Natuur verbonden

Meer leefruimte voor dieren in Nederland

PAG 3

RESULTATEN MEERJARENPROGRAMMA ONTSNIPPERING

LI 14 Weerter en Budelerbergen, natuurbrug Weerterbergen

CORA VAN NIEUWENHUIZEN

Voorwoord
Meer dan 500 maatregelen om op 176 plekken natuurgebieden in Nederland weer met elkaar te
verbinden: het Meerjarenprogramma Ontsnippering (MJPO) kan na 15 jaar trots zijn op dit resultaat.
Dankzij een groot aantal ecoducten, faunapassages, looprichels, duikers en andere verbindingen
kunnen otter, hert, das en vele andere diersoorten weer veilig oversteken. Goed voor de natuur en
goed voor de verkeersveiligheid; de betere verbindingen verminderen de kans op aanrijdingen.

In 2004 begon het programma met als doel een trend

Het programma heeft veel nieuwe kennis en inzichten

te keren. Na de Tweede Wereldoorlog is in ons land een

opgeleverd. Ook internationaal is hier belangstelling voor.

grote hoeveelheid wegen en spoorwegen aangelegd.

Dat bleek tijdens de IENE2018 conferentie (Infrastructure

Het heeft ons land economisch vooruit geholpen.

Ecology Network Europe) die het MJPO in Eindhoven

Maar de keerzijde was dat natuurgebieden versnipperd

organiseerde. Het trok meer dan 400 deelnemers uit

raakten. Rijkswaterstaat, Prorail, provincies, gemeenten,

35 landen. Ook landen waar nog veel infrastructuur ont-

onderzoeksbureaus en natuurorganisaties sloegen de

wikkeld wordt, tonen interesse in onze aanpak. Het MJPO

handen ineen om ook de natuur meer bewegingsvrijheid

mag dan worden afgesloten, samen met andere infra-

te geven.

beheerders wil ik de komende tijd bezien of er meer kansen

maken van de nieuwe verbindingen in het Natuurnetwerk

van kennis en inzichten over het bouwen met de natuur.

Nederland. Bepaalde soorten kunnen zich makkelijker en

Daarom ondersteun ik van harte de oprichting van de

veiliger verplaatsen en komen nu voor op plekken waar

Community of Practice waarin de partijen die betrokken

ze voor de aanleg van een passage niet voorkwamen.

waren bij de uitvoering van het MJPO hun ervaringen op

En dat is belangrijk, juist nu de biodiversiteit wereldwijd

het gebied van ontsnippering met elkaar blijven delen.

onder druk staat als gevolg van veranderend landgebruik
en vervuiling, getuige het stikstofdossier. Het MJPO fun-

Deze eindpublicatie biedt een schat aan informatie.

CORA

geert daarmee als een positief voorbeeld voor 2020, het

En voor velen is het een bron van inspiratie!

VAN NIEUWENHUIZEN

jaar waarin ook een wereldwijde ‘Green Deal for Nature’

Ik feliciteer alle betrokkenen met de resultaten van

Minister van Infrastructuur

wordt vastgesteld op de VN Conventie over Biodiversiteit.

het MJPO en ik wens iedereen veel leesplezier!

en Waterstaat

PAG 1

herstel, onder andere door het vergroten en verspreiden

NATUUR VERBONDEN

zijn om een bijdrage te leveren aan het biodiversiteitsNa vijftien jaar zien we dieren op grote schaal gebruik

Inhoud
PAG 4

INLEIDING: MEER RUIMTE VOOR DIEREN
Door de maatregelen uit het MJPO zijn natuurgebieden
met elkaar verbonden en hebben dieren weer meer
leefruimte gekregen.

PAG 6

MEER DAN MAATREGELEN: HET MJPO VANUIT
VIER PERSPECTIEVEN
Vier experts benaderen de maatregelen vanuit
verschillende invalshoeken. Hoe zouden dieren ze beleven?
En wat betekenen al deze honderden constructies voor de
mobiliteit van de dieren door het land?

PAG 8

WEG SCEPSIS – COLUMN DOOR
CASPAR JANSSEN
“Er hoeft maar één bronstige eekhoorn de oversteek
via een eekhoornbrug te wagen naar een bosje met
een geïsoleerde populatie soortgenoten en ik ben om.”

PAG 10

IEDEREEN BLIJ: VAN ECOLOOG TOT
BOEKHOUDER – COLUMN DOOR TOM BADE
“Het geïnvesteerde geld komt niet alleen terecht

PAG 2

NATUUR VERBONDEN

bij 'plantjes en diertjes', maar rendeert ook in
economische zin.”

PAG 12

SAMENLEVEN GAAT OVER AL HET LEVEN –
COLUMN DOOR THIJS DE ZEEUW
“Het netwerk van MJPO straalt een grote liefde voor
de ander uit en dat mag best getoond.”

PAG 14

VOORTSCHRIJDEND INZICHT – COLUMN DOOR
HANS VAN DER MEER
“Dat veel van die barrières dankzij het MJPO nu zijn
weggenomen, is een bemoedigende gedachte. Maar het
voortschrijdend inzicht zadelt de mens ook op met een
lastig te beantwoorden vraag.”

PAG 16

BEELDESSAY DOOR HANS VAN DER MEER EN
THIJS DE ZEEUW
Verbeelding van de zoektocht van het dier om de gevaarlijke wegen en kanalen over te steken, toegelicht
met tekeningen en korte teksten.

PAG 46

RESULTATEN PER PROVINCIE
Welke knelpunten zijn opgelost in iedere provincie?
Welke gebieden zijn daardoor verbonden en welke
dieren profiteren daarvan? En welke maatregelen
zijn nog gewenst?

gives an overview of all the bottlenecks defined and the
defragmentation measures constructed.

PAG 3

This book illustrates the efforts of the programme and

NATUUR VERBONDEN

PAG 116 ABSTRACT: COLUMNS AND OVERVIEW

INLEIDING

Verbinden geeft ruimte voor dieren
Waar mensen meer bewegingsvrijheid voor zichzelf creëerden, is het leefgebied van dieren juist ingeperkt. De vele wegen,
spoorwegen en waterwegen die we in de afgelopen decennia hebben aangelegd, versnipperden onze natuur. Een groot aantal in
het wild levende diersoorten kreeg een veel kleiner leefgebied. Rijkswaterstaat en ProRail zijn er trots op dat bijna alle verbindingen
uit het Meerjarenprogramma Ontsnippering (MJPO) zijn gerealiseerd en dat de dieren zo weer meer leefruimte hebben gekregen.

Het Meerjarenprogramma Ontsnippering (MJPO) is in 2004 in het leven

KNELPUNTEN OPLOSSEN

geroepen om de ecologische knelpunten op te lossen die ontstaan zijn

Binnen het MJPO zijn verschillende typen maatregelen getroffen om de

door de aanleg van rijksinfrastructuur. Met het meerjarenprogramma

knelpunten op te lossen. Voorbeelden hiervan zijn het aanleggen van

leverden Rijkswaterstaat en ProRail, in samenwerking met de provincies,

een faunatunnel of een ecoduct. Met dergelijke maatregelen wordt de

een belangrijke bijdrage aan de realisatie van de Ecologische Hoofd-

zogenaamde ‘versnipperende’ werking van de infrastructuur opgeheven

structuur, nu het Natuurnetwerk Nederland. Het meerjarenprogramma

en kunnen dieren zich makkelijker verplaatsen van de ene naar de andere

viel onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Infrastructuur

kant van een weg, spoor of kanaal. Hun leefgebied wordt zo groter.

en Waterstaat. In 2018 is het MJPO afgerond.

Het type knelpunt en de beoogde doelsoorten bepaalden wat er nodig
was om de versnippering te beperken.

Totale aantal knelpunten

opgelost einde programma (2018)

NATUUR VERBONDEN

11

PAG 4

Totale aantal maatregelen

gedeeltelijk gereed einde

39

gereed einde programma (2018)

53
38
25

gereed t/m 2018 binnen

programma (2018)
126

Robuuste Verbindingen

niet oplosbaar binnen het
programma

in uitvoering
476

niet uitvoerbaar binnen het
programma

Figuur 1: Status knelpunten eind 2018.

Figuur 2: Status maatregelen eind 2018.

Aan het einde van het programma zijn 126 van de 176 knelpunten opgelost

DOORZETTEN

en 40 knelpunten zijn gedeeltelijk opgelost door het uitvoeren van in totaal

Na de afronding van het MJPO blijft het voorkómen of beperken van de

501 maatregelen. Een knelpunt is gedeelteijk gereed wanneer nog niet alle

versnippering van Nederland een belangrijk aandachtspunt bij infrastructuur-

beoogde maatregelen uitgevoerd zijn. Hiermee is 85% van het

projecten – op lokaal, regionaal en nationaal niveau. De kennis die is verkre-

totale aantal maatregelen binnen de looptijd van het programma uitgevoerd.

gen met het plannen, ontwerpen en realiseren van bijna 600 maatregelen

Na de looptijd van het programma worden nog 53 maatregelen uitgevoerd.

zal worden gedeeld met de provinciale autoriteiten, andere natuurbeheer-

Deze zijn gekoppeld aan grotere infrastructuurprojecten: het zogenaamde

en natuurbeschermingsorganisaties en met buitenlandse organisaties die

werk-met-werk maken. Een deel van de knelpunten kon niet binnen het

werken aan dergelijke projecten. De vorig jaar opgerichte Community of

programma worden opgelost, bijvoorbeeld omdat een maatregel niet

Practice Ontsnippering heeft hierin een belangrijke rol. Net als dit eindboek,

kon voldoen aan de randvoorwaarden voor techniek en veiligheid.

dat niet alleen gemaakt is als zakelijk totaaloverzicht. Het is een trots slot-

Met het schrappen van de financiering voor de realisatie van de robuuste

stuk, óók geschreven om u te motiveren en te inspireren. U en alle anderen

verbindingen zijn een aantal nog op te lossen knelpunten in deze verbin-

die betrokken zijn bij ontsnippering, in Nederland en daarbuiten.

dingen komen te vervallen. Het totale aantal knelpunten binnen het MJPO
is daarom in 2015 bijgesteld van 208 naar 178 knelpunten. Later zijn er
nog twee knelpunten vervallen omdat deze geen ecologische problemen
meer vormden.
OVERZICHT EN INZICHT

Net zoals het startboek bevat dit eindboek een overzicht van alle knelpunten
en de bijbehorende uitgevoerde en resterende maatregelen, geordend per
provincie. In dit overzicht ziet u ook welke doelsoorten de knelpunten
hadden, welke infrastructuur gekruist is, welke natuurgebieden verbonden
zijn en welke partijen betrokken waren. Het MJPO heeft columnisten Caspar
Jansen en Tom Bade, landschapsarchitect Thijs de Zeeuw en fotograaf
Hans van der Meer gevraagd om het MJPO te duiden vanuit de perspec-

geven ieder een eigen kijk op onze maatschappij en de relatie die mensen
hebben met de natuur. Ze geven zo inzicht in werelden die achter het
uitvoeren van ontsnipperende maatregelen liggen.
In de MJPO-uitgave ‘Meer leefruimte voor dieren’ (2018) vindt u
ook andere perspectieven, bijvoorbeeld die van de wetenschapper,
de natuurbeheerder en aannemer.

PAG 5

landschap. Met de beelden en teksten die zij maakten voor deze uitgave,

NATUUR VERBONDEN

tieven van het dier, de economie en de beleving van het Nederlandse

NATUUR VERBONDEN
PAG 6

NB 01 De Mortelen, ecoduct Het Groene Woud

INLEIDING OP VIER COLUMNS

Het MJPO vanuit vier perspectieven
Dit eindrapport geeft een overzicht van de knelpunten en maatregelen die binnen het MJPO zijn genomen om natuurgebieden
weer met elkaar te verbinden. Ecoducten bijvoorbeeld, en tunnels en loopplanken. Maar behalve vanuit een technische invalshoek
en het feit dat dieren deze voorzieningen gebruiken, is het ook mogelijk deze maatregelen op een andere manier te benaderen.
Want hoe ervaart de mens deze maatregelen in de natuur? En wat betekenen al deze honderden constructies voor de mobiliteit
van de dieren door het land? Hoe zouden dieren dit beleven? Vier experts schrijven over het MJPO – ieder vanuit een eigen
gezichtspunt.

CASPAR JANSEN heeft voor zijn columns in de Volkskrant tientallen

THIJS DE ZEEUW is landschapsarchitect. Na eerder gewerkt te hebben

kilometers door Nederland gewandeld en het gevarieerde Nederlandse

aan infrastructuur- en dijkprojecten, focust hij zich nu als ‘natuuroptimist’

landschap met zijn planten en dieren uitvoerig beschreven. Nederland is

op de belevingswereld van dieren. Zo werkte hij voor Artis, waarvoor

nog best mooi, maar de natuurgebieden zijn snippers, concludeert hij

hij diverse dierenverblijven ontwierp. Dat vergt empathie. En dat

tijdens zijn laatste wandeling. In zijn column voor dit eindboek gaat hij

inlevingsvermogen, die inzet voor de dieren in de Nederlandse natuur,

in op de verbindingen tussen die snippers; verbindingen die hij veelvuldig

ziet hij terug in het MJPO. Het is iets om trots op te zijn, aldus Thijs.

heeft gezien én gebruikt. Hij laat zo zien dat faunapassages ook voor

Met schetsen geeft Thijs duiding bij de foto’s van Hans. Ook heeft

mensen nuttig kunnen zijn.

hij een fictieve 'wegenkaart' voor de dieren in Nederland gemaakt
(zie bijgevoegde poster). Deze kaart schetst een beeld van hoe alle

Naar de overtuiging van TOM BADE vertegenwoordigen de maatregelen

natuurgebieden en ontsnipperde maatregelen met elkaar samenhangen.

uit het MJPO-programma ook een economische waarde. Tom doet

Deze kaart is als extra perspectief toegevoegd.
Fotograaf HANS VAN DER MEER maakte meerdere fotoboeken en

In zijn column maakt hij inzichtelijk dat er ook economische activiteit

columns over de relatie tussen de mens en zijn leefomgeving. Bijvoorbeeld

rond natuurgebieden plaatsvindt, die profiteert van een gezonde

‘Het moet anders’, over de afstand tussen de wereld van de koe en de

natuur. Investeringen in die natuur leveren dus ook baten op voor

consument. Met zijn foto’s in dit boek wil hij niet alleen de ontsnipperende

andere sectoren.

ingreep laten zien maar ook de context van de maatregelen. Zo worden
de keuzes die het dier heeft bij het benaderen van spoor, weg of kanaal
inzichtelijker.

PAG 7

voor het MJPO de publicatie ‘Over bruggen, over kluizen’ geschreven.

NATUUR VERBONDEN

onderzoek naar de baten van natuur en landschap en heeft eerder

NATUUR VERBONDEN
PAG 8

CASPAR JANSSEN
Journalist en schrijver die sinds
2008 schrijft over natuur.
Hij schreef onder andere het
boek ‘In de ban van het beest’.

COLUMN DOOR CASPAR JANSSEN

de het. De snelweg lag vijftig meter verderop, beneden

Weg scepsis

ons, maar bijna onhoorbaar. Dit was duidelijk het
­domein van dieren. Ik had hier niets te zoeken.
Het beste zou natuurlijk zijn als we de toch al kleine
leefgebieden van dieren helemaal niet doorkruisen.

Ik heb ze gezien of belopen, in de meer dan tien jaar dat ik over natuur schrijf. Ecoducten, fauna­
passages, natuurbruggen. Wildviaducten, paluducten, vistrappen, hop-overbomen voor vleermuizen,
dassentunnels, eekhoornbruggen, noem maar op. En ik vind ze altijd weer fascinerend.

Maar dat gebeurt toch. Wellicht zijn faunapassages
een aflaat voor ons geweten. Een aflaat die weliswaar
slechts een fractie kost van de aanleg van een snelweg,
maar het zegt in ieder geval dat we een geweten
­hebben. We gunnen het dieren om terrein terug te

Half maart 2018 stond ik ergens in Overijssel bij een

gevonden tussen populaties wilde zwijnen of edelherten

­winnen in door mensen versnipperd leefgebied. Dat is

gloednieuwe passage voor amfibieën. In de jaren ervoor

aan weerszijden van ecoducten op de Veluwe, dan denk

een teken van beschaving.

waren er op deze plek nog honderden kikkers en sala­

ik: zie je wel, het werkt. Een paar zalmen die de weg

manders doodgereden. Dit jaar hadden vrijwilligers net

vinden naar hun paaigebied en ik vind vistrappen prima.

Er zit vast ook iets kinderlijks in mijn fascinatie. Tunnels

op tijd voor de paddentrek een faunapassage gereed

Ik liep meermalen over natuurbrug Zanderij Crailoo,

graven, bruggen bouwen, verbindingen maken. Als de

gekregen. Met tunnels, uitritroosters en geleidewand.

het grootste ecoduct ter wereld. Ik vroeg mij weleens af:

brug over de slotgracht van het zandkasteel op het

Het ging erom spannen: werkte het? Dat weekend
­staken honderden padden, kikkers en salamanders veilig
over. Er vielen slechts een paar slachtoffers. Mooi.
De aanblik van een ecoduct over de snelweg stelt mij
gerust. Het ecoduct als zacht contrapunt in de harde

Er hoeft maar één bronstige eekhoorn de oversteek via
een eekhoornbrug te wagen en ik ben om.
dient deze brug wel ergens toe? Totdat ik hoorde dat

strand. Vorig jaar stond ik op de Afsluitdijk te kijken naar

nietig voortbeweeg in een stroom blik. Zouden daar nu

door deze brug dassen hun leefgebied hebben kunnen

de plek waar de Vismigratierivier zou komen: een eco­

reeën staan, in volstrekte rust?

uitbreiden. Weg scepsis. En de wandeling kreeg er toch

duct tussen de Waddenzee en het IJsselmeer, tussen zoet

een extra dimensie door.

en zout water, waar straks honderden miljoenen vissen
gebruik van gaan maken. Met een geleidelijke overgang

Zeker, het effect van ecoducten op het overleven van
diersoorten zou best nog wat grondiger onderzocht

In Het Groene Woud, in Brabant, liep ik vorig jaar in de

tussen zout en zoet water, door gebruik van getijden­

­mogen worden. Toch hoeft er maar één bronstige eek­

buurt van de natuurbrug over de A2. Ik struinde een

werking. Ik zag een 3D-animatie van de toekomstige

hoorn de oversteek via een eekhoornbrug te wagen

paar honderd meter naar het punt waar het natuur­

­rivier en was verkocht. Het is ook een staaltje vernuft dat

naar een bosje met een geïsoleerde populatie soort­

gebied overging in natuurbrug. Daar mogen mensen

de wereld over kan, als het lukt. Symbiose tussen natuur

genoten en ik ben om. Als ik lees dat uit onderzoek

doorgaans niet komen. De paniek brak dan ook uit.

en techniek. Techniek die ten dienste staat van natuur.

blijkt dat er genetische uitwisseling heeft plaats­

Tien­tallen vogels vlogen op, in poelen kletste en spetter­

En niet andersom dus. Zo zou het vaker moeten zijn.

PAG 9

van wat er zich boven mijn hoofd afspeelt terwijl ik mij

NATUUR VERBONDEN

wereld van het autoverkeer. Ik maak me voorstellingen

TOM BADE
Directeur van Triple E, een toonaangevend bureau
voor onderzoek naar de baten van natuur en
landschap. Bade schreef 36 boeken over dit
onderwerp, waarvoor onder meer onderzoek is

PAG 10

NATUUR VERBONDEN

gedaan naar de baten van de Utrechtse Heuvelrug.

COLUMN DOOR TOM BADE

Iedereen blij: van ecoloog tot boekhouder
Het MJPO vroeg mijn bureau om de economische baten in kaart te brengen van nieuwe en bestaande
ontsnipperingsmaatregelen. Waarom zou je dat willen? Je hoeft toch niet alles in geld uit te drukken?
Het antwoord is simpel: er zijn altijd beleidsmakers die geen genoegen nemen met alleen maar
ecologische argumentatie als het gaat om investeringen in natuur en landschap. Zij willen (terecht)
ook aanvullende economische argumentatie.

die in een strook van 200 meter langs de snelweg liggen,
dan komen we op een jaaromzet van 82 miljard euro.
Deze A12 bestaat echter – in tegenstelling tot De
Veluwe – niet uit bedrijven die direct baat hebben bij
ontsnippering. Nog afgezien van de jaarlijkse onderhouds­
kosten van de A12, die ongeveer 32 miljoen euro be­
dragen, kunnen we stellen dat de kosten van de aanleg

Wat mijn bureau niet doet, is de waarde van natuur in

Wij zien een natuurgebied als een bedrijf, als een bv.

van alle maatregelen slechts 0,05% bedragen van de

geld uitdrukken. Wat wij wél aantonen, is dat in en rond

En je moet natuurlijk regelmatig investeringen doen om

jaaromzet van de A12. En dat zijn slechts eenmalige

natuurgebieden vaak economische activiteiten zijn gelegen

dat bedrijf goed draaiende te houden. Om natuur­

kosten. Besef daarbij dat de beheerkosten van dassen­

die van de natuur profiteren. Dat geldt natuurlijk vooral

gebieden goed te laten functioneren, is ontsnippering

tunnels en wildviaducten nihil zijn.

voor horeca- en recreatievoorzieningen. Maar ook de

van groot belang. Daarom hebben wij voor de De Veluwe

detailhandel kan – zeker in meer afgelegen regio's –

berekend wat de terugverdientijd is van de investering

Veel bedrijven doen aan het aankopen van kunstwerken,

flink profiteren van het bezoek aan nabijgelegen natuur­

van 72 miljoen euro aan ontsnipperingsmaatregelen

als onderdeel van hun maatschappelijke takenpakket.

gebieden. Ook weten we dat huizen gelegen in en rond

vanuit het MJPO.

De Rabobank maakt bijvoorbeeld hiervoor jaarlijks 0,74%

natuurgebieden meer waard zijn dan dezelfde huizen in

haar beurt eenmalig 0,05% van de jaaromzet vrij voor

activiteiten op de Veluwe, bedragen alleen al voor toe­

'kunstwerken' die worden aangelegd om ook het ecolo­

Deze partijen, die profiteren van de mooie natuur, dragen

risme en recreatie 534 miljoen euro. De toegevoegde

gisch verkeer soepel te laten doorstromen. Dit leek ons

echter niet aan bij aan beheer en onderhoud. Het zijn

waarde van de natuur op het onroerend goed bedraagt

een economisch verantwoorde invulling van het begrip

'free riders', om in economische termen te spreken. Je

bijvoorbeeld 4 miljard euro. We berekenden dat het

'maatschappelijk verantwoord ondernemen'.

hoeft deze partijen natuurlijk niet de rekening te presen­

maatregelenpakket van het MJPO zich voor de bv

teren, maar je kunt wel duidelijk maken dat een heleboel

Veluwe binnen tien jaar tijd zou terugverdienen. Een

We hebben meer casussen uitgewerkt die het positieve

partijen profiteren van de (overheids)investeringen in

voor de overheid zeer acceptabele terugverdientijd.

economisch effect van de MJPO-maatregelen duidelijk

natuur en landschap. Want daarmee wordt duidelijk dat

Voor de A12 hanteerden we een andere aanpak. Want

maken. Ze staan in het boekje 'Over bruggen, over kluizen

het geïnvesteerde geld niet alleen terechtkomt bij 'plant­

dat is geen natuurgebied, maar een weg die dwars door

en over winnen.' Wie het leest, begrijpt: investeren in

jes en diertjes', maar ook in economische zin rendeert.

Nederland loopt. Tellen we de omzet op van alle bedrijven

ontsnippering loont, in ecologische én economische zin.

NATUUR VERBONDEN

De jaarlijkse economische baten, van aan gerelateerde

PAG 11

een niet-groene omgeving.

van haar omzet vrij. In vergelijking maakt de A12 op

Fotograaf: Anneke Hymmen

THIJS DE ZEEUW

PAG 12

NATUUR VERBONDEN

Landschapsarchitect en NatuurOptimist.
Hij werkte o.a. aan het route-ontwerp van
de A4, dijkverleggingen en de invulling
van de toenmalige Ecologische
Hoofdstructuur. Voor ARTIS ontwierp hij
o.a. het nieuwe olifantenverblijf en een
landschap voor zwartstaartprairiehonden.

COLUMN DOOR THIJS DE ZEEUW

Samenleven gaat over al het leven
Samenleven gaat niet alleen over mensen. Het gaat ook over al het andere leven om ons heen. Dat andere
leven is soms heel aanwezig: we leven samen met zo’n 2,5 miljoen huiskatten. Maar soms is dat andere
leven nagenoeg onzichtbaar: aan het eind van de zomer zijn er net zo veel egels als huiskatten in het land.

voor te stellen dat jouw wereld zich afspeelt op de
­waterlijn; aan de grond te ruiken of een tijdje goed te
luisteren. Ook helpt het om je in te leven in de motivatie
van het dier om op pad te gaan. Voor een das ligt de
tunnel misschien op zijn dagelijkse fourageerroute.

Het MJPO richt zich vooral op die onzichtbare wereld;

ken van de ingreep. Zo waren wij in Flevoland al bijna

­Bovendien is het voor dassen de gewoonste zaak zich

een wereld die weer bestaat uit ontelbare andere

vertrokken toen ik langs de waterkant een ­onduidelijk

onder de grond te begeven. De wezel die uit een groot

­onzichtbare werelden. Want de pad beleeft zijn om­

spoor ontdekte. Daar waar wij een duiker verwachtten

nest komt en op zoek gaat naar een nieuw territorium,

geving weer heel anders dan het zwijn of de otter, die in

voor de otter ontdekten we – het spoor op de knieën vol­

gaat wellicht met tegenzin de tunnel in. Maar de

hetzelfde gebied rondlopen. Het ontwerpen van routes
voor dieren vraagt dus een grote lenigheid in het in­
levingsvermogen van de ontwerper. De afgelopen jaren
heb ik mij daarin getraind. Voor dierentuin ARTIS ont­
wierp ik verblijven voor gavialen (een bijna uitgestorven
krokodillensoort), Aziatische olifanten, de helmkasuaris
en prairiehonden, en een volière voor sneeuwuilen en
Japanse kraanvogels. En iedere keer vroeg ik mij af: hoe

De maatregelen vormen een verborgen laag in het
Nederlandse landschap, volledig gericht op de migratie
van dieren.
gend – iets hoger in het talud een faunatunnel. En nog

­ondefinieerbare drang is sterker dan de angst voor het

het dier? Maar ook: hoe zal het dier met deze nieuwe

voor we de ingang ontdekten, roken we een indringende

donkere gat. Terwijl de pad het water zoekt omdat de

kunstmatige wereld omgaan?

vislucht: verse spraint! Zo beleeft dus ook de otter de

temperatuur stijgt, er een buitje valt, de dagen langer

­wereld: eerst ruiken, dan zien. En langzaam ontwaarden

worden en de aandrang tot voortplanten groeit…

Met deze empathische blik hebben fotograaf Hans en ik

we meer sporen: een paadje omhoog, tussen het struik­

de afgelopen maanden veel van de onder het MJPO ge­

gewas, een wissel die het raster volgde…

realiseerde passages bezocht. Eén ding valt op: net als de

Het werken aan deze studie was een groot plezier. De
­omvang van het heimelijk netwerk dat wij voor al die

dieren zelf, vallen de maatregelen niet op. Ze vormen een

Beetje bij beetje werden we behendiger in het verplaat­

anderen in de Nederlandse samenleving bezochten is

verborgen laag in het Nederlandse landschap, volledig

sen in ‘de ander’. Soms waanden we ons een otter, dan

enorm. Het straalt een grote liefde voor de ander uit en

gericht op de migratie van dieren. Het was dan ook vaak

weer een edelhert, een noordse woelmuis of een wezel.

dat mag best getoond. Lang leve de homo empathicus!

het perspectief van het dier dat ons hielp bij het ontdek­

Het helpt daarbij soms om plat op de buik te gaan of je

PAG 13

er wel toe en wat niet? Wat is het natuurlijk gedrag van

NATUUR VERBONDEN

gaat het dier zijn nieuwe omgeving beleven? Wat doet

PAG 14

NATUUR VERBONDEN

FOTOGRAAF HANS VAN DER MEER
Hij maakte o.a. het boek ‘Het moet
anders’, over de afstand tussen de wereld
van de koe en de consument. In het
project 'De metende mens' richt hij zich
op de bezorgdheid van de mens over zijn
leefomgeving.

COLUMN DOOR HANS VAN DER MEER

Voortschrijdend inzicht
Het MJPO is een treffend voorbeeld van voortschrijdend inzicht. Of het nu een enorm ecoduct is of
een verborgen plankje onder een brug: de ontsnipperingsmaatregelen zijn een gevolg van het feit dat
we anders zijn gaan denken. Alsof we jarenlang iets over het hoofd hadden gezien.

In Amsterdam kan dat een medeweggebruiker zijn,
een opgebroken weg of een vrachtwagen die moet
lossen. Voor dieren is dat een door de mens aangelegde
verkeersweg, een spoorlijn of een kanaal.

Met alleen de coördinaten van de MJPO-maatregelen

keuze komen te staan als ze op hun weg een obstakel

Dat veel van die barrières dankzij het MJPO nu zijn

op zak reisden Thijs de Zeeuw en ik de afgelopen

tegen komen. Bij het in beeld brengen van de maat­

weggenomen, is een bemoedigende gedachte. Maar

maanden het hele land door. We zagen Nederland

regelen moest ik zelf ook een keuze maken, eentje die

het voortschrijdend inzicht zadelt de mens ook op met

vanuit onverwachte hoeken, zoals wanneer je op een

ik al eens eerder had gemaakt, bedacht ik me.

een lastig te beantwoorden vraag: waarom hadden we

schaatstocht onder bruggen en viaducten belandt.

dit niet veel eerder bedacht?

De grote maatregelen vonden we indrukwekkend;

Midden jaren negentig fotografeerde ik in opdracht van

de kleine ingrepen hadden soms iets aandoenlijks.

het Amsterdams Fonds voor de Kunst het Amsterdams

Er spreekt een bezorgdheid uit die iets zegt over de

Verkeer. Om de vaak hilarische situaties waarin voet­

gangers, fietsers en automobilisten elkaar in de

interventies van de mens voor ecosystemen tot

weg zaten te kunnen weergeven, koos ik voor een

desastreuze gevolgen kunnen leiden.

panoramisch formaat. Een overzicht bewust gemaakt
vanaf een standpunt waarop wij zelf de wereld om ons

Wat ons bij alle faunapassages vooral interesseerde was

heen waarnemen, niet van bovenaf. Wat ik nog iedere

de route die de dieren nemen. De uitdaging voor mij

dag om mij heen zie gebeuren in Amsterdam, laat zich

was om niet alleen de ingreep te laten zien, maar juist

vergelijken met het gedrag van dieren in ons land.

een overzicht van een situatie waarin dieren voor een

Je wilt van A naar B, maar je komt een obstakel tegen.

PAG 15

richting waarin wij bewegen: het groeiend besef dat

NATUUR VERBONDEN

De grote maatregelen vonden we indrukwekkend;
de kleine ingrepen hadden soms iets aandoenlijks.

PAG 16

BEELDESSAY DOOR HANS VAN DER MEER EN THIJS DE ZEEUW

PAG 17

GR 06 | BLAUW STAD

PAG 18

PAG 19

FL 09 | KUINDERBOS 1

PAG 20

FL 09 | KUINDERBOS 1
Ons beeld van de otter als een slimme,

leven. Daar sta je niet meteen bij stil.

wel – maar ze doen het niet. De droge

speelse, lenige jager is door het boek

Misschien is die stress ook de reden dat

faunatunnel is dus bittere noodzaak

'Being a beast' van Charles Foster dras­

otters niet door duikers durven te

voor het voortbestaan van de otter in

tisch veranderd. Hij stelt dat de otter zo

zwemmen. De veronderstelling dat

Nederland want hun permanente haast

hard moet jagen om zijn stofwisseling

otters gewoon onder de weg door

leidt er helaas toe dat ze slecht opletten

op gang te houden dat de dieren

kunnen zwemmen blijkt niet te

bij het oversteken…

welhaast in permanente stress moeten

kloppen. Althans, ze kunnen het

FR 01 | KONINGSDIEP
De verkenning op Google Earth had al
verklapt dat er hier een bovengemiddelde
inspanning was gedaan om de faunatunnel
goed aan te laten sluiten op alle mogelijke
dierenroutes. Maar bij aankomst konden
wij een kleine vreugdekreet niet onderdruk­
ken! De A7 die het Koningsdiep doorsnijdt
word begeleid door een sloot met een veel
lager peil. De tunnel is dus niet alleen een
duiker met medegebruik fauna maar ook
een aquaduct over een sloot met een Prins
Clauspleinachtige spaghetti van op- en
afritten! Keutels en meerdere wissels lieten
zien dat de dieren hier de weg wel vinden,
het is eerder hopen dat er geen files

PAG 21

ontstaan.

PAG 22

PAG 23

FR 01 | KONINGSDIEP

PAG 24

PAG 25

DR 05 | DWINGELDERVELD

PAG 26

PAG 27

ZE 03 | PRUNJE

PAG 28

PAG 29

ZH 03 | GOUDA-WEST

ZH 03 | GOUDA-WEST
Ook in Zuid-Holland zijn de passages
noodzakelijk, maar in deze overvolle
provincie is het ook noodzaak je als dier
niet buiten de voorgeschreven paden te
begeven. Veel verbindingen wurmen
zich tussen overdadige infrastructuur,
(agro-)industriële ontwikkelingen en
stedelijke uitbreidingen door. Zo ook
ZH03 nabij Gouda dat onder de A20
door tussen een carpoolplaats en een
McDonalds, het Groene Hart verbindt met
het stroomgebied van de Hollandse IJssel
en de Lek. Aandoenlijk is het ‘pauzebosje’
dat voor of na het passeren van de A20 de
dieren even de beschutting geeft om van
de schrik te bekomen of juist moed te ver­

PAG 30

zamelen om de snelweg te kruisen.

Fauna-uitstapplaatsen (FUP) zijn niet

dat ze er weer uit kunnen. Dat kun

van een FUP wordt geplaatst, als een

altijd even makkelijk te vinden, maar

je dom noemen, je kunt ook denken

badhokje om even ongezien het water
uit de vacht te schudden…

langs het Amsterdam-­Rijnkanaal

dat de overkant harder roept dan

herken je ze meteen. De naam legt de

het gezond verstand. Dat zegt wel

nadruk op ‘uitstappen’. Dat suggereert

iets over het belang van verbinden.

dat de dieren het aan­durven het kanaal

Ook weer aardig hier van meedenkende

in te springen zonder zeker te weten

mens: het bosje dat steeds ter plaatse

PAG 31

UT 16 | NIGTEVECHT AMSTERDAM-RIJNKANAAL

PAG 32

PAG 33

UT 16 | NIGTEVECHT AMSTERDAM-RIJNKANAAL

PAG 34

PAG 35

LI 18 | IJZERENBOS – GRAETHEIDE

PAG 36

PAG 37

GE 01 | MIDDEN-VELUWE

PAG 38

PAG 39

OV 02 | NIJVERDAL

PAG 40

PAG 41

NH 03 | LAARDERHOOGT (A1)

PAG 42

NH 03 | LAARDERHOOGT (A1)
Laarderhoogt is een fascinerend

brede uitgemaaide strook voor

De mensenzone is voorzien van een

ecoduct. Het moet een van de meest

grotere zoogdieren met daarnaast een

ruiterpad en een fietspad, begrensd

multimodale maatregelen binnen het

stobbenwal en een struweelzone voor

door een struweelzone en schanskorf.

MJPO zijn. Zo ligt er aan beide zijden

kleinere zoogdieren en reptielen.

Er is echter één dier dat er niet over

van het ecoduct het onvermijdelijke

Door het kleinwildraster wordt deze

mag, en dat is de hond.

pauzeplasje voor amfibieën, is er een

zone gescheiden van de mensenzone.

Het viaduct met medegebruik fauna

een heus ecoduct. Een kleine leeflaag

insecten als hommels en vlinders

nabij Bergen op Zoom heeft een beetje

heeft tot een dicht bramenstruweel

veel liever de struweelstrook volgen.

ons hart gestolen. Met eenvoudige

geleid, aanplanten was overbodig.

Bovendien biedt de strook onder het

middelen als een standaard ‘barrier’

Je kunt je voorstellen dat kleine zoog­

struweel een beschutte route voor

betonblok en wat timmerwerk is hier

dieren moeite hebben met de enorme

kleine zoogdieren zoals de egel.

een overmaats viaduct omgebouwd tot

breedte van de A4 en ook vliegende

PAG 43

NB 11 | KALMTHOUT-MARKIEZAAT

PAG 44

NB 11 | KALMTHOUT-­

PAG 45

MARKIEZAAT

Grote zoogdieren
Kleine zoogdieren
Vleermuizen
Reptielen
Amfibieën
Vlinders
Insecten
Libellen
Sprinkhanen
Vissen
Weekdieren

PAG 46

NATUUR VERBONDEN

Vogels

LI 14 Weerter en Budelerbergen, natuurbrug Weerterbergen

INLEIDING OP OVERZICHT RESULTATEN

Bijna 600 ontsnipperende maatregelen
De kern van dit boek is een overzicht van de maatregelen die binnen het MJPO per provincie getroffen zijn. Dit deel is tot stand
gekomen in nauwe samenwerking met vele betrokkenen binnen Rijkswaterstaat, ProRail en de provincies. Het is een naslagwerk
van bijna 15 jaar ontsnipperen in Nederland en een inspiratiebron voor toekomstige ingrepen.

De inleidingen per provincie zijn geschreven door de contactpersonen

Op deze manier zijn een aantal knelpunten uit het initiële programma

van de provincies. Uit deze bijdragen blijkt hun grote betrokkenheid bij

komen te vervallen.

de ontsnippering van de natuur in hun provincie. De contactpersonen
hebben samen met hun regiocollega’s bij Rijkswaterstaat en ProRail

(NOG) NIET UITGEVOERD

de lijsten met de informatie over de knelpunten en maatregelen samen-

Indien er nog maatregelen uitgevoerd zullen worden, wordt dit bij de

gesteld en gecontroleerd. Ook hebben zij foto’s uit hun eigen archief

knelpunten vermeld. Het gaat om ongeveer 53 maatregelen die reeds

beschikbaar gesteld.

vastgelegd zijn in grotere infrastructuurprojecten gepland na de looptijd
van het MJPO. Een deel hiervan is tijdens de totstandkoming van dit

NATUURGEBIEDEN, ORGANISATIES, DOELSOORTEN

boek gerealiseerd. Deze maatregelen kennen de vermelding ‘(2019)’.

Per knelpunt is aangegeven welke natuurgebieden met elkaar verbonden

Er zijn echter ook maatregelen die niet uitgevoerd konden worden binnen

zijn en welke maatregelen daartoe genomen zijn. Ook staan per knelpunt

het MJPO omdat de veiligheid, techniek of andere randvoorwaarden

de doelsoorten genoemd; de soortgroepen zijn dankzij iconen in één

dat niet toelieten.

oogopslag te zien. Er zijn tientallen organisaties betrokken geweest bij
de uitvoering het MJPO. Deze cruciale samenwerkingen staan eveneens

In de bijlagen van de jaarverslagen, die te downloaden zijn via de website

per knelpunt vermeld en zijn een uiting van de gebiedsgerichte aanpak

www.mjpo.nl, is meer te lezen over de knelpunten die nog niet (geheel)

van het programma.

opgelost zijn en de maatregelen die niet uitvoerbaar zijn. Het coördinatiemaatregelen aan haar collega’s van Rijkswaterstaat, ProRail en de

Enkele knelpuntnummers ontbreken. De decentralisatie van de

provincies. Wellicht kunnen de bijbehorende knelpunten in de toekomst

uitvoering van het Natuurnetwerk Nederland, voorheen de Ecologische

alsnog geheel opgelost worden als er grootschalige ingrepen in de infra-

Hoofdstructuur, heeft gevolgen gehad voor het MJPO. Bij een klein

structuur plaatsvinden en wel kosteneffectief aan de randvoorwaarden

aantal andere knelpunten bleken maatregelen niet meer noodzakelijk,

voldaan kan worden.

bijvoorbeeld omdat de beoogde doelsoorten niet meer aanwezig waren.

PAG 47

ONTBREKENDE KNELPUNTEN

NATUUR VERBONDEN

punt van het MJPO zorgt voor de overdracht van deze knelpunten en

NATUUR VERBONDEN
PAG 48

DR 05 Dwingelderveld: Boring Dassentunnel

DR 01 | BOVENLOPEN DRENTSCHE AA

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Onder het viaduct dat de A28 over het kanaal voert,

beekdalen en bosgebieden in Drentsche Aa

is een faunapassage gerealiseerd. Ook is een kleine

DOELSOORTEN:

faunatunnel aangelegd onder de A28.

amfibieën (o.a. Kamsalamander), kleine zoogdieren
(Das, Bunzing en andere marterachtigen, Otter,

DR 05 | DWINGELDERVELD

Waterspitsmuis, Dwergmuis, Eekhoorn, Boommarter),
reptielen (Ringslang)
VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Rijkswaterstaat

Terhorsterzand, Scharreveld, Hotherzand

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

DOELSOORTEN:

Onder de N33 zijn dertien kleine faunatunnels

kleine zoogdieren (Das, Bunzing, Hermelijn, Wezel,

aangelegd.

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

soortenrijke bosjes, heiderestanten en houtwallen in
Drentsche Aa
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Das), amfibieën (Kamsalamander),
vleermuizen, grote zoogdieren (Ree), vlinders

NATUUR VERBONDEN

DR 02 | HEIDEHEIM

PAG 49

DRENTHE

De provincie Drenthe werkt hard mee aan het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Dankzij het MJPO
zijn een aantal belangrijke knelpunten in Drenthe opgelost. Maar de provincie gaat door. Er zijn
verschillende urgente redenen om in te blijven zetten op ontsnippering van de Drentse natuur.
Toenemende verkeersdruk, klimaatverandering met verschuivende verspreidingsgrenzen van soorten
en afnemende biodiversiteit vragen om een adequate gezamenlijk aanpak om de natuur weer de ruimte
te geven. Drenthe wil blijven samenwerken met gebiedspartners en investeren in verbindingen en
faunavoorzieningen.

DRENTHE

Steenmarter, Rosse woelmuis), grote zoogdieren (Ree),

faunatunnels aangelegd. De duiker waarmee het

reptielen (Adder, Hazelworm, Levendbarende hagedis,

Taarloosche Loopje en het Zeegserloopje onder het

Ringslang), vlinders (Gentiaanblauwtje, Heivlinder),

spoor lopen, zijn voorzien van loopplanken.

insecten (loopkevers), vleermuizen, amfibieën
DR 10 | HOOGEVEEN-OUDE DIEP

(Heikikker)
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

ProRail, provincie Drenthe, Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

Over de A28 is het ecoduct Dwingelerveld gerealiseerd.

dal van het Oude Diep

Onder de spoorlijn Assen-Groningen is een kleine

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (o.a. Otter, Das, Boommarter),

faunatunnel gemaakt.
DR 07 | RUNDE

DOELSOORTEN:

reptielen (Ringslang), amfibieën

kleine zoogdieren (Das, Vos, Steenmarter, Bunzing,

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Hermelijn, Wezel, Egel, Boommarter), amfibieën

ProRail, Rijkswaterstaat, provincie Drenthe

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

ProRail, Rijkswaterstaat, provincie Drenthe

Onder de spoorlijn Meppel-Assen zijn drie kleine

rivier de Runde

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

faunatunnels gerealiseerd.

DOELSOORTEN:

Onder de A28 zijn twee kleine faunatunnels

NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

amfibieën, reptielen, kleine zoogdieren (o.a. marterach­

gerealiseerd. Onder de spoorlijn Hoogeveen-Assen

In 2018 is onderzoek gedaan naar aanvullende

tigen, Egel, Konijn, Haas), grote zoogdieren (Ree)

zijn vier kleine fauntunnels aangelegd.

maatregelen. Diverse varianten bleken mogelijk.
Een faunapassage op de huidige spoorbrug wordt in

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Rijkswaterstaat

DR 09 | LOON-DRENTSCHE AA DAL

UITGEVOERDE MAATREGEL:

Bij de kruising Runde-N37 is een faunapassage
gerealiseerd.

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de beekdalen van het Taarloosche Loopje en het
DR 08 | HOOGHALEN-HIJKERVELD

Zeegserloopje

PAG 50

NATUUR VERBONDEN

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (o.a. Bever, Otter, Das)
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Witterveld, Hijkerveld en Hijkerzand met de

ProRail, provincie Drenthe

boswachterijen Hooghalen en Grolloo en de

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

bovenlopen van de Drentsche Aa

Onder de spoorlijn Assen-Groningen zijn twee kleine

ieder geval gerealiseerd (eind 2019/begin 2020).

Poelkikker), vissen (Bittervoorn, Kleine modderkruiper,

DR 16 | HOOGEVEEN-BOERENVEENSE PLASSEN

Beekprik, Bermpje, Winde), reptielen (Ringslang)
VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:
ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

Rijkswaterstaat

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

beekdal van de Pesse

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Boerveense plassen, beekdal van het Oude Diep

DOELSOORTEN:

Daar waar de Hunze de N33 kruist, is de doorgang van

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Das, Steenmarter, Bunzing,

doorlopende oevers voorzien.

kleine zoogdieren, amfibieën (Heikikker), reptielen

Hermelijn, Wezel, Egel), reptielen (Ringslang), amfibieën
VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

(Adder, Levendbarende hagedis)
DR13 | EEXT-TERBORGH

UITGEVOERDE MAATREGEL:

UITGEVOERDE MAATREGEL:

DR 12 | HUNZEDAL-N33

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

ProRail

Rijkswaterstaat
Onder de A28 is een kleine faunatunnel aangelegd.

DRENTHE

DR 11 | PESSE

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

Onder de spoorlijn Hoogeveen-Assen is een kleine

landgoed Terborgh

faunatunnel gemaakt.

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Das, Steenmarter, Wezel, Hermelijn)

DR 17 | MEPPEL HOOGEVEENSCHE VAART

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:
ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

Rijkswaterstaat

beekdal van de Hunze

UITGEVOERDE MAATREGEL:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

DOELSOORTEN:

Onder de N34 is een kleine faunatunnel gerealiseerd.

het Reestdal, De Wieden

kleine zoogdieren (Otter, Bever, Dwergmuis, Water­
DR 14 | MEPPEL-BROEKHUIZEN

vuurvlinder, Zilveren maan), amfibieën (Kamsalamander,

kleine zoogdieren (o.a. Otter), libellen, amfibieën
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

ProRail, Rijkswaterstaat
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

beekdalen van de Reest en de Ruiner Aa

De A32 gaat met een hoog viaduct over de Hoogeveense

DOELSOORTEN:

Vaart en de parallelwegen. Onder het viaduct zijn de

kleine zoogdieren (Das, Bunzing, Waterspitsmuis),

oevers natuurvriendelijk ingericht.

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

ProRail
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder het spoor Meppel-Groningen zijn twee kleine
faunatunnels gerealiseerd en in een duiker zijn
loopplanken geplaatst.

NATUUR VERBONDEN

vleermuizen, amfibieën (Groene kikker), libellen

PAG 51

spitsmuis, Bunzing, Hermelijn, Wezel), vlinders (Bruine

DOELSOORTEN:

DRENTHE

DR 18 | STEENBERGERWEG | ECODUCT SUTHWALDA

DR 19 | ECODUCT LINDE | ECODUCT STIGGELTIE

DR 20 | REESTDAL/PROVINCIEGRENS

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

de heidegebieden Het Zwarte Gat, De Slagen en

de heidegebieden Het Zwarte Gat, De Slagen en

het beekdal van de Reest

Steenberger Oosterveld met de bossen Wildenberg,

Steenberger Oosterveld met de bossen Wildenberg,

DOELSOORTEN:

Meeuwenveen, Nolderveld en Klein Zwitserland

Meeuwenveen, Nolderveld en Klein Zwitserland

kleine zoogdieren (Otter, Noordse woelmuis), amfibieën

DOELSOORTEN:

DOELSOORT:

(Poelkikker)

kleine zoogdieren (Das, Bunzing, Hermelijn,

kleine zoogdieren (Das, Bunzing, Hermelijn, Wezel,

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Wezel, Steenmarter, Rosse woelmuis), grote zoogdieren

Steenmarter, Rosse woelmuis), grote zoogdieren (Ree),

provincie Drenthe, provincie Overijssel, Rijkswaterstaat

(Ree), reptielen (Hazelworm, Levendbarende hagedis,

reptielen (Hazelworm, Adder, Levendbarende hagedis,

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Adder, Ringslang), amfibieën (Heikikker), vlinders

Ringslang), amfibieën (Heikikker), vlinders (Gentiaan­

Onder de A28 is een kleine faunatunnel gerealiseerd.

(Gentiaanblauwtje, Heivlinder), insecten (loopkevers),

blauwtje, Heivlinder), insecten (loopkevers), vleermuizen.

Ook zijn rasters aangelegd en is de directe omgeving

vleermuizen. Op langere termijn voorzien de natuur­

Op langere termijn ook Edelhert, Wild zwijn en Wolf.

ingericht.

beheerders ook edelhert en wild zwijn als gebruikers

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

van het ecoduct.

Rijkswaterstaat

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

UITGEVOERDE MAATREGEL:

Rijkswaterstaat

Over de N48 is het ecoduct Stiggeltie gerealiseerd.

UITGEVOERDE MAATREGEL:

PAG 52

NATUUR VERBONDEN

Over de N48 is het ecoduct Suthwalda gerealiseerd.

PAG 53

NATUUR VERBONDEN

DR12 Hunzedal-N33

DRENTHE

PAG 54

NATUUR VERBONDEN

FL 04 Almere Poort

FL 02 | OOSTVAARDERS

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

bos ten noordoosten van de A6, natuurgebieden de
Reigerplas en Ooievaarsplas ten zuidwesten van de A6
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Otter, Bever), reptielen (Ringslang)
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

ProRail, Rijkswaterstaat, Staatsbosbeheer
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Onder de A6 is in een viaduct een aaneengesloten

ProRail, gemeente Almere, Rijkswaterstaat

stobbenwal gerealiseerd. Een duiker onder de spoorlijn

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Lelystad-Almere is voorzien van loopplanken.

Onder de A6 is een grote faunapassage gerealiseerd en
dankzij een grote poel onder een breed spoorviaduct

FL 04 | ALMERE POORT

kunnen dieren de rijksweg en het spoor weer passeren.

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Kromslootpark, het Muiderzand, de bossen van
Pampushout, het bos- en moerasgebied Noorderplassen

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

DOELSOORTEN:

Hollands Hout, bossen aan het Veluwemeer

kleine zoogdieren (Otter, Bever), reptielen (Ringslang)

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Otter, Bever), reptielen (Ringslang)

NATUUR VERBONDEN

FL 05 | HOLLANDSE TOCHT

PAG 55

FLEVOLAND

Tijdens de aanlegperiode van Flevoland kreeg het verbinden van leefgebieden bij de aanleg van
infrastructurele werken geen aandacht. Het MJPO bracht een inhaalslag voor de ontsnippering
rondom rijkswegen en spoorlijn, door samenwerking en kennisdeling tussen verschillende partijen,
zoals de provincie, het landschapsbeheer en ProRail. Faunabuizen, duikers, loopplanken en
begeleidende rasters bij het spoor en de A6 verbeterden de verbindingen voor belangrijke soorten
zoals de bever, otter en ringslang. Hiermee is een bijdrage geleverd aan zowel de natuur als de
verkeersveiligheid in Flevoland. Tegenwoordig is het thema verbinden een vast onderdeel bij aanleg
en renovatie, waarbij de kennis en ervaring uit het MJPO inspiratie vormen.

FLEVOLAND

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

FL08 | RAMSPOL

Rijkswaterstaat

kleine zoogdieren (Otter, Bever), reptielen (Ringslang)

UITGEVOERDE MAATREGEL:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Onder de A6 bij de Larservaart en Lage Vaart is een

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Rijkswaterstaat

strook met natuurlijke inrichting aangelegd.

Oude Land (Overijssel), Noordoostpolder

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

DOELSOORTEN:

Onder de A6 zijn twee kleine faunatunnels gerealiseerd.

FL 06 | VISVIJVERBOS

kleine zoogdieren (Otter, Bever), reptielen (Ringslang)
VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Visvijverbos, Noordertocht

De gebieden zijn natuurlijk ingericht. Als aanvulling

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

DOELSOORTEN:

op de MJPO maatregelen heeft de provincie op de

Kuinderbos

kleine zoogdieren (Otter, Bever), reptielen (Ringslang)

N50 twee nieuwe faunaduikers (droog en nat) en

DOELSOORTEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

een vleermuis hopover aangelegd.

kleine zoogdieren (Otter, Bever), reptielen (Ringslang)

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

NATUUR VERBONDEN

FL 10 | KUINDERBOS 2

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Rijkswaterstaat

PAG 56

DOELSOORTEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

FL 09 | KUINDERBOS 1

Rijkswaterstaat

Een ongebruikte fietstunnel onder de A6 heeft een

UITGEVOERDE MAATREGEL:

natuurlijke inrichting en een geleidingsraster gekregen.

Onder de A6 is een kleine faunatunnel gerealiseerd.

Daarnaast is een kunstwerk van de Hanzelijn voorzien

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

van een doorlopende oever

Rotterdamse Hoek, Kuinderbos

PAG 57

NATUUR VERBONDEN

FL 04 Almere Poort

FLEVOLAND

PAG 58

NATUUR VERBONDEN

FR 06 Tjonger

FR 01 | KONINGSDIEP

FR 04 | LINDEVALLEI

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

beekdal van het Koningsdiep

de Lindevallei

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (o.a. Otter, Das, Eekhoorn, Boom-

kleine zoogdieren (o.a. Waterspitsmuis, Otter, Das,

marter), reptielen (Ringslang), amfibieën (Groene kikker)

Bever), reptielen (Ringslang), amfibieën (o.a. Heikikker),

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

vlinders (Grote vuurvlinder, Zilveren maan)

provincie Friesland, Rijkswaterstaat, wetterskip Fryslân

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

UITGEVOERDE MAATREGEL:

provincie Friesland, ProRail, Rijkswaterstaat, It Fryske Gea

Onder de A7 is een tunnelbak aangelegd die gevuld is

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

met water.

Onder de bruggen in de A32 en de spoorlijn ZwolleHeereveen zijn doorlopende oevers gerealiseerd. Verder
is een stobbenwal aangelegd en zijn geleidende rasters
geplaatst.

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

beekdal van de Tjonger
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (o.a. Otter, Das, Waterspitsmuis,

NATUUR VERBONDEN

FR 06 | TJONGER

PAG 59

FRIESLAND

In Fryslân zijn ontsnipperingsmaatregelen er veelal op gericht om natte natuur zoals moeras- en
veengebieden met elkaar te verbinden. In het zuidoosten van Fryslân komen echter ook soorten
voor die op de hogere zandgronden leven. Voor deze soorten zijn er bijvoorbeeld duikers aangelegd.
Tijdens het MJPO zijn er in Fryslân ook enkele grote provinciale infraprojecten uitgevoerd. Er zijn
bijvoorbeeld hop-overs voor vleermuizen gemaakt, en faunabuizen, boombruggen, loopplankjes en
begeleidende rasters. Daarnaast zijn er specifiek voor de otter verspreid door de provincie voorzieningen
gerealiseerd. Met dit alles is de afgelopen jaren een grote slag gemaakt voor fauna in Fryslân!

FRIESLAND

Bever), reptielen (Ringslang), amfibieën (o.a. Heikikker),

FR 10 | DE SCHEIDING

vlinders (Grote vuurvlinder, Zilveren maan)

modderkruipers), amfibieën (o.a. Heikikker, Rugstreep­
pad), reptielen (Ringslang), vlinders (Zilveren maan,
Grote vuurvlinder)

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

ProRail, Rijkswaterstaat

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

de Leijen, de bossen van Bakkeveen en Wijnjewoude

Rijkswaterstaat, provincie Friesland

Over de A32 en de spoorlijn Heerenveen-Meppel zijn

DOELSOORTEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

bruggen met doorlopende oevers gerealiseerd.

kleine zoogdieren (Das)

Onder de A6 is een brug met doorlopende oever en

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

een kleine faunatunnel gerealiseerd.

FR 07 | KUIKHORNE

Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

FR 13 | WORKUM - OUDEGAASTERBREKKEN

Onder de A7 zijn twee kleine faunatunnels aangelegd.
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Bergumermeer, Houtwiel, Zwagermieden

FR 11 | NIEUWE POMPSLOOT

kleine zoogdieren (o.a. Otter, Bever, Noordse woelmuis),

hun rietlanden van de Oudegaasterbrekken

reptielen (Ringslang), amfibieën (o.a. Heikikker)

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

DOELSOORTEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

De Deelen, Sneekermeer, Terkalesterpoelen, Haskerwijd

kleine zoogdieren (o.a. Noordse woelmuis,

ProRail

DOELSOORTEN:

Waterspitsmuis)

UITGEVOERDE MAATREGEL:

kleine zoogdieren (o.a. Otter), reptielen (Ringslang),

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Onder de spoorlijn Leeuwarden-Groningen is een kleine

amfibieën, vlinders (Grote vuurvlinder, Zilveren maan)

ProRail

faunatunnel geplaatst.

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

ProRail, Rijkswaterstaat

Onder de spoorlijn Leeuwarden-Stavoren zijn twee kleine

UITGEVOERDE MAATREGEL:

faunatunnels gerealiseerd en is een duiker voorzien van

Onder de bruggen in de A32 is een doorlopende oever

loopplanken. De realisatie van een kleine faunatunnel

gerealiseerd.

onder de spoorlijn Leeuwarden-Stavoren is vastgelegd in

FR 09 | LANGDEEL

het uitvoeringscontract van de maatregelen van ProRail.

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Wielen, de Oude Venen

FR 12 | TJEUKEMEER

NATUUR VERBONDEN

DOELSOORTEN:

PAG 60

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de meren Het Vliet, Sipkemeer en Rietmeer met

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (o.a. Otter), amfibieën (Heikikker)
VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

Rijkswaterstaat

Tjeukemeer

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

DOELSOORTEN:

Over de N31 is een aquaduct met doorlopende oever

kleine zoogdieren (o.a. Otter, Das, Bever, Noordse

gerealiseerd.

woelmuis, Waterspitsmuis), vissen (o.a. Bittervoorn,

FRIESLAND
NATUUR VERBONDEN
PAG 61

FR 13 Workum - Oudegaasterbrekken

NATUUR VERBONDEN
PAG 62

GE 01 Midden-Veluwe, toekomstbeeld ecopassage Maanschoten bij Kootwijk

GE 01 | MIDDEN-VELUWE

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Over de A1 zijn de ecoducten Hoog-Buurlo (2011)
en Kootwijkerzand (2018) gebouwd. Over de spoorlijn
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Amersfoort-Apeldoorn is het ecoduct Asselsche Heide

Noord- en Zuid-Veluwe

(2019) gerealiseerd. In het verlengde van ecoduct

DOELSOORTEN:

Kootwijkerzand is een grote faunatunnel onder het

grote zoogdieren (Edelhert, Wildzwijn), kleine zoogdieren

spoor Amersfoort-Apeldoorn aangelegd. Verder zijn

(Das, Boommarter), insecten (Vliegend hert), reptielen

drie kleine fauntunnels onder de weg gemaakt en zijn

(Zandhagedis, Levendbarende hagedis, Hazelworm,

viaducten ingericht als passage voor fauna.

Adder, Gladde slang), vlinders en vleermuizen
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

GE 03 | KABELJAUW, ECODUCT WOLFHEZERHEIDE

Staatsbosbeheer, provincie Gelderland, ProRail,
Rijkswaterstaat, Kroondomein Het Loo, gemeenten
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

beeksystemen en heidevelden in Zuidwest-Veluwe
DOELSOORTEN:

reptielen (Zandhagedis, Adder, Gladde Slang, Ringslang,
amfibieën (Heikikker, Rugstreeppad), vlinders en andere
insecten van heidevelden, grote zoogdieren (Edelhert),
kleine zoogdieren (Das, Boommarter)
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Natuurmonumenten, provincie Gelderland,
Rijkswaterstaat, gemeente Renkum

NATUUR VERBONDEN

Barneveld en Apeldoorn

PAG 63

GELDERLAND

Het MJPO betekende veel voor de provincie Gelderland: door het programma zijn de belangrijkste
barrières nabij rijksinfrastructuur opgeheven. De Veluwe is nu weer één groot leefgebied, en ook
andere natuurgebieden zijn onderling verbonden. De provincie is hier trots op. Gelderland werkt
verder aan het Gelders Natuurnetwerk en blijft investeren in verbindingen nabij provinciale wegen.
Zo bouwt ze in 2020 twee ecoducten op de Midden-Veluwe. Door het MJPO is veel kennis vergaard
en beschreven in bijvoorbeeld de Leidraad Faunavoorzieningen bij Infrastructuur. Deze wordt
toegepast bij provinciale ontsnipperingsprojecten.

GELDERLAND

GE 05 | HIERDENSE POORT

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de Veluwe met de natuurrijke gebieden van de
Randmeerkust
DOELSOORTEN:

grote zoogdieren (Edelhert, Ree), kleine zoogdieren
(Vos, Das, Boommarter), reptielen (Zandhagedis,
Levend­barende hagedis, Hazelworm, Adder, Ringslang,
Gladde slang), vlinders, libellen, kevers en vleermuizen
UITGEVOERDE MAATREGEL:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Over de A50 is het ecoduct Wolfhezerheide gebouwd.

Natuurmonumenten, provincie Gelderland, ProRail,

GE 09 | LOCHEM

Rijkswaterstaat
GE 04 | HATTEMSE/HATTEMERPOORT

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Over de A28 en de spoorlijn Amersfoort-Zwolle is

landgoed Ampsen, het dal van de Groenlose Slinge,

het ecoduct Hulshorst gebouwd. Ook is er een kleine

de Lochemse Berg

faunatunnel gemaakt onder de A28.

DOELSOORTEN:

de Veluwe met de uiterwaarden van de IJssel

kleine zoogdieren (Das), amfibieën (Boomkikker,

DOELSOORTEN:

Kamsalamander)

grote zoogdieren (Edelhert, Wild zwijn), kleine zoogdieren

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

(Vos, Das, Boommarter), reptielen (Zandhagedis, Levend­­

ProRail

barende hagedis, Hazelworm, Adder, Ringslang, Gladde

UITGEVOERDE MAATREGEL:

slang), vlinders, libellen, kevers, vleermuizen

Onder de spoorlijn Zutphen-Hengel is een kleine

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

faunatunnel gemaakt.

Staatsbosbeheer, stichting Geldersch Landschap &
Kasteelen, provincie Gelderland, Rijkswaterstaat

GE 11 | DOETINCHEM

PAG 64

NATUUR VERBONDEN

UITGEVOERDE MAATREGEL:

Over de A50 is het ecoduct Tolhuis gebouwd.
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de Slangenburg, de Wrange, Montferland
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Das, Boommarter), reptielen
(Levendbarende hagedis), amfibieën (Boomkikker,

GE 14 | GROENLOSE SLINGE

Onder de N18 is een doorlopende oever met
loopplanken gemaakt. Onder de brug in de spoorlijn
Groningen-Leeuwarden zijn loopstroken gerealiseerd

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

(2019).

de Groenlose Slinge
DOELSOORTEN:

GE 13 | LIEVELDE

amfibieën (Boomkikker), vissen (Winde)
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, gemeente Groenlo, waterschap Rijn
ONTSIPPERD NATUURGEBIED:

en IJssel

Baakse Beek

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Kamsalamander), kleine zoogdieren (Dwergmuis),

DOELSOORTEN:

Onder de N18 is een doorlopende oever gerealiseerd

vleermuizen

reptielen (Levendbarende hagedis), amfibieën (Boom­

door loopplanken te plaatsen.

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

kikker), vlinders van schrale graslanden, vissen (Winde)

Rijkswaterstaat, gemeente Doetinchem

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Rijkswaterstaat, ProRail, gemeente Lichtenvoorde,

Onder de A18 zijn vijf kleine faunatunnels en een brug

waterschap Rijn en IJssel

met doorlopende oever gemaakt. Over de A18 is het

UITGEVOERDE MAATREGEL:

ONTSNIPPERD NATUURGEBIEDEN:

ecoduct Koekendaal gemaakt (2019).

Onder de brug in de N18 is een doorlopende oever

het landgoederengebied van de Graafschap richting

gerealiseerd.

Duitsland

GE 12 | HARREVELD

GELDERLAND

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

GE 15 | EIBERGEN

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Das), amfibieën (Boomkikker,

landgoederengebied van de Graafschap, het kleinschalig

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

cultuurlandschap rondom Winterswijk

Rijkswaterstaat, gemeente Eibergen, waterschap Rijn

DOELSOORTEN:

en IJssel

kleine zoogdieren (Das, Boommarter, Dwergmuis),

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

reptielen (Levendbarende hagedis), amfibieën

Onder de bestaande N18 is een kleine faunatunnel

(Boomkikker), vleermuizen

gerealiseerd en zijn loopstroken in een duiker gemaakt.

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, gemeente Lichtenvoorde, waterschap
Rijn en IJssel

PAG 65

vissen (Winde)

NATUUR VERBONDEN

Kamsalamander), vlinders (IJsvogelvlinder),
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

GELDERLAND

GE 17 | WIJCHEN

GE 19 | BEESD

GE 21 | BUZERD

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Overasseltsche en Hatertsche Vennen en uiterwaarden

Regulieren met de Diefdijk

Achterveld, Buzerd, Veluwe

van de Maas

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Bunzing),

kleine zoogdieren (Das)

kleine zoogdieren (Das)

reptielen (Ringslang), amfibieën (Kamsalamander),

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

moerasvogels

Rijkswaterstaat

provincie Gelderland, Rijkswaterstaat

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

UITGEVOERDE MAATREGEL:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Rijkswaterstaat, gemeente Culemborg

Onder de A30 is een kleine faunatunnel gerealiseerd.

Onder de A50 zijn twee faunapassages gerealiseerd

UITGEVOERDE MAATREGEL:

door loopstroken in duikers te maken.

Over de A2 is het ecoduct Lage Veld gebouwd.

GE 23 | WISSELSE POORT

Het is opgeleverd in 2010.
GE 18 | TIEL
GE 20 | ‘T HARDE

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

Wisselse Poort
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de Linge bovenstrooms, de Linge benedenstrooms,

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

kleine zoogdieren (Das, Dwergmuis, Boommarter),

de Nederrijn

Veluwemassief richting het Veluwemeer

reptielen (Levendbarende hagedis, Hazelworm,

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

Ringslang), amfibieën (Kamsalamander), vleermuizen

kleine zoogdieren (Bunzing), vlinders (IJsvogelvlinder),

kleine zoogdieren (Das), amfibieën

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

vissen (Winde), vogels (Rietzanger)

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Rijkswaterstaat

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Rijkswaterstaat

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Rijkswaterstaat

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de A50 zijn twee kleine faunatunnels gerealiseerd

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de A28 zijn zes kleine faunatunnels gerealiseerd.

en zijn in drie duikers loopplanken geplaatst.

Onder de A15 zijn vier kleine faunatunnels gerealiseerd.
NATUUR VERBONDEN

Ook zijn op drie plekken onder de A15 doorlopende

PAG 66

DOELSOORTEN:

oevers gerealiseerd.

GELDERLAND
NATUUR VERBONDEN
PAG 67

GE 05 Hierdense Poort, ecoduct Hulshorst

PAG 68

NATUUR VERBONDEN

GR 06 Blauw stad

GR 02 | MIENSCHEER

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de vochtige en natte biotopen in het Zuidelijk

de bos- en heidegebieden van Bakkeveen, via het

Westerkwartier met het beekdal van de Boorne

Nanninga’s Bosch en het Coenders Bosch met het

(Koningsdiep) in Friesland

Zuidelijk Westerkwartier (o.a. polder Oude Riet)

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Otter, Bunzing, Hermelijn, Wezel),

kleine zoogdieren (Das, Wezel, Bunzing, Hermelijn),

grote zoogdieren (Ree)

grote zoogdieren (Ree)

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, provincie Groningen, waterschap

Rijkswaterstaat, provincie Groningen

Noorderzijlvest

UITGEVOERDE MAATREGEL:

UITGEVOERDE MAATREGEL:

Het viaduct over de A7 is voorzien van een faunastrook

Onder de A7 is een grote faunapassage gerealiseerd.

waardoor een viaduct is ontstaan dat dieren ook kunnen
gebruiken.

NATUUR VERBONDEN

GR 01 | OUDE DIEP

PAG 69

GRONINGEN

Vanaf de start van de realisering van het Natuurnetwerk Nederland heeft de provincie Groningen
veel aandacht besteed aan het maken van een doeltreffend netwerk waarin barrières zo veel mogelijk
worden voorkomen. Het MJPO gaf hieraan een belangrijke impuls. Van de oorspronkelijk dertien
MJPO-knelpunten in Groningen zijn er nu negen geheel opgelost binnen het MJPO. Door de bezuinigingen op natuur in 2013 trok de Rijksoverheid de financiering in van de resterende vier knelpunten.
Drie van deze vier zijn cruciaal voor de realisering van het Natuurnetwerk in Groningen en de aansluiting daarvan op de rest van het landelijk netwerk. De provincie Groningen is al ver met het oplossen
van deze resterende knelpunten. Onder de A28 zijn bijvoorbeeld brede loopstroken aangelegd langs
de Drentsche Aa en rasters zorgen ervoor dat onder andere de otter de snelweg niet meer op kan.
De plannen voor een tweede grote faunatunnel onder de A28 zijn bijna klaar. Bij het derde belangrijke
knelpunt, de A7 bij Meerstad, is begin september 2019 de eerste helft van een grote faunatunnel
geplaatst (zie foto). Ondertussen werkt de provincie ook door aan het oplossen van ecologische
knelpunten in de provinciale en gemeentelijke infrastructuur. Inmiddels zijn er veertien grotere en
kleinere provinciale knelpunten opgelost.

GRONINGEN

GR 06 | BLAUW STAD

GR 08 | DUURSWOLD

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Natuurgebieden rond Blauwestad met de Eems-Dollard,

natuurgebied 't Roegwold, via het Hondshalstermeer,

via de Westerwoldsche Aa. Er wordt ook een verbinding

met de natuurgebieden rondom Blauwestad

gelegd met de natuurgebieden van Westerwolde in het

DOELSOORTEN:

zuidoosten van Groningen en met Duitsland via de

kleine zoogdieren (Otter,Wezel, Bunzing, Hermelijn),

Brualer Schloot.

amfibieën (Gewone pad, Kleine watersalamander,

DOELSOORTEN:

Groene kikker)

kleine zoogdieren (Otter, Wezel, Bunzing, Hermelijn),

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

amfibieën (Gewone pad, Kleine watersalamander,

Rijkswaterstaat, provincie Groningen

Groene kikker)

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Onder de brug in de N33, ter hoogte van het afwate­

Rijkswaterstaat, provincie Groningen, Staatsbosbeheer

ringskanaal van Duurswold, is aan zowel de noord-

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

als de zuidkant een doorlopende oever en stobbewal

open weidevogelgebieden aan weerszijden van de

Onder de A7 is een grote faunatunnel gerealiseerd.

gerealiseerd.

Oude Ae

Onder de spoorlijn Groningen-Nieuweschans is een
kleine faunatunnel gerealiseerd en er zijn amfibieën­

GR 10 | SAUWERD

DOELSOORTEN:

GR 09 | HOLWIERDE

amfibieën (Gewone pad, Kleine watersalamander,
Groene kikker), kleine zoogdieren (Wezel, Bunzing,

schermen geplaatst.

Hermelijn, Otter)
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

diverse natuurgebieden langs het Eemskanaal

ProRail, provincie Groningen

DOELSOORTEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

kleine zoogdieren (Otter, Wezel, Bunzing, Hermelijn),

Onder de spoorlijn Sauwerd-Delfzijl zijn twee

grote zoogdieren (Ree)

loopstroken langs de Oude Ae gerealiseerd.

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

PAG 70

NATUUR VERBONDEN

Rijkswaterstaat

GR 11 | KONINGSLAAGTE

UITGEVOERDE MAATREGEL:

Onder de brug in de N33, ter hoogte van het
Eemskanaal, is een doorlopende oever gerealiseerd.

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Natuurnetwerk Nederland weidevogelgebieden tussen
Sauwerd en Adorp

GR 13 | VISVLIETERDIEP

kleine zoogdieren (Wezel, Bunzing, Hermelijn, Otter),
amfibieën (Gewone pad, Kleine watersalamander,
Groene kikker, Poelkikker)

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Lauwersmeergebied met de natuurgebieden in het

ProRail, provincie Groningen, stichting Het Groninger

Zuidelijk Westerkwartier

Landschap

DOELSOORTEN:

UITGEVOERDE MAATREGEL:

kleine zoogdieren (Wezel, Bunzing, Hermelijn, Otter),

Onder de spoorlijn Groningen-Sauwerd is een kleine

amfibieën (Gewone pad, Kleine watersalamander,

faunatunnel aangelegd.

Groene kikker).

GRONINGEN

DOELSOORTEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

GR 12 | ZUIDHORN

ProRail
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de brug in de spoorlijn Groningen-Sauwerd zijn
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

robuuste loopstroken gerealiseerd.

het Niezijlsterdiep met het Lauwersmeergebied via
het Vanstarkenborghkanaal en de Oude Riet
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Wezel, Bunzing, Hermelijn, Otter),
amfibieën (Gewone pad, Kleine watersalamander,
Groene kikker)
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

ProRail, provincie Groningen
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de brug in de spoorlijn Groningen-Leeuwarden

PAG 71

NATUUR VERBONDEN

zijn in 2019 loopstroken gerealiseerd.

NATUUR VERBONDEN
PAG 72

LI 14 Weerter en Budelerbergen, natuurbrug Weerterbergen

LI 01 | MOOK

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

provincie Limburg, gemeente Boxmeer, vleermuizenwerkgroep Boxmeer
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

St. Jansberg (stuwwal Nijmegen), Heumensoord,

Vier viaducten over de A73 gelegen in Boxmeer zijn

Overasseltse en Haterse vennen

voorzien van een palenrij, zodat de doelsoorten ook

DOELSOORTEN:

gebruik kunnen maken van de viaducten. Over de

kleine zoogdieren (Das), grote zoogdieren (Ree)

A73 is een hop-over gerealiseerd.

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, gemeenten Heumen en Nijmegen,

LI 05 | ZAARDERHEIKE

provincie Gelderland
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Langs de spoorlijn Mook-Nijmegen zijn hekwerken

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

aangepast waardoor kleinere diersoorten het spoor

Koelbroek (Everlosebeek), Blericksche heide,

kunnen oversteken. Langs het Maas-Waalkanaal zijn

boscomplexen Zaarderheiken en Maasdal

drie paar fauna-uitstapplaatsen gemaakt.

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Das, Eekhoorn), grote zoogdieren
LI 03 | VENRAY

(Ree), vleermuizen, vogels
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Staatsbosbeheer, waterschap Limburg

Stippelberg, landgoed Geijsteren, Overloonsche Duinen

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

DOELSOORTEN:

Om het knooppunt Zaarderheike te ontsnipperen is

vleermuizen, vogels (Nachtzwaluw), vlinders

onder de spoorlijn Venlo-Eindhoven een faunatunnel

(Bruine eikenpage)

aangelegd. Onder de A67 en A73 zijn in de duikers

NATUUR VERBONDEN

ProRail, provincie Limburg, Rijkswaterstaat,

PAG 73

LIMBURG

In Limburg zijn binnen het MJPO een aantal grote knelpunten opgelost. Dit is mogelijk gemaakt door
de goede samenwerking en het elan van betrokken partners. Waar nodig zijn de uitvoeringsplannen
aangepast naar de financiële mogelijkheden van de partijen, de technische realiseerbaarheid of nieuwe
inzichten in het gebruik door de doelsoorten. Met het MJPO is Limburg het belang van ontsnippering
meer in gaan zien. Dit heeft bijgedragen aan een volwaardige plaats ervan bij aanleg van nieuwe
provinciale wegen zoals de Buitenring Parkstad.

LIMBURG

van de Everlose Beek loopplanken geplaatst. Ook is

NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

een viaduct ingericht met stapstenen. Langs de ver­

De realisatie van een kleine faunatunnel onder de

bindingslus A67-A73 (Venlo - Maastricht) ter hoogte

spoorlijn Venlo-Eindhoven is vastgelegd in het uit­

van de kruising van de Mierbeek zijn geleidende

voeringscontract van de maatregelen van ProRail.
LI 07 | BULTENBROEK/EERSELSBERG

kleine zoogdieren (Bever), amfibieën (Kamsalamander),

spoorlijn Venlo-Eindhoven is vastgelegd in het uit­

reptielen (Hazelworm)

LI 06 | MARIAPEEL

MET ELKAAR TE VERBINDEN NATUURGEBIEDEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Dal Molenbeek, Elsbeemden, Regelshorst, Aschbroek

ProRail, provincie Limburg, Rijkswaterstaat

DOELSOORTEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

amfibieën (Kamsalamander), vogels (Nachtegaal)

Ter hoogte van de kruising van de spoorlijn met de

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Haelensche beek zijn loopstroken aangebracht (2019).

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Rijskwaterstaat, Development Company Greenport

Mariapeel, Griendtsveen

Venlo, Staatsbosbeheer

DOELSOORTEN:

UITGEVOERDE MAATREGEL:

reptielen (Gladde slang), amfibieën (Heikikker),

Het bestaande viaduct over de A67, genaamd Eerselsberg,

vleermuizen (Grootoorvleermuis, Watervleermuis)

is geschikt gemaakt als faunapassage (2019).

ProRail, waterschap Limburg, Staatsbosbeheer

LI 13 | MIDDENLOOP TUNGELROYSCHE BEEK

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Keversbroek, Heijkersbroek, Moespeel

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

LI 09 | AALSBEEK

DOELSOORTEN:

UITGEVOERDE MAATREGEL:

vlinders (Aardbeivlinder, Groentje), vogels (Kleine bonte

Onder de spoorlijn Venlo-Eindhoven is een kleine

specht, IJsvogel), andere beekgebonden soorten

faunatunnel aangelegd.

NATUUR VERBONDEN

DOELSOORTEN:

De realisatie van een kleine faunatunnel onder de
voeringscontract van de maatregelen van ProRail.

PAG 74

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Leudal, Beegderheide

faunarasters geplaatst (2019).
NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

LI 12 | LEUDAL

TE ONTSNIPPEREN NATUURGEBIED:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Holtmühle

ProRail, Rijkswaterstaat, provincie Limburg, waterschap

DOELSOORTEN:

Limburg

kleine zoogdieren (Das, Waterspitsmuis), amfibieën

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

(Kamsalamander)

De duiker waarmee de Tungelroysche beek onder de A2

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

doorstroomt is voorzien van loopplanken. In het Kanaal

ProRail, Rijkswaterstaat

Wessen-Nederweert zijn drie paar fauna-uitstapplaatsen

NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

gemaakt. Daar waar de Tungelroysche beek het spoor

De realisatie van doorlopende oeverstroken onder

Roermond-Weert kruist, is de duiker van loopstroken

spoorlijn Roermond-Venlo zijn vastgelegd in het uit­

voorzien (2019).

voeringscontract van de maatregelen van ProRail.

LIMBURG

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

waterschap Limburg, Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

De duiker waarmee de Uffelsche Beek onder de A2
doorstroomt is voorzien van loopplanken. In het kanaal
Wessem-Nederweert zijn vijf fauna-uitstapplaatsen
gerealiseerd.
LI 16 | WESSEM

LI 14 | WEERTER EN BUDELERBERGEN

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Mechelderveld, Polderveld, St Annabeemden, Maasdal

Onder de spoorlijn Sittard-Roermond is een duiker

DOELSOORTEN:

voorzien van loopstroken

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

kleine zoogdieren (Otter, Bever)

NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

Weerterbosch, Weerter- en Budelerbergen, Hugterheide

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Onder de A2 wordt een grote faunabrug gecombineerd

DOELSOORTEN:

Rijkswaterstaat, waterschap Limburg, Natuurmonumenten

met een nieuwe beekloop. Het Julianakanaal wordt

grote zoogdieren (Edelhert, Wild zwijn), reptielen

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

voorzien van één paar fauna-uitstapplaatsen en er komt

(Hagedissen), amfibieën (Poelkikker)

De duiker waarmee de Panheelderbeek onder de A2

een ecoduiker onder het kanaal. Deze maatregelen zijn

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

doorstroomt is voorzien van loopplanken.

opgenomen in het tracébesluit van het project A2

ProRail, Rijkswaterstaat, Stichting het Limburgs
Landschap, provincie Limburg

Vonderen­-Kerensheide en zullen naar verwachting in
LI 17 | SUSTEREN-ECHT

2022 gerealiseerd worden.

UITGEVOERDE MAATREGELEN:
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

De Doort, Grensmaas
DOELSOORTEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Das, Bunzing,

IJzerenbosch, Limbrichterbosch, ’t Hout, Grasbroek

Wezel, Hermelijn, Bever, Otter, Waterspitsmuis), amfibieën

DOELSOORTEN:

(Boomkikker, Kamsalamander), vleermuizen, vissen

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren, vleermuizen,

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

(Winde, Bermpje, Rivierprik, Barbeel, Kopvoorn)

amfibieën

Houbroeksbeemden, Aa Beek, bovenloop Uffelsche Beek

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

DOELSOORTEN:

ProRail, Rijkswaterstaat, provincie Limburg, waterschap

ProRail, Rijkswaterstaat, provincie Limburg, waterschap

kleine zoogdieren (Das), vissen (Beekprik)

Limburg

Limburg

LI 15 | UFFELSCHE BEEK

PAG 75

Weert-Eindhoven gerealiseerd. In het Zuid-Willemsvaart
zijn 29 fauna-uitstapplaatsen gerealiseerd.

NATUUR VERBONDEN

LI 18 | IJZERENBOS – GRAETHEIDE

Het ecoduct Weerterbergen is over de A2 en het spoor

LIMBURG

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

schanskorven. Onder het spoor Heerlen-Schin op

De duiker waarmee de Geleenbeek onder de A76 en

Geul is een duiker voorzien van loopplanken.

de spoorlijn Heerlen-Sittard doorstroomt is voorzien van
loopplanken. Onder het spoor is ook een tweede duiker

LI 21 | BENEDEN GEULDAL

voorzien van loopplanken en er is een kleine faunatunnel
aangelegd. Verder is een bestaande tunnel onder de
A76 geschikt gemaakt als faunapassage.

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Ingendael, Geuldal, Grensmaas.
LI 20 | HEERLEN (TERWORM)

DOELSOORTEN:

grote zoodieren (Grote grazers), amfibieën, reptielen
(Hazelworm), kleine zoogdieren (Das, Waterspitsmuis),
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

vleermuizen (Vale vleermuis)

Onder het spoor Sittard-Roermond is een faunapassage

landgoed Terworm, Kunderberg

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

gekoppeld aan nieuwe onderdoorgang voor

DOELSOORTEN:

ProRail, Rijkswaterstaat, gemeente Meerssen,

‘De Vloedgraaf’.

amfibieën (Rugstreeppad, Kamsalamander), reptielen

Staats­bosbeheer, Landschapsbeheer Limburg,

NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

(Hazelworm), vlinders (Kleine parelmoervlinder, Bruine

waterschap Limburg, provincie Limburg

Onder de A2 wordt een grote faunatunnel gerealiseerd.

eikepage), kleine zoogdieren (Das)

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Ook moet een loopstrook langs brug Obbicht gerealiseerd

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Over de A2 is zijn de ecoducten Bunderbosch en

worden. Deze maatregelen zijn opgenomen in het tracé­

ProRail, gemeente Voerendaal, Natuurmonumenten,

Kalverbosch gerealiseerd. Onder de A2 en A79 zijn drie

besluit van het project A2 Vonderen-Kerensheide en

Rijkswaterstaat

duikers voorzien van loopplanken. Onder de spoorlijn

zullen naar verwachting in 2022 gerealiseerd worden.

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Maastricht­-Sittard, ter hoogte van de onderdoorgangen

In het Julianakanaal worden fauna-uitstapplaatsen

Het bestaande viaduct over de A76 in de Marenweg/

onder de A79, is een duiker voorzien van loopplanken

gerealiseerd. Deze worden in 2019 gerealiseerd.

Terworm is aan weerszijden voorzien van gevulde

en er is een kleine faunatunnel gerealiseerd. Verder zijn

LI 19 | NAGELBEEK

PAG 76

NATUUR VERBONDEN

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Kathager Beemden, Stammenderbos
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (o.a. Das), amfibieën, vleermuizen
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

ProRail, provincie Limburg, Rijkswaterstaat,
waterschap Limburg

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Op dit traject van de A2 zijn twee viaducten (Groenstraat
en Rijksweg) voorzien van faunavoorzieningen (combi­

LI 22 | KLIMMEN

rasters met stapstenen). Ook is een duiker voorzien van
looprichels.

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

LI 24 | EIJSDEN

Kunderberg, Ravensbosch

LIMBURG

meerdere fauna-uitstapplaatsen gerealiseerd in het
Julianakanaal.

DOELSOORTEN:

reptielen (Hazelworm), amfibieën (Vroedmeesterpad,

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Gewone pad), vleermuizen (Grootoorvleermuis,

Caesterd beemden, dal Noorbeek

Baardvleermuis), weekdieren (Zeggekorfslak)

DOELSOORTEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

reptielen (Hazelworm), kleine zoogdieren (Das,

Rijkswaterstaat, ProRail, gemeente Valkenburg,

Waterspitsmuis)

Staatsbosbeheer

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

ProRail, Natuurmonumenten, waterschap Limburg,

Onder de A79 zijn drie viaducten, bij de Klimmernerweg,

Rijkswaterstaat

Steinweg en Putweg, ingericht als faunapassage.

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

De realisatie van groenstroken en rasters onder de

Ter hoogte van Gronsveld worden de geleidende rasters

spoorlijn Heerlen-Schin op Geul is vastgelegd in het

beter aangesloten op twee bestaande duikers, die kunnen

uitvoeringscontract van de maatregelen van ProRail.

gaan functioneren als faunatunnel. Verder zijn drie
viaducten geschikt gemaakt als faunapassage.

LI 23 | RIJCKHOLT

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Savelsbos, Eijsderbeemden

(Eikelmuis), reptielen (Levendbarende hagedis,
Hazelworm), vlinders (Boswitje)
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, waterschap Limburg

PAG 77

amfibieën (Kamsalamander), kleine zoogdieren

NATUUR VERBONDEN

DOELSOORTEN:

NATUUR VERBONDEN
PAG 78

NB 10 De Kempen, ecoduct Kempengrens

De das heeft veel baat bij de vele dassentunnels. Ook het natuurherstel binnen het natuurnetwerk
Brabant kent veel successen. Soorten als de boomkikker, bever en gladde slang nemen weer toe in
aantal. Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek dat er nog een restopgave ligt voor ontsnippering, zowel
voor rijkswegen als voor provinciale wegen.

NB 01 | DE MORTELEN

DOELSOORTEN:

dagvlinders, vleermuizen, kleine zoogdieren (Das, Vos,
Hermelijn, Wezel, Ondergrondse woelmuis), grote
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

zoogdieren (Ree), reptielen (Hazelworm), amfibieën

natuurgebieden binnen Nationaal Landschap Het Groene

(Kamsalamander), potentieel het Edelhert en grote

Woud (het Dommeldal met het dal van de Beerze, de

grazers

Nieuwe heide met de Oirschotse heide, de Mortelen

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

met de Scheeken)

Rijkswaterstaat, provincie Noord-Brabant, Brabants
Landschap
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Over de A2 is natuurbrug Het Groene Woud gebouwd
en onder de A2/A58 is een kleine faunatunnel gerealiseerd. Over de spoorlijn Boxtel-Eindhoven is de natuur-

NB 03 | KAMPINA

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Nationaal Landschap Het Groene Woud, Loonse en

NATUUR VERBONDEN

brug De Mortelen gerealiseerd (2019).

PAG 79

NOORD-BRABANT

Noord-Brabant is een mozaïek van natuur, stad en land, met de grootste ontsnipperingsopgave van
alle provincies tot gevolg. Rijk en provincie hebben deze opgave voortvarend aangepakt. Al in 2003
kon, dankzij gezamenlijke inspanning van Rijkswaterstaat, het ministerie van LNV en de provincie,
de bouw van het ecoduct Het Groene Woud starten. Uiteindelijk zijn binnen het MJPO 26 knelpunten
aangepakt en circa 100 faunapassages aangelegd, waaronder drie ecoducten over de A2, A50 en A67.
Met de opening van het ecoduct over het spoor parallel aan de A2 eind 2019 krijgen de edelherten
ruim baan in natuurgebied het Groene Woud.

NOORD-BRABANT

zoogdieren (Ree), amfibieën (Kamsalamander), reptielen

grote faunatunnels en een kleine faunatunnel gerealiseerd.

(Hazelworm), potentieel het Edelhert en grote grazers

Ook is een duiker voorzien van loopplanken. Bij het

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Wilhelminakanaal zijn fauna-uitstapplaatsen aangelegd.

Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

NB 07 | GROOTE HEIDE

Daar waar de Reusel de A58 kruist, zijn in de duiker
loopplanken geplaatst.
ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

NB 06 | KERKEINDSE HEIDE

de Leenderheide
DOELSOORTEN:

vleermuizen, grote zoogdieren (Ree), reptielen (Levend­
Drunense Duinen via het beekdal van de Broekley

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

barende hagedis), amfibieën (o.a. Alpenwatersalamander,

DOELSOORTEN:

natuurgebieden binnen Nationaal Landschap

Vinpootsalamander, Kamsalamander), potentieel Edelhert,

vleermuizen, kleine zoogdieren (Das, Vos, Hermelijn,

Het Groene Woud

Wild zwijn, grote grazers, Das en Boommarter

Wezel, Ondergrondse woelmuis), grote zoogdieren (Ree),

DOELSOORTEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

reptielen (Hazelworm), amfibieën (Kamsalamander,

dagvlinders, vleermuizen, kleine zoogdieren (Das, Vos,

ProRail, Rijkswaterstaat

Boomkikker)

Hermelijn, Wezel, Ondergrondse woelmuis), grote

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

zoogdieren (Ree), amfibieën (Kamsalamander), reptielen

Over de A2 is het ecoduct Groote Heide gerealiseerd.

Rijkswaterstaat, provincie Noord-Brabant

(Hazelworm), potentieel het Edelhert en grote grazers

Onder de A67 zijn drie kleine faunatunnels aangelegd.

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Ook is een viaduct geschikt gemaakt als faunapassage.

Daar waar de Broekley de N65 kruist, is de duiker inge­

Rijkswaterstaat

Onder de spoorlijn Eindhoven-Weert zijn in een

richt als faunapassage. Verder zijn er rasters geplaatst

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

bestaande duiker loopplanken aangebracht.

langs de N65. Onder de spoorlijn Den Bosch-Tilburg en

Bij de A58 ter hoogte van de Kerkeindse Heide zijn twee

spoorlijn Boxtel-Tilburg zijn kleine faunatunnels geplaatst.

NB 09 | LEENDERBOS-DE KEMPEN

NB 05 | BEEK VAN DE REUSEL
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

PAG 80

NATUUR VERBONDEN

Kempische bossen (Plateaux, Malpiesche en Borkelse­
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

heide en het bos tussen Aalst en Waalre), beekdalen

natuurgebieden binnen Nationaal Landschap

van de Dommel, Tongelreep en Keersop

Het Groene Woud

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

vleermuizen, grote zoogdieren (Ree), reptielen

dagvlinders, vleermuizen, kleine zoogdieren (Das, Vos,

(Levendbarende hagedis), amfibieën

Hermelijn, Wezel, Ondergrondse woelmuis), grote

Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de N69 zijn acht kleine faunatunnels gerealiseerd

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

en is een duiker ingericht als faunapassage. Op één locatie

Kreekrak en oostelijk gelegen kerngebieden met de

is een hop-over gerealiseerd.

Brabantse wal
DOELSOORTEN:

amfibieën (Middelste groene kikker, Bruine kikker),
kleine zoogdieren (marterachtigen), reptielen (Levend­
barende hagedis), grote zoogdieren (Ree), vleermuizen,
amfibieën (Kamsalamander, Vinpootsalamander,

de Goorloop, Neterselsche Heide, Grijze Steen

NB 11 | KALMTHOUT-MARKIEZAAT

Heikikker), potentieel grote grazers, Edelhert, Das,

DOELSOORTEN:

Boommarter, Steenmarter, Bever, Otter

vleermuizen, grote zoogdieren (Ree), reptielen

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

(Levendbarende hagedis), amfibieën (o.a. Alpenwater­

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Rijkswaterstaat

salamander, Vinpootsalamander, Kamsalamander),

de Brabantse Wal, Markiezaat

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

potentieel Edelhert, Wild zwijn, grote grazers, Das en

DOELSOORTEN:

Onder de A4 is een duiker met loopplanken

Boommarter

amfibieën (Middelste groene kikker, Bruine kikker),

gerealiseerd.

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

kleine zoogdieren (marterachtigen), reptielen

Rijkswaterstaat, ProRail

(Levendbarende hagedis), vleermuizen, amfibieën

UITGEVOERDE MAATREGEL:

(Kamsalamander, Vinpootsalamander, Heikikker)

Over de A67 is het ecoduct Kempengrens gerealiseerd.

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

NB 13 | VLIJMEN

Rijkswaterstaat, ProRail

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Moerputten, Vugtse Gement richting het Engelermeer

Bestaande kruisingen met de A4 zijn geschikt gemaakt

en de Maas, Loonse en Drunense Duinen, polders en

als wildpassages. Een viaduct is geschikt gemaakt als

uiterwaarden van de Bergse Maas

faunapassage, er zijn twee kleine faunatunnels gereali­

DOELSOORTEN:

seerd en er is een stobbenwal aangelegd. Onder de

kleine zoogdieren (Bever, Otter, Bunzing, Hermelijn,

spoorlijn Bergen op Zoom-Goes is een kleine fauna­

Ondergrondse woelmuis, Das), grote zoogdieren (Ree),

tunnel gerealiseerd.

amfibieën (Kleine groene kikker, Bruine kikker, Heikikker,

NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

Kamsalamander), vleermuizen, moerasvogels

De realisatie van loopplanken in een duiker is vastgelegd

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

in het uitvoeringscontract van de maatregelen van ProRail.

Rijkswaterstaat, provincie Noord-Brabant

NATUUR VERBONDEN

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

PAG 81

NB10 | DE KEMPEN (RV)

NOORD-BRABANT

NB 12 | LANDGOED ZOOMLAND

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

NOORD-BRABANT

UITGEVOERDE MAATREGEL:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

(Bunzing, Hermelijn, Wezel, Vos), grote zoogdieren

Onder de A59 is een kleine faunatunnel gerealiseerd.

Onder de A58 zijn in een duiker loopplanken geplaatst,

(Ree), potentieel de Otter

NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

twee viaducten zijn geschikt gemaakt als faunapassage

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Aanleggen van een grote faunatunnel en rasters.

en er zijn twee kleine faunapassages gerealiseerd.

ProRail

Dit staat gepland voor 2020.

UITGEVOERDE MAATREGEL:

NB 16 | LANGEWEG
NB 14 | CAPELLE/LANGSTRAAT

kleine faunatunnel gerealiseerd.
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Zonzeelsche polder en Binnenpolder, ontsnippering

Loonse en Drunense Duinen, Bergsche Maas

van de Mark

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

amfibieën (Kleine groene kikker, Bruine kikker,

amfibieën (Middelste groene kikker, Bruine kikker, Ge­

de Alm, de Bleek Kil

Heikikker), vleermuizen, moerasvogels, kleine zoog­

wone pad, Kleine watersalamander), kleine zoogdieren

DOELSOORTEN:

dieren (Bunzing, Hermelijn, Ondergrondse woelmuis,

(Bunzing, Hermelijn, Wezelvos), grote zoogdieren (Ree),

amfibieën (Kleine watersalamander, Bruine kikker,

Das), grote zoogdieren (Ree, grote grazers)

potentieel de Otter

Groene kikker), kleine zoogdieren (muizen, Konijn,

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Haas, Bunzing, Wezel, Hermelijn), potentieel de

Rijkswaterstaat

Rijkswaterstaat, ProRail

Bever en Otter

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Onder de A59 is een duiker met doorlopende oever

Onder de A16 zijn twee duikers met doorlopende oevers

Rijkswaterstaat

gerealiseerd.

gerealiseerd. Onder de A59 is een duiker voorzien van

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

loopplanken en is onder een viaduct een faunapassage

Onder de A27 zijn de oevers van het afwateringskanaal

gerealiseerd langs de oevers van de Mark.

de Alm aangepast.

NB 17 | ZEVENBERGEN
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

het Mastbos, Bovenmark (natuurgebied De Baronie)
NATUUR VERBONDEN

NB 18 | WERKENDAM, KREKEN A27

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

NB 15 | DE BARONIE

PAG 82

Onder de spoorlijn Lage Zwaluwe-Roosendaal is een

DOELSOORTEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Vos, Hermelijn),

de uitwaarden van het Markdal met het gebied

vleermuizen, reptielen (Levendbarende hagedis, Hazel­

Rooskensdonk

worm), amfibieën (Kamsalamander, Vinpootsalamander)

DOELSOORTEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

amfibieën (Middelste groene kikker, Bruine kikker,

Rijkswaterstaat

Gewone pad, Kleine watersalamander), kleine zoogdieren

NB 21 | WOUW

Middelste groene kikker), dagvlinders, kleine zoogdieren
(marterachtigen), grote zoogdieren (Ree)
VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Rijkswaterstaat

Maashorst met Herperduin en de Herselsche heide

de Wouwse Plantage, landgoed Zoomland

UITGEVOERDE MAATREGEL:

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

Daar waar de Kibbelvaart de A58 kruist is de duiker aan­

kleine zoogdieren (Das, Vos), grote zoogdieren (Ree),

amfibieën (Alpenwatersalamander, Vinpootsalamander,

gepast, zodat deze ook kan fungeren als faunapassage.

reptielen (Hazelworm, Levendbarende hagedis),

Bruine kikker), kleine zoogdieren (marterachtigen)

amfibieën (Vinpootsalamander, Rugstreeppad)

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat

Rijkswaterstaat, ProRail

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de A58 is een duiker voorzien van loopplanken

TE ONTSNIPPEREN NATUURGEBIED:

Onder de A50 zijn dertien kleine faunatunnels gereali­

en is een kleine faunatunnel gerealiseerd.

boswachterij Dorst

seerd, met name voor de Das. Ook zijn er een brug en
een duiker met doorlopende oevers gerealiseerd.

NB 23 | BOSWACHTERIJ DORST

DOELSOORTEN:

NB 22 | BOSSCHENHOOFD (KIBBELVAART)

amfibieën (o.a. Kamsalamander, Vinpootsalamander),

NOORD-BRABANT

NB 19 | OSS

reptielen (Levendbarende hagedis), kleine zoogdieren
NB 20 | STEENBERGEN (POLDER OUDLAND)

(Bunzing, Wezel, Vos), grote zoogdieren (Ree)
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Kibbelvaart, Laakse vaart ter hoogte van St. Willebrord

Rijkswaterstaat

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

en Hoeven

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

flank van de Utrechtse Heuvelrug, Gelderse Vallei

DOELSOORTEN:

Onder de A27 is een faunatunnel gerealiseerd. Daarnaast

DOELSOORTEN:

amfibieën (Kleine watersalamander, Bruine kikker,

zijn twee viaducten geschikt gemaakt voor fauna.

amfibieën (Alpenwatersalamander, Bruine kikker,
Kleine watersalamander), kleine zoogdieren (Haas,

NB 24 | HERTOGSWETERING

Konijn, diverse muizensoorten, Vos, marterachtigen),
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Rijkswaterstaat, ProRail

de Keentse Uiterwaard, Maashorst

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

DOELSOORTEN:

Daar waar de Linge en Breede Watergang de A4 en

kleine zoogdieren (Das, marterachtigen), grote zoog­

de N259 kruisen zijn de duikers voorzien van een

dieren (Ree), oevergebonden soorten (o.a. moerasvogels,

doorlopende oeverzone.

dagvlinders)

PAG 83

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

NATUUR VERBONDEN

grote zoogdieren (Ree)

NOORD-BRABANT

NB 29 | BOVENLOOP VAN DE AA

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Daar waar de Hertogswetering de A50 kruist zijn

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

geleidende beplanting en rasters geplaatst.

de Dennendijkse Bossen met de Astensche Aa en de
Liesselse Bossen en andere natuurterreinen ten noorden

NB 25 | MOLENSCHOT, PRINSENBOS

van de A67
DOELSOORTEN:

amfibieën (o.a. Knoflookpad), kleine zoogdieren
(marterachtigen)

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Molenschotse heide, Prinsenbos

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

DOELSOORTEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Rijkswaterstaat

amfibieën, kleine zoogdieren (marterachtigen),

Onder de Diezebrug is een doorlopende natuur­

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

vleermuizen, grote zoogdieren (Ree), bosvogels

vriendelijke oever aangelegd, en er is een kleine

Onder de A67 zijn vier kleine faunatunnels gerealiseerd

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

faunatunnel onder de A67 gerealiseerd.

bij de Dennendijkse Bossen, de Oostappense Heide en

Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

de Astensche Aa. Ook is er een duiker met doorlopende
NB 28 | BOVENLOOP VAN DE DOMMEL

Onder de A58 zijn twee kleine faunatunnels gerealiseerd,

oever gerealiseerd en is een viaduct geschikt gemaakt
voor medegebruik door fauna.

is een duiker geschikt gemaakt als faunapassage en is
geleidende beplanting aangelegd.

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

NB 30 | DE PEEL

natuurkerngebied de Dommel

PAG 84

NATUUR VERBONDEN

NB 26 | DIEZEMONDING

DOELSOORTEN:

amfibieën (o.a. Kamsalamander, Kleine groene kikker,

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Kleine watersalamander), broedvogels (o.a. Blauwborst,

Deurnse Peel en Mariapeel met Groote Peel

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Nachtegaal, Bosrietzanger), vleermuizen, kleine zoog­

DOELSOORTEN:

Oude Dieze, Maasuiterwaarden

dieren (marterachtigen), grote zoogdieren (Ree)

dagvlinders, moerasvogels, amfibieën (o.a. Heikikker,

DOELSOORTEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Poelkikker), reptielen (Levendbarende hagedis, Gladde

amfibieën, kleine zoogdieren (marterachtigen),

Rijkswaterstaat

slang), kleine zoogdieren (Das, Steenmarter, Boommarter),

potentieel de Otter

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

vleermuizen,

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Onder twee viaducten bij knooppunt de Hogt (A67/A2)

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Rijkswaterstaat

zijn faunapassages gerealiseerd.

Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de A67 zijn twee kleine faunatunnels gerealiseerd
en is een duiker voorzien van loopplanken.

PAG 85

NATUUR VERBONDEN

NB06 Kerkeindse Heide

NOORD-BRABANT

NATUUR VERBONDEN
PAG 86

NH 01 Bosberg, ecoduct Zwaluwenberg

NH 01 | ZWALUWENBERG (BOSBERG)

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

ProRail, Rijkswaterstaat, provincies Noord-Holland en
Utrecht, ministerie van Defensie, Goois Natuurreservaat,
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Natuurmonumenten, Het Utrechts Landschap, gemeenten

Hoorneboegse Heide met de bossen van natuurreservaat

Hilversum, Naarden en Muiden, ministerie van Landbouw,

De Zuid

Natuur en Voedselkwaliteit

DOELSOORTEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Otter,

Over de A27 en de spoorlijn Utrecht-Hilversum zijn

Bever, Bunzing, Das, Boommarter), reptielen (Ringslang,

twee ecoducten gerealiseerd. Deze twee ecoducten

Levendbarende hagedis, Zandhagedis), amfibieën

vormen samen met het ecoduct over de N417 de

(Heikikker), vlinders (Heideblauwtje, Heivlinder),

natuurverbinding Zwaluwenberg.

insecten (veld- en loopkevers), diverse mierensoorten
NH 03 | LAARDERHOOGT (A1)

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

noordelijke en zuidelijke deel van Het Gooi
DOELSOORTEN:

(Boommarter, overige marterachtigen,), reptielen
(Hazelworm, Zandhagedis), amfibieën (Kamsalamander),
insecten (Groene zandloopkever)

NATUUR VERBONDEN

grote zoogdieren (Ree, Das), kleine zoogdieren

PAG 87

NOORD-HOLLAND

Voor de Noord-Hollandse natuur betekende het MJPO een grote impuls voor het verbinden van
natuurgebieden. In het kielzog van de grote rijksprojecten heeft ook de provincie veel natuurbruggen,
faunapassages en ecoduikers aangelegd. Bovendien zijn de MJPO-partners gaan monitoren of de
voorzieningen daadwerkelijk functioneren. Door goed onderzoek wordt steeds duidelijker hoe
belangrijk verbindingen zijn voor de biodiversiteit in natuurgebieden. Voor het natuurnetwerk is
een goede uitwisseling van dieren cruciaal. In Noord-Holland wordt hard gewerkt aan mobiliteit voor
mensen én dieren. Dat dit gebruikelijk is geworden, is mede dankzij het netwerk van het MJPO.

NOORD-HOLLAND

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Rijkswaterstaat, provincie Noord-Holland, Goois

Rijkswaterstaat

Rijkswaterstaat

natuurreservaat, Provinciale Waterleidingmaatschappij,

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

gemeenten Laren en Blaricum, Tergooi ziekenhuizen

Onder de A7 is een faunatunnel (droge ecoduiker)

Onder de N9 zijn in drie duikers loopplanken geplaatst.

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

gerealiseerd.
NH 09 | PURMEREND-NOORD

Over de A1 is het ecoduct Laarderhoogt gerealiseerd.
Dit ecoduct overspant ook de Naarderstraat.

NH 07 | MIDDENMEER

NH 05 | OUDERKERK AAN DE AMSTEL

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Zeevang met Wormer-Jisperveld

Hogerwaardpolder met de Bathpolder

DOELSOORTEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Otter, Bever, kleine marterachtigen,

polder Rondehoep, Ouderkerkerplas

kleine zoogdieren (Otter, kleine marterachtigen)

Egel)

DOELSOORTEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

kleine zoogdieren (Otter, Waterspitsmuis), reptielen

Rijkswaterstaat

Rijkswaterstaat

(Ringslang), amfibieën (Kleine watersalamander,

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

UITGEVOERDE MAATREGEL:

Bruine kikker, Gewone pad)

Langs drie locaties in Wieringermeer zijn schanskorven

Onder de A7 is een kleine faunatunnel gerealiseerd.

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

langs de oevers van de Westfriesevaart aangebracht.
NH 10 | WESTZAAN

Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

NH 08 | CALLANTSOOG ZIJPERDIJK

In twee tunnels onder de A9 zijn keienwallen geplaatst,
zodat ook fauna gebruik kan maken van deze onder­
doorgangen.

PAG 88

NATUUR VERBONDEN

NH 06 | ROBBENOORDBOSCH

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de veenweidegebieden Westzanerveld en Guisveld

achterland westelijk van de N9 met de brede berm van

DOELSOORTEN:

het Noord-Hollandskanaal en met de overzijde van dit

kleine zoogdieren (o.a. Wezel, Bunzing, Hermelijn, Egel,

kanaal

Waterspitsmuis, Noordse woelmuis), amfibieën,

DOELSOORTEN:

reptielen (Ringslang), insecten

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

kleine zoogdieren (Otter, kleine marterachtigen),

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Robbenoordbos

amfibieën (Kleine watersalamander, Gewone pad,

Rijkswaterstaat

DOELSOORTEN:

Bruine kikker, Groene kikker), dagvlinders (algemeen

UITGEVOERDE MAATREGEL:

kleine zoogdieren (Vos, Otter, Eekhoorn, Boommarter),

voorkomende soorten)

De restruimte onder het viaduct onder de A8,

amfibieën (Gewone pad, Bruine kikker, Groene kikker,

tussen Westzaan en Guisveld, is geschikt gemaakt

Kleine watersalamander)

als faunapassage.

NH 15 | DIEMEN

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Kluut 1 en Spaarnwoude met het gerealiseerde

de Diem en het Amsterdam-Rijnkanaal

natuurcompensatiegebied Kluut 2 (binnen groengebied

DOELSOORTEN:

Tuinen van West)

soorten uit Diemerbos en Gemeenschapspolder, met

DOELSOORTEN:

name reptielen (Ringslang), grote zoogdieren (Ree) en

kleine zoogdieren (Otter, Bever, Hermelijn,

kleine zoogdieren (o.a. Otter, kleine marterachtigen,

Waterspitsmuis), reptielen (Ringslang), amfibieën

mogelijk Boommarter/Steenmarter)

(Rugstreeppad)

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

UITGEVOERDE MAATREGEL:

Rijkswaterstaat, gemeente Amsterdam

Rijkswaterstaat

Over de spoorlijn Haarlem-Zandvoort is natuurbrug

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Duinpoort gerealiseerd.

In het Amsterdam-Rijnkanaal zijn meerdere fauna-­

Onder een brug in de N200 is een faunapassage
gerealiseerd.

uitstapplaatsen gerealiseerd.

NOORD-HOLLAND

NH 11 | HALFWEG

NH 14 | VELSEN
NH 16 | GROENE SCHAKEL

NH 12 | ZANDVOORT
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Midden-Herenduin)

Utrechtse Heuvelrug en 't Gooi

Kennemerduinen en Kraansvlak met de Koningshof en

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

de Amsterdamse Waterleidingduinen

kleine zoogdieren (Boommarter, Bunzing), reptielen

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Das,

DOELSOORTEN:

(Ringslang), amfibieën (Kleine watersalamander,

Boommarter), reptielen (Levendbarende hagedis,

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Boommarter),

Bruine kikker, Gewone pad)

Zandhagedis), vlinders (Heideblauwtje, Heivlinder),

reptielen (Zandhagedis, Hazelworm), vlinders (Bruine

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

insecten (Veldkrekel, loopkevers), mierensoorten

eikenpage, Heivlinder, Aardbeivlinder), insecten

Rijkswaterstaat, ProRail, provincie Noord-Holland

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

(o.a. Zandloopkever)

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Rijkswaterstaat, ProRail, provincie Noord-Holland,

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Binnen de looptijd van het MJPO konden hier geen

gemeente Hilversum, Goois Natuurreservaat

ProRail, Natuurmonumenten, gemeenten Zandvoort en

geschikte maatregelen worden getroffen. Het knelpunt

UITGEVOERDE MAATREGEL:

Bloemendaal, provincie Noord-Holland, Nationaal Park

blijft bestaan.

Onder de A27 is een grote faunatunnel van veertig

Zuid-Kennemerland

meter breed gerealiseerd (Monnikenberg).

PAG 89

Spaarnwoude met de Binnenduinrand (Beekestijn,

NATUUR VERBONDEN

MET ELKAAR TE VERBINDEN NATUURGEBIEDEN:

NOORD-HOLLAND

NOG UIT TE VOEREN MAATREGEL:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Over de spoorlijn Hilversum-Baarn wordt het ecoduct

Rijkswaterstaat

Groene Schakel gerealiseerd. Naar verwachting is

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

realisatie in 2021-2022.

In het Buiten-IJ zijn natuurvriendelijke oevers gemaakt.

NH 18 | INTERROBUUST HOLLANDSE BRUG

NH 20 | KUST TOT KUST CASTRICUM

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

natuurgebieden in Noord-Holland (oosttak van de

Waterlandse kust IJmeer, kust bij Castricum

Groene Ruggengraat en Binnendijksche, Overscheensche,

DOELSOORTEN:

Berger- en Meentpolder) met natuurgebieden in de

kleine zoogdieren (Bunzing, Egel)

provincie Flevoland

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

DOELSOORTEN:

Natuurmonumenten

kleine zoogdieren (Otter, Bever, Vos, Bunzing), reptielen

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

(Ringslang), amfibieën (Kleine watersalamander, Bruine

Onder de brug In de A9 is een faunapassage

kikker, Gewone pad)

gerealiseerd.

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

provincies Noord-Holland en Flevoland, Rijkswaterstaat

NH 22 | HEILOO

UITGEVOERDE MAATREGEL:

Onder de Hollandse Brug is een stobbenwal aangelegd
als faunapassage.

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de Kooimerdie met het Limmerdie en omliggende
NH 19 | INTERROBUUST BUITENIJ

gebieden aan weerszijden van de A9
DOELSOORTEN:

PAG 90

NATUUR VERBONDEN

kleine zoogdieren (kleine marterachtigen, Otter),
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

amfibieën (Kleine watersalamander, Bruine kikker,

de robuuste verbindingen Groene Ruggengraat en

Gewone pad)

Kust tot Kust

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

DOELSOORTEN:

Rijkswaterstaat

kleine zoogdieren (Bunzing, Otter, Bever, Water­

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

spitsmuis, Noordse woelmuis), reptielen (Ringslang),

Onder de A9 zijn een aantal duikers met doorlopende

amfibieën (Poelkikker)

oever gemaakt.

NOORD-HOLLAND
NATUUR VERBONDEN
PAG 91

NH 16 Groene Schakel, animatie faunatunnel Monnikenberg onder A27 nabij Hilversum.

PAG 92

NATUUR VERBONDEN

OV 03 Meppelerdiep

OV 01 | OMMEN

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Sallandse Heuvelrug met Vechtdal en Reggedal
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Das, Boom- en Steenmarter),
grote zoogdieren (Ree)
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, ProRail, provincie Overijssel, Staatsbosbeheer, landschap Overijssel, gemeente Ommen
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

grote zoogdieren (Edelhert, Ree), kleine zoogdieren

De N34 is afgewaardeerd. Onder de N48 is een kleine

(Eekhoorn, Das, Boommarter), reptielen (Levendbarende

faunatunnel gerealiseerd en zijn rasters geplaatst.

hagedis, Zandhagedis, Ringslang, Gladde slang,

Onder de spoorlijn Zwolle-Emmen zijn loopplanken

Hazelworm)

in de duiker geplaatst.

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

OV 02 | NIJVERDAL

beheer, gemeente Hellendoorn
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Over de N35 is het ecoduct Twilhaar gerealiseerd en
ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

zijn rasters geplaatst. Onder de N35 zijn twee kleine

Sallandse Heuvelrug

faunatunnels gerealiseerd. Verder is onder de spoorlijn

DOELSOORTEN:

Zwolle-Emmen een grote faunatunnel gerealiseerd.

NATUUR VERBONDEN

Rijkswaterstaat, provincie Overijssel, ProRail, Staatsbos-

PAG 93

OVERIJSSEL

Provincie Overijssel wil de biodiversiteit vergroten. Ze heeft in haar omgevingsvisie de ambitie
opgenomen om natuur-inclusief te werken bij het aanleggen en onderhouden van provinciale
infrastructuur. Onder andere door infrastructurele barrières op te heffen. Met het MJPO heeft ze
belangrijke infrastructurele barrières kunnen oplossen. Het programma heeft de samenwerking en
kennisuitwisseling tussen de provincie en overige partijen bevorderd en heeft een waardevol
deskundigennetwerk opgeleverd. In Overijssel zijn drie ecoducten gerealiseerd, en nog eens drie
ecoducten zijn in voorbereiding. Onder de rijksinfrastructuur zijn kleinwildtunnels en loopplanken in
duikers aangebracht. Bij enkele provinciale wegen zijn kleinwildtunnels en wildsignaleringssystemen
aangebracht.

OVERIJSSEL

OV 03 | MEPPELERDIEP

OV 06 | BOEKELERHOEK

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Wieden-Weerribben (Natura 2000) met beekdal Reest

Noordoost-Twente, Zuid-Twente

en Oldematen

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (marterachtigen, o.a. Das, Boommarter),

kleine zoogdieren (Otter, Das), grote zoogdieren (Ree),

grote zoogdieren (Ree), amfibieën (Kamsalamander,

amfibieën (Gewone pad, Bruine kikker)

Boomkikker)

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, ProRail, provincie Overijssel, waterschap
Drents Overijsselse Delta, Landschap Overijssel, Natuur­

Rijkswaterstaat, provincie Overijssel, ProRail,
OV 04 | RIJSSEN/DE BORKELD

landgoedeigenaren, gemeente Enschede

monumenten

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Langs de spoorlijn Hengelo-Enschede zijn rasters

Onder de A28 zijn twee kleine faunatunnels gerealiseerd

MET ELKAAR TE VERBINDEN NATUURGEBIEDEN:

geplaatst.

en ook onder de spoorlijn Zwolle-Meppel zijn twee kleine

Sallandse Heuvelrug, de Borkeld

NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

faunatunnels gerealiseerd. Langs het kanaal Meppelerdiep

DOELSOORTEN:

Over de A35 wordt het ecoduct Oudste Grond ge­

zijn drie fauna-uitstapplaatsen gerealiseerd.

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Das),

realiseerd. Dit ecoduct zal in 2020 opgeleverd worden.

amfibieën (Heikikker, Kamsalamander), reptielen

Langs het Twentekanaal nabij Kristalbad worden op

(o.a. Levendbarende hagedis, Hazelworm)

twee locaties natuurvriendelijke oevers gerealiseerd.

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Deze natuurvriendelijke oevers zullen binnen het project

Rijkswaterstaat, ProRail, provincie Overijssel, gemeente

Opwaardering Twentekanalen gerealiseerd worden in

Rijssen-Holten

2020/2021.

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Binnen de looptijd van het MJPO konden hier geen

OV 07 | HEINO

geschikte maatregelen worden getroffen. Het knelpunt
blijft bestaan.'

PAG 94

NATUUR VERBONDEN

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

landgoederen Nijenhuis, ’t Rozendael en ’t Reelaer,
de dekzandrug ten oosten van Heino
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Das, Boommarter), reptielen
(Hazelworm, Ringslang), amfibieën (Gewone pad,
Bruine kikker).

ProRail, Rijkswaterstaat, provincie Overijssel, gemeente
Raalte, landgoed ’t Reelaer
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Onder de N35 zijn drie kleine faunatunnels gerealiseerd,

landgoed Twickel, verbinding tussen Zuid- en

plus een duiker met doorlopende oever. Verder zijn ras­

Noordoost-Twente

ters geplaatst met bijbehorende voorzieningen (2019).

DOELSOORTEN:

OV 08 | STEENWIJK

kleine zoogdieren (Das, Boommarter), grote zoogdieren
(Ree), reptielen (Hazelworm), amfibieën (Kamsalamander)

OVERIJSSEL

OV 12 | BORNE - AZELO

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, waterschap Vechtstromen, ProRail,

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

beeksystemen Steenwijker Aa, Wapserveense Aa en

OV 11 | BATHMEN

provincie Overijssel, gemeenten Almelo, Borne en

Vledder Aa met het moerasgebied in Noorwest-Overijssel

Hof van Twente

DOELSOORTEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

kleine zoogdieren (o.a. Das, Boommarter, Otter),

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Het viaduct over de A1/A35 is in 2017 voorzien van

grote zoogdieren (Ree)

de landgoederen rond Deventer, Bathmen en Diepenveen

een faunastrook van 4,5 meter breed. Daardoor is een

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

met de landgoederen bij Gorssel en Zutphen

viaduct met medegebruik door fauna ontstaan:

Rijkswaterstaat, provincie Overijssel, gemeente

DOELSOORTEN:

streekoduct Azelo. Onder de A35 is een grote fauna­

Steenwijkerland

kleine zoogdieren (Das, Boommarter, Bunzing),

tunnel gerealiseerd die in verbinding staat met een

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

grote zoogdieren (Ree), reptielen (Ringslang),

natte passage onder A35 (De Doorbraak). Verder is

Onder de A32 is een duiker met doorlopende oever

amfibieën (Kamsalamander)

onder de spoorlijn Hengelo-grens een duiker voorzien

gerealiseerd.

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

van loopplanken en is een fauna-uitstapplaats in het

ProRail, Rijkswaterstaat, provincie Overijssel, gemeente

Twentekanaal gerealiseerd.

OV 10 | BERKUM

Deventer
NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

viaduct aan geplaatst (streekoduct Oxersteeg).

Vechtdal

Dit ecoduct wordt meegenomen in de reconstructie

DOELSOORTEN:

van de A1 en wordt in 2019/2020 gerealiseerd. De rea­

kleine zoogdieren (o.a. Das, Boommarter, Otter)

lisatie van dit ecoduct is vastgelegd in het tracébeseluit

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

van de reconstructie van de A1 Apeldoorn-Azeloo en

Rijkswaterstaat, provincie Overijssel, Staatsbosbeheer,

wordt naar verachting in 2020 gerealiseerd.

gemeente Zwolle
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Langs de A28 zijn rasters geplaatst.

PAG 95

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

NATUUR VERBONDEN

Over de A1 wordt een ecoduct tegen een bestaand

OVERIJSSEL

OV 14 | OLDENZAAL

OV 16 | NOTTER- & WIERDENSE VELD

MET ELKAAR TE VERBINDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR TE VERBINDEN NATUURGEBIEDEN:

de landgoederen tussen Hengelo en Oldenzaal,

Wierdense Veld, Notterveld

het bekengebied bij Saasveld

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

reptielen (o.a. Gladde slang, Zandhagedis), amfibieën

kleine zoogdieren (Das, Steenmarter), grote zoogdieren

(Heikikker), grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren

(Ree)

(Das), vleermuizen (Franjestaart), vogels (Nachtzwaluw),

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

vlinders (Heideblauwtje)

Rijkswaterstaat, provincie Overijssel, ProRail, Natuur­

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

monumenten, gemeenten Oldenzaal en Losser

Rijkswaterstaat, provincie Overijssel, ProRail, gemeenten

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Hellendoorn en Wierden, Landschap Overijssel, Land­

Binnen de looptijd van het MJPO konden hier geen

goed Notterveld

geschikte maatregelen worden getroffen. Het knelpunt

NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

blijft bestaan.'

Over de N35 en de spoorlijn Nijverdal-Wierden wordt
het ecoduct Notterveld gerealiseerd met de benodigde

OV 15 | HAAKSBERGEN

rasters. Het ecoduct zal rond 2021 opgeleverd worden.
OV 18 | BALKBRUG - RW N48

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

PAG 96

NATUUR VERBONDEN

Hagmolenbeek (Buurserzand)
DOELSOORTEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

kleine zoogdieren (Das, Boommarter), amfibieën

Sallandse Heuvelrug, Drents Plateau

(Bruine kikker, Gewone pad), reptielen (Hazelworm,

DOELSOORTEN:

Levendbarende hagedis)

reptielen (Hazelworm), grote zoogdieren (Ree),

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

kleine zoogdieren (Boommarter, Das)

waterschap Rijn en IJssel, gemeente Haaksbergen

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Rijkswaterstaat, provincie Overijssel

Onder de nieuwe N18 is een faunapassage gerealiseerd.

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Langs de N48 zijn rasters en wildwaarschuwingsystemen
aangelegd.

PAG 97

NATUUR VERBONDEN

OV 12 Borne-Azelo

OVERIJSSEL

PAG 98

NATUUR VERBONDEN

UT 13 Loenersloot

UT 02 | LEUSDEN

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug

Leusderheide met de bossen bij Soesterberg (onderdeel

DOELSOORTEN:

van de oostelijke ecologische verbinding van Hart van

grote zoogdieren (Edelhert, Ree), kleine zoogdieren

de Heuvelrug)

(Das, Boommarter), reptielen (Zandhagedis, Hazelworm),

DOELSOORTEN:

vlinders en sprinkhanen van bos en heide (Heideblauwtje,

grote zoogdieren (Edelhert, Ree), kleine zoogdieren

Groentje, Kommavlinder, Heidesabelsprinkhaan, Veldkrekel)

(Das, Boommarter), reptielen (Zandhagedis, Hazelworm),

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

vlinders en sprinkhanen van bos en heide (Heideblauwtje,

Rijkswaterstaat, ProRail, Staatbosbeheer, Natuur-

Groentje, Kommavlinder, Heidesabelsprinkhaan,

monumenten, Het Utrechts Landschap, particuliere

Veldkrekel), Vliegend hert als potentiële soort

landgoedeigenaren, recreatiebedrijven, het recreatie-

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

schap, provincie Utrecht, gemeenten Utrechtse

Rijkswaterstaat, ProRail, toenmalige ministeries van

Heuvelrug en Zeist, landgoederen en bedrijven

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Verkeer&Water-

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

staat, Financiën en Defensie, Staatbosbeheer,

Over de A12 en de spoorlijn Utrecht-Arnhem is het

Natuurmonumenten, Het Utrechts Landschap,

ecoduct Mollebos gerealiseerd. Verder zijn onder de

Recreatieschap Utrechtse Heuvelrug, Vallei- en Kromme

A12 drie kleine faunatunnels en een grote faunatunnel

Rijngebied, Milieufederatie Utrecht, provincie Utrecht,

gerealiseerd. Tevens is een vleermuiskelder aangelegd

gemeenten Amersfoort, Leusden, De Bilt, Zeist en Soest,

in een voetgangerstunnel, die niet langer als zodanig

diverse Stichtingen c.q zorginstellingen

wordt gebruikt (aan de zuidzijde van de A12 ter hoogte

UITGEVOERDE MAATREGEL:

van de Bergweg).

Over de A28 is het ecoduct Leusderheide gerealiseerd.

NATUUR VERBONDEN

UT 01 | DOORN

PAG 99

UTRECHT

In Utrecht, het hart van Nederland, speelt veel: woningbouw, bedrijvigheid, nieuwe infrastructuur…
Het gevolg: de natuur komt in de knel. Het MJPO bood, als aanvulling op het provinciale Utrechtse
natuurnetwerk, een aansprekend hulpmiddel om natuur weer ruimte te geven. De eerste ecoducten
op de Veluwe lieten mogelijkheden zien voor het weer verbinden van natuurgebieden. Ze kregen
navolging in Utrechtse en Noord-Hollandse gebiedsprojecten, zoals Hart van de Heuvelrug en Heel
de Heuvelrug. Ecoducten en faunatunnels bij provinciale wegen, de rijkswegen en de spoorwegen
verbinden de natuurgebieden weer met elkaar en geven de natuur haar veerkracht terug. Het MJPO
heeft op de Utrechtse Heuvelrug en daarbuiten de ontsnipperingsmaatregelen verbeterd. De komende
honderd jaar plukken we hier de natuurvruchten van.

UTRECHT

UT 03 | HUIS TER HEIDE

UT 05 | MAARSBERGEN

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de bossen van Austerlitz met de Utrechtse Heuvelrug

Landgoed Ringelpoel met het Leersumse Veld,

(onderdeel van de westelijke ecologische verbinding

natuurgebieden binnen het Nationaal Park Utrechtse

van Hart van de Heuvelrug)

Heuvelrug

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Das, Boom­

grote zoogdieren (Edelhert, Ree), kleine zoogdieren

marter), reptielen (Zandhagedis, Hazelworm), Amfibieën

(Das, Boommarter), reptielen (Zandhagedis, Hazelworm),

(o.a. Gewone pad, Kleine waterslamander, Bruine kikker),

amfibieën (Kamsalamander), vlinders en sprinkhanen van
de bossen rond de Lage Vuursche richting het Goois

bos en heide (Heideblauwtje, Groentje, Kommavlinder,

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

natuurreservaat in Noord-Holland

Heidesabelsprinkhaan, Veldkrekel), Vliegend hert als

Rijkswaterstaat, ProRail, toenmalige ministeries van

DOELSOORTEN:

potentiële soort

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Verkeer&Water­

grote zoogdieren (Edelhert, Ree), kleine zoogdieren

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

staat, Financiën en Defensie, Staatbosbeheer,

(Das, Boommarter), reptielen (Zandhagedis, Hazelworm),

Rijkswaterstaat, ProRail, toenmalige ministeries van

Natuurmonumenten, Het Utrechts Landschap,

vlinders en sprinkhanen van bos en heide (Heideblauwtje,

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Verkeer&Water­

recreatieschap Utrechtse Heuvelrug, Vallei- en Kromme

Groentje, Kommavlinder, Heidesabelsprinkhaan en

staat, Financiën en Defensie, Staatbosbeheer,

Loopkevers, Rode bosmieren

Rijngebied, Milieufederatie Utrecht, provincie Utrecht,

Veldkrekel), Vliegend hert als potentiële soort

Natuurmonumenten, Het Utrechts Landschap,

gemeenten Amersfoort, Leusden, De Bilt, Zeist en Soest,

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Recreatieschap Utrechtse Heuvelrug, Vallei- en Kromme

diverse Stichtingen c.q. zorginstellingen, provincie

Rijkswaterstaat, ProRail, toenmalige ministeries van

Rijngebied, Milieufederatie Utrecht, provincie Utrecht,

Gelderland en Overijssel (vanwege het negen

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Verkeer&Water­

gemeenten Amersfoort, Leusden, De Bilt, Zeist en Soest,
diverse Stichtingen c.q zorginstellingen

ecoductencontract)

staat, Financiën en Defensie, Staatbosbeheer,

UITGEVOERDE MAATREGEL:

Natuurmonumenten, Het Utrechts Landschap,

Over de A28 is het ecoduct Sterrenberg gerealiseerd.

Recreatieschap Utrechtse Heuvelrug, Vallei- en Kromme

Onder de spoorlijn Utrecht-Amersfoort is een kleine

Rijngebied, Milieufederatie Utrecht, provincie Utrecht,

fauntunnel gerealiseerd en zijn rasters geplaatst.

gemeenten Amersfoort, Leusden, De Bilt, Zeist en Soest,

PAG 100 NATUUR VERBONDEN

diverse Stichtingen c.q zorginstellingen
UT 04 | OP HEES

UITGEVOERDE MAATREGEL:

Over de spoorlijn Utrecht-Amersfoort is het ecoduct
Op Hees in 2013 gerealiseerd. Dit ecoduct maakt deel
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

uit van het programma Hart van de Heuvelrug en

het centrale deel van de Utrechtse Heuvelrug met

ligt aan de noordzijde van de voormalige Vliegbasis
Soesterberg.

Zeist-West, Rijkswaterstaat, provincie Utrecht, ProRail,

Glazenmaker), vissen (Bittervoorn, Bermpje), Otter

Over de A12 en de spoorlijn Utrecht-Arnhem is het

gemeente Bunnik, hoogheemraadschap De Stichtse

als toekomstsoort

ecoduct Rumelaar gerealiseerd. Onder de A12 zijn vijf

Rijnlanden

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

kleine faunatunnels en een duiker met doorlopende

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

ProRail, waterschap Vallei en Veluwe, Rijkswaterstaat,

oevers gemaakt. Daarnaast zijn amfibieënpoelen aan­

Onder de A12 is een grote faunatunnel gerealiseerd,

provincie Utrecht, Staatsbosbeheer, stichting Grebbelinie

gelegd en heeft uitbreiding van bos en heideherstel

bij landgoed Beerschoten-Odijk. Onder drie bruggen/

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

plaatsgevonden.
UT 06 | ODIJK

viaducten in de A12 zijn faunapassages gerealiseerd,

Onder de A12 is een brede passage gemaakt van het

waaronder de brede doorlopende oevers langs de

Valleikanaal met natuuroevers richting de flanken van

Rijnwijckse Wetering bij landgoed Rijnwijck. Onder

de Utrechtse Heuvelrug. Daarnaast zijn vier kleine

het spoor Utrecht-Arnhem is een kleine faunatunnel

faunatunnels onder de A12 aangelegd. In het verlengde

gerealiseerd.

van de brede passage onder de A12 is onder de spoor­
lijn Utrecht-Arnhem een doorlopende oever langs het

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

landgoederen op de overgang van het Kromme

UTRECHT

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

UT 07 | EMMINKHUIZEN

Valleikanaal gerealiseerd (2019).

Rijngebied met de stuwwal van de Utrechtse Heuvelrug
DOELSOORTEN:

Boommarter), reptielen (Ringslang), amfibieën

de rivier de Eem met de Nederrijn via het Valleikanaal

(Kleine waterswlamander, Bruine kikker, Gewone pad,

DOELSOORTEN:

Poelkikker, Kamsalamander), vlinders (Citroenvlinder ,

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Das,

Zilveren maan), libellen (Groene Glazenmaker, weide­

Hermelijn, Dwergmuis), vleermuizen (Meervleermuis,

beekjuffer)

Watervleermuis), amfibieën (Poelkikker, Kleine water­

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

salamander, Kamsalamander), reptielen (Ringslang),

Het Utrechts Landschap, Werkgroep Natuurlijk

vlinders (Oranjetip, Citroenvlinder), libellen (Groene

UT 08 | OVERBERG

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de flank van de Utrechtse Heuvelrug met de
Gelderse Vallei
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Das, Wezel, Hermelijn, Bosmuis en
Veldmuis), amfibieën (Kamsalamander)

NATUUR VERBONDEN

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

PAG 101

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Das,

UTRECHT

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rugstreeppad), reptielen (Ringslang, Hazelworm),

DOELSOORTEN:

Rijkswaterstaat, ProRail, Staatsbosbeheer

vogels (Knobbelzwaan, Grauwe gans, Kuifeend),

kleine zoogdieren (Dwergmuis, Wezel, Hermelijn),

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Otter als toekomstsoort

amfibieën (Rugstreeppad), Otter als toekomstsoort

Onder de A12 zijn vier kleine faunatunnels gerealiseerd

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

en onder de spoorlijn Utrecht-Arnhem zijn twee kleine

gemeente Laren, Rijkswaterstaat, provincie Utrecht,

Rijkswaterstaat, provincie Utrecht, waterschap Amstel,

faunatunnels gerealiseerd.

Staatsbosbeheer

Gooi en Vecht

UITGEVOERDE MAATREGEL:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de Stichtse Brug in de A27 is een brede

Onder de A2 zijn twee duikers met doorlopende oever

doorlopende oever gerealiseerd.

gerealiseerd.

UT 11 | HARMELEN

UT 13 | LOENERSLOOT

kleine zoogdieren (Das, Wezel, Bosmuis, Veldmuis), am­

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

fibieën (Kamsalamander, Bruine kikker, Gewone

landgoed Haarzuilens, Het Vijverbos, De Kievit, de

moerassen van de Vechtplassen met de rivier de Vecht

pad, Kleine watersalamander), libellen (Lantaarntje,

Hollandse kade bij Harmelen met landgoed Linschoten,

met natuuroevers en de Vinkeveense en Nieuwkoopse

Weidebeekjuffer, Groene glazenmaker), vlinders

de Hollandse IJssel bij IJsselstein

Plassen

(Bruin zandoogje, Citroenvlinder, Eikenpage, Groene

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

glazenmaker), Otter als toekomstsoort

kleine zoogdieren (Egel, Veldmuis, Hermelijn, Wezel,

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Otter,

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Bunzing), amfibieën (Rugstreeppad, Bruine kikker,

Dwergmuis, Wezel, Hermelijn), reptielen (Ringslang),

waterschap Vallei en Veluwe, gemeente Baarn, provincie

Gewone pad, Kleine watersalamander), Otter als

amfibieën (Rugstreeppad), libellen (Groene Glazen­

Utrecht, Rijkswaterstaat

toekomstsoort

maker, Veenmol)

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Onder het viaduct van de A1 is een doorlopende oever

Rijkswaterstaat, provincie Utrecht

Rijkswaterstaat, provincie Utrecht

gerealiseerd met een stobbenwal langs de rivier de Eem.

UITGEVOERDE MAATREGEL:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de A12 is een duiker met doorlopende oever

Onder de A2 is een 150 meter brede ecologische passage

gerealiseerd.

(brug met doorlopende oevers) aangelegd, waarbij tevens

UT 09 | BAARN

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Utrechtse Heuvelrug met het Eemmeer via de Eem
DOELSOORTEN:

UT 10 | HUIZEN
PAG 102 NATUUR VERBONDEN

natuurinrichting (petgaten-legakker structuur) heeft
UT 12 | ABCOUDE
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de zuidoever van het Eemmeer met delen van
het gebied Eemland

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

DOELSOORTEN:

veenriviertjes Winkel en Holendrecht met Fort Abcoude,

kleine zoogdieren (Das), amfibieën (Kamsalamander,

Abcoudermeer, Vinkeveense Plassen en Botshol

plaatsgevonden.

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

UT 17 | SCHALKWIJK AMSTERDAM-RIJNKANAAL

Onder de A12 is een duiker met doorlopende oever
gerealiseerd en is een stobbenwal geplaatst.
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Kasteel de Haar, terreinen langs de Groote Heijcop,

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UT 16 | NIGTEVECHT AMSTERDAM-RIJNKANAAL

terreinen langs de A2 en het spoor Woerden-Breukelen

Kromme Rijn met de uiterwaarden langs rivier de Lek
en via de stapstenen met het Amsterdam Rijnkanaal

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

grote zoogdieren (Ree), reptielen (Ringslang), amfibieën

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Hermelijn,

(Rugstreeppad), kleine zoogdieren (Dwergmuis, Wezel,

natuurgebieden van De Venen en de Vechtplassen

Dwergmuis), reptielen (Ringslang), vogels (Patrijs),

Hermelijn)

DOELSOORTEN:

Otter als toekomstsoort

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Wezel,

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

ProRail, Rijkswaterstaat, provincie Utrecht

Hermelijn, Bunzing), reptielen (Ringslang), Otter als

Rijkswaterstaat, provincie Utrecht

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

toekomstsoort

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de A2 zijn drie duikers met doorlopende oevers

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

In het Amsterdam-Rijnkanaal zijn negentien fauna-­

gerealiseerd. Ook zijn er natuurvriendelijke oevers onder

Rijkswaterstaat, gemeenten de Stichtse Vecht en de

uitstapplaatsen gerealiseerd.

een brug in de A2 gemaakt, en een kleine faunatunnel.

Ronde Venen, provincies Noord-Holland en Utrecht,

Onder de spoorlijn Amsterdam-Utrecht is een duiker

waterschap Amstel, Gooi en Vecht

voorzien van loopplanken en is een kleine faunatunnel

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

gerealiseerd.

In het Amsterdam-Rijnkanaal zijn acht fauna-uitstap­

UT 15 | LINSCHOTEN

UTRECHT

UT 14 | BREUKELEN

UT 19 | VIANEN

plaatsen gerealiseerd en aan beide zijden van het kanaal

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

zijn meerdere hectares natuur als ecologische stapsteen

de bosschages en grienden aan weerszijden van de A2

ingericht.

DOELSOORTEN:

Korte Linschoten, landgoed Linschoten, natuuroever en

Gewone pad), libellen (Glassnijder, Vroege glazenmaker,

plassen Snel en Polanen bij Woerden

Gewone oeverlibel), vlinders (Oranjetip, Argusvlinder)

DOELSOORTEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

kleine zoogdieren (Wezel, Hermelijn), amfibieën (Bruine

Rijkswaterstaat

kikker, Gewone pad, Rugstreeppad, Kleine water­

UITGEVOERDE MAATREGEL:

salamander), Otter als toekomstsoort

Over de A2 is het ecoduct Autenase Kade gemaakt.

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, provincie Utrecht, hoogheemraadschap
De Stichtse Rijnlanden

PAG 103

Hermelijn, Rosse woelmuis), amfibieën (Heikikker,

NATUUR VERBONDEN

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Steenmarter,
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UTRECHT

UT 20 | HEILIGENBERGERBEEK, VALLEIKANAAL,
BARNEVELDSEBEEK

MET ELKAAR TE VERBINDEN NATUURGEBIEDEN:

Landgoederen tussen Amersfoort, Woudenberg en
Scherpenzeel, beken met natuuroevers en hergraven
meanders
DOELSOORTEN:

Das, vissen, libellen, insectensoorten gebonden aan
stromend water
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, waterschap Vallei en Eem, provincies
Gelderland en Utrecht, gemeente Amersfoort en Leusden
NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

Vanwege de reconstructie van knooppunt Hoevelaken
worden de faunavoorzieningen (doorlopende oevers)
van de drie kunstwerken verlengd. Deze maatregelen
zijn vastgelegd in het tracébesluit van het project

PAG 104 NATUUR VERBONDEN

Hoevelaken.

PAG 105

NATUUR VERBONDEN

UT 06 Odijk

UTRECHT

PAG 106 NATUUR VERBONDEN

ZE 11 Braakman

ZE 01 | HOOGH PLAATWEG

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (o.a. Noordse woelmuis)
SAMENWERKENDE PARTIJEN:
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Rijkswaterstaat, waterschap Scheldestromen

doorsneden delen van de Westenschouwse Inlaag

NOG UIT TE VOEREN MAATREGEL:

DOELSOORTEN:

In het contract van het project 'European Road Assessment

kleine zoogdieren (m.n. Noordse woelmuis)

Programma' (EuroRap) wordt naar verwachting in 2021/

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

2022 een faunastrook aangelegd in een tunnel onder de N57.

Rijkswaterstaat, waterschap Scheldestromen
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

ZE 03 | PRUNJE

Op het talud onder het viaduct in de N57 is een loopstrook gerealiseerd met aanvullende maatregelen voor
en achter het viaduct. Aanvullende maatregelen zijn

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

bijvoorbeeld laagtes met meanderend talud met

natuurontwikkelingsgebieden vallend onder Plan

gevarieerde begroeiing.

Tureluur, aan beide zijden van de N59
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (o.a. Noordse woelmuis)
VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Rijkswaterstaat
MET ELKAAR TE VERBINDEN NATUURGEBIEDEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

natuurgebied Schelphoek, natte ecologische

Onder de N59 zijn twee duikers ingericht als fauna-

verbindingszone

passsage. Onder een brug in de N59 is een doorlopende
oever gerealiseerd.

NATUUR VERBONDEN

ZE 02 | SCHELPHOEK

PAG 107

ZEELAND

Bij de start van het MJPO was ontsnipperen een nieuw fenomeen in Zeeland. Als er al maatregelen
ten gunste van ontsnippering getroffen waren vóór 2004, was dat meer bij toeval dan bewust gepland.
Zeeland is destijds erg voortvarend aan de slag gegaan met werken aan het Natuurnetwerk Nederland.
Daarnaast zijn in de provincie flink wat infrastructuurwerken uitgevoerd. Denk aan doorlopende oevers
onder bruggen en verdubbelingen van wegen. Doordat het Rijk met het MJPO een plan en budgetten
beschikbaar had, kon veel werk met werk uitgevoerd worden. De provincie Zeeland heeft in navolging
hiervan steeds de kansen van werk met werk benut met als resultaat dat de provincie naast vele
MJPO-knelpunten ook veel eigen knelpunten heeft aangepakt. De grootste faunapassage is negentien
meter breed en daar is Zeeland best hroos (trots) op.

ZEELAND

ZE 04 | VEERSE DAM

DOELSOORTEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

grote zoogdieren (o.a. Ree)

Onder de N253 (voorheen N58) is een duiker voorzien

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

van loopplanken en een luchtschacht.

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Rijkswaterstaat

duinen binnen het Natura 2000-gebied Manteling van

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Walcheren

In de Schelde-Rijnverbinding zijn aan weerszijde

DOELSOORTEN:

fauna-uitstapplaatsen gerealiseerd.

vleermuizen, kleine zoogdieren (o.a. Noordse
woelmuis), grote zoogdieren (o.a. Ree), amfibieën

ZE 09 | DE LIETER

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

ZE 07 | SLUIS-KRABBEKREEK

(o.a. Rugstreeppad)

Sophiapolder (onderdeel van het Passageule-complex)
DOELSOORTEN:

vleermuizen (Franjestaart, Grijze grootoorvleermuis,

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Rijkswaterstaat

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Meervleermuis), kleine zoogdieren (o.a. Ondergrondse

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Krabbekreek, bestaande uit graslanden met de kreken

woelmuis, Veldspitsmuis), amfibieën (o.a. Kamsalamander

Langs de N57 zijn wildrasters met wildroosters geplaatst.

en sloten

en Boomkikker)

DOELSOORTEN:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

kleine zoogdieren, amfibieën

provincie Zeeland, Rijkswaterstaat

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Rijkswaterstaat

Onder de brug in de N253 is een faunapassage gereali­

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

seerd door o.a. een doorlopende oever te realiseren.

Hogerwaardpolder ten oosten van de ScheldeRijn­

Onder de N253 is een kleine faunatunnel gerealiseerd.

ZE 06 | SCHELDE-RIJNVERBINDING

ZE 10 | MOLENKREEK

verbinding, Bathpolder ten westen van de Schelde­Rijnverbinding

ZE 08 | DRAAIBRUG

PAG 108 NATUUR VERBONDEN

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

De Molenkreek met het groter krekensysteem in

Aardenburgse Havenpolder, bestaande uit graslanden

Zeeuws-Vlaanderen

met de kreken en sloten

DOELSOORTEN:

DOELSOORTEN:

vleermuizen (Franjestaart, Grijze grootoorvleemuis en

kleine zoogdieren (o.a. Veldspitsmuis), amfibieën

Meervleermuis), kleine zoogdieren (o.a. Veldspitsmuis,

(o.a. Kamsalamander, Boomkikker)

Otter), amfibieën

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat

provincie Zeeland, Rijkswaterstaat

ZE 14 | HULST

amfibieën, kleine zoogdieren, grote zoogdieren
(o.a. Ree)
VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Rijkswaterstaat

De Oude Vaart met de kreken in Zeeuws-Vlaanderen

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

DOELSOORTEN:

Onder de N61 is een kleine en een grote faunatunnel

kleine zoogdieren (o.a. Veldspitsmuis), amfibieën,

gerealiseerd.

reptielen (Levendbarende hagedis)

ZEELAND

DOELSOORTEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

ZE 13 | OTHEENSCHE KREEK

Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de N258 zijn loopstroken aangelegd in een duiker.

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de N253 is een duiker voorzien van loopstroken

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

en is geleiding naar de tunnel gerealiseerd.

Otheense Kreek
DOELSOORTEN:

ZE 11 | BRAAKMAN

vleermuizen (Franjestaart, Grijze grootoorvleermuis,
Meervleermuis), kleine zoogdieren (Otter, Ondergrondse
woelmuis, Veldspitsmuis), amfibieën (Kamsalamander)

ONTSNIPPERD NATUURGEBIED:

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

De Braakman, een afgedamde zee-arm

provincie Zeeland, Rijkswaterstaat
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

PAG 109

NATUUR VERBONDEN

Onder de Kraagbrug zijn doorlopende oevers gerealiseerd.

ZEELAND

ZE 15 | ZAAMSLAG

Rijkswaterstaat, provincie Zeeland
UITGEVOERDE MAATREGELEN:
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Onder de N290, N253 en de N289 zijn duikers

natuurgebied Reuzenhoek met de Otheense Kreek bij

ingericht als faunapassage.

Terneuzen
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (o.a. Veldspitsmuis), amfibieën
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, waterschap Scheldestromen
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder een brug in de N290 zijn doorlopende oevers
gerealiseerd.
ZE 16 | KREKEN ZEEUWS VLAANDEREN

PAG 110 NATUUR VERBONDEN

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de kreken het Lapscheurse Gat, het Koegat en de
Vogel met de kreken in Zeeuws-Vlaanderen
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren, amfibieën

PAG 111

NATUUR VERBONDEN

ZE 11 Braakman

ZEELAND

PAG 112 NATUUR VERBONDEN

ZUID-HOLLAND

De ontsnipperende maatregelen in Zuid-Holland variëren van eenvoudige voorzieningen tot grote
maatregelen. Van loopplanken in bestaande duikers, zoals in de A29 in de Hoeksche Waard, tot de
grote faunatunnel onder de A12 tussen Bodegraven en Woerden, een schakel in de verbinding tussen
de Nieuwkoopse en Reeuwijkse plassen. De provincie is zelf verantwoordelijk voor ontsnipperingsmaatregelen aan de provinciale wegen. Deze maatregelen worden waar mogelijk gecombineerd met
groot onderhoud, maar soms is die combinatie niet haalbaar. Eind 2013 vestigde zich een paartje
otters in de Nieuwkoopse Plassen, zodat ontsnippering van de provinciale weg N463 tussen
Woerdense Verlaat en Noorden plotseling geboden was. Inmiddels doen de otters het daar goed.

ZH 01 | MIDDEN-DELFLAND

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de A13 zijn duikers voorzien van looprichels,
geleide rasters en fauna-uitstapplaatsen. Onder de
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

spoorlijn Den-Haag -Rotterdam zijn vijf van de

Ackerdijkse Plassen, Vlaardingse Vlietlanden

zes duikers voorzien van looprichels en -planken.

DOELSOORTEN:

De laatste duiker onder de spoorlijn Den-Haag -

amfibieën (Bruine kikker, Middelste groene kikker, Grote

Rotterdam is voorzien van looprichels (2019).

groene kikker, Gewone pad, Kleine watersalamander),
kleine zoogdieren (Waterspitsmuis, Noordse woelmuis,

ZH 03 | GOUDA-WEST

Dwergspitsmuis, Hermelijn, Bunzing, Wezel)
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Rijkswaterstaat, ProRail, provincie Zuid-Holland,

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

Natuurmonumenten

Krimpenerwaard, Bentwoud
DOELSOORTEN:

grote zoogdieren (Ree), kleine zoogdieren (Steenmarter,
Rosse Woelmuis, Bunzing, Egel), reptielen (Ringslang)
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Ter hoogte van de Middelweg is de onderdoorgang
van het viaduct ingericht als volwaardige faunapassage.
Onder de A12 is een kleine faunatunnel gerealiseerd.
ZH 13 Roeleveen

PAG 113

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

NATUUR VERBONDEN

Rijkswaterstaat, ProRail, provincie Zuid-Holland

ZUID-HOLLAND

ZH 10 | BINNENPOLDER

NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

Bunzing, Egel, Rosse Woelmuis), amfibieën

Een kleine faunatunnel en rasters zijn vastgelegd in het

(Gewone pad)

contract voor de werkzaamheden aan de spoorlijnen

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Gouda- Den-Haag en Gouda-Rotterdam.

Rijkswaterstaat

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

nieuwe natuurgebied in polder Steekt met de

Onder de N59 is een kleine faunatunnel gerealiseerd

Binnenpolder via de Elfenbaan

en in het knooppunt van de A29 zijn grote wildrasters

DOELSOORTEN:

aangelegd.

kleine zoogdieren (Waterspitsmuis, Hermelijn), reptielen

ZH 05 | DUIVENOORDSE- EN VEENZIJDSE POLDER

(Ringslang), amfibieën (Gewone pad)

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

het duingebied Meijendel en Berkheide met de

ZH 09 | ROTTE

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Landgoederenzone in Wassenaar

ProRail, Rijkswaterstaat, Hoogheemraadschap van

DOELSOORTEN:

Rijnland, provincie Zuid-Holland

kleine zoogdieren (Steenmarter, Rosse woelmuis, Haas,

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Hermelijn, Wezel), amfibieën (Gewone Pad)

Rotte, Rottemeren, Bleiswijkse Zoom, Eendragtspolder

Onder de N11 en de spoorlijn Gouda-Leiden zijn

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

DOELSOORTEN:

looprichels in duikers aangebracht.

ProRail, Rijkswaterstaat, provincie Zuid-Holland

kleine zoogdieren (Steenmarter, Rosse woelmuis,

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Waterspitsmuis, Hermelijn, Bunzing, Egel), reptielen

Onder de spoorlijn Leiden- Den-Haag is een kleine

(Ringslang), amfibieën (Gewone pad)

faunatunnel gerealiseerd en zijn een brug en viaduct

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

ingericht als faunapassage.

ProRail, Rijkswaterstaat

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Kagerplassen, Braassemermeer, Westeinderplassen

In het tracébesluit van het project Rijnlandroute is

Onder twee bruggen (in de A12 en in de spoorlijn Gouda-

DOELSOORTEN:

vastgelegd dat een fietstunnel deels wordt ingericht

Den-Haag) zijn doorlopende oevers gerealiseerd.

kleine zoogdieren (Bunzing, Hermelijn, Wezel,

als faunapassage. Realisatie is naar schatting in 2021.

ZH 11 | HOOGMADE

Dwergmuis), amfibieën (Bruine kikker, Middelste groene
kikker, Grote groene kikker, Gewone pad, Kleine water­

ZH 07 | VENTJAGERSPLATEN

salamander)
SAMENWERKENDE PARTIJEN:

PAG 114 NATUUR VERBONDEN

Rijkswaterstaat, ProRail
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Ventjagersplaten (onderdeel van Natura 2000 Haringvliet)

Onder de A4 is een duiker voorzien van looprichels.

met de Hellegatsplaten (onderdeel van Natura 2000
Krammer-Volkerak)
DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Otter, Waterspitsmuis, Hermelijn,

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Waterspitsmuis, Hermelijn,
Steenmarter), amfibieën (Gewone pad)
MET ELKAAR TE VERBINDEN NATUURGEBIEDEN:

VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Broekpolder met de Aalkeet-Buitenpolder (Rietputten)

Rijkswaterstaat

DOELSOORTEN:

UITGEVOERDE MAATREGELEN:

kleine zoogdieren (Waterspitsmuis, Hermelijn,

Onder de A29 is een duiker voorzien van looprichels.

Steenmarter, Rosse Woelmuis), amfibieën (Gewone pad)
VERANTWOORDELIJKE PARTIJ:

Rijkswaterstaat
NOG UIT TE VOEREN MAATREGELEN:

ZH 13 | ROELEVEEN

Onder de A20 wordt in 2020 een duiker voorzien van
looprichels. Dit is vastgelegd in het contract van het

ZUID-HOLLAND

ZH 14 | ALKEET-BUITENPOLDER

project Blankenburgverbinding.
MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

de Balij, de Nieuwe Driemanspolder

ZH 15 | HOEKSCHE WAARD

DOELSOORTEN:

kleine zoogdieren (Waterspitsmuis, Hermelijn,
Steenmarter, Rosse woelmuis), reptielen (Ringslang),

MET ELKAAR VERBONDEN NATUURGEBIEDEN:

amfibieën (Gewone pad)

de kreken, bloemdijken en akkerranden in de Hoeksche

SAMENWERKENDE PARTIJEN:

Waard

Rijkswaterstaat, ProRail
UITGEVOERDE MAATREGELEN:

Onder de A12 is een duiker voorzien van looprichels,
is een kleine faunatunnel gerealiseerd en zijn in een
fietstunnel stobbenwallen geplaatst. Onder de spoorlijn
Den-Haag -Zoetermeer zijn drie kleine faunatunnels

De realisatie van een vierde faunapassage is vastgelegd in
het uitvoeringscontract van de maatregelen van ProRail.

PAG 115

NOG UIT TE VOEREN MAATREGEL:

NATUUR VERBONDEN

gerealiseerd.

PAG 116 NATUUR VERBONDEN

Zandhagedis

ABSTRACT

Essays and overview
In the past few decades, the construction of highways, waterways and railways has left the natural areas in the Netherlands
fragmented, as it were. Wildlife has increasingly become trapped in unnaturally small habitats. The Dutch Multi-Year Programme
for Defragmentation (MJPO), which was completed in 2018, took care of fragmented nature by installing structures such as ecoducts, ecoculverts, wildlife crossings and banks along existing infrastructure that are easily passable for wildlife. These structures
allow wild boars, otters, deer, badgers, salamanders, frogs, even bats and butterflies to cross safely. These efforts have expanded
the habitat of wildlife while increasing their access to food and shelter, and improving their chances of finding suitable mates.
At the same time, these structures have reduced the number of wildlife casualties due to traffic movement or drowning.

RESULTS

VARIOUS PERSPECTIVES ON DEFRAGMENTATION

At the launch of the Multi-Year Programme for Defragmentation

In this final book, a landscape architect, a photographer, and two

in 2005, the locations in need of defragmentation were identified.

columnists were asked to reflect on the efforts of the programme.

This book gives an overview of all the bottlenecks defined and the

This led to interesting perspectives from the point of view of animals

defragmentation measures constructed. The bottlenecks were sorted

as well as in terms of economics and recreational experience of the

by their province and elaborated with the reconnected natural areas,

Dutch landscape in relation to the MJPO.

target species, types of infrastructure and the partners involved.

176 bottlenecks had been removed by installing a variety of wildlife

is about so much more than human beings alone. The photographs and

crossings and structures. Many of these structures are used by the

the column by photographer Hans van der Meer tell the tale of the

wildlife for which they were designed. Around 23% of the bottlenecks

animals’ quest to cross dangerous roads and channels. For a series of

were partially solved, which means that not every planned measure to

essays in a large Dutch newspaper, Caspar Janssen hiked dozens of

solve the bottleneck has been implemented (yet). Of the 592 measures

kilometres through the Netherlands, describing the widely varied but

implemented throughout the country, 85% have been realized. It is

fragmented Dutch landscape with its diverse flora and fauna in minute

expected that of the remaining part, around 10% will be realized in

detail. His column for this book addresses the connections between the

the coming years as these measures are adopted by larger infrastructural

fragments. Tom Bade conducts research into the benefits of nature and

projects. Around 5% cannot be constructed in a cost-effective manner

the landscape and is the author of an earlier publication for MJPO entitled

and will, therefore, have to be resolved at a later stage.

‘Over bruggen, over kluizen’ (About bridges, about vaults). His column

PAG 117

describing why it is so important and rewarding to realize that society

NATUUR VERBONDEN

Thijs de Zeeuw, landscape architect and nature optimist, wrote a column
At the end of the programme, in December of 2018, 72% of the

provides insight into economic activities around nature conservation

Defragmentation will remain an important issue in new infrastructure

areas, and how they benefit from healthy and rich wildlife.

development projects, warranted by the Nature Conservation Act.
Therefore the knowledge gained during the lifetime of the MJPO will

SHARING KNOWLEDGE

be shared with the provincial authorities, other nature management

The Directorate-General for Public Works and Water Management

and conservation organizations, and foreign organizations that are

and ProRail were in charge of the Multi-Year Programme for Defrag-

working on infrastructure projects since defragmentation is not only

mentation the instructions of the Central Government and under

a Dutch issue. Hopefully, this book will help to motivate and inspire

the auspices of the provincial authorities. The programme delivered

everyone involved in defragmentation of nature in the Netherlands

a significant contribution to the Netherlands Nature Network (NNN),

and beyond, now and in the future.

the Dutch network of existing and new wildlife conservation plans.

Total amount of problem areas

Total amount of measures

solved before end of programme (2018)

11

partially completed before

39

ready before end of programme (2018)

53
38
25

completed in 2018 within

end of programme (2018)
126

"Robuuste Verbindingen"

problem areas not solvable within
the programme

in progress
476

measures not executable within
the programme

PAG 118 NATUUR VERBONDEN

Status problem areas end 2018.

Status measures end 2018.

PAG 119

NATUUR VERBONDEN

Das

DEELNEMENDE PARTIJEN MEERJARENPROGRAMMA
ONTSNIPPERING

COLOFON

Het Meerjarenprogramma Ontsnippering

LANDELIJKE COÖRDINATIE MJPO

verbindt natuurgebieden in Nederland door

Postbus 20000

veilige oversteekplekken voor in het wild

3502 LA Utrecht

voorkomende dieren te realiseren rondom
bestaande rijksinfrastructuur. Hierdoor kun-

CONTACT

nen bijvoorbeeld wilde zwijnen, otters, her-

Camiel Meijneken

ten, dassen, salamanders, kikkers en zelfs

(camiel.meijneken@prorail.nl)

vleermuizen weer veilig kruisen. Deze dieren

Adam Hofland

krijgen zo meer leefruimte, toegang tot

(adam.hofland@rws.nl)

voedsel en schuilplaatsen en ze vinden
makkelijker een geschikte partner. De kans

UITGAVE

op faunaslachtoffers door aanrijdingen met

MJPO, mei 2020

weg- en treinverkeer of door verdrinking
neemt ook af.

EINDREDACTIE

Leene Communicatie, Gouda
Rijkswaterstaat en ProRail voerden het

(in samenwerking met Maatschap

MJPO uit, in opdracht van de rijksoverheid

voor Communicatie, Utrecht)

en onder regie van de provincies.
Het programma leverde daarmee een

FOTOGRAFIE

grote bijdrage aan het het realiseren van

S. Bogaerts: p. 2 (Boomkikker),

Natuurnetwerk Nederland. In 2018 is

3 (Levendbarende hagedis), 116

het programma afgerond.

H. v.d. Meer: p. 8, 10, 12, 14, 16-17,
18-19, 22-23, 24-25, 26-27, 28-29,

PAG 120 NATUUR VERBONDEN

32-33, 34-35, 36-37, 38-39, 40-41,
44-45, 57.
3Angle: p. 91
Rest: archief provincies/Rijkswaterstaat/
ProRail
VORMGEVING

Elan | strategie & creatie, Rijswijk

NH 01 Bosberg, ecoduct Zwaluwenberg

RESULTATEN MEERJARENPROGRAMMA ONTSNIPPERING

Postbus 20000

3502 LA Utrecht

www.mjpo.nl

Bijlage
• RESULTAAT MEERJARENPROGRAMMA ONTSNIPPERING:
aandeel gerealiseerde maatregelen per knelpunt aan het einde van het programma
• WEGENKAART VOOR DIEREN