Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

31 250

Beleidsbrief Ontwikkelingssamenwerking

Nr. 23

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 7 augustus 2008

1

Samenstelling:
Leden: Van Gent (GroenLinks), Van der Staaij
(SGP), Poppe (SP), Snijder-Hazelhoff (VVD),
ondervoorzitter, Depla (PvdA), Van Bochove
(CDA), Koopmans (CDA), voorzitter, Spies
(CDA), Van der Ham (D66), Van Velzen (SP),
Haverkamp (CDA), De Krom (VVD), Samsom
(PvdA), Boelhouwer (PvdA), Roefs (PvdA),
Neppérus (VVD), Van Leeuwen (SP), Jansen
(SP), Van der Burg (VVD), Van Heugten (CDA),
Vermeij (PvdA), Madlener (PVV), Ouwehand
(PvdD), Bilder (CDA) en Wiegman-van
Meppelen Scheppink (ChristenUnie).
Plv. leden: Duyvendak (GroenLinks), Van der
Vlies (SGP), Polderman (SP), Remkes (VVD),
Jacobi (PvdA), Hessels (CDA), Koppejan
(CDA), Ormel (CDA), Koşer Kaya (D66), Leijten
(SP), Schreijer-Pierik (CDA), Kamp (VVD),
Timmer (PvdA), Waalkens (PvdA), Vos (PvdA),
Zijlstra (VVD), Langkamp (SP), Gerkens (SP),
Van Beek (VVD), Schermers (CDA), Besselink
(PvdA), Agema (PVV), Thieme (PvdD), Vietsch
(CDA) en Ortega-Martijn (ChristenUnie).
2
Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Wilders (PVV), Waalkens (PvdA), Van Baalen
(VVD), C
q örüz (CDA), Ormel (CDA), voorzitter,
Ferrier (CDA), Van Velzen (SP), De Nerée tot
Babberich (CDA), Blom (PvdA), Eijsink (PvdA),
Van Dam (PvdA), Dezentjé-Hamming (VVD),
Irrgang (SP), Knops (CDA), Boekestijn (VVD),
Voordewind (ChristenUnie), Pechtold (D66),
ondervoorzitter, Van Gennip (CDA), Ten Broeke
(VVD), Peters (GroenLinks), Van Raak (SP),
Gill’ard (PvdA) en Thieme (PvdD).
Plv. leden: De Wit (SP), Van der Vlies (SGP), De
Roon (PVV), Vermeij (PvdA), Van Miltenburg
(VVD), Omtzigt (CDA), Spies (CDA), Roland
Kortenhorst (CDA), Jasper van Dijk (SP), Ten
Hoopen (CDA), Besselink (PvdA), Leerdam
(PvdA), Arib (PvdA), Neppérus (VVD),
Lempens (SP), Schermers (CDA), Griffith
(VVD), Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie), Koşer Kaya (D66), Jonker
(CDA), Van Beek (VVD), Vendrik (GroenLinks),
Gesthuizen (SP), Samsom (PvdA) en Ouwehand (PvdD).

KST121464
0708tkkst31250-23
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

De vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer1 en de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken2 hebben
op 2 juli 2008 overleg gevoerd met minister Cramer van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en minister Koenders voor Ontwikkelingssamenwerking over:
– de brief van de minister van VROM d.d. 27 november 2007
inzake klimaatakkoord Gemeenten en Rijk 2007–2011 (31 209,
nr. 9);
– de brief van de minister van VROM d.d. 3 januari 2008 inzake
Internationale Leefomgevingsagenda (onderdeel klimaatbeleid
en duurzame ontwikkeling) (21 501-08, nr. 263);
– de brief van de minister van VROM d.d. 25 januari 2008 inzake
rapport CE Delft onderzoek bij gemeenten en bedrijven naar
de uitvoering van de voorschriften energiebesparing (29 383,
nr. 86);
– de brief van de minister van VROM d.d. 10 maart 2008 inzake
uitvoering pilots Natuurlijke Klimaatbuffers 2007 (31 200 XI,
nr. 94);
– de brief van de minister van VROM d.d. 29 april 2008 inzake
Internationaal Klimaatbeleid (30 495, nr. 4);
– de brief van de ministers voor OS en VROM d.d. 8 mei 2008
inzake Kabinetsreactie evaluatierapport over bijdrage Clean
Development Mechanism en Activities Implemented Jointly
aan duurzame ontwikkeling (31 250, nr. 13);
– de brief van de ministers van VROM en OS d.d. 16 mei 2008
inzake kabinetsbrede aanpak duurzame ontwikkeling (30 196,
nr. 32);
– de brief van de minister van VROM d.d. 23 mei 2008 inzake
toezeggingen AO Duurzaam Inkopen van 27 maart 2008
(30 196, nr. 33);
– de brief van de minister van VROM d.d. 3 juni 2008 inzake
terrasverwarmers (31 209, nr. 31);
– de brief van de minister van VROM d.d. 12 juni 2008 met
antwoorden op de vragenlijst inzake klimaatcompensatie
(31 209, nr. 32);
– de brief van de minister van VROM d.d. 23 juni 2008 houdende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 23

1

de geannoteerde agenda van de gecombineerde informele raad
voor Milieu en Energie (21 501-08, nr. 282);
– de brief van de minister van VROM d.d. 25 juni 2008 met
reactie op klimaatwet (31 209, nr. 34);
– de brief van de minister van VROM d.d. 25 juni 2008 met
aanbieding verslag Milieuraad 5 juni 2008 te Luxemburg
(21 501-08, nr. 283);
– de brief van de minister van VROM d.d. 1 juli 2008 inzake de
motie-Poppe, de motie-Samsom en toezeggingen inzake
klimaatbeleid en duurzaamheid (31 200 XI, nr. 133).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag uit.
Vragen en opmerkingen uit de commissies
Mevrouw Spies (CDA) stelt drie vragen naar aanleiding van de catwalk
met 1001 klimaatoplossingen die op 18 juni in het Kamergebouw is
gehouden. Ten eerste, wil de minister ondernemers helpen om de obstakels te slechten waar zij tegenaan lopen?
Ten tweede, steunt de minister het idee van de stratencompetitie voor de
meest energiezuinige straat van Nederland? Het is cruciaal om klimaatinitiatieven meer in de schijnwerpers te zetten, omdat goed voorbeeld
doet volgen.
Ten derde, brancheorganisaties en overheid moeten samen het mkb
wijzen op hun verantwoordelijkheden en kansen. Ziet de minister de
kansen bij het mkb? Herkent zij de klacht dat SenterNovem zich te weinig
op het mkb richt en hoe stuurt zij SenterNovem aan?
Terecht wil de regering komen tot een concretisering van de paragraaf
Duurzaam moet je doen, maar het gaat om wat er concreet gebeurt. Het
CBS is gevraagd om een duurzaamheidsmonitor te ontwikkelen, maar er
bestaat al een boekje Index voor een duurzame samenleving. Kan de
minister de initiatiefnemers hiervan niet in contact brengen met het CBS?
Het is de vraag of de capaciteitsopbouw voor het Clean Development
Mechanism (CDM) en de opkoop van emissierechten strikt gescheiden
moeten blijven. Kunnen de kabinetsvoorstellen hierover nader worden
geconcretiseerd? De bevindingen uit het evaluatierapport over het CDM
moeten in de praktijk worden gebracht. Andere landen mogen geen
mooie sier maken, terwijl Nederland al het voorbereidende werk heeft
gedaan. De aanbevelingen uit de evaluatie kunnen pas vanaf 2012 worden
toegepast, maar hoe kunnen bedrijven in ontwikkelingslanden nu al profiteren van de bevindingen?
Het kabinet formuleert 24 speerpunten voor het internationale klimaatbeleid. Is dit niet wat veel? Wat moet eind dit jaar de stand van zaken zijn
op de klimaatconferentie in Poznan? Wat is de inzet van de EU en Nederland op weg naar de klimaattop in Kopenhagen?
Er mag niet te gemakkelijk worden gezegd dat bovenop officiële ontwikkelingshulp en de bestaande financiële middelen weer nieuwe financiële
stromen beschikbaar gesteld moeten worden. Een strikte scheiding van
fondsen laat kansen op synergie liggen. Te gemakkelijk wordt gedacht dat
de veilingopbrengsten van emissierechten vanaf 2013 de kosten zullen
dekken die ontwikkelingslanden moeten maken. Het kabinet zet terecht in
op het slim terugsluizen van de veilingopbrengsten naar bedrijfsleven en
consument. Oormerking van een deel van de veilingopbrengsten voor
adaptatiemaatregelen is bespreekbaar. De veilingopbrengsten mogen niet
worden beschouwd als een potje «algemene middelen».
Wat is de stand van zaken van de uitvoering van de projecten voor duurzame energie in ontwikkelingslanden, waarvoor het kabinet 500 mln. heeft
gereserveerd? Als sprake is van onderbesteding, kunnen deze middelen
aan adaptatie worden besteed.
Het is triest dat er nog geen afspraken zijn gemaakt over het veilen van
emissierechten in de periode tot 2012. Het afgesproken tijdschema wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 23

2

nu niet gehaald. Dat is een risico, niet alleen omdat moet worden geoefend om het veilen vanaf 2013 goed te laten verlopen, maar ook om het
vertrouwen van het bedrijfsleven in veilen en emissiehandel als middel
voor CO2-bestrijding te behouden.
De heer Samsom (PvdA) is blij dat de bouw van twee van de vijf
geplande nieuwe kolencentrales in Nederland is afgeblazen en heeft er
alle vertrouwen in dat de bouw van de overige drie ook niet doorgaat. De
mede door de politiek aangejaagde CO2-prijs maakt koleninvesteerders
onzeker en geeft investeerders in duurzame energie de wind in de rug.
Het Europees klimaatbeleid houdt stand, ondanks de pogingen van een
deel van het bedrijfsleven om het te saboteren. Wel is er reden tot zorg,
want sinds Bali is de voortgang stilgevallen. Hoe trekken de ministers de
onderhandelingen in Poznan vlot? Hoe anticiperen zij op de nieuwe
Amerikaanse president?
Hoe ziet het plan eruit dat minister Cramer tijdens de komende informele
Milieu- en Energieraad van de EU samen met enkele Europese collega’s
wil lanceren voor de financiering van de afspraken die vallen onder het
Klimaatverdrag? Nederland moet hierin het voortouw houden.
Hoe verloopt de besteding van de 500 mln. die is gereserveerd voor
duurzame-energieprojecten in ontwikkelingslanden? Als die niet goed
verloopt, kan het geld worden besteed aan adaptatie.
De kabinetsreactie op het evaluatierapport over het CDM is te algemeen.
Willen de ministers toezeggen dat zij een diepgaande foutenanalyse gaan
uitvoeren en met een plan van aanpak komen om die fouten in de toekomst te voorkomen?
Wat vinden de ministers van de voorstellen van Greenpeace en de Interkerkelijke Coördinatiecommissie Ontwikkelingsprojecten (ICCO) om het
herbebossingmechanisme te verbeteren?
Kan de minister van VROM echt niet meer initiatieven bedenken om
mensen te verleiden tot een duurzamer gedragspatroon? Zij moet een
strategie bedenken, vergelijkbaar met het antirookbeleid van de afgelopen
jaren, die uiteindelijk een mentaliteitswijziging teweegbrengt.
De heer Jansen (SP) vindt het opmerkelijk dat de minister van VROM
geen meerwaarde ziet in de ontwerpklimaatwet van de milieubeweging.
Door de wet zou het kabinet verplicht worden om langetermijndoelen te
koppelen aan jaarlijkse tussendoelen en om een deugdelijke financiering
te regelen. Wil de minister alsnog serieus ingaan op de wet en zijn specifieke uitwerking?
Om stappen vooruit te zetten in Poznan, moeten China en India ervan
worden overtuigd om de klimaatdoelstellingen te onderschrijven. Wat
heeft de Europese Unie het afgelopen jaar specifiek gedaan om hen zover
te krijgen?
Wat is de stand van zaken van de uitvoering van de Verklaring van Texel?
Hoeveel gemeenten hebben al afspraken gemaakt met woningcorporaties
over energiebesparende projecten? Hoeveel gemeenten hebben hun
energieambities al aangescherpt voor aanbestedingen, nieuwbouw en
renovatie? Welke concrete resultaten heeft het kabinet de afgelopen jaren
op dit terrein geboekt? In de gezondheids-apk’s die gemeentelijke gezondheidsdiensten gaan uitvoeren in schoolgebouwen, zouden ook
veiligheids- en energieaspecten moeten worden getoetst. De gemeenten
zouden naast de schoolgebouwen ook hun eigen gebouwen moeten doorlichten.
De heer Jansen is tegen een verplicht energiebesparingsonderzoek voor
het mkb. Wel moet de overheid meer projectsteun geven aan kennisontwikkeling per bedrijfstak, bijvoorbeeld via het Energiecentrum mkb,
dat de kennis vervolgens via quick scans kan uitdragen. De terugverdientijd van dit soort onderzoeken is erg kort.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 23

3

Wanneer zijn de vijf projecten klaar die in het kader van de pilot natuurlijke klimaatbuffers zijn gestart? Het monitoren van deze projecten moet
beter worden afgestemd op hun duur, anders kunnen de effecten niet
worden gemeten. Bovendien lijkt drie jaar te kort om de effecten te monitoren.
Nederland past het CDM op relatief grote schaal toe en is daarom moreel
verplicht de CDM-projecten te verbeteren. Terecht stelt het kabinet dat er
een verschuiving van investeringen moet plaatsvinden naar kleinere
landen. Ook de 500 mln. die het kabinet reserveert voor duurzameenergieprojecten, moet hiervoor worden ingezet. Kan het minimumaandeel van projecten in kleinere landen worden verhoogd om een evenwichtiger balans te krijgen? De minister van VROM geeft onvolledige
uitwerking aan de motie-Poppe over eenduidige richtlijnen voor maatschappelijk verantwoord ondernemen, want zij verbetert alleen de
rapportageverplichtingen en de transparantie. Waaraan moeten ondernemingen voldoen om zich te mogen afficheren als duurzaam?
De heer Duyvendak (GroenLinks) betreurt dat het maatschappelijke
gevoel van urgentie rond het klimaatprobleem wegebt, terwijl er juist
signalen zijn dat het probleem ernstiger is dan het Intergovernmental
Panel on Climate Change (IPCC) heeft berekend. Is het IPCC niet te veel
uitgegaan van gemiddelden? Moeten de doelstellingen niet worden
aangescherpt? Onderkent het kabinet de signalen?
Wat vindt de minister van de uitspraak van Yvo de Boer in NRC Handelsblad dat de Westerse landen te weinig initiatief tonen? Het Westen krijgt
alleen steun van de ontwikkelingslanden voor een wereldwijde klimaataanpak als het zelf het goede voorbeeld geeft.
De magere reactie op de ontwerp-klimaatwet is een teken dat het kabinet
zich niet wil binden aan harde doelstellingen.
Het kabinet hoort onverantwoorde consumptie, zoals de jacuzzi in de tuin,
tegen te gaan, bijvoorbeeld door een strafheffing van 1000%.
De getallen achter de kabinetsdoelstellingen voor het internationale beleid
ontbreken. Weet het kabinet al hoe de «meetbare acties» voor ontwikkelingslanden vorm krijgen? Is het kabinet het met hem eens dat 0,2% van
het bnp moet worden besteed aan adaptatiekosten? Wat is de stand van
zaken van het technologiefonds?
De heer Duyvendak vraagt om een reactie op zijn amendement om 1 mln.
te reserveren voor het monitoren en in kaart brengen van de ontbossing.
Dit geld is toegezegd door de regering. Hoe denkt de minister voor OS
over de mechanismen tegen ontbossing, zoals fondsvorming, marktmechanismen of een combinatie hiervan?
Wil het kabinet zich inzetten voor een keurmerk voor «klimaatneutrale»
programma’s in de luchtvaartbranche?
Mevrouw Neppérus (VVD) vindt de twee kernvragen voor het duurzaamheidsbeleid: hoe wordt ervoor gezorgd dat er meer efficiënte producten
komen en hoe worden klimaatinitiatieven van de grond geholpen? Ondernemers lopen vaak tegen problemen op, ondanks alle goede bedoelingen.
Ook klagen veel ondernemers over SenterNovem.
Het is acceptabel om sancties tegen landen in te stellen om de internationaal afgesproken 20% CO2-reductie te realiseren. Belangrijke vraag is hoe
industriële ondernemingen ertoe bewogen kunnen worden om schoner te
produceren, zonder ze uit Nederland weg te jagen. Daarbij kan gedacht
worden aan een benchmark.
Hoe krijgt het duurzame inkoopbeleid van de overheid concreet vorm?
Alle Europese landen maken terugtrekkende bewegingen als het gaat om
de invoering van klimaatmaatregelen. De inzet mag niet wegzakken.
Hoe stimuleert het kabinet de invoering van betere producten? Het kabinet
moet vaart zetten achter de onderhandelingen over betere producten en
emissie-eisen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 23

4

Mevrouw Ouwehand (PvdD) complimenteert de bewindslieden, omdat
onder hun aanvoering een kabinetsbrede aanpak voor duurzame ontwikkeling op papier is gezet. Zij steunt de kabinetswens om de duurzaamheidsaanpak internationaal uit te dragen en onderschrijft de uitgangspunten om sociale dilemma’s te doorbreken door regelgeving voor
consumenten en verduurzaming van het aanbod. Het is goed dat het
kabinet erkent dat de productie van dierlijke eiwitten een groot beslag legt
op het ecosysteem.
Na debatten met de minister van LNV en tegenstrijdige geluiden uit het
kabinet bestaat de indruk dat het doel om de productie en consumptie van
eiwitten binnen de draagkracht van het ecosysteem te houden, niet werkelijk wordt gedragen binnen het kabinet. Wat streeft het kabinet nu na?
De minister van LNV wilde pas na aandringen van het parlement in haar
speech bij de high-level conference van de FAO over voedselzekerheid
een zin wijden aan de noodzaak tot verduurzaming van de westerse
eiwitproductie- en consumptie. Waarom moet het parlement zo drammen
om het kabinet zijn eigen beleid te laten nastreven?
Volgens het kabinet is een transitie nodig naar de consumptie van dierlijke
eiwitten naar duurzaam geproduceerde dierlijke en plantaardige eiwitten.
Volgens de Vrije Universiteit is echter één derde van de eiwitconsumptie
overmatig en moet voor een echt duurzaam consumptiepatroon de
dierlijke-eiwitconsumptie met twee derde omlaag. Is het kabinet bereid
om scherpere doelstellingen te formuleren?
De doelstelling van 40% biologische producten voor de catering verdient
aanscherping. Klopt het dat de catering op het ministerie van LNV 100%
biologisch is? Zo ja, dan moet dat ook elders kunnen.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie) steunt de
ambities van de minister van VROM om de Europese emissiereductie van
broeikasgassen te verhogen. Zij vraagt zich wel af wat een succesvol
klimaatakkoord is. Onder welke voorwaarden verhoogt de EU haar
emissiedoelstellingen naar 30%? Zijn de voorstellen die de minister doet
tijdens de Informele Milieu- en Energieraad voldoende om dit doel te
halen? Wat betekent dit voor de gelden voor ontwikkelingssamenwerking?
Niet al dit geld mag worden ingezet voor klimaatdoelstellingen. Kan een
deel van de ETS-veilingopbrengsten (Emissions Trading Scheme) worden
gebruikt om adaptatie in ontwikkelingslanden te financieren?
Hoe krijgt de met gemeenten afgesproken klimaattoets op wetgeving
vorm? Moet worden gedacht aan een verplichting zoals nu ook al geldt
voor de watertoets? Geldt de toets voor alle wetten?
Het Rijk wil 100% duurzaam inkopen in 2010 en gemeenten volgen in
2015. Waarom volgen de gemeenten zo laat? De doelstelling van 1,5%
voor energiebesparing voor de openbare ruimte is zuinig. Waarom is niet
de algemene doelstelling van 2% gekozen?
De opname van Reduced Emission from Deforestation (RED) in de
CO2-emmissiehandel kan het perverse effect hebben dat ontbossing wel
wordt voorkomen, maar dat landen hun eigen uitstoot niet beperken. Het
kan ook de jonge ETS-markt verstoren. Een ander pervers effect kan zijn
dat landen die veel hebben ontbost, het meeste geld krijgen. De organisatie die voor RED is vereist, ontbreekt bovendien vaak in de desbetreffende landen. Geld komt niet terecht bij lokale bevolkingsgroepen, die
eerlijk moeten kunnen meedelen. Ten slotte zijn ook de referentiegegevens erg onzeker. Er moet een betalingssysteem van vermeden
ontbossing komen dat de huidige reductiedoelstellingen aanvult. Dan
ontstaat geen extra emissieruimte voor fossiele CO2. Dit extra percentage
kan verhandelbaar zijn en in een fonds worden gestopt voor het tegengaan van ontbossing en verplaatsing van ontbossing tussen regio’s in een
land of mondiaal. Wat is de inzet van de ministers op dit punt? Hoe
betrekken de ministers de belangen van biodiversiteit en de lokale bevolking bij een eventueel REDD-mechanisme? Waarom steunt de EU het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 23

5

voorstel van Panama niet om RED te toetsen aan de belangen van de
inheemse bevolking? Willen de ministers toezeggen dat zij dit punt
inbrengen in de volgende VN-milieuconferentie in Ghana?
Vindt de minister voor OS de betrokkenheid van en waarborgen voor de
lokale bevolking belangrijke randvoorwaarden voor zijn financiële steun
aan de Forest Carbon Partnership Facility van de Wereldbank?
Het kabinetsbeleid inzake «Duurzaam doen» is goed. Is het echter
verstandig om te investeren in de CO2-afvang en -opslag, terwijl dit
slechts een tussenstap is in de energietransitie? Maatschappelijk draagvlak is een belangrijke voorwaarde, maar hierbij moet niet worden
gesproken in termen van resultaten. Kan de minister een goede kostenbatenanalyse van dit instrument aan de Kamer voorleggen?
Wanneer is de strategie voor een duurzamere bedrijfsvoering klaar? Hoe
wordt de maatschappelijke dialoog concreter gemaakt en gemonitord?
Hoe krijgt het uitdragen van streefdoelen bij duurzaam inkopen concreet
vorm? Er moet worden gegarandeerd dat de overheid geen producten
inkoopt die zijn gemaakt door kinderarbeid. Waarom wil de minister
bepaalde ILO-normen (International Labour Organization), zoals veiligheid, slechts selectief toepassen? Als Europese aanbestedingsregels
belemmerend zijn, moet daarover op Europees niveau gesproken worden.
Waarom komt er geen heffing op terrasverwarmers? Dit kan ook via de EU
geregeld worden.
De heer Madlener (PVV) is blij dat er steeds minder aandacht is voor de
klimaatopwarming.
Is de minister van VROM bereid om af te zien van de aanscherping van de
EPC-norm (Energieprestatiecoëfficiënt) naar 0,6, zolang niet zeker is dat
die niet ten koste gaat van het binnenhuisklimaat?
Is de minister bereid om het verplichte energiebesparingsonderzoek voor
bedrijven te schrappen? Het levert slechts administratieve lasten op.
Het is goed dat de milieuconferentie op Bali een complete mislukking is
geworden. Door de hoge olieprijzen is iedereen al bezig met energiebesparing en veroorzaakt alles wat er aan klimaatbeleid bovenop komt
onnodige schade aan de economie en welvaart. Een wereldwijd probleem
kan alleen wereldwijd worden opgelost. Als Europa dat alleen doet, heeft
dat alleen nadelige gevolgen voor zowel de Europese welvaart als voor
het klimaatbeleid. Hierdoor zal de conferentie van Kopenhagen waarschijnlijk mislukken.
Is de minister bereid om het CDM te stoppen? Het is beter om geld te
investeren in het Nederlandse bedrijfsleven dan in dat van andere landen.
Wanneer komt er een einde aan de onzinnige klimaatmaatregelen? Nu
komt er weer een efficiëntieonderzoek naar de terrasverwarmer.
Is de importheffing op spaarlampen uit China al beëindigd? Het is een
slecht idee om de ontbossing in kaart te brengen, want dan ziet iedereen
dat Nederland het meest ontboste land ter wereld is. Zo kan Nederland
niet aan andere landen uitleggen dat zij geen bossen mogen kappen.
Wil de minister een overzicht toezeggen van alle directe en indirecte
kosten van het klimaatbeleid?
Antwoord van de bewindslieden
De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer zegt dat het bedrijfsleven veel doet aan duurzame productie. Dat
komt deels vanuit het bedrijfsleven zelf en deels door externe druk van de
op komst zijnde ecodesignrichtlijn en regelgeving in het algemeen.
Bovendien groeit de markt voor duurzame producten doordat de overheid
en de consument duurzaam inkopen. Industriesectoren hebben zich in de
Meerjarenafspraak 3 gecommitteerd aan de doelstellingen van 2% energiebesparing per jaar en een 30% CO2-reductie. Daarnaast zijn er nog vele
andere initiatieven om de milieuefficiënte productie te bevorderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 23

6

Na het sluiten van het Klimaatakkoord tussen Rijk en gemeenten zijn per
gemeente trekkers benoemd. Dit zijn ervaringsdeskundigen op een van de
zes thema’s uit het akkoord. Zo ontstaat één groot duurzaamheidsexperiment van 400 gemeenten. Naast de BANS-gelden (BestuursAkkoord
Nieuwe Stijl) zijn innovatiebudgetten beschikbaar gesteld voor gemeenten. De minister wil na de zomer met de gemeenten laten zien wat er is
bereikt, zodat anderen het goede voorbeeld volgen.
Na de zomer worden aparte afspraken gemaakt met MKB-Nederland.
Gemeenten kunnen in het kader van Wet milieubeheer 40 000 mkb-ondernemingen verplichten om energiebesparende maatregelen te nemen die
zich binnen vijf jaar terugverdienen. De overheid zal samen met het
Energiecentrum mkb en SenterNovem sectoren voorlichten over de top
10-maatregelen. Na een jaar wordt gecontroleerd of mkb-ondernemingen
zich aan de wet houden. De koplopers per branche worden ingezet als
ambassadeurs om andere bedrijven te stimuleren.
De stratencompetitie is een goed idee om energiebesparing onder particulieren te stimuleren. De minister brengt dit soort initiatieven onder de
aandacht van gemeenten, want het is hun taak om deze te organiseren.
Met de bouwsector en de installatiebranche zijn afspraken gemaakt om
stapsgewijs tot klimaatneutrale woningen te komen in 2020. In dit kader is
het programma «Meer met Minder» gestart. De minister voor Wonen,
Wijken en Integratie maakt nog afspraken met de corporaties.
Gezondheidsaspecten worden op basis van de opgedane ervaringen
verbeterd.
Terrasverwarmers en opblaasbare jacuzzi’s in de tuin zijn allereerst een
gemeentezaak en daarnaast moeten zij onderwerp zijn van een maatschappelijke discussie. Om die discussie concreet te maken en tot oplossingen te komen, heeft de minister een prijsvraag uitgeschreven voor de
meest klimaatvriendelijke terrasverwarmer.
Met gemeenten zijn afspraken gemaakt om scholen actief te betrekken bij
het programma voor energiebesparing en om maatregelen te nemen voor
CO2-reductie.
De Index voor een duurzame samenleving is gebruikt bij het opstellen van
het kabinetsbeleid voor duurzame ontwikkeling. De analyse is goed, maar
te complex voor de zes thema’s waarop het kabinet zich wil richten.
Het speerpunt Voedseldiversiteit, voedsel en vlees van het kabinetsbeleid
voor duurzame ontwikkeling wordt uitgewerkt in de nota voedsel en
consument die dit najaar verschijnt.
De gemeenten volgen voor het duurzame inkoopbeleid dezelfde aanpak
als het Rijk. De termijn van 2015 is gekozen omdat er zo veel gemeenten
zijn, waardoor de invoering complex is. De ILO-normen zijn niet voor alle
producten relevant. Maatwerk is nodig, omdat het voor sommige
producten relevant is om een uitgebreid scala van sociale criteria te
toetsen, terwijl het voor andere al meerwaarde heeft om te toetsen op
algemene uitgangspunten.
Dit najaar stuurt de minister een overzicht van het gebruik van biologische
producten voor de catering van ministeries. De doelstelling van 40% moet
op termijn worden aangescherpt, maar nog niet voor alle producten
bestaan biologische vervangers.
De ontwikkelingen na Bali verlopen minder snel dan Nederland wil. Dit
komt deels doordat in de VS weinig gebeurt in aanloop naar de presidentsverkiezingen. China, India en andere grote ontwikkelingslanden
stellen zich wel welwillender op. Nederland zit dicht bij het vuur, in de
personen van Yvo de Boer bij het UNFCCC en Maas Goote als lead negotiator voor de EU-delegatie.
Nederland neemt met zes of zeven Europese landen het initiatief om
sneller vorm te geven aan de financiële architectuur en technologieoverdracht. De financiële architectuur moet rechtvaardig zijn en alle
landen omvatten, zodat ook de armere landen profiteren. De EU moet de
komende periode de doelstellingen overeind houden, zich voorbereiden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 23

7

op de 30% reductie van CO2-uitstoot en gemaakte afspraken zo veel
mogelijk intact houden om het klimaatproces op gang te houden. De
Oost-Europese landen hebben moeite met de inspanningsverplichtingen.
Nederland zal op de Milieuraad in Parijs in juli echter vasthouden aan de
afspraken en slechts flexibiliteit in de marge toestaan.
Er is een expert meeting van Nederlandse deskundigen in voorbereiding
om de nieuwe klimaatcijfers van het IPCC te bespreken.
De minister kent de uitspraken uit NRC Handelsblad van Yvo de Boer. Zij
verwijst naar de laatste zin van het artikel, waarin staat dat zij en minister
Koenders voldoen aan hun internationale inspanningen.
In Poznan wordt de balans opgemaakt en eerste keuzen gemaakt voor de
financiële architectuur, maar de Bali-afspraken kunnen dan nog niet
concreet worden uitgewerkt. Dat moet gebeuren tussen Poznan en Kopenhagen.
Klimaatneutraal vliegen en klimaatcompensatie zijn een marktaangelegenheid. De minister heeft wel gesproken met compensatie-instellingen.
Zij zijn op dit moment al ver gevorderd met een certificeringsysteem.
De minister informeert de Kamer binnenkort over de veiling van emissierechten.
De Kamer wordt voor de afloop van het reces geïnformeerd over de
importheffing op spaarlampen uit China.
Het is te veel werk om alle directe en indirecte kosten van het klimaatbeleid in kaart te brengen, maar de minister wil dit wel met de globale
overheidskosten doen.
De uitvoering van het amendement-Duyvendak wordt één jaar opgeschoven, omdat de uitvoerder SARVision meer werk nodig heeft. Met het
Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart zijn al
afspraken gemaakt.
De minister voor Ontwikkelingssamenwerking zegt dat het ministerie van Buitenlandse Zaken probeert om in het kader van de Schoklandakkoorden met zo breed mogelijke steun in de samenleving vorm te
geven aan klimaatinitiatieven in ontwikkelingslanden. Voorbeelden zijn
het mainstreamen van adaptatie, het akkoord Groen licht voor Afrika, de
waterprojecten en de certificering van biobrandstoffen.
Internationaal kan vooruitgang worden geboekt door het onderlinge
verband tussen mitigatie, adaptatie, financiering, bossen en technologie
te verbeteren. Het hoofddoel van de minister is de klimaatconferentie in
Kopenhagen. De grootste uitdagingen tot dan zijn om de steun van de
middeninkomenslanden voor de klimaatdoelstellingen te winnen en om
de armste ontwikkelingslanden de ruimte te geven om te groeien. In deze
laatste categorie landen moet veel worden geïnvesteerd in mitigatie en
adaptatie. Het kabinet heeft voor dit doel 500 mln. gereserveerd in het
kader «energie voor de armsten». Voor het welslagen van Kopenhagen
moet het Westen via de klimaatfondsen van de Wereldbank de landen met
een gedifferentieerde verantwoordelijkheid, zoals China en India, overtuigen van het belang van mitigatie. Die fondsen komen nu van de grond,
ook voor de arme landen. Belangrijke vraag is hoe via die projecten investeringen uit private fondsen kunnen worden gestimuleerd.
Nederland leidt met de Wereldbank en Engeland een project dat per land
beziet hoe adaptatie vorm moet krijgen. Voor de financiering van adaptatie geldt het principe «de vervuiler betaalt», waarbij elk ministerie zijn
eigen verantwoordelijkheid heeft. Het ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking besteedt jaarlijks ongeveer 15 mln. in het kader van de
GEF-fondsen (Global Environment Facility) en andere activiteiten. De
adaptatiefondsen kunnen niet alleen betaald worden uit de financiering
van de Milleniumontwikkelingsdoelstellingen. Meer geld is nodig, maar
nog onduidelijk is hoeveel, omdat de precieze kosten nog onduidelijk zijn.
Het Westen moet nu al laten zien dat het ook na 2013 een financieringsstroom voor adaptatiekosten kan realiseren, bijvoorbeeld door een heffing

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 23

8

op het CDM of via de veilingopbrengsten. Belangrijk is dat er Europese
afspraken komen, omdat niet alle landen zich altijd aan hun betalingsverplichtingen houden. Europese oormerking van gelden is evenwel
onmogelijk. In het regeerakkoord is vastgelegd dat de gereserveerde
500 mln. uitsluitend wordt besteed aan hernieuwbare energie. De Kamer
wordt binnenkort geïnformeerd over de besteding van de 500 mln. Er is
geen sprake van een achterstand in de besteding. Een klein deel wordt al
uitgegeven via Wereldbankprojecten.
Het CDM moet toegankelijker worden voor de armste landen, bijvoorbeeld
via de invoering van een programmatisch CDM, waarin kleinere projecten
worden gebundeld om hun verhandelbaarheid te vergroten. De minister
draagt hieraan bij door ontwikkelingslanden te steunen met een programma voor capaciteitsopbouw. In het kader van dit programma wordt
de institutionele capaciteit bij de overheden en lokale bedrijfsleven opgebouwd, wat moet leiden tot lagere transactiekosten en grotere kansen op
de CO2-markt. Ook in het kader van de klimaatonderhandelingen wordt
ingezet op vergroting van de toegankelijkheid van het CDM. Hiertoe wordt
onderzocht of het mogelijk is te differentiëren tussen emissierechten van
de armste landen en de iets rijkere landen.
De synergie tussen het aankoopprogramma voor emissierechten en de
capaciteitsopbouw kan beter. De op Bali gemaakte afspraken bieden
mogelijkheden om het CDM te verbeteren. Ontwikkelingslanden zijn nu
zelf verantwoordelijk voor hun eigen ontwikkeling en stellen zelf hun
prioriteiten. Het staat kopers van CDM-projecten vrij om zelf duurzaamheidsscriteria te hanteren.
Zwakke punten in de besturing van bosprojecten zijn de corruptie en de
onmacht van de inheemse volken. De minister ziet erop toe dat het punt
van de belangen van de biodiversiteit en van de lokale bevolking bij de
UNFCCC-onderhandelingen in Ghana wordt ingebracht.
In internationale onderhandelingen moet een hoofdpunt gemaakt worden
van de uitstoot van broeikasgassen door bosbranden, boskap of slecht
beheer. Nederland investeert via de Wereldbank en de TU Twente in
methoden om de extra CO2-opslag te meten. Herbebossing is mogelijk
onder CDM, maar deze projecten komen niet van de grond. In de onderhandelingen van de UNFCCC wordt bezien hoe dit beter kan. Een nationale aanpak van ontbossing en herbebossing is wenselijk, omdat de
projectmatige aanpak moeilijk te monitoren is. De monitoring van ontbossing in Indonesië is moeilijk door corruptie en de belangen van de lokale
bevolking. In het ontwikkelingssamenwerkingprogramma voor Indonesië
wordt geïntegreerd gewerkt aan alle aspecten: beter bestuur, corruptiebestrijding et cetera. De monitoring moet gecoördineerd gebeuren,
bijvoorbeeld met het FAO.
Voor RED werkt het prijsmechanisme voor bossen het best. Ook belangrijk
zijn een goed beheer en het investeren in rangers.
De minister werkt samen met de minister van VROM aan de certificering
van biobrandstoffen in bijvoorbeeld Indonesië, zodat biobrandstoffen
kunnen worden geëxploiteerd op een manier die het milieu of de lokale
bevolking niet belast.
Nadere gedachtewisseling
De heer Samsom (PvdA) vraagt of de minister voor Ontwikkelingssamenwerking de huidige voorzitter van de EU, Frankrijk, wil vragen om met de
Amerikaanse presidentskandidaat Obama te spreken over het internationale klimaatbeleid als deze binnenkort Europa bezoekt.
De heer Jansen (SP) ontvangt graag meer informatie over de voortgang
van de afspraken die met gemeenten zijn gemaakt, bijvoorbeeld over de
rol van de corporaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 23

9

De heer Duyvendak (GroenLinks) benadrukt dat de monitoring van de
ontbossing door oud-staatssecretaris Van Geel is toegezegd, maar niet is
uitgevoerd.
Krijgt de Kamer een verslag van de expert meeting over de nieuwe
inzichten van de klimaatverandering?
Wil de minister voor Ontwikkelingssamenwerking een brief sturen met
zijn gedachten over de ontbossing?
Mevrouw Ouwehand (PvdD) zegt dat zij meer vertrouwen heeft in het
beleid als het kabinet erkent dat de transitie naar duurzaam geproduceerde dierlijke en plantaardige eiwitten zonder voorbehoud nodig is. Zij
vraagt verder om de toezegging dat in de nota voedsel en consument de
instrumenten en doelstellingen worden opgenomen voor het reduceren
van de consumptie van dierlijke eiwitten.
Mevrouw Wiegman-Van Meppelen Scheppink (ChristenUnie) vraagt
minister Koenders om een brief over het REDD-mechanisme.
De heer Madlener (PVV) vraagt of in ontwikkelingslanden geen sprake is
van een welvaartsprobleem in plaats van een klimaatprobleem. Zij kunnen
immers de kosten voor bijvoorbeeld dijkverhogingen niet opbrengen. Is
de Europese markt al geopend voor deze landen? Komt prijsdumping nog
steeds voor in die landen? Hoe wordt omgegaan met biobrandstoffen
totdat de «Cramercriteria» van kracht zijn?
Mevrouw Neppérus (VVD) hoort graag meer over de afspraken met
gemeenten over duurzaam inkopen.
De minister van VROM wil rapporteren welke successen gemeenten
boeken, want zij wil actief laten zien dat er voortgang wordt geboekt.
Zij heeft er geen behoefte aan om een nieuwe reactie te geven op de
ontwerpklimaatwet van de milieubeweging.
Het kabinet spant zich in om de duurzaamheidscriteria voor biobrandstoffen zo snel mogelijk te certificeren.
De gemeenten gebruiken voor hun duurzame-inkoopbeleid dezelfde
SenterNovemanalyses als het Rijk. De gemeenten krijgen op kosten van
het Rijk trainingen om te zorgen dat zij met die informatie kunnen werken.
De minister voor Ontwikkelingssamenwerking zal samen met de
minister van LNV een brief schrijven over het REDD-mechanisme.
De problematiek van ontwikkelingslanden is zowel een klimaat- als een
welvaartprobleem. In sommige landen, zoals Birma, is ook het regime
verantwoordelijk. Er is veel gedaan tegen prijsdumping. De exportsubsidies van de EU zijn bijna uitgefaseerd voor landbouwproducten. De
minister zet zich in voor een open Europese markt.
De afspraken over biobrandstoffen zijn bekend en worden in 2009 bezien.
Het kabinet is niet blind voor de negatieve aspecten van biobrandstoffen.
Ontwikkelingssamenwerking besteedt ongeveer 10 mln. tot 15 mln. aan
adaptatie en 30 mln. aan mitigatie.
Het kabinet heeft al erkend dat de eiwitconsumptie een probleem is. Er
zijn twee nota’s in de maak waarin wordt ingegaan op de transitie naar
duurzame eiwitconsumptie.
Toezeggingen
–

De Kamer wordt uiterlijk september 2008 geïnformeerd over de
concrete besteding van de 500 mln. in het kader van «energie voor de
armsten».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 23

10

–

–
–
–
–
–

In het najaar 2008 wordt de Kamer geïnformeerd over de uitwerking
van de verduurzaming van voedselketens (nota voedsel en consument).
De Kamer wordt geïnformeerd over de wijze waarop het veilen van
broeikasgasemissierechten in de huidige periode wordt georganiseerd.
De Kamer wordt geïnformeerd over de globale kosten van de overheid
ten aanzien van het klimaatbeleid.
De Kamer wordt voor het einde van het zomerreces geïnformeerd over
de importheffing op spaarlampen.
De Kamer krijgt een brief over de bossenproblematiek.
De Kamer wordt bij de volgende rapportage Duurzaam inkopen nader
geïnformeerd over de catering bij LNV.

De voorzitter van de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer,
Koopmans
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Ormel
De griffier van de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer,
Van der Leeden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 23

11