November 2020

Onderwijs bij
kleinschalige
voorzieningen
Best passende zorg en onderwijs voor kwetsbare jongeren
Hoe organiseren we onderwijs bij schaalverkleining in
Jeugdzorgplus-instellingen en/of ombouw naar kleinschaligheid

Project
Onderwijs bij
kleinschalige
voorzieningen
Opdracht
Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
(OCW) heeft de projectgroep ‘Onderwijs bij kleinschalige
voorzieningen’ (OBKV) verzocht een advies te schrijven over
de ontwikkelingen richting kleinschaliger werken binnen
JeugdzorgPlus en de Justitiële jeugd inrichtingen (JJI) in
het bijzonder de positie van het onderwijs daarbij.

Hoe organiseren we een integraal onderwijs- en
zorgaanbod bij kleinschalige voorzieningen en
duurzame ondersteuning voor de jongere?

Werkwijze

Onderzoeksvragen

Op verzoek van het ministerie van OCW heeft de projectgroep
december 2019 een voorlopig advies geformuleerd. Echter om
tot een volledig uitgewerkt en met stakeholders afgestemd
advies te komen heeft de projectgroep in 2020 nog een aantal
activiteiten georganiseerd, waaronder een landelijk symposium.
Voor de totstandkoming van dit adviesrapport is gesproken
met vertegenwoordigers van de PO-raad, VO-raad, MBO-raad,
sectorraad SWV-en VO, het ministerie van OCW, het ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), de inspectie van
het Onderwijs, ambassadeur Zorglandschap, StroomOp en tot
slot het Nederlands Jeugd Instituut. Daarnaast hebben er 7
werksessies plaatsgevonden met de schoolleiders van voortgezet speciaal onderwijs (VSO)-scholen verbonden aan een
instelling en heeft de projectgroep 4 kleinschalige voorzieningen
bezocht en geïnterviewd (KV Amsterdam, Pinq Amsterdam,
Antonius Bakkum, Midgaard Den Haag).

De onderstaande onderzoeksvragen dienden als leidraad voor
de interviews, gesprekken en werksessies. Er is voor gekozen
om de antwoorden te verwerken in de adviezen.
• Onder welke randvoorwaarden kan het onderwijs bij
schaalverkleining in de JeugdzorgPlus en de ombouw van
JJI-capaciteit naar Forensische Centra Jeugd (FCJ) en
Kleinschalige Voorziening Justitiële Jeugd (KVJJ) worden
vormgegeven en wat is dan de minimumcapaciteit?
• Hoe ziet het doorlopende en integrale dagprogramma in
kleinschalige voorzieningen van JeugdzorgPlus en onderwijs
er dan uit?
• Naast de beweging naar kleinschalige voorzieningen
worden ook de trajecten in geslotenheid korter.
Welke gevolgen heeft dat en hoe kan het onderwijs in
geslotenheid dan het beste worden georganiseerd?
• Hoe werken de scholen in geslotenheid samen met de
gemeenten en de samenwerkingsverbanden passend
onderwijs, opdat de jongere na geslotenheid snel en
tijdig een passende plek in het onderwijs krijgt?
• Hoe geven we inhoud en ruimte aan professionalisering van
docenten, maar ook aan schoolbesturen (organisatieslagkracht) bij de beweging naar kleinschaligheid?
• Hoe moet het onderwijs na deze beweging richting
kleinschaligheid bekostigd worden?

De projectgroep
Eri Hoopman
Martijn Zaal			
Corine van Helvoirt		
Irene Bos			
Meta Veldhuijsen		
Carola Bodenstaff		
Inge Eijkenboom		
Joost van Caam 		

directeur s.g. Harreveld, Aloysius Stichting
directeur onderwijs Altra en Horizon, tevens lid Stroomop
directeur onderwijs De Onderwijsspecialisten
behandelverantwoordelijke Via Jeugd
medewerker beleid Jeugdzorg Nederland
senior beleidsadviseur Jeugdzorg Nederland, tevens lid Stroomop
beleidsadviseur ministerie Justitie en Veiligheid (JenV), Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI)
projectleider en voorzitter Taakgroep OGJ, Lecso

Opbouw advies
Deel I
‘Samengevat, de adviezen’. Voor de totstandkoming van deze adviezen is gesproken
met veel stakeholders. Het werd de projectgroep gedurende het proces duidelijk dat
naast de ministeries vooral ook de stakeholders iets kunnen doen om ‘het best passend
onderwijs voor kwetsbare jongeren’ mogelijk te maken. Daarom is ervoor gekozen om
de adviezen, in navolging van eerdere handreikingen die de projectgroep heeft opgesteld, zowel aan de minister als aan de lokale bestuurders en de sector zelf te richten.
Deel II
‘Decentraliseren en transformeren’ beschrijft de gevolgen van de drie stelselwijzigingen
(wet op het passend onderwijs 2014, decentralisatie sociaal domein 2015 en het
adolescentenstrafrecht en vrijheidsbeneming op Maat) voor de sector onderwijs in
geslotenheid. De adviezen sluiten aan bij eerdere adviesrapporten1 en handreikingen
over de urgentie om de samenwerking rondom beleidsvorming te verbeteren.
Deel III
‘Verbeteren onderwijs in geslotenheid’ richt zich hoofdzakelijk op de wijze waarop de
afgelopen 4 jaar intensief is samengewerkt binnen de instellingen aan een doorlopend
en geïntegreerd dagprogramma en hoe deze ontwikkeling kan worden versterkt
en verbeterd.
Deel IV
‘Passende zorg en ondersteuning van kwetsbare jongeren’ gaat in op de mogelijke
oplossingsrichtingen om plaatsingen in gesloten instellingen te voorkomen.
Deel V
Slotwoord
1 Adviesrapport commissie verbetermogelijkheden onderwijs bij gesloten inrichtingen 2014, Handreiking bij het realiseren van een doorlopend en geïntegreerd dagprogramma 2016,
Handreiking bij realiseren van toekomstperspectief jongere 2017, Handreiking bij samenwerken aan het toekomstperspectief van de jongere 2018

Inleiding
In maart 2019 verscheen het actieplan
‘De best passende zorg voor kwetsbare
jongeren’. Dit plan kwam tot stand met
alle partners uit de jeugdzorg, van het
ministerie van VWS tot uitvoeringsorganisaties van de JeugdzorgPlus en van
experts tot jongeren. Wat startte als
een actieplan voor de transformatie
van JeugdzorgPlus, werd meer een
deltaplan dat de gehele jeugdzorgsector betrof. Vanuit de gedachte dat
enkel afbouwen en veranderen van
de JeugdzorgPlus zou leiden tot
problemen elders.

‘Hoe zorgen we ervoor dat de meest kwetsbare
jongeren, die opgroeien in een gezinssituatie met
(mogelijk) kwetsbare ouders, eerder, sneller en beter
passende hulp krijgen – samen met hun ouders zodat tijdig geïnvesteerd wordt in een omgeving die
liefdevol, stabiel en veilig is en perspectief biedt op
een gezonde ontwikkeling, zo thuis mogelijk’.
‘De best passende zorg voor kwetsbare jongeren’
maart 2019

Deel I
Samengevat,
de adviezen

Aan de ministeries

Deel I – Samengevat, de adviezen

Advies 1

Advies 2

Maak (financiële) ruimte
voor experimenteren en
innoveren (inspectie)

Geef als ministeries een integrale
opdracht tot transformeren en
toezicht houden

Minder jongeren in de JeugdzorgPlus en FCJ en KVJJ’s betekent
dat de jeugdzorg, volwassenzorg, forensische zorg en het
onderwijs beter zijn geworden in het nemen van verantwoordelijkheid en bedenken van creatieve maatwerkoplossingen.
De terugloop van gesloten plaatsingen zou dus een resultaat
van effectievere zorg en beter onderwijs in de wijk en regio
moeten zijn. Om daar te komen is tijd en ruimte nodig
voor het ontwikkelen van alternatieven voor geslotenheid.
De expertise is binnen de VSO-scholen verbonden aan deze
instellingen aanwezig. Een drastische afbouw zou een verlies
van deze expertise betekenen. Biedt daarom financiële- en
experimenteerruimte aan de VSO-scholen om initiatieven die
een alternatief voor geslotenheid kunnen zijn te ontwikkelen.
Bijvoorbeeld door afspraken te maken over de doorlooptijd van
de capaciteitsbekostiging en regelvrije of experimenteerruimte
ten aanzien van het huidige toetsingskader van de
onderwijsinspectie.

De samenleving en politiek willen geen gedwongen
afzonderingen en zelfdodingen meer binnen de gesloten
jeugdinstellingen. Om dat te bereiken moet expertise worden
toegevoegd en kleinschaliger gewerkt worden, waardoor meer
individuele aandacht mogelijk wordt. Door als samenwerkende
ministeries deze opdracht aan de sector te geven ontstaat
de gedeelde verantwoordelijkheid voor deze transformatie.
Eén opdracht zal tevens voorkomen dat een ministerie
eigenstandige beleidswijzigingen kan doorvoeren, met grote
gevolgen voor de uitvoering van de integrale opdracht.
Geef de gezamenlijke inspecties de opdracht om een integraal
toezichtkader te ontwikkelen met kwaliteitsdoelen die recht
doen aan de complexiteit van de opdracht en zijn gericht op
het welzijn en perspectief van de jongere.

Aan de ministeries

Deel I – Samengevat, de adviezen

Advies 3

Advies 4

Zorg dat nieuwe stelsel- of
beleidswijzigingen worden
getoetst door de samenwerkende
ministeries van VWS, JenV en OCW

Zorg dat samenwerkingsverbanden
en scholen van herkomst verantwoordelijk blijven voor de jongere

De Wet passend onderwijs, de komende wet op funderend
onderwijs, de stelselwijziging bij DJI (VOM), de voorgenomen
wijziging in de Jeugdwet, waarbij het gaat om bepaalde
zorgvormen bovenregionaal of centraal te gaan organiseren,
Programma Zorg voor de Jeugd, al deze plannen hebben
invloed en effect op het beleid van de andere departementen,
samenwerkende partners in de regio’s, professionals in de
uitvoering, de jongeren en hun ouders. Stem daarom deze
plannen met elkaar af en communiceer deze direct met
stakeholders.

Door de scholen, schoolbesturen en samenwerkingsverbanden
van herkomst medeverantwoordelijk te maken voor het
realiseren van het perspectief van de jongere blijft de benodigde
betrokkenheid bestaan. Op die manier kunnen scholen
medeverantwoordelijk dragen voor het onderwijsaanbod en
leeropbrengsten. Daarnaast is de stap naar terugplaatsing
voor de jongere en school gemakkelijker te maken, omdat het
contact niet is verbroken. Organiseer een juridische basis die
het inschrijven van jongeren op de VSO-school verbonden aan
een instelling onnodig maakt. Zo kan de jongere ingeschreven
blijven staan op de school van herkomst. Uitzondering vormen
de justitiële jongeren die hun diploma hebben behaald en/of
een lange detentie en behandelmaatregel in het vooruitzicht
hebben. Zij zullen uitgeschreven worden bij de school van
herkomst en ingeschreven bij de VSO-school verbonden aan
een FCJ.

Deel I – Samengevat, de adviezen

Advies 5
Maak het budget passend bij de
complexiteit van de opdracht
De VSO-scholen verbonden aan gesloten jeugdinstellingen ontvangen capaciteitsbekostiging op basis van een toelaatbaarheidsverklaring categorie 1. Deze bekostiging
is gebaseerd op bekostigingsafspraken uit het verleden en zijn bedoeld voor VSO
cluster4 onderwijs. Het specialistische onderwijs binnen de JeugdzorgPlus en FCJ heeft
met meer (financiële) uitdagingen te maken dan de ‘reguliere VSO cluster4 scholen’,
zoals jongeren met complexe problematiek die zeer intensieve behandeling krijgen,
jongeren met (L)VB-problematiek, uiteenlopende onderwijsniveaus en een hogere
doorlooptijd waardoor meer personele en materiële kosten gemaakt worden (werken
met kleine groepjes of individuele jongeren, meer perspectiefplannen opstellen,
meer evaluatiegesprekken voeren, meer les en werkboeken aanschaffen etc.).
Stel een bekostigingsniveau in dat recht doet aan de complexiteit van deze opdracht
voor deze kleine groep VSO-scholen. Bij kleinschaligheid spreken we van 1 leraar op
4 à 5 jongeren.
Omdat de meeste voorzieningen, ook de huidige kleinschalige initiatieven, nog steeds
minimaal een regionale functie hebben en met meerdere samenwerkingsverbanden te
maken hebben is het verstandig om de capaciteitsbekostiging nog in stand te houden.

Aan de ministeries

Deel I – Samengevat, de adviezen

Aan de samenwerkingsverbanden (schoolbesturen) en zorgregio’s (gemeenten en aanbieders Jeugdhulp)

Advies 6

Advies 7

Stel een integrale visie
op passend onderwijs en
jeugdhulp voor kwetsbare
jongeren vast (OOGO)

Maak een gezamenlijk uitvoeringsplan en zorg dat middelen de inhoud
volgen. Betrek gemeenten bij de
toebedeling ondersteuningsmiddelen
en de samenwerkingsverbanden
passend onderwijs bij de
aanbesteding JeugdzorgPlus

De Samenwerkingsverbanden passend onderwijs en zorgregio’s
zullen beter samenwerken aan de opdracht om passend
onderwijs en jeugdhulp te bieden, wanneer dat vanuit één
visie plaatsvindt. Door gezamenlijk een visie op te stellen
zal het wederzijde begrip voor de complexiteit van de
opdracht groeien.

Wanneer de zorgregio’s en samenwerkingsverbanden van
rechtswege hun eigen meerjarenplannen opstellen (Jeugdnota
en Ondersteuningsplan) is het van belang dat er een gedeelde
visie onder ligt en een gezamenlijke uitvoeringsagenda wordt
opgesteld. Zorg dat de aanbesteding van de JeugdzorgPlus
en KVJJ in goed onderling overleg plaatsvindt. Het gaat hier
namelijk over een geïntegreerde dienstverlening die bestaat
uit zeer gespecialiseerd onderwijs en zeer intensieve jeugdzorg.

Deel I – Samengevat, de adviezen

Aan de samenwerkingsverbanden (schoolbesturen) en zorgregio’s (gemeenten en aanbieders Jeugdhulp)

Advies 8
Blijf actief betrokken bij
jongeren die tijdelijk zeer
intensieve hoog-complexe
zorg en ondersteuning
nodig hebben.
Jongeren die tijdelijk zijn aangewezen op JeugdzorgPlus of
forensische zorg worden uit bescherming voor zichzelf en hun
omgeving gesloten geplaatst. Om de periode van geslotenheid
zo kort als mogelijk te maken is het van groot belang dat alle
belanghebbenden betrokken worden bij het perspectiefplan en
de uitvoering daarvan. Een tijdelijke opname in deze intensieve
vorm van jeugdzorg en specialistisch onderwijs vraagt om grote
betrokkenheid en extra inspanning van alle betrokkenen.

Advies 9
Ontwikkel samen met de
gespecialiseerde jeugdzorgen onderwijsinstellingen
alternatieven voor geslotenheid.
Om plaatsing in de JeugdzorgPlus en/of FCJ te voorkomen is het
van belang dat er vroegtijdig wordt geïntervenieerd bij zorgen
over de ontwikkeling van kinderen. ‘Matched care in plaats van
Stepped care’ ofwel beter vroegtijdig intensief dan via een weg
van geleidelijkheid de intensiteit van zorg opschroeven met
als uiterste redmiddel de JeugdzorgPlus of forensische zorg.
Bij het ontbreken van alternatieven voor JeugdzorgPlus is
het van belang om deze te ontwikkelen.

Aan de JeugdzorgPlus instellingen, Forensische Centra jeugd, en VSO scholen

Deel I – Samengevat, de adviezen

Advies 10

Advies 11

Ontwikkel samen
met de zorgregio’s
en samenwerkingsverbanden alternatieven voor geslotenheid.

Blijf investeren in de doorontwikkeling van het
geïntegreerd en doorlopend dagprogramma

Om plaatsing in de JeugdzorgPlus en/of
FCJ te voorkomen is het van belang dat
er vroegtijdig wordt geïntervenieerd
bij zorgen over de ontwikkeling van
kinderen. Door de expertise van de
JeugdzorgPlus en forensische zorg in
te zetten in de wijk en het reguliere en
speciaal onderwijs of door alternatieven
te ontwikkelen kan plaatsing in een
instelling voorkomen worden. Biedt
een integraal onderwijs-zorgaanbod,
waarbij samen met de gezinnen, het
reguliere onderwijsveld, samenwerkingsverbanden wijkteams en gemeenten
gewerkt wordt aan het welzijn
van jongeren.

Het doorlopend en geïntegreerd dagprogramma dat de afgelopen jaren is ontwikkeld,
is naast de dagstructuur binnen een fysieke omgeving ook een cultuur van samenwerken
aan maatwerk. De urgentie om maatwerk centraal te stellen is toegenomen nu de
transformatie naar kleinschalig werken binnen de JeugdzorgPlus is begonnen. Deze
beweging vraagt om creativiteit en kwaliteit. Om goed aan te sluiten op de hulpvraag
van jongeren is een gepersonaliseerd programma nodig.
Door de Coronacrisis kwam het reguliere onderwijs half maart 2020 plotseling tot stilstand. In een ongekende snelheid werd het bestaande lesprogramma gedigitaliseerd
en kregen alle leerlingen in het PO en VO en studenten in het MBO en HBO/WO
onderwijs op afstand. Deze radicale verandering in denken en doen kan een grote
bijdrage leveren aan het gepersonaliseerde dagprogramma en de beweging naar
kleinschaligheid. De jongeren kunnen door middel van afstandsonderwijs (digitaal)
en persoonlijke ondersteuning, begeleiding en behandeling, aan hun herstel werken
zonder dat de relatie met de school van herkomst wordt verbroken. Of kunnen al
beginnen met het opbouwen van band met de school van de toekomst.
Binnen de FCJ is het van belang aandacht te blijven geven aan een passend aanbod
voor de oudere populatie. Samenwerking met het reguliere onderwijsveld zou dan
uitgebreid kunnen worden door samenwerking met gemeenten en het bedrijfsleven.
De capaciteit van de FCJ biedt ruimte voor het organiseren van arbeidstraining en
beroepsopleidingen, maar niet in alle sectoren. Om toch voldoende aan te sluiten
op de vaardigheden en talenten van de jongeren is het dus van belang om samen te
werken binnen de sector DJI en met het beroepsonderwijs en brancheorganisaties.

Deel I – Samengevat, de adviezen

Aan de JeugdzorgPlus instellingen, Forensische Centra jeugd, en VSO scholen

Advies 12
Geef vervolg aan de adviezen van de projectgroep
‘Samenwerken aan het perspectief van de
jongere’ uit 2018, gericht op het verbeteren
2
van de aansluiting op de vervolgplek
Naast de inspanningen om het onderwijs in geslotenheid sterk te verbeteren is er
de afgelopen 5 jaar veel tijd geïnvesteerd in het versterken van de samenwerking
met het onderwijs, de samenwerkingsverbanden Passend Onderwijs, gemeenten
en zorgaanbieders in de regio. Deze samenwerking is gericht op het vergroten van
de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het welzijn van kwetsbare jongeren.
Deze verantwoordelijkheid stopt niet wanneer de jongere tijdelijk is opgenomen bij
een instelling maar is juist nodig om tot een goede behandeling te komen. De kans
op een succesvolle terugplaatsing naar huis of een (semi)zelfstandige woonvoorziening
en school of werk wordt vergroot door al bij de opname te mogen rekenen op actieve
betrokkenheid van belanghebbenden. Blijf daarom intensief de samenwerking zoeken
met het gezin, het onderwijs, de wijkteams, ambulante specialistische jeugdzorg,
samenwerkingsverbanden en gemeenten.

2 Handreiking 2017: https://www.jeugdzorgnederland.nl/wp-content/uploads/2017/03/2017-12-Handreiking-realiseren-toekomstperspectief_def.pdf
Handreiking 2018: https://www.jeugdzorgnederland.nl/eindadviezen-aan-de-jji-en-jeugdzorgplus-instellingen-en-hun-onderwijspartners/

Deel II
Decentraliseren
en transformeren

Deel II – Decentraliseren en transformeren

Aanleiding
De behandeling van kwetsbare jongeren binnen de JeugdzorgPlus is sinds de
decentralisatie stevig onder druk komen te staan. Sinds de gemeenten verantwoordelijk
zijn voor de jeugdzorg zijn veel specialistische klinische jeugd-GGZ plekken verdwenen.
De bezuinigingen in de jeugdzorg raakten vooral de duurdere intensieve jeugdzorg
omwille van meer financiële ruimte voor preventieve jeugdhulp. Dat gebeurde ten
koste van ‘High intensive care’ waardoor de JGGZ-instellingen zich genoodzaakt zagen
om de klinische capaciteit drastisch af te bouwen. De consequentie was dat de druk
op de JeugdzorgPlus enorm toenam3.
Jongeren die dringend psychiatrische zorg nodig hadden, omdat ze ernstig ziek en
soms suïcidaal waren, kwamen via een rechtelijke machtiging voor een crisis- of
spoedopname in de JeugdzorgPlus terecht. Binnen de JeugdzorgPlus was niet altijd
de juiste expertise en personele capaciteit voorhanden om zulke specialistische zorg te
verlenen met als gevolg dat er als uiterste redmiddel voor deze jongeren werd besloten
tot separeren of een gedwongen afzondering om ze tegen zichzelf te beschermen.
In 2017 steeg het aantal zelfdodingen onder jongeren naar 814, waarvan 6 jongeren
binnen de JeugdzorgPlus. De politieke en maatschappelijke verontwaardiging was
groot. ‘Hoe kan het dat jongeren die werden toevertrouwd aan deze instellingen niet
tegen zichzelf beschermd konden worden’?

3 Onderzoek Nivel en NJI: De jeugd-GGZ na de Jeugdwet: een onderzoek naar knelpunten en kansen.
4 113 Zelfmoordpreventie, van Bergen en Popma: verdiepend onderzoek naar toename zelfdoding onder jongeren 2017

Deel II – Decentraliseren en transformeren

Voorkomen en verbeteren
JeugdzorgPlus en onderwijs
Het effect van deze verontwaardiging was dat minister
de Jonge van VWS en de sector zich herhaaldelijk moesten
verantwoorden in de Tweede Kamer en in de media.
Minister de Jonge van VWS beloofde de Tweede Kamer een
verklaring te zoeken en een aanpak te ontwikkelen. Dat was
voor de JeugdzorgPlus aanleiding om zelf het heft in handen
te nemen en met alle stakeholders uit de zorg het actieplan te
schrijven. Een plan dat dus aanvankelijk was bedoeld om het
aantal gedwongen afzonderingen terug te dringen en suïcides
te voorkomen.

De initiatiefnemers kwamen echter al snel tot de conclusie dat
die doelstelling om een bredere aanpak vroeg en niet beperkt
kon blijven tot veranderingen binnen de JeugdzorgPlus. Minder
kinderen gesloten plaatsen en behandelen betekent investeren
in expertise en vakmanschap in de lokale teams en schil van
specialisten.

Voor de kleine groep jongeren, die is aangewezen op de
JeugdzorgPlus, zou meer expertise en individuele aandacht
beschikbaar moeten zijn om uit repressie en in contact te
komen. Door intensief en betrouwbaar contact kan de relatie
groeien die nodig is om te leren en ontwikkelen5. Kleinschaliger
werken draagt bij aan een veilig klimaat omdat er meer
individuele aandacht is en minder groepsdynamiek.

Het actieplan richt zich daarom enerzijds op voorkomen van
plaatsingen in de JeugdzorgPlus en anderzijds op verbeteren
van deze complexe zorg voor kwetsbare jongeren.

5 Prof. Dr. Luc Stevens: Nivoz-Pedagogisch Tact.

Deel II – Decentraliseren en transformeren

Laatste ontwikkelingen
JeugdzorgPlus
De meest recente ontwikkelingen in de JeugdzorgPlus
versterken de noodzaak om onderwijs te verbinden met
het actieplan ‘Best passende zorg voor kwetsbare jongeren’.
Verschillende aanbieders van JeugdzorgPlus hebben recentelijk
hun instellingen gesloten of zijn bezig met een drastische
afbouw en ombouw van de capaciteit. Deze besluiten zijn
deels genomen uit financiële nood en deels het gevolg van
de uitvoering van het actieplan. De transformatie richting
kleinschaliger verblijf is in volle gang.
De consequenties voor het integrale dagprogramma en
het onderwijs in het bijzonder, zijn echter groot. De interne
samenwerking tussen zorg en onderwijs, die de afgelopen
jaren zorgvuldig is versterkt en verbeterd, staat onder druk.
De VSO-scholen verbonden aan een JeugdzorgPlus instelling
staan voor de uitdaging om goed en passend onderwijs te
bieden binnen soms hele kleine voorzieningen. Daar komt bij
dat de zorgaanbieders die de JeugdzorgPlus uitvoeren, soms
kiezen voor een verhuizing naar een andere regio. Het is
niet vanzelfsprekend dat de VSO-scholen verbonden aan de
instellingen mee kunnen verhuizen. De samenwerkingsverbanden passend onderwijs gaan namelijk over de toetreding
van eventuele nieuwe VSO-besturen. De afgelopen jaren heeft
dat meermaals tot problemen geleid. Het ontbrak niet zozeer
aan bereidheid maar aan tijd om dat proces zorgvuldig
te doorlopen.

Vrijheidsbeneming op maat (VOM)
Naast de decentralisatie van de Jeugdzorg (VWS en VNG) is het
Ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) samen met Dienst
Justitiële Inrichtingen (DJI) begonnen met een grootschalige
transformatie van het beleid omtrent vrijheidsbeneming voor
jongeren. DJI is binnen het ministerie JenV belast met deze
opdracht en heeft de afgelopen jaren verschillende proeftuinen
geïnitieerd die zijn uitgevoerd door diverse JJI. Met VOM wordt
een deel van de JJI-capaciteit omgebouwd naar een andere
vorm van vrijheidsbeneming, namelijk de kleinschaligere
voorzieningen justitiële jeugd.
Een belangrijk uitgangspunt van VOM is dat jongeren met een
vrijheidsbenemende straf of maatregel waar mogelijk lokaal
worden geplaatst, zodat positieve elementen in hun netwerk
behouden kunnen blijven en zorglijnen (beter) kunnen doorlopen. Voor een deel van de doelgroep zal het echter nodig
blijven in een hoog-beveiligde setting te worden geplaatst.
Voor een deel zijn de FCJ te vergelijken met de voormalige JJI’s,
maar zal vooral meer maatwerk en differentiatie in zorg en
beveiliging leiden tot verandering. Ook zal de doelgroep qua
problematiek gemiddeld zwaarder zijn dan voorheen en ook
zal de verblijfsduur gemiddeld langer zijn. (Contra)Indicaties
voor plaatsing in de FCJ zijn bijvoorbeeld ‘ernst van het delict’,
‘onderzoeksbelang’ en ‘zorgproblematiek’. Tevens zal de FCJ
kunnen dienen als een terugplaatsings- of time-outmogelijkheid
voor de Kleinschalige Voorzieningen.

Deel II – Decentraliseren en transformeren

Ontwikkelingen Justitiële jeugd
De minister voor Rechtsbescherming heeft besloten om te investeren in meer maatwerk
bij vrijheidsbeneming. Daartoe is inmiddels overcapaciteit binnen de FCJ afgebouwd.
JJI Het Keerpunt te Cadier en Keer is 31 december 2019 gesloten en JJI Juvaid te
Veenhuizen volgt 31 december 2020. Het plan VOM en de brief van minister Sander
Dekker aan de Tweede kamer over dit onderwerp d.d. 28 juni 2019, geven aan dat er
35Landelijk Forensische Centra Jeugd zullen komen: de rijksinrichting met 3 locaties,
FCJ Lelystad en FCJ Teylingereind. In Cadier en Keer is een KVJJ geopend.
Het ministerie van JenV heeft besloten om bij justitiële KVJJ’s geen onderwijs te
organiseren, omdat het hebben van een dagbesteding (school, opleiding of werk)
buiten de voorziening voorwaarde is voor plaatsing. Mogelijk is er wel onderwijsexpertise nodig binnen het team van de KVJJ en dit vraagt om aandacht. De Taakgroep
OGJ is betrokken bij de doorontwikkeling van VOM (vertegenwoordigers in het
Kernteam en Opstappersteam) waar de doorontwikkeling van de FCJ en KVJJ
uitgebreid aan bod komt.

Deel III
Verbeteren
onderwijs in
geslotenheid

Deel III – Verbeteren onderwijs in geslotenheid

Versterken doorlopend en
geïntegreerd dagprogramma
In 2014 hebben de gezamenlijke ministeries van OCW, VWS
en JenV een commissie opdracht gegeven om te onderzoeken
hoe het onderwijs bij gesloten jeugdinstellingen kon worden
verbeterd. Deze commissie, beter bekend als commissie
Nijhuis, heeft in september van dat jaar een adviesrapport
gepubliceerd en het ministerie van OCW, JenV en Jeugdzorg
Nederland zijn vervolgens samen met de VSO-scholen en
instellingen met deze adviezen aan de slag gegaan. Dankzij
het besluit van het ministerie van OCW om voortaan 48 weken
onderwijs te financieren binnen deze gesloten instellingen,
ontstond uitbreiding van onderwijstijd. Samen met de
beschikbare behandelcapaciteit was dit voor de VSO-scholen
en instellingen reden om een integraal dagprogramma in
te richten, waarbij meer ruimte ontstond voor maatwerk.
Door intensievere samenwerking en uitbreiding van de personele
capaciteit werd dit gerealiseerd. Er werd een projectgroep
ingericht met als doel het proces van verbeteren en versterken
van het dagprogramma binnen deze gesloten instellingen te
ondersteunen. De afgelopen 4 jaar hebben de VSO-scholen,
die verbonden zijn aan deze instellingen, hard gewerkt aan een
doorlopend en geïntegreerd dagprogramma. Een gepersonaliseerd
behandel- en onderwijsprogramma dat zich volledig focust op
het perspectief van de jongere. Dit programma, dat dagelijks
door onderwijs- en zorgprofessionals wordt vormgegeven in
samenwerking met de jongeren, laat zich om onderstaande
redenen niet gemakkelijk opdelen in kleinere eenheden:

•

De jongeren die worden opgenomen bij de JeugdzorgPlus
en FCJ hebben vaak een onderbroken schoolloopbaan, die
wordt gekenmerkt door veel schoolwisselingen. De focus op
leren en ontwikkelen is op de achtergrond geraakt en het
zelfvertrouwen is beschadigd. Het opstarten van onderwijs
in een gesloten jeugdinstelling is daarom vooral een
herstelproces doorlopen, waarbij de jongeren veel ondersteuning en zorg nodig hebben. Dat verloopt bij de ene
jongere sneller dan bij de andere. Het doorlopende en
integrale dagprogramma, dat de afgelopen jaren binnen
de sector is ontwikkeld, bood de ruimte om te differentiëren.
Hierdoor kon meer individuele aandacht worden geboden.
De mate waarin gedifferentieerd kan worden is afhankelijk
van de omvang van de instelling en de beschikbaarheid
van expertises;

•

De jongeren binnen de gesloten jeugdinstellingen hebben
uiteenlopende leeftijden. Binnen de JeugdzorgPlus van 12
tot 18 jaar en binnen de JJI’s zelfs van 12 tot en met 28 jaar
(door adolescenten die via jeugdstrafrecht worden veroordeeld). Om effectief en goed onderwijs te bieden is het van
belang om aan te sluiten bij de belevingswereld van de
jongere en bij de vraag van de arbeidsmarkt. Een 12-jarige
heeft nog een lange onderwijscarrière voor zich terwijl een
18-jarige mogelijk meer voor een perspectief op werken >

Deel III – Verbeteren onderwijs in geslotenheid

en zelfstandig wonen zal gaan. Wat de meeste jongeren
gemeen hebben is de interesse voor een praktijkgerichte
leerweg. Daar zijn goed ingerichte praktijklokalen en
werkplaatsen voor nodig alsmede de middelen om praktijkgericht onderwijs te bieden. De omvang van de instelling is
bepalend voor de (financiële) ruimte om dat te realiseren;
•

Tot slot komen alle leerniveaus van praktijkonderwijs- tot
VWO- en MBO-niveau binnen de instelling voor. Het lukt
de meeste VSO-scholen nu vaak nog wel om aan te sluiten
op deze theoretische onderwijsniveaus (o.a. door digitaal
afstandsonderwijs en het bieden van staatsexamens VO),
maar niet op VMBO basis-kader en de verschillende sectoren
en profielen. Om deze kansenongelijkheid voor jongeren die
tijdelijk in een instelling zijn opgenomen te verkleinen is
de samenwerking gezocht met regionale MBO’s. Daarvoor
moesten de VSO-scholen wel aan een aantal voorwaarden
voldoen, zoals praktijkgericht onderwijs en stagemogelijkheden bieden alsmede zorgdragen voor voldoende
gecertificeerd personeel en jongeren die deze opleidingen
wilden volgen. Met minder professionals hetzelfde
programma willen bieden is een onmogelijke opdracht.
De omvang van de instelling is ook hier bepalend voor
de mate waarin kan worden gedifferentieerd.

Het vraagt weinig verbeeldingskracht om te concluderen dat
het onderwijs voor jongeren met psychiatrische problemen,
soms met een verstandelijke beperking, uiteenlopende leeftijden
en verschillende leerniveaus een complexe opdracht is. Hoe
groter de instelling hoe groter de mogelijkheden. Desalniettemin
is het grootste deel van de instellingen en VSO-scholen erin
geslaagd om een integraal dagprogramma te ontwikkelen met
als doel om beter aan te kunnen sluiten bij de ontwikkelbehoefte
van de jongere. ‘Van aanbod- naar vraaggestuurd onderwijs’.
Dat is gelukt door enerzijds alle beschikbare expertise binnen
de instelling optimaal in te zetten en alle beschikbare tijd goed
te gebruiken en anderzijds door de samenwerking te zoeken
met het lokale en regionale onderwijsveld.

Deel III – Verbeteren onderwijs in geslotenheid

Een verdere transformatie naar kleinschaligheid (kleinere groepen of kleinschalige
voorzieningen) vraagt om een andere manier van werken en het onderwijs binnen deze
instellingen zal opnieuw moeten worden ontworpen en uitgedacht. Goed onderwijs
betekent dat jongeren gedurende de periode van opname en behandeling optimaal
worden voorbereid op terugkeer naar de school van herkomst of een vervolgopleiding
of in het geval van een lange opname of detentie een diploma kunnen behalen of
uitzicht op een baan hebben. Dat betekent vooral werken aan sociale veiligheid,
leer-, sociale en werknemersvaardigheden, zelfredzaamheid en zelfvertrouwen en
voorkomen van verdere onderwijsachterstanden. Hoe kleiner de voorziening hoe
minder onderwijsexpertise en onderwijsruimte er beschikbaar is. De ontwikkelingen,
die het onderwijs in geslotenheid heeft doorgemaakt, zijn heel positief. Door de
nauwe samenwerking met het personeel van de instelling is de professionaliteit
van het onderwijspersoneel gegroeid, met name in de bejegening.

Een belangrijke conclusie die bij de afsluiting van het 4-jarige
project ‘Samenwerken aan het perspectief van de jongere’,
was dat relatie voor prestatie staat. Hiermee wordt bedoeld
dat professionals eerst een relatie met een jongere moeten
opbouwen, voordat behandeling en het onderwijsleerproces
op gang kunnen komen. Jongeren zijn vaak emotioneel
beschadigd waardoor bijvoorbeeld hechtingsproblematiek is
ontstaan. Bijna alle jongeren hebben een trauma opgelopen.
Dat vraagt allereerst om een zorgvuldige en geduldige
benadering gericht op het bieden veiligheid.

6 Leonie Coppens: Traumasensitief lesgeven aan kinderen
7 Pronk: Effectonderzoek School2care/ NJI: https://www.nji.nl/nl/Download-NJi/Werkblad/Uitgebreide-beschrijving-School2Care.pdf

Als jongeren zich veilig voelen kunnen
ze leren en de professionals dienen
gezamenlijk voor die veiligheid te
zorgen door traumasensitief lesgeven6
bijvoorbeeld. De ombouw richting
kleinschaligheid zal invloed hebben
op de kwaliteit van de relatie tussen
medewerkers en jongeren. Een VSOschool binnen een instelling is voor
een hoogwaardig onderwijsaanbod sterk
afhankelijk van goede vakdocenten. Als
kleinschaligheid betekent dat de instelling een kleine interne onderwijsafdeling
heeft, neemt de inzet van flexibele
(externe) vakdocenten toe omdat de
omvang van de school te klein is om
alle vakken en niveaus te bedienen.
Dat is risicovol voor de kwaliteit van het
pedagogisch klimaat7 en de relationele
veiligheid in het bijzonder.
De capaciteit van de instelling is dus
momenteel medebepalend voor de
kwaliteit van het onderwijs. De commissie
Nijhuis adviseerde in 2014 al om een
minimale capaciteit van 80 plekken te
hanteren en de scholen te compenseren
voor specifieke doelgroepen waar 2 professionals op maximaal 6 jongeren met
ernstige psychiatrische problemen werken.

Deel III – Verbeteren onderwijs in geslotenheid

Knelpunten en
mogelijke oplossingen
Doorgaande lijn
De kwaliteitsverbeteringen die de afgelopen jaren zijn doorgevoerd staan onder druk.
Om onderwijs bij kleinschalige voorzieningen vorm te geven of om voor jongeren die
in een kleinschalige voorziening verblijven een plek in het onderwijs te vinden op
een school in de buurt is de verbinding en samenwerking met lokale en regionale
onderwijspartners essentieel.
•

Als het doel is om kwetsbare jongeren zo snel als mogelijk weer op de rit te krijgen
en de periode in geslotenheid te beperken zou de school van herkomst betrokken
moeten blijven. Op die manier kan in samenwerking met deze school het
onderwijsleerproces worden vormgegeven met focus op de toekomst.
(Voor plaatsing in een justitiële KV is dit zelfs voorwaardelijk).

Voor jongeren in de VO-leeftijd ligt daar een belangrijke rol en taak weggelegd voor
de regionale V(S)O besturen en samenwerkingsverbanden passend onderwijs en
voor jongeren afkomstig van het MBO ligt daar een rol voor bestuurders van MBO’s.
•
•

De samenwerkingsverbanden waar de jongeren voor plaatsing op een kleinschalige
voorziening verblijven moeten actief betrokken worden bij het traject van de jongere.
De samenwerkingsverbanden blijven verantwoordelijk voor de jongeren,
ook als zij tijdelijk op een andere plek, zelfs buiten het samenwerkingsverband,
geplaatst worden.

Voorbeeld
Samenwerkingsverband de
Gelderse Vallei VO werd onbedoeld
verantwoordelijk voor de bekostiging
en toeleiding van jongeren die binnen
de Hoenderloogroep van een JeugdzorgPlus groep naar een open residentiele
groep werden geplaatst. Dat kwam
omdat de gemeente waar de leerling
op dat moment stond ingeschreven
bepalend is voor welk samenwerkingsverband de toelaatbaarheid tot speciaal
onderwijs afgeeft en betaalt. Bij een
opname in de JeugdzorgPlus wordt de
jongere ingeschreven bij de gemeente
waar de instelling is gevestigd.
Dat terwijl de meeste instellingen
een regionale en zelfs landelijke
functie vervullen, waarbij jongeren
vanuit verschillende samenwerkingsverbanden afkomstig zijn.

Deel III – Verbeteren onderwijs in geslotenheid

Variawet

Zachte landing

De afgelopen jaren heeft de Taakgroep OGJ van LECSO daarom herhaaldelijk de
samenwerking gezocht met het ministerie van OCW, de VO-raad, sectorraad
Samenwerkingsverbanden VO en de MBO-raad. Met als resultaat dat er door
middel van de Variawet uit 2017, de mogelijkheid werd gecreëerd om jongeren,
die worden opgenomen bij een gesloten jeugdinstelling, 3 maanden ingeschreven
te laten staan bij de school van herkomst. Deze aanpassing van de Wet Passend
Onderwijs (WPO) is voor jongeren die kortdurend in een JJI worden geplaatst een
succes gebleken. Echter de meeste jongeren in de JeugdzorgPlus verblijven daar
langer dan 3 maanden.

De belangrijkste reden om de school
en het samenwerkingsverband van
herkomst betrokken te houden is
om de verbinding tussen de jongere
en de eigen regio intact te laten of
voldoende basis te bieden om te
kunnen herstellen.

•

•

Het zou beter zijn om de scholen in gesloten jeugdinstellingen vrij te stellen
van de inschrijvingsplicht. Er is immers al sprake van capaciteitsbekostiging
voor deze scholen en dus is er voor hen geen directe financiële afhankelijkheid
van een inschrijving.
Het is van belang om deze capaciteit te koppelen aan de capaciteit van de
instelling, met inachtneming van de verantwoordelijkheid om ook voor een
‘zachte landing’ van de jongere op de vervolgplek zorg te dragen.

8 Vraag en Aanbod JeugdzorgPlus-/ DSP-groep december 2019, Buysse, Dickhoff,Faultich, de Groot & Hofstra

•

De VSO-scholen verbonden aan de
instellingen zouden een belangrijke
rol kunnen spelen bij de terugplaatsing. Enerzijds vanuit hun expertise
en anderzijds ter ondersteuning
van de jongere. Uit onderzoek van
DSP-groep8 weten we dat wanneer
de aansluiting op vervolgonderwijs
voor jongeren uit de residentiele
jeugdzorg en jeugddetentie niet
goed is geregeld de kans op
terugval groot is. Begeleiding
en coaching bij terugplaatsing bij
voorkeur door een pedagogisch
medewerker of docent die vanuit
een opgebouwde relatie met de
jongere kan bijdragen aan een
zachte landing en goede aansluiting
op de vervolgplek.

Deel III – Verbeteren onderwijs in geslotenheid

Capaciteitsbekostiging
Het onderwijs in de gesloten jeugdinstellingen geniet een
uitzonderingspositie binnen de Wet passend onderwijs.
Zo worden deze VSO-scholen door OCW (met cofinanciering van
VWS en JenV) gefinancierd op basis van capaciteitsbekostiging.
Willen we de ontwikkeling naar kleinschaligheid vormgeven,
dan is daar financiering voor nodig. De VSO-scholen die de
afgelopen jaren door de beleidskeuzes van hun zorgpartners
noodgedwongen moesten anticiperen en hun onderwijsaanbod
hebben omgebouwd naar kleinschalige voorzieningen (zoals
De Vaart, Sassenheim, De Koppeling Amsterdam en Antonius
Castricum) geven collectief aan financieel niet uit te komen.
Behalve de reguliere personele en materiële kosten hebben
deze kleine VSO-voorzieningen vaker dan voorheen experts
en specialisten nodig om het basisteam te komen versterken.
De inhuur van deze specialisten is een kostbare maar
noodzakelijke stap gebleken om de jongeren te bieden
wat zij nodig hebben. Een kleine school in stand houden is
financieel niet haalbaar. “Was het een VSO-school in de
regio dan was deze al lang opgeheven”.

•

•

De transformatie naar kleinschalige voorzieningen vraagt
om een investering in tijd en geld. Financiële ruimte stelt
de VSO-scholen in staat om met de instelling en regionale
onderwijspartners te bouwen aan passend onderwijs voor
kwetsbare jongeren
Om de voortdurende in- en uitstroom van jongeren en de
opdracht om direct bij opname onderwijs op maat te bieden
(binnen een doorlopend en geïntegreerd dagprogramma) is
capaciteitsbekostiging nodig.

De complexiteit van de doelgroep vraagt om een intensieve
behandeling en specialistische onderwijsbenadering. Beiden
staan financieel onder druk.
De transformatie die is ingezet binnen de JeugdzorgPlus,
waarbij de instellingen toewerken naar geen gedwongen
afzonderingen en het voorkomen van zelfdoding, vraagt
om extra inzet van gekwalificeerd personeel. De scholen
verbonden aan gesloten jeugdinstellingen ontvangen zoals
gezegd capaciteitsbekostiging op basis van een categorie 1
vergoeding. Dat is gelijk aan de bekostiging per leerling voor
VSO cluster4 onderwijs (met een uitbreiding voor 8 extra
weken onderwijstijd).
• De complexiteit van de doelgroep en transformatieopdracht
die de VSO-scholen verbonden aan een instelling hebben,
vragen om een nieuwe beoordeling van deze
bekostigingscategorie.

Deel IV
Passende zorg en
ondersteuning van
kwetsbare jongeren

Deel IV – Passende zorg en ondersteuning van kwetsbare jongeren

Voorkomen van
gesloten plaatsingen
Het plan ‘De best passende zorg voor kwetsbare jongeren’ van de brede coalitie
Jeugdzorg (Jeugdzorg Nederland uit GGZ NL, VGN, VOBC (allen ook vertegenwoordigd
in BGZJ), NJI, Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, VNG, het ministerie van VWS,
wetenschap en vertegenwoordigers van professionals en ervaringsdeskundigen),
is meer dan oorspronkelijk bedoeld een plan geworden om het gehele stelsel te
veranderen in plaats van alleen de JeugdzorgPlus te transformeren. Minder jongeren
gesloten opvangen en behandelen is immers een opdracht voor de gehele sector
en niet voor de instellingen aan het einde van de keten.

Werken volgens het model van ‘Stepped Care’ waarbij steeds een beetje
zwaardere of intensievere hulp ingezet wordt, is achterhaald. De juiste hulp
moet vroegtijdig ingezet worden door te doen wat nodig is om deze jongeren
te beschermen, te begeleiden en te behandelen. De projectgroep is van
mening dat deze omslag in denken en werken niet alleen door de jeugdzorg
kan worden gemaakt, maar dat onderwijs daar ook onderdeel van uitmaakt.

Het onderwijsveld was initieel niet
meegenomen in de planvorming en
het ministerie van OCW werd ook niet
betrokken, maar inmiddels heeft
overleg met de brancheorganisaties
over het plan ‘De best passende zorg
voor kwetsbare jongeren’ plaatsgevonden en vindt er overleg plaats
op departementaal niveau.

Deel IV – Passende zorg en ondersteuning van kwetsbare jongeren

Op overeenstemming gericht overleg (OOGO)
De meeste jongeren die in de JeugdzorgPlus of een FCJ terechtkomen, komen uit multiprobleemgezinnen, hebben een lange
geschiedenis in de jeugdhulp en veel schoolwisselingen achter de rug. Om te voorkomen dat deze jongeren uiteindelijk
gesloten geplaatst worden, is samenwerking nodig over de grenzen van de domeinen heen. De eerste zorgen over hun
ontwikkeling en signalen van onveiligheid worden meestal al veel eerder thuis en op de basisschool opgepikt. Het is van
groot belang dat er iets met deze signalen wordt gedaan en dat gezamenlijk de verantwoordelijkheid voor het welzijn van
deze kwetsbare jongeren wordt genomen. Door de jongere en het gezin thuis, de leraar op school of de hulpverlener in de
wijk te ondersteunen kunnen onnodige en beschadigende overdrachten en overplaatsingen voorkomen worden.
Passend onderwijs is gestart op 1 augustus 2014 en de decentralisatie van de jeugdhulp op 1 januari 2015. Zowel de samenwerkingsverbanden als de gemeenten hebben meerjarenplannen opgesteld waarin hun visie en ambitie voor de komende jaren
is beschreven en de wijze waarop ze die willen bereiken. Deze plannen worden niet of nauwelijks op elkaar afgestemd. Er is
met de Wet passend onderwijs wel een op overeenstemming gericht overleg (OOGO) ingevoerd, maar het merendeel van de
samenwerkingsverbanden geeft aan dat het OOGO vooral dient om overeenstemming te bereiken op het ondersteuningsplan
(red. meerjarenbeleidsplan passend onderwijs). Er zijn voorbeelden9 van samenwerkingsverbanden en gemeenten die wel een
gezamenlijke visie hebben geformuleerd en samen de verantwoordelijkheid nemen over de ondersteuningsvragen van kinderen
en leraren en hulpvragen van kinderen en gezinnen, maar die zijn nog op één hand te tellen.
Het plan om de wijkteams te versterken door uitbreiding met specialisten, door het versterken van het vakmanschap en meer
specialistische teams dichterbij beschikbaar te stellen is volgens de projectgroep maar een deel van de oplossing. Het onderwijs en de samenwerkingsverbanden PO en VO moeten meegenomen worden in deze ontwikkeling. Door het vakmanschap
van leraren te versterken, ondersteuners en specialisten te betrekken, samenwerking met wijkteams te stimuleren en
door specialistische jeugdzorg & onderwijs binnen de school te realiseren, kan de noodzakelijke omslag gemaakt worden.
Voorwaardelijk is dat gemeenten en samenwerkingsverbanden passend onderwijs daartoe de opdracht geven en deze
transformatie van integraal werken financieel ondersteunen10. Binnen het OOGO kan deze afstemming plaatsvinden.

9 Special Verrassend Passend- Fafieanie (NJI) en van der Grinten (Oberon) https://www.nji.nl/nl/Download-NJi/Publicatie-NJi/Verrassend-Passend-Special-combinatie-onderwijs-jeugd-middelen.pdf
10 Met Andere ogen-R. Peeters: https://www.aanpakmetandereogen.nl/media/filer_public/03/8c/038ced3a-9d84-48a4-a64e-cef4b76651aa/reflectie_op_de_samenwerking_onderwijs_zorg_en_jeugd.pdf

Deel IV – Passende zorg en ondersteuning van kwetsbare jongeren

Expertise
Zoals eerder beschreven is door de instellingen en hun
VSO-partners de afgelopen 4 jaar hard gewerkt aan de
uitvoering van de adviezen van de commissie ‘verbetermogelijkheden onderwijs in geslotenheid’ beter bekend als
de commissie Nijhuis. De doelstelling was om het welzijn
en perspectief van de jongere centraal te stellen door een
integraal en doorlopend dagprogramma te ontwikkelen,
waardoor maatwerk mogelijk werd. Om dit te realiseren was
ruimte voor de professionals en ruggensteun van de bestuurders
noodzakelijk. Vakmanschap werd een heel belangrijk
speerpunt. De professionals moesten goed geëquipeerd
worden om passende zorg en onderwijs in samenhang te
kunnen bieden. Het delen van kennis en ervaringen en het
inzetten van experts droeg bij aan deze professionalisering.

De afgelopen jaren is er binnen de sector veel tijd en
energie gestoken in het bieden van maatwerk. Het is evident
dat jongeren binnen de JeugdzorgPlus en FCJ zeer uiteenlopende
en complexe hulpvragen hebben. Het succes van de aanpak
of interventie was sterk afhankelijk van de mate waarin de
professionals in contact kwamen met de jongere en aan
konden sluiten op de hulpvraag.

Deze ontwikkeling kan worden voortgezet door de
specialistische teams uit te breiden met onderwijsen zorgprofessional uit de JeugdzorgPlus en forensische
zorg. Zo komt de opgebouwde kennis en expertise
beschikbaar voor wijkteams, het reguliere onderwijs,
het speciaal onderwijs en de samenwerkingsverbanden.

Een programma dat aansloot op het perspectief van de jongere
en niet persé op het wegwerken van onderwijsachterstanden.
Deze gepersonaliseerde manier van werken sloot overigens niet
altijd aan op de werkwijze van de school van herkomst of het
vervolgonderwijs, maar had wel tot gevolg dat deze kwetsbare
jongeren weer een toekomstperspectief zagen. Het zou daarom
goed zijn om het reguliere en speciaal onderwijs te betrekken
bij het gepersonaliseerde programma. Enerzijds om de
aansluiting voor deze doelgroep te verbeteren en anderzijds
om dreigende schooluitval te voorkomen.

De meeste jongeren hadden over de jaren een forse onderwijsachterstand opgelopen en waren onvoldoende in staat om
adequaat met teleurstellingen of tegenslag om te gaan. De
eerste focus lag dan ook vooral op het bieden van basale veiligheid, vergroten van het zelfvertrouwen en herstellen van ruimte
voor leren en ontwikkelen. Zodra dit weer mogelijk was werd
er aangesloten op de vaardigheden en talenten van de jongere
door middel van gepersonaliseerde onderwijsprogramma’s.

Deel V
Slotwoord

Deel V – Slotwoord

Het voorkomen van plaatsing in een gesloten jeugdinstelling, al dan niet een
kleinschalige voorziening, is een opdracht voor de jeugdzorg en het onderwijs.
Daarvoor is samenwerking tussen de ministeries van OCW, VWS en JenV nodig,
maar ook tussen de samenwerkingsverbanden passend onderwijs, MBO’s en
gemeenten. Het gaat jaarlijks om ongeveer 3100 plaatsingen11, waarvan 1400
in een FCJ en 1700 in de JeugdzorgPlus op een totaal van 1.4 miljoen jongeren
van 12 t/m 18 jaar in Nederland. Dat geeft wel aan hoe klein deze groep zeer
kwetsbare jongeren is en dat vraagt om aandacht en zorg van alle stakeholders.
Het is de bestuurlijke verantwoordelijkheid van de landelijke en regionale
overheden om de uitvoeringsorganisaties te ondersteunen bij het uitvoeren
van de transformatieopdracht. En het is de bestuurlijke verantwoordelijkheid
van onderwijsorganisaties en jeugdzorginstellingen om de gezamenlijke
verantwoordelijkheid te nemen voor het welzijn van deze kwetsbare
jongeren en te sturen op Jeugdzorg en onderwijs met een Plus.

11 Cijfers 2018 CBS, DJI en Jeugdzorg Nederland, het betreft plaatsingen en niet unieke jongeren. Uit deze cijfers valt niet af te leiden hoeveel jongeren meerder malen
in 2018 zijn opgenomen, geplaatst of zijn overgeplaatst. Het gaat mogelijk over minder jongeren en de gemiddelde leeftijd binnen de JJI’s ligt momenteel op 19 jaar.