Wageningen Livestock Research Postbus 338

Wageningen Livestock Research ontwikkelt kennis voor een zorgvuldige en

6700 AH Wageningen

renderende veehouderij, vertaalt deze naar praktijkgerichte oplossingen en

T 0317 48 39 53

innovaties, en zorgt voor doorstroming van deze kennis. Onze wetenschappelijke

E info.livestockresearch@wur.nl www.wur.nl/

kennis op het gebied van veehouderijsystemen en van voeding, genetica, welzijn en

livestock-research

milieu-impact van landbouwhuisdieren integreren we, samen met onze klanten, tot
veehouderijconcepten voor de 21e eeuw.
De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Evaluatie geurverwijdering door
luchtwassystemen bij stallen
Deel 1: Oriënterend onderzoek naar werking gecombineerde
luchtwassers en verschillen tussen geurlaboratoria

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research
bundelen 9 gespecialiseerde onderzoeksinstituten van Stichting Wageningen
Research en Wageningen University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing
van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.
Met ongeveer 30 vestigingen, 6.500 medewerkers en 10.000 studenten
behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende
kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de
vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart
van de unieke Wageningen aanpak.

R.W. Melse, G.M. Nijeboer, N.W.M. Ogink

Evaluatie geurverwijdering door
luchtwassystemen bij stallen

Deel 1:

Oriënterend onderzoek naar werking gecombineerde luchtwassers
en verschillen tussen geurlaboratoria

R.W. Melse
G.M. Nijeboer
N.W.M. Ogink

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Livestock Research in opdracht van het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Wageningen UR Livestock
Research Wageningen, maart 2018

Rapport 1081

Melse, R.W., G.M. Nijeboer, N.W.M. Ogink, 2018. Evaluatie geurverwijdering door luchtwassystemen
bij stallen; Deel 1: Oriënterend onderzoek naar werking gecombineerde luchtwassers en verschillen
tussen geurlaboratoria. Wageningen UR (University & Research centre) Livestock Research, Livestock
Research Rapport 1081.

Synopsis
In deze studie is de geurverwijdering gemeten bij twee typen combi-wassers op elk twee
bedrijfslocaties. De luchtwassers waren achter een varkensstal geschakeld. Per bedrijfslocatie zijn in
de zomer van 2016 zes geurrendementsmetingen uitgevoerd door een Duits en een Nederlands
geurlaboratorium. Uit de studie blijkt dat de bemeten vier combi-wassers aanzienlijk lagere
geurrendementen realiseerden dan de waarden waarvan uitgegaan wordt in de Regeling geurhinder en
veehouderij. Daarnaast bleek dat er systematische verschillen bestaan tussen de geurconcentraties
die door beide geurlaboratoria werden gemeten.

Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/441648 of op
www.wur.nl/livestock-research (onder Wageningen Livestock Research publicaties).

© 2018 Wageningen Livestock Research
Postbus 338, 6700 AH Wageningen, T 0317 48 39 53, E info.livestockresearch@wur.nl,
www.wur.nl/livestock-research. Wageningen Livestock Research is onderdeel van Wageningen
University & Research.
Wageningen Livestock Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar
gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder
voorafgaande toestemming van de uitgever of auteur.

De certificering volgens ISO 9001 door DNV onderstreept ons kwaliteitsniveau. Op als onze
onderzoeksopdrachten zijn de Algemene Voorwaarden van de Animal Sciences Group van
toepassing. Deze zijn gedeponeerd bij de Arrondissementsrechtbank Zwolle.

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

Inhoud

Samenvatting

5

1

Inleiding

7

2

Materiaal en Methoden

8

2.1

Typen luchtwassers

8

2.2

Meetprogramma

8

3

4

5

Resultaten

11

3.1

Geurmetingen

11

3.2

Ammoniakmetingen (indicatief)

13

3.3

Metingen van pH en EC

15

3.4

Storingen

16

Discussie

17

4.1

Geurrendementen

17

4.2

Vergelijking geurmetingen NL-lab en DE-lab

17

4.3

Ammoniakrendementen

19

Conclusie en aanbevelingen

20

Referenties

21

Bijlage 1 - Beschrijving BWL 2009.12

22

Bijlage 2 - Beschrijving BWL 2006.14

26

Bijlage 3 - Ringtest geurlaboratoria 2011

30

Samenvatting

In de afgelopen jaren is een aantal zogenaamde gecombineerde luchtwassystemen ("combi-wassers")
in de bijlage van de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav) opgenomen. Voor deze combi-wassers
is in de Regeling geurhinder en veehouderij (Rgv) een emissiefactor voor geur opgenomen die is
gebaseerd op geurmetingen die zijn uitgevoerd door Duitse laboratoria, conform de geldende
geurnorm NEN-EN-13725. Er bestaan aanwijzingen uit Deens en Nederlands onderzoek dat verschillen
in de gebruikte procedures en analyseapparatuur in het laboratorium kunnen leiden tot systematische
verschillen tussen geurmetingen die in Nederlandse en die in Duitse laboratoria worden uitgevoerd.
Daarom hebben het Ministerie van Infrastructuur en Milieu en het Ministerie van Economische Zaken
aan Wageningen Livestock Research gevraagd om een oriënterend onderzoek uit te voeren aan twee
typen combi-wassers bij varkensstallen in Nederland, waarbij de metingen zowel door een Nederlands
(NL-lab) als een Duits geurlaboratorium (DE-lab) worden verricht. Het doel daarvan is om te
verkennen of daarbij systematische verschillen in de gemeten geurconcentraties en geurrendementen
optreden tussen beide laboratoria, en vast te stellen of de in de praktijkstallen gemeten
geurrendementen van beide laboratoria overeenkomen met de in de Rgv opgenomen
geurreductiepercentages van beide type combi-wassers.
In het onderzoek zijn voor beide type combi-wassers twee bedrijfslocaties doorgemeten, waarbij per
bedrijfslocatie in de zomer van 2016 zes rendementsmetingen zijn uitgevoerd door beide laboratoria.
De geurmonsters voor beide laboratoria zijn gelijktijdig genomen.
Uit de studie blijkt:
- Dat de bemeten vier combi-wassers aanzienlijk lagere geurrendementen realiseerden dan de waarde
van 85% resp. 70% waarvan uitgegaan wordt in de Rgv, met bedrijfsgemiddelde geurrendementen
variërend tussen -1 en 35%. Op twee van de vier locaties was zelfs geen sprake van significante
geurverwijdering. Daarnaast bleek dat de spreiding in geurrendementsmetingen binnen een
luchtwasser met standaarddeviaties van 32% (NL-lab) en 48% (DE-lab) aanzienlijk was. Deze
spreiding is het gevolg van meetonzekerheid en operationele variatie in verwijderingsrendement van
de luchtwasser zelf. De verklaring voor het lage niveau en grote spreiding in verwijderingsrendement
moet gezocht worden in het disfunctioneren van de biologische wasstap in de betreffende
luchtwassers.
- Dat er systematische verschillen bestaan in geurconcentraties die door de beide geurlaboratoria in
dit onderzoek zijn gemeten. De door het NL-lab gemeten geurconcentraties liggen gemiddeld 4,5 maal
zo hoog als de waarden van het DE-lab.
- Dat de correlatie tussen de geurconcentratiemetingen van monsters die gelijktijdig zijn genomen van
beide labs zwak was (r=0,24), wat evenals het grote systematische verschil duidt op een laag niveau
van reproduceerbaarheid.
- Dat het geconstateerde systematische verschil en de gebrekkige reproduceerbaarheid tussen beide
laboratoria vraagtekens oproepen t.a.v. de doelmatigheid van de huidige evaluatiemethode voor
geurverwijdering door luchtwassers in de veehouderij.
- Dat de correlatie tussen de gemeten geurrendementen van beide labs eveneens zwak was (r=0,38),
maar dat er geen sprake was van een systematisch verschil in geurrendement tussen beide
laboratoria. Hierbij dient te worden opgemerkt dat bij hogere rendementsniveaus dan waargenomen in
deze studie, systematische verschillen wel kunnen optreden, zoals in eerder onderzoek is gebleken.
- Dat voor de bemeten combi-wassers geldt dat de biologische wasstap bij geen enkele van de vier
wassers normaal functioneerde wat betreft ammoniakverwijdering en/of procescondities (EC en pH).
Dit resulteerde in het algemeen in veel lagere ammoniak rendementen dan de waarde van 85%
waarvan uitgegaan wordt in de Rav.

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

|5

Op grond van deze verkennende studie wordt een aantal aanbevelingen gedaan:
- Deze studie geeft voldoende reden om in de praktijk met een uitgebreide steekproef te verifiëren of
de in de Rgv opgenomen geurverwijderingsrendementen van luchtwassers in de praktijk worden
gehaald.
- De reproduceerbaarheid van metingen tussen laboratoria is beperkt. Tevens blijkt dat er sprake is
van een aanzienlijke spreiding in geurverwijdering binnen praktijklocaties. Aanbevolen wordt te
evalueren op welke wijze de vaststelling van geurverwijderingsrendementen, die in de Nederlandse
regelgeving worden toegepast, hierdoor worden beïnvloed.
- Verder is er sprake van een substantieel geurniveauverschil tussen beide betrokken laboratoria.
Hoewel het geurniveauverschil tussen laboratoria zich in deze studie niet vertaalt in significante
geurrendementsverschillen zal dit voor hogere geurverwijderingsniveaus mogelijk wel optreden.
Aanbevolen wordt dit in aanvullende studies met naar behoren functionerende luchtwassers te
onderzoeken.

6 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

1

Inleiding

In de afgelopen jaren is een aantal zogenaamde gecombineerde luchtwassystemen ("combi-wassers")
in de bijlage van de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav) opgenomen. De term "combi-wasser"
betekent dat de verwijderingsrendementen voor zowel ammoniak, geur als fijn stof, minimaal 70%
bedragen. Deze luchtwassers worden hoofdzakelijk toegepast binnen de varkenshouderij. Voor deze
combi-wassers is in de Regeling geurhinder en veehouderij (Rgv) een emissiefactor voor geur
opgenomen. De waarden van de geuremissiefactoren van combi-wassers zijn allen gebaseerd op
geurmetingen die zijn uitgevoerd door Duitse laboratoria, conform de geldende geurnorm NEN-EN13725.
In Nederland wordt deze geurnorm eveneens gehanteerd, maar er bestaan aanwijzingen dat
verschillen in de gebruikte procedures en analyseapparatuur in het laboratorium kunnen leiden tot
systematische verschillen tussen geurmetingen van verschillende laboratoria, zoals bleek uit Deens
onderzoek (Jonassen et al., 2012; Riis, 2012) en een Nederlandse ringtest in 2011 (zie Bijlage 3). Uit
de Nederlandse ringtest met metingen aan een biologische wasser bij een varkensstal traden niet
alleen significante verschillen in gemeten geurconcentraties tussen de betrokken laboratoria op, maar
verschilden de geurverwijderingsrendementen eveneens aanzienlijk tussen laboratoria, in dit
specifieke geval variërend van gemiddeld 12 tot 76% geurverwijdering.
Binnen de NEN-EN-13725 zijn twee beoordelingsmethodes door panelleden toegestaan: de
‘gedwongen keuze’-methode met twee geurbekers die door Nederlandse laboratoria wordt gehanteerd,
en de ‘ja/nee’-methode met één geurbeker die vooral door Duitse laboratoria wordt toegepast.
Daarnaast verschillen de verdunningsapparaten (olfactometers) die bij beide beoordelingsmethodes
worden gebruikt in uitvoering met betrekking tot de toegepaste stabilisatieperiode van de
geurverdunning voorafgaand aan panel-aanbieding. Uit recent onderzoek (Kasper et al., 2017) blijkt
dat sommige typen olfactometers door onvoldoende stabilisatie te lage geurconcentraties in de
geurbekers kunnen geven, een effect dat versterkt optreedt bij afnemende geurconcentraties. Het is
vooralsnog niet duidelijk of de verschillende uitvoeringen van olfactometers bij beide
beoordelingsmethodes leiden tot verschillen in stabilisatie en hieruit resulterende verschillen in
geurconcentraties.
Met deze achtergrond hebben het Ministerie van Infrastructuur en Milieu en het Ministerie van
Economische Zaken aan Wageningen Livestock Research (WLR) gevraagd om aanvullende
geurmetingen uit te voeren aan twee type combi-wassers bij varkensstallen in Nederland, waarbij de
metingen zowel door een Nederlands als een Duits geurlaboratorium worden verricht. Het doel van
deze metingen is te verkennen of er daarbij systematische verschillen in de gemeten
geurconcentraties en geurrendementen optreden tussen beide laboratoria, en vast te stellen of de in
de praktijkstallen gemeten geurrendementen van beide laboratoria overeenkomen met de in de Rgv
opgenomen geurreductiepercentages van beide type combi-wassers.

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

|7

2

Materiaal en Methoden

2.1

Typen luchtwassers

Het onderzoek richt zich op twee veel voorkomende typen combi-wassers, namelijk BWL 2009.12 en
BWL 2006.14. In het onderzoek zijn deze twee typen combi-wassers bemeten op elk twee locaties,
dus het onderzoek omvat in totaal vier meetlocaties.
Luchtwasser BWL 2009.12 betreft een "gecombineerd luchtwassysteem 85%
ammoniakemissiereductie met watergordijn en biologische wasser" en heeft daarnaast een toegekend
geurverwijderingsrendement van 85%. Dit type luchtwasser is geïnstalleerd op 'locatie 1' en
'locatie 2'.
Luchtwasser BWL 2006.14 betreft een "gecombineerd luchtwassysteem 85 %
ammoniakemissiereductie met chemische wasser (lamellenfilter) en waterwasser" en heeft daarnaast
een toegekend geurverwijderingsrendement van 70%. Dit type luchtwasser is geïnstalleerd op
'locatie 3' en 'locatie 4'.
In Bijlage 1 en Bijlage 2 zijn de systeembeschrijvingen van deze wassers opgenomen, zoals die
destijds zijn gepubliceerd op de website van Infomil. Intussen zijn deze systeembeschrijvingen
vervangen door nieuwere versies (BWL 2009.12V2 en BWL 2006.14V4), waaraan nieuw vergunde
wassers dienen te voldoen.

2.2

Meetprogramma

Aantal metingen en datum
Op elke locatie is een meetprogramma uitgevoerd van 6 meetbezoeken, in de maanden juli en
augustus 2016; tussen de bezoeken lag telkens 1 of 2 weken. In Tabel 1 wordt aangegeven op welke
datum de metingen zijn uitgevoerd.
Tabel 1: Datum waarop de metingen bij de verschillende combi-wassers zijn uitgevoerd.
Week# Datum

LOCATIE 1
BWL2009.12
Combi-wasser 85% NH3 en 85% geur
met biowasser en watergordijn
(1 wasstap met 1 type waswater)

Meting 1 Week 27 5 juli 2016
Meting 2 Week 28 12 juli 2016
Meting 3 Week 29 19 juli 2016
Meting 4 Week 30 26 juli 2016
Meting 5 Week 32 9 augustus 2016
Meting 6 Week 33 16 augustus 2016
LOCATIE 2
Meting 1 Week 27 7 juli 2016
BWL2009.12
Meting 2 Week 28 14 juli 2016
Combi-wasser 85% NH3 en 85% geur
Meting 3 Week 29 21 juli 2016
met biowasser en watergordijn
Meting 4 Week 30 28 juli 2016
(1 wasstap met 1 type waswater)
Meting 5 Week 32 11 augustus 2016
Meting 6 Week 33 18 augustus 2016
LOCATIE 3
Meting 1 Week 27 5 juli 2016
BWL2006.14
Meting 2 Week 28 12 juli 2016
Combi-wasser 85% NH3 en 70% geur
Meting 3 Week 29 19 juli 2016
met chemische wasser en waterwasser Meting 4 Week 30 26 juli 2016
(2 wasstappen met 2 types waswater)
Meting 5 Week 32 9 augustus 2016
Meting 6 Week 33 16 augustus 2016
LOCATIE 4
Meting 1 Week 27 7 juli 2016
BWL2006.14
Meting 2 Week 28 14 juli 2016
Combi-wasser 85% NH3 en 70% geur
Meting 3 Week 29 21 juli 2016
met chemische wasser en waterwasser Meting 4 Week 30 28 juli 2016
(2 wasstappen met 2 types waswater)
Meting 5 Week 32 11 augustus 2016
Meting 6 Week 33 18 augustus 2016

8 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

Geurmetingen
Tijdens elk bezoek zijn tegelijkertijd twee sets geurmonsters genomen, elke set bestaande uit een
monster van de ingaande en een monster van de uitgaande lucht. De monsters werden genomen
tussen 9:00 en 14:00, de monstername duur bedroeg 30 minuten, conform het VERA protocol.
Eén set werd door WLR genomen en op dezelfde dag geanalyseerd door het geurlaboratorium van
Buro Blauw te Wageningen. Daarnaast werd (tegelijkertijd) een set van geurmonsters genomen door
personeel van LUFA Nord-West (Oldenburg, Duitsland), en op dezelfde dag geanalyseerd door het
geurlaboratorium van LUFA. In alle gevallen werd gebruik gemaakt van nalophaan-folie (PET)
geurzakken. Beide laboratoria werken conform de geurnorm NEN-EN-13725 en rapporteren de
resultaten in Europese geureenheden (OUE/m3). De gevoeligheid van de panelleden wordt voor de
metingen getest met n-butanol. De monsters werden niet voorverdund. Het geurlaboratorium van
Buro Blauw werkt binnen deze geurnorm volgens de bij Nederlandse labs gangbare ‘gedwongen keuze’
analysemethode, en het laboratorium van LUFA Nord-West volgens de in de Duitse labs gangbare
‘ja/nee’ analysemethode.
Het geurrendement van de wasser werd voor elke meting als volgt berekend:
Rendement (%) = 100 x [1- (Cin - Cuit) / Cin]
waarbij:
Cin

= ingaande geurconcentratie, OUE/m3;

Cuit

= uitgaande geurconcentratie, OUE/m3;

Vervolgens werd het gemiddelde geurrendement per locatie berekend door het gemiddelde te nemen
van de geurrendementen van de 6 metingen.
Ammoniakmetingen (indicatief)
Naast de geurmetingen zijn ter plaatse indicatieve ammoniakmetingen uitgevoerd door personeel van
WLR met behulp van gasdetectiebuisjes (Kitagawa, type 105SC: 5 - 260 ppm en type 105SD: 0,2 - 20
ppm). Zowel de ingaande als de uitgaande luchtstroom van de luchtwassers is bemonsterd tussen
9:00 en 14:00. Dit type metingen betreft een momentopname en is niet gebaseerd op een voor het
vaststellen van emissiefactoren erkende meetmethode. De methode is echter wel geschikt om een
indicatie te geven van concentratieniveaus, zij het dat uit eerder onderzoek blijkt dat de
verwijderingsrendementen enigszins kunnen worden overschat doordat de gasdetectiebuisjes in de
uitgaande lucht een lagere concentratie meten dan met de nat-chemische referentiemethode (Melse et
al., 2012).
Metingen waswater (pH en EC)
Tenslotte zijn door personeel van WLR monsters van het waswater genomen en is ter plaatse de pH en
de EC bepaald van deze monsters (pH meter: WTW, type pH 3110, EC meter: WTW, type Cond 3110).
Bij combi-wasser BWL 2009.12 is sprake van één biologische wasstap en dus sprake van één type
waswatermonster; bij combi-wasser BWL 2006.14 is sprake van twee wasstappen, een biologische en
een chemische, en is dus sprake van twee types waswatermonsters die beide zijn gemeten.
De pH staat voor de 'zuurgraad', waarbij een waarde van ca. 6 - 8 wordt beschouwd als 'neutraal', een
waarde lager dan ca. 6 als 'zuur', en een waarde hoger dan ca. 8 als 'basisch' of 'alkalisch'. In de
biologische wasstappen behoort de pH waarde zich in het bereik van 6,5 - 7,5 te bevinden; in de
chemische (of 'zure') wasstap behoort de pH lager te zijn dan 4.
De EC staat voor de 'elektrische geleidbaarheid', wat een maat is voor de totale hoeveelheid opgeloste
zouten, waaronder NH4+, NO2- en NO3-. In een normaal functionerende biologische wasstap zal de EC
waarde maximaal ca. 18 mS/cm bedragen en in een normaal functionerende chemische wasstap
maximaal ca. 250 mS/cm.
Statistische toetsing gemeten waarden
Per bedrijfslocatie is door middel van een t-toets vastgesteld of het gemiddelde geurrendement over 6
metingen overeenkwam met het voor die combi-wasser vastgestelde geurrendement in de regelgeving
(nul-hypothese) of dat deze lager was dan het gemeten rendement (alternatieve hypothese). Het
betreft hier een eenzijdige toetsing met een verwerping van de nul-hypothese bij overschrijdingskans

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

|9

P<0,05. De toets per bedrijfslocatie is voor het gemiddelde geurrendement van beide laboratoria
uitgevoerd.
Per bedrijfslocatie is getoetst of er sprake was van een significant (P<0,05) verschil in geurrendement
tussen beide labs door middel van een gepaarde t-toets op de geurrendementen van de
opeenvolgende meetdagen, en is de correlatie tussen de gelijktijdig gemeten geurrendementen van
beide laboratoria bepaald.
Voor de totale dataset van gemeten geurconcentraties (in- en uitgaand, n=48) zijn de correlaties
berekend tussen de metingen van beide laboratoria aan dezelfde luchtstroom, zowel op normale
lineaire schaal als op natuurlijk logaritmische schaal (ln-waarden). Tevens is onderzocht of tussen
beide laboratoria een systematisch verschil in geurconcentratie-niveau bestaat door een gepaarde ttoets op de ln-waarden van de waarnemingen.

10 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

3

Resultaten

3.1

Geurmetingen

In Tabel 2a worden de resultaten van de geurmetingen weergegeven voor elke locatie, zoals deze zijn
gemeten door het Nederlandse geurlaboratorium ("NL-lab") en het Duitse geurlaboratorium ("DElab"). Voor elke meting is het rendement uitgerekend en tenslotte is voor elke locatie het gemiddelde
rendement berekend op basis van de 6 uitgevoerde metingen. In Tabel 2b worden de gemiddelde
geurconcentraties en rendementen nog eens samengevat.
Tabel 2a: Resultaten van geurmetingen uitgevoerd bij 4 verschillende combi-wassers die de
ventilatielucht van varkensstallen behandelen (1) (2).
NL lab
DE lab
in
uit
Rendement in
uit
Rendement
OU-E/m3 OU-E/m3 %
OU-E/m3
OU-E/m3 %
LOCATIE 1
Meting 1
8667
4088
53 2435
1625
33
BWL2009.12
Meting 2
7697
5782
25 1149
1625
-41
Combi-wasser 85% NH3 en 85% geur
Meting 3
3197
3839
-20
645
384
40
met biowasser en watergordijn
Meting 4
2751
1684
39
456
861
-89
(1 wasstap met 1 type waswater)
Meting 5
11524
3315
71
431
342
21
Meting 6
5992
4329
28
483
315
35
Gemiddelde:
6638
3840
33
933
859
0
SEM:
1372
548
13
320
256
22
SD:
27
45
LOCATIE 2
Meting 1
2419
1280
47
724
215
70
BWL2009.12
Meting 2
2393
1147
52 1448
542
63
Combi-wasser 85% NH3 en 85% geur
Meting 3
950
378
60
304
342
-13
met biowasser en watergordijn
Meting 4
1434
625
56
861
342
60
(1 wasstap met 1 type waswater)
Meting 5
3158
1216
61
609
362
41
Meting 6
1859
3137
-69
609
1024
-68
Gemiddelde:
2036
1297
35
759
471
26
SEM:
322
396
21
157
119
22
SD:
43
46
LOCATIE 3
Meting 1
4837
2605
46 1933
1534
21
BWL2006.14
Meting 2
6208
5782
7 1085
1218
-12
Combi-wasser 85% NH3 en 70% geur
Meting 3
3137
2934
6
976
976
0
met chemische wasser en waterwasser
Meting 4
2412
2106
13 1148
256
78
(2 wasstappen met 2 types waswater)
Meting 5
8403
7352
13
512
287
44
Meting 6
7223
4668
35
483
228
53
Gemiddelde:
5370
4241
20 1023
750
30
SEM:
955
840
7
216
232
14
SD:
15
29
LOCATIE 4
Meting 1
5807
4684
19 1085
271
75
BWL2006.14
Meting 2
5450
4378
20 3649
2435
33
Combi-wasser 85% NH3 en 70% geur
Meting 3
1827
1983
-9
813
1085
-33
met chemische wasser en waterwasser
Meting 4
1558
1684
-8
861
512
41
(2 wasstappen met 2 types waswater)
Meting 5
3235
3460
-7
609
542
11
Meting 6
3828
4725
-23
512
724
-41
Gemiddelde:
3618
3486
-1 1255
928
14
SEM:
725
556
7
486
321
18
SD:
15
38
(1) SEM = Standard Error of the Mean; SD = standaarddeviatie
(2) Als gevolg van technische storingen is in twee gevallen afgeweken van het protocol:
- tijdens meting 3 op locatie 1 is de geurzak voor het DE-lab gevuld in slechts 10 min i.p.v. 30 min;
- tijdens meting 4 op locatie 2 zijn de geurzakken voor het NL-lab en DE-lab niet tegelijkertijd maar na elkaar
gevuld.

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 11

Tabel 2b: Samenvatting van geurconcentraties en geurrendementen die gemeten zijn bij
4 verschillende combi-wassers die de ventilatielucht van varkensstallen behandelen (1).
GEMIDDELDEN PER LOCATIE EN PER LAB
NL lab
DE lab
in
uit
Rendement
in
uit
Rendement
OU-E/m3 OU-E/m3 %
SEM OU-E/m3 OU-E/m3
%
SEM
LOCATIE 1 - BWL 2009.12: 85% geur
6638
3840
33
13
933
859
0
22
LOCATIE 2 - BWL 2009.12: 85% geur
2036
1297
35
21
759
471
26
22
LOCATIE 3 - BWL 2006.14: 70% geur
5370
4241
20
7
1023
750
30
14
LOCATIE 4 - BWL 2006.14: 70% geur
3618
3486
-1
7
1255
928
14
18
(1) SEM = Standard Error of the Mean.

Voor geen enkele van de vier praktijklocaties werd een significant verschil gevonden tussen het
gemiddelde rendement van het Nederlandse en het Duitse laboratorium. Ook gegroepeerd over alle 24
rendementsmetingen was er geen significant verschil tussen de overall gemiddeldes van beide
laboratoria. De correlatie tussen de rendementsmetingen van NL-lab en het DE-lab bedroeg 0,38
(P<0,10).
De gemeten gemiddelde rendementen op de vier praktijklocaties waren in alle gevallen significant
lager dan de in de Rav opgenomen geurrendementen van 85 en 70% (overschrijdingskansen
variërend tussen P<0,05 en P<0,001)). Dit gold zowel voor de rendementsmetingen van het NL-lab
als het DE-lab.
Tevens werd getoetst of er überhaupt sprake was van aantoonbare geurverwijdering in de bemeten
wassers, d.w.z. of het gemiddelde geurrendement van een praktijklocatie hoger lag dan 0. Het bleek
dat voor locatie 2 en 4 door geen van beide laboratoria een significante geurverwijdering kon worden
aangetoond. Voor locatie 1 stelde het NL-lab wel en het DE-lab geen significante geurverwijdering
vast. Verder bleek dat grote verschillen in geurrendement optraden tussen verschillende metingen op
één locatie. Binnen de praktijklocaties bedroeg de standaarddeviatie van het percentage
verwijderingsrendement bij het NL-lab 32 en bij het DE-lab 47.
In Figuur 1 zijn de geurconcentratiemetingen van het NL-lab uitgezet tegen het DE-lab, en is de
bijbehorende lineaire regressielijn weergegeven. De correlatie tussen de metingen van beide
laboratoria aan dezelfde luchtstroom, uitgedrukt op normale schaal, was zwak significant 0,24
(P<0,10). Op ln-schaal uitgedrukt was de correlatie iets sterker met een coëfficiënt van 0,30
(P<0,02). Zoals uit Figuur 1 blijkt, was er sprake van een aanzienlijk niveauverschil tussen beide
laboratoria in gemeten geurconcentraties van monsters uit dezelfde luchtstroom. Het overall
gemiddelde van de 48 waarnemingen van het NL-lab bedroeg 3.815 OUE/m3 tegen 872 OUE/m3 in het
DE-lab. Het over de 48 meetseries gemiddelde ln-verschil (NL-lab minus DE-lab) bedroef 1.50 en was
sterk significant (P<0,001). Door de exponent van dit ln-verschil te berekenen kan dit als een
proportioneel verschil op normale schaal uitgedrukt worden. Aldus berekend lagen de
geurconcentraties van het NL-lab 4,5 maal zo hoog als de waarden van het DE-lab.

12 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

Figuur 1: Gemeten geurconcentraties door DE-lab versus gemeten door NL-lab. Het betreft
metingen aan de ingaande en uitgaande lucht van 4 verschillende combi-wassers die de
ventilatielucht van varkensstallen behandelen.

3.2

Ammoniakmetingen (indicatief)

In Tabel 3a worden de resultaten van de indicatieve ammoniakmetingen weergegeven voor elke
locatie, zoals deze ter plaatse zijn gemeten door WLR. Voor elke meting is het rendement uitgerekend
en tenslotte is voor elke locatie het gemiddelde rendement berekend op basis van de 6 uitgevoerde
metingen. In Tabel 3b worden de gemiddelde ammoniakconcentraties en rendementen nog eens
samengevat.

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 13

Tabel 3a: Resultaten van indicatieve ammoniakmetingen uitgevoerd bij 4 verschillende
combi-wassers die de ventilatielucht van varkensstallen behandelen (1).
NH3 METINGEN (indicatief)
NH3-in NH3-uit Rendement
ppm
ppm
%
LOCATIE 1
Meting 1
14
17.5
-25
BWL2009.12
Meting 2
14.5
15
-3
Combi-wasser 85% NH3 en 85% geur
Meting 3
14
14.5
-4
met biowasser en watergordijn
Meting 4
14
14.5
-4
(1 wasstap met 1 type waswater)
Meting 5
19
17
11
Meting 6
18
12.5
31
Gemiddelde:
16
15
1
SEM:
0.9
0.7
7.5
SD:
16
LOCATIE 2
Meting 1
19
16.5
13
BWL2009.12
Meting 2
19
6.5
66
Combi-wasser 85% NH3 en 85% geur
Meting 3
14.5
0
100
met biowasser en watergordijn
Meting 4
16.5
0
100
(1 wasstap met 1 type waswater)
Meting 5
20.5
1.5
93
Meting 6
18
20.5
-14
Gemiddelde:
18
8
60
SEM:
0.9
3.6
20
SD:
44
LOCATIE 3
Meting 1
40
2
95
BWL2006.14
Meting 2
42
1
98
Combi-wasser 85% NH3 en 70% geur
Meting 3
32
1
97
met chemische wasser en waterwasser Meting 4
33
1
97
(2 wasstappen met 2 types waswater)
Meting 5
48
24.5
49
Meting 6
42
5.5
87
Gemiddelde:
40
6
87
SEM:
2.5
3.8
7.8
SD:
32
LOCATIE 4
Meting 1
16
1
94
BWL2006.14
Meting 2
15.5
0.5
97
Combi-wasser 85% NH3 en 70% geur
Meting 3
14.5
1
93
met chemische wasser en waterwasser Meting 4
18
1
94
(2 wasstappen met 2 types waswater)
Meting 5
19.5
15.5
21
Meting 6
19
8
58
Gemiddelde:
17
5
76
SEM:
0.8
2.5
13
SD:
34
(1) SEM = Standard Error of the Mean; SD = standaarddeviatie.

Tabel 3b: Samenvatting van ammoniakconcentraties en ammoniakrendementen die gemeten zijn
bij 4 verschillende combi-wassers die de ventilatielucht van varkensstallen behandelen (indicatieve
metingen) (1).
GEMIDDELDEN PER LOCATIE (indicatieve metingen) NH3-in NH3-uit Rendement
ppm
ppm
%
SEM
LOCATIE 1 - BWL 2009.12: 85% NH3
16
15
1
7.5
LOCATIE 2 - BWL 2009.12: 85% NH3
18
8
60
20
LOCATIE 3 - BWL 2006.14: 85% NH3
40
6
87
7.8
LOCATIE 4 - BWL 2006.14: 85% NH3
17
5
76
13
(1) SEM = Standard Error of the Mean.

Het rendement van locatie 1 lag significant lager dan 85%. Het rendement van de andere drie locaties
week niet significant af van 85% (P>0,10).

14 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

3.3

Metingen van pH en EC

In Tabel 4 worden de resultaten van de pH en EC waarde van het waswater weergegeven voor elke
locatie, zoals deze ter plaatse zijn gemeten door WLR.
Tabel 4: Gemeten pH en EC waarden van waswater van 4 verschillende combi-wassers die de
ventilatielucht van varkensstallen behandelen (1).
pH EN EC METINGEN
Waswater bio-stap
Waswater chem-stap
pH
EC
pH
EC
mS/cm
mS/cm
LOCATIE 1
Meting 1
7.5
18
nvt
nvt
BWL2009.12
Meting 2
7.6
18
nvt
nvt
Combi-wasser 85% NH3 en 85% geur
Meting 3
7.4
21
nvt
nvt
met biowasser en watergordijn
Meting 4
7.5
18
nvt
nvt
(1 wasstap met 1 type waswater)
Meting 5
7.7
21
nvt
nvt
Meting 6
7.5
23
nvt
nvt
Gemiddelde:
7.5
20
nvt
nvt
SEM:
0.0
0.9
nvt
nvt
LOCATIE 2
Meting 1
7.8
17
nvt
nvt
BWL2009.12
Meting 2
7.6
22
nvt
nvt
Combi-wasser 85% NH3 en 85% geur
Meting 3
7.5
7
nvt
nvt
met biowasser en watergordijn
Meting 4
7.7
6
nvt
nvt
(1 wasstap met 1 type waswater)
Meting 5
7.2
20
nvt
nvt
Meting 6
7.8
18
nvt
nvt
Gemiddelde:
7.6
15
nvt
nvt
SEM:
0.1
2.8
nvt
nvt
LOCATIE 3
Meting 1
2.3
158
1.6
203
BWL2006.14
Meting 2
1.7
192
1.7
182
Combi-wasser 85% NH3 en 70% geur
Meting 3
1.7
194
1.6
187
met chemische wasser en waterwasser Meting 4
1.6
214
1.5
207
(2 wasstappen met 2 types waswater)
Meting 5
2.7
174
1.7
205
Meting 6
2.7
198
2.9
194
Gemiddelde:
2.1
188
1.8
196
SEM:
0.2
8.0
0.2
4.2
LOCATIE 4
Meting 1
5.8
33
2.0
142
BWL2006.14
Meting 2
3.9
31
1.8
191
Combi-wasser 85% NH3 en 70% geur
Meting 3
3.4
30
2.0
216
met chemische wasser en waterwasser Meting 4
3.4
38
2.3
195
(2 wasstappen met 2 types waswater)
Meting 5
6.9
42
6.8
190
Meting 6
5.4
37
4.2
161
Gemiddelde:
4.8
35
3.2
183
SEM:
0.6
1.9
0.8
11
(1) SEM = Standard Error of the Mean.

Daarnaast zijn de pH en EC waarden genoteerd zoals die door de procescomputer van de luchtwassers
worden weergegeven, voor zover beschikbaar. In Tabel 5 is weergegeven in hoeverre deze afwijken
van de metingen die in Tabel 4 worden weergegeven.

Tabel 5: Gemiddelde afwijking van pH en EC waarden waswater zoals weergegeven door de op de
luchtwasser aanwezige procescomputer t.o.v. de gemeten waarden volgens Tabel 4. Het betreft
metingen bij 4 verschillende combi-wassers die de ventilatielucht van varkensstallen behandelen.
pH (1)

EC

(absolute afwijking)

(% afwijking)

Locatie 1

+ 0,3

- 11,2

biologisch

Locatie 2

+ 0,2

- 10,7

biologisch

Locatie 3

+ 1,5

n.b.

chemisch

Locatie 4

- 0,1

- 10,5

chemische

Betreffende wasstap

(1) Een positieve waarde betekent dat de procescomputer hogere waarden aangeeft dan de meetwaarden in
Tabel 4.

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 15

3.4

Storingen

Tijdens de bezoeken is een aantal malen geconstateerd dat er sprake was van technische storingen.
Onderstaand worden deze opgesomd, en kort wordt aangegeven welk effect dit kan hebben op de
gemeten verwijderingsrendementen.
* Locatie 1:
Geen opmerkingen.
* Locatie 2:
Voorafgaand aan meting 4 is een reparatie uitgevoerd (spuiklep vervangen); als gevolg hiervan ging
hierna de EC weer toenemen (zie meting 5 en 6 in Tabel 4). Voorafgaand aan meting 6 is de wasser
uitgeschakeld geweest als het gevolg van een stroomstoring, en vlak voor meting 6 weer
ingeschakeld. Waarschijnlijk was dit de reden dat de NH3 en geurrendementen van meting 6 veel lager
waren dan eerdere metingen.
* Locatie 3:
Tijdens aankomst op het bedrijf bij meting 5 bleek de wasser in storing te zijn en uitgeschakeld. De
wasser werd weer in bedrijf genomen en na 20 minuten werd alsnog gestart met het nemen van de
geurmonsters. Hierdoor is de pH enige tijd te hoog geweest, waardoor het ammoniakrendement laag
was (zie Tabel 3a). Bij vertrek werd nogmaals een NH3 meting gedaan en bleek de concentratie in de
lucht na de wasser te zijn gedaald van 25 naar 5.5 ppm. Tijdens meting 6 viel op dat er veel schuim
aanwezig was in de recirculatietank van de biologische wasstap.
* Locatie 4:
Tijdens meting 5 bleek dat de pH meter van de installatie defect was. De pH van de chemische
wasstap (zie Tabel 4) was dan ook veel te hoog, waardoor de NH3 verwijdering ook laag was. Tijdens
meting 6 bleek dat de pH meter was vervangen, maar de zuurdosering werkte nog niet goed (te hoge
pH en lage NH3 verwijdering).

16 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

4

Discussie

4.1

Geurrendementen

Uit de resultaten (Tabel 2a en 2b) blijkt dat het gemiddelde geurrendement per locatie, zowel volgens
de meting van het NL-lab als het DE-lab, in alle gevallen lager was dan de ammoniakverwijdering.
Zoals eerder weergegeven bij de resultaten zijn de gevonden geurrendementen aantoonbaar lager dan
de in de systeembeschrijving vastgestelde geurrendementen van 85% voor BWL 2009.12 (locatie 1 en
2) en 70% voor BWL 2006.14 (locatie 3 en 4). Het hoogste locatie-gemiddelde in de meetseries met
de zes rendementsmetingen bedroeg slechts 35% (Tabel 2b). Voor twee van de vier praktijklocaties
kon zelfs geen aantoonbare geurverwijdering vastgesteld worden.
De spreiding rond het gemiddelde geurrendementsniveau van een praktijklocatie bedroeg voor het NLlab 32% en het DE-lab 47%. Deze spreiding kan toegeschreven worden aan de meetonzekerheid van
de geurconcentraties in de in- en uitstromende lucht en aan variaties die het gevolg zijn van
operationele variabiliteit van de luchtwasser zelf. Het hogere spreidingsniveau van het DE-lab kan
duiden op een wat hogere meetonzekerheid aangezien de bijdrage van de operationele variabiliteit
gelijk moet zijn voor beide labs.
Zoals eerder geconcludeerd bij de bespreking van het ammoniakrendement functioneerde de
biologische wasstap bij geen enkele van de 4 wassers naar behoren. De geurverwijdering zal
hoofdzakelijk door biologische afbraak moeten plaatsvinden. De verklaring van de lage
geurrendementen en de ruime spreiding in geurverwijdering binnen de praktijklocaties moet daarom
gezocht worden in het disfunctioneren van de biologische wasstap in de betreffende luchtwassers.

4.2

Vergelijking geurmetingen NL-lab en DE-lab

Uit Figuur 1 en Tabel 2a en 2b wordt duidelijk dat er grote verschillen waren in gemeten
geurconcentraties tussen het NL-lab en DE-lab, die beide geaccrediteerd zijn voor de Europese
standaard voor geurconcentraties (EN 13725). De geurconcentraties van de gelijktijdig genomen
monsters verschillen sterk tussen tussen beide labs, waarbij de metingen van het NL-lab overall 4,5
maal zo hoog liggen.
Zoals eerder in de inleiding uiteengezet blijkt uit recent onderzoek (Kasper et al., 2017) dat
afhankelijk van de uitvoering van olfactometers, maar ook van type geurstoffen en stabilisatie-tijd
voorafgaand aan aanbieding, te lage concentraties in de geurbekers worden gevonden. Bij het
nameten in de geurbeker van verdunningen van bekende concentraties van aangeboden componenten
blijkt dat de verwachte opbrengst van verdund gas (recovery) in veel gevallen ver onder de 100% ligt.
Dit wordt veroorzaakt door adsorptie van componenten in het leidingsysteem van de olfactometer
gecombineerd met onvoldoende doorstroom-tijd voor het bereiken van een evenwicht, d.w.z.
onvoldoende tijd voor het bereiken van een stabiel signaal in de geurbeker. Daarnaast is de uitvoering
van de olfactometers van het Nederlandse en Duitse laboratorium verschillend omdat ze een andere
beoordelingsmethode (‘gedwongen keuze’- respectievelijk ‘ja/nee’-methode) toepassen.
In de voorliggende luchtwasser-studie kunnen de verschillen in olfactometer en beoordelingsmethode
een rol hebben gespeeld in het ontstaan van het grote systematische verschil tussen beide laboratoria.
Omdat het hier om één laboratorium van beide types gaat kan niet op voorhand worden gesteld dat
dit effect voor alle Nederlandse en Duitse laboratoria opgaat, hier kan sprake zijn van laboratoriumspecifieke verschillen die niet methode-afhankelijk zijn. Dit vereist meer onderzoek. Niettemin is het
gesignaleerde forse systematische verschil een duidelijk signaal dat gebruik van geurdata van
verschillende type geurlaboratoria leidt tot risico’s op inconsistente niveaus en onjuiste interpretaties.

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 17

Los van het gesignaleerde verschil in gemiddelde niveaus, blijkt verder dat de gepaarde
meetresultaten van de labs zwak positief met elkaar waren gecorreleerd (r=0,24), met een wat
hogere correlatie voor de ln-waarden (r=0,30). De R2 horende bij de lineaire regressie in Figuur 1
bedraagt slechts 0,06, wat wil zeggen dat slechts 6% van de variatie van de meetgegevens van DElab verklaard kan worden door de resultaten van het NL-lab. Hieruit wordt geconcludeerd dat de
reproduceerbaarheid van de variatie in concentratiemetingen tussen de beide laboratoria zeer beperkt
is. Zowel het geconstateerde systematische verschil als de lage correlatie tussen de metingen van
beide laboratoria roepen vraagtekens op wat betreft de doelmatigheid van de huidige
evaluatiemethode voor geurverwijdering door luchtwassers in de veehouderij.
In Figuur 2 worden de berekende geurrendementen weergegeven van alle metingen, met op de x-as
de rendementen op basis van het NL-lab en op de y-as op basis van het DE-lab. De rendementen van
beide laboratoria waren positief gecorreleerd met een r=0,38, zij het dat het verband zwak significant
was. De resultaten laten geen systematisch verschil tussen de labs qua verwijderingsrendement zien.
Hoewel, zoals hiervoor besproken, er sprake was van een substantieel niveauverschil in de
concentratiemetingen tussen beide labs vertaalt dit meetverschil zich niet in een effect op het
verwijderingsrendement. Dit kan verklaard worden door het proportionele karakter van het
niveauverschil. Wanneer over de gehele meetrange sprake is van een constant proportioneel verschil
zal immers het verwijderingsrendement ongewijzigd blijven.

100

90

y=x

80
70
60

Geurrendement DE lab (%)

50
40
30
20
10
0
-100 -90 -80 -70 -60 -50 -40 -30 -20 -10 0
-10

10 20 30 40 50 60 70 80 90 100

-20
-30
-40
-50
-60
-70
-80
-90

-100

Geurrendement NL lab (%)
Figuur 2: Gemeten geurrendementen door het DE-lab versus gemeten door het NL-lab. Het betreft
metingen aan de ingaande en uitgaande lucht van 4 verschillende combi-wassers die de
ventilatielucht van varkensstallen behandelen.

Opgemerkt wordt dat daarmee nog niet zeker is of er daadwerkelijk geen laboratoria-verschillen
kunnen optreden bij geurrendementsmetingen aan luchtwassers. De meetserie in dit onderzoek kende
geen hoge verwijderingsrendementen waardoor er geen lage geurconcentratieniveaus in de

18 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

behandelde luchtstroom werden bereikt. Het is mogelijk dat bij veel lagere geurconcentratieniveaus
wel systematische verschillen in geurrendement optreden. Zo bleek in de eerder uitgevoerde ringtest
van 2011 met geurmonsters uit een luchtwasser (zie Bijlage 3) dat het laboratorium met het laagste
niveau geurconcentraties gemiddeld het hoogste gemiddelde geurrendement rapporteerde.

4.3

Ammoniakrendementen

Uit Tabel 3a en 3b blijkt dat de biologische wasstap van de wasser op locatie 1 nauwelijks tot geen
ammoniak verwijderde (gemiddeld rendement is 1%). De pH en EC waarde bevonden zich juist op of
boven het maximum van het toegelaten bereik. Wanneer geen ammoniak wordt verwijderd, zal ook
geen nitriet of nitraat in het waswater opgehoopt worden. Daarom zal deze wasser naar verwachting
nauwelijks tot geen spuiwater afvoeren.
De ammoniakrendementen van de overige locaties waren beduidend hoger. Het gemiddelde
rendement lag in 2 van de 3 gevallen lager dan de vereiste 85%, maar in geen van deze gevallen was
sprake van een significante afwijking van 85%.
Verder blijkt uit Tabel 4 dat de biologische wasstap van locatie 3 niet functioneerde: het waswater was
sterk zuur i.p.v. dat de pH zich tussen 6,5 en 7,5 bevond; dit werd waarschijnlijk veroorzaakt door
doorslag van zuur waswater van de chemische wasstap naar de biologische wasstap. Ook voor locatie
4 gold dat de pH in de biologische wasstap te laag en de EC te hoog was; dit kan eveneens zijn
veroorzaakt door doorslag van waswater uit de zure stap, anderzijds kan dit veroorzaakt zijn door
ophoping van nitraat en nitriet als gevolg van een niet goed functionerende spuiwaterregeling.
Tenslotte valt op dat een aantal metingen qua ammoniakrendement sterk afweek van de andere
metingen op dezelfde locatie (bijv. meting 1 en 6 bij locatie 2 en meting 5 bij locatie 3 en 4), wat
duidt op processtoringen of calamiteiten.
Opgemerkt dient te worden dat de gebruikte meetmethode voor ammoniak (met Kitagawa
gasdetectiebuisjes) wordt beschouwd als een indicatieve concentratiebepaling. In eerder onderzoek
(Melse et al., 2012) waarbij deze gasdetectiebuisjes werden vergeleken met nat-chemische metingen,
werd gevonden dat de gasdetectiebuisjes de concentratie van de ammoniak in de lucht na de wasser
met gemiddeld 1,2 ppm onderschatten, zodat dit kan leiden tot een overschatting van het
ammoniakverwijderingsrendement met enige procenten.
Geconcludeerd kan worden dat de biologische wasstap bij geen enkele van de 4 wassers normaal
functioneerde wat betreft ammoniakverwijdering en/of procescondities (EC en pH).

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 19

5

Conclusie en aanbevelingen

Uit deze verkennende studie blijkt:
1) Dat de bemeten vier combi-wassers aanzienlijk lagere geurrendementen realiseerden dan de
waarde van 85% resp. 70% waarvan uitgegaan wordt in de Rgv, met bedrijfsgemiddelde
geurrendementen variërend tussen -1 en 35%. Op twee van de vier locaties was zelfs geen sprake
van significante geurverwijdering. Daarnaast bleek dat de spreiding in geurrendementsmetingen
binnen een luchtwasser met standaarddeviaties van 32% (NL-lab) en 48% (DE-lab) aanzienlijk was.
Deze spreiding is het gevolg van meetonzekerheid en operationele variatie in verwijderingsrendement.
De verklaring voor het lage niveau en grote spreiding in geurverwijderingsrendement moet gezocht
worden in het disfunctioneren van de biologische wasstap in de betreffende luchtwassers.
2) Dat er systematische verschillen bestaan in geurconcentraties die door de beide verschillende
geurlaboratoria in dit onderzoek zijn gemeten. De door het NL-lab gemeten geurconcentraties liggen
gemiddeld 4,5 maal zo hoog als de waarden van het DE-lab.
3) Dat de correlatie tussen de geurconcentratiemetingen van monsters die gelijktijdig zijn genomen
van beide labs zwak was (r=0,24), wat evenals het grote systematische verschil duidt op een laag
niveau van reproduceerbaarheid.
4) Dat het geconstateerde systematische verschil en de gebrekkige reproduceerbaarheid tussen beide
laboratoria vraagtekens oproepen t.a.v. de doelmatigheid van de huidige evaluatiemethode voor
geurverwijdering door luchtwassers in de veehouderij.
5) Dat de correlatie tussen de gemeten geurrendementen van beide labs eveneens zwak was
(r=0,38), maar dat er geen sprake was van een systematisch verschil in geurrendement tussen beide
laboratoria. Hierbij dient te worden opgemerkt dat bij hogere rendementsniveaus dan waargenomen in
deze studie, systematische verschillen wel kunnen optreden, zoals in eerder onderzoek is gebleken.
6) Dat voor de bemeten combi-wassers geldt dat de biologische wasstap bij geen enkele van de vier
wassers normaal functioneerde wat betreft ammoniakverwijdering en/of procescondities (EC en pH).
Dit resulteerde in het algemeen in veel lagere ammoniak rendementen dan de waarde van 85%
waarvan uitgegaan wordt in de Rav.
Op grond van deze verkennende studie wordt een aantal aanbevelingen gedaan:
1) Deze studie geeft voldoende reden om in de praktijk met een uitgebreide steekproef te verifiëren of
de in de Rgv opgenomen geurverwijderingsrendementen van luchtwassers in de praktijk worden
gehaald.
2) De reproduceerbaarheid van metingen tussen laboratoria is beperkt. Tevens blijkt dat er sprake is
van een aanzienlijke spreiding in geurverwijdering binnen praktijklocaties. Aanbevolen wordt te
evalueren op welke wijze de vastgestelde rendementen, die in de regelgeving worden toegepast,
hierdoor worden beïnvloed.
3) Verder is er sprake van een substantieel niveauverschil tussen beide betrokken laboratoria. Hoewel
het niveauverschil tussen laboratoria zich in deze studie niet vertaalt in significante
geurrendementsverschillen zal dit voor hogere geurverwijderingsniveaus mogelijk wel optreden.
Aanbevolen wordt dit in aanvullende studies met naar behoren functionerende luchtwassers te
onderzoeken.

20 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

Referenties

CEN (2003). EN 13725: Air Quality – Determination of Odour Concentration by Dynamic Olfactometry.
European Committee for Standardization (CEN), Brussels.
Jonassen, K.E.N., Pedersen, P., Riis, A.L., Sørensen, K. (2012). Does the choice of olfactometric
laboratory affect the efficiency of odour abatement technologies?, Chem Eng Trans 30, 43-48.
Kasper, P.L., Mannebeck, M., Oxbøl, A., Nygaard, J.V.,Hansen, M.J., Feilberg, A. (2017). Effects of
Dilution Systems in Olfactometry on the Recovery of Typical Livestock Odorants Determined
by PTR-MS. Sensors 2017, 17, 1859.
Melse, R.W., Ellen, H., Nijeboer, G.M., Ploegaert, J.P.M. (2012). Vergelijking rendementsmetingen bij
luchtwassers - Natchemisch versus gasdetectiebuisjes. Livestock Research, Wageningen.
Gepubliceerd als bijlage van rapport "Innovatieproject Doelmatig gebruik luchtwassers Eindverslag. DLV Intensief Advies BV/DLV Rundvee Advies BV, 13 maart 2012".
Riis A.l. (2012). Odour and ammonia reduction in ventilation air from a unit with growing-finishing
pigs using a 3-step air cleaner. Proceedings of The Ninth International Livestock Environment
Symposium (ILES IX), Valencia ,Spain, July 2012.

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 21

Bijlage 1 - Beschrijving BWL 2009.12

22 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 23

24 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 25

Bijlage 2 - Beschrijving BWL 2006.14

26 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 27

28 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 29

Bijlage 3 - Ringtest geurlaboratoria 2011

Ringtest geurlaboratoria: meting aan ingaande en uitgaande luchtstroom van een
biologische luchtwasser bij een varkensstal
Notitie opgesteld voor de VERA-werkgroep Huisvestingssystemen, oktober 2011
N.W.M. Ogink, Livestock Research (Wageningen UR)

Inleiding
De Nederlandse geurlaboratoria die geaccrediteerd zijn voor de analyse van geurconcentraties
volgens de Europese norm EN137251, dienen binnen deze accreditatie deel te nemen aan
ringtestonderzoek voor kwaliteitscontrole. De controle bestaat uit het tweejaarlijks deelnemen aan
een ringtest met verschillende geurbronnen waaronder in ieder geval het referentiegas n-butanol.
De ringtest wordt in opdracht van de betrokken geurlaboratoria, opgezet, begeleid en gerapporteerd
door een onafhankelijk onderzoeksbureau, en de resultaten worden voorgelegd aan de RvA als
accrediterende organisatie.
In april 2011 is binnen het genoemde kader een ringtest uitgevoerd met als onderdeel de analyse
van luchtmonsters van de ingaande en uitgaande luchtstroom van een biologische luchtwasser. De
luchtwasser was gekoppeld aan een varkensstal. Naast de vier deelnemende Nederlands
geurlaboratoria nam ook een Duits geurlaboratorium deel aan de test. De achtergrond van deze
uitbreiding in deelnemende laboratoria was inzage te krijgen in mogelijke verschillen tussen de
analyses van Nederlandse en Duitse laboratoria. Signalen2 binnen werkgroepen van het VERAsamenwerkingsverband3 wezen op het optreden van mogelijk aanzienlijke verschillen tussen
gerapporteerde geurconcentraties en verwijderingsrendementen van luchtwassers in de
veehouderij tussen Duitse, Nederlandse en Deens laboratoria die allen met de Europese norm
werken. Dit bemoeilijkt internationale uitwisseling en erkenning van gemeten prestaties aan
geurverwijderingstechnieken in de veehouderij binnen VERA-kader. De extra geurmetingen en
analyse van resultaten werden gefinancierd door het Ministerie van Infrastructuur & Milieu als
onderdeel van een opdracht aan Livestock Research om de ontwikkeling van VERAmeetprotocollen te ondersteunen. De betreffende aanvullende werkzaamheden binnen de ringtest
werden uitgevoerd door Livestock Research van Wageningen UR in samenwerking met de ringtestcoördinator Klarenbeek Kwaliteitszorg. Een Engelstalige samenvatting van de resultaten,
inhoudelijk overeenkomend met deze notitie, werd door Livestock Research gerapporteerd aan het
VERA-samenwerkingsverband.
Doelstelling
Het doel van dit onderzoek was met behulp van een ringtest, gebaseerd op luchtmonsters van de
ingaande en uitgaande luchtstroom van een biologische luchtwasser, inzicht te krijgen in de
variabiliteit van geurconcentraties en geurverwijderingsrendementen, binnen en tussen
geurlaboratoria.
Materiaal en methode
De geurmonsters werden betrokken van een biologische luchtwasser gekoppeld aan een stal van
een varkensbedrijf in het noorden van Nederland. Vijf monsters van de ingaande onbehandelde
luchtstroom en 5 monsters van de behandelde uitgaande luchtstroom werden gelijktijdig genomen
gedurende een periode van 30 minuten. Deze procedure werd driemaal herhaald, waardoor in
totaal 3 x (5+5) = 30 geurmonsters werden verzameld. Elk deelnemend laboratorium (Nederlandse
laboratoria A,B,C,D en het Duitse laboratorium E) ontving van elk van de drie
bemonsteringsperiodes een monster van de ingaande en uitgaande lucht, totaal 3 x 2 = 6
geurmonster. Bemonstering vond plaats tussen 10.30 en 13.30 op 27 april 2011.

30 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081

De inlaat van de 5 monstername leidingen voor ingaande lucht waren vlak bij elkaar geplaatst in
goed gemengde lucht in de drukkamer van de wasser om zo identiek mogelijke monsters te
verkrijgen. De uitgaande lucht werd verzameld in een langwerpige koker die aan de uitstroomzijde
van het waspakket was geplaatst, met de inname-punten eveneens vlak bij elkaar gelegen. Er was
geen stoffilter bij de innamepunten geplaatst. De geur werd met behulp van de longmethode
opgeslagen in nalofaan zakken met 30 liter inhoud. Geurzakken waren voor gebruik gespoeld met
geurvrije lucht, getest op lekkage en de afwezigheid van achtergrondsgeur. Direct na bemonstering
werden de zakken in kartonnen dozen opgeslagen voor transport naar de geurlaboratoria, met
uitzondering voor laboratorium A waar de monsterzakken in luchtdichte containers waren
opgeslagen en vervoerd. Alle monsters werden binnen 30 uur na monstername geanalyseerd
volgens de standaard EN13725.
De variabiliteit van de gemeten geurconcentraties (uitgedrukt op ln-schaal) en
geurverwijderingsrendementen (uitgedrukt als percentage van de geurconcentratie van de
ingaande lucht) werden geanalyseerd met de ANOVA procedure van het statistisch pakket Genstat
(versie 2011). Tevens werd herhaalbaarheid berekend per laboratorium volgens de
berekeningswijze van de EN13725 waarbij binnen een geurlaboratorium de serie van drie ingaande
en de serie van uitgaande luchtmonsters als herhaalde waarnemingen zijn beschouwd.
Resultaten
Tabel 1 bevat de resultaten per geurlaboratorium en bemonsteringsronde voor de in- en uitgaande
lucht. De variabiliteit tussen geurlaboratoria komt binnen de kolommen van de tabel tot uiting omdat
het hier om monsters gaat die gelijktijdig op hetzelfde innamepunt zijn verzameld. In de ideale
situatie zonder meetonzekerheid horen de waarden in de kolom gelijk te zijn. De resultaten tonen
een patroon waarin de waarden van laboratorium A consistent hoger zijn dan die van de andere
laboratoria, en waarin de laboratoria D en E voortdurende lagere concentraties rapporteren dan de
andere drie laboratoria. De verschillen tussen A en E waren het grootst en varieerden een factor 13
tot 78.

Tabel 1: Gerapporteerde geurconcentraties (OUE m-3): resultaten van de in- en uitgaande lucht per
bemonsteringsperiode (1,2,3) voor elk van de geurlaboratoria (A t/m E).
Lab/periode

Ingaande lucht
1
2

3

Uitgaande lucht
1
2

3

A

9737

7173

7605

4426

4068

5370

B

4294

3449

2718

3358

3339

2454

C

2260

2820

1570

1500

980

980

D

488

443

569

459

443

382

E

530

530

595

240

52

95

Uit de statistische analyse van de variabiliteit in geurconcentraties (ln-waarden) bleek dat er een
significant laboratorium effect aanwezig was (P<0.001), waarbij alle laboratoria onderling van elkaar
verschilden (gebaseerd op lsd-waarden4, P<0.05).
Tabel 2 geeft de verwijderingspercentages (%) die per bemonsteringsinterval voor elk van de
betrokken laboratoria kon worden berekend. De over de intervallen gemiddelde laboratoriumrendementen (meest rechtse kolom) laten zien dat twee laboratoria (B,D) op lage rendementen (1213%) en dat twee laboratoria (A,C) op hogere rendementen (42-45%) uitkomen. Laboratorium E
scoort het hoogst van allen met 76% rendement.
Uit de statistische analyse bleek dat de lage verwijderingsrendementen (12-13%) van B en E
significant afweken van de overige laboratoria, de wat hogere rendementen (42-45%) van lab A en
C afweken van de overige, en daarmee het hoogste verwijderingsrendement van lab E van alle
andere afweek (P<0.05).

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 31

De berekende herhaalbaarheden van de laboratoria voldeden allen aan het criterium van de
EN13725.

Tabel 2: Geurverwijderingsrendement (%) per bemonsteringsperiode (1,2,3) en het over de
periodes gemiddelde rendement voor elk van de geurlaboratoria (A t/m E).
Lab/periode
A

1
55

2
43

3
29

Gemiddeld
42

B

22

3

10

12

C

34

65

38

45

D

6

0

33

13

E

55

90

84

76

Discussie
Op basis van de meetopzet en de gerapporteerde resultaten kan het volgende worden vastgesteld:








Alle laboratoria waren geaccrediteerd voor de EN13725 en voldeden in de ringtest aan de
criteria voor herhaalbaarheid. Niettemin verschilden het gemiddelde meetniveau van de
geanalyseerde serie geurmonsters significant tussen de laboratoria. In de berekende
geurrendementen konden drie laboratorium-groepen worden onderscheiden die significant
verschillende geurrendementen rapporteerden. Het Duitse laboratorium (E) bevond zich op
het laagste gemiddelde meetniveau qua geurconcentraties en rapporteerde het hoogste
verwijderingsrendement.
De systematische verschillen kunnen enkel het resultaat zijn van factoren die de
meetonzekerheid na bemonstering beïnvloeden. Factoren die hierbij een rol kunnen spelen
zijn: verschil in tijd tussen monstername en analyse in het laboratorium, opslagcondities
van de monsters tijdens het transport en in het laboratorium, laboratorium-management in
het lab, verschillen tussen de olfactometers (verdunningsapparaten), panelsamenstelling en
panel-management tijdens de metingen.
De ringtest is gebaseerd op een 1-daagse analyse. Verschillen tussen laboratoria zijn het
gevolg van lab-specifieke factoren en panelsamenstelling. Panelsamenstelling van
laboratoria variëren normaliter in de tijd. Het is mogelijk dat laboratoria-verschillen kleiner
worden wanneer de ringtest over een langere periode met meerdere geurbronnen en
variabele panelsamenstelling wordt uitgevoerd. In de eerdere Nederlandse meetstandaard
voor geurconcentratie (NVN2820, sinds 2003 opgevolgd door de EN13725) was een
criterium voor reproduceerbaarheid van metingen tussen laboratoria opgenomen (R<4). Dit
hield in dat identieke geurmonsters geanalyseerd door twee geurlaboratoria niet meer dan
een factor 4 van elkaar mogen verschillen in 95% van voorkomende gevallen. Merk hier op
dat in deze ringtest laboratorium A in elk van de drie bemonsteringsperiode voor zowel
ingaande als uitgaande lucht geurconcentraties rapporteerde die meer dan een factor 4
bedroegen van de waarden van D en E.
De EN13725 bevat geen criterium voor het niveau van reproduceerbaarheid tussen
laboratoria. Deze norm is gebaseerd op de aanname dat de selectie van panelleden op hun
gevoeligheid voor het referentiegas n-butanol binnen de bandbreedte 20-80 ppb, en de
overdraagbaarheid van deze gevoeligheid naar praktijkgeuren, de reproduceerbaarheid
veiligstelt.

Conclusies
 De waargenomen verschillen in deze ringtest tonen aan dat de huidige EN13725
verbetering behoeft voordat het kan worden gebruikt voor VERA-doeleinden
 Er is voldoende aanleiding voor zorg over de reproduceerbaarheid van de EN13725 voor
zowel geurbronnen in de veehouderij als andere. Een uitgebreide serie ringtesten gericht

32 | Wageningen Livestock Research Rapport 1081




op zowel de binnen- als tussenlaboratoriumverschillen is noodzakelijk om hier inzicht in te
krijgen.
Er is een duidelijke behoefte voor de opname van een reproduceerbaarheidscriterium in de
EN13725.
Naast een uitgebreide ringtest, is ondersteunend onderzoek noodzakelijk voor het
verbeteren van de nauwkeurigheid van olfactometrisch metingen en voor het vaststellen
van alternatieve beoordelingsmethoden voor geurconcentratie en
geurverwijderingsrendementen van luchtwassers.

Eindnoten:
1
CEN-norm uitgebracht in 2003. Deze methode is gebaseerd op zogenoemde dynamische
olfactometrie. Hierbij wordt de geurconcentratie in een luchtmonster bepaald door een
laboratorium-panel aan de hand van de beoordeling van een verdunningsreeks van het
monster. Het hierbij gebruikte verdunningsapparaat wordt de olfactometer genoemd.
2

Persoonlijke mededeling in 2010 van Deense onderzoekers van de resultaten van een
Deense ringtest met Deense en Duitse laboratoria gebaseerd op waarnemingen aan een
luchtwasser. De resultaten van dit onderzoek zijn in 2012 na het opstellen van de
voorliggende notitie gepubliceerd door Jonassen et al. in ‘Chemical Engineering
Transactions Vol. 30, 43-48’.

3

VERA is een internationale samenwerking tussen Nederland, Duitsland en Denemarken
voor het testen en verifiëren van milieutechnologieën in de landbouwsector. Het test- en
verificatiekader is gebaseerd op testprotocollen die reeds zijn ontwikkeld of nog in
ontwikkeling zijn. Technologieën die zijn getest volgens een van de VERA-testprotocollen
kunnen een VERA Verification Statement krijgen. Zie ook: http://www.veraverification.eu/nl/

4

Lsd- methode: gebaseerd op berekening ‘least significant differences’ tussen de niveaus
binnen een factor.

Wageningen Livestock Research Rapport 1081

| 33

Wageningen Livestock Research Postbus 338

Wageningen Livestock Research ontwikkelt kennis voor een zorgvuldige en

6700 AH Wageningen

renderende veehouderij, vertaalt deze naar praktijkgerichte oplossingen en

T 0317 48 39 53

innovaties, en zorgt voor doorstroming van deze kennis. Onze wetenschappelijke

E info.livestockresearch@wur.nl www.wur.nl/

kennis op het gebied van veehouderijsystemen en van voeding, genetica, welzijn en

livestock-research

milieu-impact van landbouwhuisdieren integreren we, samen met onze klanten, tot
veehouderijconcepten voor de 21e eeuw.
De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Rapporttitel Verdana 22/26
Maximaal 2 regels
Subtitel Verdana 10/13
Maximaal 2 regels

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research
bundelen 9 gespecialiseerde onderzoeksinstituten van Stichting Wageningen
Research en Wageningen University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing
van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.
Met ongeveer 30 vestigingen, 6.500 medewerkers en 10.000 studenten
behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende
kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de
vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart
van de unieke Wageningen aanpak.

Namen Verdana 8/13
Maximaal 2 regels

CONFIDENTIAL