Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer
2009

Rapportage aan de Minister van Financiën
Mei 2010

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

2

INHOUDSOPGAVE
VOORWOORD ........................................................................................................................5
1. RESULTATEN 2007.............................................................................................................7
1. RESULTATEN 2009.............................................................................................................7
Nieuw Migratieplan SEPA ....................................................................................................7
Toegankelijkheid betalingsverkeer ook in SEPA gewaarborgd...........................................7
Het nieuwe pinnen komt eraan .............................................................................................7
Consumenten gevoelig voor tarifering creditcards ..............................................................7
Intensivering aanpak skimmen.............................................................................................8
Onderzoek veiligheid toonbankbetaalmiddelen ...................................................................8
Voorlichting identiteitsfraude...............................................................................................8
Maatregelen tegen onveilige betaaldiensten op het internet ................................................8
Informatie 3DSecure .............................................................................................................8
2. DE OVERGANG NAAR DE NIEUWE EUROPESE BETAALPRODUCTEN .................9
Nieuw Migratieplan in MOB besproken ..............................................................................9
Nadere Overeenkomst bij Convenant Betalingsverkeer ......................................................9
Versneld over naar veiliger chiptechnologie ......................................................................10
Overgang naar internationale merken op pinpas ...............................................................11
Nederland klaar met invoering Richtlijn Betaaldiensten...................................................11
Voortgang Europese overschrijving en incasso..................................................................12
Gebruik Europese overschrijving is bescheiden .................................................................12
De Europese incasso is van start gegaan ...........................................................................13
Aanpassing acceptgiro aan de SEPA-standaarden.............................................................13
Overgang zakelijke gebruikers op Europees betalingsverkeer wordt in kaart gebracht..13
Einddatum SEPA migratie .................................................................................................13
Tarieven Europese betaalproducten...................................................................................14
SEPA-communicatie vereist een goede timing ...................................................................15
3. TOEGANKELIJKHEID EN BEREIKBAARHEID ..........................................................17
Toegankelijkheid van het SEPA-betalingsverkeer.............................................................17
Toegankelijk telefonisch bankieren ....................................................................................17
Werkafspraak Bereikbaarheid en bereikbaarheidsmonitor..............................................17
De cashloze supermarkt ......................................................................................................18
4. EFFICIENCY......................................................................................................................19
Vervanging contante betalingen door pinbetalingen..........................................................19
Naar een robuustere pinketen in Nederland ......................................................................19
Opmars pinnen zet door......................................................................................................20
Optimalisatie chartale keten ...............................................................................................20
Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

3

Onderzoek beleving consumenten gebruik creditcards .....................................................20
Pilot onderzoek beleving creditcard door acceptanten ......................................................21
5. VEILIGHEID......................................................................................................................22
Ontwikkeling valse eurobiljetten ........................................................................................22
Skimming bij geld- en betaalautomaten in Nederland.......................................................22
Maatregelen ......................................................................................................................23
Onderzoek DNB ‘De veiligheid van toonbankbetaalmiddelen’ ...........................................24
Communicatie over skimming............................................................................................24
Identiteitsfraude ..................................................................................................................25
Adviezen voor consumenten en ondernemers .....................................................................25
Centraal Meldpunt identiteitsfraude ..................................................................................25
Veilig Internetten ................................................................................................................25
Ernstige zorg over nieuwe, onveilige betaaldiensten op internet .......................................25
Cybercrime..........................................................................................................................27
Creditcards ..........................................................................................................................27
Geactualiseerd document `Inzicht in de wereld van creditcards´........................................27
6. PRIORITEITEN 2010........................................................................................................28
Europese ontwikkelingen ....................................................................................................28
Bereikbaarheidsmonitor .....................................................................................................28
Toegankeljkheid betalingsverkeer voor allochtone Nederlanders.....................................28
Verhoging efficiëntie laagwaardig betalingsverkeer ..........................................................28
Aanpak skimming ...............................................................................................................29
Cybercrime..........................................................................................................................29
BIJLAGE 1 Missie en organisatiestructuur MOB ...............................................................30
Missie en taakopdracht .......................................................................................................30
Samenstelling MOB.............................................................................................................30
Procedure deelname MOB..................................................................................................31
Werkgroepen.......................................................................................................................32
BIJLAGE 2 Statistische informatie betalingsverkeer in Nederland....................................33
BIJLAGE 3 Lijst van gebruikte afkortingen .........................................................................38
BIJLAGE 4: Bibliografie ........................................................................................................39

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

4

VOORWOORD

Gaandeweg verandert het Nederlandse betalingsverkeer op weg naar een uniforme Europese
betaalruimte, vaak aangeduid met de afkorting SEPA, de ‘Single Euro Payments Area’. Het
Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer streeft er naar deze overgang zo
‘gebruikersvriendelijk’ mogelijk te laten verlopen. Dat vereist een goede voorbereiding en
overleg tussen alle betrokkenen. Nederland hoort niet bij de koplopers in Europa qua aantallen
betaaltransacties die volgens de nieuwe Europese standaarden worden uitgevoerd. Maar dit doet
niets af aan de committering van partijen om uiteindelijk wel voor die standaarden te kiezen.

De overheid heeft in 2010 het voortouw genomen door het invoeren van de nieuwe standaarden
voor het betalingsverkeer van de ministeries. Andere overheidsdiensten zullen volgen. Uit de in
dit voorjaar voor het eerst gehouden ‘SEPA-monitor’ blijkt dat grote bedrijven zich goed bewust
zijn van wat er moet gebeuren, en zich daarop aan het voorbereiden zijn. De aanpassingen die
nodig zijn in de administratieve systemen zijn aanzienlijk. De invoering van de nieuwe
standaarden vergt dan ook een gedegen projectaanpak, met onvermijdelijk de nodige
doorlooptijd. Bedrijven die nog niet zover zijn in de voorbereiding moeten zich dit wel realiseren.
Uit dezelfde enquête komt naar voren dat kleinere ondernemingen zich nog niet of nauwelijks
bewust zijn van de veranderingen die gaan komen. Dat is op dit moment nog niet zo’n probleem,
aangezien de huidige betaalstandaarden voor overboekingen en incasso’s nog wel een aantal jaren
ondersteund zullen worden. Toch is het goed als ook in het midden- en kleinbedrijf het
bewustzijn groeit, en er bijvoorbeeld bij vernieuwing van administratieve pakketten wordt
gekeken of deze ‘SEPA proof’ zijn. Leveranciers van deze systemen moeten er voor zorgen dat
nieuwe versies de SEPA-standaarden aan kunnen.

De consument merkt nog weinig van de nieuwe standaarden. Gaandeweg zal het onderscheid
tussen betalingen in euro binnen Nederland en naar andere landen in Europa gaan verdwijnen.
Het is de bedoeling dat zodanig te doen dat het huidige betaalgemak voor de consument niet
wordt aangetast, met daarbij speciale aandacht voor kwetsbare groepen zoals ouderen en mensen
met een functiebeperking.

Voor het elektronische betalen in winkels, het ‘pinnen’ zijn in het afgelopen jaar duidelijke
keuzes gemaakt. De overgang op de nieuwe standaard die voor heel Europa geldt, de ‘EMV-chip’
is in volle gang. Consumenten kunnen met de nieuwe EMV-pas in veel winkels elders in Europa
terecht, al is de voortgang op dit vlak in sommige landen minder dan gehoopt. In Nederland
zullen buitenlanders straks overal in Nederland met hun betaalpassen in winkels kunnen betalen.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

5

Nu is dat op veel plaatsen niet het geval. Dit alles gebeurt zoals bekend met de garantie aan
winkeliers dat de tarieven voor hen niet omhoog gaan.

De overgang op de chiptechnologie gaat zogenoemde skimming-fraude tegen, en verhoogt
daarmee de veiligheid van het betalingsverkeer. Ook tegen andere vormen van criminele
activiteiten in het betalingsverkeer blijft een actieve inzet geboden. Door het bieden van een
platform voor informatie-uitwisseling, het uitvoeren van onderzoek en het vervaardigen van
voorlichtingsmateriaal ondersteunt het MOB de deelnemende partijen. Ook heeft het MOB enkele
malen de betrokken Ministers gewezen op specifieke dreigingen rond skimming en cybercrime.
Vertrouwen in de veiligheid en integriteit van het betalingsverkeer is essentieel, en het
voorkomen van aantasting ervan verdient hoge prioriteit bij alle betrokken partijen in de private
en de publieke sector.

Het MOB werkt dit jaar, wederom in goede samenwerking met de Vereniging Nederlandse
Gemeenten en de Landelijke Vereniging van Kleine Kernen, aan een actualisatie van de in 2007
gemaakte inventarisatie van de generieke bereikbaarheid van betaaldiensten in Nederland.
Weliswaar zijn in de afgelopen jaren nauwelijks knelpunten bij het in 2007 ingestelde
bereikbaarheidsmeldpunt binnengekomen, toch is het goed om periodiek ook meer systematisch
het beeld voor het land als geheel in kaart te brengen. Meer efficiëntie nastreven is een
doelstelling van het MOB binnen de randvoorwaarde dat het betalingsverkeer ook voor kwetsbare
groepen toegankelijk en bereikbaar blijft. Een goede vertegenwoordiging van deze groepen in het
MOB is daarom onontbeerlijk. In dat licht doet het mij genoegen dat in het afgelopen jaar de
Centrale Samenwerkende Ouderenorganisaties zijn toegetreden tot het MOB, om naast de ANBO
voor 50-plussers de belangen van ouderen te vertegenwoordigen.

Prof. dr. L.H. Hoogduin,
Voorzitter

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

6

1. RESULTATEN 2009

Nieuw Migratieplan SEPA
In haar voorjaarsvergadering heeft het MOB het geactualiseerde SEPA Migratieplan Nederland
verwelkomd. De partijen in het MOB onderschrijven dat de meeste van de eerder benoemde
zorgpunten naar tevredenheid zijn opgelost, en dat de nog openstaande punten adequaat worden
opgepakt. Het MOB acht de in het plan geschetste aanpak en tijdlijnen voor de verdere overgang
naar SEPA in Nederland op basis van de bestaande inzichten realistisch. De partijen zullen het
Migratieplan uitdragen naar hun achterban en gebruiken voor de eigen migratieplannen.

Toegankelijkheid betalingsverkeer ook in SEPA gewaarborgd
Door het MOB is een ‘Handreiking Toegankelijk bankieren met SEPA opgesteld’. Aan de hand
daarvan kunnen de banken bij de overgang op de nieuwe SEPA standaarden rekening houden met
het behoud van de toegankelijkheid van het betalingsverkeer voor kwetsbare groepen. Een
inventarisatie in 2009 laat zien dat banken hier in het algemeen goed rekening mee houden. De
inventarisatie wordt in de migratieperiode periodiek herhaald.

Het nieuwe pinnen komt eraan
Nederland gaat over naar pinnen met een (EMV-)chip in plaats van de minder veilige
magneetstrip én met internationale merken in plaats van één nationaal merk. Marktpartijen
werken aan de benodigde aanpassing van betaalpassen, terminals en infrastructuur aan de nieuwe
technologie. In november 2009 is de campagne ‘Het nieuwe pinnen’ gestart om de winkeliers te
informeren en tot vervanging of aanpassing van de terminals aan te zetten. De
bewustwordingscampagne voor consumenten start in 2010. In 2011 moet de markt over zijn op
EMV. In 2012 verdwijnt het Nederlandse merk (PIN) van de markt. Het nieuwe pinnen impliceert
dat Nederland onderdeel kan worden van de Europese ‘pinmarkt’ in SEPA, met een hogere graad
van veiligheid en – naar verwachting ook - efficiëntie.

Consumenten gevoelig voor tarifering creditcards
Onderzoek naar hoe consumenten de creditcard beleven toont aan dat Nederlanders over het
algemeen niet bereid zijn de kosten te dragen die dragen die aan een winkelier in rekening wordt
gebracht wanneer deze creditcardbetalingen accepteert. Wanneer aan de kassa een opslag wordt
gevraagd, betalen veel mensen liever anders. De faciliteiten van de creditcard, zoals uitgestelde
betaling, wegen dan kennelijk niet op tegen de extra kosten die de winkelier in rekening brengt.
De sturende werking van directe tarifering naar alternatieven blijkt voor geldopnames en
kassabetalingen sterker te zijn dan voor internetbetalingen.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

7

Intensivering aanpak skimmen
Partijen in het MOB spannen zich in om skimming, het misbruik maken van pinpassen door
kopiëren van gegevens van de magneetstrip, zoveel mogelijk te bestrijden. De belangrijkste
remedie is de bovenvermelde overgang op EMV, maar in de tussentijd nemen Currence, banken,
winkeliers, en andere betrokken partijen maatregelen om de schade te beperken. Daarbij heeft het
MOB in 2009 door middel van een brief aan de Ministers van Binnenlandse zaken en Justitie
steun gevraagd van de politie en het openbaar ministerie. Daadwerkelijke steun is in april 2010
toegezegd.

Onderzoek veiligheid toonbankbetaalmiddelen
In 2009 gepubliceerd onderzoek onder consumenten laat zien dat perceptie en eigen ervaring van
veiligheidsrisico’s in het betalingsverkeer het betaalgedrag beïnvloeden. Goede
informatieverstrekking draagt er toe bij dat consumenten zich niet laten leiden door onterechte
gevoelens van onveiligheid, maar anderzijds wel zelf de maatregelen nemen die nodig zijn om het
betalingsverkeer veilig te houden en frauderisico’s te vermijden.

Voorlichting identiteitsfraude
Identiteitsfraude is een vorm van criminaliteit waar de samenleving in toenemende mate mee te
maken kan krijgen. Ook voor de veiligheid van het betalingsverkeer levert dit risico’s op. Het
MOB heeft voor consumenten en ondernemers voorlichtende adviezen opgesteld om te
waarschuwen voor de risico’s. Bij het Ministerie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties
is een Centraal Meldpunt Identiteitsfraude ingesteld.

Maatregelen tegen onveilige betaaldiensten op het internet
Het MOB heeft ernstige zorgen geuit over de opkomst van nieuwe, onveilige betaaldiensten voor
webaankopen, waarbij een bedrijf zich tussen de klant en zijn bank plaatst bij het
internetbankieren. Deze zogeheten ‘overlay betaaldiensten’ kunnen nadelige effecten hebben voor
de beveiliging van de bestaande toepassingen van internetbankieren. De zorg is overgebracht aan
de Minister van Financiën. In overleg met de Minister wordt nu bezien hoe de veiligheid van
internetbankieren adequaat gewaarborgd kan blijven worden.

Informatie 3DSecure
3DSecure is een methode om betalen op het internet met de creditcard veiliger te maken. Het is
zaak dat consumenten op de hoogte worden gesteld van de werking. Het MOB heeft informatie
voor consumenten en bedrijven opgesteld om de Nederlandse markt hierover te voor te lichten.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

8

2. DE OVERGANG NAAR EUROPESE BETAALPRODUCTEN
Nieuw Migratieplan in MOB besproken
In de voorjaarsvergadering van het MOB is een geheel vernieuwd SEPA Migratieplan Nederland
besproken. Het plan is opgesteld door de Stuurgroep SEPA waarin NVB, Currence en DNB
participeren. Het geeft de status weer van de overgang naar de ‘uniforme Europese betaalruimte’
(Single Euro Payments Area, SEPA), en reflecteert de voortgang die is geboekt bij de oplossing
van de eerder door het MOB geïnventariseerde zorgpunten rond SEPA. Over een aantal in het
plan benoemde issues vindt nog overleg plaats op Europees en nationaal niveau. Het plan geeft
ook de visie van de Stuurgroep SEPA weer op hoe het migratietraject naar SEPA er verder uit
ziet wat betreft de te ondernemen activiteiten, de tijdlijnen en de gevolgen voor de betrokken
partijen. Het MOB heeft de conclusies van haar bespreking na afloop als volgt samengevat:
Op 27 mei 2009 hebben alle partijen verenigd in het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer
(MOB) het geactualiseerde SEPA Migratieplan Nederland verwelkomd. Zij onderschrijven dat de
meeste van de in mei 2007 benoemde zorgpunten naar tevredenheid zijn opgelost en dat de nog
openstaande punten adequaat worden opgepakt. Het MOB acht de geschetste aanpak en tijdlijnen
voor de verdere overgang naar SEPA in Nederland op basis van de bestaande inzichten realistisch
en erkent de wens om voor de SEPA migratie in Europa een einddatum vast te stellen voor de
bestaande nationale overschrijvings- en incassoproducten. Wat het juiste moment en traject is om
deze einddatum vast te stellen zal later en mede op basis van de Europese ontwikkelingen
gezamenlijk besproken worden. De partijen in het MOB zullen het Migratieplan uitdragen naar
hun achterban en gebruiken voor de eigen migratieplannen.

Het SEPA Migratieplan Nederland is te vinden op het internet, onder meer op:
http://www.sepanl.nl/scrivo/asset.php?id=290624
De partijen in het MOB bewandelen verschillende wegen om met hun achterban te
communiceren. Een voorbeeld is, de begin 2010 door Detailhandel Nederland uitgebrachte
brochure ‘Probleemloos naar één Europese markt voor betalingen’, gericht op winkeliers.
http://www.dedetailhandel.nl/images/pdf/Brochure_SEPA_2010_LR.pdf

Nadere Overeenkomst bij Convenant Betalingsverkeer
Eind mei 2009 ondertekenden toonbankinstellingen en banken ten kantore van DNB een Nadere
Overeenkomst bij het in 2005 afgesloten Convenant Betalingsverkeer. Dit maakt voor Nederland
de weg vrij om onderdeel te worden van de Europese ‘pinmarkt’ in SEPA, met een hogere graad
van veiligheid en – naar verwachting ook - efficiëntie.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

9

Belangrijke onderdelen van het Convenant uit 2005 waren een korting van 1 cent op alle
pintarieven en de oprichting van de Stichting Bevorderen Efficiënt Betalen om het pinnen te
bevorderen. Dat Convenant heeft bijgedragen aan de vergroting van de efficiëntie en de
veiligheid van het betalingsverkeer in de afgelopen jaren. Met de Nadere Overeenkomst van 2009
wordt dit Convenant aangepast aan de ontwikkelingen richting SEPA. De afspraken van 2009
zorgen voor een snellere overgang van magneetstrip- naar veiliger chiptechnologie (EMV), de
standaardtechnologie in SEPA, garanderen voor een periode van vijf jaar de functionaliteit en
tarieven van huidige en toekomstige pinproducten in SEPA (met handhaving van de korting) en
omvatten plannen en financiële middelen voor het bevorderen van de efficiëntie van het
betalingsverkeer in Nederland.

Versneld over naar veiliger chiptechnologie
In de Nadere Overeenkomst hebben banken en de koepels van winkeliers afgesproken dat zij zich
inspannen om ervoor te zorgen dat in Nederland uiterlijk eind 2011 alleen nog kan worden gepind
met gebruik van chiptechnologie. Pinnen met de EMV-chip bemoeilijkt skimmingfraude, waarbij
criminelen de magneetstrip kopiëren en frauduleus geld opnemen van de rekening van de
kaarthouder. De chip is veel moeilijker te kopiëren. Om de technologie te kunnen gebruiken,
moeten de betaalpassen, pinautomaten en de infrastructuur worden aangepast. De overgang naar
EMV zal geleidelijk gaan, te beginnen met één of meerdere pilots in het tweede kwartaal van
2010. Daarna zullen steeds meer acceptanten overgaan van strip naar chip, zodat EMV zich als
het ware als een olievlek over Nederland verspreidt. Om in de overgangsfase te kunnen blijven
pinnen zijn de nieuwe passen nog wel voorzien van een magneetstrip. Het massale gebruik van de
chip is voorzien in het eerste kwartaal van 2011. Consumenten krijgen dus te maken met een
duale periode met in de ene winkel nog het oude pinnen met de magneetstrip en in de andere
winkel met het nieuwe pinnen met chip. Streven is de duale periode zo kort mogelijk te houden.
De communicatiecampagne – ‘Het nieuwe pinnen’ – is voor toonbankinstellingen gestart op 24
november 2009 en krijgt in 2010 een vervolg om consumenten van de overgang naar EMV
bewust te maken. Begin 2011 is de landelijke campagne voorzien, en zal steeds vaker de chip
gebruikt moeten worden. Algemene en actuele informatie is te vinden op de website
www.hetnieuwepinnen.nl.

De migratie is inmiddels op gang gekomen. Begin 2010 beschikte ongeveer 80% van de
pinpassen en 99% van de creditcards over een EMV-chip. Verwachting is dat eind 2010 vrijwel
alle kaarten een EMV-chip bevatten. Alle geldautomaten in Nederland kunnen inmiddels EMVpassen lezen en EMV-transacties ondersteunen. De migratie van de betaalautomaten in de
winkels is nog niet zo ver gevorderd. Begin 2010 kon ongeveer 45% van het Nederlandse
automatenpark van circa 245.000 terminals nog geen EMV-chip lezen.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

10

Ondernemers wier betaalautomaten vervroegd afgeschreven moeten worden, kunnen financiële
compensatie krijgen via de ‘Sloopregeling Betaalautomaten’ van de Stichting Bevorderen
Efficiënt Betalen. Hoge prioriteit bij de migratie heeft verder het softwarematig klaar maken van
de terminals, zodat bij een transactie met een EMV-betaalpas automatisch naar chipgebruik kan
worden gestuurd. Streven is de migratie zoveel mogelijk medio 2011, maar uiterlijk eind 2011, te
voltooien.

Overgang naar internationale merken op pinpas
In de Nadere Overeenkomst is voor een periode van vijf jaar afgesproken dat met de overgang
van het nationale merk PIN naar internationale merken op de pinpassen, de functionaliteit van de
service niet verandert en dat de tarieven voor de verwerking van de pintransacties – ongeacht
merk – niet hoger zijn dan die op 1 januari 2009 voor het Nederlandse merk PIN van toepassing
waren. De meeste grote banken hebben besloten om in 2012 te stoppen met PIN en over te
stappen op internationale betaalpasmerken (voorlopig alleen Maestro. De banken bieden
winkeliers nu contracten om op hun terminals zowel PIN (op de magneetstrip) als Maestro en V
PAY (op de chip) te accepteren, tegen gelijke tarieven. De overgang van het oude naar het nieuwe
pinnen is dus niet alleen de overgang naar een nieuwe technologie, maar ook naar nieuwe
merken. Ondernemers moeten naast hun betaalautomaat het contract met hun bank aanpassen om
internationale merken op basis van chiptechnologie te kunnen accepteren. Zo kunnen de
Nederlandse consumenten bij Maestro-accepterende winkeliers in andere landen met hun
Nederlandse pinpas betalen en kunnen winkeliers Maestro- en V PAY-passen van consumenten
uit Europese en andere landen accepteren. Zo wordt Nederland deel van de geïntegreerde
Europese betaalmarkt.

Nederland klaar met invoering Richtlijn Betaaldiensten
Nederland heeft op 1 november 2009 de Europese Richtlijn Betaaldiensten doorgevoerd in de
nationale wet- en regelgeving. Deze Europese richtlijn harmoniseert het juridische kader voor
betaaldiensten in Europa, stelt eisen aan productvoorwaarden (bijvoorbeeld incasso), bevordert
transparantie en consumentenbescherming en geeft richtlijnen voor de organisatie van het
toezicht op betaaldiensten. Daarnaast wordt de Europese concurrentie gestimuleerd doordat nietbanken een vergunning kunnen aanvragen om als ‘Betaalinstelling’ betaaldiensten te mogen
aanbieden. Overigens geldt de richtlijn voor zowel bestaande nationale producten als de nieuwe
SEPA-producten. Een aantal EU-lidstaten was overigens niet op tijd klaar met de implementatie,
hetgeen voor grensoverschrijdende transacties tot juridische onderzekerheid leidt, met name in
geval van disputen.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

11

De invoering van de Richtlijn Betaaldiensten heeft tot gevolg gehad dat de banken de Algemene
Bankvoorwaarden en hun voorwaarden voor betaaldiensten hebben vernieuwd. Alle klanten van
banken, zakelijk en particulier, zijn daarover geïnformeerd. Ondersteund door een
gemeenschappelijke campagne (radio, krant, billboard) is de invoering soepel en tijdig voor 1
november 2009 verlopen.

Voortgang Europese overschrijving en incasso

Gebruik Europese overschrijving is bescheiden
De Europese overschrijving is sinds 2008 op de markt. Het gebruik is nog altijd bescheiden maar
neemt wel toe. In Europa vond in het laatste kwartaal van 2009 ruim 6% van alle
overschrijvingen volgens de nieuwe SEPA-standaard plaats. In Nederland bedroeg het
marktaandeel ongeveer 0,5%. Zie grafiek 1.

Grafiek 1 Migratieratio Europese Overschrijving (SEPA Credit Transfer)
Percentage van totaal overschrijvingen
7,00%

Euro
gebied
Nederland

6,00%

5,00%

4,00%

3,00%

2,00%

1,00%

0,00%
2008 I

2008 II

2008 III

2008 IV

2009 I

2009 II

2009 III

2009 IV

Bron: ECB en Banken.

Het binnenlandse gebruik in ons land is conform de verwachting nog laag omdat nog niet alle
SEPA-producten hier op de markt zijn en veel bedrijven in één keer willen overgaan op de
nieuwe SEPA-standaarden. Daarnaast zijn er zowel bij banken als marktpartijen nog veel
voorbereidingen nodig. Voorts dienen zakelijke gebruikers hun Enterprise Resource Planning
(ERP) software aan te passen of te vernieuwen. Gebruikers moeten ook nog vertrouwd raken met
het gebruik van het langere International Bank Account Number (IBAN) en de Bank Identifier
Code (nodig voor de routering van betalingsopdrachten). Banken hebben in juni 2009 de
IBANBIC-service geïntroduceerd om klanten te ondersteunen bij het gebruik van IBAN en BIC.
In het MOB hebben de gezamenlijke banken toegezegd te bezien of het mogelijk is dat klanten in
het bank-klant domein alleen de IBAN hoeven te gebruiken (‘IBAN-only’).

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

12

Ook op Europees niveau is dit onderwerp van onderzoek en overleg. Voorts komen de
afzonderlijke banken met oplossingen om het adressenbestand in het internetbankieren om te
zetten naar IBAN.

De Europese incasso is van start gegaan
Sinds 2 november 2009 komt in Europa de Europese incasso geleidelijk op de markt.
Nederlandse banken zullen per 1 juli 2010 in staat zijn om incasso’s te kunnen afboeken bij hun
rekeninghouders. Iedere bank bepaalt afzonderlijk wanneer zij als creditbank de Europese incasso
aan incassanten gaat aanbieden. De komst van de Europese incasso maakt het mogelijk dat
incassanten voortaan centraal vanuit één land bij afnemers in Europa kunnen incasseren. De
Europese incasso bestaat zowel in een bedrijf-naar-consument als in een bedrijf-naar-bedrijf
vorm, met verschillende voorwaarden. In Europa is afgesproken dat op grond van de gewijzigde
Verordening Tarifering grensoverschrijdend betalen (verordening nr. 924/2009 als opvolger van
nr. 2560/2001) de banken in Europa uiterlijk 1 november 2010 incasso’s moeten kunnen
afboeken. Op verzoek van de Nederlandse markt wordt door het EPC gewerkt aan een specifieke
incassovorm (zonder storneringsrecht) ter vervanging van bijvoorbeeld de nationale Doorlopende
Machtiging Kansspelen.

Aanpassing acceptgiro aan de SEPA-standaarden
Veel bedrijven bieden hun klanten de mogelijkheid om naast de incasso ook met behulp van een
acceptgiro te betalen. Voorts zijn veel zakelijke partijen, waaronder goede doelenorganisaties, in
hun inkomend betalingsverkeer afhankelijk van de acceptgiro. Gezien het belang dat de markt
hecht aan het voortbestaan van de acceptgiro is daarom besloten dat het formulier wordt
aangepast aan de SEPA-standaarden (vooral IBAN en BIC).

Overgang zakelijke gebruikers op Europees betalingsverkeer wordt in kaart gebracht
Op voorstel van VNO-NCW gaat het MOB de SEPA-voortgang van bedrijven en
overheidsgebruikers monitoren. Doel van deze bedrijvenmonitor is inzicht te krijgen in het
bewustzijn, de voorbereidingen en het concrete gebruik van de girale Europese betaalproducten.
De bedrijven zullen worden onderscheiden naar grootte en ook naar sectoren. De monitor bestaat
uit een aantal kwalitatieve vragen. De resultaten komen dit voorjaar beschikbaar.

Einddatum SEPA migratie
Een marktconsultatie van de Europese Commissie in de zomer van 2009 liet duidelijk steun zien
voor het instellen van een einddatum voor het uitfaseren van de nationale betaalproducten
(overschrijving en incasso). Een groot deel van de markt is de mening toegedaan dat een
einddatum vereist is om de migratie goed op gang te helpen, met als voorwaarde dat de
SEPA-producten kwalitatief en qua prijsstelling minstens even goed zijn als de huidige.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

13

Uit de marktconsultatie blijkt verder dat een meerderheid van de Europese respondenten
voorstander is van verschillende einddata voor de overschrijving en voor de incasso. Dit in
tegenstelling tot de opvatting van de vertegenwoordigers van Nederlandse gebruikersorganisaties,
die met uitzondering van de Consumentenbond, voorstander zijn van één enkele einddatum.
Onder meer het Verbond van Verzekeraars, VNO-NCW en MKB-Nederland hebben aangegeven
dat bedrijven vaak in één keer over willen op SEPA-standaarden, vooral daar zij voor al hun
betaalproducten meestal dezelfde administratieve en betaalsoftwarepakketten gebruiken.
Detailhandel Nederland en andere organisaties van toonbankinstellingen willen eerst de gevolgen
voor eindgebruikers duidelijk krijgen, en zien voorstellen voor einddata graag gepaard gaan met
de voor- en nadelen hiervan.

Op verzoek van de Europese ministers van financiën werkt de Europese Commissie nu aan een
voorstel voor regulering van einddata. In MOB-verband wordt onderzocht wat een voor
aanbieders en gebruikers realistisch en kostenefficiënt migratiescenario is, inclusief de
mogelijkheden van het vaststellen van een einddatum voor de Nederlandse overschrijvingen en
incasso’s.

Tarieven Europese betaalproducten
Het MOB monitort de tarieven van Europese betaalproducten. De openbare tarieven van
Europese versus nationale producten staan vermeld in tabel 1.
De openbare tarieven van de Europese overschrijving zijn niet veranderd ten opzichte van de
vorige meting begin van dit jaar en zijn gelijk aan die voor de Nederlandse overschrijving. Nog
niet alle banken voeren het nieuwe product, of voeren het alleen voor grensoverschrijdende
betalingen, dan wel hebben nog geen tarief gepubliceerd.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

14

Tabel 1 Tarieven betaalproducten
ABN
AMRO

2010

Fortis

oud

SEPA

ING

oud

Rabobank

SEPA

oud

SEPA

0,09

0,07

0,07

0,05
+
2,00
per
batch

oud

RBS*

SEPA

oud

SEPA

Debet
0,07

0,07

0,09

0,06
+
2,00
per
batch

0,06
+
2,00
per
batch

0,03
+
2,00
per
batch

0,05
+
2,00
per
batch

0,10

0,10

0,10

0,09

Electronische
Overschrijving

0,14

0,14

0,15

Stornering incasso

0,25

0,25

Acceptatie PINtransacties

0,056

0,056

0,054

Acceptatie Maestrotransacties

-

0,056

Acceptatie V-pay
transacties

-

0,056

Electronische
Overschrijving
Verzameloverschrijving

Incasso

0,07

0,07

0,07

0,07

0,09

0,09

0,14

0,14

0,35

0,35

Credit
0,15

0,14

0,14

0,40
0,054

0,052

0,052

0,05

0,05

-

-

0,052

-

0,05

-

-

-

0,052

-

0,05

-

* Op de website van RBS is geen tarievenoverzicht

Informatie over tarieven in voorgaande jaren is terug te vinden in Bijlage 2.

SEPA-communicatie vereist een goede timing
Partijen in het MOB hebben bevestigd dat er behoefte is aan een eenduidige en neutrale
communicatie over SEPA. Hierbij worden drie niveaus van communicatie onderscheiden:
1. Algemene en objectieve informatie (bijvoorbeeld over gebruik IBAN en BIC)
2. Voorlichting van koepels aan de eigen achterban
3. Voorlichting van banken en andere aanbieders aan de eigen klanten.

Een aandachtspunt is de timing van de SEPA-communicatie. Uitgangspunt is dat naar buiten
wordt getreden als duidelijk is wat en wanneer voor de diverse doelgroepen (zakelijk en
particulier) gaat veranderen. In dit licht zal grootschalige SEPA-communicatie pas na 2010 effect
kunnen hebben. Het MOB zal een communicatieplan opstellen, waarbij ook de resultaten van het
jaarlijkse onderzoek naar grensoverschrijdend betaalgedrag kunnen worden meegenomen. Zie
box 1 voor de belangrijkste resultaten van het in 2009 uitgevoerde onderzoek. Het volledige
onderzoeksrapport is te vinden op: http://www.dnb.nl/betalingsverkeer/mob/publicaties/index.jsp.
Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

15

BOX 1 Grensoverschrijdend betaalgedrag door Nederlanders in 2008: verdere elektronisering
Betaalgedrag
 Nederlandse consumenten betalen in andere
eurolanden vaker met contant geld en met de
creditcard dan in Nederland en minder vaak met
de pinpas. Wel is tussen 2006 en 2008 het
gebruik van contant geld in het buitenland in
vrijwel alle betaalsituaties afgenomen en dat van
pinpas en creditcard toegenomen.
 Net als in 2007 heeft circa 20% van de
respondenten in 2008 geld overgemaakt naar
derden in een ander euroland.
 De meest gebruikte manier om geld naar een
ander euroland over te maken in 2008 was een
elektronische overschrijving via
internetbankieren, op enige afstand gevolgd door
de creditcard en PayPal. Het gebruik van al deze
elektronische betaalvormen lijkt verder te zijn
toegenomen ten opzichte van 2007.
 58% van de respondenten weet niet waar zij hun
IBAN en BIC kunnen vinden. In 2006 was dit
nog 67%. Het liefst vinden zij deze op hun
internetbankiersite en op hun bankafschrift.

SEPA
 Opvallend is dat minder mensen dan vorig jaar het
afgelopen jaar van SEPA hadden gehoord; slechts
28% ten opzichte van 43% in 2007.
 De meeste respondenten (58%) denken dat SEPA
noch gunstig noch ongunstig voor hen zal
uitpakken. Slechts 13% denkt dat SEPA ongunstig
voor hen zal zijn en 28% ziet SEPA juist wel
gunstig uitpakken.
 Net als vorig jaar zijn de twee meest genoemde
voordelen van SEPA eenvoudiger geld kunnen
overmaken naar het buitenland en een hogere
acceptatie van de pinpas. 33% van de
respondenten ziet geen enkel persoonlijk voordeel
van SEPA.
 De twee meest genoemde nadelen van SEPA zijn
hogere betaalpakkettarieven en het ingewikkelder
worden van het overmaken van geld binnen
Nederland. 49% verwacht geen enkel nadeel te
ondervinden van SEPA.

Buitenlandse betaal- en spaarrekeningen
 Evenals in 2006 had circa 3% van de
respondenten in 2008 een betaalrekening bij een
Waardering
 In het buitenland zijn Nederlanders het minst
buitenlandse bank. Daarnaast hield 6% een
tevreden over de acceptatie van de pinpas,
buitenlandse spaarrekening of -deposito aan.
terwijl zij in Nederland vaker ontevreden zijn
 73% van de respondenten wil geen betaalover de acceptatie van de creditcard. In 2008 is
rekening openen bij een buitenlandse bank, 26%
de ontevredenheid over de acceptatie van de
misschien en 1% zeker niet. Dezelfde percentages
pinpas en de creditcard in het buitenland
gaan op voor de bereidheid om een buitenlandse
toegenomen.
spaarrekening te openen.
 Voor betalingen in Nederland wordt de pinpas
 Mensen die aan de grens wonen verschillen niet in
als meest veilig en gebruiksvriendelijk ervaren,
hun belangstelling voor een buitenlandse betaalterwijl betalen met contant geld in het buitenland
of spaarrekening van hen die niet in een
het best gewaardeerd wordt qua acceptatie en
grensgemeente wonen.
gebruiksgemak.
 De twee meest genoemde redenen voor het
 Voor gebruik in het buitenland vindt men de
eventueel openen van een buitenlandse
pinpas en de creditcard even veilig als contant
betaalrekening zijn een lager pastarief en het
geld.
ontvangen van rente over de betaalrekening. Voor
 Respondenten zijn het meest tevreden over het
het eventueel openen van een buitenlandse
gebruik van internetbankieren voor het betalen
spaarrekening kijkt men vooral naar de hoogte
naar het buitenland. Toch ervaren zij de kosten
van de spaarrentes en naar de mogelijkheden om
hiervan nog vaak als te hoog. Tussen 2006 en
alle bankzaken via het internet te kunnen regelen.
2008 is de ontevredenheid hierover wel afge De twee meest genoemde redenen om geen
nomen van 25% ontevredenen in 2006 naar 17%
buitenlandse betaal- of spaarrekening te openen
in 2008.
zijn de tevredenheid met de huidige bank en de
 Ten opzichte van 2007 zijn meer respondenten
wens om een bankfiliaal in de buurt te hebben
ontevreden over de veiligheid van
internetbankieren en de creditcard voor het
betalen naar het buitenland.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

16

3. TOEGANKELIJKHEID EN BEREIKBAARHEID
Toegankelijkheid van het SEPA-betalingsverkeer
In 2007 heeft het MOB voor banken de handreiking ‘Toegankelijk bankieren met SEPA’
vastgesteld. Dit is een hulpmiddel om bij de ontwikkeling en het gebruik van Europese

betalingen rekening te kunnen houden met kwetsbare groepen als gehandicapten, mindervaliden
en ouderen. Uit een in 2009 onder de banken gehouden inventarisatie is gebleken dat banken in
het algemeen rekening houden met extra voorzieningen als zij betaalproducten aanbieden die zijn
gebaseerd op SEPA-standaarden. De inventarisatie wordt periodiek herhaald.

Toegankelijk telefonisch bankieren
Uit onderzoek van Heliview naar de manier waarop kwetsbare groepen als ouderen en
gehandicapten hun dagelijkse bankzaken regelen, is gebleken dat blinden en slechtzienden het
telefonische kanaal relatief veel gebruiken. Het MOB heeft nader onderzocht welke
functionaliteiten voor blinden en slechtzienden nodig zijn om via de telefoon te bankieren en
betalingen te doen. In 2009 zijn de resultaten in een rapport van Viziris gepresenteerd. In het
rapport staan in algemene termen de ‘good practices’ van basisfunctionaliteiten van het
telefonisch bankieren beschreven. In 2010 worden in het MOB mogelijke vervolgacties aan de
orde gesteld.

Werkafspraak Bereikbaarheid en bereikbaarheidsmonitor
Om lokale bereikbaarheidsknelpunten op te lossen, hebben het MOB, de Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG) en de Landelijke Vereniging voor Kleine Kernen( LVKK) in 2007 de
Werkafspraak Bereikbaarheid gemaakt. De Werkafspraak beschrijft hoe de partijen
vertegenwoordigd in het MOB, VNG en LVKK gezamenlijk knelpunten op het gebied van
bereikbaarheid in het betalingsverkeer zullen aanpakken waarbij zij zich gecommitteerd hebben
om zich tot het uiterste in te spannen om deze in redelijkheid op te lossen. Indien de knelpunten
niet lokaal worden opgelost dan kunnen partijen deze melden bij het speciaal hiervoor ingestelde
meldpunt bereikbaarheid@nvb.nl.

In 2009 zijn geen meldingen in de zin van de Werkafspraak bij het bereikbaarheidsmeldpunt
binnengekomen. Problemen die zijn gesignaleerd, zijn door lokale partijen opgelost zoals bij de
opheffing van de geldautomaten in Zeeland. Andere zorgpunten die consumenten melden via de
belangenorganisaties die deelnemen in MOB en die raakvlakken hebben met bereikbaarheid en
toegankelijkheid, zijn door de vertegenwoordigers van deze organisaties opgepakt. Zij hebben in
samenwerking met de betreffende banken en de consumenten actie ondernomen om deze punten,
waar wenselijk en noodzakelijk, op te lossen.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

17

De cashloze supermarkt
In 2009 heeft een aantal belangenorganisaties en ook DNB deelgenomen aan een workshop over
de cashloze supermarkt, georganiseerd door de Stichting Bevorderen Efficiënt Betalen. De
ANBO, Viziris en de CG-Raad waren aanwezig en worden nauw betrokken bij het project om te
waarborgen dat iedereen: jong en oud, laag en hoog opgeleid, in Nederland geboren of naar
Nederland verhuisd, probleemloos kan blijven betalen in de supermarkt. Het MOB volgt de
ontwikkelingen van de cashloze supermarkt en de impact die dit mogelijk heeft op de kwetsbare
groepen zoals ouderen en mensen met een functiebeperking nauwlettend.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

18

4. EFFICIENCY
Vervanging contante betalingen door pinbetalingen
In de Nadere Overeenkomst is ook afgesproken dat toonbankinstellingen en de banken
gezamenlijk plannen uitwerken voor het verder bevorderen van de efficiëntie en het vergroten
van de veiligheid van het betalingsverkeer. Hier is een belangrijke rol weggelegd voor de
Stichting Bevorderen Efficiënt Betalen, die een Vierjarenplan heeft opgesteld waarin de
activiteiten op hoofdlijnen zijn beschreven. Het gaat hier onder meer om het uitbreiden van het
aantal locaties waar kan worden gepind, verdere actieve promotie van het pinnen door
consumenten en het toegankelijker maken van terminals voor mensen met een fysieke of visuele
beperking. Verder ondersteunt de Stichting stakeholders bij het verbeteren van het totale
pinproces ter verbetering van de continuïteit en het algemene vertrouwen. Ook ondersteunt de
Stichting het onderzoek van de Taskforce Cashloze Supermarkt naar de mogelijkheden om in
2014 te komen tot een branche zonder contanten. Voor meer informatie over de voortgang van de
plannen zie www.efficientbetalen.nl.
In de Nadere Overeenkomst hebben de banken verder afgesproken uitgebreid onderzoek te doen
naar de technische mogelijkheden om een significante vervanging van laagwaardige (contante)
betaaltransacties door elektronische (debetkaart)betaaltransacties te bewerkstelligen.

Naar een robuustere pinketen in Nederland
Aan het MOB is het rapport ‘Naar een robuustere pinketen in Nederland’ gepresenteerd. De
Stichting Bevorderen Efficiënt Betalen had storingsgevoeligheid in de pin-keten en problemen
rond de installatie van breedbandpinnen geïdentificeerd als barrières voor een verdere toename
van elektronisch betalen. Samen met betrokkenen uit de hele keten is onderzocht wat de oorzaken
van deze problemen zijn en hoe deze opgelost kunnen worden. Op basis van het onderzoek wordt
een drietal aanbevelingen gedaan:
1. Aanbod en aanbiederstructuur versimpelen en transparant maken
2. Certificering versterken
3. Storingsescalatie bij een neutrale partij beleggen.
Aan de aanbevelingen wordt door betrokken partijen nu invulling gegeven. Het rapport is te
vinden op
http://www.efficientbetalen.nl/websites/efficientbetalen/docs/Eindrapport_robuustere_pinketen_finaal.pdf

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

19

Opmars pinnen zet door
In 2009 werd in Nederland bijna 2 miljard keer met een betaalpas aan de kassa afgerekend. Dat is
een stijging van 11% ten opzichte van 2008. Consumenten pinnen steeds vaker kleinere
aankopen. Het aantal pintransacties onder tien euro steeg met ruim honderd miljoen en maakt nu
al een kwart van de pintransacties uit. Het gemiddelde pinbedrag daalde in 2009 dan ook met 5%
naar EUR 40. Dit is mede een gevolg van de campagne ‘Klein bedrag? Pinnen mag!' en – mede
onder invloed hiervan - het (vrijwel) verdwijnen van de prijskaartjes voor het pinnen van lage
bedragen. Van de totale omzetwaarde in winkels werd in 2009 63% gepind en nog slechts 33%
contant afgerekend. Gemeten naar transacties, is de contante betaling nog wel het populairst,
maar ook hier wint de pinpas steeds meer terrein. Het aandeel van de chipknip en de creditcard is
in 2009 licht afgenomen, al blijft het gebruik in absolute aantallen redelijk stabiel. In 2009 werd
er 177 miljoen keer gechipt, net iets meer dan in 2008. Nederlanders gebruiken hun chipknip
vooral in specifieke sectoren, zoals parkeren, automaten en catering. Gemeten naar aantal
transacties, is de populariteit van de creditcard het laagst. Nederlanders betaalden in eigen land
maar 34 miljoen keer met een creditcard (tegen 36 miljoen in 2008).
De verwachting is dat de groei van het pinnen voorlopig aanhoudt. Uit veiligheidsoogpunt zijn
winkeliers en consumenten sterk gebaat bij het terugdringen van het contante geld omdat
criminelen steeds vaker uit zijn op de inhoud van de kassa’s .Ook gemeenten werken mee aan het
stimuleren van het pinnen, zoals Almere die de winkels zoveel mogelijk cashless wil maken om
de overvallen terug te dringen. Maar ook uit oogpunt van maatschappelijke efficiency is het
terugdringen van cash gewenst, omdat de maatschappelijke kosten van de contante betalingen
hoger zijn dan die van de pinbetalingen.

Optimalisatie chartale keten
Munten en bankbiljetten zullen echter niet zomaar uit het economische verkeer verdwijnen, zodat
het zeker ook de moeite loont om de efficiëntie in de contant-geld-keten waar mogelijk nog te
verbeteren. Banken en DNB hebben in november 2009 besloten plannen uit te werken om in
gezamenlijkheid kostenbesparingen te realiseren in de hele chartale keten.

Onderzoek beleving consumenten gebruik creditcards
DNB heeft in 2009 in het MOB de resultaten gepubliceerd van een onderzoek naar de beleving
van consumenten bij het gebruik van creditcards. Het onderzoek bevestigt de geringe populariteit
van creditcards onder consumenten. De extra faciliteiten, zoals het uitstel van de feitelijke
betaling, zijn voor de meeste mensen geen reden om over te stappen op de creditcard. Ook
spaarprogramma’s en –acties zijn voor relatief weinig consumenten reden om een creditcard aan
te schaffen.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

20

Veel mensen gaven aan liever andere betaalmiddelen te gebruiken, zeker wanneer een opslag
moet worden betaald. Nederlanders blijken over het algemeen niet bereid de kosten te dragen die
door een winkelier in rekening worden gebracht voor een creditcardbetaling. De faciliteiten van
de creditcard, zoals uitgestelde betaling, wegen kennelijk niet op tegen de eventuele extra kosten
die de winkelier in rekening brengt. Directe tarifering met als doel de kosten bij de gebruiker neer
te leggen heeft vooral een sturende werking richting alternatieve betaalmiddelen. Dat geldt zowel
voor geldopnames als voor betaling van winkelaankopen met de creditcard. Deze sturende
werking is echter het laagst in het internetsegment. Consumenten zijn eerder en meer bereid te
betalen voor een online creditcardbetaling dan voor een creditcardtransactie aan de toonbank of
bij een geldopname. Het beperkte aanbod van alternatieve betaalmiddelen speelt hier een
belangrijke rol.
Het onderzoek is te vinden op http://www.dnb.nl/betalingsverkeer/mob/publicaties/index.jsp.

Pilot onderzoek beleving creditcard door acceptanten
Ofschoon de creditcard voor de winkelier relatief duurder is dan de andere elektronische
betaalmiddelen, geven cijfers aan dat de creditcardacceptatie in bepaalde sectoren stijgt. Ook
blijkt dat weinig acceptanten hun klanten een toeslag aan de kassa vragen als zij met een
creditcard betalen. Om inzicht te krijgen in de beleving van de acceptatie van creditcards is in het
MOB besloten een pilot onderzoek op te zetten onder een beperkte groep acceptanten. Doel is een
globaal inzicht te krijgen in de achterliggende redenen en barrières van ondernemers bij hun
afwegingen creditcards te accepteren en creditcardbetalingen te tariferen. DNB voert de pilot in
samenwerking met Detailhandel Nederland uit. Op basis van de resultaten zal het MOB ook
worden geadviseerd over de zin en vorm van een representatief vervolgonderzoek.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

21

5. VEILIGHEID
Ontwikkeling valse eurobiljetten
In 2009 is het aantal aangetroffen valse eurobiljetten in Nederland verder gestegen. In totaal zijn
54.949 valse biljetten onderschept en geregistreerd, 11% meer dan in 2008 en ruim 2,5 keer
zoveel als in 2006. Wel kwam de groei in de tweede helft van 2009 tot staan. De totale fictieve
waarde van de aangetroffen valse biljetten, EUR 2,8 miljoen, lag 3% boven het niveau van 2008.
In Nederland blijft het EUR 50-biljet, met een aandeel van 79% (zie tabel 2), het meest vervalst.
Volgens de Europese Centrale Bank zijn in 2009 in totaal 860.000 valse eurobiljetten
aangetroffen. Dit is een toename van 29% ten opzichte van de 666.000 valse biljetten in 2008.

Tabel 2 Aandeel vervalsingen per coupure (als % van alle aangetroffen vervalsingen in 2009)

Denominatie

EUR 5

EUR 10

EUR 20

EUR 50

EUR 100

EUR 200

EUR 500

Nederland
Eurogebied

0

1

14

1

1

48

79

5

1

0

36

12

2

0

Bron: DNB, ECB

De eurobiljetten zijn door middel van echtheidskenmerken goed beschermd tegen valsemunterij.
Het is belangrijk dat het publiek alert is en voldoende kennis heeft over deze
echtheidskenmerken. Daarom geeft DNB actief voorlichting, met name via haar website.
Daarnaast is zij in 2009 gestart met het geven van opfristrainingen eurobiljetten aan managers van
toonbankinstellingen, die op hun beurt kassiers en baliemedewerkers kunnen trainen. Voorts
informeert DNB via het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer de toonbankinstellingen over
de meest recente ontwikkelingen rondom valse eurobiljetten. Verder heeft de sterke groei van het
aantal in Nederland aangetroffen valse eurobiljetten de aandacht van politie en justitie.

Skimming bij geld- en betaalautomaten in Nederland
Bij skimming kopiëren criminelen de magneetstrip van een pinpas of creditcard en bemachtigen
ze de pincode op het moment dat een rechtmatige transactie wordt verricht. Vervolgens maken de
criminelen een kopie van de kaart waarmee ze geld kunnen opnemen en betalen in binnen- en
buitenland. Voor deze vorm van betaalpasfraude misbruiken criminelen naast geldautomaten van
banken en betaalautomaten in winkels ook onbemande betaalautomaten en mobiele
betaalautomaten.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

22

Box 2 Cijfers skimming over 2009
In 2009 bedroeg de schade voor banken door skimming EUR 36 miljoen; dat is zestien procent meer
dan het schadebedrag in 2008 van EUR 31 miljoen. Deze schade komt voor rekening van de banken.
In 2009is bij 32.000 betaalpassen schade ontstaan door skimming (op een totaal van 25 miljoen
betaalpassen in omloop). Hoewel het aantal skimincidenten is gestegen, is door detectiemaatregelen
de schade per geskimde kaart in 2009 afgenomen van 1500 (in 2008) naar 1100 euro
Bron: Nederlandse Vereniging van Banken.

Maatregelen
Aangezien criminelen steeds weer andere methodes toepassen bij skimming nemen partijen in het
betalingsverkeer die doelwit zijn ook voortdurend maatregelen om zich er tegen te beschermen.
Ondanks dat zijn toch nog steeds geld- en betaalautomaten doelwit van manipulatie en skimming.
Een aantal banken is bezig met het verder verbeteren van de anti-skimmingdevices op hun
geldautomaten. Dit is noodzakelijk om de gesignaleerde verbeteringen in de skimmingtechnieken van criminelen voor te blijven. Ook in winkels zijn meerdere maatregelen genomen
tegen skimming. Wanneer maatregelen worden genomen, vindt vaak een verschuiving plaats van
skimming-activiteiten. In 2009 zorgde dit er voor dat onbemande terminalomgevingen in
toenemende mate doelwit werden (zoals bij de Nederlandse Spoorwegen en benzinestations).
Hierop zijn in de betreffende branches ook maatregelen genomen. Zo heeft de NS een antiskimmingdevice geplaatst die het skimmen op de betaalautomaten in stations bemoeilijkt.

Een belangrijke maatregel om het niveau van beveiliging als geheel te verhogen is de invoering
van EMV in het elektronische betalingsverkeer. De invoering van EMV in Nederland is in volle
gang (zie hoofdstuk 2). De eerste resultaten van de invoering van de EMV-chip worden zichtbaar
doordat opnames met geskimde magneetstrippen van EMV bankpassen niet slagen in landen die
EMV hebben ingevoerd.

Naast alle maatregelen die de private sector heeft genomen om skimming tegen te gaan, kan de
publieke sector die verantwoordelijk is voor opsporing en vervolging van skimming-bendes niet
achter blijven. Er is daarom toenadering gezocht vanuit de banken, Currence en Equens richting
het Ministerie van Justitie, College van procureurs-generaal en het Openbaar Ministerie over
verhoging van de prioriteit in opsporing/vervolging voor de aanpak van skimming. Vanuit het
Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer is een brief gestuurd aan de Ministers van Justitie en
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties om te ondersteunen dat de aanpak van skimming
prioriteit verdient. In hun antwoord hebben de ministers aangegeven de zorgen van het MOB te
delen, en onder meer bezig te zijn met een ‘proeftuin skimming’ als onderdeel van het
intensiveringsprogramma cybercrime.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

23

In een proeftuin worden criminaliteitsvormen met grote maatschappelijke impact op een
vernieuwende wijze aangepakt. In april 2010 zijn de gesprekken hierover begonnen.

Onderzoek DNB ‘De veiligheid van toonbankbetaalmiddelen’
Mede naar aanleiding van de toename in skimming de afgelopen jaren heeft DNB onderzoek
gedaan onder consumenten naar de veiligheid van het Nederlandse toonbankbetalingsverkeer.
Doel hiervan was inzicht te krijgen in hoe consumenten de veiligheid ervaren van de
verschillende betaalmiddelen, welke factoren hierbij een rol spelen en in welke mate zij hun
(betaal)gedrag hierop aanpassen.
De belangrijkste bevindingen en conclusies van het onderzoek zijn samengevat in het
onderzoeksrapport. Het rapport biedt alle betrokken partijen aanknopingspunten voor handhaving
en verdere verbetering van de veiligheid en efficiëntie van het betalingsverkeer in Nederland. Uit
het onderzoek komt mede naar voren dat het publiek gebaat is bij duidelijke communicatie over
skimming. Door middel van een goede informatieverstrekking kan worden voorkomen dat
consumenten hun betaalgedrag laten leiden door onterechte gevoelens van onveiligheid, waardoor
ze mogelijk minder veilige en minder efficiënte betaalmiddelen zouden kunnen gaan gebruiken.
Tegelijkertijd kan voorkomen worden dat consumenten de kansen en gevolgen van incidenten
onderschatten en dan zelf onvoldoende maatregelen nemen. Het volledige onderzoek is te
downloaden op http://www.dnb.nl/betalingsverkeer/mob/publicaties/index.jsp.

Communicatie over skimming
Zowel Currence, de NVB als de afzonderlijke banken zijn actief op het gebied van de
voorlichting over skimming. Richting consumenten wordt via verschillende media
gecommuniceerd, zoals via radio, TV, kranten en ook via het internet (www.veiligbankieren.nl,
www.nvb.nl en www.currence.nl).
Currence heeft een grote veiligheidscampagne gelanceerd in 2009: ‘Pinnen. Hou je hoofd erbij’,
waarin vier verschillende situaties (NS, benzine, horeca en geldautomaat) zijn uitgebeeld en
aangevuld met de belangrijkste veiligheidstips. "Laat je niet afleiden" en "scherm het intoetsen
van je pincode af met je hand”. De voorlichtingsfolders die het MOB heeft vervaardigd ten
behoeve van consumenten en ondernemers zijn onder meer te vinden op de websites van de
NVB, DNB en via www.allesoverbetalen.nl.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

24

Identiteitsfraude

Adviezen voor consumenten en ondernemers
Identiteitsfraude is in Nederland een fenomeen waar consumenten en bedrijven mee te maken
kunnen krijgen. Kwaadwillenden kunnen namelijk op veel manieren aan persoonlijke gegevens
komen. Dit kan fysiek in een woning, maar ook bij bedrijven en organisaties die bestanden
beheren waar persoonlijke gegevens in staan. Het kan juist ook digitaal via bijvoorbeeld het
internet, computers of andere apparatuur.
Om mensen te waarschuwen voor de risico’s die er bestaan dat hun persoonlijke gegevens door
kwaadwillenden worden verzameld én misbruikt heeft het Maatschappelijk Overleg
Betalingsverkeer voorlichting opgesteld. Deze adviezen voor consumenten én ondernemers zijn
te vinden op de DNB-website (via http://www.dnb.nl/betalingsverkeer/mob/publicaties/index.jsp)

Centraal Meldpunt identiteitsfraude
In 2009 heeft het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties besloten om het
Centraal Meldpunt Identiteitsfraude permanent te maken. Doelstelling is burgers, bedrijven en
overheden die te maken hebben met identiteitsfraude of met een fout in de registratie van
persoonsgegevens, te ondersteunen en te adviseren. Het meldpunt bevordert dat meldingen
worden afgehandeld door de politie, de Koninklijke Marechaussee, het ministerie van Justitie en
het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Hierbij bewaakt het meldpunt de
voortgang van de melding. De website van het meldpunt is 1 maart 2010 gelanceerd,
www.cmi-identiteitsfraude.nl.

Veilig Internetten
De overheid is een landelijke campagne gestart, Veilig Internetten, met bijbehorende website
www.veiliginternetten.nl. Daarnaast zijn er Postbus 51-spotjes geweest op radio en televisie in
augustus 2009. Het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer is positief over de campagne en is
van mening dat deze op een goede manier bijdraagt aan het vergroten van de publieke
bewustwording over de risico´s van identiteitsfraude op het internet. Onder het motto ´Veilig
Internetten heb je zelf in de hand´ kunnen mensen zien wat ze zelf kunnen doen om te voorkomen
dat ze slachtoffer worden.

Ernstige zorg over nieuwe, onveilige betaaldiensten op internet
Het MOB is ernstig bezorgd over de opkomst van nieuwe, onveilige betaaldiensten voor
webaankopen, waarbij een bedrijf zich tussen de klant en zijn bank plaats bij het
internetbankieren. De klant geeft hierbij zijn geheime codes voor het internetbankieren af aan een
derde partij. Deze zogeheten 'overlay betaaldiensten' doorbreken de beveiligingsvoorschriften van
de bestaande toepassingen van internetbankieren.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

25

Om internetbankieren veilig te houden, moeten consumenten die gegevens juist geheim houden
en niet afgeven aan derden. Het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer heeft deze zorgen
publiek kenbaar gemaakt door middel van het publiceren van een persbericht op de DNB-website
op 13 november 2009.Vanuit het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer is de Minister van
Financiën gevraagd om voor voldoende waarborgen te zorgen voor de veiligheid van het
betalingsverkeer ten aanzien van deze overlay betaaldiensten. In box 3 staat het volledige MOB
persbericht van 13 november 2009.

Een maand eerder op 15 oktober 2009 had de Nederlandsche Bank al aangegeven via een
persbericht ernstige bezwaren te hebben tegen de methode van overlay betaaldiensten. Meer
informatie over de persberichten en een nadere toelichting staat op de DNB-website.
Box 3 MOB Persbericht 13 november 2009
´Ernstige zorg over nieuwe, onveilige betaaldiensten op internet´
In de vergadering van 11 november 2009 heeft het
Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer (MOB)
de ernstige zorg uitgesproken over de opkomst van
nieuwe, onveilige betaaldiensten voor
webaankopen, waarbij een derde partij zich tussen
de klant en zijn bank plaatst. De klant geeft daarbij
zijn geheime codes voor het internetbankieren aan
deze partij af door gegevens in te voeren buiten de
beveiligde bankomgeving.
Deze zogeheten 'overlay betaaldiensten' die met
deze techniek werken, doorbreken in beginsel de
beveiliging van de bestaande toepassingen van
internetbankieren. Om internetbankieren veilig te
houden, moeten consumenten die gegevens juist
geheim houden en niet afgeven aan derden.
Het MOB juicht concurrerende innovatieve
toepassingen in het betalingsverkeer toe.
Voorwaarde is dat die voldoende waarborgen voor
de veiligheid van betrokkenen bieden. In het geval
van overlay betaaldiensten is dat in de visie van de
deelnemende partijen in het MOB niet het geval.
Omdat aanbieders van dergelijke diensten niet
onder toezicht staan, gaat het MOB deze zorgen
kenbaar maken aan de Minister van Financiën en
hem vragen voor voldoende waarborgen te zorgen.
Voor meer informatie zie onder de download over
overlay betaaldiensten.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

In het overleg is verder besloten consumenten en
bedrijven te waarschuwen voor identiteitsfraude.
Mensen zijn zich vaak niet bewust van de risico’s dat
hun persoonlijke gegevens door kwaadwillenden
kunnen worden verzameld én misbruikt. Daarom heeft
het MOB voorlichting opgesteld. Zie downloads
hieronder.
Ook is besloten om in 2010 de bereikbaarheid van
betaaldiensten voor consumenten en winkeliers te
onderzoeken. Volgens een eerdere inventarisatie in
2007 waren er geen aanwijzingen van algemene
bereikbaarheidsproblemen. De Bereikbaarheidsmonitor
2010 gaat toetsen wat er in drie jaar is veranderd en
brengt ook ontwikkelingen en trends in de
bereikbaarheid en toegankelijkheid van betaaldiensten
in beeld.
Het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer zet zich
in om de efficiency en veiligheid van het
betalingsverkeer te bevorderen, voor consumenten,
bedrijven en banken. Deelnemers zijn onder meer de
Consumentenbond, Detailhandel Nederland, MKBNederland, de NVB en de Nederlandse Thuiswinkel
Organisatie. Meer informatie over het MOB is te vinden
op de website van DNB.

26

Cybercrime
Medio 2009 is door GOVCERT, het ‘computer emergency response team’ van de overheid, het
Cybercrime Trendrapport 2009 gepubliceerd. Samengevat wordt daarin gesteld dat hoewel
stappen vooruit worden gezet in de bestrijding van cybercrime, de trends als geheel wijzen op een
verslechtering van de situatie op het gebied van internetveiligheid. De internetinfrastructuur blijkt
kwetsbaar en netwerkverkeer van besmette computers neemt toe. Eindgebruikers blijven ook
kwetsbaar; internetcriminelen kunnen nog steeds met relatief gemak de computers van
thuisgebruikers overnemen. Verlies van persoonsgegevens op internet vormt een structureel
probleem. Mensen laten bewust en onbewust veel informatie over zichzelf achter op internet. Met
deze informatie worden zogeheten social-engineeringaanvallen op zowel organisaties als
privépersonen uitgevoerd.
Computertoepassingen verplaatsen zich van desktops naar het web en tegelijkertijd groeit mobiel
internet snel. Daardoor zijn mensen meer online en zetten zij ook meer gevoelige informatie
online, onder andere via sociale-netwerksites. Toepassingen op internet worden daarmee een
interessanter doelwit voor criminelen. Kwetsbaarheden in software komen op grote schaal voor
en zijn een belangrijke bron van misbruik door internetcriminelen. Voor meer informatie over
deze trends wordt verwezen naar het Trendrapport 2009 van GOVCERT (www.govcert.nl ).

Creditcards

Invoering 3DSecure maakt creditcardbetalingen op internet veiliger
Betalen met een creditcard via het internet kenmerkt zich door een hoger risico omdat de
creditcard tijdens de transactie in de meeste gevallen niet fysiek aanwezig is. Om deze
internettransacties veiliger te laten verlopen hebben creditcardmaatschappijen '3D Secure'
ontwikkeld. Banken en kaartuitgevende bedrijven zijn bezig met de uitrol van 3DSecure op de
door hen uitgegeven creditcards in Nederland. Ultimo 2009 was ongeveer dertig procent van de
creditcards in Nederland geschikt voor betalingen met 3DSecure. Het publiek zal begin 2010
verder worden geïnformeerd door middel van een informatiecampagne van MasterCard. Het
Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer heeft een analyse van de invoering van 3DSecure
gemaakt. Om consumenten en bedrijven te informeren over de invoering van 3D Secure in
Nederland heeft het MOB informatie opgesteld die is te vinden op de DNB-website
(http://www.dnb.nl/betalingsverkeer/mob/publicaties/index.jsp) Naast de algemeen beschikbare
informatie dienen banken hun eigen klanten voor te lichten over de specifieke toepassing van
3DSecure waar zij voor gekozen hebben.

Geactualiseerd document `Inzicht in de wereld van creditcards´
Het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer heeft het document `Inzicht in de wereld van
creditcards´ uit 2007 geactualiseerd. Dit document biedt meer informatie over creditcards voor
een breed publiek en is eveneens te vinden op de DNB-website.
Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

27

6. PRIORITEITEN 2010
Europese ontwikkelingen
Tegen de achtergrond van de te verwachten Europese regelgeving zal het MOB zich in 2010
richten op een onderbouwing van een voor de Nederlandse marktpartijen soepel en
kostenefficiënt migratiescenario. In de bedrijvensector is de overgang pas net begonnen; de
voortgang zal met ingang van 2010 in de vorm van een ‘SEPA-bedrijvenmonitor’ aan het MOB
worden gepresenteerd. Hieruit naar voren komende knelpunten zullen worden besproken en
geadresseerd. Het belang van een goede en gerichte communicatie richting eindgebruikers zal
daarbij aan belang winnen. Het MOB speelt daarin een ondersteunende rol. Ten aanzien van de
toonbankbetalingen is het goede verloop van de overgang naar EMV het belangrijkste
aandachtspunt.

Bereikbaarheidsmonitor
In de ‘Bereikbaarheidsmonitor 2010’ zullen veranderingen in kaart worden gebracht van de
generieke bereikbaarheid van (basis) betaaldiensten in Nederland, ten opzichte van de eerste
1

meting in 2007 . Daarbij zal tevens gekeken worden naar algemene ontwikkelingen en trends op
het gebied van bereikbaarheid en toegankelijkheid van betaaldiensten zoals (technologische)
substituten voor dienstverlening die voorheen op een bankfiliaal plaatsvond. Evenals in 2007
participeren de Vereniging Nederlandse Gemeenten en de Landelijke Vereniging van Kleine
Kernen in het onderzoek.

Toegankelijkheid betalingsverkeer voor allochtone Nederlanders
In 2009 is een onderzoek geëntameerd naar het betaalgedrag van nieuwe Nederlanders waarbij
gekeken is naar het gebruik van en de perceptie over betaalmiddelen aan toonbank en op afstand.
De analyse zal in 2010 worden afgerond en in de vorm van een onderzoeksrapport aan het MOB
worden gepresenteerd.

Verhoging efficiëntie laagwaardig betalingsverkeer
In de Nadere Overeenkomst bij het Convenant Betalingsverkeer is afgesproken dat de banken in
2010 onderzoek doen naar de technische mogelijkheden om een significante vervanging van
laagwaardige (contante) betaaltransacties door elektronische pintransacties te bewerkstelligen. Op
basis hiervan zullen zij uiterlijk 1 april 2010 een concreet voorstel doen voor een effectieve,
(kosten)efficiënte, veilige en betrouwbare oplossing die de maatschappelijke efficiëntie van het
betalingsverkeer kan verhogen.
1 Zie MOB (mei 2007), Onderzoek knelpunten en oplossingen toegankelijkheid en bereikbaarheid betaaldiensten, door
MOB, VNG, LVKK.
Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

28

Aanpak skimming
Banken, OM en politie gaan in 2010 in een landelijke aanpak intensief samenwerken met als doel
de stijgende trend van skimming te doorbreken. De intensievere samenwerking bestaat onder
andere uit het (internationaal) uitwisselen en analyseren van informatie. Daardoor kunnen
criminele netwerken eerder worden opgespoord en vervolgd. De samenwerking krijgt vorm in
een zogeheten ‘proeftuin’. Die bestaat uit een gezamenlijk ΄skimmingpoint´ voor
kennisontwikkeling en -deling, onderzoek naar het opwerpen van barrières om skimming tegen te
gaan, samenwerking in de strafrechtsketen en versterking van de repressieve aanpak. Het MOB
steunt deze intensivering van de landelijke aanpak en zal bezien of dit de stijgende trend een halt
kan toeroepen.

Cybercrime
Het MOB zal in 2010 verder onderzoeken op welke wijze cybercrime impact kan hebben op het
betalingsverkeer en wat partijen tegen de dreigingen van cybercrime kunnen doen. De banken
hebben aangegeven dat zij in 2010 opnieuw massamediale voorlichting over veilig
internetbankieren zullen geven.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

29

BIJLAGE 1 Missie en organisatiestructuur MOB
Missie en taakopdracht
Het MOB is in 2002 door de minister van Financiën ingesteld en heeft als opdracht bij te dragen
aan een maatschappelijk efficiënte inrichting van het Nederlandse retailbetalingsverkeer door:
•

periodiek te overleggen over knelpunten en maatschappelijke gevolgen van
ontwikkelingen in het betalingsverkeer;

•

samen te werken bij het verzamelen, analyseren en publiceren van cijfermatige, nietconcurrentiegevoelige gegevens;

•

principeafspraken te maken over efficiencymaatregelen en maatregelen op het terrein van
veiligheid, toegankelijkheid en bereikbaarheid in het betalingsverkeer en standaardisatie
(bijv. gezamenlijke campagnes om gebruik efficiënte betaalproducten te stimuleren);

•

tijd te reserveren voor een open en vrije gedachtewisseling met betrekking tot
beleidsvraagstukken in het betalingsverkeer.

Samenstelling MOB
Het is breed samengesteld en bestaat uit instanties die aanbieders en gebruikers van het
betalingsverkeer vertegenwoordigen. De Nederlandsche Bank zit het MOB voor en verzorgt
tevens de secretariaatsfunctie. Het MOB komt twee keer per jaar bijeen.
Deelnemers:
ANBO voor 50-plussers
Centrale Samenwerkende Ouderenorganisaties
Chronisch zieken en Gehandicapten Raad Nederland
Consumentenbond
Detailhandel Nederland
Gebruikersplatform Betalingsverkeer
Koninklijke Horeca Nederland
MKB-Nederland
Nederlandse Vereniging van Banken
Nederlandse Thuiswinkel Organisatie
Vereniging Nederlandse Petroleum Industrie
Viziris
Waarnemers:
Ministerie van Financiën
Ministerie van Economische Zaken
Currence

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

30

Procedure deelname MOB
Instellingen en organisaties kunnen een aanvraag indienen om deel te nemen aan het MOB.
Deelnemer kunnen zijn organisaties of instellingen die:
•

optreden namens vragers of aanbieders in het betalingsverkeer; dat wil zeggen die de
belangen vertegenwoordigen van een bepaalde achterban (banken, retailers als aanbieder,
consumenten, specifieke of kwetsbare groepen, retailers als afnemers);

•

representatief zijn, dat wil zeggen:
-

koepelorganisaties/brancheorganisaties die een achterban in het betalingsverkeer
vertegenwoordigen;

-

groepen die in dit verband al elders vertegenwoordigd zijn in meer algemene zin maar
niet ten aanzien van het specifieke belang dat zij vertegenwoordigen;

•

een professionele bijdrage leveren aan het tot stand brengen van maatschappelijk efficiënt
ingericht betalingsverkeer. Deze bijdrage moet blijken uit:
-

inbreng van expertise in de werkgroepen;

-

een professionele/beleidsmatige/inhoudelijke bijdrage aan het overleg.

Ook kunnen er waarnemers deelnemen aan het MOB. Voor waarnemers geldt dat zij, gelet op de
maatschappelijk relevante positie die zij vervullen en de taakopdracht die zij in het
betalingverkeer hebben:
•

een beleidsmatig belang dienen te hebben om als waarnemer deel te nemen in het MOB; en

•

indien nodig, inbreng leveren om zodoende de doelstelling van het MOB - maatschappelijk
efficiënt betalingsverkeer - te ondersteunen.

Organisaties die zich wensen aan te melden bij het MOB dienen dit schriftelijk te doen bij de
voorzitter van het MOB, met een onderbouwing waarom vertegenwoordiging of deelname als
waarnemer in het MOB gerechtvaardigd is. Een verzoek tot een beslissing over deelname wordt
voorbereid door de kerngroep van het MOB die als taak heeft de voortgang van de MOBactiviteiten te bewaken en de coördinatie daarvan te verzorgen. Over verzoeken tot deelname
beslist de voorzitter van het MOB.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

31

Werkgroepen
De taken van het MOB zijn verdeeld over vijf werkgroepen.
• De Werkgroep Toegankelijkheid en Bereikbaarheid heeft als taak te bezien hoe de fysieke
toegankelijkheid en bereikbaarheid van het betalingsverkeer voor consumenten en
ondernemers gewaarborgd en verbeterd kan worden.
• De Werkgroep Maatschappelijke Efficiency beziet, mede in het licht van technologische en
maatschappelijke ontwikkelingen, hoe de maatschappelijke efficiency in het betalingsverkeer
kan worden verbeterd. Gekeken wordt naar kostenstructuren en effectiviteit van prikkels voor
efficiënt betaalgedrag.
• De Werkgroep Veiligheid heeft als taak te bezien hoe de veiligheid van het betalingsverkeer
gewaarborgd kan worden, mede in het licht van het vergroten van de maatschappelijke
efficiency. Het werkterrein betreft zowel de persoonlijke veiligheid als de veiligheid van
betaalproducten.
• De Werkgroep Statistiek heeft als opdracht het structureel verzamelen en publiceren van
cijfermatige niet-concurrentiegevoelige gegevens over het Nederlandse betalingsverkeer.
• De Afstemgroep SEPA Nederland heeft als opdracht de invoering van de uniforme
eurobetaalruimte (Single Euro Payments Area; SEPA) voor Nederland zo soepel mogelijk te
laten verlopen. Deze bewaakt de continuïteit, kwaliteit en efficiëntie bij de overgang die vanaf
2008 plaatsvindt.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

32

BIJLAGE 2 Statistische informatie betalingsverkeer in Nederland
Met behulp van statistische informatie kunnen nadere analyses worden uitgevoerd om verdere
verbeteringen in het retailbetalingsverkeer in Nederland te bewerkstellingen. Ten behoeve van het
MOB zijn cijfers verzameld over de (infrastructuur van) het elektronische betalingsverkeer,
betaalsystemen en betaalproducten (zie hieronder). Ook op de website van het MOB
(www.dnb.nl > Betalingsverkeer > MOB) zijn deze tabellen beschikbaar.

A. Infrastructuur betalingsverkeer
Tabel A1
Aantallen jaarultimo

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

4

4

4

4

4

4

4

1

1

1

Centrale bank
kantoren

Banken
banken
bankkantoren 1

113

110

102

102

103

103

99

95

93

88

3780

3460

3121

2877

2980

3452

3469

3560

3473

3186

overige kantoren & geldpunten 2

2.303

1.900

1.490

1.617

1.368

807

660

546

878

810

4

4

4

4

4

4

4

4

4

4

0

0

0

1

1

1

1

1

1

1

Overige in Nederland
geregistreerde aanbieders
van betaaldiensten
creditcardmaatschappijen
elektronischgeldinstellingen 3
aantal betaalinstellingen 4

0

Bron: DNB en banken
1

Algemene en Coöperatieve banken. Begin nieuwe reeks per 2005 als gevolg van Rapportage Nieuwe Stijl. Vanaf dan
zijn hier de postkantoren en agentschappen opgenomen.
2 Geregistreerde wisselkantoren, geldpunten en tot 2005 tevens de postkantoren en postagentschappen.
3 Vanaf 2007 register Wft.
4 Met ingang van 1 november 2009 is in de Wet op financieel Toezicht (Wft) de Richtlijn betaaldiensten (PSD) geïmplementeerd. In de PSD is ook een mogelijkheid opgenomen voor een nieuwe type betaaldienstverlener: de betaalinstelling.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

33

Tabel A2
Aantal (mln) waarde (€ mrd)

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Aantal transacties

2.167,5

2.382,9

2.631,7

2.785,6

2.940,8

3.083,7

3.332,4

3.593,3

3.823,2

4.057,9

Waarde transacties

1.444

1.558

1.655

1.760

1.817

1.922

2.098

2.035

1.992

1.935

Equens 1

CCVpay
Aantal transacties

44

50

46

43

44

42

42

45

59

84

Waarde transacties

1,51

1,86

2,25

2,39

2,82

2,79

3,01

3,44

5,31

5,16

TOP/TARGET2 2
Aantal transacties
Waarde transacties

3,7

4,0

4,5

4,7

4,8

4,5

4,5

7,1

9,0

10,1

17.690

20.689

20.802

21.360

23.520

24.443

25.286

30.619

40.569

55.257

Bron: Equens (voorheen Interpay), CCV en DNB
1 De productiegegevens van Equens zijn exclusief gastgebruiktransacties van geldautomaten en buitenlandse transacties
2 Transacties zijn die op basis van zuiver betalingsverkeer. Op 18 februari 2008 is TOP overgegaan in TARGET2
Vanaf 1 jan 2009 hanteert ECB nieuwe definitie voor transacties volgens het statistical framework TARGET2

Tabel A3
Aantallen

2000

2001

2002

2003

2004 2005

6.921

7.142

7.530

7.556

7.889

1

2006

2007

2008

2009

8.114

8.546

8.654

8.506

Pinnen
geldautomaten
betaalautomaten PIN
pinpassen (in mln)

7.446

155.620 165.773 177.168 186.272 194.966 206.392 214.474 223.981 234.389 244.240
21,0

21,1

21,6

21,7

22

25,4

25,5

25,3

25,2

24,4

98.386 105.052

82.200

Chippen
betaalautomaten chip 2
chipknippen (in mln)
oplaadpunten chipknip 3

133.548 148.207 164.863 180.106 192.255

99.364

88.704

15,1

15,4

17,3

17,6

18,0

17,5

18,2

18,1

18,2

24,1

7.248

4.258

4.258

5.062

5.401

4.054

4.154

4.192

4.187

4.134

5,0

5,0

5,1

5,7

5,8

6,0

6,2

6,0

5,7

5,8

Creditcards
creditcards (in mln)

Bron: DNB, banken, Currence (voorheen Interpay) en creditcardmaatschappijen
1 Begin nieuwe reeks per 2005 als gevolg van Rapportage Nieuwe Stijl.
2 Vanaf 2005 Actieve combi- en Chip-only automaten voordien de gecontracteerde Combi automaten.
3 Opschoning bestand in 2001 (oplaadpunten die zijn opgeheven of de laatste 2 maanden van 2001 niet actief zijn geweest)

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

34

B. Gebruik van betaalmiddelen
Tabel B1
Miljoenen

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Giraal 1

2.007

2.103

2.208

2.272

2.316

2.312

2.494

2.580

2.688

2.754

overschrijvingen
wv acceptgiro

1.170
258

1.227
243

1.261
241

1.271
231

1.264
217

1.253
231

1.355
208

1.403
209

1.462
204

1.481
194

836

876

947

1.001

1.051

1.059

1.139

1.177

1.226

1.272

Online betaalmethoden

0,1

4,4

14,9

27,9

45,4

iDEAL transacties

0,1

4,4

14,9

27,9

45,4

incasso-opdrachten

Toonbank (niet-contant)

871

1.021

1.186

1.296

1.407

1.509

1.646

1.796

1.968

2.157

pinnen

801

954

1.069

1.157

1.247

1.334

1.451

1.588

1.756

1.946

chippen
creditcard 2

25

31

87

109

127

147

165

175

176

177

31

31

31

30

33

29

31

33

36

34

cheques

13

5

0

0

0

0

0

0

0

0

2.878

3.124

3.394

3.568

3.723

3.821

4.145

4.391

4.684

4.956

470

490

493

494

484

473

480

475

473

455

16

14

13

12

10

Totaal niet contant betalen
Chartaal
opname geldautomaat 3
opname balie 1

Bron: DNB, banken, Currence, creditcardmaatschappijen en toonbankinstellingen
1 Begin nieuwe reeks per 2005 als gevolg van Rapportage Nieuwe Stijl.
2 Gebruik Nederlandse kaarthouders in Nederland.
3 Geldopnames van Nederlandse houders van debit- en creditcards in Nederland

Tabel B2
Miljarden euro's

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Giraal 1

3.026

3.455

3.551

3.926

4.559

5.246

5.757

5.915

5.830

5.440

overschrijvingen

2.864

3.280

3.364

3.714

4.340

5.015

5.503

5.644

5.529

5.162

wv acceptgiro

45

44

48

47

46

52

54

59

62

62

incasso-opdrachten

162

175

188

211

219

231

254

270

301

278

Online betaalmethoden

0,0

0,3

1,2

2,3

3,4

iDEAL transacties

0,0

0,3

1,2

2,3

3,4
80

Toonbank (niet-contant)

42

48

54

58

61

63

68

74

79

pinnen

37

44

51

54

57

60

64

70

75

76

chippen
creditcard 2

0,1

0,1

0,2

0,3

0,4

0,4

0,4

0,5

0,5

0,5

3

3

3

3

4

3

4

4

4

4

2

0

0

0

0

0

0

0

0

0

3.068

3.504

3.606

3.983

4.620

5.309

5.825

5.990

5.911

5.523

41

45

53

51

51

55

56

56

55

54

16

15

16

16

11

cheques

Totaal niet contant betalen
Chartaal
opname geldautomaat 3
opname balie 1

Bron: DNB, banken, Currence (voorheen Interpay), creditcardmaatschappijen en toonbankinstellingen
1 Begin nieuwe reeks per 2005 als gevolg van Rapportage Nieuwe Stijl.
2 Gebruik Nederlandse kaarthouders in Nederland.
3 Geldopnames van Nederlandse houders van debit- en creditcards in Nederland

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

35

C. Efficiency betalingsverkeer
Grafiek C1 Papierratio giraal betalen
Percentage transacties in het totaal volume

100%
Schriftelijk
95%

Elektronisch

90%
85%
80%
75%
70%
65%
60%
55%
50%
1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Toelichting: Uitgangspunt bij deze papierratio is de maatschappelijke efficiency. Deze ratio wordt berekend als het aandeel
van het totale aantal overschrijvingsformulieren en acceptgiro's in het totaal aantal schriftelijke en elektronische
overschrijvingen (via elektronisch & internetbankieren en via machtigingen). Omdat circa 65% van de ontvangers de
acceptgiro-informatie via internetbankieren bij zijn bank aanlevert, is de papierratio voor de interbancaire verwerking nog iets
lager. In het algemeen geldt hoe lager deze ratio, hoe efficiënter er wordt betaald.

Grafiek C2 Verhouding gebruik toonbankbetaalmiddelen 2002 en 2009
Aandeel in totaal aantal toonbanktransacties

2009

2002
13%

1,1%

0,4%

0,5%
2,5%

28%

contant 7000
pin
1069
chip
87
creditcard 31

contant
pin
chip
creditcard

contant
pin
chip
creditcard

4.900 contant
1.946 pin
177 chip
34 creditcard
69%

86%

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

36

D. Tarieven
Tabel D1 Tarieven (Europese) overschrijving 2007-2010
Tarieven (Europese) overschrijving 2007-2010
Eenheid (euro's)

Rabobank

ABN AMRO

Fortis

ING

Postbank*

RBS**

Overboeking (oud - debet)
2007
2008
2009
2010

0,05
0,06
0,07
0,07

0,06
0,06
0,065
0,07

0,09
0,09
0,09
0,09

0,07
0,07
0,07
0,07

0,06
0,06
0,07
-

-

0,15
0,15
0,15
0,15

0,14
0,14
0,14
0,14

0,14
0,14
0,14
-

-

0,09
0,09
0,09

0,07
0,07

0,07
-

-

0,14
0,14
0,14

0,15
0,15
0,15

0,14
0,14

0,14
-

-

Acceptatie transacties (2010)
0,05
0,056
0,05
0,056
0,05
0,056

0,054
-

0,052
0,052
0,052

-

-

Overboeking (oud - credit)
2007
2008
2009
2010

0,14
0,14
0,14
0,14

0,14
0,14
0,14
0,14

SEPA-overboeking (debet)
2007
2008
2009
2010

0,06
0,07
0,07

0,06
0,065
0,07

SEPA-overboeking (credit)
2007
2008
2009
2010
PIN
Maestro
V-pay

0,14
0,14
0,14

* De Postbank is in 2009 samengegaan met ING.
** RBS is in 2009 op de retailmarkt gekomen, maar heeft tot op heden nog geen tarievenoverzicht op de website staan.

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

37

BIJLAGE 3 Lijst van gebruikte afkortingen

ASN

Afstemgroep SEPA Nederland (MOB)

BIC

Bank Identifier Code

DNB

De Nederlandsche Bank

ECB

Europese Centrale Bank

EER

Europese Economische Ruimte

EMV

Europay, MasterCard, VISA

EPC

European Payments Council

ERP

Enterprise Resource Planning

EU

Europese Unie

GovcertGovernment Emergency Response Team
IBAN

International Bank Account Number

Kifid

Klachteninstituut Financiële Dienstverlening

LVKK

Landelijke Vereniging voor Kleine Kernen

MOB

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

NVB

Nederlandse Vereniging van Banken

SEPA

Single Euro Payments Area

VNG

Vereniging Nederlandse Gemeenten

WTB

Werkgroep Toegankelijkheid en Bereikbaarheid (MOB)

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

38

BIJLAGE 4: Bibliografie

MOB-Publicaties 2009
Creditcardgebruik in Nederland
Grensoverschrijdend betaalgedrag door Nederlanders in 2008
De veiligheid van toonbankbetaalmiddelen
Informatie over de invoering in Nederland van 3D Secure voor creditcardbetalingen op internet
Identiteitsfraude - waarschuwingen en adviezen voor ondernemers Identiteitsfraude - waarschuwingen en adviezen voor consumenten National Forum on the Payment System Report 2008
MOB Rapportage 2008

Websites
www.allesoverbetalen.nl
www.cmi-identitieitsfraude.nl
www.currence.nl
www.dedetailhandel.nl
www.digibewust.nl
www.dnb.nl
www.ecb.int
www.efficientbetalen.nl
www.govcert.nl
www.hetnieuwepinnen.nl
www.sepanl.nl
www.veiligbankieren.nl
www.veiliginternetten.nl
www.wordgeenmoneymule.nl
www.3xkloppen.nl

Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2009

39