Departementaal Informatieplan OCW
2023 – 2028

Versie 1.0

Datum
Status
Onze referentie

8 november 2023
Definitief
42229671

1 Inleiding
1.1 Aanleiding en doel meerjarig departementaal
informatieplan OCW
Dit is het departementaal informatieplan van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW). De basis ervoor is het Besluit CIO-stelsel Rijksdienst 20201. Dit informatieplan is onderdeel
van een totaalpakket informatieplannen van alle departementen dat aan de Tweede Kamer wordt
verstuurd. De CIO Rijk stelt hierbij een overkoepelende rijksbrede beschouwing op.
Digitale middelen zijn inmiddels vitaal voor het functioneren van onze samenleving. De
coronapandemie heeft ons dit versterkt laten ervaren. Het informatieplan OCW geeft inzicht in onze
belangrijkste ontwikkelingen en plannen op het gebied van digitalisering en de opgave waar we
voor staan. Het biedt inzicht in de prioritaire doelstellingen van de informatievoorziening van het
departement. Dit inzicht biedt de mogelijkheid synergie te creëren en waar nodig werkzaamheden
bij OCW te prioriteren.
Het informatieplan wordt jaarlijks bijgesteld als gevolg van de snelle technologische
ontwikkelingen, de daarbij behorende (politieke) verwachtingen en de noodzakelijke vervangingen
van de bestaande infrastructuur, die aan steeds hogere eisen moet voldoen. Het informatieplan is
daarmee de richtinggevende schakel tussen de langetermijnvisie op I-gebied van OCW en de
jaarplannen van de dienstonderdelen van OCW.

1.2 Achtergrond
De schotten tussen domeinen en sectoren worden fluïde. Vijftien jaar geleden kenden
onderwijssectoren en cultuurdomeinen hun eigen beleid en waren er grote verschillen tussen de
wijze waarop de informatievoorziening was georganiseerd. Sindsdien is steeds meer gekeken naar
gemeenschappelijkheid, waarbij er ook steeds meer wordt samengewerkt. Bijvoorbeeld bij
onderwijs tussen de sectoren po/vo en mbo/ho. En bij cultuur tussen archieven, bibliotheken,
musea en cultuurmakers. In de toekomst zal dit sturen op samenhang nog versterkt worden.
Daartoe is intern onder meer de Stuurgroep Digitalisering opgericht, waarin alle beleidsdirecties
vertegenwoordigd zijn.

1.3 Samenvatting
Het informatieplan OCW 2023-2028 beschrijft welke eisen de maatschappelijke opgave en het
beleid van OCW stellen aan de informatievoorziening en digitalisering. De geprioriteerde
doelstellingen zijn impliciet gekoppeld aan de I-strategie Rijk en expliciet aan de Werkagenda
Waardengedreven Digitaliseren. Er is nog geen koppeling gemaakt met de Werkagenda Digitale
Samenleving, omdat deze nog onvoldoende is uitgewerkt tot actielijnen.
De vier geprioriteerde doelstellingen zijn:
1. Voldoende niveau van informatieveiligheid om bestand te zijn tegen cyberaanvallen.
2. Het zijn van een open en transparante overheid en open en transparante publiek
bekostigde instellingen.
3. Meer waarde creëren met data.
4. Verantwoord omgaan met nieuwe technologieën (onder andere met een focus op AI).

1

Kamerstuk 26643, nr. 739

2

De doelstellingen zijn gelijk gebleven aan het informatieplan OCW van vorig jaar. De doelstelling
voor verantwoord omgaan met AI is geactualiseerd, in verband met nieuwe ontwikkelingen in
generatieve AI.
De vier geprioriteerde doelen zijn zowel voor het veld als voor concern OCW uitgewerkt tot
veranderopgaven. Bij het veld gebeurt dit door de relatie te leggen met vastgesteld beleid en
projecten, zoals projecten vanuit het Groeifonds. Voor concern OCW door de relatie te leggen met
de interne plannen van de dienstonderdelen. De veranderopgaven voor concern OCW worden hier
verder toegelicht waarbij tevens de relatie wordt gelegd met de Rijksbrede eisen.
Bij de Dienst Uitvoering Onderwijs, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het Nationaal Archief,
de Inspectie van het Onderwijs en de Koninklijke Bibliotheek2 is op basis van hun interne
informatieplannen vastgesteld dat zij de volgende gemeenschappelijke veranderopgaven hebben:

Inrichten van de informatiehuishouding.;

Compliance by design (systematische aanpak voor het integreren van vereisten uit
regelgeving).

Maken van afspraken over gebruik digitale identiteit.

Een generieke infrastructuur en uniforme dienstverlening.
In de bijlage staat hoe deze veranderopgaven aansluiten bij de Werkagenda Waardengedreven
Digitaliseren.
Als ministerie hebben we ook een rol in het versterken van de digitale samenleving in het Caribisch
deel van het Koninkrijk. De concrete invulling van onze rol vindt plaats in de interne plannen van
de dienstonderdelen.
We moeten alert blijven op alle ontwikkelingen op het gebied van digitalisering. Deze
ontwikkelingen gaan snel, waardoor het nodig is om het overzicht en inzicht te bewaken.
In de financiële paragraaf verwijzen we naar reeds gepubliceerde cijfers.

1.4 Uitgangspunten
De volgende uitgangspunten zijn gehanteerd bij het opstellen van het departementaal
informatieplan:

2



Het informatieplan OCW verwijst naar vastgesteld beleid. De motivatie voor dit beleid
wordt opgeschreven in beleidsbrieven. Dit informatieplan is beknopt en bevat geen
motivatie van de keuzes. Hiervoor wordt verwezen naar de betreffende beleidsbrieven.



Het informatieplan OCW bevat vier prioritaire doelstellingen, die gelden voor zowel het veld
als voor concern OCW.



De geprioriteerde doelen worden voor het veld en voor concern OCW apart uitgewerkt tot
veranderopgaven.



De veranderopgaven voor het veld leggen de relatie met beleidsprojecten.



De veranderopgaven voor concern OCW leggen de relatie met de interne plannen van de
dienstonderdelen.



Bij de veranderopgaven is beschreven welke resultaten verwacht worden. Dit geeft aan wat
er moet veranderen, echter niet wanneer. Daadwerkelijke prioritering en planning van
activiteiten vindt plaats binnen de dienstonderdelen.



Het informatieplan OCW is vooral bedoeld om samenhang te creëren en richting te geven
aan de samenwerking. Hiermee is het ook selectief; er zijn veel meer doelstellingen met
bijbehorend beleid, programma’s en activiteiten. Daarom zal het informatieplan OCW ook

KB is geen dienstonderdeel, maar werkt samen met de dienstonderdelen op het gebied van het informatieplan.

3

geen uitputtend beeld geven van alle ontwikkelingen op gebied van de
informatievoorziening.


Het informatieplan OCW is in ontwikkeling. Het is belangrijk dat geleerd wordt van
ervaringen. Er zal verder gewerkt worden aan samenhang en concreetheid.



Gekozen is om de opzet van vorig jaar zo veel mogelijk te blijven hanteren. In Bijlage 1 bij
dit informatieplan staat een overzicht van onze stelsels, en in Bijlage 2 is een overzicht
geschetst van de actielijnen in de Werkagenda Waardengedreven Digitaliseren waarbij
OCW aan zet is, dan wel betrokken is. Bijlage 3 bevat het overzicht uit de planningsbrief
2023 met beleidsbrieven en reacties met een I-component.

1.5 Maatschappelijke opgave OCW
De maatschappelijke opgave van OCW is om bij te dragen aan een slim, vaardig en creatief
Nederland. Een land waar je jezelf mag en kan zijn. Een land waar iedereen mee kan doen. Waar
je de vrijheid hebt om je te ontwikkelen en te uiten. Als iedereen een gelijke kans krijgt, dan kan al
het talent in Nederland bloeien. Van de handigste handen tot de knapste koppen.
Voor het realiseren van de opgaven om bij te dragen aan een slim, vaardig en creatief Nederland
heeft OCW stelsels ingericht. In de stelsels is veel autonomie voor de afzonderlijke instellingen.3
Onderwijs-, cultuur- en wetenschapsinstellingen zijn zelf verantwoordelijk voor de inrichting van
hun informatievoorziening. OCW stelt beleid, kaders en wetgeving op, zorgt voor financiering van
de instellingen om hun taak uit te voeren en ondersteunt ontwikkelingen waar nodig. Er zijn
samenwerkingsorganisaties in het onderwijs, zoals Kennisnet, SURF, Studielink, Studiekeuze123 en
de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) die onderwijsinstellingen
helpen met digitalisering in de keten. Het betreft daarbij zowel kennis, architectuur als
gemeenschappelijke voorzieningen.
Binnen het cultuurdomein vervullen onder andere het Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE) en het
Kennisinstituut Cultuur en Digitale Transformatie (DEN) op dit vlak een centrale rol. NDE ontwikkelt
gemeenschappelijke voorzieningen voor de erfgoedsector en werkt aan de referentie-architectuur
DERA (Digitaal Erfgoed Referentie Architectuur). DEN doet aan deskundigheidsbevordering in de
brede culturele en creatieve sector en helpt organisaties met het benutten van de kansen van
digitalisering.
De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) bekostigt onderwijsinstellingen, zodat zij hun werk kunnen
doen. Daarnaast wordt studiefinanciering in de vorm van een beurs of lening verstrekt aan
studenten om onderwijs voor iedereen financieel mogelijk te maken. De Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed (RCE) voert wettelijke taken uit, zoals het adviseren van medeoverheden, het
verlenen van subsidies en beheren van het monumentenregister, en zet kennis en kunde in om de
erfgoedzorg van morgen gestalte te geven. Dit doet de RCE samen met iedereen die bij die zorg
betrokken is, van overheden tot eigenaren en van restauratiebedrijven tot vrijwilligers.
Daarnaast bevorderen zes cultuurfondsen de doorstroming, vernieuwing en talentontwikkeling,
waarbij ze actief zoeken naar verbinding middels subsidies.
Collectiehoudende organisaties als het Nationaal Archief (NA), de RCE en de Koninklijke Bibliotheek
(KB) hebben als uitdaging het archiveren en bewaren van cultureel erfgoed, dat voor een
belangrijk deel van papier is overgegaan naar digitaal. Het is een hele klus om digitale informatie
die als cultureel erfgoed is bestempeld zo op te slaan en te beheren dat ze duurzaam toegankelijk
blijft. Het NA heeft hierbij ook een meer adviserende en voorschrijvende rol gekregen voor de
3

Zie Bijlage 1 voor een beschrijving van de stelsels.

4

aanlevering van digitale informatie die duurzaam moet worden bewaard. In het cultuurdomein
beheert de KB de Landelijke Digitale Infrastructuur voor het netwerk van openbare bibliotheken en
houdt ze de landelijke digitale bibliotheek in stand. Ze draagt zorg voor de nationale
bibliotheekverzameling – fysiek en digitaal – en stimuleert het gebruik ervan door onderzoekers en
erfgoedgebruikers. De Inspectie van het Onderwijs (IvhO) en de Inspectie Overheidsinformatie en
Erfgoed (IOE) houden toezicht op de kwaliteit van het onderwijs, erfgoed en de duurzame
toegankelijkheid van overheidsinformatie. De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk
Onderzoek (NWO) investeert in wetenschappelijk onderzoek.
Voor de uitvoering van al deze taken zijn vele ICT-systemen ontwikkeld, geïmplementeerd en
aangepast. Met de opgaven van OCW op het netvlies ligt er een forse opgave op I-gebied. Hierbij
hebben beleidsdirecties, wetgevers, uitvoeringsorganisaties en toezichthouders ieder hun eigen rol.
De chief information officer (CIO) faciliteert hen bij deze opdracht, door te zorgen voor overzicht en
inzicht.

1.6 Informatievoorziening voor de maatschappelijke
opgaven
Voor het vervullen van de maatschappelijke opgaven van OCW speelt de informatievoorziening een
belangrijke rol. Om de informatievoorziening aan te laten sluiten bij de maatschappelijke opgaven
is samenwerking nodig, niet alleen binnen organisaties maar ook ertussen. Hiervoor moet al vroeg
in het beleidsproces aandacht worden besteed aan de kansen en risico’s van digitalisering voor de
samenleving en dit moet leiden tot expliciete keuzes in het beleid.
Daarnaast moet de overheid zelf een betrouwbare, transparante partner zijn bij het uitvoeren van
haar taken. Bij al deze taken moet zowel aandacht zijn voor het openbare karakter van de
overheidsinformatie als voor de bescherming van de beheerde persoonsgegevens, waarbij de
continuïteit van de (digitale) dienstverlening voorop staat.
De digitale transitie vraagt om een actieve rol, waarin we kansen omarmen en risico’s beheersen.
Het ministerie beoogt:
1. De samenwerking met partners in de hele (informatie)keten.
2. Het creëren van inzicht en overzicht.
3. Het maken van afspraken die samenwerking in de keten bevorderen.
Voor het informatieplan ligt de focus op afspraken die nodig zijn om de informatievoorziening
zodanig in te richten dat ketensamenwerking optimaal wordt gefaciliteerd.
Ad 1. De samenwerking met partners in de hele informatieketen
In deze paragraaf wordt toegelicht hoe de samenwerking is georganiseerd. Bij de prioritaire
doelstellingen staat bij welke trajecten de komende jaren in het bijzonder wordt samengewerkt om
doelen te realiseren. Vaak vergt dit een intensievere vorm van samenwerking en sturing dan
hieronder beschreven. Dit gebeurt middels programma- of projectsturing. Met de ervaring die
hiermee wordt opgedaan, kan later bepaald worden of er naast programma- en projectsturing ook
ketensturing nodig is.
Samenwerking binnen het concern
Het aansluiten op maatschappelijke ontwikkelingen met beleid en uitvoering kan alleen als alle
partijen in de informatieketen samen optrekken. De samenwerking vindt plaats op de volgende
manieren.

5



Samenwerking tussen beleid, uitvoering en toezicht, om I in het hart van beleid te
brengen. De inspecties hebben een onafhankelijke positie, maar zoeken wel de
samenwerking voor de informatievoorziening.



Samenwerking om aan te sluiten op de prioritaire doelstellingen, zoals privacy, beveiliging,
meer doen met data en een open en transparante overheid.



Gezamenlijk ontwikkelen en beheren van concernvoorzieningen, zoals de digitale werkplek
van OCW, het centrale archief- en zaaksysteem, gedeelde applicaties en
bedrijfstoepassingen.



Samenwerking bij gebruik van I-instrumenten, zoals de I-visie, het I-portfolio, het
uitvoeren van CIO-oordelen, levenscyclusgestuurde veranderingen en training van
medewerkers.

Samenwerking binnen het onderwijsdomein
Om synergie te creëren voor de digitaliseringopgaven in de OCW-domeinen bestaat in het
onderwijsdomein de sectoroverstijgende Informatiekamer Onderwijs, waarin naast OCW (SG, DG’s,
DG-DUO en IGO) de sectororganisaties PO-Raad, VO-raad, MBO Raad, VH en UNL deelnemen,
inclusief hun uitvoerders SURF en Kennisnet. SURF en Kennisnet hebben een essentiële rol in het
faciliteren van de ketensamenwerking.
Onder de Informatiekamer Onderwijs valt ook de Datakamer. In de Datakamer worden
datavraagstukken besproken en worden zo nodig afspraken gemaakt over het organiseren van een
transparante en betrouwbare informatievoorziening in het onderwijs, voor inwinning, gebruik en
verstrekking van basisgegevens. De Datakamer kan daarnaast nieuwe initiatieven en
samenwerkingsverbanden stimuleren en aanjagen, als ze bijdragen aan een beter databeheer in de
onderwijssectoren.
Samenwerking binnen het cultuurdomein
Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE) ondersteunt samenwerking op I-gebied tussen erfgoedinstellingen.
Organisaties die erfgoedcollecties beheren, werken er samen aan de uitvoering van de Nationale
Strategie Digitaal Erfgoed (NSDE), opgesteld door OCW in samenwerking met de sector. De NSDE
is gericht op het verbeteren van houdbaarheid, bruikbaarheid en zichtbaarheid van digitaal erfgoed
en informatie over dit erfgoed. Een centrale doelstelling van de in 2021 vernieuwde NSDE is het
verbinden van de collecties van verschillende typen collectie-beherende organisaties: archieven,
bibliotheken, musea, instellingen voor AV en media, design en digitale cultuur, en onderzoeks- en
onderwijsinstellingen die zich toeleggen op de ‘digital humanities’.
Er zijn ook samenwerkingsverbanden voor collectiebeherende organisaties op het gebied van
podiumkunsten (Podiumkunst.net) en design en digitale cultuur (Netwerk Archieven Design en
Digitale Cultuur). Zij hebben naast een verbindende rol een rol als kennisplatform. Beide zijn
eveneens aangesloten bij het NDE.
Organisaties in de culturele sector kunnen daarnaast gebruik maken van de diensten van DEN. DEN
helpt organisaties, waaronder erfgoed maar ook cultuur-producerende instellingen, de kansen van
digitalisering te benutten. Daartoe stelt het onder andere een stappenplan op voor het
toekomstbestendiger maken van de ICT-infrastructuur van instellingen en organiseert het
leergangen om de cultuursector digitaal vaardig(er) te maken. Daarnaast biedt DEN ondersteuning
aan medewerkers die op strategisch niveau de digitale transitie van hun organisatie moeten
begeleiden (via de DEN Academie).
Ad 2. Het creëren van inzicht en overzicht
Inzicht en overzicht binnen concern OCW

6

Binnen het concern OCW zijn de dienstonderdelen verantwoordelijk voor het maken van eigen
overzichten. Het gaat hierbij om meerdere overzichten, zoals informatieplannen, portfoliooverzichten en financiële overzichten. Rijksbreed worden I-instrumenten ontwikkeld met kaders die
gelden voor de ontwikkeling en publicatie van deze overzichten.
Inzicht en overzicht binnen het onderwijsdomein
Voor het onderwijsdomein bestaat als publiek-private referentiearchitectuur de Referentie
Onderwijs Sector Architectuur (ROSA). De ROSA moet inzicht bieden in sectoroverstijgende
samenwerking. Binnen elke (onderwijs)sector wordt gewerkt aan een sectorarchitectuur die inzicht
biedt in de samenwerking binnen die sector. Binnen het onderwijsdomein worden
samenwerkingsorganisaties gesubsidieerd en projecten geïnitieerd om de samenwerking op ICTgebied een impuls te geven.
Inzicht en overzicht binnen het cultuurdomein
Het inzicht en overzicht binnen het cultuurdomein wordt geboden door de gemeenschappelijke
Digitaal Erfgoed Referentie Architectuur (DERA). Hiermee wordt zichtbaar welke bijdragen de
activiteiten van NDE leveren aan de NSDE. Het streven is om ook in beeld te brengen op welke
wijze de activiteiten van cultuurmakers aansluiten op de DERA.
Binnen het cultuurdomein wordt aan een aantal subsidies de voorwaarde verbonden dat de
digitaliseringsactiviteiten bijdragen aan de NSDE en voldoen aan de door de DERA
gestelde kaders.
Ad 3. Maken van afspraken die samenwerking in de keten bevorderen
Maken van afspraken die samenwerking bevorderen binnen het concern OCW
Het OCW-CIO-netwerk is een aantal jaren geleden ingesteld met als doel om meer inzicht en
overzicht te creëren. In de I-visie die in 2020 is vastgesteld heeft het concern OCW zich
gecommitteerd aan het werken als één concern met alle dienstonderdelen (DUO, RCE, NA) en de
inspecties IvhO (Inspectie van het Onderwijs) en IOE (Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed).
De KB heeft in dat netwerk als zelfstandig bestuursorgaan een bijzondere positie. Er wordt gewerkt
aan het ontwikkelen van een concernarchitectuur, die kan helpen bij het vertalen van
doelstellingen naar afspraken.
Maken van afspraken die samenwerking in de keten bevorderen voor onderwijs en cultuur.
Voor ketensamenwerking is het essentieel dat afspraken worden gemaakt die richting geven aan
de samenwerking. Hierbij kunnen vele soorten afspraken worden onderscheiden. Bestuurlijk
worden afspraken gemaakt over gemeenschappelijke doelstellingen, taak- en rolverdelingen, de
wijze waarop kaders tot stand komen en hoe gestuurd wordt op de implementatie van deze kaders.
Architecturen zijn hierbij nodig om de samenhang te borgen en de vertaling te maken van
bestuurlijke doelstellingen naar kaders voor de inrichting, op het gebied van de organisatie, de
informatievoorziening en de techniek.
Belangrijk is om te zorgen dat architecturen blijven aansluiten bij landelijke en Europese
standaarden, zoals die van de Nederlandse Overheid Referentie Architectuur (NORA).
Binnen de OCW domeinen worden afspraken gemaakt om te zorgen dat architecturen op elkaar
aansluiten. Deze architectuurafspraken sluiten aan op de NORA afspraken.

7

2 Prioritaire doelstellingen
In de hele keten van samenwerking zijn de volgende maatschappelijke doelstellingen van primair
belang om de kwaliteit, de continuïteit en betrouwbaarheid van de dienstverlening te borgen:
1. Voldoende niveau van informatieveiligheid om bestand te zijn tegen cyberaanvallen.
2. Overheid en publiek bekostigde instellingen zijn open en transparant.
3. Meer waarde creëren met data.
4. Verantwoord omgaan met nieuwe technologieën (met een focus op AI).
Ad 1. Voldoende niveau van informatieveiligheid om bestand te zijn tegen cyberaanvallen
Voor alle instellingen in de OCW-domeinen en OCW zelf is het zaak om voldoende beschermd te
zijn tegen cyberaanvallen. Het risico van maatschappelijk ontwrichting is groot als door een
cyberaanval scholen bijvoorbeeld niet meer bekostigd kunnen worden en leraren hun salaris niet
meer ontvangen of studenten hun studiefinanciering missen. Dit vergt dat er meer regie moet
komen op informatieveiligheid. In het Kamerdebat over digitalisering in het onderwijs is hierover al
veel gedeeld. Wat voor informatieveiligheid geldt, geldt evenzeer voor (het beschermen van) de
privacy. Als bijvoorbeeld leveranciers onvoldoende aandacht besteden aan privacy, kan ingrijpen
vanuit OCW noodzakelijk zijn.
Ad 2. Overheid en publiek bekostigde instellingen zijn open en transparant
Openheid en transparantie zijn al jarenlang een speerpunt van OCW. Veel beleidsinformatie wordt
bijvoorbeeld aangeboden via de websites ‘OCW in cijfers’ en ‘Scholen op de kaart’, maar ook via de
Erfgoedmonitor. De eisen die gesteld worden aan transparantie zijn anders geworden door de
invoering van de Wet Open Overheid (Woo) en het besef dat het werken met algoritmen en data
risico’s met zich mee kan brengen. Openheid is een doelstelling die zowel geldt voor de domeinen
als voor het concern OCW. De beleidsmatige inzet om in de domeinen meer te doen met data
levert ook een bijdrage aan openbaarheid. Als randvoorwaarde bij deze doelstelling geldt dat
informatie duurzaam toegankelijk is (zoals bedoeld in de Archiefwet en de Wet open overheid
(Woo)).
Ad 3. Meer waarde creëren met data
Door data te delen, kan meer waarde met data gecreëerd worden. Dit brengt zowel kansen als
risico’s met zich mee. Alle instellingen in de OCW-domeinen en het departement werken eraan om
op een verantwoorde wijze meer te doen met data. Hierdoor kan de dienstverlening worden
verbeterd en wordt gewerkt aan de doelstelling van openheid en transparantie van OCW en de
dienstonderdelen. Om dit te bereiken is nodig dat, in samenwerking met partijen in de
(informatie)keten, de analyse van data, het delen, het combineren en het ontsluiten van data
verder bevorderd en benut wordt.
Ad 4. Verantwoord omgaan met nieuwe technologieën (met een focus op AI)
Verantwoord omgaan met nieuwe technologieën vereist dat op een verantwoorde wijze omgegaan
wordt met de kansen die de technologie biedt. Generatieve AI is het inzetten van kunstmatige
intelligentie om tekst, beeld of geluid te maken. In november 2022 is ChatGPT gelanceerd.
Hierdoor is generieke AI (artificiële intelligentie of kunstmatige intelligentie) in een
stroomversnelling gekomen. Het is nu aan ons om de meerwaarde en de risico’s ervan in beeld te
brengen en te volgen.

8

2.1 Concern OCW
2.1.1 Doelstellingen concern OCW
Voldoende informatieveiligheid om bestand te zijn tegen cyberaanvallen
Binnen het concern OCW is al veel gedaan om de informatiebeveiliging (IB) op orde te krijgen,
onder meer door het uitvoeren van een IB-programma. De beveiligingsrisico’s nemen echter toe en
er moet blijvend ingespeeld worden op rijksbrede ontwikkelingen en de inzet van nieuwe
technologieën. Het is dus zaak om de komende jaren de basis te bestendigen en verder uit te
bouwen. De noodzaak hiervoor wordt mede ingegeven door een zorgelijk dreigingsbeeld.


Exponentiële toename van cyberdreigingen door landen en criminele organisaties, gevoed
door geopolitieke spanningen en een toegenomen afhankelijkheid van digitalisering
(versterkt door de coronapandemie).



Goed georganiseerde en krachtige cyberaanvallen op bedrijven en
(rijks)overheidsorganisaties en instellingen.



Doordat er steeds meer in ketens gewerkt wordt, die voortdurend van samenstelling
veranderen, is het ICT-landschap van OCW voortdurend in beweging en wordt het
aanvalsoppervlak groter en complexer.



In de afgelopen periode is duidelijk geworden dat organisaties die IB vanuit een
compliancegedreven aanpak opzetten geen antwoord vinden op de behoefte aan feitelijke
en operationele beveiliging. Wat nodig is, bovenop compliancegedrevenheid, is een risicogedreven operationele beveiliging op het gebied van professionele detectie, respons en
herstel van IB-incidenten. Risicomanagement blijft het instrument onder adequate IB.

Overheid en publiek bekostigde instellingen zijn open en transparant
Binnen concern OCW is samengewerkt om te komen tot een open en transparant OCW. Dit begint
bij het creëren van awareness, het opleiden van medewerkers en het verbeteren van de
informatiehuishouding.
Meer waarde creëren met data
Binnen het concern OCW is aandacht voor de wijze waarop beschikbare data een grotere rol
kunnen spelen bij beleidsonderbouwing en beschikbaar kunnen worden gesteld aan
(wetenschappelijk) onderzoek. Zo kan het inzicht worden vergroot en kunnen gegevens gebruikt
worden om conclusies te trekken en beter geïnformeerde beslissingen te nemen. Er worden al veel
data gedeeld, zowel binnen het concern OCW, tussen OCW en de domeinen, als tussen het concern
en andere overheden. De rol van CDO wordt bij OCW momenteel op interim-basis ingevuld. De
waarnemend CDO vertegenwoordigt OCW in het CDO Beraad interdepartementaal en fungeert als
kwartiermaker. De rol van CDO moet nog worden vastgelegd in het O&M-besluit van OCW.
Verantwoord omgaan met nieuwe technologieën (met een focus op AI)
OCW werkt samen met onder andere BZK aan een rijksbrede visie op generatieve AI. Bij het
opstellen van deze visie worden kansen en risico’s tegen elkaar afgewogen.

2.1.2 Veranderopgaven concern OCW
In het Informatieplan 2022-2026 zijn de vier prioritaire doelstellingen benoemd. Voor het
realiseren ervan is een verandering nodig. Veranderingen dragen vaak bij aan het halen van
méérdere doelen, daarom zijn de veranderopgaven thematisch geclusterd voor het concern OCW

9

en de dienstonderdelen. De veranderopgaven en de thema’s hebben een link met de actielijnen uit
de Werkagenda Waardegedreven Digitaliseren4. De vijf thema’s zijn:
a.

inrichten informatiehuishouding

b. compliance by design
c.

digitale identiteit

d. generieke infrastructuur
e.

dienstverlening

Daarnaast hebben we met de dienstonderdelen vier randvoorwaarden vastgesteld waaraan elke
veranderopgave moet voldoen. Deze komen ook voort uit de I-strategie Rijk.
1.

I in het hart van beleid brengen
Beleid en uitvoering moeten dichter bij elkaar gebracht worden om I in het hart te brengen.
Dit stelt eisen aan governance, kennis en wederzijds begrip.

2.

Organisatie-inrichting
Organisaties moeten worden ingericht op het sneller kunnen doorvoeren van veranderingen
om wendbaar te kunnen zijn. Dit vergt een agile werkwijze, waar de sturing op moet
worden ingericht.

3.

Werken onder architectuur
Werken onder architectuur is essentieel voor de beheersing en voor de wendbaarheid. De
behoefte aan wendbaarheid wordt vergroot door een snel veranderende omgeving en
vergaande vormen van samenwerking. Dit stelt ook nieuwe eisen aan de architectuur,
omdat architecturen van ketenpartners op elkaar moeten aansluiten

4.

Mensen
Een digitale transitie is alleen mogelijk als voldoende mensen met de vereiste kennis en
vaardigheden beschikbaar zijn. Ze vraagt ook om flexibiliteit en nieuwe vaardigheden. De
eisen die worden gesteld aan deze vaardigheden veranderen in een hoog tempo.

Hieronder worden de thema’s uitgewerkt, waarbij per thema wordt beschreven welke doelen
worden ondersteund en welke eisen worden gesteld aan de inrichting. Tevens wordt aangegeven
welke actielijnen van de werkagenda Waardengedreven Digitalisering aan de thema’s gekoppeld
kunnen worden.

a. Thema Inrichten informatiehuishouding
Het thema Inrichten informatiehuishouding is erop gericht om de informatiehuishouding duurzaam
toegankelijk zo in te richten dat de waarde van de data vergroot kan worden binnen de wettelijke
randvoorwaarden (zoals geformuleerd in bijvoorbeeld de Woo en de concept-Archiefwet 2021). De
kwaliteit van de informatiehuishouding bepaalt in belangrijke mate het volgende:


De wendbaarheid van de organisatie.



De kwaliteit van de dienstverlening.



De capaciteit voor samenwerking met netwerkpartners.



Het mogelijk maken van compliance by design.

Bij het inrichten van de informatiehuishouding is in eerste instantie gekeken naar de DUTO-norm
en de eisen die de nieuwe Archiefwet gaat stellen, zoals de eis dat informatie duurzaam
toegankelijk moet zijn. Deze eisen zijn vertaald naar de volgende inrichtingseisen voor de
informatiehuishouding:
4

Zie ook Bijlage 2.

10



Inrichten van datagovernance en datamanagement, aangesloten op de
informatielevenscyclus. Gedurende de hele levenscyclus vindt actief beheer plaats, niet
alleen op de gegevens, maar ook op de metagegevens.



Zorgen voor structurering van informatie, zodat ze vindbaar en uitwisselbaar is.



Zorgen voor informatiemodellen die informatie vergelijkbaar maken.



Opstellen van een datastrategie, zodat de beheerde data voldoen aan de gestelde
kwaliteitseisen.



Conversies uitvoeren waar nodig.



Advisering en training van medewerkers.

Aansluiting bij de werkagenda:


Actielijn 4.1 verbeteren informatiehuishouding voor openbaarheid van bestuur.



Actielijn 4.2 verbeteren gegevenshuishouding voor burgers en organisaties.

b. Thema Compliance by design
Bij het ontwikkelen van systemen, processen, infrastructuur is het belangrijk om deze compliant te
maken. Eén van de instrumenten van om dit te bereiken is het toepassen van een baseline. Een
baseline definieert een minimumniveau op basis van een norm, die volgt uit wet- en regelgeving,
of uit bestuurlijke afspraken. Binnen de Rijksoverheid wordt bijvoorbeeld Basis Beveiliging Niveau 2
(BBN2) vaak gebruikt als de baseline voor beveiliging. En het NA heeft bijvoorbeeld het DUTO
Raamwerk ontwikkeld als baseline voor duurzaam toegankelijke informatie.
Als OCW willen we deze baselines systematisch integreren in het ontwerp, om te streven naar
compliance by design. In onze systematiek wordt bij het ontwerp rekening gehouden met publieke
waarden als het borgen van de privacy, beveiliging, transparantie, duurzame toegankelijkheid
(archivering) en het juist gebruik van algoritmen. De baseline integreren in ons ontwerp voorkomt
problemen en stagnatie verderop in het ontwikkelproces en dient ter voorkoming van misbruik van
kwetsbaarheden. Bij alle geprioriteerde doelen speelt compliance een belangrijke rol.
Een ander instrument dat OCW hiervoor inzet is risicogestuurd werken. Compliance vraagt om
passende beveiligingsmaatregelen. Op basis van een actueel risicobeeld wordt bepaald of
aanvullende maatregelen nodig zijn.
Compliance bij design vraagt om de volgende maatregelen.


Bepalen welke instrumenten (architectuur, methoden, technieken, hulpmiddelen en
voorschriften) nodig zijn.



Bepalen welke eisen de baseline stelt aan processen, applicaties en systemen.



Bepalen hoe op basis van een risicoanalyse wordt vastgesteld wat de risicoklasse is.



Bepalen welke aanvullende maatregelen passen bij deze risicoklasse.



Vastleggen hoe compliance aangetoond wordt.

OCW actielijn veiligheid
OCW concentreert zich in de komende jaren op de volgende fundamentele IB-actielijnen om de
weerbaarheid van het concern verder te versterken:


De organisatie van IB binnen OCW, inclusief de raakvlakken met privacy, datamanagement
en de BVA (Beveiligingsautoriteit Rijk).



De versterking van de feitelijke veiligheid voor OCW, zowel qua preventieve bescherming
als qua detectie van en response op mogelijke cyberincidenten.



De weerbaarheid van medewerkers.

11

Elk van deze drie clusteringen moet zo efficiënt mogelijk leiden tot implementatie en daarvoor is
een versterking van het risicomanagement noodzakelijk.
Aansluiting bij de werkagenda:


Actielijn 2.4 Versterken cybersecurity.



Actielijn 3.1 Regie op eigen gegevens.



Actielijn: 3.3 Algoritmes reguleren.

c. Thema Digitale identiteit
Bij digitale dienstverlening zijn veel gegevens nodig. Wanneer het gaat om gegevens van burgers
en bedrijven moeten deze hier zelf regie op kunnen voeren. Het gaat niet alleen om
persoonsgegevens, maar ook om licenties, kwalificaties, skills of zelfs gedrag van apparaten die
eigendom zijn van burgers en bedrijven (bijvoorbeeld auto’s). De digitale identiteit omvat al deze
gegevens.
Wanneer de digitale identiteit gedeeld wordt, moeten afspraken worden gemaakt over hoe dit
gebeurt en de randvoorwaarden die gelden voor uitwisseling. Bij het maken van deze afspraken
dient een afweging te worden gemaakt tussen privacy en een goede dienstverlening. Dit stelt de
volgende eisen:


Beleid ontwikkelen voor regie op gegevens en de eisen die dit stelt aan de inrichting.



Architectuurkaders opstellen voor het gebruik van de digitale identiteit.

Aansluiting bij de werkagenda:


Actielijn 3.2 Hoogwaardig identiteitsstelsel.

d. Thema Generieke infrastructuur
De generieke infrastructuur faciliteert samenwerking en bestaat uit de volgende onderdelen:


Een afsprakenstelsel dat zorgt voor interoperabiliteit, zodat verschillende netwerken andere
afsprakenstelsels kunnen hanteren. Een netwerk is een samenwerkingsverband van
publieke en/of private partijen.



Een technische infrastructuur die het aansluiten op het afsprakenstelsel makkelijker maakt.
Dit kan een federatieve technische infrastructuur zijn (beheer bij een individuele
organisatie) of een centrale technische infrastructuur (beheer bij een centrale organisatie).

OCW sluit aan op Europese en rijksbrede infrastructuur en is (mede-)ontwikkelaar van een
infrastructuur die nodig is om de samenwerking binnen het concern en met de domeinen te
faciliteren.
De volgende infrastructuurbouwstenen leveren een belangrijke bijdrage aan de geprioriteerde
doelen:
1. Identity en Accesmanagement (IAM)
IAM zorgt voor het identificeren, authentiseren en autoriseren van personen, organisaties
en apparaten die toegang vragen tot gegevens of services, en is dus essentieel voor de
informatieveiligheid. Voor het gebruikersvriendelijk inrichten van IAM wordt vaak
aangesloten op een generieke infrastructuur. Een dienstonderdeel moet rekening houden
met het aansluiten van de eigen infrastructuur op Europese, rijksbrede, domeinspecifieke
en concerninfrastructuur.
2.

Dataplatform
12

Een dataplatform faciliteert het delen van gegevens binnen en buiten de organisatie. Een
dataplatform kan services bieden voor verzamelen, beheren, beschikbaar stellen en
analyseren van data. Een dataplatform stelt de volgende eisen aan de inrichting:

3.



Ontwikkelen van services voor het archiveren van ongestructureerde gegevens,
gestructureerde gegevens, metagegevens, e-mail, chat en websites.



Ontwikkelen van services die analyse van data ondersteunen.

Werkplekomgeving
Mensen spelen een belangrijke rol bij het bereiken van alle doelstellingen. Om hun werk
goed te kunnen doen, hebben ze een goede werkomgeving nodig. In steeds toenemende
mate moet de werkomgeving samenwerking faciliteren. Hierdoor, en door technologische
ontwikkelingen, zal de werkomgeving aangepast moeten worden aan veranderende eisen.
Bij de werkomgeving verschuift de focus van leveren van een voorziening naar leveren van
diensten.
De werkomgeving levert indirect een bijdrage aan de geprioriteerde doelstellingen. De
volgende eisen worden gesteld aan de werkomgeving, die wordt gebruikt door alle
dienstonderdelen:

4.



tijd- en plaatsonafhankelijk werken;



toegang tot data buiten de beveiligde schil;



ondersteuning hybride werken;



datagedreven werken;



integratiefunctionaliteit, om gegevens uit verschillende bronnen te combineren;



werken in de cloud.

Technische infrastructuur
De technische infrastructuur biedt functionaliteiten om applicaties uit te voeren, data op te
slaan en data te transporteren. De technische infrastructuur levert indirect een bijdrage
aan de doelstellingen. Een belangrijk aandachtsgebied hierbij is de migratie naar de cloud,
voor een flexibele technische infrastructuur.

Vanuit compliance by design en de informatiehuishouding worden randvoorwaarden geformuleerd
waaraan de infrastructuurbouwstenen moeten voldoen.
Aansluiting bij de werkagenda:


Actielijn 4.1. Verbeteren informatiehuishouding voor openbaarheid van bestuur.



Actielijn 4.2. Verbeteren gegevenshuishouding voor burgers en organisaties.



Actielijn 4.3 Versterken ICT-organisatie en -systemen van het Rijk.

e. Thema Dienstverlening
De dienstverlening moet worden afgestemd op de doelgroep en zal daarom per dienstonderdeel
verschillen. Wel zijn er rijksbrede eisen die voor alle dienstonderdelen gelden, waardoor
gelijksoortige keuzes gemaakt moeten worden. Dit zijn:


rijksbrede eisen die worden gesteld aan de kwaliteit van de dienstverlening;



eisen die Werk aan Uitvoering (WaU) stelt aan de kwaliteit van de dienstverlening;



eisen die de Werkagenda Waardengedreven Digitalisering stelt aan de dienstverlening.

Bij de dienstverlening moet de balans worden bewaakt tussen:


Borgen van de continuïteit van de dienstverlening (run).

13



Zorgen voor de aanpassing van de dienstverlening (change).

Dienstonderdelen hebben de volgende uitvoeringdoelen:


Borgen van de continuïteit van de dienstverlening.



Verbeteren van de kwaliteit van de dienstverlening en innovatie.



Migratie naar de cloud.



Verbeteren van de kwaliteit van de sturing.

Aansluiting bij de werkagenda:


Actielijn 1.2 toegankelijke, hoogwaardige en proactieve dienstverlening.

2.2 Veld
Onder het veld verstaan we alle domeinen van OCW. Waar OCW een ol heeft voor digitalisering
voor of met het veld wordt dit hieronder beschreven.

2.2.1 Voldoende informatieveiligheid om bestand te zijn tegen
cyberaanvallen
Niveau veiligheid Digitaal Funderend Onderwijs5
De digitale veiligheid van het funderend onderwijs moet worden verbeterd, zodat de privacy van
leerlingen en de continuïteit van het onderwijs zijn geborgd.
Om het niveau van digitale veiligheid te verhogen is het programma Digitaal Veilig Onderwijs
gestart, met onder meer de volgende doelen.


Aan het eind van het programma voldoen scholen aan de normen uit het normenkader voor
informatiebeveiliging en privacy voor het funderend onderwijs. (Dit is op 19 april 2023
gepubliceerd).



Bestuurders, schoolleiders en IBP’ers in het funderend onderwijs zijn zich bewust van hun
rol bij digitale veiligheid en weten wat er op hun school moet gebeuren.



Er wordt gewerkt aan een Computer Emergency Response Team (CERT) voor het
funderend onderwijs.



Voor de veelgebruikte software worden centraal data protection impact assessments
(DPIA’s) uitgevoerd en worden schoolbesturen ondersteund bij het opstellen van hun eigen
DPIA’s (door SIVON en Kennisnet).



Schoolbesturen leggen verantwoording af over resultaten op het gebied van
informatiebeveiliging en privacy.

De komende jaren bouwt OCW samen met de PO-Raad, de VO-raad, Kennisnet en SIVON stap voor
stap aan een veilige digitale infrastructuur voor het funderend onderwijs. Daarbij sluiten we zo
goed mogelijk aan op de behoeften van het onderwijs en op bestaande voorzieningen, zoals het
Nationaal Dienstencentrum (NDC) bij Kennisnet en de dienst Veilig Internet van SIVON.
Veilig Digitaal mbo en ho
In het hoger onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs wordt hard gewerkt aan de digitale
weerbaarheid om de veiligheid te garanderen, en daarmee de continuïteit en de toegankelijkheid
van het onderwijs.
5

Zie het rapport Verhogen Digitale Veiligheid Onderwijs en Onderzoek (overheid.nl)

14

De veranderopgaven waar mbo- en ho-instellingen voor staan zijn de volgende:


Verdere ontwikkeling van het gedeelde normenkader voor digitale veiligheid, met als
uitgangspunt de ISO27002-normen, waar het Normenkader Informatiebeveiliging in het
mbo en het hoger onderwijs op is gebaseerd.



Inzet vanuit SURF op breder gebruik en aansluiting bij het Security Operations Center
(SOC) en een CERT, en daarmee op het landelijk dekkend stelsel.



Een jaarlijkse of tweejaarlijkse benchmark bij de instellingen, inclusief (interne en externe)
audits.



Centraal organiseren van cyberexpertise.



Het vergroten van de awareness en verantwoording.

Onderzoeksinstellingen komen onder de Europese richtlijn Netwerk- en Informatiebeveiliging
(NIS2) te vallen. Vanwege de voorgestelde definitie is echter de reikwijdte nog onduidelijk. Omdat
de impact op de onderwijs- en onderzoeksinstellingen nog niet helder is, wordt in het najaar een
impactanalyse uitgevoerd.

2.2.2 Meer waarde creëren met data
Domein Onderwijs
Doelstelling
In het onderwijsdomein wordt steeds meer met data gewerkt en worden ze vaker gedeeld. Het
Groeifonds heeft geld beschikbaar gesteld voor een aantal trajecten om meer te doen met data. Dit
zijn trajecten die al eerder zijn gestart, en nu opgeschaald kunnen worden.
Veranderopgaven
De volgende Groeifondsprojecten met een stevige I-component worden op dit moment uitgevoerd.
1. Open Leermateriaal
Met het programma Impuls Open Leermateriaal investeert OCW, met hulp van het
Nationaal Groeifonds, in goed open (digitaal) leermateriaal in het funderend onderwijs.
Leraren kunnen hiermee beter variëren en inspelen op leersituaties. Het programma helpt
scholen de komende jaren om open leermateriaal te ontwikkelen, collecties te verrijken en
het effectief gebruik in het funderend onderwijs te stimuleren. Het Nationaal Groeifonds
heeft € 79 mln. (waarvan € 58,5 mln. voorwaardelijk) beschikbaar gesteld voor het
programma voor een periode van 9 jaar. Momenteel zijn er al meer dan 100 scholen
betrokken bij projecten.

2. Digitaal onderwijs goed geregeld/ programma Edu-V
Met het programma Edu-V investeert het Nationaal Groeifonds voor het funderend
onderwijs en het mbo in een efficiënte, veilige, betrouwbare en toekomstbestendige digitale
(leermiddelen)infrastructuur. Afspraken over standaarden tussen scholen, uitgeverijen,
distributeurs en softwareleveranciers moeten zorgen voor een vlekkeloos en veilig gebruik
van digitale onderwijsmiddelen.6

De afspraken die binnen Edu-V gemaakt worden, zullen aansluiten op de afspraken die vanuit het
Groeifondsprogramma NPuls (voor mbo,hbo,wo) gemaakt worden.
6

15

Leerlingen en scholen krijgen zeggenschap over hun eigen data en leraren kunnen snel en
probleemloos gebruikmaken van innovaties die op de markt komen. De infrastructuur
bevordert een gelijk speelveld en zorgt voor lagere toetredingsdrempels voor nieuwe
leveranciers. Het Nationaal Groeifonds heeft een budget van ruim € 33 mln. voor 9 jaar
(2022-2031) om hiervoor een publiek-privaat afsprakenstelsel te realiseren. Dit voorjaar
zijn de eerste publiek-private werkgroepen van start gegaan om het afsprakenstelsel te
bouwen.
3. Npuls (voorheen Digitaliseringsimpuls onderwijs NL)
Npuls is een 8-jarig programma om het onderwijs in het mbo, hbo en wo te verbeteren
door de kansen van digitalisering beter te benutten. Alle publieke mbo-instellingen,
hogescholen en universiteiten doen mee. Het programma bestaat uit een ICTinfrastructuur, een kennisinfrastructuur met Centers for Teaching & Learning,
transformatiehubs en pilothubs.
Een belangrijke rol is weggelegd voor de transformatiehubs, die nieuwe concepten,
producten en kennis gaan ontwikkelen. Een transformatiehub is een gemeenschap van
docenten, lerenden, onderzoekers, werknemers, werkgevers en leveranciers die zich met
een bepaald thema bezighouden. Samen lossen ze complexe vraagstukken in de
onderwijspraktijk op. In de infrastructuren wordt gewerkt aan het borgen en delen van die
nieuwe inzichten en ontwikkelingen.7
4. Leven lang ontwikkelen (LLO)
Onderdeel van het LLO is het digitaal scholingsoverzicht. Dit is een gepersonaliseerd
overzicht van scholingsmogelijkheden, met instrumenten voor matching met de vraag van
de arbeidsmarkt. Met de beschikbare middelen wordt het digitale scholingsoverzicht, dat
uiterlijk begin 2022 beschikbaar moet komen, in eerste instantie beperkt tot een overzicht
van opleidingen en financieringsbronnen.
Uit het Groeifonds komt ook extra geld beschikbaar voor een volgende stap: op weg naar
een innovatief en gepersonaliseerd overzicht met informatie die matching tussen
beschikbare en gevraagde skills mogelijk maakt. Daarnaast werken EZK en OCW samen
aan het Nationaal Onderwijslab AI (NOLAI). Hierin werken leraren, wetenschappers en
bedrijven aan de verantwoorde ontwikkeling en evaluatie van geavanceerde digitale
innovaties als AI in het funderend onderwijs. Ook doet NOLAI onderzoek naar de
pedagogische, maatschappelijke en sociale consequenties van deze digitale innovaties.
NOLAI is op 6 oktober 2022 van start gegaan. Dit najaar starten de eerste cocreatieprojecten met scholen en de eerste onderzoekstrajecten met PhD’s.
Domein Cultuur
Doelstelling
Digitalisering speelt ook een belangrijke rol bij het behoud van cultuur. Via de NSDE en de DERA
stimuleert het ministerie van OCW samenwerking bij de digitalisering van erfgoed.
Veranderopgave
Voor het behoud van cultuur werken diverse instellingen samen aan het digitaliseren van grote
gegevensbestanden. Dit maakt collecties en publicaties beter toegankelijk en het vergemakkelijkt
onderzoek, bijvoorbeeld door verzamelingen te koppelen. Digitalisering draagt ook bij aan het
behoud van erfgoed, omdat originelen minder vaak geraadpleegd hoeven te worden. Het NDE helpt
om de kennis in de verschillende erfgoedsectoren te bundelen en activiteiten onderling af te
stemmen.
7

Hoe ziet het programma eruit? - Npuls
16

Ook DEN bevordert het gebruik van (open) data in het cultuurdomein, onder andere met
innovatieve methoden, bijvoorbeeld op het gebied van AI. Voor dit doel doet het zelf onderzoek (in
samenwerking met andere organisaties, in Nederland en Vlaanderen) en verstrekt het informatie
aan zijn netwerk. Zo is DEN voorzitter van de Taskforce Samenwerkingsverband Publieksdata. Dit
initiatief is erop gericht om zowel het datagedreven publieksinzicht te vergroten als kennis en
kunde over publieksdata te ontwikkelen in de culturele sector, en om samenwerking in dit domein
te bevorderen.
Binnen de cultuur- en mediasector komt meer aandacht voor de milieu-impact van datagebruik.
Het verzamelen, verwerken en uitwisselen van data legt in toenemende mate druk op onze
energie- en grondstoffenvoorziening, en kan schadelijk zijn voor mens en milieu.
In Europees verband is hier steeds meer aandacht voor. Zo is duurzaamheid 1 van de 6
aandachtspunten in de ontwerpverklaring over Europese digitale rechten en principes, die in
januari 2022 gelanceerd werd. In het erfgoeddomein blijkt een groeiend bewustzijn van de milieuimpact van datagebruik uit de oprichting van een NDE-netwerkgroep Green IT. In deze werkgroep
wordt gebrainstormd over hoe erfgoedorganisaties hun milieu-impact zo klein mogelijk kunnen
maken. De leden voerden daartoe een kleinschalig verkennend onderzoek uit. DEN van zijn kant
wil samen met partners een gemeenschappelijk programma opzetten rond ecologische
duurzaamheid in digitale cultuur.

2.2.3 Verantwoord omgaan met nieuw technologieën (AI)
Het doel is om in alle domeinen een verantwoorde afweging te maken tussen kansen en risico’s bij
inzet van nieuwe technologieën. De veranderopgave verschilt per domein.
Domein onderwijs
Veranderopgave
Voor de toepassing van AI in het onderwijs wordt actief samengewerkt met wetenschappers in de
werkgroep onderwijs onder de AI coalitie8. In de eerste ronde van het groeifonds zijn middelen
beschikbaar gesteld om een Nationaal Onderwijslab AI9 (NOLAI) in te richten. Voor de uitvoering
van het Digitaal onderwijs actieplan 2021-2027 heeft de Europese Commissie een nieuwe
adviesgroep ingesteld voor kunstmatige intelligentie en data in het onderwijs. Er worden onder
andere ethische richtlijnen voor het gebruik van AI en data door leerkrachten opgesteld. Vanuit
Nederland nemen hier twee experts aan deel, van de Radboud Universiteit en SURF. Afgelopen
november is een EU-werkgroep digitaal onderwijs (DELTA) van start gegaan. Hier komen acties uit
het Actieplan digitaal onderwijs 2021-2027 in een vroeg stadium langs. OCW coördineert de
Nederlandse inzet voor de werkgroep.
Veranderopgave domein cultuur en media
Binnen het cultuur- en mediadomein heeft de werkgroep Cultuur en Media van de Nederlandse AICoalitie in de position paper ‘De kunst van AI voor iedereen’10 haar visie uiteen op de inzet van
algoritmen. De paper belicht de kansen van AI en de uitdagingen waar deze technologie de
sectoren voor stelt. Op het gebied van privacy en veiligheid, maar ook in relatie tot de groeiende
marktmacht van grote technologiebedrijven (die de onafhankelijkheid van de media kan bedreigen,
maar ook de keuzevrijheid van cultuurproducenten en hun publiek) en risico’s van desinformatie en
misinformatie. Het stuk formuleert eisen voor een AI-ecosysteem voor de cultuur en mediasector,
bedacht vanuit publieke waarden en met oog voor het verdienvermogen van de sector. Ook
benoemt het de (regionale, nationale en internationale) initiatieven die al lopen voor zo’n
ecosysteem. De paper is vooral bedoeld om richting te geven aan toekomstige initiatieven.
8
9

Onderwijs - Nederlandse AI Coalitie (nlaic.com)
Nationaal Onderwijslab | Projecten ronde 1 | Nationaal Groeifonds
De Kunst van AI voor Iedereen (nlaic.com)

10

17

3 Financiële paragraaf
Conform artikel 4 van het Besluit CIO Stelsel Rijksdienst (2020) bevat het meerjarig informatieplan
een financiële paragraaf die kwalitatief inzicht geeft in de ICT-kosten van het departementen.
Voor het rapporteren over projectkosten en beheer wordt aangesloten bij de rijksbrede afspraken
voor het financieel overzicht. Met het financieel overzicht worden de ICT-kosten transparant
gemaakt. Voor de vergelijking van de kosten is het essentieel dat goede definities zijn afgesproken.
OCW publiceert financiële gegevens voor de categorieën uit het financieel overzicht, waarvoor
goede definities zijn afgesproken. Het is slechts beperkt mogelijk de relatie te leggen tussen de
doelen van het informatieplan en de ICT-kosten van het financieel overzicht.
Toelichting
Een informatieplan heeft vanwege zijn aard nog geen instrumentele invulling
Een informatieplan is één van de eerste stadia in de ontwikkeling en uitvoering van I-beleid en
formuleert vooral doelen. Het wijkt daarmee niet af van beleidsvisies in reguliere beleidsdomeinen.
Het plan doorloopt ook hetzelfde proces, waarbij in de tijd de mate van concreetheid en ook het
financiële inzicht steeds verder toeneemt:
1. Het begint met het opstellen van een visie. Voor de verschillende beleidsdomeinen worden
visiedocumenten opgesteld. Het I-plan start met een selectie van de doelen uit de
visiedocumenten. De doelen geven aan waarom je wilt veranderen.
2. In tweede instantie worden de doelen (per domein) verder uitgewerkt in beleidsbrieven, ter
bespreking in commissievergaderingen. Daarin wordt over het algemeen een eerste verkenning
opgenomen van de instrumentenmix die het kabinet voor ogen heeft voor beleid. Hier kan een
eerste stap worden gezet om te bepalen wat je wilt veranderen, maar wordt nog niet altijd
bepaald hoe je wilt veranderen. Ook in het I-domein worden de veranderopgaven gedefinieerd,
maar inrichtingskeuzes worden later gemaakt.
3. In derde instantie gaat het kabinet naar de Kamer met concrete (wets)voorstellen, waarin
duidelijk is welke mate de onderdelen van de instrumentenmix digitalisering omvatten of ICTontwikkeling nodig hebben. Pas als de Kamer heeft ingestemd met de voorstellen is de impact
op digitalisering en ICT-ontwikkeling en een kostentoedeling duidelijk.
Bij lump-sum financiering is inzicht in de I-component van de betrokken organisaties niet
mogelijk
Als de overheid wel de doelen vaststelt, maar om redenen van effectiviteit en efficiëntie aan
partijen in de samenleving overlaat hoe de doelen worden bereikt, is er geen grond om te
sturen op de instrumentenmix die de partijen hanteren (en de rol van ICT daarin). Dit is onder
andere het geval bij de lumpsum financiering van onderwijsinstellingen. De instrumentenmix
valt daarom buiten de scope van de financiële paragraaf.

18

Bijlage 1 – OCW stelsels
OCW maakt mogelijk dat iedereen goed onderwijs krijgt en een waardevol diploma kan halen. Dat
journalisten en kunstenaars zich in alle vrijheid kunnen uiten. Dat cultuurmakers ervoor zorgen dat
we elkaars verhalen leren kennen en onze wereld door andermans ogen kunnen ervaren. Dat er
voor iedereen op media- en cultuurgebied iets te kiezen valt: van theatervoorstellingen tot
radiozenders en van films tot musea. Dat onze monumenten en verhalen behouden blijven voor
volgende generaties. Dat wetenschappers de ruimte krijgen om ontdekkingen te doen. En dat
iedereen een volwaardige plek in onze samenleving krijgt. Ongeacht wie je bent, waar je vandaan
komt of waar je voor staat.
OCW is stelselverantwoordelijk voor onderwijs, wetenschap, cultuur en media. De inrichting van
deze stelsels wordt hieronder kort toegelicht.
Onderwijsstelsel
Het ministerie van OCW is verantwoordelijk voor de kwaliteit, de toegankelijkheid en de
doelmatigheid van het stelsel. Het ministerie van OCW stelt de juridische en financiële kaders, met
wet- en regelgeving en bekostiging.
Voor de sectoren primair onderwijs (po) en voortgezet onderwijs (vo) definieert het ministerie het
curriculum en referentieniveaus en eindtermen. Het mbo heeft een landelijke kwalificatiestructuur
met kwalificatiedossiers. De sector hoger onderwijs (ho) verzorgt niet alleen onderwijs maar
verricht ook onderzoek. Het ho bepaalt zelf de eindkwalificaties en stemt ze af met het
beroepenveld en de wetenschap. In dit opzicht is het hoger onderwijs autonomer dan de andere
onderwijssectoren. Het ministerie maakt in nauw overleg met het veld een vierjaarlijkse
strategische agenda.
Artikel 23 van de Grondwet biedt scholen vrijheid van stichting, vrijheid van richting en vrijheid
van inrichting. Uiteraard is die vrijheid niet onbegrensd en is er een tendens om meer eisen te
stellen aan scholen, bijvoorbeeld voor burgerschap en kwaliteit. Verder nam de
verantwoordelijkheid van schoolbesturen toe door de lumpsumbekostiging.
De inspectie houdt toezicht op de kwaliteit van het onderwijs in po, vo en mbo. In het ho houdt de
inspectie geen toezicht op de kwaliteit van opleidingen, alleen op de naleving van wet- en
regelgeving door instellingen. Alle opleidingen worden periodiek beoordeeld door commissies van
onafhankelijke deskundigen (peer review). Op basis daarvan worden de opleidingen geaccrediteerd
door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO). De inspectie rapporteert op
stelselniveau over de ontwikkeling van de onderwijskwaliteit in alle sectoren.
Het agentschap DUO is verantwoordelijk voor de uitvoeringstaken van OCW op gebied van
onderwijs. De wettelijke taken van DUO zijn ingedeeld in vijf hoofdproducten:
1. Bekostiging.
2. Reguliere en aanvullende bekostiging en verantwoording van po, vo, bve en ho.
3. Studiefinanciering, reisrecht aan studenten (mbo en ho), beurs voor leraren.
4. Organiseren van de logistiek van staats-, school- en centrale examens. Voor bepaalde
vakken examens afnemen. Ondersteunen en uitvoeren van digitale examens.
5. Verstrekken van beleids- en begrotingsinformatie aan bestuursdepartement,
veldorganisaties, andere overheden, Inspectie van het Onderwijs, CBS,
onderwijsinstellingen en het publiek.

19

6. Inwinnen, beheren en verstrekken van gegevens voor onderwijsinstellingen, ketenpartners
(Kennisnet, Surf en gemeenten), burgers, OCW, andere departementen en uitvoering

Wetenschapsstelsel
Het ministerie van OCW is verantwoordelijk voor het onderzoeks- en wetenschapsbeleid, en stelt
de juridische en financiële kaders, met wet- en regelgeving en bekostiging. Met deze eerste
geldstroom wordt onderzoek direct gefinancierd. De tweede geldstroom gaat naar het NWO en de
KB. Naast OCW stellen ook andere partijen geld beschikbaar voor onderzoek, dit is de derde
geldstroom.
De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) moet kennisdeling bevorderen
tussen haar leden en andere wetenschapsbeoefenaars. De Koninklijke Bibliotheek (KB) moet
zorgen voor de nationale bibliotheekverzameling, nationale voorzieningen bevorderen en in stand
houden, en de afstemming bevorderen met de overige wetenschappelijke bibliotheken. De
wetenschap wordt beoefend door hogeronderwijsinstellingen. Binnen de door OCW gestelde kaders
bepalen ze zelf hoe het onderzoek wordt uitgevoerd.
Cultuurstelsel
De rijksoverheid werkt samen met de gemeenten en provincies, andere ministeries, marktpartijen
en particuliere fondsen aan een kwalitatief, toegankelijk en pluriform cultuuraanbod. Het ministerie
van OCW moet, met zijn uitvoeringsorganisaties, inspecties en adviesraden, de voorwaarden
scheppen voor het in stand houden, ontwikkelen en sociaal en geografisch spreiden van
cultuuruitingen. De taken van het ministerie op het gebied van cultuur zijn als volgt verankerd:


De Wet op het specifiek cultuurbeleid, die de basis vormt voor rijkssubsidies voor cultuur.
De door de rijksoverheid gesubsidieerde culturele fondsen en instellingen (zoals musea en
collecties, theater- en dansgezelschappen, muziekensembles en orkesten, presentatieinstellingen voor beeldende kunst, film, of organisaties voor letteren en ontwerp) vormen
daarbij de basisinfrastructuur.



De Erfgoedwet, die bepaalt wat tot ons cultureel erfgoed behoort, wie ervoor
verantwoordelijk is en hoe het toezicht erop geregeld is. De Erfgoedwet vormt ook het
kader voor de bekostiging van het beheer van de rijkscollecties en andere collecties
waarvoor het Rijk verantwoordelijkheid neemt.



De Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen, die de taken van de bibliotheken bepaalt
en de verantwoordelijkheden die overheden ervoor hebben. Fysieke bibliotheken zijn een
verantwoordelijkheid van de gemeenten, maar het Rijk bekostigt ze via de Koninklijke
Bibliotheek.



De Archiefwet regelt het beheer van overheidsinformatie op alle bestuurlijke niveaus. Het
Nationaal Archief bewaart de archieven van de landelijke overheidsorganen en maakt ze
toegankelijk. Het beheert ook archieven van maatschappelijke organisaties en personen
van nationaal belang. De Regionale Historische Centra (RHC’s) bewaren archieven van het
Rijk en decentrale overheden.

Mediastelsel
Het Nederlandse mediastelsel bestaat uit een publiek en een commercieel deel.
De taken van de overheid en haar uitvoeringsorganisaties voor het publieke deel van het
omroepstelsel zijn verankerd in de Mediawet, die de bijzondere wettelijke rechten en plichten
bepaalt van de (samenwerkende) landelijke, regionale en lokale publieke omroepen. De overheid
financiert ook deels de landelijke publieke omroep, die ook reclame-inkomsten heeft. Ook de lokale
omroepen vallen onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van OCW, maar ze worden
gefinancierd door de lokale overheden, uit het Gemeentefonds. In het coalitieakkoord staat de

20

ambitie om in de toekomst ook de lokale publieke omroepen direct vanuit de Mediabegroting te
financieren.

De Telecommunicatiewet garandeert dat er etherfrequenties zijn voor radio- en televisiezenders
van publieke omroepen.


Voor de commerciële omroepen geldt een lichter wettelijk kader, gebaseerd op de
minimumstandaarden uit de Europese AV-richtlijn voor reclame en sponsoring, promotie
van Europees en onafhankelijk product, en bescherming van de jeugd.



De overheidsbemoeienis met het private deel van de journalistiek is bescheiden. Er geldt
een laag btw-tarief voor digitaal en print, en er worden jaarlijks projectsubsidies
beschikbaar gesteld via verschillende journalistieke fondsen.

21

Bijlage 2 – Werkagenda Waardengedreven Digitaliseren
De Werkagenda Waardengedreven digitaliseren is op 4 november 2022 gepubliceerd. Hierin zijn de
volgende vijf programmalijnen benoemd.
1.
Iedereen kan meedoen in het digitale tijdperk.
2.
Iedereen kan de digitale wereld vertrouwen.
3.
Iedereen heeft regie op het digitale leven.
4.
Een digitale overheid die waardengedreven en open werkt voor iedereen.
5.
Versterken van de digitale samenleving in het Caribisch deel van het Koninkrijk.
Elke programmalijn is uitgewerkt in actielijnen. Per actielijn zijn acties afgesproken met gewenst
resultaat, tijdvak en uitvoerder. In deze bijlage staat hoe het departementale informatieplan OCW
de relatie legt met de werkagenda. Hierbij wordt een relatie gelegd tussen de actielijnen van de
werkagenda en de veranderopgaven die zijn gedefinieerd in het informatieplan van OCW. Naast de
veranderopgaven zijn de volgende 4 randvoorwaarden gedefinieerd in het informatieplan OCW:

I in het hart van beleid brengen

Organisatie inrichting

Werken onder architectuur

Mensen
Elke organisatie moet zorgen dat deze randvoorwaarden zijn ingevuld. In deze bijlage wordt de
relatie gelegd tussen de randvoorwaarden en de actielijnen van de werkagenda.
Het Departementale Informatieplan OCW zorgt voor de aansluiting tussen de interne
informatieplannen van de dienstonderdelen van OCW. De dienstonderdelen hebben niet alleen te
maken met de brede prioriteiten van OCW, maar hebben zelf ook prioriteiten. Het kan dus heel
goed zijn dat een dienstonderdeel in het interne informatieplan moet aansluiten op actielijnen die
niet zijn uitgewerkt in het Informatieplan OCW.

22

Relatie tussen Werkagenda Waardengedreven Digitalisering en Informatieplan OCW
Veranderopgaven
Actielijnen
Vergroten digivaardigheden

Inrichten
informatiehuishouding

Compliance
by design

Digitale
identiteit

Impact online desinformatie
verminderen

Randvoorwaarden

EU-regelgeving en
implementatie in samenhang
ondersteunen

Randvoorwaarden

Publieke waarden borgen

x

X

Borgen van privacy,
verantwoord datagebruik

X

X

Anticiperen op nieuwe
technologie

X

X

X

Versterken cybersecurity

X

X
X

X

Hoogwaardig identiteitsstelsel,
waaronder inlogmiddelen en
wallet
Algoritmes reguleren

x

X

X

X

X

X

Verbeteren
informatiehuishouding

X

Versterken ICT-organisatie
van het Rijk

Randvoorwaarden

Versterken ICT-systemen van
het Rijk

Dienstverlening

Randvoorwaarden

Toegankelijke, hoogwaardige
en proactieve dienstverlening

Regie op eigen gegevens

Generieke
infrastructuur

X

X

X

23

Bijlage 3 – Planningsbrief OCW met I compone
Kamerbrief beleidsreactie op het rapport Naar hoogwaardig digitaal onderwijs van het Rathenau
Instituut en de verkenning Inzet van intelligente technologie van de Onderwijsraad
Kamerbrief tussenbalans kerndoelen
Kamerbrief voortgangsrapportage passend onderwijs
Kamerbrief beleidsreactie rapport Oberon en Signifikant over dyslexie
Kamerbrief aanbieding onderzoek naar kunstmatige intelligentie en lhbtiq+
Kamerbrief uitgangspuntenbrief culturele basisinfrastructuur (BIS)
Kamerbrief toegankelijkheid media, inclusief ondertiteling regionale omroepen
Kamerbrief stand van zaken DUO
Kamerbrief doelen en indicatoren masterplan basisvaardigheden
Kamerbrief voortgang masterplan basisvaardigheden
Kamerbrief funderend onderwijs, in het bijzonder beroepsonderwijs (vmbo)
Voortgangsbrief programma digitaal veilig funderend onderwijs
Beleidsreactie WGS/Visie leermiddelen
Kamerbrief basisvaardigheden mbo
Kamerbrief beleidsreactie digitaliseringsvisie Dialogic
Kamerbrief regieorgaan open science
Tweede voortgangsbrief IT-traject doorontwikkelen applicatielandschap bekostiging
Kamerbrief reactie op BIT-advies doorontwikkelen applicatielandschap bekostiging, vervolgtoets
Adviescollege ICT-toetsing
Kamerbrief aanbieding sectorbeeld universiteiten kennisveiligheid
Kamerbrief technologiestrategie
Kamerbrief voortgang Bibliotheekbrief
Kamerbrief aanbieding beleidsadvies ICT-basisinfrastructuur
Kamerbrief onderzoek zelfcensuur en beperking diversiteit van perspectieven
Kamerbrief aanbieding en beleidsreactie van de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en
Innovatie.
Kamerbrief aanbieding onderzoek naar zelfcensuur door wetenschappers
Kamerbrief voortgang kennisveiligheid

24