Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

32 813

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid

Nr. 1311

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR KLIMAAT EN ENERGIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 oktober 2023
Het klimaatbeleid maakt veel los in de samenleving en raakt de levens van
iedereen. Burgers, ondernemers en maatschappelijk organisaties denken
na over welke impact het klimaatbeleid heeft op hun levens en bedrijfsvoering en dienstverlening. Zij zien kansen, maar maken zich soms ook
zorgen over deze impact. Ook zijn er terechte zorgen over de gevolgen
van klimaatverandering, die steeds zichtbaarder worden.
Met Prinsjesdag is aan uw Kamer gemeld dat het kabinet tijdens zijn
demissionaire periode naar letter en geest van de Klimaatwet doorwerkt
aan het Klimaatbeleid dat met uw Kamer is besproken. Dit betreft ook de
voorbereiding van besluitvorming over het Klimaatplan 2024. De
Klimaatwet schrijft voor dat het Klimaatplan het klimaatbeleid voor de
komende 10 jaar bevat om de doelen van de Klimaatwet te bereiken en
dat het Klimaatplan elke vijf jaar opnieuw wordt vastgesteld. Dit moment
dient zich aan in 2024. Met deze contourenbrief geeft het kabinet hieraan
gevolg, conform mijn toezegging in de brief die in maart 2023 aan uw
Kamer is gezonden over de uitwerking van het langetermijn-klimaatbeleid
dat nodig is voor een klimaatneutraal Nederland.
Deze brief beschrijft de inhoudelijke elementen van het Klimaatplan en
agendeert richting de Tweede Kamer en de samenleving wat het
demissionaire kabinet beschouwt als de hoofdzaken voor de gedachtevorming en de besluitvorming over het Klimaatplan. Dit doet het kabinet
op dit moment zodat de Tweede Kamer en burgers, bedrijven en
maatschappelijke organisaties in de samenleving actief kunnen worden
uitgenodigd om mee te denken en te praten over de inhoud van het
Klimaatplan. Het kabinet acht het, gelet op de breedte van het
Klimaatplan, van belang om dit vroegtijdig in het proces te doen en
hierover duidelijkheid te geven.

kst-32813-1311
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 813, nr. 1311

1

Inhoud van het Klimaatplan 2024 op basis van de Klimaatwet
In de Klimaatwet is bepaald welke onderdelen in ieder geval in het
klimaatplan moeten worden opgenomen. Het plan dient de hoofdzaken
van het klimaatbeleid te bevatten voor de komende tien jaar om de doelen
van de Klimaatwet te bereiken. Daarnaast worden in het plan de maatregelen opgenomen om de klimaatdoelen te halen, met naast emissiereducerende maatregelen ook aandacht voor de ontwikkeling van het aandeel
hernieuwbare energie én de mate van energiebesparing. Het Klimaatplan
dient daarnaast beschouwingen te bevatten over i) de meeste recente
wetenschappelijke inzichten omtrent het beperken van klimaatverandering
en ii) de ontwikkeling in de technologische mogelijkheden om de emissies
van broeikasgassen te beperken en de (daarmee samenhangende) inzet
op innovatie; en iii) de voor Nederland relevante Europese en mondiale
ontwikkelingen en iv) de grondstoffentransitie, die nauw samenhangt met
de klimaatopgave, waaronder de ontwikkeling van het aandeel duurzame
grondstoffen; en v) de gevolgen die het te voeren klimaatbeleid van de
regering heeft voor huishoudens, maatschappelijke organisaties,
bedrijven en overheden; werkgelegenheid en economie; de totstandkoming van een eerlijke en betaalbare transitie; en de betrouwbaarheid
van de energievoorziening (zie artikel 3 van de Klimaatwet).
Uiterlijk in 2050 is Nederland onderdeel van een klimaatneutraal Europa.
Dit is ook als doel in de Klimaatwet verankerd. De weg naar klimaatneutraliteit in 2050 en negatieve emissies in de jaren daarna is al ingezet, en zal
zowel in de periode tot 2035 als in de periode na 2035 veel aandacht
vragen. Het kabinet vindt het verstandig om de update van de langetermijnstrategie Klimaat te zien als integraal onderdeel van het Klimaatplan
2024. Daarom wordt in het Klimaatplan ook ingegaan op de strategie naar
klimaatneutraliteit. Het Klimaatplan gaat daarbij verder dan de wettelijke
verplichting om de beleidsagenda tot 2035 te schetsen. Aangezien al
acties ruim voor 2035 in gang moeten worden gezet om in 2050 klimaatneutraal te zijn, acht het kabinet het verstandig om hier ook al aandacht
aan te besteden. Voor deze strategie zal het kabinet zich onder andere
baseren op het advies over klimaatneutraliteit van de Wetenschappelijke
Klimaatraad (WKR) én de inzichten uit het Nationaal Plan Energiesystemen (NPE), het Nationaal Programma Verduurzaming Industrie (NPVI)
en het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE). Deze producten
bieden inzichten in de wijze waarop Nederland in 2050 klimaatneutraal
kan worden en wat dat impliceert voor de keuzes die nu gemaakt moeten
worden.
Een gedeeld perspectief van Nederland in 2050
Het vervolg van deze brief schetst de onderwerpen die volgens het
kabinet de hoofzaken zijn voor gedachtevorming en besluitvorming over
het tweede Klimaatplan in de periode tot de zomer 2024, wanneer het
ontwerp-Klimaatplan gereed moet zijn.
Het Klimaatplan start met een perspectief van Nederland in 2050.
Nederland wordt mooier, schoner en welvarender. In onze steden en
dorpen zullen comfortabele en goed geïsoleerde huizen staan, zodat we
minder geld kwijt zijn aan energie. We kunnen ontspannen in een
groenere leefomgeving, die natuur de ruimte geeft en verkoeling biedt
tijdens hete zomers. En we verdienen ons geld in een economie die op
duurzame activiteiten is gebaseerd, die minder afhankelijk is van een
beperkt aantal fossiele-energie-exporterende landen, en die zo onze
welvaart ook voor toekomstige generaties zeker stelt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 813, nr. 1311

2

Dat gaat niet vanzelf. Er gaat in alle sectoren van de samenleving een
omslag zonder weerga achter schuil, naar klimaatneutraal leven, werken,
reizen én wonen, richting een duurzame en gezonde toekomst. Dit vraagt
om richting vanuit de overheid en om aanpassingen in alle sectoren van
de economie en samenleving. Daarbij zal ook sprake zijn van dilemma’s
waaruit een uitweg moet worden gevonden. Nieuwe technologieën
nemen ruimte in, die moet worden ingepast in ons kleine land. Waar
nieuwe banen ontstaan, zullen oude verdwijnen. Ook zullen nieuwe
afhankelijkheden voor onze economie ontstaan, zoals van grondstoffen
voor duurzame technologieën.
De transitie slaagt alleen als het gebruik van nieuwe technische mogelijkheden en aanpassing van leefstijl en gedrag ook maatschappelijk worden
omarmt. Zonder een gedragen perspectief, en voor iedereen beschikbare
en betaalbare handelingsperspectieven voor een gezamenlijke weg naar
de Nederlandse samenleving in 2050, zal dat niet lukken. Dat perspectief
betreft niet alleen de vraag hoe Nederland klimaatneutraal wordt, maar
ook hoe dit zich verhoudt tot andere uitdagingen in de samenleving. Om
die reden bent u in juni jl. ook geïnformeerd over het perspectief op de
Nederlandse economie, waarin is omschreven waar we heen willen met
onze economie om ons land welvarend, gezond en zo toekomstbestendig
mogelijk te houden1.
Het perspectief van Nederland in 2050 is geen stilstaand gegeven of een
communicatiepamflet van overheidswege, maar het beginpunt van een
doorlopend maatschappelijk gesprek in de beweging naar een klimaatneutrale samenleving, waarvan de dilemma’s die we tegenkomen
nadrukkelijk onderdeel zijn.
Dit is geen opdracht die politiek en overheid alleen kunnen vervullen. Het
kabinet heeft daarom het Nationale Klimaatplatform (NKP) gevraagd mee
te denken over de invulling van zo’n gesprek met de samenleving. Ook de
WKR heeft aangegeven er in zijn advies ten behoeve van het Klimaatplan
aandacht aan te schenken. De uitkomsten hiervan worden betrokken bij de
langjarige beleidsinzet in het Klimaatplan.
Samenhang tussen duurzaamheidstransities
Klimaatverandering is een van de negen planetaire grenzen2 die
belangrijk zijn voor een leefbare planeet, maar dreigen te worden
overschreden. Dat klinkt misschien abstract, maar als mens hebben we
onder andere schoon water, schone lucht, vruchtbare bodems, én een
leefbaar klimaat nodig om te voorzien in onze levensbehoeften, zoals
voedsel, materialen en energie, nu en voor toekomstige generaties. De zes
planetaire grenzen die wereldwijd3 de veilige zone al gepasseerd zijn, zijn
ook bijzonder van toepassing op Nederland. Dit zijn: klimaatverandering,
biodiversiteit (verscheidenheid aan leven, in allerlei vormen, op aarde),
landgebruik (het aanpassen van natuur voor menselijk gebruik) en
biochemische stofstromen (de disbalans van stikstof- en fosforkringlopen). De overschrijding van deze grenzen ondermijnt de draagkracht
van ecosystemen, de kwaliteit van onze leefomgeving en daarmee ook
onze duurzame economische ontwikkeling. Dit vormt ook een bedreiging
1

Kamerstukken 33 009 en 32 637, nr. 131
De negen planetaire grenzen zijn: 1 Afbraak van ozon in de stratosfeer, 2 Verlies van biodiversiteit, 3 Chemische vervuiling, 4 Klimaatverandering, 5 Verzuring van oceanen, 6 Zoetwaterverbruik en de wereldwijde hydrologische cyclus, 7 Verandering van landsystemen, 8 Stikstof- en
fosforstromen op land en naar de oceanen, 9 Atmosferische aanwezigheid van aerosolen.
3
Volgens recente wetenschappelijke inzichten zijn wereldwijd al voor 6 in plaats van 4 planetaire
grenzen de veilige zones gepasseerd. Hier zullen wij in het Klimaatplan ter zijne tijd verder op
ingaan. Zie het recent gepubliceerde artikel in het wetenschappelijke tijdschrift Science.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 813, nr. 1311

3

voor de (volks)gezondheid4. De Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO)
heeft klimaatverandering reeds uitgeroepen tot de grootste bedreiging
voor de (volks)gezondheid in de 21e eeuw5.
Er zijn meerdere samenhangende duurzaamheidstransities6 nodig om
weer binnen de planetaire grenzen te komen. Dit maakt ook dat het
Klimaatplan en het beleid dat hierin wordt opgenomen om aan de
doelstellingen uit de Klimaatwet te voldoen, niet op zichzelf kan staan. Het
kabinet acht het noodzakelijk dat het Klimaatplan een beschouwing bevat
op de samenhang tussen deze duurzaamheidstransities. Daarbij gaat het
bij de transitie naar een klimaatneutrale samenleving in ieder geval om
drie (deel)transities die nodig zijn: de energie-, grondstoffen- en voedseltransitie. Een klimaatneutrale samenleving is dus over de hele linie
circulair, gebaseerd op hernieuwbare energiesystemen, en gevoed vanuit
een kringlooplandbouw. De klimaatneutrale samenleving heeft daarnaast
raakvlakken met drie transformatieve ontwikkelingen: klimaatadaptatie,
biodiversiteitsherstel en digitalisering. Het realiseren van deze samenhangende transities brengt moeilijke afwegingen met zich mee. Zo willen we
de leveringszekerheid van de grondstoffen benodigd voor deze transities
vergroten, zonder dat dit ten koste gaat van mens en milieu. Verder zal
bijvoorbeeld voor het verduurzamen van de Nederlandse industrie
geïnvesteerd moeten worden in infrastructuur voor hernieuwbare energie.
Dergelijke investeringen kunnen te maken krijgen met stikstofbeperkingen.
Hiernaast zal het Klimaatplan ingaan op de samenhang tussen het beleid
gericht op het terugbrengen van emissies binnen en buiten Nederland.
Een groot deel van de Nederlandse voetafdruk (ca. 40% van broeikasgasemissies, waarvan 60% buiten de EU) ligt immers buiten de landsgrenzen.
Dit is omdat er veel import en export van goederen plaatsvindt. De
klimaatdoelen in de Klimaatwet gaan over het verminderen van uitstoot
binnen de eigen landsgrenzen. Door zowel vanuit productie als
consumptie (verduurzaming van vraag en aanbod) te kijken sluit de
aanpak ook beter aan bij het internationale karakter van de duurzaamheidstransities. Het kabinet heeft in de Internationale Klimaatstrategie7
uitgesproken onze nationale broeikasgasvoetafdruk substantieel te willen
verminderen. Hoewel een belangrijk streven, het reduceren van ketenemissies (ook wel indirecte emissies of scope 3-emissies genoemd), is ook
erg uitdagend. Complexe waardeketens maken het voor bedrijven en
maatschappelijke organisaties een opgave om inzicht te krijgen in hun
uitstoot in het buitenland en mogelijke handelingsperspectieven. Op
verschillende manieren wordt tegelijkertijd al bijgedragen aan het
reduceren van ketenemissies zoals door de transitie naar een circulaire
economie, in maatwerkafspraken en door beleid gericht op energiebesparing. Zoals vermeld in de brief «Naar een beleidsagenda voor een
klimaatneutraal Nederland»8 werkt het kabinet aan een nationale
uitwerking van beleid voor ketenemissies. Daarbij is vermeld dat
onderdeel daarvan is om in de EU vervolgstappen te bepleiten. Vanuit het
perspectief van effectief beleid ter plaatse plus een gelijk speelveld voor
bedrijven heeft het immers de voorkeur om in Europa tot eensluidend
beleid te komen. Voor bedrijven en maatschappelijke organisaties kan
waardering van ketenemissies er ook aan bijdragen dat ze hun directe

4

Deze bedreiging kan direct (bv. hitte gerelateerde ziekten) dan wel indirect (bv. verspreiding van
ziektevectoren) tot uiting komen.
5
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health
6
Een transitie is een overgang van een maatschappij naar een bepaalde toestand e.g. klimaatneutraliteit of circulariteit.
7
Kamerstuk 31 793, nr. 231
8
Kamerstuk 32 813, nr. 1180

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 813, nr. 1311

4

emissies effectiever kunnen aanpakken, bijvoorbeeld door het productieproces meer circulair te maken.
Een rechtvaardig klimaatbeleid
Verantwoordelijkheid nemen voor de impact van Nederlandse activiteiten
vraagt om ambitieus klimaatbeleid. Niet alleen voor het behoud van onze
welvaart en welzijn, maar ook voor die van toekomstige generaties en
mensen elders ter wereld. Het tegengaan van klimaatverandering vraagt
veel van mensen, bedrijven, industrie, landbouw, maatschappelijke
organisaties en de overheid. Juist de meest kwetsbaren hebben het meest
te vrezen van klimaatverandering, dragen gemiddeld het minst bij aan de
uitstoot, maar hebben daarnaast de minste handvaten om hun
consumptie verder te verduurzamen. Het kabinet vindt het belangrijk
lusten en lasten eerlijk te verdelen, en daarnaast ook kansen te benutten
en risico’s binnen de klimaattransitie zo veel mogelijk te voorkomen.
In het Klimaatplan zal, in aanvulling op de kabinetsreactie op het rapport9
van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WWR) en de
Klimaatnota10, verder geschetst worden welke uitgangspunten het kabinet
wil hanteren ten aanzien van rechtvaardig klimaatbeleid. Daarbij zal
worden gekeken naar eerlijke verdeling van de effecten van klimaatbeleid
(distributieve rechtvaardigheid), maar ook naar de rechtvaardigheid van
de processen om tot dat beleid te komen (procedurele rechtvaardigheid).
Dit vereist ook dat bij de totstandkoming van dit Klimaatplan zelf de
zorgen, wensen, ervaringen en voorkeuren van burgers, bedrijven,
maatschappelijke organisaties en overheden worden meegewogen, en dat
mensen in alle geledingen van de samenleving de kans krijgen om zich
over het concept-plan uit te spreken.
Beleidsagenda Klimaatplan 2024
Op basis van besluitvorming over doelstellingen is het mogelijk om de
invulling van het beleid te concretiseren voor de periode 2025–2035. De
concretisering van nationale doelen naar sectordoelstellingen en
streefwaarden voor hernieuwbare energie en energiebesparing, kan
plaatsvinden aan de hand van de trajectverkenning Klimaatneutraliteit, die
door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dit najaar wordt
gepubliceerd. Het NPE biedt het systeemperspectief op de verduurzaming
van het energiesysteem waarin sectoren verbonden zijn en geeft zicht op
het haalbare tempo in sectoren. Het is daarbij niet blindstaren op doelen
en daar alleen op sturen, maar juist ook verder kijken hoe we sociaaleconomische processen duurzaam veranderen, ad-hocbeleid zo veel mogelijk
voorkomen en lock-ins proberen te vermijden.
De beleidsagenda zal waar nodig ook ingaan op het beleid dat nu reeds
ontwikkeld moet worden voor de periode na 2035, inclusief eventuele
substantiële budgettaire consequenties. Dat beleid wordt voor een groot
deel Europees bepaald. Daarom is het van belang om ook als lidstaat in
een vroeg stadium aandacht te besteden aan de gewenste richting van dat
Europese beleid.
Europese klimaatbeleid na 2030
Nederland voert klimaatbeleid in Europees verband. Een goede wisselwerking en samenhang tussen Europees en nationaal beleid is van

9
10

Kamerstuk 32 813, nr. 1236
Kamerstuk 32 813, nr. 1307

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 813, nr. 1311

5

belang, waarbij de afstemming van nationale en Europese tijdlijnen van
besluitvorming het komende jaar een praktische uitdaging vormt.
Hoe het Europese klimaatbeleid eruit komt te zien na 2030 staat nog niet
vast. De European Scientific Advisory Board on Climate Change (ESABCC)
adviseerde over een EU koolstofbudget (2030–2050) in lijn met 1,5 graad
en de voortgang van het Europese beleid en stellen een reductiedoel van
90–95% in 2040 voor11. In het voorjaar van 2024 wordt een Commissievoorstel voor een 2040-doel verwacht, waarbij dat advies van de ESABCC
wordt betrokken. Naar verwachting zal de Commissie pas na overeenkomst over het 2040 doel voorstellen uitbrengen voor de instrumenten
om dat doel mee te bereiken.
Het is voor Nederland voorts belangrijk om met een gedragen eigen visie
te komen over de richting van het toekomstige EU-klimaatbeleid, om de
vormgeving hiervan te kunnen beïnvloeden. Een aantal strategische
beleidsvragen staat hierin centraal: (1) Hoe invulling te geven aan de
borging van klimaatdoelen op lidstaatniveau en de mate van convergentie
richting klimaatneutraliteit tussen lidstaten hierin? (2) Hoe kunnen
koolstofverwijderingen en negatieve emissies worden opgeschaald,
zonder de inzet op emissiereductie te verminderen? (3) Hoe passen
landbouw en landgebruik in het klimaatbeleid na 2030? (4) Wat wordt de
mate waarin op EU-bronbeleid wordt ingezet om de transitie naar
klimaatneutrale sectoren te ondersteunen? En (5) Hoe kunnen de
Europese sociaaleconomische instrumenten zo goed mogelijk worden
ingezet ter ondersteuning van het klimaatbeleid?
Voor de beantwoording van deze beleidsvragen zijn verschillende
richtingen denkbaar. Deze richtingen, en de betekenis ervan voor de
Nederlandse sectorale benadering, de sectorale transitiepaden, dwarsdoorsnijdende thema’s en de doelen uit de Klimaatwet en het NPE
worden verder verkend ter voorbereiding van het Klimaatplan.
Rol van emissiebudgetten
De Nederlandse klimaatwet bevat momenteel een tussendoel voor 2030.
Het kabinet stuurt daarmee op zogeheten puntdoelen, een emissiereductiedoel in een specifiek jaar. Het is niet gespecificeerd wat het emissiebudget voor Nederland is over meerdere jaren heen12. Richting het
klimaatplan zal nader worden verkend of het hanteren van een emissiebudget meerwaarde heeft bij het klimaatbeleid.
De rol van koolstofverwijdering om Klimaatneutraliteit te
bereiken
Voor het halen van de klimaatdoelen is inzet op het realiseren van extra
koolstofverwijdering binnen Nederland en de EU noodzakelijk, in eerste
instantie ter compensatie van restemissies, maar na 2050 ook om per
saldo netto negatieve emissies te realiseren (zoals in de Europese en
nationale Klimaatwet vastgelegd). Van koolstofverwijdering is sprake
wanneer door menselijk handelen broeikasgassen uit de atmosfeer
worden verwijderd en langdurig wordt opgeslagen in geologische, landof zeereservoirs of in producten. Dat kan door middel van industriële
routes (biogene of atmosferische CO2 afvangen en opslaan) of biologische
routes (o.a. door bomen planten, verhogen van de organische stofbalans
11
12

Kamerstukken 31 793 en 32 813, nr. 251.
Zoals door mij toegezegd nemen wij de suggesties, die groene organisaties hebben gedaan in
het rapport van het new climate budget ten aanzien van het emissiebudget, mee in de
uitwerking van het nieuwe Klimaatplan (Kamerstuk 36 200 XIII, nr. 122)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 813, nr. 1311

6

in bodems of vastleggen in materialen). Aandachtspunt is dat de
opgeslagen broeikasgassen langdurig blijven opgeslagen, wat voornamelijk bij biologische opslag en opslag in producten en materialen een
uitdaging is. Een ander aandachtspunt is dat inzet op koolstofverwijdering
niet mag leiden tot lock-in-effecten die de uitvoering van het duurzaamheidskader biogrondstoffen zouden belemmeren.
Koolstofverwijdering is nodig omdat het niet mogelijk is om alle broeikasgasemissies tot nul terug te brengen. Koolstofverwijdering zal de
komende decennia al opgeschaald moeten worden om voldoende volume
te bereiken in de tweede helft van deze eeuw. Om op de langere termijn
de gewenste hoeveelheid koolstofverwijdering te behalen, is er op korte
termijn al behoefte aan een verdere ontwikkeling van technologische
innovaties, adequate wet- en regelgeving en ruimte en middelen voor
biologische opslag.
Er zijn bronnen die in 2050 naar verwachting nog broeikasgassen
uitstoten (restemissies), zoals de landbouw, luchtvaart en moeilijk te
verduurzamen industriële processen. Om te voldoen aan het klimaatdoel
voor 2050 (netto nul uitstoot), zal er koolstofverwijdering nodig zijn om te
compenseren voor deze restemissies. Volgens scenario’s gaat het naar
verwachting om 10–40 Mton CO2 per jaar. Na 2050 is er nog meer
koolstofverwijdering nodig om netto negatieve emissies te hebben en
daarmee zicht te houden op een maximale temperatuurstijging van
1,5 graad. Op de korte termijn hebben we bovendien in Nederland ingezet
op koolstofverwijdering om het klimaatdoel voor 2030 te halen. Naast de
bijdrage aan het behalen van klimaatdoelen biedt de steeds grotere rol die
koolstofverwijdering in het Europese en vermoedelijk ook mondiale
klimaatbeleid zal gaan spelen, ook kansen voor Nederland en kan het
lonen om als Nederland een technologische voorsprong te nemen. Voor
agrarische ondernemers kan de opslag van koolstof een aanvullend
verdienmodel bieden.
Het Klimaatplan 2024 zal beleidskeuzes moeten bevatten over te hanteren
definities en uitgangspunten van beleid, afweging van beleidsdoelen
(klimaat, circulaire economie, biodiversiteit), overheidssturing versus
marktsturing, keuze van instrumenten en bevordering van innovatie.
Terugvalopties
De wereld gaat, ondanks de versnelde emissiereductie, in rap tempo door
het beschikbare koolstofbudget heen. Het verlagen van de broeikasgasemissies tot een veilig niveau blijft prioriteit, maar ondertussen is het zaak
om mogelijke aanvullende inzet te verkennen voor een scenario dat het
koolstofbudget te ver wordt overschreden. Het Klimaatplan besteedt
daarom ook aandacht aan de vraag hoe Nederland zich kan voorbereiden
op een toekomst waarin het terugdringen van de broeikasgasuitstoot met
reguliere mitigatie niet (voldoende) is gelukt, en de doelen van het
Parijsakkoord uit zicht raken. Het Klimaatplan zal verschillende terugvalopties schetsen en aangeven wat bekend is over de effectiviteit, risico’s en
randvoorwaarden. Beter begrip van de grootschalige toepassing van
koolstofvastleggingstechnnologieën met mogelijk onvoorziene of moeilijk
controleerbare gevolgen voor ecosystemen is hierbij van belang. Bij een
scenario waarin mitigatie en adaptatie onvoldoende blijken te zijn, komen
in eerste instantie verdergaande mitigatie (zoals actieve koolstofverwijdering uit de atmosfeer) en verdergaande adaptatieopties (zoals migratie
of drijvende steden) in beeld. De meest vergaande en controversiële optie
is het ingrijpen in de stralingsbalans van de aarde, waarbij het klimaatprobleem niet bij de bron wordt aangepakt. De vigerende Internationale
Klimaatstrategie sluit dergelijke vergaande ingrepen uit. De mogelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 813, nr. 1311

7

beleidsinzet rondom strategische kennisontwikkeling wordt nog nader
verkend. Meer zicht krijgen op het wetenschappelijke discours is hiervoor
verstandig.
Bijdrage van vrijwillige klimaatdoelen van partijen en leefstijlverandering
De afgelopen jaren hebben wereldwijd, en dus ook in ons land, steeds
meer bedrijven, maatschappelijke organisaties en mede-overheden zich
op vrijwillige basis gecommitteerd aan klimaatdoelen voor hun eigen
bedrijfsvoering en hun rol in de keten. In het Klimaatplan zal het kabinet
duiden hoe verplichte én vrijwillige klimaatdoelen door het bedrijfsleven,
maatschappelijke organisaties en mede-overheden, zich verhouden tot de
nationale en Europese klimaatdoelen en het bijpassende generieke
klimaatbeleid (normeren, beprijzen en subsidiëren). Er wordt in het
Klimaatplan onder andere gekeken in welke mate klimaatdoelen door
bedrijven, maatschappelijke organisaties en mede-overheden de transitie
richting een klimaatneutrale samenleving versnellen.
Volgens het laatste rapport van het Intergovernmental Panel on Climate
Control (IPCC) kan leefstijlverandering 40–70% van de benodigde
CO2-reductie opleveren. Het IPCC roept overheden daarom op hiermee
mee aan de slag te gaan. Duurzame keuzes maken is nu nog niet altijd
makkelijk of logisch. Het is aan een volgend kabinet om een brede
leefstijlaanpak te ontwikkelen, die rekening houdt met doelgroepen,
kennisniveaus, drijfveren en directe leefomgeving. In het Klimaatplan
zullen de contouren voor deze leefstijlaanpak worden geschetst.
Evaluatie klimaatbeleid
Eerder heb ik u geïnformeerd over de lopende twee evaluaties van het
Klimaatbeleid ten behoeve van de herziening van het Klimaatplan in
202413. Ten eerste wordt een synthese-onderzoek uitgevoerd naar de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het huidige klimaatbeleid gericht
op het doel van 2030. Daarnaast voert het PBL een zogeheten lerende
evaluatie uit, gericht op het transformerend vermogen van het klimaatbeleid gericht op klimaatneutraliteit in 2050, waarvan in oktober 2023 een
eerste tussenrapportage is verschenen.14 Hieruit blijkt dat er door de
huidige sectorale aanpak van het klimaatbeleid nog onvoldoende
samenhang is tussen de sectoren, nog te vaak sprake is van een kortetermijnoriëntatie en een «wenkend perspectief» wenselijk is om burgers en
betrokken partijen mee te nemen in het waarom van bepaalde maatregelen en doelen met elkaar verbinden op de korte en de langere termijn.
Daarom wordt aanbevolen om meer in te zetten op coördinatie, betere
afspraken te maken over de verantwoordelijkheidsverdeling tussen
sectoren voor integrale opgaven zoals arbeidsmarkt en scholing,
infrastructurele vraagstukken en grondstoffen- en materiaalgebruik, en
meer tijd en ruimte te nemen voor strategische reflectie om een langetermijnblik op het klimaatbeleid te bewaken. De aankomende maanden gaan
we aan de slag met deze aanbevelingen en nemen we deze – bij het
verschijnen van het definitieve rapport in het voorjaar – mee bij het
ontwerpen van het Klimaatplan 2024.
Vervolgproces
Het kabinet acht het van belang om uw Kamer, maar ook burgers,
bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere partijen in de
13
14

Kamerstuk 32 813, nr. 1229
Aan de slag met transformerend klimaatbeleid | PBL Planbureau voor de Leefomgeving

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 813, nr. 1311

8

samenleving, te betrekken bij de ontwikkeling van toekomstig beleid.
Zoals beschreven in de Kabinetsvisie burgerbetrokkenheid bij de
energietransitie15 wil het kabinet burgers actief betrekken bij het maken en
uitvoeren van klimaat- en energiebeleid, ook op nationaal niveau. Dat
houdt in dat mensen, individueel of georganiseerd, direct of indirect, ruim
op tijd de kans krijgen mee te denken of invloed uit te oefenen, en dat er
rekening wordt gehouden met hun zorgen, wensen, ervaringen en
voorkeuren.
Om op de hoofdzaken in deze brief een inhoudelijke reflectie te krijgen
van partijen in de samenleving zal deze contourenbrief vanaf 1 december
2023 t/m 1 januari 2024 worden geconsulteerd met mede-overheden en
partijen in de samenleving (onder andere via openbare internetconsultatie, samen met de concept-update Integraal Nationaal Energie- en
Klimaatplan16), dat medio 2024 gereed dient te zijn. De uitkomsten van
deze consultatie worden verwerkt in het ontwerp-Klimaatplan.
We willen ook gedurende het schrijfproces van het Klimaatplan de
maatschappij betrekken, in aanvulling op de internetconsultatie. Het
Nationaal Klimaat Platform (NKP) zal hierin een rol spelen. Hierbij worden
burgers en ondernemers actief uitgenodigd om mee te denken over de
inhoud van het Klimaatplan, met name wat betreft de kansen en barrières
op de route naar een klimaatneutraal Nederland.
Ook het ontwerp-Klimaatplan zal vervolgens, conform de Klimaatwet, ter
inzage worden gelegd, waarbij een ieder de gelegenheid krijgt een
zienswijze naar voren te brengen. Na verwerking van de ingekomen
zienswijzen wordt het ontwerp voorgelegd aan de Afdeling Advisering
van de Raad van State. Definitieve vaststelling van het Klimaatplan
geschiedt, nadat beide Kamers der Staten-Generaal geraadpleegd zijn.
Op dit moment wordt er van uitgegaan dat het ontwerp-Klimaatplan
wordt vastgesteld door een nieuw kabinet. Lukt dit niet vanwege het
tempo van de formatie, dan kan het ontwerp-Klimaatplan later alsnog
worden aangepast. De wijzigingen van het beleid worden in dat geval ook
ter publieke consultatie voorgelegd.
De Minister voor Klimaat en Energie,
R.A.A. Jetten

15
16

Kamerstukken 32 813 en 31 239, nr. 1231
Kamerstuk 32 813, nr. 1267

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 813, nr. 1311

9