in beide gevallen voor systemen met een nominaal
vermogen van meer dan 70 kW. Voor verwarmingssystemen is dit een verzwaring, omdat de
keuring uit het Activiteitenbesluit milieubeheer slechts geldt voor systemen met een nominaal
thermisch vermogen van meer dan 100 kW. Voor airconditioningsystemen is het daarentegen een
verlichting; de vervallen keuringsplicht uit het Besluit energieprestatie gebouwen gold voor
systemen vanaf 12 kW nominaal vermogen. Een tweede afwijking zijn de uitzonderingen voor
systemen die vallen onder een energieprestatiecontract of een GACS. Deze uitzonderingen kunnen
wel al direct na inwerkingtreding van dit besluit worden toegepast.
Er bestaat soms een verschil tussen het nominaal vermogen (geleverd vermogen van een
verwarmingstoestel) en het nominaal thermisch ingangsvermogen (opgenomen vermogen
uitgedrukt in de verbrandingswaarde van brandstoffen, zonder rekening te houden met mogelijke
extra warmte uit condensatie van verbrandingsgassen), waardoor het nominaal vermogen van een
toestel tot enkele procenten hoger kan liggen dan het nominaal thermisch ingangsvermogen.
Voor verwarmings- en airconditioningsystemen waar al een keuring op grond van de EPBD
verplicht was geldt dat de keuring binnen respectievelijk 4 of 5 jaar moet worden uitgevoerd na de
laatste keuring. Als een verwarmingssysteem bijvoorbeeld op het laatst gekeurd is op 1 mei 2017,
dan dient de volgende keuring uiterlijk op 1 mei 2021 plaats te vinden. Voor verwarmingssystemen
die voorheen nog niet gekeurd hoefden te worden op grond van de EPBD geldt dan ook dat de
keuring uiterlijk op 10 maart 2024 (‘eenmaal per vier jaar’) moet zijn uitgevoerd.
Artikel II, onderdeel A (wijziging artikel 2.1, achtste lid, Besluit energieprestatie gebouwen)
De wijziging in artikel 2.1, achtste lid, komt voort uit de nieuwe bepalingsmethodiek voor de
energieprestatie van gebouwen die op grond van de EPBD, via het Besluit houdende wijziging van
het Bouwbesluit 2012 inzake bijna energie-neutrale nieuwbouw (BENG), wordt geïntroduceerd.
Voor de toelichting op deze wijziging wordt verwezen naar paragraaf 2.7 van het algemeen deel
van deze nota van toelichting. Ten overvloede wordt opgemerkt dat de introductie van deze nieuwe
indicator voor het primaire energieverbruik geen effect heeft op de geldigheid van bestaande
labels. Een bestaand label dat bij afgifte van het label voldeed aan de op dat moment geldende
eisen, mag zolang het zijn geldigheid niet heeft verloren (in principe 10 jaar vanaf het moment van
afgifte) gewoon gebruikt worden in die gevallen waarin volstaan kan worden met de afgifte van een
geldig label. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het sluiten van een nieuwe verhuurovereenkomst.
Artikel II, onderdeel B (intrekken afdeling 3a)
Afdeling 3a. Keuringen van airconditioningsystemen wordt ingetrokken, omdat de regels worden
overgenomen in het Bouwbesluit 2012 (onderdeel D van artikel I).
Artikel III
De wijzigingen van het Bouwbesluit 2012 zijn ook verwerkt in het Besluit bouwwerken
leefomgeving (Bbl; Stb. 2018, 291), de opvolger van het Bouwbesluit 2012 onder de
Omgevingswet. Beoogd is om de bepalingen neutraal en technisch om te zetten naar het Bbl. Voor
een inhoudelijke toelichting bij de bepalingen wordt daarom verwezen naar de overeenkomstige
wijzigingen in de artikelen I en II van dit besluit.
De wijzigingen van het Bouwbesluit 2012 zijn als volgt terug te vinden in de wijzigingen van het
Bbl:
Tabel 1. Omzetting wijzigingen Bouwbesluit 2012 naar Bbl
Wijziging Bouwbesluit 2012
(artikel I)

Wijziging Bbl (artikel III)

Toelichting

Artikel 1.1 (onderdeel A)

Bijlage I

Technische omzetting. Het begrip
“herziene richtlijn energieprestatie
gebouwen” is niet opgenomen, omdat
die definitie reeds is opgenomen in de
bijlage, onderdeel A, van de
Omgevingswet.

Afdeling 5.4 (onderdeel B)

Artikelen 3.87a en 3.87b (voor
bestaande bouw);

Technische omzetting

Paragraaf 4.4.3 (voor
nieuwbouw); en
Artikel 5.21c (voor verbouw)
Afdeling 6.13 (onderdeel C)

Paragraaf 4.7.14 (voor
nieuwbouw); en

Technische omzetting

Artikelen 5.21, 5.21a en 5.21b
(voor verbouw)
Afdeling 6.15 (onderdeel D)

De artikelen 6.37 en 6.37a en
paragraaf 6.5.4

Technische omzetting

Afdeling 6.16 (onderdeel D)

Paragraaf 3.7.12 (voor bestaande
bouw) en paragraaf 4.4.4 (voor
nieuwbouw)

Technische omzetting

Artikel 9.2 (onderdeel E)

Artikel 6.37a en artikel 6.43

Technische omzetting

Wijziging BEG (artikel II)

Wijziging Bbl (artikel III)

Toelichting

Artikel 2.1, achtste lid (onderdeel
A)

Artikel 6.29, derde lid

Technische omzetting

Vervallen afdeling 3a

-

Behoeft geen omzetting: de afdeling
die in het BEG vervalt was reeds
opgenomen in het Bbl

In het Bouwbesluit 2012 zijn de eisen voor bestaande bouw, nieuwbouw en verbouw themagewijs
in hetzelfde hoofdstuk opgenomen. Vanwege de systematiek van het Bbl zijn enkele technische
aanpassingen gedaan ten opzichte van het Bouwbesluit 2012. Er is geen sprake van inhoudelijke of
beleidsmatige wijzigingen.
Ten eerste komen de bepalingen uit het Bouwbesluit 2012 in enkele gevallen meermaals terug in
het Bbl. Dit is omdat het Bbl een andere hoofdstukindeling aanhoudt, waardoor een bepaling terug
kan komen in meerdere hoofdstukken. Dit is bijvoorbeeld het geval als een voorschrift niet alleen
voor nieuwbouw, maar ook voor verbouw en/of bestaande bouw geldt.
Ten tweede wordt niet langer in de artikelen bepaald dat er bij ministeriële regeling nadere regels
kunnen worden gesteld. De grondslag om bij regeling uitvoeringstechnische, administratieve of
meet- en rekenvoorschriften te stellen is namelijk al opgenomen in de Omgevingswet (artikel 4.3,
vierde lid).
Een laatste technische wijziging betreft artikel 6.42, vierde lid. Dit artikellid bevat de bepaling die
eerder was opgenomen in de Regeling Bouwbesluit 2012. Dit voorschrift is “opgetild” naar het Bbl,
omdat het voorschrift in het licht van de delegatiesystematiek onder de Omgevingswet past op
niveau van een algemene maatregel van bestuur.
Artikel IV

De inwerkingtreding van artikel I van dit besluit is voorzien voor 10 maart 2020 en wordt bij KB
bepaald. Uitzondering hierop zijn de bepalingen uit de richtlijn die betrekking hebben op bestaande
bouw zonder dat er sprake is van verbouw (de verplichting om een gebouwautomatiserings- en –
controlesysteem te installeren bij gebouwen met een verwarmings- of airconditioningsysteem vanaf
290 kW en de verplichting om bij bestaande gebouwen met meer dan 20 parkeerplaatsen één
oplaadpunt te installeren). Deze treden conform EPBD III pas in 2025 in werking. Dit geeft
gebouweigenaren voldoende tijd om hierop te anticiperen. Alle overige onderdelen van artikel I
treden op 10 maart 2020 in werking.
Deze datum wijkt af van de vaste verandermomenten. Deze afwijking is noodzakelijk vanwege de
implementatiedeadline die is gesteld in de EPBD III.
De wijziging in het Besluit energieprestatie gebouwen (artikel II van dit besluit) die samenhangt
met de wijzigingen in het Besluit houdende wijziging van het Bouwbesluit 2012 in verband met
bijna energie-neutrale nieuwbouw (BENG) zal naar verwachting op 1 juli 2020, tegelijkertijd met
dat besluit, in werking treden. De omzetting van de wijzigingen in het Besluit bouwwerken
leefomgeving (artikel III van dit besluit) treden in werking wanneer het stelsel van de
Omgevingswet in werking treedt. Dit is gepland op 1 januari 2021.
Ook is van de regels omtrent de voorbereidingstijd voor het bouwbedrijfsleven afgeweken omdat er
sprake is van implementatie van een Europese richtlijn met als datum van omzetting 10 maart
2020.

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

Drs. K.H. Ollongren