Notitie structurele monitor jeugdzorg

1

1. Inleiding
De directie Jeugd van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG) hebben DSP-groep in 2022 verzocht om in het kader van monitoring van het
jeugdstelsel een plan van aanpak op te stellen voor de verdere verbetering van de landelijke monitoring van de
jeugdzorg. Het plan van aanpak is in oktober 2022 door DSP-groep opgeleverd1.

Naast het plan van aanpak bevat de opdracht van het ministerie van VWS en de VNG een vervolgstap in het
uitwerken van de minimale landelijke informatiebehoefte tot een voorstel voor een (aanzet tot een) basisset
aan indicatoren voor een centrale, structurele monitor van het jeugdstelsel. Deze notitie bevat daarvan een
beknopte uitwerking - binnen de resterende mogelijkheden van de gehele opdracht.

2. Vraag en afbakening opdracht
De opdracht van het ministerie van VWS en de VNG aan DSP-groep valt uiteen in twee deelopdrachten.
Binnen de gehele opdracht is door de opdrachtgever prioriteit gegeven aan deelopdracht één: het plan van
aanpak voor de verdere verbetering van de landelijke monitoring jeugdzorg. Met als gevolg dat de uitvoering
van deelopdracht 2 plaatsvindt binnen beperkte mogelijkheden. In overleg is daarom gekozen voor een
globale uitwerking van de tweede deelopdracht.

Deze notitie bevat de resultaten van de tweede deelopdracht. We benadrukken dat dit slecht een verkenning
is op basis van het advies van de werkgroep data en monitoring voor de Hervormingsagenda jeugd2 en het
plan van aanpak. Deze opbrengst is gestructureerd tot een voorstel. Voor beide trajecten hebben betrokkenen
vanuit meerdere ministeries, gemeenten, aanbieders, professionals, cliënten(vertegenwoordigers) en
materiedeskundigen een bijdrage geleverd als werkgroep lid of respondent.

Als doelstelling voor de notitie formuleren we: “het opstellen van een voorstel voor een (aanzet tot een) basisset
aan indicatoren voor een centrale monitor jeugdstelsel”. Het resultaat is gegeven de doelstelling van
deelopdracht twee en gegeven de beperkte mogelijkheden bij de uitwerking dan ook niet bedoeld als
eigenstandige indicatorenset. Het resultaat is uitsluitend bedoeld als input voor de verdere uitwerking van de
basisset. Daarbij zijn we ervanuit gegaan dat de adviezen uit het plan van aanpak worden overgenomen en dat
de verbeterde data (op termijn) met voldoende zeggingskracht en toegankelijkheid en met het juiste
detailniveau beschikbaar zijn.

1 DSP-groep, (2022). Plan van aanpak voor de verdere verbetering van de landelijke monitoring jeugdzorg.
2 Koolman, X. (2021). Advies werkgroep data en monitoring hervormingsagenda jeugd.

2

Afbakening landelijke monitoring jeugd
De landelijke monitoring van de jeugdzorg3 bakenen we af tot de centrale dataverzameling en monitoring in
de jeugdzorg op basis van landelijk dekkende bronnen met een minimale uniformiteit, met als doel inzicht
genereren in de prestaties van het jeugdstelsel over de jaren heen 4. In het advies van de werkgroep data en
monitoring van de hervormingsagenda en het plan van aanpak zijn adviezen opgenomen voor de verbetering
van de zeggingskracht en toegankelijkheid van de centrale data.

Opzet notitie en vervolg
De notitie bevat zoals aangegeven slechts een eerste voorstel en is dan ook nadrukkelijk bedoeld voor verdere
bespreking; het is een gespreksdocument, geen finaal voorstel voor een basisset indicatoren. De resultaten
zijn niet nader getoetst bij relevante partijen in het stelsel, anders dan bij de opdrachtgever. Zodoende kan
ook geen uitspraak worden gedaan over het draagvlak voor dit voorstel. We adviseren het ministerie van VWS
en de VNG dan ook om dit voorstel ter toetsing en verrijking verder te bespreken met partijen in het jeugdstel.

Bij de verdere operationalisatie van de basisset indicatoren voor een centrale monitor jeugd verwijzen we
graag naar het afwegingskader dat daarvoor is opgesteld door de werkgroep data en monitoring voor de
Hervormingsagenda jeugd (bijlage 1). Daarnaast verwijzen we naar het format indicatorbeschrijving voor een
vaste indeling om indicatoren op te bouwen (bijlage 2). Deze opzet is ontleend aan het voorstel voor de
monitor van de Hervormingsagenda jeugd.

Deze notitie is als volgt opgebouwd:
-

Tabel basisset indicatoren voor een centrale monitor jeugd

-

Toelichting op de tabel

-

Afwegingskader

-

Format indicatorbeschrijving

Voor toelichting op het toepassen van de hier voorgestelde indicatoren verwijzen we naar het advies van de
werkgroep data en monitoring voor de hervormingsagenda jeugd.

3 De definiëren het begrip jeugdzorg conform de factsheet van het NJI als verzamelnaam voor jeugdhulp, jeugdbescherming

en jeugdreclassering. De term jeugdhulp omvat alle vormen van hulp en ondersteuning (lvb, opvoedvragen, opvoedhulp,
jeugd-lvb en jeugd-ggz) variërend van licht ambulant (vaak vanuit een wijkteam, waaronder mogelijk ook gewone
opvoedvragen) tot en met intensieve, zeer gespecialiseerde zorg in een al dan niet gesloten setting (jeugdzorgplus).
4 In dit plan van aanpak wordt bij de ontwikkeling van het jeugdstelsel gerefereerd aan de ontwikkeling op de doelen voor het

jeugdstelsel zoals geformuleerd in de hervormingsagenda jeugd: een beter en beheersbaar stelsel. Het stelsel is ook breder
van scope dan alleen jeugdzorg, maar raakt ook aan ontwikkelingen in de pedagogische basis, preventie en andere relevante
onderdelen van het sociaal domein.

3

Tabel: opzet indicatoren structurele monitoring jeugdzorg
Kwaliteit
Type indicator
Structuur
indicatoren

Nr.

Toegankelijkheid

1.4
1.5
1.6

Gemiddelde trajectduura
Gemiddelde trajectomvang (uren)a
Verhouding begrootte en benodigde omvanga

1.7

Gemiddelde kosten per trajecta

2.8

1.8

Aantal opeenvolgende trajecten van
zorgaanbieder (zorgpad)a
Aantal opeenvolgende trajecten (zorgpad)
per 10.000 jeugdigena
Aandeel uitval cliëntena
Aandeel beëindigde trajecten waarvoor de
outcome indicatoren zijn aangeleverdb

2.9

Indicator
Aantal aanbiedersf
Aantal POH-jeugd
Aandeel gemeentelijke verwijzers in
dienst van de gemeente
Aandeel gemeenten met een “Stevig
Lokaal Team”
Wachttijdeng
Verwijsstromenh
Verhouding inzet voorliggend veld en
jeugdzorgi
Verhouding jeugdhulp met verblijf en
jeugdhulp zonder verblijfa
Aantallen instroom en uitstrooma

2.10

Zorgintensiteit bij uitstrooma

2.11
2.12

Aantal gedwongen uithuisplaatsingen
Aantal vrijwillige uithuisplaatsingen

2.13

Aantal terugplaatsingen

1.12

Outcome indicator: uitval van cliënten

2.14

Aantal jeugdigen in zorga

1.13

Outcome indicator: tevredenheid van de
cliënt over het nut/effect van de jeugdhulp
Outcome indicator: doelrealisatie (de mate
waarin de cliënt zonder hulp verder kan)
Outcome indicator: herhaald beroep
Uit- en doorstroomrichtinga
Maatschappelijk resultaatcd
Resultaat GGD gezondheidsmonitor: fysieke
en mentale gezondheid jeugdigene

2.15

Verhouding werkelijk en verwacht
gebruik van jeugdhulp zonder verblijfj
Continuïteit jeugdzorgk

1.1
1.2
1.3

Indicator
Caseload per zorgverlenera
Aantal klachten hulpverlening
Aantallen verscherpt toezicht en aanwijzing
inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

Type indicator
Structuur
indicatoren

Nr.
2.1
2.2
2.3
2.4

Proces
indicatoren

1.9
1.10
1.11

Uitkomst
indicatoren

1.14
1.15
1.16
1.17
1.18

Proces
indicatoren

Uitkomst
indicatoren

2.5
2.6
2.7

2.16

Betaalbaarheid
Type indicator
Structuur
indicatoren

Nr.
3.1
3.2
3.3

Indicator
Aantal aanbiedersf
Aantal gemeenten per uitvoeringsvariant
Aanbestedingenl

3.4

Aantal gehanteerde productcodes

Proces
indicatoren

3.5

Ontwikkeling van het aantal trajecten per
aanbiedern

Uitkomst
indicatoren

3.6
3.7
3.8

Uitgaven jeugdzorgm
Kosten per jeugdige in zorgn
Uitgaven voorliggend veldi

3.9

Uitgaven jeugdgezondheidszorg

3.10

Gemeentelijke budgetoverschrijding

4

Toelichting bij de tabel
a.

Uitgesplitst naar de actuele indeling voor ‘hulpvormen’ uit de Beleidsinformatie Jeugd (CBS). Bij
koppeling Berichtenverkeer en Beleidsinformatie Jeugd kan deze categorisering nader worden
gespecificeerd op een voor gemeenten herkenbare wijze, kan gebruikersinformatie worden
gekoppeld aan uitgaven en kunnen aantallen worden gedifferentieerd naar kostencategorieën (ter
indicatie van zorgzwaarte).

b.

Hiertoe worden afgesloten jeugdhulp trajecten gerekend (conform de Beleidsinformatie jeugd)
waarvoor outcome indicatoren kunnen worden aangeleverd (dus met uitzondering van de afgesloten
trajecten door gecertificeerde instellingen en solistisch werkende jeugdhulpverleners).

c.

Te ontwikkelen vanuit de populatiemonitor jeugd voor een integraal gezins- en omgevingsperspectief
op basis van een (wetenschappelijk) onderbouwde selectie populatiekenmerken, risicofactoren en
beschermende factoren. Ook cohort analyses op groepen jeugdigen die hulp ontvangen behoren tot
de mogelijkheid om langdurig het verloop en (langdurig) effect op het leven van het kind te meten.

d.

Te ontwikkelen vanuit de populatiemonitor jeugd voor een integraal gezins- en omgevingsperspectief
op basis van indicatoren die inzicht bieden in (de samenhang met) de inzet en effecten in aanpalende
leefgebieden, waaronder minimaal: onderwijs, armoede en Jeugdgezondheidszorg.

e.

Deze indicator heeft primair toegevoegde waarde als referentiepunt met betrekking tot de mentale
en fysieke gezondheid van jongeren. De meetfrequentie van 4 jaar sluit echter niet aan bij de wens tot
jaarlijkse monitoren, ook zijn er kanttekeningen bij de volledigheid en de mogelijkheid tot uitsplitsen
naar gemeenteniveau in de data.

f.

Uitgesplitst naar de actuele indeling voor ‘hulpvormen’ uit de Beleidsinformatie Jeugd (CBS). Bij
koppeling Berichtenverkeer en Beleidsinformatie Jeugd kan deze categorisering nader worden
gespecificeerd op een voor gemeenten herkenbare wijze.

g.

In de Aanpak Wachttijden jeugdzorg wordt momenteel met data uit het Berichtenverkeer onderzocht
hoe wachttijden adequaat inzichtelijk kunnen worden gemaakt, en welke classificatie daarbij
haalbaar en relevant is voor de aanpak van wachttijden. We adviseren om aan te sluiten bij definitie
en operationalisatie Aanpak Wachttijden. Optioneel ijkpunt: Treeknorm.

h.

Uitgesplitst naar de type verwijzers op grond van de Beleidsinformatie jeugd (cbs).

i.

Zodra helderheid wordt geboden over het toedelen van de inzet en uitgaven van gemeenten voor
toegang en eerstelijnsvoorzieningen (nu Iv3-taakveld 6.2) aan de Jeugdwet, kan deze indicator
worden geoperationaliseerd.

j.

De verhouding tussen het verwachte jeugdhulpgebruik en het daadwerkelijk jeugdhulpgebruik op
wijk- en gemeenteniveau op grond van het daartoe ontwikkelde SCP-model wordt momenteel niet
structureel berekend. Teneinde deze indicator in de monitor op te nemen, adviseren we om het
jaarlijks uitvoeren van de berekening als opdracht te verstrekken.

k.

Vanuit de Pilot informatievoorziening jeugdstelsel wordt door de Jeugdautoriteit wordt een
systematiek ontwikkeld voor de vroegsignalering van continuïteitsrisico’s in de jeugdhulpsector.
Zodra de Jeugdautoriteit op basis van de pilot een zogeheten Early Warning System heeft

5

ontwikkeld, adviseren we om met de Jeugdautoriteit indicatoren op te stellen die inzicht biedt in (de
ontwikkeling van) het aantal aanbieders waarbij sprake is van continuïteitsrisico's en het volume
(aantal cliënten) waarop dit risico betrekking heeft, waar mogelijk uitgesplitst naar regio.
Aandachtspunt: aansluiten bij wetsvoorstel m.b.t. beschikbaarheid.
l.

Uitgesplitst naar aantal gecontracteerde aanbieders per regio, de duur van contracten en de
gehanteerde uitvoeringsvariant.

m. Met waar mogelijk uitsnedes naar tarieven, duur van de zorg, etc.
n.

Absolute bedragen en relatief gemeente c.q. 10.000 jeugdigen, uitgesplitst naar Iv3-taakvelden.
Mogelijkheid tot koppelen aantallen en uitgaven wanneer Berichtenverkeer en Beleidsinformatie zijn
verbonden.

o.

Uitgesplitst naar de actuele indeling voor Iv3. Bij koppeling Berichtenverkeer en Beleidsinformatie
Jeugd kan gebruikersinformatie worden gekoppeld aan uitgaven en kunnen aantallen worden
gedifferentieerd naar kostencategorieën (ter indicatie van zorgzwaarte).

6

Bijlage 1: afwegingskader
De werkgroep data en monitoring van de hervormingsagenda jeugd heeft in haar advies ter
verbetering van de landelijke monitoring van de jeugdzorg uitgangspunten geformuleerd. We stellen
deze uitgangspunten voor als toetsingskader bij de verder operationalisering van de basisset
indicatoren voor de landelijke monitoring jeugdzorg.
Afwegingskader
1.

De indicator geeft inzicht in het beoogde effect van de maatregel

-

Er is een duidelijke relatie tussen indicator en het beoogde effect van de maatregel
Als de waarde van de indicator verandert, dan zegt dat iets over het effect van de maatregel
De indicator is specifiek genoeg: op basis hiervan kunnen conclusies worden geformuleerd

2.

De indicator heeft voldoende zeggingskracht (validiteit en betrouwbaarheid)

-

De indicator is valide (meet ook daadwerkelijk wat het zegt te meten):
o De waarde van de indicator wordt niet vertekend door de manier van registreren, óf
o De vertekening van de waarde is bekend, en de zeggingskracht is niet steeds voldoende
De indicator is betrouwbaar (de waarde wordt niet door toeval bepaald)

-

De zeggingskracht is voldoende wanneer deze:
a) bekend is en wordt meegewogen bij de duiding, en
b) het gebruiken van de indicator bijdraagt aan beter inzicht in het beoogde effect

3.

Vergelijkbaarheid

-

De verschillen in de indicatorwaarden weerspiegelen daadwerkelijke verschillen
Gemeenten, regio’s en/of aanbieders kunnen met deze indicator vergeleken worden
o De waarde van de indicator is schaalbaar (bv X-aantal per 100.000 inwoners)
Er kan onderscheid gemaakt worden op belangrijke, relevante kenmerken van de indicator

-

4. Herhaalbaarheid
-

De indicator kan voor langere periode worden toegepast
De waarden van de indicator zijn over langere periode te vergelijken
De indicator wordt met voldoende regelmaat gemeten

5.

Tijdigheid

-

De tijd tussen het meten van de indicator en het gebruik van de indicator is zo kort mogelijk
Als de tussentijd (het delay) te groot is, dan hebben signalerende indicatoren (proxy’s) voorkeur:
o Dat zijn indicatoren die plaatsvervangend ‘een symptoom of signaal’ aangeven
o Dat geeft inzicht in effecten die nu plaatsvinden maar niet direct meetbaar zijn
o Of kan vooruitkijkend een ‘te verwachten effect’ worden gesignaleerd

6. Uitvoerbaarheid
-

De verzamelingskosten van de indicator weegt op tegen de informatiewaarde (Kosten-baten)
De indicator is de meest geschikte indicator: voorkeur voor een zo klein mogelijke set
De indicator is het meest eenvoud in meting, analyse en gebruik

7

7.

Toegankelijkheid

- De indicator is voor relevante partijen toegankelijk
- De indicator kan voor verdere analyse worden gebruikt of gekoppeld
8. Bruikbaarheid
-

De indicator is te normeren: de waarde zegt iets over een wenselijk of onwenselijk effect
De indicator wordt door relevante partijen en stakeholders herkend
De indicator is geschikt voor bespreking en publicatie
De indicator kan door relevante partijen worden geduid

9. Gewenste en ongewenste gedragseffecten
-

Mogelijke gedragseffecten van deze indicator zijn bekend
Het meten van deze indicator leidt niet tot ongewenste prikkels in registratie of uitvoering, óf
Mogelijke ongewenste gedragseffecten kunnen worden voorkomen (mitigerende maatregelen)

10. Juridische eisen veilig verwerken van data
-

De indicator voldoet aan de juridische eisen van privacy en veiligheid

8

Bijlage 2: format indicatorbeschrijving
We stellen een vaste indeling voor om de indicatoren op te bouwen. Deze opzet is ontleend aan het
voorstel voor de monitor van de Hervormingsagenda jeugd. In onderstaand schema worden alle
onderdelen toegelicht.
Relatie tot de monitor Waarom deze indicator? Korte samenvatting van het belang van de
indicator en de samenhang met de structurele monitor jeugd
Operationalisatie
De indicator in één korte zin omschreven.
Teller
Het getal boven de streep van een breuk. De teller is altijd een
deelverzameling van de noemer. Om lange formulering en te vermijden, is de
volledige omschrijving van de deelverzameling niet altijd herhaald in de teller.
Noemer
Het getal onder de streep van een breuk. Nauwkeurige beschrijving van de
patiëntenpopulatie. Indien er sprake van een structuurindicator is, dan is
noemer niet van toepassing.
Definitie
Indien in de indicator termen worden gebruikt die enige toelichting nodig
hebben, zodat betrouwbaar kan worden geregistreerd, dan wordt een
definitie gegeven.
In-/exclusiecriteria
Een duidelijke definiëring van de populatie vertaalt zich uiteindelijk in
duidelijke in- en exclusie criteria. Daarnaast kunnen exclusiecriteria gebruikt
worden om vergelijkbaarheid te vergroten. Bijvoorbeeld als bepaalde groepen
niet gelijk over de regio’s/gemeenten zijn verdeeld.
Correctievariabelen
Wanneer het relevant is voor een indicator worden de variabelen SES en/of
leeftijd ouders etc. voor het corrigeren van de indicatorwaarde.
Bron
Voor het verzamelen van de gegevens kunnen verschillende bronnen gebruikt
worden.
Meetfrequentie
De frequentie waarmee de indicatoren gemeten worden. Bijvoorbeeld
continu, eenmaal per afgesproken periode.
Meetperiode
Periode waarover de gegevens worden verzameld.
Rapportagefrequentie De frequentie waarmee de indicatoren gerapporteerd worden. Bijvoorbeeld
één keer per jaar.
Type indicator
We onderscheiden drie typen indicatoren: 1. Als eerste zijn er
structuurindicatoren. Deze beschrijven of er landelijk/regio/gemeente
bepaalde voorzieningen heeft getroffen in de organisatie. 2.
Procesindicatoren volgen een serie gebeurtenissen tijdens de uitvoering van
beleid. 3. Tot slot zijn er uitkomstindicatoren. Uitkomstindicatoren richten zich
op de resultaten.
Meetniveau
Het niveau waarop de indicatoren worden gemeten; landelijk/regio/gemeente
of cliëntniveau. Structuurindicatoren worden gemeten op
landelijk/regio/gemeenteniveau. Uitkomst- en procesindicatoren worden
meestal op cliëntniveau gemeten.
Referenties
Verwijzing naar achterliggende beleidsdocumenten.
Overwegingen
Bevat overwegingen voor verdere inrichting indicator. Maakt geen onderdeel
uit van openbare indicator beschrijving.
9