SAMENVATTING

Inleiding
Gendergerelateerde factoren vormen een belangrijke oorzaak voor het
ontstaan en voortduren van huiselijk geweld. Een effectieve aanpak van
huiselijk geweld vereist daarom dat deze factoren daarin worden betrokken.
De Nederlandse aanpak van huiselijk geweld doet dat in zijn formuleringen
niet expliciet, zo luidt de kritiek vanuit onder andere de Verenigde Naties, en
zou daarom onvoldoende gendersensitief zijn. Deze kritiek heeft geleid tot de
wens bij de Nederlandse overheid om meer inzicht in de gendersensitiviteit
van de Nederlandse aanpak te krijgen. Hiertoe is onderzoek uitgevoerd, dat
1
heeft geresulteerd in het rapport Genderscan aanpak huiselijk geweld . Het
onderzoek is afgebakend tot partnergeweld omdat dit de voornaamste
geweldsvorm binnen het containerbegrip huiselijk geweld is. Ruim twee derde
van het evident huiselijk geweld vindt plaats door/tussen (ex)partners.
De hoofdvraag van het onderzoek is:
In hoeverre houdt de Nederlandse aanpak van partnergeweld, zowel in het
beleid als de uitvoering, rekening met de relevante gendergerelateerde
factoren en de effecten van beleid en uitvoering hierop, en op welke wijze zou
dit verbeterd kunnen worden?
Het onderzoek is uitgevoerd door middel van de volgende activiteiten:
• Een expertmeeting aan het begin van het onderzoek;
• Literatuuronderzoek/documentstudie;
• Acht interviews op landelijk en regionaal niveau;
• Vijf focusgroepen met uitvoerders op regionaal niveau;
• Bespreking van de voorlopige bevindingen met uitvoerders in zes
interviews en met deskundigen in een tweede expertmeeting.

Gendersensitiviteit
Onder gendersensitief wordt hier verstaan dat beleid en uitvoering voldoende
2
rekening houden met de gendergerelateerde factoren van huiselijk geweld .
Een gendersensitieve aanpak betekent niet dat alle interventies zich specifiek
op vrouwen of mannen moeten richten. Het betekent wel:
1) Dat er in beleid en uitvoering aandacht is voor gendergerelateerde
factoren, en dat waar nodig rekening gehouden wordt met deze aspecten;
1

K.B.M. de Vaan, M.M. de Boer en M.C. Vanoni (2013) Genderscan aanpak huiselijk
geweld (Amsterdam: Regioplan).
2
Het gaat hier om vormen van machtsongelijkheid tussen mannen en vrouwen, stereotype
rolpatronen en verwachtingen die daaruit voortkomen over het gedrag van mannen en
vrouwen, die kunnen leiden tot het ontstaan en instandhouden van huiselijk geweld.

1

2) Dat beleid en uitvoering waar nodig aangepast worden, waarbij nadelige
effecten worden tegengegaan en positieve effecten worden gestimuleerd.
De noodzaak van een gendersensitieve aanpak van partnergeweld komt,
zoals in de inleiding gesteld, voort uit de problematiek zelf, maar ook uit
internationale verdragen die door Nederland zijn ondertekend. Hoewel deze
verdragen vaak worden uitgelegd in de zin dat ze noodzaken tot een
3
seksespecifiek beleid ten aanzien van huiselijk geweld vraagt de gedachte
achter de verdragen vooral een gendersensitief beleid. Bij de bestrijding van
huiselijk geweld is het immers van belang om ook de onderliggende oorzaken
erbij te betrekken: de gendergerelateerde factoren die bijdragen aan het
bestendigen en laten voortduren van machtsverschillen en stereotype
rolverwachtingen tussen mannen en vrouwen (en daarmee discriminatie van
vrouwen). Zowel beleid, instrumentarium als uitvoering moeten hier aandacht
voor hebben. Figuur 1 schetst een gendersensitieve aanpak.
Figuur 1
Preventie van
geweld op
samenlevingsniveau

De gendersensitieve aanpak

Verkleinen
machtsverschillen
en afhankelijkheden

Waarborgen
veiligheid
slachtoffer en
kinderen

Reactie op
geweld op
systeemniveau

Ter discussie stellen
traditionele rolopvattingen;
versterken norm van
gelijkwaardigheid

Voorkomen recidive:
• Binnen deze relatie
• T.a.v. dit slachtoffer (empowerment)
• T.a.v. deze pleger (straf*/plegerbehandeling)
• T.a.v. kinderen (voorkomen intergenerationele
overdracht
• Binnen sociale omgeving

Duidelijke
normstelling t.a.v.
ontoelaatbaarheid
van geweld

Hulpverlening:
• Praktisch
• Psychosociaal
• Juridisch

Hierbij genderaspecten adresseren voor zover ze op systeemniveau een rol spelen. Voorwaarde: herkennen en
onderkennen. Voorbeelden:
• Veiligheid van slachtoffer en kinderen vereist het doorbreken van de afhankelijkheid (psychisch, financieel
en anderszins) van het slachtoffer van de pleger. Dit vereist verbinding tussen beleidsthema’s.
• Bewustwording van rol gendergerelateerde verwachtingen, machtsverschillen en rolpatronen vormt eerste
stap in wegnemen van deze factoren als oorzaak voor partnergeweld.
• Hulpverlening moet deze factoren identificeren en adresseren. Dat vereist draagvlak en deskundigheid.

Prevalentie van partnergeweld: relevante sekseverschillen
Vrouwen zijn (veel) vaker slachtoffer van partnergeweld dan mannen. Voor
alle vormen van huiselijk geweld is 60% van de slachtoffers vrouw en 40%
man. Kijken we naar evident geweld (herhaalde en zware incidenten en sterk
controlerend en dwingend intiem geweld), dat wordt gepleegd door de partner,

3

Seksespecifiek beleid is beleid dat kijkt naar specifiek mannen dan wel vrouwen, zonder
daar de relatie met gender bij te betrekken.

2

dan worden vrouwen ook hier significant vaker slachtoffer van (78%) dan
mannen (59%), terwijl mannen vaker slachtoffer zijn van
geweld door andere familieleden en huisvrienden (40% versus 28%).
In vergelijking met mannen blijken vrouwen vooral slachtoffer van ernstig
4
fysiek geweld en seksueel geweld.

Gendersensitiviteit van beleid, instrumentarium, uitvoering
Het onderzoek laat zien dat het binnen een sekseneutraal geformuleerd
beleid, dat zich richt op alle plegers en alle slachtoffers, goed mogelijk is om
gendersensitief te handelen. Dat vereist dan wel dat betrokken beleidsmakers,
ontwikkelaars van interventies en uitvoerders zich bewust zijn van de
relevantie van gendergerelateerde factoren, en daar ook naar handelen. Dat is
in Nederland nog niet altijd het geval, hetgeen leidt tot specifieke
verbeterpunten voor de aanpak. Deze conclusie wordt hieronder toegelicht.
Beleid
Het beleid is sekseneutraal: het richt zich op de betrokkenen bij geweld in
afhankelijkheidsrelaties in algemene zin, niet specifiek op mannen of vrouwen.
In een aantal beleidsstukken van de Rijksoverheid wordt weliswaar vermeld
dat er verschillen tussen mannen en vrouwen zijn in slachtoffer- en
daderschap en dat gendergerelateerde factoren een rol kunnen spelen in het
beleid, maar hieraan wordt niet de consequentie verbonden van een aanpak
die zich richt op het wegnemen van gendergerelateerde oorzaken.
Gemeentelijke beleidsstukken besteden over het algemeen geen aandacht
aan sekseverschillen en gendergerelateerde factoren bij partnergeweld.
Instrumentarium
5

Ook de instrumenten voor de aanpak van partnergeweld richten zich meestal
niet exclusief op mannen of vrouwen. De meeste methodieken en
instrumenten gaan er echter wel (soms expliciet, meestal impliciet) vanuit dat
plegers mannen zijn en slachtoffers vrouwen.
De meeste interventies/methodieken besteden geen aandacht aan
gendergerelateerde factoren. Een aantal instrumenten is echter duidelijk

4
H.C.J. van der Veen en S.Bogaerts (2011) Huiselijk geweld in Nederland. Overkoepelend
syntheserapport van het vangst-hervangst-, slachtoffer- en daderonderzoek 2007-2010 (Den
Haag: WODC). Deze cijfers zijn overigens niet onomstreden, onder andere door de
sekseneutrale insteek van het onderzoek. Politieregistraties laten een verdeling zien van
75% vrouwelijke en 25% mannelijke slachtoffers bij huiselijk geweld: H. Ferwerda en M.
Hardeman (2013) Kijk…dan zie je het! Huiselijk geweld geteld en verdiept (Arnhem: Bureau
Beke).
5
In dit onderzoek zijn de interventies betrokken die zijn opgenomen in de Databank
effectieve interventies op www.huiselijkgeweld.nl, en slechts een selectie daarvan is meer
diepgaand onderzocht. Daarnaast zijn enkele regionale interventies onderzocht.

3

gendersensitief of kan dat (afhankelijk van de toepassing in de uitvoering) zijn
omdat aandacht besteed wordt aan gendergerelateerde factoren:
• De inzet op empowerment binnen de vrouwenopvang en bijvoorbeeld in Uit
de schaduw van de ander, waarbij wordt ingezet op het versterken van de
kracht van vrouwelijke slachtoffers om zich los te maken uit de
gewelddadige situatie en te voorkomen dat ze daar opnieuw in belanden;
• De systeemgerichte benadering, zoals die door Bos et al. (2012) is
beschreven voor de vrouwenopvangsector, die inzet op de dynamiek in het
systeem van dader, slachtoffer en direct betrokkenen, en daarin ook
aandacht heeft voor de relevantie van gender’;
• De B-Safer van de reclassering, een screeningsinstrument dat aandacht
besteedt aan onder andere seksueel geweld, de houding van pelgers ten
aanzien van het geweld, de relatie tussen pleger en slachtoffer en de
houding van het slachtoffer ten opzichte van de pleger;
• Caring Dads, dat plegers van partnergeweld en/of kindermishandeling
aanspreekt op hun rol en verantwoordelijkheid als vader en opvoeder;
• De campagne WE CAN Young, die sekseongelijkheid problematiseert als
oorzaak voor geweld tussen mannen en vrouwen.
In het kader van deze genderscan kunnen deze interventies gezien worden als
mogelijke good practices.
Hoewel preventie van intergenerationele overdracht één van de drie pijlers is
van de aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties, zijn er in het onderzoek
geen methodieken aangetroffen die specifiek gericht zijn op het voorkomen
van deze intergenerationele overdracht.
Uitvoering
De uitvoerders met wie in dit onderzoek is gesproken maken onderscheid
tussen wederzijds geweld en controlerend geweld/intiem terrorisme. Bij beide
vormen van geweld zien zij verschillen tussen mannen en vrouwen in daderen slachtofferschap. Zij verbinden deze verschillen overwegend niet met
gender, tenzij sprake is van ‘intiem terrorisme’, partnergeweld in relaties
waarin de betrokkenen van niet-westerse afkomst zijn en/of seksueel geweld.
Individuele casussen worden op hun merites beoordeeld, hetgeen veel ruimte
biedt voor gendersensitiviteit. Of machtsverschillen en rolverwachtingen
daadwerkelijk worden geadresseerd, is echter sterk afhankelijk van de
individuele casus en de individuele uitvoerder. Uitvoerders moeten zich
bewust zijn van de relevantie van gendergerelateerde factoren, om deze in de
aanpak te kunnen betrekken; in de focusgroepen bleek dat dit bewustzijn
beperkt is.
Ook blijken uitvoerders impliciet diverse stereotyperingen en impliciete
oordelen te hebben die van invloed kunnen zijn op (de gendersensitiviteit van)
hun handelen te hanteren. Zo is er het stereotype van wederzijds geweld, van
de vrouw die zeurt en ‘zuigt’ en van de man die uit frustratie gaat slaan. Dit

4

beeld is dermate overheerstend dat het vermoeden bestaat dat het ook wordt
gebruikt voor situaties waarin het geweld niet gelijksoortig is.
Op basis van het bewustzijn van de relevantie van gender en het gebruik van
impliciete stereotyperingen bestaat de indruk dat, hoewel de systeemgerichte
aanpak bij uitstek geschikt is voor een gendersensitieve insteek, de aandacht
voor gender in de uitvoering beperkt is.
In de uitvoering is de hulpverlening voor daders primair op mannen gericht, die
voor slachtoffers primair op vrouwen. De systeemgerichte benadering en de
wens van uitvoerders om minder in termen van dader- en slachtofferschap te
denken lijken dit vooralsnog niet te doorbreken. Voor mannelijke slachtoffers
en vrouwelijke daders is er nauwelijks een hulpverleningsaanbod; hiervoor
geldt dat de aard en omvang van de vraag niet duidelijk zijn. Bij het aanbod
voor kinderen wordt over het algemeen geen onderscheid gemaakt tussen
jongens en meisjes, en wordt over het algemeen geen aandacht besteed aan
gendergerelateerde factoren. Als bij het aanbod voor kinderen die getuige zijn
van geweld een ouder wordt betrokken, is dat vaak de moeder.
Oorzaken
Voor de beperkte gendersensitiviteit die bestaat in beleid, instrumentarium en
uitvoering zijn op basis van het uitgevoerde onderzoek diverse oorzaken aan
te wijzen, die allen samenhangen met een gebrek aan kennis, draagvlak en
sturing:
• Gender staat bij uitvoerders en regionale beleidsmakers onvoldoende op
het netvlies als relevante factor voor het ontstaan en voortduren van
partnergeweld. Het besef dat een gendersensitieve aanpak iets anders is
dan eenzijdige aandacht voor de vrouw als slachtoffer, en dat een
systeemgerichte aanpak, met zijn aandacht voor onderliggende patronen,
aan kracht wint wanneer ook de gendergerelateerde factoren en patronen
hierbij worden betrokken, is maar in zeer beperkte mate aanwezig.
• De algemene beleving is dat de emancipatie van Nederlandse vrouwen is
voltooid maakt dat machtsverschillen tussen en stereotype rolverwachtingen over mannen en vrouwen onbespreekbaar zijn; ze worden geacht
niet meer te bestaan en geweld wordt al snel gezien als wederzijds geweld.
• De kennisbasis over de rol van gender in partnergeweld in Nederland is
beperkt. Onderzoek dat er wel is, roept door de sekseneutrale insteek
verwarring op over de rol van mannen en vrouwen bij partnergeweld.
• In de kaders die de rijksoverheid stelt voor de aanpak van partnergeweld is
geen aandacht voor de relatie tussen gendergerelateerde factoren en het
ontstaan en voortduren van partnergeweld. Hetzelfde geldt voor de lokale
beleidsmatige uitwerkingen daarvan. Daardoor gaat er geen sturing van het
beleid uit op een gendersensitieve aanpak in instrumentarium en
uitvoering.

5

Aanbevelingen voor verbetering
De aanbevelingen richten zich op het wegnemen van bovengenoemde
oorzaken:
• De rijksoverheid dient een actievere rol nemen als ‘aanjager’ voor het
verhogen van de aandacht voor gendergerelateerde factoren bij
partnergeweld, en dient zorg te dragen voor de verbinding van de aanpak
van partnergeweld met ander beleid.
• Er dient meer kennis te komen over de rol van gender in het ontstaan en
voortduren van partnergeweld in Nederland, door middel van onderzoek,
registratie en monitoring.
• Deze kennis dient benut te worden voor het realiseren van een politieke en
maatschappelijke erkenning van de relevantie van
emancipatievraagstukken bij de aanpak van partnergeweld, en voor het
wegnemen van het misverstand dat gendersensitiviteit en de
systeemaanpak niet samen zouden kunnen gaan.
• Gender dient daar waar relevant een plaats te krijgen in het beleid en
instrumentarium voor de aanpak van partnergeweld. De
verantwoordelijkheden van de nationale en de lokale overheden moeten
daarbij duidelijk zijn.
• Het is goed om in de dialoog met de verdragscomités te proberen de
insteek van de discussie te veranderen. Het moet niet gaan over of het
beleid al dan niet in sekseneutrale formuleringen is gegoten, maar of het
beleid en de aanpak in voldoende mate gendersensitief zijn.

6