Dreigingsbeeld
Terrorisme
Nederland 48
September 2018

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Samenvatting

Het dreigingsniveau in Nederland wordt vastgesteld
op niveau vier (‘substantieel’) van vijf. Dat wil
zeggen dat de kans op een aanslag in Nederland reëel
is. Hoewel het dreigingsniveau al sinds 2013 op dit
niveau staat, is er wel sprake van belangrijke
veranderingen in het dreigingsbeeld, die ook in
DTN47 werden gesignaleerd.

1. Algemeen
dreigingsniveau
Op 31 augustus van dit jaar stak een
19-jarige Afghaan op Amsterdam
Centraal Station twee willekeurige
voorbijgangers neer. Op grond van
eerste onderzoek is geconcludeerd dat
de man een terroristisch motief had.
Deze daad illustreert de dreiging in
Nederland. Desondanks is er in Europa
sinds oktober vorig jaar sprake van
een sterke afname van het aantal
aanslagen, met name van door ISIS
geïnspireerde. Door deze afname in
combinatie met het enorme verlies van
grondgebied van ISIS, kan gesproken
worden van een – in elk geval tijdelijk –
verminderde dreiging vanuit ISIS.
Behalve ISIS vormt ook kern-Al Qa’ida
nog steeds een dreiging. Het heeft in de
afgelopen jaren in de luwte van ISIS
kunnen werken aan een infrastructuur
in Syrië waarmee het ook Europa kan
bedreigen. De laatste keer dat kern-Al
Qa’ida een aanslag in Europa pleegde,
was in 2005. Ten dele ontwikkelt het
dreigingsbeeld zich dus in een positieve
richting, in ieder geval in vergelijking
met de situatie in 2015-2016.
De dreiging is echter ook niet van het
lagere niveau van voor 2013: er blijft
sprake van een substantiële dreiging. Er
zijn hiervoor twee belangrijke redenen.
In de eerste plaats opereren er ook
vanuit Nederland, al dan niet aan ISIS
of Al Qa’ida verbonden, internationale
jihadistische netwerken, die aanslagen

in heel Europa kunnen plegen, inclusief
in Nederland zelf. Zulke jihadistisch
terroristen hoeven niet uit Nederland te
komen om toch hier te kunnen
toeslaan. Onder meer de aanhouding
van twee terrorismeverdachten in
Rotterdam, in juni van dit jaar, laat zien
dat die dreiging nog steeds reëel is:
terroristen planden vanuit Nederland
mogelijk een aanslag in Frankrijk, maar
kozen hun doelwit ook in Nederland.
Bovendien maken de andere arrestaties
in relatie tot jihadistisch-terrorisme die
in deze DTN-periode in Nederland
hebben plaatsgehad, duidelijk dat er
zich in Nederland nog steeds personen
bevinden die zich mogelijk bezighouden
met uit jihadisme voortkomende
terroristische activiteiten. De tweede
reden om te spreken van een substantiële dreiging, is dat ook van de in
Nederland aanwezige jihadistische
beweging onverminderd een
geweldsdreiging uitgaat. Geweld is
immers in de jihadistische ideologie
gerechtvaardigd om de religieusideologische doelstellingen te
verwezenlijken. Er zijn aanhangers van
deze beweging die zich bezighouden
met aanslagplanning binnen Nederland
hetgeen echter tot op heden niet tot
concrete dreiging heeft geleid.
De Nederlandse jihadistische beweging
bevindt zich echter in een heroriëntatiefase. Waar de focus in de afgelopen
jaren vooral op uitreis en deelname aan
de jihad in Syrië lag, houdt zij zich nu
weer volop met da’wa activiteiten bezig.
Dit gebeurt zichtbaar door straatda’waactiviteiten, maar met name op internet

2

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Samenvatting

wordt – minder zichtbaar – de
jihadistische boodschap verkondigd,
met het oog op verdere uitbreiding van
de beweging. Hierbij trekken jihadisten
en andere salafisten soms ook
gezamenlijk op, hetgeen jihadisten
toegang geeft tot een veel grotere
groep van potentiële volgelingen. Dit is
een ander, belangrijk deel van het
dreigingsbeeld: het niet-gewelddadige
verspreiden van een boodschap van
haat tegen het Westen en de voortdurende ondergraving van onze
democratische waarden en rechtsstaat.
Bovendien is de Nederlandse
jihadistische beweging vele malen
groter dan in de periode van vóór de
strijd in Syrië. De onderlinge
verbondenheid is groot en er zijn
contacten met jihadisten in andere
landen. Rond 2010 werd geconstateerd
dat die beweging niet meer zoveel
voorstelde. Niemand hield het toen voor
mogelijk dat het jihadisme in Nederland
zo sterk zou groeien en dat er
uiteindelijk ongeveer driehonderd
Nederlandse jihadisten naar een
jihadistisch strijdtoneel zouden
uitreizen. Maar het is wel gebeurd.
Lange termijn ontwikkelingen zijn dan
ook net zo goed deel van de dreiging
als de aanwezige mogelijkheid van een
concrete gewelddaad.

2. Terroristische
dreiging in en tegen
Nederland
Van jihadisten in Nederland gaat een
geweldsdreiging uit. In de afgelopen
jaren zijn Nederlandse jihadisten
betrokken geweest bij
aanslagvoorbereiding en een enkeling
heeft zelf overwogen aanslagen te
plegen. Of met de steekpartij in Den
Haag op 5 mei van dit jaar een
jihadistisch-terroristische aanslag heeft
plaatsgevonden, kan pas worden
vastgesteld wanneer het motief van de
dader van de steekpartij duidelijk is.
Vooralsnog is de verdenking: drie
pogingen tot moord dan wel doodslag,

al dan niet met terroristisch oogmerk.
Op basis van eerste onderzoek wordt de
steekpartij van 31 augustus jl. op
Amsterdam Centraal Station
aangemerkt als terroristisch. De
verdachte heeft verklaard te hebben
gehandeld omdat in Nederland ‘de
profeet Mohammed, de Koran, de Islam
en Allah veelvuldig worden beledigd’.
De Nederlandse jihadistische
beweging
De ontwikkelingen in de Nederlandse
jihadistische beweging, zoals
beschreven in DTN47, lijken zich te
bestendigen. De beweging bevindt zich
in een fase van heroriëntatie na de
ineenstorting van het ‘kalifaat’ van
ISIS. Mogelijk zijn Nederlandse
jihadisten bevattelijk voor een
‘wraaknarratief’ waarbij de schuld van
de val van het ‘kalifaat’ gelegd wordt bij
het Westen en dat als rechtvaardiging
kan worden gebruikt voor aanslagen.
Dit wraaknarratief heeft de potentie om
nog langere tijd geëxploiteerd te
worden door ISIS, ook nadat de
groepering geen grondgebied meer in
handen heeft.
Naast potentieel geweld, gaat er ook
een dreiging uit van het verspreiden
van de jihadistische boodschap (da’wa),
door ontplooiing van activistische en
educatieve activiteiten en het voeren
van (onderlinge) discussies. Deze
ontplooiing is vooral online goed
zichtbaar. Ook worden er weer
straatda’wa-activiteiten ontplooid. Nog
niet zo veel als in de periode 20102015, maar het is duidelijk dat de
heroriëntatie en het gebrek aan
uitreismogelijkheden, leiden tot meer
nadruk op (openlijke) da’wa.
Er zijn tussen jihadisten en andere
salafisten vormen van vermenging van
activiteiten. Jihadisten bewegen zich
on- en offline in kringen van
islamisten/salafisten waar ze zich niet
duidelijk als jihadist of aanhanger van
een jihadistisch gedachtegoed etaleren
en dus ook niet als jihadist herkenbaar
zijn. Ook zijn er (online) organisaties
3

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Samenvatting

die niet direct duidelijk een jihadistische
boodschap uitdragen, maar die wel door
andere jihadistische platforms worden
gesteund. Bijvoorbeeld organisaties die
geld inzamelen voor moslims in landen
als Syrië of Somalië.
Na een sterke groei in de periode 20132016 stagneert de omvang van de
Nederlandse jihadistische beweging
momenteel. De beweging verandert
echter wel van samenstelling. Sommige
personen verlaten de beweging, maar
er vindt ook nog steeds enige werving
en aansluiting plaats, vooral afkomstig
uit eigen kring: familieleden en
vrienden worden betrokken bij de
groep. Verder bevinden er zich in Syrië
en Irak vermoedelijk nog rond de 140
Nederlandse jihadisten, deels bij ISIS,
deels bij Al Qa’ida-gelieerde en andere
groepen. Ongeveer 35 Nederlandse
jihadisten bevinden zich buiten het
strijdgebied, maar kunnen (nog) niet
worden beschouwd als terugkeerders.
Naast aanhangers van het jihadisme
zijn er in Nederland nog enkele
duizenden sympathisanten van het
jihadisme, vooral van ISIS. Een groot
deel van de activiteiten van de
Nederlandse jihadistische beweging
speelt zich online af.
De komende jaren zullen regelmatig
jihadisten van wie bekend is dat zij
volharden in hun jihadistische ideeën,
vrijkomen uit detentie. Hoewel
gedetineerde jihadisten tijdens hun
detentie niet volledig zijn afgezonderd
van hun sociale en jihadistische netwerk
en dus ook nu al invloed kunnen
uitoefenen, kan de terugkeer van
enkelen van hen binnen de Nederlandse
jihadistische beweging tot een nieuwe
dynamiek leiden. Ten dele gaat het
namelijk om ervaren of charismatische
figuren, die hun stempel op de
beweging, of een deel daarvan, kunnen
drukken. Ook in andere Europese
landen komen jihadisten vrij, zie
paragraaf “Dreiging in en tegen het
Westen.”

Jihadisten in Nederland onderhouden al
langer contacten met het buitenland.
Deze kunnen persoonlijk van aard zijn,
maar ook om jihadistisch gedachtegoed
te delen en te verspreiden en, in het
ergste geval, om aanslagen te plannen
of voor te bereiden. Dergelijke
contacten zijn niet nieuw, maar
mogelijk is nu sprake van een
intensivering van het contact tussen
met name Nederlandse en Belgische
jihadisten.
In algemene zin bestaan er in Europa al
jarenlang jihadistische
netwerkstructuren waarvan een
voortdurende dreiging uitgaat. Onder
anderen bestaan er transnationale Al
Qa’ida- en ISIS-gerelateerde netwerken
met connecties in Syrië/Irak. Deze
netwerken kunnen worden geactiveerd
bij het voorbereiden, faciliteren en
uitvoeren van aanslagen in Europa. Ook
Nederlandse jihadisten kunnen deel
uitmaken van deze netwerken, onder
andere door hun contacten met
Nederlandse uitreizigers in de regio. Op
de korte, middellange en lange termijn
blijft er van dergelijke netwerken een
dreiging uitgaan.
Terrorisme gerelateerde
aanhoudingen
De afgelopen DTN-periode is er een
aantal aanhoudingen verricht dat te
maken heeft met jihadistisch
terrorisme. Dergelijke arrestaties
maken duidelijk dat er zich in Nederland
nog steeds personen bevinden die zich
mogelijk bezighouden met uit jihadisme
voortkomende terroristische
activiteiten. Zo werd als uitvloeisel van
een al langer lopend strafrechtelijk
onderzoek naar een jihadist die in 2017
in eerste aanleg werd veroordeeld, in
april 2018 een viertal personen
opgepakt. Het strafrechtelijk onderzoek
naar hen richt zich op voorbereidingen
en training voor terrorisme en opruiing
tot terrorisme via sociale media. Ook
werd in België een man van Servische
afkomst gearresteerd op verdenking
van het plannen van een aanslag in
Nederland en mogelijk ook in België. Hij
4

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Samenvatting

zou contact hebben met iemand in
Nederland aan wie hij zijn plannen
ontvouwd zou hebben. Op 17 juni
werden twee personen aangehouden op
verdenking van het voorbereiden van
een terroristisch misdrijf en deelneming
aan een terroristische organisatie. De
mannen zouden plannen hebben voor
het plegen van een aanslag in Parijs. Uit
het onderzoek bleek later dat ze
mogelijk ook een aanslag op
‘veiligheidsdiensten’ in Nederland,
mogelijk een politiebureau in
Rotterdam, op het oog hadden. Een dag
na de aanhouding van de twee, werden
drie mannen aangehouden wier DNA
was aangetroffen op vuurwapens die in
2016 in het Franse Argenteuil waren
gevonden. In deze zaak werd op Eerste
Paasdag 2016 in Rotterdam ook al een
aantal personen, onder wie Anis B.,
aangehouden. Ook arresteerde de
politie op 3 juli een 15-jarige jongen en
een 27-jarige man, die verdacht worden
van opruiing tot het plegen van
terroristische misdrijven. Tevens werd
in juli in Schiedam een uit België
afkomstige man aangehouden tegen
wie een Europees aanhoudingsbevel
open bleek te staan wegens terrorisme.
Eind augustus is een bekende jihadist
uit Maastricht aangeklaagd voor
lidmaatschap van een terroristische
organisatie. Eveneens werd eind
augustus in Den Haag een man
aangehouden die mogelijk een aanslag
wilde plegen op de organisator van de
inmiddels afgelaste cartoonwedstrijd.
Overigens is vooralsnog niet bekend of
de man een jihadistische achtergrond
heeft. Op 31 augustus werd op
Amsterdam Centraal Station een 19jarige Afghaan aangehouden die twee
mensen had neergestoken. De man zou
hiervoor een terroristisch motief
hebben. Volgens zijn verklaring worden
in Nederland de profeet Mohammed, de
Koran, de Islam en Allah veelvuldig
beledigd.
Uitreis en terugkeer
Er zijn sinds juli 2017 geen nieuwe
uitreizen vanuit Nederland naar het
strijdgebied in Syrië en Irak

waargenomen. Per 1 september 2018 is
het aantal uitgereisde Nederlanders dat
met jihadistische intenties aanwezig is
in het strijdgebied ongeveer 140.
Tegelijk blijkt het ook nauwelijks te
lukken om het strijdgebied te verlaten
en Nederland te bereiken. Per 1
september 2018 zijn er circa 55
jihadisten naar Nederland
teruggekeerd. In totaal zijn er ongeveer
80 jihadisten omgekomen. Ook
bevinden zich nog circa 35
uitreizigers buiten het strijdgebied, van
wie sommigen in detentie- of
vluchtelingenkampen verblijven. Zij
worden niet geteld als terugkeerder.
Ook zijn er in totaal meer dan 175
minderjarigen in en buiten het
strijdgebied, van wie een of beide
ouders de Nederlandse nationaliteit
bezit. Het overgrote deel is in het
strijdgebied geboren en is niet ouder
dan 4 jaar. Kinderen van 9 jaar of ouder
die in door ISIS gecontroleerd gebied
verblijven of daaruit afkomstig zijn,
worden meegeteld in het totaal aantal
uitreizigers. Dit betreft slechts een klein
aantal.
In de trends ten aanzien van uitreis en
terugkeer is de afgelopen maanden
niets wezenlijks gewijzigd. Met name
het aantal terugkeerders blijft beperkt
en de enkele jaren geleden geuite
verwachting dat terugkeer
druppelsgewijs zal plaatsvinden, geldt
nog steeds: tot nu toe keerde er dit jaar
gemiddeld één uitreiziger per maand
naar Nederland terug. Hoewel niet
helemaal is uit te sluiten dat uitreizigers
ongezien terugkeren, komen de
meesten onder begeleiding terug, wat
de dreiging die van hen kan uitgaan in
belangrijke mate reduceert. Als zij na
eventuele vervolging en detentie weer
vrijkomen, kunnen zij, zoals hiervoor al
werd opgemerkt, een nieuwe impuls
geven aan jihadistische netwerken in
Nederland. Tegelijk hebben uitreizigers
die na het uitroepen van het ‘kalifaat’
naar Syrië en Irak zijn getrokken, zich
bewust aangesloten bij ISIS. Mogelijk
wil een deel van hen daarom helemaal
niet terugkeren, hoe zwaar de
5

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Samenvatting

omstandigheden ook zijn. Momenteel
wordt niet waargenomen dat
uitgereisde Nederlandse strijders
doorreizen naar andere jihadistische
strijdtonelen.
Een discussie die al geruime tijd wordt
gevoerd is hoe om te gaan met
uitgereisde vrouwen en hun kinderen
die zich in vluchtelingenkampen in Syrië
en Irak bevinden. Zowel van de
moeders als van minderjarigen kan een
dreiging uitgaan indien zij terugkeren.
De moeders doen zich vaak voor als
naïeve slachtoffers die door hun man
zijn meegenomen naar het ‘kalifaat’,
maar doorgaans hebben zij bewust voor
de reis naar het ‘kalifaat’ gekozen en
hangen zij het jihadisme nog steeds
aan. Daarnaast heeft ISIS in diverse
video’s laten zien niet te schromen
minderjarigen, onder wie soms jonge
kinderen, voor verschrikkelijke
gewelddaden in te zetten. Onlangs heeft
een in Frankrijk opgepakte terugkeerder
verklaard dat ISIS kinderen heeft
opgeleid om aanslagen in Europa te
plegen. Volgens onbevestigde berichten
zou een groep vrouwen en hun kinderen
in Koerdische opvangkampen geruild
zijn tegen Koerdische strijders die door
ISIS gevangen werden gehouden.
Vertegenwoordigers van de Syrian
Democratic Forces (SDF) ontkennen de
geruchten. Wel hebben zij laten weten
dat hun inzet voor de opvang van
vrouwen (en kinderen) in de
opvangkampen eindig zou kunnen zijn.
Vrouwen worden dan mogelijk
vrijgelaten of verplaatst. Wat de
implicaties hiervan voor de dreiging
zijn, is voorshands niet duidelijk.
Terrorismefinanciering
In Nederland zijn enkele personen
aangehouden in verband met
financiering van terrorisme.
Twee mannen uit Deventer zijn eind
maart aangehouden op verdenking van
het financieren van terrorisme in Syrië.
De mannen zouden van 2015 tot hun
aanhouding met een informeel
banksysteem (hawala) via
wisselkantoren in Turkije tienduizenden

euro’s hebben overgemaakt naar
uitreizigers die daar aan de strijd
deelnamen. Zij deden dat mogelijk in
opdracht van familie en vrienden van
Nederlandse jihadisten. Ook werden in
juni drie personen aangehouden, twee
broers uit Utrecht en een vrouw uit
Alphen aan den Rijn, op verdenking van
financiering van een aantal uitgereisde
(ex-)familieleden.
Op 3 augustus werd op Schiphol een
Russische man aangehouden die in
Duitsland werd gezocht voor deelname
aan een terroristische organisatie. Hij
zou enkele duizenden euro’s hebben
overgemaakt aan ISIS-leden in Syrië
die daarmee training en wapens
betaalden. Hij is op basis van een
Europees aanhoudingsbevel op 8
augustus aan de Duitse autoriteiten
overgedragen.

3. Terroristische
dreiging in en tegen
Westen
De jihadistische aanslag die eind maart
plaatsvond in het Franse Trèbes maakte
een eind aan een periode die sinds
oktober 2017 in Europa bestond, waarin
geen aanslagen plaatsvonden. Ook deze
aanslag was geïnspireerd door ISIS. De
aanslag zelf brengt geen verandering in
het beeld dat met het uiteenvallen van
het ‘kalifaat’ van ISIS het aantal
aanslagen in het Westen drastisch is
gedaald. Tegelijkertijd is deze aanslag
een illustratie van de aanhoudende
dreiging voor Europa vanuit
jihadistische hoek. De aanslag die in
mei werd gepleegd in Parijs is
geïnspireerd door ISIS. De aanslag in
Luik, in juni, maakt niet alleen duidelijk
dat de dreiging aanhoudt, maar ook dat
gevangenissen een plek kunnen zijn
waar gewone criminelen kunnen
radicaliseren, zoals de aanslagpleger in
Luik. Dit is een fenomeen dat zich in
veel Europese landen voordoet, maar in
Nederland niet of minder, vanwege het
systeem van speciale terrorisme
6

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Samenvatting

afdelingen (TA’s), waardoor radicale
gevangenen niet samen gedetineerd
zitten met gewone criminelen. In
Keulen werd een man aangehouden die
mogelijk een aanslag voorbereidde,
waarbij de ingrediënten voor en al een
bepaalde hoeveelheid van de giftige stof
ricine werden aangetroffen. Daarnaast
werden ook de ingrediënten voor een
explosief aangetroffen, met de
kennelijke bedoeling een bom te maken
om ricine mee te verspreiden. Ricine
laat zich echter niet via een explosief
verspreiden: de hoge temperatuur van
de explosie zal het gif direct
verbranden. Doordat dit in de
communicatie over de aanhouding niet
werd genoemd, heeft de ricinevondst
mogelijk meer onrust onder het publiek
veroorzaakt dan strikt noodzakelijk. Dat
westerlingen, in dit geval ook een
Nederlander, ook ver buiten Europa
slachtoffer kunnen worden van een
terroristische aanslag, bleek toen op 29
juli vier westerse fietsers in Tadzjikistan
om het leven kwamen in een door ISIS
opgeëiste aanslag. ISIS wees in haar
claim uitdrukkelijk op het feit dat het
‘burgers van de Kruisvaardercoalitie’
had aangevallen, daarmee verwijzend
naar landen die tot de anti-ISIS Coalitie
behoren.
Vrijkomen gedetineerde jihadisten
Voor de dreiging in en tegen het Westen
in het algemeen is bovendien van
belang dat in een aantal landen zoals
België, Frankrijk en Groot-Brittannië
tientallen gedetineerden die in de jaren
’00 zijn veroordeeld voor een
terroristisch misdrijf, op een termijn
van een tot twee jaar vrijkomen. In
Frankrijk gaat het om 115 personen die
tot en met 2020 worden vrijgelaten en
in het Verenigd Koninkrijk in 2018 om
minstens 80 personen. Het is
waarschijnlijk dat een aantal nog steeds
het jihadistisch gedachtegoed aanhangt
en tijdens detentie toegang heeft
gekregen tot nieuwe netwerken
(criminele of jihadistische). Ook in
Nederland zullen de komende jaren
jihadisten die nu gedetineerd zijn,
vrijkomen. (Ex-)gedetineerden zullen

dan ook in de komende jaren een
belangrijk bestanddeel van het
terroristische dreigingsbeeld vormen,
niet alleen in Nederland maar zeker ook
in andere westerse landen.
Syrië centraal in de dreiging van Al
Qa’ida tegen het Westen
Er blijft van kern-al Qa’ida een dreiging
uitgaan tegen het Westen. De kern van
de ideologie van Al Qa’ida is het treffen
van het Westen als de vijand van ‘de
islam’. Al Qa’ida beschikt over
netwerken verspreid over Azië, Afrika
en Europa, die wellicht niet allemaal
meer geheel intact zijn, maar die op
zijn minst nog gedeeltelijk bruikbaar
zijn voor het faciliteren en plannen van
aanslagen. Sinds de aanslagen op de
Londense metro in 2005 is kern-Al
Qa’ida er echter niet in geslaagd een
grootschalige aanslag in Europa te
plegen. Wel zijn diverse plannen
verijdeld en zijn kleinschalige aanslagen
door aanhangers uitgevoerd. Kern-Al
Qa’ida heeft in de afgelopen jaren in de
luwte van ISIS kunnen werken aan de
opbouw van een infrastructuur in Syrië
waarmee het ook Europa kan
bedreigen.

4. Internationale
ontwikkelingen
Ondanks de zware verliezen die zij heeft
geleden, bestaat ISIS nog steeds. De
afgelopen maanden is, zoals ook was
verwacht, zichtbaar geworden dat ISIS
in zowel Irak als Syrië de jihadstrijd
voortzet, maar dan in de vorm van een
insurgency. Hierbij maakt ISIS gebruik
van tactieken die het ook vóór het
uitroepen van het ‘kalifaat’ in 2014
toepaste, zoals korte hit-and-run
aanvallen, ontvoeringen en diverse
aanslagen op bijvoorbeeld stamleiders
en personen die ISIS beschouwt als
collaborateurs met de Iraakse overheid.
De door de Koerden gedomineerde
Syrian Democratic Forces (SDF) hebben
hun offensief tegen ISIS in Oost-Syrië
hervat, na een onderbreking die was

7

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Samenvatting

veroorzaakt door de Turkse inval bij
Afrin. Het hernieuwde offensief van de
SDF heeft in juli geresulteerd in de
verovering van de Dashisha-pocket
(tegen de grens met Irak). In Syrië
heeft ISIS nu nog slechts zeer beperkt
grondgebied in handen in het SyrischIraakse grensgebied, maar blijft in Irak
profiteren van de aanhoudende
spanningen tussen het Iraakse leger en
de Iraakse Koerden. Mede hierdoor
houdt ISIS daar een zekere
bewegingsruimte. Tegelijk zijn de
factoren die hebben geleid tot de
opkomst van ISIS, zoals de politieke en
economische marginalisering van
soennieten in Irak en Syrië, geenszins
weggenomen. Hierdoor blijft er een
voedingsbodem voor soennitische
onvrede bestaan, die door een
organisatie als ISIS gekanaliseerd en
uitgebuit kan worden.

gedachtegoed voet aan de grond
krijgen, het grote aantal rondreizende
predikers en de vele lezingen die zij
overal in Nederland verzorgen.
Essentieel in de dreiging die het
salafisme vormt voor de nationale
veiligheid is dat binnen een deel van de
salafistische beweging de opvattingen
over ‘zuivering’ van geloof en gedrag
zodanig worden opgevat, dat daarmee
actieve onverdraagzaamheid (die
polarisatie aanwakkert of versterkt),
anti- en ondemocratische activiteiten en
het afwijzen van de overheid worden
gelegitimeerd en gepropageerd. Binnen
het salafisme bevinden zich ook
personen die op basis van hun
geloofsleer terroristisch geweld kunnen
legitimeren en propageren. Dat doen zij
overigens doorgaans verhuld en in
religieuze termen.

5. Extremisme,
radicalisering en
polarisatie

De groei van het salafisme in Nederland
gaat gepaard met een
professionalisering van salafistische
organisaties, die intensief gebruik
maken van sociale media waar zij hun
activiteiten aankondigen. Doordat een
aantal salafistische organisaties zich
bewust is geworden van het toezicht
van de overheid, zijn zij
terughoudender geworden in het
publiceren over bijvoorbeeld hun
buitenlandse gasten en de inhoud van
hun onderwijs- en vormingsaanbod. Het
aantal salafistische centra is in de
afgelopen jaren gestegen evenals het
aantal moskeeën onder salafistische
invloed. Sommige noodlijdende
moskeeën staan in toenemende mate
onder invloed van grote salafistische
centra en dreigen in de komende tijd te
‘salafiseren’.

Groei salafisme
Al langer wordt in het DTN aandacht
besteed aan de dreiging die uitgaat van
het salafisme in Nederland. Sinds een
aantal jaren wordt een groei en
groeiende invloed van het salafisme in
Nederland geconstateerd. Deze
manifesteert zich vooral in het aantal
moskeeën waarin salafisten met hun

De meeste salafistische predikers in
Nederland hebben een Nederlandse
achtergrond. De religieuze boodschap
die zij uitdragen, kan leiden tot
maatschappelijke vervreemding van
groepen en individuen of tot openlijk
verzet tegen overheid en samenleving.
Er zijn grofweg twee typen predikers te
onderscheiden: aan salafistische
instituties gebonden predikers en

Belangrijke rol Turkije
Zowel ISIS als Al Qa’ida onderhouden,
ondanks regelmatig ingrijpen van de
Turkse overheid – in mei en juni werden
bijvoorbeeld vele tientallen ISISverdachten opgepakt – nog steeds
(faciliterings)netwerken in Turkije. Door
zijn geografische ligging blijft Turkije de
voornaamste route voor jihadistisch
terroristen om van en naar Europa te
reizen. De houding van de Turkse
overheid ten opzichte van ISIS en Al
Qa’ida is afhankelijk van de eigen,
Turkse belangen die niet altijd parallel
lopen met die van het Westen.

8

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Samenvatting

onafhankelijke, minder gebonden
predikers. Er bestaan nauwe banden
tussen deze twee typen. Ook bestaan er
banden tussen dergelijke salafistische
predikers enerzijds en islamisten en
jihadisten, die zich ook richten op
vormingswerk, anderzijds. Ondanks
onderlinge ideologische verschillen en
theologische verfijningen, lijkt hierdoor
een groter geheel te ontstaan van
radicale opvattingen en activiteiten dat
uiteindelijk niet verenigbaar is met de
democratische rechtsorde. Dit remt de
integratie, draagt bij aan
maatschappelijke polarisatie en kan een
voedingsbodem zijn voor radicalisering,
mogelijk ook richting gewelddadig
handelen.
Extremisme
Nederlandse extreemrechtse
groeperingen zijn vooral actief met
intimiderende en radicale acties, maar
er zijn geen aanwijzingen dat zij
gewelddadig zouden willen gaan
opereren. De focus blijft gericht op
acties tegen de vermeende islamisering
van Nederland, de komst van
asielzoekers en het vermeende verlies
van de Nederlandse identiteit. Rechts in
Verzet (RiV), een afsplitsing van Pegida,
is een nieuwe groepering met enkele
leden die de laatste periode
verantwoordelijk was voor een aantal
intimiderende protestacties. Vooral het
ophangen van een onthoofde pop en
dreigbrief bij een moskee in Amsterdam
Noord in januari 2018, waarmee
geprotesteerd werd tegen de komst van
een “megamoskee”, trok veel politieke
en media-aandacht. De aankondiging
van Pegida om tijdens de ramadan bij
een aantal moskeeën varkensvlees te
gaan barbecueën, leidde eveneens tot
veel media-aandacht. Opvallend is
verder dat sommige extreemrechtse
groeperingen aan zelfvertrouwen lijken
te winnen en het tegenwoordig
aandurven om te demonstreren in als
politiek ‘links’ bekend staande steden
zoals Amsterdam en Nijmegen. Hiermee
neemt de kans op confrontatiegeweld
met extreemlinkse tegendemonstranten
toe. In algemene zin wordt al langer

ingeschat dat ernstig extreemrechts
geweld voornamelijk voorstelbaar is
vanuit snel radicaliserende groepjes of
eenlingen. De man die in augustus in
Schiedam werd aangehouden, nadat hij
in reactie op de dood van een Haags
PVV-gemeenteraadslid op sociale media
een dreiging had geuit, is van dit laatste
mogelijk een voorbeeld.
In de afgelopen maanden hebben linkse
actiegroepen nauwelijks extremistische
acties uitgevoerd. Antifascisten hebben
zich voornamelijk beperkt tot reactieve
protestacties tegen (gepercipieerd)
extreemrechts. Voorbeelden zijn een
tegendemonstratie van de AntiFascistische Actie (AFA) bij een
demonstratie van Pegida Nederland en
enkele verstorende acties bij de
gemeenteraadsverkiezingen van
afgelopen maart. De antiracisme
actiegroepen die strijden tegen
(vermeende) racistische en koloniale
uitingen en symbolen, persisteren in
hun intimiderende (online) acties tegen
overheidsinstanties, bedrijven en
organisaties om ‘koloniale’ benamingen
en standbeelden te verwijderen. De
acties hebben in enkele gemeenten
ertoe geleid dat over bepaalde
evenementen en benamingen van
straten en tunnels discussie wordt
gevoerd of dat ze worden aangepast.
Gesterkt door zulk ‘succes’ zullen deze
antiracisme groepen niet snel geneigd
zijn van hun intimiderende acties af te
zien en zullen zij deze in de komende
tijd continueren.
Er zijn ook vormen van extremisme die
niet passen in het klassieke onderscheid
tussen links- en rechtsextremisme,
maar die zich richten op één specifiek
onderwerp. Dat is bijvoorbeeld het
geval met de acties tegen windmolens
in sommige delen van Nederland, die
het laatste jaar zijn geradicaliseerd.
Hoewel een klassieke ideologie bij het
Nederlandse buitenwettelijke verzet
tegen windmolens ontbreekt, is het
gelet op de politieke doelen, wel
degelijk als extremisme te omschrijven.
Op lokaal niveau ageren burgers op
9

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Samenvatting

democratische wijze tegen de komst
van windmolenparken, maar in vooral
Drenthe en Groningen neemt het
protest in sommige gevallen
buitenwettelijke vormen aan. De acties
richten zich tegen pro-windmolen
bestuurders, boeren op wier land
turbines komen, maar ook tegen
bedrijven die verantwoordelijk zijn voor
de installatie en bouw van de
windmolens. Bedreiging, intimidatie en
vernieling worden hierbij toegepast. Het
extremistische verzet tegen windmolens
is in meer Europese landen zichtbaar.
In Frankrijk werden dit jaar al diverse
windmolens in brand gestoken, wat
leidde tot miljoenen euro’s schade.
Polarisatie
Zoals vaker, zorgden de spanningen
tussen Koerden en Turken in de regio
voor spanningen in de diaspora in
Europa. Terwijl pro-AKP organisaties in
Nederland hun steun betuigden, leidde
de Turkse inval in Noord-Syrië in
diverse Europese landen een aantal
weken tot bijna dagelijkse
demonstraties en incidenteel ook
geweld tegen Turkse objecten. In
verschillende Europese landen werden
samenwerkingsverbanden tussen linksextremistische organisaties en
Koerdische organisaties versterkt, die
de bestaande solidariteit tussen beide
bevestigen. Naar alle waarschijnlijkheid
zal de PKK de vele Koerdische
demonstraties proberen te benutten om
het eigen netwerk onder de Koerden te
vergroten.
Het Turkse overheidsoptreden naar
aanleiding van de mislukte staatsgreep
in 2016, kan ook repercussies hebben
voor Turken in Nederland. Zo
verklaarde de toenmalige Turkse
vicepremier in april van dit jaar dat de
Turkse geheime dienst tot dan toe 80
Gülenisten uit achttien landen had
‘ingepakt’ en naar Turkije gebracht en
dat daarmee wordt doorgegaan. Dit kan
zorgen onder Gülenaanhangers in de
diaspora – dus ook in Nederland –
versterken. Ook worden de spanningen

binnen de Turkse gemeenschap in
Nederland hierdoor niet minder.
Verschillende gebeurtenissen geven
voeding aan spanningen tussen
sommige delen van de Nederlandse
samenleving en bepaalde groepen
moslims in Nederland. Zo leidde de
goedkeuring door de Eerste Kamer van
een wet die gezichtsbedekkende kleding
verbiedt in bepaalde moslimkringen tot
sterk afkeurende reacties. Diverse
islamitische (koepel)organisaties
vonden dat de Nederlandse overheid
met twee maten meet, dat het verbod
het ‘anti-islambeleid’ in Nederland
bevestigt of vrezen dat dit het begin is
van de inperking van burgerrechten van
moslims. Al vóór de stemming in de
Eerste Kamer brachten voornamelijk
salafistische imams en organisaties een
verklaring uit, waarin zij
beargumenteerden dat de wet
discriminerend en oneerlijk is. De
eerder door PVV-leider Wilders
aangekondigde cartoonwedstrijd is
afgelast. Hoewel er in met name
Pakistan zeer fel werd gereageerd, bleef
het in moslimgemeenschappen in
Nederland over het algemeen rustig.
Wel is er sprake van verdeeldheid
tussen moslims die gematigd reageren
en anderen met veel radicalere
opvattingen, met name jihadisten. In de
afgelopen tijd heeft het anti- of
deradicaliseringsbeleid van vooral de
gemeenten Amsterdam en Rotterdam
onder vuur gelegen, waarbij de pijlen
met name gericht waren op
gemeenteambtenaren op dit terrein die
zelf een moslimachtergrond hebben en
daardoor goed geworteld zijn in de
moslimgemeenschappen. Publieke
reacties hierop richtten zich sterk op
deze individuele medewerkers wier
integriteit ter discussie werd gesteld. Er
werd bijvoorbeeld geroepen om het
ontslag van deze medewerkers.
Dergelijke reacties kunnen eveneens
leiden tot gevoelens van uitsluiting en
kwetsbaarheid onder Nederlanders met
een moslimachtergrond.

10

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Samenvatting

Over het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland
Nederland werkt met een systeem van dreigingsniveaus die aangeven hoe groot de
kans is op een terroristische aanslag. De NCTV publiceert hiertoe vier maal per jaar het
Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN), een globale analyse van de nationale en
internationale terroristische dreiging tegen Nederland. Het DTN is gebaseerd op
informatie van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten en van de politie, open
bronneninformatie, informatie van buitenlandse partners en analyses van
ambassadepersoneel.

11

Uitgave
Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid
Postbus 20301, 2500 EH Den Haag
Turfmarkt 147, 2511 DP Den Haag
070 751 5050
www.nctv.nl
info@nctv.minvenj.nl
@nctv_nl
september 2018

12