Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

31 239

Stimulering duurzame energieproductie

Nr. 220

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 juli 2016
Geothermie is een kansrijke hernieuwbare energietechnologie, die
momenteel nog volop in ontwikkeling is. Ik wil het potentieel van
geothermie voor de doelen uit het Energieakkoord zoveel mogelijk
benutten en daarnaast een ontwikkeling in gang zetten waardoor de
technologie en de markt meer volwassen worden, met het oog op
verduurzaming van de economie op de lange termijn. Ik heb in dit
verband een onderzoek laten doen naar de effectiviteit van het huidige
overheidsinstrumentarium voor de stimulering van geothermie. Dit
onderzoek is uitgevoerd door IF Technology1. IF Technology heeft in haar
onderzoek bekeken in hoeverre het bestaande financieringsinstrumentarium afdoende is om de ontwikkeling van geothermie op een verantwoorde wijze te versnellen. Tevens heb ik een evaluatie laten uitvoeren
van de Regeling Nationale EZ-Subsidies Aardwarmte – Risico’s dekken
voor aardwarmte (RNES Aardwarmte) door Carnegie Consult2. Hierbij
informeer ik uw Kamer over beide onderzoeken en de maatregelen ten
aanzien van geothermie voor dit najaar. Daarmee geef ik invulling aan
mijn toezegging uit het AO energie van 20 april jl.
Ontwikkeling (diepe) geothermieprojecten
IF Technology geeft in haar rapport aan dat geothermie een belangrijke
technologie is in het kader van de energietransitie en dat het bestaande
instrumentarium (met name SDE+ en garantieregeling aardwarmte) van
groot belang is voor de geothermiesector. Tegelijkertijd constateert IF
Technology dat geothermieprojecten gepaard gaan met veel risico’s
(geologisch, boor- exploitatie- en afnamerisico’s) en dat voor financiering
van geothermieprojecten relatief veel eigen vermogen wordt gevraagd. IF
Technology doet verschillende aanbevelingen, waaronder het instellen
van een waarborgfonds of een exploitatiegarantie. Hieronder geef ik een

1
2

kst-31239-220
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 239, nr. 220

1

appreciatie van de geothermiemarkt naar aanleiding van het rapport van
IF Technology.
Bij warmtelevering door geothermie wordt gebruik gemaakt van warmte
in de ondergrond. Op grotere diepte (vanaf 500 meter) wordt een bron
geboord en warmte onttrokken aan de aarde. Deze warmte wordt aan de
oppervlakte vervolgens ter plekke benut of getransporteerd naar
warmte-afnemers. Het afgekoelde water wordt via een tweede bron terug
geïnjecteerd in de ondergrond. Nederland beschikt over een goed
potentieel voor geothermie. Geothermie heeft zich dan ook in relatief
korte tijd, vanaf 2007, ontwikkeld tot een kansrijke technologie die op de
korte termijn kan bijdragen aan het behalen van de hernieuwbare
energiedoelstellingen. Tegelijkertijd kan geothermie op de lange termijn
een belangrijke rol vervullen voor de verduurzaming van de warmtevoorziening. Op dit moment voorziet gas in 90% van de Nederlandse warmtevraag. Zoals aangegeven in de warmtevisie (Kamerstuk 30 196, nr. 305) en
het Energierapport (Kamerstuk 31 510, nr. 50) zal op de lange termijn de
productiemix voor warmte aanzienlijk veranderen. Het kabinet wil de
warmtevraag fors verminderen en voor de warmtevoorziening minder gas
en meer hernieuwbare warmte en restwarmte inzetten. Daarbij ontstaat
regionaal een diversiteit aan technologieën die kunnen voorzien in de
warmtevraag. Te denken valt bijvoorbeeld aan de inzet van warmtepompen, warmte-koude opslag, biomassaketels, restwarmte en
geothermie. Geothermie kan een belangrijke schakel vervullen in de
verduurzaming van de warmtevoorziening, zoals IF Technology ook
aangeeft.
De ontwikkeling van geothermie in Nederland heeft in de afgelopen jaren
een sterke groei doorgemaakt. Zo is de energieproductie uit geothermie
tussen 2009 en 2014 gestegen van 0,3 PJ naar 1,5 PJ per jaar. Daarbij blijkt
dat de productie van de bestaande geothermieputten toeneemt. Als
gevolg van technologische ontwikkelingen is het mogelijk om meer
energie uit bestaande geothermieputten te produceren. Op dit moment
zijn er in Nederland 14 geothermieprojecten dieper dan 500 meter
gerealiseerd. De ontwikkeling van nieuwe geothermieprojecten lijkt echter
te vertragen. Geothermie is een innovatieve technologie en de geothermiemarkt is nog volop in ontwikkeling. Bestaande projecten lopen nog
tegen onverwachte exploitatieproblemen aan. Het benutten van de
leerervaringen van bestaande projecten is dan ook een punt van
aandacht. Verder is het bij geothermie, in vergelijking met andere vormen
van hernieuwbare energieproductie, moeilijker om de verwachte kosten
en opbrengsten van een project in te schatten. Uit het onderzoek van IF
Technology blijkt dat geothermieprojecten te maken hebben met
geologische, boor-, exploitatie- en afnamerisico’s. Niet al deze risico’s zijn
goed te verzekeren in de markt. Het betreft in de praktijk bijvoorbeeld
technische mankementen aan het gebruikte materiaal tijdens het boren of
mankementen aan de pomp tijdens de exploitatie. Een robuuste financiële
basis ondersteunt de continuïteit van de projecten. Dit is ook belangrijk
voor de borging van maatregelen die nodig zijn om optimale veiligheid
gedurende de gehele levenscyclus van een project te garanderen.
Als gevolg van deze (gepercipieerde) risico’s blijken banken terughoudend
bij het financieren van geothermieprojecten. Dit leidt er volgens IF
Technology toe dat banken voor de financiering van geothermieprojecten
een relatief hoog aandeel eigen vermogen vragen in vergelijking met
andere hernieuwbare energieprojecten, oplopend tot 40% of meer. Ter
illustratie, bij een gemiddeld windenergieproject op land vraagt een bank
20% eigen vermogen. Nagenoeg alle geothermieprojecten vinden op dit
moment plaats in de glastuinbouw. Onder meer in deze sector is het
bijeenbrengen van eigen vermogen een knelpunt. Daar komt bij dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 239, nr. 220

2

banken als gevolg van de crisis en nieuwe stringente wet- en regelgeving
financieringsverzoeken strenger zijn gaan beoordelen (zie ook Kamerstuk
32 637, nr. 198). Dit is, in combinatie met de hoge benodigde investering
(10 tot 15 miljoen euro per project) in verhouding tot de gepercipieerde
risico’s, voor de banken reden om terughoudend te zijn bij het financieren
van geothermieprojecten en de eisen voor financiering verder aan te
scherpen.
Evaluatie garantieregeling Aardwarmte
Specifiek voor het afdekken van het geologisch risico is er, als onderdeel
van de Regeling Nationale EZ-Subsidies (RNES), de garantieregeling
Aardwarmte. De RNES Aardwarmte verzekert investeerders tegen de
financiële risico’s van misboringen bij geothermieprojecten als gevolg van
geologische risico’s. De regeling werkt als een verzekering op het moment
dat de warmteopbrengst van een geothermie bronlager is dan verwacht.
De garantieregeling Aardwarmte is geëvalueerd door Carnegie Consult.
Carnegie Consult verwacht dat er de komende jaren geen commerciële
mogelijkheden zijn om het geologische risico bij geothermieprojecten af
te dekken en geeft aan dat de garantieregeling nu en in de komende jaren
van groot belang is om geothermie in Nederland verder te ontwikkelen.
Carnegie Consult concludeert dat onzekerheid over toekomstige openstellingen een remmend effect heeft op de ontwikkeling van nieuwe projecten
en adviseert daarom de RNES Aardwarmte langjarig open te stellen.
Daarnaast adviseert Carnegie Consult de maximale garantiebedragen te
verhogen, zodat ze beter overeenkomen met de werkelijke kosten.
Voortgang en tijdspad
Zoals aangegeven verwacht ik dat geothermie een belangrijke bijdrage
kan leveren aan de verduurzaming van de warmtevoorziening op de lange
termijn en kan bijdragen aan het behalen van de hernieuwbare energiedoelstellingen van 14% in 2020 en 16% in 2023. Om de ontwikkeling van
geothermie te versnellen heb ik een aantal acties in gang gezet.
1. Financierbaarheid geothermieprojecten
Ik sluit me aan bij de conclusie van IF Technology dat het huidige
overheidsinstrumentarium van grote waarde is om geothermieprojecten
van de grond te krijgen. Investeerders en banken beschouwen de SDE+
als een noodzakelijke voorwaarde om geothermieprojecten te financieren.
Dat gebeurt ook bij verschillende projecten, maar tegelijkertijd ondervinden veel projecten problemen en vertraagt de verdere uitrol van
geothermie. Een belangrijke rol daarbij speelt het innovatieve karakter van
de technologie en de onervarenheid van de partijen die projecten
uitvoeren. Met het Versnellingsplan Aardwarmte (Kamerstuk 32 627,
nr. 17) wordt samengewerkt met de sector aan het verbeteren van kennis
en opbouwen van ervaring in de geothermiesector. Ook wordt gewerkt
aan het professionaliseren van de keten.
Om de financierbaarheid verder te verbeteren heb ik de volgende
voornemens:
− Om investeerders meer zekerheid te bieden volg ik de aanbeveling van
Carnegie Consult en zal ik de komende vijf jaren de RNES Aardwarmte
opnieuw jaarlijks openstellen. Op die manier kan meer ervaring met
geothermieprojecten worden opgedaan. De eerstvolgende openstelling verwacht ik eind 2016. Daarbij worden de maximale bedragen per
project aangepast aan het huidige kostenniveau.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 239, nr. 220

3

− Daarnaast is het toetsingskader voor de RNES Aardwarmte op basis
van de resultaten van de evaluatie geactualiseerd. In het toetsingskader worden de noodzaak en de risico’s van de RNES Aardwarmte
beschreven en beoordeeld. Het toetsingskader ontvangt u bij deze
brief3.
− Tevens heb ik het Nederlands Investeringsagentschap (NIA) gevraagd
om gezamenlijk met banken en verzekeraars een financieringspropositie voor geothermieprojecten uit te werken. Een dergelijke propositie
moet als leidraad dienen en de randvoorwaarden borgen om gezonde
geothermieprojecten gefinancierd te krijgen. Daarbij zal het NIA de
mogelijkheden verkennen om verschillende geothermieprojecten te
bundelen en de mogelijkheden voor ondersteuning van de Europese
Investeringsbank (EIB) verkennen. De EIB kan onder voorwaarden en
bij een zekere schaalomvang (in ieder geval meer dan 100 miljoen euro
aan investeringen) een financieringspartner zijn;
− De samenwerking tussen het NIA en de banken, via onder andere het
Expertisecentrum Financiering Duurzame Energieprojecten, zal
bijdragen aan de versterking van de «kennis en kunde» van de banken
op het gebied van geothermie. Goede kennisuitwisseling en kennisdeling tussen banken draagt bij aan het wegnemen van koudwatervrees
van banken voor geothermie en de ontwikkeling naar een volwassen
geothermiemarkt;
− Ik ga tot slot bezien hoe ik de sector kan helpen om verder te professionaliseren en ervaring op te doen. Daarbij kan bijvoorbeeld worden
gedacht aan een rol voor EBN of andere partijen die reeds kennis en
ervaring hebben van ondernemen in de ondergrond. Ik betrek daarbij
de aanbevelingen die IF Technology doet om de financiering van
nieuwe geothermieprojecten te verbeteren, zoals het instellen van een
waarborgfonds of een exploitatiegarantie. Dit vergt een integrale
afweging waarbij financierbaarheid, marktontwikkeling en de
financiële draagkracht om te blijven zorgdragen voor veiligheid
centraal staan. Ik zal uw Kamer hierover in het najaar informeren.
Daarbij zal ik ook ingaan op een eventuele rol van EBN.
2. Pilot ultradiepe geothermie
Ik onderzoek momenteel in samenwerking met TNO en EBN de mogelijkheden voor een pilot ultradiepe geothermie. Er is sprake van ultradiepe
geothermie bij een boordiepte vanaf 4 km. Ultradiepe geothermie is met
name interessant voor toepassing in de procesindustrie. Deze industrie
heeft hoge temperatuur warmte nodig van tussen de 100 en 250 graden
Celsius. Deze temperatuur kan gevonden worden op dieptes tussen de
5.000 en 7.000 meter. Tot op heden is er in Nederland nog zeer beperkt
informatie beschikbaar over de ondergrond op die diepte. De onzekerheid
en onbekendheid van de ondergrond in combinatie met relatief hoge
investeringen in de beginfase werken door in de besluitvorming op
financieel en organisatorisch niveau. Het is niet eenvoudig om partijen bij
elkaar te brengen. Derhalve is een demonstratieproject nodig om te
verkennen of deze vorm van geothermie geologisch en technisch haalbaar
is en of er op basis hiervan een haalbare business case te definiëren is. Op
9 juni jl. heeft een eerste workshop plaatsgevonden met 175 geïnteresseerde partijen om te verkennen of marktpartijen gezamenlijk bereid zijn
om een demonstratieproject te ontwikkelen. Ik zal de komende tijd bezien
in hoeverre het mogelijk is om in een consortium een pilot voor ultradiepe
geothermie te starten en uw Kamer in het najaar informeren over de
voortgang.

3

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 239, nr. 220

4

3. Ontsluiten informatie over de ondergrond
Tot slot heeft een aantal partijen, waaronder IF Technology in haar
rapport, aangegeven dat het goed zou zijn als meer recente informatie
over de ondergrond beschikbaar zou zijn. Olie- en gasmaatschappijen zijn
niet verplicht om al hun data beschikbaar te stellen. Daarnaast kent de
Mijnbouwwet een periode van vertrouwelijkheid van vijf jaar. De
bestaande geothermieprojecten bevinden zich veelal in gebieden waar
veel data beschikbaar zijn door de olie- en gaswinning. Er zijn ook
gebieden in Nederland met een concrete warmtevraag en interesse in
geothermie, waarvan de ondergrond nagenoeg onbekend is. Ik zal met de
olie- en gasmaatschappijen die op land actief zijn bekijken of zij bereid zijn
meer soorten data en meer recente data te delen ten behoeve van
geothermie. Verder zal ik in overleg met warmtevragers, provincies en
gemeenten onderzoeken of, en zo ja hoe ik kan bijdragen aan het in kaart
brengen van kansrijke gebieden, en uw Kamer daarover in het najaar
informeren.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 239, nr. 220

5