Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

17 050

Misbruik en oneigenlijk gebruik op het gebied
van belastingen, sociale zekerheid en subsidies

Nr. 309

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Den Haag, 3 maart 2014
Naar aanleiding van berichten in pers (De Telegraaf digitaal d.d. 21 en
23 januari 2014) over toegenomen internetfraude en fraude met behulp
van ID-bewijzen verzocht uw Kamer om schriftelijke informatie. Naar
aanleiding daarvan bericht ik u mede namens de Staatssecretaris van
Veiligheid en Justitie en de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties het volgende.
In mijn brief van 20 december 2013 (Kamerstuk 17 050, nr. 450) wordt
Rijksbrede aanpak van fraude uiteengezet. Deze aanpak hangt samen met
de integrale Kabinetsvisie op de aanpak van identiteitsfraude, met als
motto «slim voorkomen, vlot herstellen», waarover de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties u bij brief van eveneens
20 december 2013 heeft geïnformeerd (Kamerstuk 26 643, nr. 301). Waar
eerstgenoemde brief zich vooral richt op de aanpak van fraude met
publieke middelen (de zogenaamde verticale fraude), gaat de brief van de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties vooral in op de
aanpak van identiteitsfraude als modus operandi bij veel verschillende
vormen van illegale en criminele activiteiten die zich onder meer uiten in
fraude met publieke middelen. Gezien de samenhang tussen identiteitsfraude als werkwijze en internetfraude behandel ik beide onderwerpen in
deze brief.
Voor de uitvoering van de in beide brieven van 20 december 2013
aangegeven maatregelen werken de betrokken Ministeries samen in een
rijksbrede anti-fraudestrategie. Beide brieven mogen duidelijk maken dat
fraude, in welke vorm dan ook, serieuze aandacht heeft van het Kabinet.
Rijksbrede anti-fraudestrategie
De recente ervaringen met fraude met diverse regelingen op het gebied
van individuele inkomensoverdrachten en subsidies, gecombineerd met
het inzicht dat een sluitende aanpak ervan alleen in gezamenlijkheid kan
worden gerealiseerd, heeft geleid tot de ontwikkeling van een rijksbrede

kst-26643-309
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 643, nr. 309

1

anti-fraudestrategie. Door middel van risico-analyses is op de belangrijkste beleidsdomeinen van de Rijksoverheid in beeld gebracht welke
aanvullende maatregelen nodig zijn. De focus van de in mijn brief van
20 december 2013 gepresenteerde Rijksbrede aanpak ligt op fraude met
publieke middelen. Tegelijkertijd versterkt een groot aantal van de
maatregelen tegen deze categorie van fraude ook de aanpak van fraude
tegen burgers en bedrijfsleven (de zogenaamde horizontale fraude). De
aanpak richt zich immers voor een belangrijk deel op het wegnemen van
het instrumentarium van fraudeurs en het weren van beroepsfraudeurs.
Deze categorie criminelen maakt geen onderscheid tussen publieke of
private gelden. Ik beperk mijn aandacht dan ook niet tot fraude met
publieke middelen, maar besteed – zoals ik in mijn brief van 20 december
heb aangegeven – ook aandacht aan horizontale fraude. In dit verband kan
ik u melden dat voor 2014 tussen het Openbaar Ministerie en de politie
per eenheid kwantitatieve afspraken zijn gemaakt voor de aanpak van
horizontale fraude. Landelijk worden ten minste 1.500 zaken aangepakt. In
het kader van deze brief is het relevant te melden dat binnen die kwantitatieve afspraken, fraude tegen financiële instellingen en internet gerelateerde fraude nadrukkelijk aandacht hebben. Voor de periode 2015–2018
worden nieuwe afspraken gemaakt.
Identiteitsfraude
In zijn brief van 20 december 2013 heeft de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties reeds aangegeven, dat zowel de overheid als
private partijen permanent samenwerken aan verbeteringen van hun
identiteitsinfrastructuren en het beheer en gebruik ervan. Tegenover hen
staan fraudeurs, die met steeds geraffineerdere methoden kwetsbare
plekken in de identiteitsinfrastructuren vinden. Aan beide zijden worden
steeds nieuwe methoden en technieken ontwikkeld en toegepast;
bedreiging en beveiliging zijn in een permanente wedloop met elkaar
verwikkeld. Identiteitsfraudeurs en de «facilitators» die hen bedienen zijn
doorgaans goed geïnformeerd, innovatief en technisch competent. Ze
opereren als criminele organisaties over landsgrenzen heen, waarbij zij
het verrassingselement aan hun zijde hebben: de keuze waar, hoe en
wanneer ze toeslaan. Als de preventie of opsporing op één plek wordt
versterkt, wijzigen ze makkelijk van aanvalsstrategie.
Gelukkig komt identiteitsfraude steeds beter in beeld, nemen veel
organisaties en sectoren maatregelen en is er een ontwikkeling gaande
richting meer samenwerking. Zo nemen banken maatregelen tegen
skimming en phishing om te voorkomen dat derden onrechtmatig gebruik
maken van de identificerende persoonsgegevens van hun cliënten.
Uiteraard zal ook de cliënt alert moeten blijven op mogelijk misbruik van
zijn gegevens. Preventie en weerbaarheid tegen misbruik zijn in de eerste
plaats een verantwoordelijkheid van consumenten en bedrijven zelf.
Volgens berichtgeving in de pers (De Telegraaf digitaal d.d. 23 januari
2014) heeft de politie mensen die aangifte hebben gedaan van fraude en
nog geen vervangend ID-bewijs hebben het advies gegeven om een
tweede, vervangend identiteitsbewijs mee te nemen. De politie heeft dit
advies bedoeld voor mensen die naar het buitenland reizen en hun
identiteitsbewijs kwijt raken waardoor zij zich niet meer kunnen legitimeren. Burgers die te maken hebben met diefstal en verlies van hun
identiteitsbewijs, al dan niet gepaard gaande met misbruik van hun
identiteit door derden, zijn niet ontslagen van de wettelijke plicht zich op
vordering van een bevoegde autoriteit te kunnen identificeren. Een
paspoort, ID-kaart en rijbewijs voldoen in het algemeen aan de eisen om
zich rechtsgeldig te kunnen identificeren, al is in verschillende bijzondere
wetten opgenomen dat identificatie niet met een rijbewijs mag plaatsvinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 643, nr. 309

2

Het tonen van een van deze drie documenten hoeft voor de meeste
burgers in het algemeen geen probleem zijn. Ingeval aangifte is gedaan
van diefstal zal bij controle kunnen worden volstaan met het tonen van
het bewijs van aangifte.
De politie heeft een Handreiking Identiteitsfraude opgesteld om de
politiefunctionaris te helpen bij het benutten van het huidige wettelijk
instrumentarium bij het opnemen van de aangifte van misbruik van
identificerende persoonsgegevens. Het onderliggende delict is meestal te
kwalificeren als valsheid in geschrifte, oplichting en diefstal van gegevens.
Momenteel is bij de Eerste Kamer een wetsvoorstel in behandeling dat tot
doel heeft de mogelijkheden tot repressieve bestrijding van fraude met
identificerende persoonsgegevens, biometrische gegevens en identiteitsbewijzen te verruimen (Kamerstuk 33 352, A). Misbruik van identificerende
persoonsgegevens wordt bijvoorbeeld strafbaar gesteld als strafbaar feit.
Overtreding van deze nieuwe bepaling wordt in het wetsvoorstel bedreigd
met een gevangenisstraf van maximaal 5 jaar. De handreiking ID-fraude
van de politie zal hierop worden aangepast en onder de aandacht van de
uitvoerende functionarissen worden gebracht.
Op initiatief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties worden er voortdurend maatregelen genomen die de mogelijkheden tot frauderen met identificerende persoonsgegevens tegengaan.
Daarmee wordt invulling gegeven aan (technische) veiligheidskenmerken
die deels internationaal zijn voorgeschreven.
Daarnaast worden voorzieningen getroffen die burgers de mogelijkheid
geven om hun identiteitsdocumenten, pasjes en digitale identiteiten
onmiddellijk te blokkeren en instanties op te roepen tot verhoogde
alertheid op hun gegevens. Ook moet online verifieerbaar zijn welke
identiteitsdocumenten geldig en welke ongeldig zijn. Met deze instrumenten kunnen burgers zelf een bijdrage leveren om identiteitsfraude te
voorkomen. CheckID en StopID zijn de instrumenten die momenteel
worden ontwikkeld om deze doelstellingen te realiseren.
CheckID wordt een website waarop bedrijven, overheden en particulieren
in binnen- en buitenland kunnen controleren of een Nederlands paspoort
of identiteitskaart nog in omloop mogen zijn. Een document dat als
gestolen of vermist is geregistreerd, levert bij bevraging een «hit» op. Op
die manier kan op eenvoudige wijze worden voorkomen dat fraudeurs
met gestolen of vermiste documenten transacties sluiten. Op die manier
wordt een bijdrage geleverd aan het voorkomen van fraude met identificerende persoonsgegevens.
StopID wordt ook een online voorziening. Hiermee kunnen houders van
Nederlandse paspoorten en identiteitskaarten bij verlies, diefstal of
(vermoedens van) misbruik hun document direct blokkeren. Het nummer
van het vermiste document wordt dan geregistreerd in nationale en
internationale registers. Ook is dan via CheckID te raadplegen dat het
document niet meer geldig is.
Het Centraal Meldpunt Identiteitsfraude (CMI) is bij het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties ingesteld om burgers de
mogelijkheid te bieden om gevallen van fraude met identificerende
persoonsgegevens te melden. Waar mogelijk staat het CMI hen met raad
en daad ter zijde en treedt het CMI in overleg met de betrokken
organisaties.
Daarnaast wordt door opsporingsfunctionarissen gebruik gemaakt van het
Expertise Centrum Identiteitsfraude en Documenten van de Koninklijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 643, nr. 309

3

Marechaussee (ECID), dat verantwoordelijk is voor de inhoud van de
internationale database Edison TD, waarin de echtheidskenmerken staan
van meer dan 4.000 reis- en verblijfsdocumenten uit 200 landen. Het ECID
maakt ook gebruik van False and Authentic Documents Online (FADO).
FADO is een door de EU ontwikkeld elektronisch naslagwerk m.b.t. de
reisdocumenten van de EU.
De aanpak van identiteitsfraude is een van de gemeenschappelijke
projecten en programma’s die in het kader van de rijksbrede aanpak van
fraude worden uitgevoerd. De Minister van Binnenlandse Zaken en
koninkrijksrelaties werkt de Kabinetsvisie de komende tijd uit in een
projectplan Aanpak Identiteitsfraude. De activiteiten hiervan maken deel
uit van de kabinetsbrede uitvoeringsagenda aanpak fraude.
Internetfraude
Naar aanleiding van de door uw Kamer gevraagde reactie op het bericht
in de pers (noot: De Telegraaf digitaal d.d. 21 januari 2014) dat internetfraude toeneemt merk ik het volgende op.
Het vrije verkeer op het internet biedt vele mogelijkheden om zonder
direct fysiek persoonlijk contact relaties aan te gaan, contracten te sluiten
en betalingen te verrichten. Daar zijn zowel voor- als nadelen aan
verbonden. Het is in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van degene
die – soms ongevraagd – wordt benaderd via het internet om zich ervan te
vergewissen met wie hij of zij te doen heeft en bij twijfel het contact te
verbreken.
Ik interpreteer het begrip internetfraude als fraude die wordt gepleegd
met behulp van het dataverkeer via het internet. Het internet wordt als
middel gebruikt voor bijvoorbeeld voorschotfraude, datingfraude en
acquisitiefraude (dit zijn enkele vormen van zogenaamde horizontale
fraude). In die gevallen wordt het slachtoffer met een persoonlijke
benadering via het internet onder valse voorwendselen overgehaald om
een contract te sluiten of een bedrag al dan niet als voorschot over te
maken op een bankrekeningnummer van – naar later blijkt – soms fictieve
personen, zonder dat daar een prestatie tegenover staat. De emotionele
schade is in gevallen van fraude minstens zo groot als de financiële
schade. In veel gevallen heeft het slachtoffer civielrechtelijke mogelijkheden om de schade te verhalen. Minderdraagkrachtigen kunnen daartoe
het Juridisch Loket benaderen en indien zij daarvoor in aanmerking
komen op grond van de Wet op de rechtsbijstand gebruik maken van een
toegevoegd advocaat.
Daarnaast kan het slachtoffer aangifte doen als er sprake is van een
misdrijf, zoals oplichting en diefstal. In juli 2013 heb ik uw Kamer
geïnformeerd over de verbeterde werkwijze van de politie ten aanzien van
het opnemen van aangiften. Dat laat onverlet, dat als geen sprake is van
een strafbaar feit het doen van aangifte geen zin heeft.
In mijn brief van 20 december 2013 heb ik aangegeven dat in het
Inrichtingsplan van de Nationale Politie een totale capaciteit voor
financieel-economische criminaliteit is voorzien van 1.156 fte.
Ter bevordering van de kennis bij de politie is in 2012 in mijn opdracht de
bundel «Alledaags politiewerk in en gedigitaliseerde wereld» tot stand
komen als handreiking voor de behandeling van delicten met een digitale
component. Deze bundel bevat onder meer een uitgebreid uiteenzetting
over de verschillende vormen van criminaliteit met een financieel
oogmerk, waarbij gebruik wordt gemaakt van het internet. Speciale
aandacht wordt gegeven aan het opnemen van aangiften. Het landelijk
Meldpunt Internet Oplichting (dat is te bereiken via www.mijnpolitie.nl) is
het mogelijk aangifte te doen, aangifte in te zien en te controleren of er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 643, nr. 309

4

meldingen over een verkoper zijn gedaan. Tevens bevat de website tips
voor veilig handelen.
Daarnaast kunnen slachtoffers terecht bij de Fraudehelpdesk, die zich richt
op intensieve samenwerking met bedrijfsleven en strafrechtelijke en
bestuursrechtelijke handhavers, met als doel (potentiële) slachtoffers zo
goed mogelijk te informeren en te verwijzen. Deze benadering van
slachtoffers draagt bij aan een grotere aangiftebereid. De website van de
Fraudehelpdesk is inmiddels een miljoen keer bezocht. Ongeveer 70.000
meldingen van oplichting zijn geregistreerd. Ik verwacht dat de Fraudehelpdesk hiermee bijdraagt aan een vergroting van het bewustzijn bij
burgers en bedrijven van de risico’s op fraude.
Slachtoffers van fraude kunnen, zoals alle slachtoffers van criminaliteit, bij
Slachtofferhulp Nederland terecht voor juridische, praktische en psychosociale ondersteuning. De slachtoffers die Slachtofferhulp Nederland
ondersteunt zijn zowel slachtoffers van babbeltrucs, van pinpasfraude,
identiteitsfraude als van beleggingsfraude en piramidespelen. Slachtoffers
kunnen in psychische problemen komen door de financiële situatie waarin
ze zijn beland. Maar ook het vertrouwen van slachtoffers kan ingrijpend
zijn geschaad. En met name mensen die slachtoffer zijn geworden aan de
deur of in huis kunnen hierdoor gevoelens van onveiligheid ontwikkelen.
Een deel van deze slachtoffers zijn kwetsbare mensen: door hun leeftijd,
hun beperkte verstandelijke vermogens of hun beperkte sociale netwerk.
Op 10 februari is een wetsvoorstel (noot: wetsvoorstel implementatie
richtlijn 2013/40/EU over aanvallen op informatiesystemen) in consultatie
gegeven, dat moet leiden tot strafbaarstelling van het vernielen, computersystemen ontoegankelijk maken door aan wachtwoorden te sleutelen
of computers bestoken met spam. Criminelen kunnen hiervoor straks een
gevangenisstraf van maximaal twee jaar tegemoet zien. Nu is dat nog één
jaar. Wanneer zij deze delicten plegen met behulp van een zogeheten
«botnet» wordt de maximumstraf drie jaar. Brengt een computerdelict
ernstige schade toe of richt het zich tegen een vitale infrastructuur –
bijvoorbeeld een overheidsnetwerk of energiecentrale – dan wordt de
maximale gevangenisstraf vijf jaar. Het wetsvoorstel sluit aan bij een
eerder wetsvoorstel dat de opsporing en vervolging van cybercrime
verbetert en versterkt.
Preventie
Wat de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in zijn brief
van 20 december 2013 schrijft over een gezamenlijke verantwoordelijkheid van burgers, bedrijfsleven en overheid om identiteitsfraude te
voorkomen, geldt in gelijke mate voor fraude die met gebruikmaking van
het internet wordt gepleegd. In beide gevallen zullen burgers en bedrijven
zich samen met de overheid moeten wapenen tegen malafide personen
die zich door middel van het internet en / of misbruik van identiteitsgegevens schuldig maken aan strafbaar handelen. Preventie is daarbij
onontbeerlijk. Dat gebeurt onder meer door met advertenties en televisiespots bij burgers en bedrijven het bewustzijn te bevorderen van de risico’s
op het internet.
Uitvoering van de in beide genoemde brieven opgenomen maatregelen is
prioriteit van het kabinet.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
I.W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 643, nr. 309

5