Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

28 625

Herziening van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid

Nr. 117

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN,
LANDBOUW EN INNOVATIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 maart 2011
In deze brief beantwoord ik de vragen die de vaste commissie voor
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie mij heeft gesteld op
17 februari 2011 over de vormgeving van het toekomstig Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) (2011Z03006/2011D08539).
Ik zal de inzet schetsen van het kabinet voor het nieuwe GLB, waarbij ik op
de gestelde vragen en genoemde aspecten zal ingaan. Hierbij zal ik de
kabinetsinzet geven ten aanzien van de onderhandelingen over het
nieuwe GLB en ten aanzien van de daarna komende implementatie in
Nederland. Ik zal besluiten met een reactie op de overige gestelde vragen
over o.a. voedselzekerheid, de stand van zaken van de Economische
Partnerschap Akkoorden (EPA’s) en over de stand van zaken in de
WTO/Doha-ronde.
I. Het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
In de kabinetsreactie van 26 november jl. op de Mededeling van de
Commissie (TK 28 625, nr. 108) heb ik de hoofdlijnen van de inzet van het
kabinet geschetst. Vanzelfsprekend passen onderstaande verdere
uitwerking en toelichting hierbinnen.
Stand van zaken in de GLB-onderhandelingen
Op 18 november jl. heeft de Europese Commissie haar Mededeling over
de toekomst van het GLB gepubliceerd. Deze Mededeling is tot nu toe drie
keer in de Landbouwraad besproken, waarbij telkens één van de drie door
de Europese Commissie benoemde hoofddoelstellingen van het nieuwe
GLB centraal stond. Het voornemen van het Hongaarse voorzitterschap is
om tijdens de Landbouwraad van maart a.s. tot raadsconclusies over de
Mededeling te komen.

kst-28625-117
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

1

De rapporteur van de Commissie Landbouw en Plattelandsontwikkeling
van het Europees Parlement (EP), de heer Deß, is momenteel bezig met
zijn rapportage over de Mededeling van de Europese Commissie. Naar
verwachting zal de Commissie Landbouw en Plattelandsontwikkeling van
het EP hierover in april besluiten. Een plenaire behandeling in het
Europees Parlement is voorzien in mei. Het rapport van rapporteur Deß
waarnaar u verwijst, is dan ook een concept. Verderop in deze brief zal ik
inhoudelijk ingaan op het conceptrapport.
Algemene vormgeving van het GLB (vraag 6)
Momenteel is het GLB opgebouwd uit twee pijlers. De eerste pijler bestaat
uit de directe betalingen aan agrariërs (grotendeels ontkoppelde inkomenssteun) en uit de kosten voor marktmaatregelen, bijvoorbeeld voor
telersverenigingen in de groenten- en fruitsector en exportrestituties. De
tweede pijler geeft vorm aan het plattelandsbeleid, met daarbinnen vier
assen (resp. gericht op versterking concurrentiekracht; verbeteren milieu;
verbeteren leefkwaliteit op het platteland, lokale initiatieven (LEADERaanpak) en diversificatie).
De eerste pijler bevat generieke, niet specifieke betalingen. De tweede
pijler bevat specifieke, vrijwillig toe te passen betalingen die worden
gecofinancierd door de ontvangende lidstaat. Deze vormgeving is ook het
uitgangspunt in het nieuwe GLB, zoals de Commissie in haar Mededeling
voorstelt.
Dit wordt door het overgrote deel van de lidstaten niet ter discussie
gesteld. Ook ik kan me daarmee verenigen, hoewel voor mij het onderscheid steeds minder relevant wordt, naarmate we alle betalingen in het
GLB steeds doelgerichter maken. Een sterke, doelgerichte eerste pijler is
in een twee-pijlerstructuur voor het kabinet belangrijk.
In Nederland is de eerste pijler budgettair veel groter dan de tweede pijler.
Indien alleen de Europese middelen worden bezien (en niet de nationale
cofinanciering) gaat van het totale Nederlandse GLB-budget 95% naar de
eerste pijler en 5% naar de tweede. De verschillen op dit gebied tussen de
lidstaten zijn groot. In sommige nieuwe lidstaten gaat een klein deel van
de GLB-middelen naar de eerste pijler en het merendeel naar de tweede
pijler (zie ook verder onder «Budget en pijlerstructuur»).
De Europese Commissie heeft drie opties aangegeven voor de verdere
vormgeving van het toekomstige GLB. Uit gesprekken op ambtelijk niveau
en in de verschillende Landbouwraden is duidelijk geworden dat er niet
zozeer een keus door de lidstaten hoeft te worden gemaakt uit deze drie
opties. Het nieuwe GLB kan, in de visie van de Commissie, worden
samengesteld uit verschillende elementen genoemd in de opties.
Niettegenstaande dit gegeven heeft de discussie zich toch vooral
toegespitst op de elementen die beschreven zijn in de tweede optie
(«omvorming naar doelgerichte betalingen»).
De eerste pijler en handicap-gebieden (vraag 2, vraag 4)
De hoofdprioriteit voor het kabinet is dat de huidige directe GLB-betalingen moeten worden vervangen door doelgerichte betalingen. Deze
betalingen zullen moeten worden gericht op twee doelen:
1. De versterking van concurrentiekracht in combinatie met verduurzaming en innovatie.
2. De beloning voor (bovenwettelijke) maatschappelijke prestaties, op
het terrein van bijvoorbeeld natuur, milieu, waterbeheer, landschap,
dierenwelzijn en diergezondheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

2

Ad 1. Versterking concurrentiekracht, duurzaamheid en innovatie
De Europese landbouw gaat verder op weg naar meer marktoriëntatie, en
naar een verder liberaliserende en globaliserende landbouwmarkt. Dit is
een gewenste ontwikkeling in het kader van het versterken van de
landbouwsector, waarmee een bijdrage wordt geleverd aan voedselzekerheid, zowel Europees als wereldwijd.
Wel dient deze liberalisering en globalisering zodanig plaats te vinden dat
ook ontwikkelingslanden eerlijke kansen krijgen op de markt en de
prijsvorming transparant is. Later in deze brief ga ik hierop dieper in.
Tegelijkertijd zal de sector moeten blijven voldoen aan duurzaamheideisen, op bijvoorbeeld het gebied van milieu, klimaat, biodiversiteit,
waterbeheer en dierenwelzijn. Daarom zal de landbouwsector verder
moeten innoveren om daarmee zowel de concurrentiekracht te versterken
als aan duurzaamheideisen te kunnen voldoen. Het nieuwe GLB zal m.i.
hieraan een belangrijke bijdrage moeten leveren, waarmee dan een
levenskrachtige landbouw wordt bevorderd die duurzaam omgaat met
natuurlijke hulpbronnen en die een belangrijke rol speelt in regionale
ontwikkeling. Hiermee wordt dan (mede) invulling gegeven aan de drie
hoofddoelen van het nieuwe GLB zoals de Europese Commissie in haar
Mededeling heeft geschetst (economisch duurzame voedselproductie,
duurzaam beheer natuurlijke hulpbronnen, evenwichtige gebiedsgerichte
ontwikkeling)
Versterking van concurrentiekracht, duurzaamheid en innovatie is voor het
kabinet een cruciale doelstelling, waaraan doelgerichte betalingen in de
eerste pijler van het GLB een belangrijke bijdrage dienen te leveren.
Alleen de tweede pijler inzetten voor deze doelen, is onvoldoende. Zelfs
als Nederland er in zou slagen om de tweede pijler zeer ingrijpend te
versterken, zal er een relatief klein budget beschikbaar blijven, vergeleken
met de eerste pijler. Daarom streef ik er naar dat ook eerste pijlermiddelen
ingezet kunnen worden voor versterking van concurrentiekracht, duurzaamheid en innovatie. Ik streef er in de onderhandelingen naar om zowel
in de eerste, als in de tweede pijler de mogelijkheid te krijgen middelen in
te zetten voor deze doelstellingen. Afhankelijk van de uiteindelijke
uitkomst van de nieuwe nationale enveloppen en randvoorwaarden voor
de eerste en tweede pijler, kunnen we dan keuzes maken over welke
activiteiten en maatregelen we vanuit welke pijler kunnen en willen
financieren.
Ad 2. De beloning voor (bovenwettelijke) maatschappelijke prestaties, op
het terrein van bijvoorbeeld natuur, milieu, waterbeheer, landschap,
dierenwelzijn en diergezondheid
Het kabinet zet bij de vervanging van de huidige directe betalingen door
doelgerichte betalingen in op een beloning voor maatschappelijke
prestaties die agrariërs leveren. De door uw Vaste Kamercommissie
genoemde vergroening maakt daar mijns inziens deel van uit.
De tweede optie van de Europese Commissie voor de verdere vormgeving
van het nieuwe GLB bevat verschillende elementen die aanspreken
vanwege de prominente mogelijkheden om de doelstelling van het
kabinet van «beloning van maatschappelijke prestaties» in te kunnen
vullen. Los van de exacte invulling die we de komende jaren in Nederland
zullen kiezen voor vermaatschappelijking (incl. vergroening) van het GLB,
streef ik ernaar om binnen het uiteindelijk aan Nederland toe te kennen
budget voor de eerste pijler de volgende mogelijkheden te realiseren:
1. De mogelijkheid om (basis)hectarebetalingen regionaal, binnen een
lidstaat, te kunnen differentiëren, zodat Nederland, indien gewenst,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

3

de mogelijkheid heeft om bijvoorbeeld extra betalingen neer te
kunnen laten slaan in specifieke gebieden, en/of
2. De mogelijkheid om een regionale top-up te geven in specifieke
gebieden. Dit is een mogelijkheid die de Europese Commissie in haar
Mededeling ook heeft opgenomen.
3. Met deze kaders is het mogelijk om specifieke gebieden een (extra)
doelgerichte betaling te geven, óf via differentiatie van de basishectarebetalingen zoals beschreven onder 1 óf via een extra betaling zoals
beschreven onder 2.
4. Waar de Commissie streeft naar een aparte top-up voor groene
betalingen, streef ik naar vergroening van de basisbetaling zelf. Dat
sluit aan bij het meer doelgericht maken van de GLB-betalingen. Te
denken valt bijvoorbeeld aan een puntensysteem. Daarbij leveren
verschillende aantoonbare maatschappelijke prestaties punten op. De
landbouwer geeft aan welke prestaties hij levert. De hoogte van de
«vergroende» basisbetaling wordt dan afhankelijk van het aantal
behaalde punten. De suggestie van de EP-rapporteur Deß voor de
vormgeving van de vergroening van het GLB lijkt hiervoor een aanzet
te geven.
Bij het vergroenen denk ik dan ook niet direct aan een invulling via cross
compliance zoals in vraag 2 (vergroening eerste pijler) door de Vaste
Kamercommissie wordt gesuggereerd, omdat cross compliance zich
beperkt tot wettelijke voorschriften en alleen achteraf kan worden
gecontroleerd.
De tweede pijler (vraag 2, 3, 5)
Naast deze mogelijkheden in de eerste pijler, blijft het kabinet tegelijkertijd
streven naar verdere vergroening van de tweede pijler (vraag 3). In dit
kader denk ik met name aan de mogelijkheid voor het afsluiten van
agro-milieuverbintenissen (groene/blauwe diensten), zoals het huidige
agrarisch natuurbeheer. De exacte invulling hangt natuurlijk af van de
randvoorwaarden en budgettaire mogelijkheden in beide pijlers. Daarom
zet ik in op een breed palet aan mogelijkheden in beide pijlers. Pas als de
Europese Commissie in het najaar met haar wetgevingsvoorstellen voor
het nieuwe GLB komt, het Europees Parlement haar advies heeft afgerond
en het toekomstig GLB-budget is vastgesteld, zijn de kaders duidelijker
waarbinnen het GLB nationaal verder vorm moet worden gegeven.
Hierbij wil ik ook enkele woorden wijden aan de zogenaamde marktconformiteit van de betalingen in de tweede pijler voor agro-milieuverbintenissen en/of vergroening zoals geformuleerd in de vragen 2
(vergroening tweede pijler) en 5 (beloning groene diensten). Ik ben een
groot voorstander van het belonen van maatschappelijke prestaties op
een marktconforme manier. Dit is al gedurende lange tijd een wens van
Nederland. Om een betaling te kunnen geven voor maatschappelijke
prestaties, is in WTO-verband afgesproken maximaal het inkomensverlies
en de gemaakte kosten te vergoeden. Met deze constatering staat mijn
denken echter niet stil. Ik ondersteun dan ook van harte de verkenning die
de OESO, met in achtneming van WTO-kaders, heeft uitgezet naar meer
stimulerende en effectieve alternatieven.
Tot slot wil ik in dit verband ingaan op de vraag die u mij stelt (vraag 5) of
«inkomenssteun onder striktere voorwaarden» wellicht betere mogelijkheden biedt dan «beloning voor diensten». Ik hecht grote waarde aan de
mogelijkheden voor differentiatie en/of vergroening van de basishectarebetaling, meer dan aan het verder aanscherpen van de randvoorwaarden
(«cross compliance»). Hiermee vloeit de betaling toe naar diegenen die
maatschappelijke meerwaarde leveren. Het past ook in het streven van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

4

kabinet om de lastendruk voor ondernemers te verlagen en te komen tot
een eenvoudiger uitvoering.
Vormgeving van de tweede pijler (vraag 3, 6)
De tweede pijler van het GLB omvat het EU-plattelandsbeleid. In Europa is
er een grote diversiteit tussen de verschillende plattelandsgebieden.
Vergeleken met andere lidstaten heeft Nederland een dichtbevolkt land
onder zware stedelijke druk, waar verschillende economische activiteiten
geborgd of soms gecombineerd moeten worden door beperkte grondbeschikbaarheid. De geografische ligging in de delta van Europese rivieren
brengt extra uitdagingen met zich mee op het gebied van biodiversiteit,
watermanagement en het klimaatprobleem. De steeds toenemende eisen
op het gebied van milieu, natuur, landschap en recreatie, in combinatie
met een grote stedelijke druk op de plattelandsgebieden, maakt de
Nederlandse situatie anders dan andere gebieden in Europa. Deze
toenemende eisen hebben zich onder andere vertaald in uitdagingen op
het gebied van Natura 2000, Nitraatrichtlijn, Kaderrichtlijn Water en tal van
andere milieuregelgeving.
Gezien de opgaven voor het Nederlands platteland, vind ik een hoger
aandeel van het uiteindelijk vast te stellen budget voor de tweede pijler
dan het huidige aandeel voor Nederland gerechtvaardigd, ook in relatie
tot de eerste pijler en de mogelijkheden daarbinnen. Het verleden heeft
ons geleerd dat middelen uit het plattelandsfonds in Nederland volledig
worden benut. Van belang is daarbij wel dat voor benutting van de
Europese tweede pijlermiddelen ook nationale cofinanciering beschikbaar
moet zijn, hetgeen met de huidige budgettaire krapte niet eenvoudig is.
Daar komt bij dat Nederland een gelijk speelveld belangrijk vindt.
Lidstaten kunnen zelf het beste bepalen op welke manier de gestelde
doelen gerealiseerd kunnen worden. Ik pleit dan ook voor meer flexibele
tweede pijler zonder stringent voorgeschreven assen en maatregelen,
zodat lidstaten zelf op effectieve wijze het juiste pakket aan maatregelen
kunnen treffen. Mijn inziens zou de tweede pijler zich moeten blijven
toespitsen op versterking van de concurrentiekracht, innovatie en
duurzaamheidsthema’s rondom milieu, klimaat en dierenwelzijn en zich
enkel te richten op agrariërs en agrarisch landgebruik. Ik zie dan ook graag
dat de in 2010 met de Health Check van het GLB ingeslagen weg wordt
voortgezet door de tweede pijler toe te spitsen op de maatschappelijke
uitdagingen van deze tijd zoals biodiversiteit, waterbeheer en waterkwaliteit, gebruik en productie van hernieuwbare energie, klimaat, maar ook
dierenwelzijn. Innovatie speelt hierbij vanzelfsprekend een belangrijke rol.
De Europese kaders voor de invulling van het Nederlandse plattelandsontwikkelingsprogramma (POP) kennen een breed scala aan verschillende
maatregelen en doelen. In tegenstelling tot het huidige POP2, wil ik meer
focus aanbrengen om de Europese gelden zo effectief en efficiënt
mogelijk in te zetten.
Om de doelgerichtheid van de betalingen uit de tweede pijler verder te
vergroten, onderzoek ik momenteel de mogelijkheden om binnen het GLB
te werken met samenwerkingsverbanden, zogenaamde boerencollectieven, voor verdergaande innovatie, agrarisch natuur- en landschapsbeheer en het versterken van de multifunctionaliteit. Streven is om door
het sluiten van contracten met zulke boerencollectieven, zoals agrarische
natuurverenigingen, Europese gelden effectiever en meer op maat in te
zetten. Indien nodig zal ik aanpassingen in de Europese wetgeving
bepleiten om effectief met dergelijke samenwerkingsverbanden te kunnen
werken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

5

Gebieden (vraag 4)
Nederland maakt nu ook al gebruik van de mogelijkheid binnen de tweede
pijler om «benadeelde gebieden» (Less Favoured Areas, LFA) aan te
wijzen en daar een (compensatie)betaling te geven. Ik streef er naar om
deze mogelijkheid ook in het nieuwe GLB op zijn minst te handhaven en
waar mogelijk voor Nederland zelfs uit te breiden. De Europese
Commissie heeft in dit verband een voorstel gedaan voor een top-up
betaling met eerste pijlermiddelen voor (een deel van) de in de tweede
pijler aangewezen LFA. Ik wil de mogelijkheid krijgen om een dergelijke
top-up breder te kunnen toewijzen dan alleen aan LFA, zodat in de
nationale implementatie er voor gekozen kan worden om ook andere
categorieën, bijvoorbeeld nationale landschappen, hiervan te laten
profiteren.
Jonge boeren (vraag 8)
Ik ben van mening dat we startende landbouwondernemers moeten
blijven ondersteunen. Naar mijn overtuiging moet met het nieuwe GLB
hierop zelfs versterkt worden ingezet. Jonge boeren van nu, zijn tenslotte
de boeren van de toekomst. Ik heb wel twijfels of een premie aan beginnende boeren bij een bedrijfsovername, zoals uw Kamer suggereert,
daarvoor geschikt is. Ik ben het eens met de analyse van de EU-rapporteur
Deß dat het van belang blijft om bedrijfs- en structuurontwikkeling te
bevorderen. Daarom is mijns inziens de bedrijfsovername het beste te
ondersteunen via een vorm van garantstelling om de financiële risico’s op
te vangen, omdat daarmee de lasten van de beginnende boeren meer
direct worden verlaagd. Ook na de bedrijfsovername wil ik jonge boeren
blijven ondersteunen bij de versterking van concurrentiekracht,
duurzaamheid en innovatie om ook zo de vitaliteit van de sector te
bevorderen.
Budget en pijlerstructuur (vraag 6 en 2)
Een sterk GLB is voor Nederland van belang. Nederland wil, conform het
kabinetsstandpunt, inzetten op de geleidelijke, maar zichtbare vervanging
van de generieke directe betalingen in doelgerichte betalingen voor
versterking van concurrentiekracht, duurzaamheid, innovatie en beloning
van boeren voor de levering van (bovenwettelijke) maatschappelijke
prestaties. De tweede pijler bestaat al voor het merendeel uit doelgerichte
betalingen. In die zin wordt op termijn het onderscheid tussen de eerste
en de tweede pijler minder relevant, zoals ik hierboven al heb aangegeven. Het gaat immers om de doelen die we in de EU met het GLB willen
bereiken en het instrument moet daarvan de afgeleide zijn, en niet de
start.
Bij deze veranderingen streef ik naar een soepele overgang naar het
nieuwe GLB, zoals ook is benadrukt door EP-rapporteur Deß. In dit kader
is de EP-rapporteur voorstander van een (beperkte) herverdeling van
eerste pijlermiddelen. Voor mij is een essentieel uitgangspunt dat een
eventuele herverdeling alleen bezien kan worden in het brede EU-kader,
zoals dat ook aan de orde is bij de onderhandelingen over de Financiële
Perspectieven, dus ook in samenhang met de verdeling van andere
EU-budgetten. Ook is voor het kabinet een uitgangspunt dat een
eventuele herverdeling zo veel mogelijk plaatsvindt op basis van
objectieve criteria. Tegelijkertijd zal het vinden van objectieve criteria
waarin alle lidstaten zich voldoende kunnen vinden, een lastige en
misschien onmogelijke opgave blijken. Een voorstel zoals gedaan door
Deß zou dan behulpzaam kunnen zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

6

Krachtenveld (vraag 1)
Het krachtenveld is vanzelfsprekend nog niet definitief in kaart te brengen.
Alle besprekingen tot dusver hebben een oriënterend karakter en ook
verschillende position papers geven slechts een beschrijving van standpunten op hoofdlijnen. Graag geef ik de volgende observaties daaruit:
– De uitdagingen en doelen zoals beschreven in de Commissiemededeling worden breed herkend. Het streven naar doelgerichtheid van de
GLB-betalingen wordt breed gesteund.
– Herverdeling middelen over lidstaten: weliswaar steunen de lidstaten
een billijke verdeling van de middelen voor directe betalingen over de
lidstaten, maar ze plaatsen ook nadrukkelijke kanttekeningen. Deze
hebben betrekking op de mogelijke criteria voor een herverdeling van
middelen. De meeste recent toegetreden lidstaten willen een groter
aandeel in de directe betalingen, terwijl de meeste andere lidstaten
vinden dat de herverdelingsdiscussie in een breder kader moet worden
geplaatst en niet beperkt moeten blijven tot de directe betalingen. Een
eenduidig beeld is dus nog niet te geven.
– Herverdeling middelen over regio’s binnen de lidstaten: veel lidstaten
willen flexibiliteit bij herverdeling van directe betalingen over de
regio’s binnen lidstaten.
– Vormgeving directe betalingen: verreweg de meeste lidstaten hechten
in principe aan een basishectarebetaling voor alle landbouwgronden.
Vele lidstaten zetten vraagtekens bij de invulling van de verplichte
«greening» zoals door de Commissie voorgesteld, vanwege de vrees
voor een complexe uitvoering. Sommige pleiten ervoor vergroening
alleen via de tweede pijler te regelen en anderen zien geen mogelijkheden voor hun land in de door de Commissie gegeven voorbeelden.
Ook voor de regionale top-ups wordt door vele lidstaten aangegeven
dit liever uitsluitend via de tweede pijler te regelen of hooguit facultatief in de eerste pijler te willen zien. In het algemeen streven de
Commissie en diverse lidstaten ernaar om de pijlers «zuiver te
houden». Vanuit die visie betekent dit dat de eerste pijler gereserveerd
blijft voor generieke hectare betalingen, al dan niet gedifferentieerd.
De tweede pijler is dan bestemd voor specifieke, vrijwillige, te
cofinancieren maatregelen.
Conceptrapport Deß (vraag 1)
Aanvullend op mijn eerdere opmerkingen bij het conceptrapport van
rapporteur Deß van het Europees Parlement, wil ik nog het volgende
toevoegen.
Ik zie een aantal belangrijke overeenkomsten met het standpunt van het
Nederlandse kabinet op het toekomstig GLB.
Rapporteur Deß benadrukt het strategische karakter van de landbouw
voor Europa, ook op de lange termijn. Belangrijke principes voor de
hervorming van het GLB zijn voor Deß een eenvoudige uitvoering van het
toekomstig van het GLB, met name op het vlak van controle (o.a. cross
compliance). Eveneens is Deß van mening dat de discussie rond de
toekomstige verdeling van het beschikbare GLB-budget in z’n totaliteit
moet worden bezien en niet beperkt mag blijven tot alleen de directe
betalingen (inkomenssteun). Dit zijn principes die ik van harte ondersteun.
Rapporteur Deß meent dat de uitgangspunten en de structuur van het
GLB voor de toekomst op hoofdlijnen niet hoeven veranderen. De beide
pijlers zouden moeten blijven bestaan, waarbij in de eerste pijler de
directe betalingen ook in toekomst belangrijk blijven voor het inkomen
van actieve landbouwers. Een beperkte koppeling van inkomenssteun
voor kwetsbare sectoren en gebieden wordt toelaatbaar geacht. Het
markt- en prijsbeleid kan wat hem betreft worden omgevormd naar een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

7

publiek vangnet, waarbij gepleit wordt voor een aantal extra faciliteiten
voor onder andere de opvang van prijsrisico’s en mogelijkheden van
niet-handelsverstorende verzekeringen. De aanpak van de verdere
verduurzaming van de landbouwproductie, steun aan gebieden met
(natuurlijke) handicaps en het beheer van natuurlijke hulpbronnen en de
bredere plattelandsontwikkeling, moeten vooral langs de lijnen van de
tweede pijler van het GLB georganiseerd blijven.
Kortom, de uitgangspunten en structuur van het toekomstig GLB blijven
op hoofdlijnen dezelfde volgens het conceptrapport. De voorgestelde
veranderingen zullen zich vooral richten op de invulling ervan. Deß
benadrukt daarbij dat bij de invulling daarvan voldoende rekening
gehouden moet worden met mogelijkheden voor ontwikkeling van de
landbouw en de landbouwstructuur, met het oog op toekomstige
uitdagingen, en de rol die jonge en kleine boeren daarbij moeten kunnen
spelen. Een paar van de door Deß bepleite veranderingen wil ik kort
aanstippen, omdat ze ook deel zullen zijn van de discussies die
Commissie, Raad en EP met elkaar zullen gaan voeren.
De Europese Commissie wil de ruimte voor specifieke doelgerichte
betalingen in de eerste pijler, middels voortzetting van artikel 68 van
verordening 73/2009, afschaffen, afgezien van de mogelijkheid voor enige
resterende gekoppelde betalingen. Rapporteur Deß bepleit juist een
maximale benutting van die ruimte, tot 10% van het budget van de directe
betalingen. In het licht van de kabinetsdoelstelling om te komen tot meer
doelgerichte betalingen in de eerste pijler van het GLB, kan ik Deß op dit
punt steunen.
Een interessante gedachte van rapporteur Deß vind ik om in het plattelandsbeleid te gaan werken met een variabel cofinancieringspercentage
waarbij de nationale cofinanciering lager kan zijn voor programma’s en
maatregelen die gericht zijn op het realiseren van Europese doelstellingen
en prioriteiten.
Hoewel zowel de Europese Commissie, als rapporteur Deß beide een
verdere vergroening van het GLB, met name ook in de eerste pijler, willen
nastreven, hebben zij verschillende visies over de invulling ervan, zoals in
het voorgaande al aangestipt.
Marktregulering (vraag 7)
De Stuurgroep Technology Assessment van het voormalig ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Wageningen UR, heeft in haar
rapport «Resilience of the European food system to calamities»
(november 2008) aangegeven dat de Europese voedselvoorziening tot
2020 bestand is tegen eventuele calamiteiten binnen en buiten Europa. De
EU is netto-exporteur van voedingsmiddelen en Nederland is daarbinnen
goed verankerd in de Europese voedingsmiddelen- en landbouwsector.
Ook is er voldoende potentieel om zowel productie als areaal te vergroten
en voldoende koopkracht voor aankoop van voedingsmiddelen op de
internationale markt. Als zodanig zijn (buffer)voorraden niet noodzakelijk.
Op Europees niveau kan het bestaande vangnet voor stabilisatie in de
markt zorgen, door te diepe prijsdalen te voorkomen
Voedselzekerheid heeft mijn aandacht, mede vanwege de mogelijke
spanningen door de relatief sterke volatiliteit in de verschillende markten
onder andere door klimaat- en weersinvloeden en de reacties van overheden daarop. Ook de internationale voedselzekerheidssituatie speelt
hierbij een belangrijke rol (zie verderop in deze brief «voedselvoorziening). De Sociaal Economische Raad (SER) merkt naar de mening van
het kabinet in haar rapport Waarden van de landbouw uit mei 2008 terecht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

8

op dat voedselzekerheid een «systeemverantwoordelijkheid» van de
overheid is en blijft. Dit is ook een belangrijk uitgangspunt van de
Europese Commissie.
Transparantie is in de markt- en prijsontwikkelingen, ook binnen het GLB,
van groot belang. Grotere transparantie kan bereikt worden door bijvoorbeeld betere openbaar beschikbare prijsinformatie. Er wordt momenteel
een onderzoek uitgevoerd naar de prijsvorming van landbouwproducten
in relatie tot de verdeling van de marges binnen de keten. Resultaten van
dit onderzoek worden in de loop van 2011 verwacht. Ook is in Brussel het
zogenaamde High Level Forum for a better functioning food supply chain
ingesteld, die o.a. naar de prijsvorming in de keten kijkt. Zij komt in 2012
met aanbevelingen. Tot slot kan de verdere ontwikkeling van termijnmarkten wellicht bijdragen aan de gewenste prijstransparantie en
tegelijkertijd bijdragen aan stabilisatie van markten. In dit kader memoreer
ik ook mijn toezegging aan uw Kamer (TK 32500-XIII-173, motienummer
98 van de leden Koopmans en Snijder-Hazelhoff) over de mededingingswetgeving. Hierin heb ik gemeld dat ik de consequenties van de mededingingsregels voor het functioneren van de agro- en foodwereld zal
onderzoeken.
Exportrestituties (vraag 12)
Nederland is voorvechter geweest van het EU-aanbod in de WTO-onderhandelingen om alle exportrestituties wereldwijd uiterlijk in 2013 volledig
uit te faseren en dat blijft ook mijn inzet. Het kabinet steunt daarom
evenals Denemarken, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Zweden, ieder
voorstel van de Europese Commissie om exportrestituties op weg naar
2013 te verlagen.
De omvang van de exportrestituties in 2012 en 2013 is moeilijk te
voorspellen. De verwachtingen over de ontwikkeling van wereldmarktprijzen zijn positief vanwege de toenemende vraag naar landbouwproducten in opkomende markten, zoals China, India en Brazilië. De toenemende koopkracht en de groei van de wereldbevolking zijn de verklarende
factoren hiervoor.
Niettemin is het wereldwijde economisch herstel nog kwetsbaar. Als
gevolg daarvan kan de vraag tijdelijk afnemen. Verwacht mag worden dat
de exportrestituties van de EU de komende jaren laag zullen zijn. Voor
veel landbouwsectoren zullen de uitvoerrestituties niet meer worden
ingesteld en op nul blijven staan.
In crisissituaties, waarbij de EU tevens op markten van belangrijke derde
landen wordt geconfronteerd met gesubsidieerde uitvoer van de
belangrijkste concurrenten en onder de voorwaarde dat de belangen van
ontwikkelingslanden niet worden geschaad, kunnen tot eind 2013 met
grote terughoudendheid nog exportrestituties worden gegeven. De
terughoudendheid betekent wat mij betreft dat het exportrestitutiebedrag
niet hoger mag liggen dan strikt noodzakelijk is,om in die situatie het
EU-marktaandeel op de markten van derde landen te verdedigen tegen de
gesubsidieerde uitvoer van de grootste concurrenten.
Voor een overzicht van de exportrestituties in 2010 verwijs ik u naar
bijlage I.1

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

9

II. Overige onderwerpen
Coherentie, gevolgen GLB voor ontwikkelingslanden (vraag 9)
De belangrijkste maatstaf om de effecten van het huidige en toekomstige
GLB op ontwikkelingslanden te meten, is de mate van handelsverstorendheid van het GLB. Die kan worden gemeten in termen van markttoegang en in de aard van de verleende steun. De aard van de ondersteuning van boeren via het GLB, is ingrijpend gewijzigd. In 1990 gold ca.
90% van de GLB-steun als handelsverstorend, volgens de geldende
definities van WTO. Nu geldt nog slechts ca. 10% van de GLB-steun als
handelsverstorend. Het GLB is daarmee in hoge mate ontwikkelingsvriendelijk geworden. De voorziene volledige uitfasering van nog resterende
exportsubsidies in 2013, zal de beperkte nog resterende handelsverstoring
van het GLB in de komende jaren nog verder verminderen.
Ook op basis van de tweede maatstaf, de mate waarin markttoegang
wordt geboden aan ontwikkelingslanden, is het EU-beleid zeer ruimhartig
geworden. De groep minstontwikkelde landen beschikt over volledig vrije
markttoegang voor alle landbouwproducten in het kader van het
Everything But Arms-programma. In tegenstelling tot vrijwel alle andere
ontwikkelde landen, maakt de EU daarbij geen uitzondering voor gevoelige landbouwproducten als bananen, rijst en suiker. Ook veel andere
ontwikkelingslanden beschikken over geprivilegieerde markttoegang voor
hun landbouwproducten tot de EU (zie ook vraag 10 en 11). De EU is
daardoor verreweg de grootste importeur van landbouwproducten uit
ontwikkelingslanden. Illustratief is dat de invoerwaarde van landbouwproducten uit ontwikkelingslanden in de EU groter is dan die van de VS,
Australië, Japan, Nieuw Zeeland en Canada tezamen (cijfers 2006–2008).
Als gevolg van nieuwe handelsconcessies, verwacht ik dat de markttoegang voor producten uit ontwikkelingslanden in de EU verder zal
toenemen in de komende jaren.
Voor veel armere ontwikkelingslanden is het overigens niet altijd
eenvoudig de markttoegang die de EU biedt, ook daadwerkelijk te
gebruiken. Soms leggen ze het af tegen rijkere ontwikkelingslanden als
Brazilië, en soms hebben ze moeite om te voldoen aan de geldende
hygiëne- en gezondheidseisen. Mede daarom is het kabinet voornemens
om de eerder ingezette koers voort te zetten, door in haar ontwikkelingssamenwerkingbeleid meer prioriteit te geven aan landbouwontwikkeling
in ontwikkelingslanden zelf (zie hieronder).
Voedselvoorziening (vraag 10)
Het standpunt van het kabinet over de wereldwijde voedselvoorziening/
voedselzekerheid is uiteengezet in de Basisbrief Ontwikkelingssamenwerking die mijn collega Knapen uw Kamer heeft doen toekomen op
26 november 2010 (TK 32 500 V, nr. 15).
De voortgangsrapportage over landbouw en ontwikkelingssamenwerking
(TK 31 250, nr. 14) van januari 2010 had betrekking op het tijdens het
voorgaande kabinet in gang gezette beleid op het gebied van landbouw,
rurale ontwikkeling en voedselzekerheid. Dat beleid, waarbij landbouw
weer een meer prominente plaats kreeg in het Nederlandse ontwikkelingsbeleid, heb ik op basis van het regeerakkoord en in aansluiting bij het
WRR-rapport «Minder pretentie, meer ambitie» (2010) samen met collega
Knapenvoortgezet en uitgebreid, lettend op de prioriteit die het onderwerp voedselzekerheid in de Basisbrief heeft gekregen. Hierbij streven
collega Knapen en ik er naar in een aantal landen de voedselzekerheid te
vergroten, door projecten te ondersteunen die gericht zijn op de ontwik-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

10

keling van de agrarische sector in den brede. Daarnaast worden echter
ook op multilateraal niveau door Nederland diverse activiteiten ontplooid.
In navolging van de eind oktober 2010 door mijzelf voorgezeten mondiale
conferentie over landbouw, voedselzekerheid en klimaatverandering heeft
Nederland het voortouw genomen voor een gerichte follow-up. Over o.a.
het onderwerp «climate smart agriculture» wordt samengewerkt met de
voedel- en landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) en met de
Wereldbank. Voorts zal een vervolgconferentie plaatsvinden in Vietnam in
2011.
Om de ontwikkeling van de landbouw in ontwikkelingslanden een kans te
geven, is het nodig mondiaal handelsbelemmeringen voor agrarische
producten te verminderen. Dat betekent dat ik uitzie naar de afronding van
de lopende onderhandelingen in de Wereldhandelsorganisatie (WTO) in
het kader van de Doha-ronde, waarin zowel de EU als andere rijke landen
zich zullen committeren aan substantiële verlaging van tarieven en
handelsverstorende subsidies.
Om de internationale handel te bevorderen, stimuleert Nederland daarnaast de oprichting van publiek-private partnerschappen met ontwikkelingslanden en de inzet van handelsrelateerde ontwikkelingshulp (Aid for
Trade). Zo worden ontwikkelingslanden gefaciliteerd om hun producten
op de wereldmarkt af te zetten. Dit spoor van ketenontwikkeling wil het
kabinet, in samenwerking met het bedrijfsleven en kennisinstellingen,
verder ontwikkelen in het kader van het nieuwe beleid op het gebied van
ontwikkelingssamenwerking.
Wat de import vanuit ontwikkelingslanden naar de Europese Unie betreft,
wil ik erop wijzen dat naast het EBA-programma, dat alle Minst Ontwikkelde Landen volledig vrije toegang tot de EU geeft, ook de ACS (Afrika,
Caribisch Gebied, Stille Oceaan)-landen die met de Europese Unie een
interim of definitief Economisch Partnerschapsakkoord (EPA) zijn
overeengekomen, vrije toegang hebben tot de EU-markt. Ook met andere
ontwikkelingslanden zijn handelsafspraken gemaakt die hen preferentiële
toegang tot de Europese markt bieden, zoals de meeste landen in het
nabuurschapsprogramma van de Europese Unie. Tenslotte geldt dat alle
ontwikkelingslanden aanspraak maken op het Algemeen Preferentieel
Stelsel dat ook voor bepaalde landbouwproducten gunstiger tarieven
biedt dan de algemeen geldende buitentarieven van de Unie.
Economische Partnerschapsakoorden (EPA’s) en Doha-onderhandelingen (vraag 11)
De totale handel tussen de Europese Unie en de ACS-landen bedroeg in
2007 ongeveer 80 miljard euro. De Europese Unie importeerde voor
40,2 miljard euro uit de ACS-landen en exporteerde voor 39,7 miljard euro
naar de ACS-landen.
De EPA’s zijn vrijhandelsakkoorden tussen de EU en deze landen, die ten
behoeve van de onderhandelingen over deze akkoorden zijn georganiseerd in zeven regio’s. De onderhandelingen tussen de EU en de
ACS-regio’s zijn een proces van geven en nemen, net zoals andere
vrijhandelsakkoorden die de EU met andere landen of handelsblokken
afsluit. Het is aan de EU om te beslissen hoeveel preferenties zij wenst te
bieden. Het GLB is daar geen belemmering voor. Het is dus niet noodzakelijk dat voor het afsluiten van EPA’s het GLB aangepast wordt.
Na negen jaar van onderhandelingen is tot op heden slechts met één
ACS-regio een definitief EPA afgesloten, en wel tussen de EU en de
ACS-landen in het Caribisch gebied. Met meer dan de helft van alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

11

ACS-landen is het echter nog niet gelukt een definitief of interim EPA uit te
onderhandelen. Het merendeel van deze landen zijn Minst Ontwikkelde
Landen in Afrika die in hun export naar Europa weinig directe nadelige
gevolgen van het niet-afsluiten van een EPA ondervinden, omdat zij in het
kader van het hierboven genoemde EBA-programma al quotumvrij en
tariefvrij naar de EU kunnen exporteren.
Voor het afronden van de EPA -onderhandelingen gold een deadline van
1 januari 2008. Tot die tijd mocht de EU in WTO-kader op basis van een
waiver aan de ACS-landen éénzijdige handelsconcessies blijven geven op
basis van het Partnerschapsakkoord van Cotonou. Per 1 januari 2008 is
deze regeling afgelopen. Om te voorkomen dat de ACS landen, en dan
met name de niet-Minst Ontwikkelde Landen, terug zouden vallen op het
Algemeen Preferentieel Stelsel, is met 21 landen een interim EPA
afgesloten, op basis waarvan zij voorlopig onbeperkte markttoegang tot
de Europese Unie behouden.
Voor de stand van zaken van de EPA-onderhandelingen met de overige 6
regio’s verwijs ik u naar bijlage II.1
Ik ben verheugd over de positieve signalen over de mogelijke afronding
van de Doha-ronde (DDA) van de WTO in 2011. Ik onderschrijf de
krachtige verklaringendie tijdens de G20 in Seoul zijn afgegeven. Er ligt
een ambitieus werkprogramma om de DDA nog in 2011 af te kunnen
ronden. 2011 wordt een cruciaal jaar, waarin met de juiste inspanningen
van alle betrokkenen een ambitieus, evenwichtig en alomvattend akkoord
haalbaar moet zijn.
De Nederlandse inzet is gericht op een actieve bijdrage van de EU aan het
slagen van de DDA. Hiertoe dient de EU zich flexibel op te stellen, zonder
daarbij de balans in het totaalakkoord uit het oog te verliezen. Nederland
blijft inzetten op een ambitieus en evenwichtig eindresultaat, dat ook
serieus werk maakt van de ontwikkelingsdimensie van deze ronde.
Vanzelfsprekend is er regelmatig contact tussen de overheden van alle
EU-lidstaten, op verschillende niveaus over de voortgang van de
Doha-onderhandelingen, ook tussen mij en mijn Europese ambtsgenoten.
Zodra er zich in Genève relevante ontwikkelingen voordoen, zal ik uw
Kamer daarover nader informeren.
Het kabinet blijft voorts pleiten voor toekomstige agendering van «non»
trade concerns» zoals dierenwelzijn en milieu in multilaterale fora als de
WTO. In het kader van de onderhandelingen over een vrijhandelsovereenkomst met de Mercosur- landen (Brazilië, Argentinië, Uraguay en
Paraguay) heb ik speciale aandacht voor zowel offensieve landbouwbelangen, waaronder in het bijzonder dierenwelzijnsgevoelige producten als
varkens- en pluimveevlees.
De staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
H. Bleker

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 625, nr. 117

12