Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 366

Wijziging van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek
ter verruiming van de mogelijkheden tot het
verbieden van rechtspersonen

Nr. 5

VERSLAG
Vastgesteld 19 februari 2020
De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid, belast met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer als volgt verslag
uit te brengen. Onder het voorbehoud dat de hierin gestelde vragen en
gemaakte opmerkingen voldoende zullen zijn beantwoord, acht de
commissie de openbare behandeling van het voorstel van wet
genoegzaam voorbereid.
Inhoudsopgave
I

II

kst-35366-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

blz.

Algemeen deel
1. Inleiding
2. Het verbod van rechtspersonen en grondrechten –
constitutionele toets
3. Aanpassing Burgerlijk Wetboek
3.a Verduidelijking van de notie «openbare orde» en
verlichting bewijspositie OM
3.b Verbodenverklaring van organisaties waarvan het
doel in strijd is met de openbare orde
3.c Bevel tot het stoppen met of onthouden van
activiteiten
3.d Onmiddellijke werking van een verbodenverklaring
3.e Bestuursverbod na verbodenverklaring
3.f Batig saldo van de ontbonden rechtspersoon naar
de Staat
4. Aanpassing Wetboek van Strafrecht en Wetboek van
Strafvordering
5. Verhouding tot lopende wetsvoorstellen
6. Consultatie
7. Overig

2
2

Artikelsgewijze deel
1. Artikel 1, onder A, sub 1, artikel 2:20 BW, lid 1
gelijkschakeling doel en werkzaamheden

9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 366, nr. 5

3
5
5
5
6
6
6
6
7
7
8
8

9

1

2.
3.
4.
5.

Artikel I, onder A, sub 2, artikel 2:20 BW, lid 2 (nieuw)
onweerlegbaar vermoeden strijd met openbare orde
Artikel I, onder A, sub 3, artikel 2:20 BW, lid 3 weerlegbaar vermoeden strijd openbare orde
Artikel I, onder A, sub 4. artikel 2:20 BW, leden 5 en 6
(nieuw) rechterlijk bevel en uitvoerbaar bij voorraad
Artikel V Overgangsrecht

9
9
9
10

I Algemeen deel
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met veel belangstelling kennisgenomen van het wetsvoorstel tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek in
verband met een verruiming van de mogelijkheden tot het verbieden van
rechtspersonen (hierna: het wetsvoorstel). Zij hebben nog enkele vragen
en opmerkingen bij het wetsvoorstel.
De leden van de CDA-fractie hebben met grote belangstelling kennisgenomen van onderhavig wetsvoorstel. Deze leden zetten zich al lange tijd
in om de democratie weerbaarder te maken. Zowel rechten als plichten
zijn niet onbeperkt, zo stellen voornoemde leden, en organisaties die
moedwillig afbreuk doen aan de democratie en de verworvenheden van
een open samenleving zijn een gevaar voor deze zelfde verworvenheden.
Met de voorstellen die worden gedaan in onderhavig wetsvoorstel wordt
artikel 2:20 Burgerlijk Wetboek (BW) sterk verbeterd. Wel hebben zij nog
vragen over het wetsvoorstel.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
onderhavig wetsvoorstel en willen de regering nog enkele vragen
voorleggen.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de voorstellen tot uitbreiding van de mogelijkheden om
rechtspersonen te verbieden. Deze leden lezen dat het de bedoeling is om
radicale of extremistische organisaties aan te pakken die een bedreiging
vormen voor de nationale veiligheid of de internationale rechtsorde, de
democratische rechtstaat of het openbaar gezag ondermijnen. Zij hebben
hierover nog enkele vragen. Daarnaast zien de voorgenoemde leden
graag een precies overzicht van de tot nu toe gevoerde procedures om
rechtspersonen ex artikel 2:20 BW verboden te verklaren en te ontbinden.
Zijn daaruit succes- en faalfactoren te destilleren die enerzijds richtinggevend kunnen zijn voor een verbeterde praktijk binnen de huidige
wettelijke mogelijkheden en anderzijds de noodzaak van deze aanpassing
kunnen aantonen?
De leden van de SP-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
onderhavig wetsvoorstel. Het wetsvoorstel vloeit voort uit de wens om
het eenvoudiger te maken radicale of extremistische organisaties waarvan
het doel of de activiteiten in strijd zijn met de openbare orde te verbieden.
De aan het woord zijnde leden zien dat het nu voorliggende wetsvoorstel
en het initiatiefwetsvoorstel van de leden Kuiken, Van Toorenburg, Van
Wijngaarden, Van der Graaf en Van der Staaij houdende regels over het
bestuursrechtelijk verbieden van organisaties die een cultuur van
wetteloosheid creëren, bevorderen of in stand houden (Wet bestuurlijk
verbod ondermijnende organisaties, Kamerstuk 35079) (hierna: het
initiatiefwetsvoorstel) ongeveer dezelfde materie behandelen, maar toch
wezenlijk van elkaar verschillen, vooral omdat in het voorstel van de
regering de bevoegdheid om verenigingen te verbieden niet bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 366, nr. 5

2

Minister wordt neergelegd maar bij de rechter blijft. De vrijheid van
vereniging is een groot goed, dat is neergelegd in de Grondwet en in het
Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM). Het is een zware bevoegdheid om
verenigingen te verbieden en in dat kader hebben deze leden nog enkele
vragen.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met interesse kennisgenomen van onderhavig wetsvoorstel. Het wetsvoorstel is een uitwerking
van de passage van het regeerakkoord waarin wordt gesteld dat onze
democratische rechtsstaat weerbaarder moet worden gemaakt tegen
radicale antidemocratische krachten. Een doel dat deze leden volledig
onderschrijven. Op dit moment hebben zij behoefte aan toelichting op een
aantal punten, derhalve stellen zij nog enkele vragen.
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van onderhavig wetsvoorstel. Zij zijn met de regering van mening dat het
belangrijk is dat opgetreden kan worden tegen organisaties die stelselmatig beogen de rechtsstaat te ondermijnen. Zij hebben nog enkele
vragen over het wetsvoorstel.
Voornoemde leden constateren dat het voorstel onder meer gericht is op
het tegengaan van ontwrichting van de rechtstaat op het openbaar gezag.
Zij vragen of de regering nader kan duiden wat moet worden verstaan
onder het ontwrichten van het openbaar gezag. Hoe verhoudt zich dit tot
fundamentele kritiek op de (zittende) overheid of bijvoorbeeld oproepen
om langs democratische weg te komen tot een nieuwe regering vanwege
slecht functioneren van de huidige? Met andere woorden: hoe ver reikt die
bevoegdheid?
Zij constateren tevens dat het voorstel volgens de toelichting zich ook
uitstrekt tot gedragingen die niet altijd strafrechtelijk verboden zijn. Om
tot een goede duiding van de reikwijdte van het voorstel te komen is het
naar de mening van deze leden noodzakelijk dat duidelijk is aan wat voor
niet-strafbare handelingen gedacht moet worden. Is het niet vooral
noodzakelijk nu het veelal zal gaan om strafbare feiten? Kortom: wat is de
ondergrens voor optreden op grond van dit wetsvoorstel?
2. Het verbod van rechtspersonen en grondrechten – constitutionele toets
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat onze democratische en
rechtsstatelijke verworvenheden effectief moeten worden beschermd.
Deelt de regering in dat kader dat een rechtspersoon die tot doel heeft in
Nederland invoering van een bepaalde vorm van Sharia-wetgeving te
bevorderen, op grond van het voorgestelde artikel 2:20 BW eerder kan
worden verboden wegens een ontwrichting van de democratische
rechtsstaat of het openbaar gezag? Zo nee, waarom niet?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de regering de noodzaak van
dit wetsvoorstel verder te onderbouwen en zich te verhouden tot de
commentaren van Amnesty International, die spreekt van «grote en
fundamentele bezwaren» en het wetsvoorstel in essentie problematisch in
een vrije samenleving noemt, en van de Gecombineerde commissie
vennootschapsrecht van de Nederlandse orde van advocaten (NOvA) en
de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB), die stellen dat het
beoogde doel ook op andere wijze kan worden bereikt dan met de in dit
wetsvoorstel geïntroduceerde procedure. Waarom zijn de doorlooptijden
van de huidige procedures tot verbodenverklaring van rechtspersonen
niet eerst versneld? De Afdeling advisering van de Raad van State (hierna:
de Afdeling) werpt dat terecht op in haar advies, maar deze leden zien
geen reactie daarop van de regering. Kan de regering aangeven of zij ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 366, nr. 5

3

de noodzaak ervan inziet om de doorlooptijden van de procedure ex
artikel 2:20 BW te versnellen? Wat vindt de regering met het oog op het
belang van de openbare orde bijvoorbeeld van de voorstellen om: a. een
verzoek tot verbodenverklaring uiterlijk binnen vier weken mondeling te
behandelen, b. de termijn voor hoger beroep te bekorten en c. de
behandeling van dit soort verzoeken te concentreren bij één rechtbank?
Wat vindt de regering van de kritiek van de NOvA en de KNB dat de
voorgestelde verbodenverklaring belegd wordt bij een politiek orgaan,
met onvoldoende rechtswaarborgen is omgeven en vatbaar is voor «de
waan van de dag»? Herkent de regering zich in de kritiek van Amnesty
International dat niet ingegaan wordt op de door het EVRM vereiste
beginsel van noodzakelijkheid? Waaruit blijkt met andere woorden de
pressing social need om deze inbreuk op de verenigingsvrijheid, die
overigens ook naar het oordeel van de leden niet absoluut is, te rechtvaardigen?
De leden van de SP-fractie vragen aandacht voor de doorlooptijden bij
een civielrechtelijke procedure. Een belangrijk argument van de initiatiefnemers van het initiatiefwetsvoorstel was namelijk dat de doorlooptijden
in een civielrechtelijke procedure erg lang zijn. De aan het woord zijnde
leden zien ook dat de doorlooptijden in civielrechtelijke procedures lang
kunnen zijn. Zij horen dan ook graag van de regering wat met het
onderhavige wetsvoorstel gedaan wordt aan die doorlooptijden. Denkt de
regering dat met de invoering van haar wetsvoorstel de doorlooptijden te
verkorten? Zo ja, op welke manier?
Is de regering bereid in samenspraak met het OM te bekijken of in zaken
waarin het OM bijvoorbeeld beroep instelt, niet de maximaal mogelijke
beroepstermijnen van drie maanden wordt benut, maar dat sneller beroep
wordt ingesteld. Deelt de regering de mening dat het goed zou zijn als het
OM, wanneer zij zelf in beroep gaat, minder tijd neemt voor het opstellen
van de uiterst eenvoudige appeldagvaarding en/of direct grieven/
middelen formuleert in het beroepschrift in plaats van in een weken of
maanden na de eerste roldatum ingediende memorie van grieven/cassatie
schriftuur?
De aan het woord zijnde leden horen ook graag of het bijvoorbeeld een
veel simpeler idee is om een maximale termijn te koppelen aan het
moment van starten met de mondelinge behandeling van een verzoek ex.
art. 2:20 BW? Bijvoorbeeld binnen vier weken na indiening van het
verzoek? Is de regering bereid om te kijken of kortere termijnen gehanteerd kunnen worden voor hoger beroep? Dat is nu nog de reguliere drie
maanden, maar zou het, gezien het in het geding zijnde belang van de
openbare orde, niet verstandig zijn deze termijn in te korten?
De leden van de SGP-fractie vinden het belangrijk dat sprake is van een
goede toetsing aan de grondrechtelijke waarborgen. De regering stelt dat
het begrip openbare orde in de Grondwetsgeschiedenis niet nader
ingevuld is. Toch vragen deze leden of op basis van eerdere voorstellen en
adviezen van de Afdeling niet meer te zeggen is over de betekenis van het
begrip «openbare orde». Wat is bedoeld met het «zeer ruim» zijn van dit
begrip?
Voornoemde leden constateren dat het voorstel zich ook richt op het
bedreigen van de internationale rechtsorde. De regering geeft aan dat het
bestuursverbod een geschikte en effectieve mogelijkheid is om op te
treden tegen (voortzetting van) een rechtspersoon. Deze leden vragen hoe
ver dan de bedreiging van de internationale rechtsorde strekt. Is bijvoorbeeld de doelstelling van een organisatie om te komen tot opheffing van
het EVRM of een vergelijkbaar verdrag automatisch een bedreiging voor
de internationale rechtsorde of moet het dan echt gaan om het gewelddadig willen bereiken daarvan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 366, nr. 5

4

3. Aanpassing Burgerlijk Wetboek
3.a Verduidelijking van de notie «openbare orde» en verlichting
bewijspositie OM
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de regering stelt dat het
wetsvoorstel de rechter meer handvatten biedt voor de toetsing van het
openbare orde begrip. Dit begrip is volgens de regering «zeer ruim». Kan
een nadere duiding worden gegeven van de noodzaak nadere handvatten
te bieden? De regering spreekt van een krachtig signaal dat wordt
afgegeven ten aanzien van rechtspersonen die zich antidemocratisch
opstellen. Welke uitwerking verwacht de regering dat dit signaal heeft op
dergelijke rechtspersonen? In het voorstel wordt ook gesproken over
begrippen die wel een vermoeden van strijd met de openbare orde
rechtvaardigen, maar waarbij tegenbewijs mogelijk is. Kan de regering dit
met voorbeelden toelichten?
De leden van de SGP-fractie hebben vragen bij het begrip «klaarblijkelijk
dreigt te leiden» in het wetsvoorstel. In de memorie van toelichting wordt
gesteld dat het moet gaan om een «aannemelijk» maken dat de rechtspersoon verkeerde doelstellingen heeft. Het is dus een weerlegbaar
wettelijk vermoeden. Maar is aannemelijk maken niet minder vergaand
dan «klaarblijkelijk»? Is het niet belangrijk dat het OM zelf bewijst dat
sprake is van een organisatie met verkeerde bedoelingen of werkzaamheden?
3.b Verbodenverklaring van organisaties waarvan het doel in
strijd is met de openbare orde
De leden van de CDA-fractie constateren dat een strafrechtelijk onderzoek
tot nu toe veelal de aanleiding was om een verbod op basis van artikel
2:20 BW te vorderen. Dat maakt het voor het openbaar ministerie (OM)
makkelijker omdat het dan direct kan putten vanuit het strafrechtelijk
dossier. Klopt de analyse dat de uitbreiding van onderhavig wetsvoorstel
het mogelijk maakt om een organisatie niet op basis van een strafrechtelijk onderzoek, maar op basis van de presentatie van de organisatie in
het openbaar verboden kan worden? In bredere zin vragen voornoemde
leden op welke wijze onder het nieuwe wetsvoorstel een dossier wordt
samengesteld. Gebeurt dit altijd op basis van een politieonderzoek? Ziet
de regering de spanning tussen de neutraliteit die het OM tracht te
bewaren ten opzichte van beoordelingen die niet stoelen op een strafrechtelijk onderzoek en de uitbreiding in onderhavig wetsvoorstel? De leden
van de CDA-fractie vragen de regering of het niet meer voor de hand ligt
dat de Minister van Justitie en Veiligheid, vertegenwoordigd door de
landsadvocaat, een artikel 2:20 BW-vordering doet.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen in de memorie van toelichting
dat ook het doel van een stichting zal moeten kunnen leiden tot het
verbieden van het voortzetten van de werkzaamheden. Het voorbeeld van
een organisatie waarvan het doel samenhangt met gewelddadig
extremisme, spreekt hierbij tot de verbeelding. Tegelijkertijd vragen deze
leden of het niet lastig zal zijn een dergelijk doel vast te stellen. Aan welke
concrete indicatoren kan worden gedacht? Ook wijzen voornoemde leden
op de inbreng van NOvA en de KNB wanneer zij wijzen op de
mogelijkheid om een zogenoemde «terme de grâce» te hanteren
waarbinnen statuten kunnen worden aangepast als de rechter van mening
is dat dit een meer gepaste oplossing is dan ontbinding. Kan de regering
toelichten waarom deze mogelijkheid in voorliggend voorstel niet meer
wordt geboden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 366, nr. 5

5

De leden van de SGP-fractie zouden graag een nadere duiding zien van
het verschil tussen een volledig verbod en een «enkel ontbonden zijn
omdat het doel in strijd is met de openbare orde». Wat moet in dat laatste
geval verstaan worden onder de toegestane voortzetting van de
werkzaamheden? Kunnen hier voorbeelden bij gegeven worden?
3.c Bevel tot het stoppen met of onthouden van activiteiten
Het rechterlijk bevel om bepaalde maatregelen te nemen of gedragingen
na te laten roept vragen op bij de SGP-fractie. In de memorie van
toelichting staat dat wanneer de verbodenverklaring vernietigd wordt dit
geen gevolgen heeft voor de strafbaarheid van de overtreding van het
zelfstandig gegeven rechterlijk bevel. Wat houdt dat bevel dan nog in?
Kan het ook voorkomen dat de verbodenverklaring onderuit gehaald
wordt bij een hogere rechter, terwijl er toch nog steeds bepaalde
gedragingen verboden blijven? Aan wat voor soort situaties moet daarbij
worden gedacht, zo vragen de aan het woord zijnde leden.
3.d Onmiddellijke werking van een verbodenverklaring
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de regering een
mogelijkheid ziet om de doorlooptijd van de artikel 2:20 BW-procedure te
versnellen. Hierbij wijzen zij ook op de door de NOvA en KNB gedane
suggesties. Wat zou dit betekenen voor de werkdruk voor het OM en de
rechtspraak?
3.e Bestuursverbod na verbodenverklaring
De leden van de CDA-fractie constateren dat gekozen is voor een
minimumtermijn van het bestuursverbod indien ervoor wordt gekozen om
een bestuursverbod op te leggen. Daarmee kan de rechter minimaal drie
jaar een bestuursverbod opleggen. Kan de regering aangeven of een
dergelijke minimumtermijn vaker voorkomt in ons (civiele) rechtssysteem? In hoeverre beperkt dit de flexibiliteit van de rechter ten aanzien
van zijn oordeel? Ook vragen deze leden of de regering er rekening mee
houdt dat de rechter soms zal afzien van het opleggen van een bestuursverbod omdat hij een termijn van drie jaar te zwaar vindt, maar hij niet
een korter bestuursverbod kan opleggen.
De leden van de SP-fractie lezen in de memorie van toelichting dat het
bestuursverbod geldt voor ten minste drie jaar, met rechterlijke discretie
om een langere duur op te leggen. Kan de regering uiteenzetten waarom
hier gekozen wordt voor een minimumstraf? Zou het niet beter zijn de
rechter meer vrijheid te geven in de hoogte van de op te leggen straf?
De leden van de SGP-fractie vragen naar aanleiding van het bestuursverbod of dit volledig automatisch geldt of moet het ook uitdrukkelijk door
de rechter bepaald worden in zijn uitspraak. Zo nee, kan de rechter dan
gelijk in het vonnis voor een of meer bestuurders aangeven dat het
verbod voor hen niet of korter geldt?
3.f Batig saldo van de ontbonden rechtspersoon naar de Staat
De leden van de VVD-fractie lezen dat de rechter de bevoegdheid krijgt, na
verbodenverklaring van een rechtspersoon, ambtshalve of op verzoek van
het OM te bepalen dat een eventueel batig saldo wordt uitgekeerd aan de
Staat. Daarmee wordt voorkomen dat geld wordt ingezet voor de
voortzetting van de werkzaamheden van de verboden organisatie.
Waarom heeft de regering ervoor gekozen deze bevoegdheid bij de
rechter te beleggen? Is het gelet op de ernst en de gevolgen van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 366, nr. 5

6

verbodenverklaring niet logisch dat een eventueel batig saldo van
rechtswege toekomt aan de Staat? Zo nee, waarom niet? In welke
gevallen acht de regering het voorstelbaar dat de rechter beslist dat een
eventueel batig saldo, wellicht in weerwil van het OM, toch toekomt aan
de zojuist verboden verklaarde rechtspersoon? Met welke feiten en
omstandigheden dient de rechter bij deze beoordeling rekening te
houden?
De leden van de CDA-fractie vragen de regering om verduidelijking ten
aanzien van het voorstel dat de rechter de bevoegdheid krijgt ambtshalve
dan wel op verzoek van het OM te bepalen dat het saldo wordt uitgekeerd
aan de Staat. Geldt deze bevoegdheid van de rechter alleen op het
moment dat in de statuten niet is vastgelegd waar het batig saldo aan ten
goede moet komen? Kan de rechter niet blokkeren dat het batig saldo
naar een statutair bepaald doel gaat, indien dat doel ook antidemocratische elementen in zich heeft?
4. Aanpassing Wetboek van Strafrecht en Wetboek van
Strafvordering
De leden van de SP-fractie lezen dat een verhoging van de strafmaat voor
het voortzetten van de werkzaamheden van een verboden organisatie
wordt voorgesteld. Kan de regering verduidelijken waarom deze
verhoging nodig is? Kunnen rechters op dit moment niet uit met de
huidige strafmaat?
5. Verhouding tot lopende wetsvoorstellen
De leden van de D66-fractie constateren dat de artikel 2:20 BW-procedure
zo wordt aangepast dat het OM kan verzoeken om een rechterlijk bevel. In
het licht van de aanpak van Outlaw Motorcycle Gangs (OMG’s) zien de
voornoemde leden dit als een stap in de goede richting. Klopt het dat op
deze manier, naast een rechterlijk verbod van de OMG, een rechterlijk
bevel van kracht kan zijn waarin een OMG wordt verboden om bijvoorbeeld in colonne te rijden, symbolen te dragen of gebruik te maken van
hun clubhuis of rekeningen gedurende de tijd tussen de uitspraak van de
rechtbank en de uitspraak in cassatie? Kan de regering uiteenzetten in
welke mate het rechterlijk bevel op de zojuist beschreven manier gebruikt
kan worden? Mocht het antwoord van de regering bevestigend luiden dan
ziet het initiatiefwetsvoorstel op dezelfde materie. Kan de regering
uiteenzetten wat het initiatiefwetsvoorstel toevoegt aan het wetsvoorstel
van de regering? Kan de regering als medewetgever aangeven of het
voorgestelde bestuurlijk verbod uit het initiatiefwetsvoorstel de aangewezen weg is om OMG’s te verbieden? Hoe kijkt de regering aan tegen het
naast elkaar bestaan van verschillende procedures? Welke procedures
acht de regering het meest aangewezen?
De leden van de SP-fractie beseffen dat OMG’s en andere organisaties
met een cultuur van wetteloosheid binnen de reikwijdte vallen van zowel
de bestuurlijke regeling die wordt voorgesteld in het initiatiefwetsvoorstel
als in het voorliggende wetsvoorstel. De regering schrijft in de memorie
van toelichting bij laatstgenoemde wet het na een eventuele introductie
van de bestuurlijke bevoegdheid in de rede ligt om voor deze organisaties
de route van het bestuurlijke verbod te volgen. Kan de regering uiteenzetten of zij dit wenselijk acht?
De leden van de ChristenUnie-fractie stellen vast dat in het initiatiefwetsvoorstel uitzonderingsgronden zijn opgenomen voor politieke partijen,
kerkgenootschappen en vakbonden. Politieke partijen komen in het
aanhangig wetsvoorstel niet aan de orde, gezien de reeds aangekondigde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 366, nr. 5

7

Wet op de politieke partijen. Kerkgenootschappen en vakbonden worden
niet nader in de memorie van toelichting besproken. Kan de regering
ingaan op de bijzonderheden en extra grondwettelijke vrijheden die voor
deze groepen van kracht zijn? Waarom is in dit geval een inperking op die
grondwettelijke vrijheden gerechtvaardigd? Deelt de regering het
uitgangspunt van deze leden dat naast daadkracht, ook een zekere mate
van terughoudendheid gepast is bij de toepassing van het wetsvoorstel
wanneer het kerkgenootschappen betreft? Hoe kijkt de regering in dit licht
in het bijzonder naar organisaties waarvan het doel als strijdig wordt
beschouwd, maar de gedragingen hier niet van spreken? In welke mate
kunnen gedragingen van leden en/of een enkele bestuurder, gevolgen
hebben voor de rechtspersoon?
6. Consultatie
De leden van de VVD-fractie merken op dat de regering in reactie op
opmerkingen van Amnesty International stelt dat bestuurders van
betrokken rechtspersonen onverkort de mogelijkheid hebben van hoger
beroep, cassatie en een beroep op het Europees Hof voor de Rechten van
de Mens (EHRM) openstaat. Deelt de regering de opvatting van het EHRM
dat de nationale autoriteiten en de nationale rechter beter zijn geëquipeerd dan het EHRM zelf om te beoordelen of het verbieden van een
rechtspersoon is gerechtvaardigd? Zo nee, waarom niet? Hoe beoordeelt
de regering het risico dat een rechtspersoon verboden wordt verklaard
door een rechtbank, maar gedurende een hoger beroepsprocedure,
cassatie en een procedure voor het EHRM nog enige jaren door kan gaan
voordat het verbod onherroepelijk is? Gaarne ontvangen deze leden een
toelichting van de regering.
De leden van de SP-fractie lezen dat Amnesty International erop wijst dat
door het openbare orde begrip te koppelen aan nationale veiligheid de
onbepaaldheid ervan niet wordt ondervangen. Kan de regering uitgebreid
uiteenzetten waarom met de voorgestelde wijziging van artikel 2:20 BW
het niet makkelijker wordt om organisaties en activisten als staatsgevaarlijk aan te merken wanneer zij overheidskritiek leveren of anderzijds
de status quo betwisten, zonder dat hun activiteiten een onmiddellijk
gevaar opleveren voor de samenleving of rechtsorde?
Voornoemde leden lezen dat de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
(NVvR) erop wijst dat het voorgestelde bestuursverbod niet verhindert dat
(formele) bestuurders en (feitelijke) leidinggevenden, voor zover geen
bestuurder, feitelijk weer het beleid van een andere rechtspersoon gaan
bepalen; zij mogen alleen geen (formeel) bestuurder zijn. Heeft de
regering hierbij stilgestaan? Zou het niet verstandig zijn om een aanvullende voorziening te treffen om te voorkomen dat deze personen toch
feitelijk weer de gang van zaken bij een (verwante) rechtspersoon gaan
(mede-)bepalen?
7. Overig
De leden van de SP-fractie beseffen dat het problematisch is dat er
organisaties zijn die doelen of activiteiten hebben die in strijd zijn met de
openbare orde. Toch is het ook te gemakkelijk om slechts naar de
organisaties te kijken en niet naar de individuele personen die onderdeel
uitmaken van de organisatie. Is de regering het met deze leden eens dat
het belangrijk is om personen die strafbare feiten plegen te vervolgen en
dus de personen die zich schuldig hebben gemaakt aan strafbare feiten
aan te pakken? Heeft de politie voldoende capaciteit om hier werk van te
maken? Hoe kan het bijvoorbeeld dat 85% van de motorbendelenden wel
eens veroordeeld is voor een strafbaar feit en zelfs 28% vaker dan 10 keer
is veroordeeld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 366, nr. 5

8

Kan de regering reflecteren of de overheid wel genoeg doet om recidive te
voorkomen? Gebeurt er in de gevangenissen wel genoeg om mensen ook
na hun straf op het rechte pad te houden? Met andere woorden is voor al
deze zaken wel voldoende aandacht?
II Artikelsgewijze deel
1. Artikel 1, onder A, sub 1, artikel 2:20 BW, lid 1 gelijkschakeling
doel en werkzaamheden
De leden van de CDA-fractie lezen dat het OM moet bewijzen dat het doel
dan wel de werkzaamheid van een organisatie strijdig is met de openbare
orde en dat die strijdigheid ook aanwezig is, dan wel dat deze klaarblijkelijk dreigt te ontstaan. Kan de regering aangeven wat er wordt verstaan
onder «dreigt te ontstaan»? Deze leden vragen of hiermee het «imminent
danger»-begrip wordt bedoeld zoals zij die kennen uit de Europese
jurisprudentie op dit onderwerp.
De leden van de SGP-fractie vragen naar een duiding van het door de
Afdeling ingebrachte idee dat werkzaamheden stelselmatig dienen te zijn.
Kan worden gesteld dat het bij een verkeerd doel minder uitmaakt of er
stelselmatig of eenmalig verkeerd gehandeld wordt, maar dat het voor
een ontbinding op grond van verkeerde werkzaamheden wel moet gaan
om activiteiten met een stelselmatig karakter?
2. Artikel I, onder A, sub 2, artikel 2:20 BW, lid 2 (nieuw) onweerlegbaar vermoeden strijd met openbare orde
De leden van de CDA-fractie constateren dat de ontwrichting, in de zin van
een ernstige vorm van ondermijning, ook expliciet als strijdigheid met de
openbare orde wordt genoemd. Deze leden vragen de regering wat de
reikwijdte is van het begrip ontwrichting, zeker in de context van
ondermijning en drugscriminaliteit. Kunnen personen onderaan de
«ondermijningsketen» ook worden gezien als personen die ontwrichtend
bezig zijn? Kunnen bijvoorbeeld straatdealers of drugsgebruikers ook
gezien worden als onderdeel van de ondermijnende en ontwrichtende
keten?
3. Artikel I, onder A, sub 3, artikel 2:20 BW, lid 3 weerlegbaar
vermoeden strijd openbare orde
De leden van de SGP-fractie constateren dat in de memorie van
toelichting wordt gesproken over een «reëel en ernstig risico dat het
gevaar zich zal verwezenlijken», terwijl dit niet uitdrukkelijk blijkt uit de
tekst van het voorstel. Waarom is dat niet het geval? Is de tekst van het
wetsvoorstel niet veel ruimer dan de toelichting suggereert?
4. Artikel I, onder A, sub 4. artikel 2:20 BW, leden 5 en 6 (nieuw)
rechterlijk bevel en uitvoerbaar bij voorraad
De leden van de GroenLinks-fractie volgen de Afdeling in hun vragen bij
de uitvoerbaarheid bij voorraad van de ontbinding van een rechtspersoon.
Deze ontbinding is onherroepelijk. Ziet de regering daarbij een zekere
spanning ontstaan met rechtstatelijke uitgangspunten? Welke praktische
en financiële gevolgen voorziet de regering in de gevallen dat in eerste
aanleg een rechtspersoon verboden wordt verklaard en wordt ontbonden,
waarna in hoger beroep en/of in cassatie het vonnis tot verbodenverklaring en ontbinding wordt vernietigd? Onder welke precieze omstandigheden mogen maatregelen zoals verbodenverklaring en ontbinding van
rechtspersonen worden toegepast?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 366, nr. 5

9

5. Artikel V Overgangsrecht
De leden van de VVD-fractie merken op dat de regering het voornemen
heeft geuit te werken aan een Wet op de politieke partijen met een
eigenstandige afweging van de gronden waarop een politieke partij kan
worden verboden. Tot die tijd ligt het in de rede dat politieke partijen
worden uitgesloten van het toepassingsbereik van dit wetsvoorstel, zo
lezen zij in de memorie van toelichting. Dat betekent dat het huidige
artikel 2:20 BW van toepassing blijft op politieke partijen en dat hiervoor
een nieuwe (tijdelijke) definitie van politieke partijen wordt geïntroduceerd. Is deze definitie van een politieke partij dezelfde als de definitie in
de voorgenomen Wet op de politieke partijen die later dit jaar naar de
Kamer wordt gestuurd? Zo nee, waarom niet? Hoe groot is het risico dat
een rechtspersoon zich kan «omvormen» tot een politieke partij? Kan de
regering motiveren waarom is gekozen een nieuwe (tijdelijke) definitie
van een politieke partij te introduceren? Gelet op de tijdelijke aard van de
overgangsbepaling, waarom zou niet kunnen worden aangesloten bij de
definitie van een politieke partij in de zin van de Wet financiering politieke
partijen? Hierdoor zou het risico van «omvorming» tot een politieke partij
worden uitgesloten. Kan de regering toelichten waarom hier niet voor is
gekozen? Welke feiten en omstandigheden moet de rechter betrekken bij
het oordeel of daadwerkelijk sprake is van een rechtspersoon die tot doel
heeft deel te nemen aan democratische verkiezingen om politieke
doelstellingen te realiseren? Ligt de bewijslast bij de beoordeling van deze
kwestie bij het OM of bij de rechtspersoon?
De voorzitter van de commissie,
Van Meenen
De adjunct-griffier van de commissie,
Schoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 366, nr. 5

10