Kiesstelsels in Kaart.
Het effect van verschillende kiesstelsels op de samenstelling van de Eerste Kamer
1986-2022.
Simon Otjes
Documentatiecentrum Nederlandse Politieke partijen
Rijksuniversiteit Groningen

Instituut Politieke Wetenschap
Universiteit Leiden

1. Samenvatting
Deze rapportage kijkt naar de vraag welke invloed het wijzigen van het kiesstelsel voor
de Eerste Kamer zou hebben op de vertegenwoordiging van kleine partijen hierin. Een
gegeven hierbij is de invoering van een stelsel waarbij om de drie jaar de helft van de
Kamer gekozen wordt. Er is een vergelijking gemaakt tussen de effecten van het
huidige kiesstelsel en kiesstelsels die op twee dimensies hiervan verschillen: de
methode van restzetelverdeling en het wel of niet indelen van provincies in groepen.
We passen daarbij het huidige kiesstelsel toe op de uitslagen van Provinciale
Statenverkiezingen tussen 1983 en 2019.
•

Het huidige kiesstelsel maakt gebruik van de methode Grootste Gemiddelden om
restzetels te verdelen. Alternatieven hiervoor zijn Grootste Overschotten en de
methode Sainte-Laguë. Grootste Gemiddelden is ongunstiger voor kleine partijen
dan de andere twee.

•

Voor 1983 werden de provincies in groepen ingedeeld. Om de drie jaar koos de
helft van de Provinciale Staten Eerste Kamerleden (Groepenstelsel). Hiertegenover
staat een stelsel waarbij om de drie jaar alle Eerste Kamerleden mogen stemmen
(Algehele stelsel).

We beoordelen de kiesstelsels op twee criteria. Centraal hierbij zijn partijen in de
gevarenzone, dat zijn partijen die onder het huidige kiesstelsel (en bij eerdere
verkiezingsuitslagen) één zetel gehaald hebben. De criteria zijn (1) of partijen ‘in de
gevarenzone’ überhaupt vertegenwoordigd zijn en of (2) partijen ‘in de gevarenzone’
meer dan een zetel halen.
De centrale conclusies zijn:
•

Grootst Gemiddelden toepassen op de verkiezingen waarbij de helft van de Eerste
Kamerleden verkozen wordt, zorgt ervoor dat in de helft van de gevallen dat een
partij bij een verkiezing in de gevarenzone zit, die partij geen zetels zou halen in de
Eerste Kamer. Als restzetels verdeeld worden op basis van Grootste Overschotten

1

of de methode Sainte-Laguë, valt slechts één van de negen partijen in de
gevarenzone uit de Eerste Kamer.
•

In meer dan de helft van de gevallen dat Grootste Overschotten of de methode
Sainte-Laguë wordt toegepast, is het zo dat een partij die onder het huidige
kiesstelsel één zetel haalt, bij beide verkiezingen één zetel haalt en dus uiteindelijk
twee zetels heeft. Dit komt onder Grootste Gemiddelden nauwelijks voor.

Kortom: als we de keuze beperken tot deze dimensies, dan kunnen we de keuze maken
voor een systeem dat kleine partijen ten opzichte van de huidige situatie
ondervertegenwoordigt of een systeem dat kleine partijen ten opzichte van de huidige
situatie oververtegenwoordigt.
Dit stuk kijkt ook naar alternatieve oplossingen om dit dilemma te adresseren,
zoals het invoeren van meer dan twee groepen, lijstverbindingen en het toepassen van
‘gemengde’ methodes voor de verdeling van restzetels. Daarvan lijkt alleen de derde
het dilemma tussen onder- en oververtegenwoordiging te kunnen doorbreken.
Ten slotte, kijkt dit stuk nog naar extra criteria, zoals fractionalisatie van de
Eerste Kamer, de mogelijkheid van cracking of packing, de evenredige
vertegenwoordiging van provincies en de hoe veel keer Statenleden, gekozen op basis
van dezelfde verkiezingsuitslag mogen stemmen.
Datum: 21/1/2019

2

2. Inleiding
Het kabinet heeft een voorstel tot wijziging van de Grondwet in voorbereiding dat zou
regelen dat Eerste Kamerleden een zittingstermijn van zes jaar krijgen, waarbij iedere
drie jaar de helft wordt gekozen (‘staggered’ verkiezingen). De concrete vraag die het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties bij dit voorstel heeft, is
welke invloed een wijziging van het kiesstelsel voor de Eerste Kamer zou hebben op de
vertegenwoordiging van kleine partijen. Deze rapportage is in opdracht van het
Ministerie geschreven om een antwoord te geven op deze vraag. Daarvoor zal ik kijken
naar hypothetische Eerste Kamerverkiezingsuitslagen tussen 1986 en 2019 onder
kiesstelsels waarbij om de drie jaar de helft van de Eerst Kamerleden verkozen wordt.
We zullen naar twee dimensies van de kiesstelsels kijken: ten eerste, wat de
invloed is van de keuze om ofwel om de drie jaar de helft van de Provinciale Staten de
helft van de Eerste Kamerleden te laten kiezen (‘Groepenstelsel’) ofwel om de drie jaar
alle Provinciale Statenleden de helft van de Eerste Kamerleden te laten kiezen
(‘Algehele Stelsel’). Het eerste model is in hoge mate vergelijkbaar met het kiesstelsel
zoals dat tot 1983 gebruikt werd. Ten tweede, wat de invloed is van de keuze voor een
methode voor restzetelverdeling. Hierbij kijken we naar Grootste Gemiddelden,
Grootste Overschotten en de methode Sainte-Laguë. De optie van de herinvoering van
lijstencombinaties zal niet worden nagerekend maar in de conclusie wel besproken
worden.
Dit stuk heeft de volgende opbouw. Eerst zullen de verschillende manieren om
het stelsel van staggered elections uit te werken verder uiteengezet worden. Vervolgens
zullen de methoden van restzetelverdeling kort worden uitgelegd. Daarna zullen de
criteria om het kiesstelsel te beoordelen besproken worden. Daarna zal de vergelijking
plaats vinden, eerst voor het Algehele Stelsel en vervolgens voor het Groepenstelsel.
Vervolgens zal besproken worden welke andere manieren er zijn om de vertekenende
effecten op de vertegenwoordiging van kleine partijen te beperken en welke andere
criteria ook relevant kunnen zijn bij de keuze voor een kiesstelsel voor de Eerste Kamer.
De conclusie zal een antwoord geven op de hoofdvraag.

3

3. Driejaarlijkse verkiezingen van de helft van de Kamer
Het centrale uitgangspunt van deze analyses is dat de helft van de Eerste Kamer om de
drie jaar gekozen wordt. We kunnen hier op twee manieren uitvoering aan geven.
(1) Algehele stelsel: alle Provinciale Statenleden kiezen om de drie jaar de helft van
de Eerste Kamer.1
(2) Groepenstelsel: in dit geval kiest eerst de helft van de Provinciale Statenleden voor
zes jaar de helft van de Eerste Kamer en drie jaar later stemt de andere helft van de
Provinciale Statenleden voor de andere helft van de Eerste Kamer. Dit stelsel lijkt
in hoge mate op het kiesstelsel zoals dat voor 1983 gehanteerd werd.2
Tabel 1 illustreert hoe het Algehele stelsel en het Groepenstelsel werken op basis van
de uitslag van de Provinciale Statenverkiezingen van 2019. Onder het Algehele Stelsel
wordt in 2019 en 2022 door dezelfde Provinciale Statenleden de helft van de Eerste
Kamer gekozen. Deze uitslag verschilt enkel als gevolg van het feit dat één keer 37 en
één keer 38 zetels wordt verdeeld. Onder het Groepenstelsel zijn hier ter illustratie twee
groepen gemaakt. De eerste bestaat uit Groningen, Noord-Holland, Noord-Brabant,
Limburg, Utrecht en Flevoland en de tweede uit de rest van de provincies.3 In 2019
kiest de eerste groep en in 2022 de tweede groep. De verschillen tussen deze uitslagen
zijn het gevolg van de verschillende samenstelling van de Provinciale Staten.
Dit leidt tot 4,096 manieren om de Eerste Kamer te verkiezen. Het Algehele
stelsel heeft twee uitvoeringen. Omdat de Eerste Kamer een oneven aantal zetels heeft,
is het de vraag in welk jaar 38 zetels verkozen wordt en in welk jaar 37 zetels. Het
Groepenstelsel heeft duizenden mogelijke uitvoeringen.4

1
Ook de leden van de Kiescolleges voor de Eerste Kamer van Bonaire, St. Eustatius en Saba mogen stemmen, maar vanwege de vergelijkbaarheid met de uitslagen tussen
1982 en 2015 laten we deze buiten beschouwing.
2
Dit stelsel lijkt in hoge mate op het stelsel dat tot 1983 voor de Eerste Kamer gebruikt wordt. Toen waren de elf provincies ingedeeld in vier groepen (Groep I: NoordBrabant, Zeeland, Utrecht en Limburg; Groep II: Gelderland, Overijssel, Groningen en Drenthe; Groep III: Noord-Holland en Friesland; Groep IV: Zuid-Holland), waarbij
iedere drie jaar de even of de oneven groepen de Eerste Kamerleden kozen. Aangezien dat het lagere aantal te verdelen zetels nog een hogere effectieve kiesdrempel opwerpt,
kijken we hier naar een tweedeling.
3
Dit is de indeling die in 1986 het dichtst bij een half-half verdeling komt.
4
4,096 uitvoeringen (212-2). Iedere provincie kan of in de eerste of in de tweede groep terecht komen. Als we vervolgens het geval waarbij ze allemaal in de ene of de andere
groep vallen buiten beschouwing laten zijn er 4,094 mogelijkheden. Als we de drie Kiescolleges voor Caribisch Nederland mee nemen zin er zelfs 32,768 mogelijkheden.

4

Tabel 1: Algehele stelsel en het Groepenstelsel
Stelsel
Algehele Stelsel
Groepenstelsel
Huidige
Uitslag Zetels Zetels 2019 & Zetels Zetels 2019 &
Stelsel
a
b
2019 2022
2022
2019 2022
2022
FvD
7
7
14
6
7
13
13
VVD
6
6
12
6
6
12
12
CDA
5
5
10
5
5
10
9
GL
5
4
9
5
4
9
9
D66
3
3
6
4
3
7
7
PvdA
3
3
6
3
3
6
6
SP
2
2
4
3
2
5
5
PVV
3
3
6
3
2
5
4
CU
2
2
4
1
2
3
3
PvdD
1
1
2
1
1
2
3
50PLUS
1
1
2
1
1
2
2
SGP
0
0
0
0
1
1
1
OSF
0
0
0
0
0
0
1
DENK
0
0
0
0
0
0
0
Som
38
37
75
38
37
75
75
Met Grootste Gemiddelden; a Groningen, Noord-Holland, Noord-Brabant, Limburg,
Utrecht en Flevoland; b Drenthe, Friesland, Gelderland, Overijssel, Zuid-Holland en
Zeeland.
4. Methoden voor verdeling van restzetels
Er zijn verschillende methoden om restzetels te verdelen. Wij kijken hier naar Grootste
Gemiddelden, Grootste Overschotten en de methode Sainte-Laguë.
2.1 Grootste Gemiddelden
Het stelsel van Grootste Gemiddelden (ook wel de methode D’Hondt) wordt gebruikt
in Nederland als er 19 zetels of meer verdeeld worden. Voor iedere restzetel wordt
gekeken naar de stemmen per zetel, in het geval dat een restzetel aan deze partij wordt
toegekend. De partij voor wie deze waarde het hoogst is, krijgt de zetel.5 In de praktijk
bevoordeelt het stelsel van Grootste Gemiddelden grotere partijen. De reden hiervoor
is dat het marginale effect van een extra zetel op het gemiddelde groter is bij partijen
met minder zetels: als een partij van één naar twee zetels gaat halveert het gemiddelde,
terwijl als een partij van tien naar elf zetels gaat het gemiddelde slechts met 10% naar
beneden gaat. Ter illustratie is in Tabel 2 op basis van de Provinciale
Statenverkiezingsuitslag 2019 weergegeven hoe 38 zetels verdeeld zouden worden

5

In formele zin wordt de zetel toegekend aan de partij met het hoogste gemiddelde (QGG):
𝑄"" =

𝑆
𝑍+1

(1)

Hierbij is S het aantal stemmen en Z het aantal zetels.

5

onder de drie methoden voor restzetelverdeling: onder Grootste Gemiddelden gaan de
zes restzetels naar FvD, VVD, CDA, GL, PVV en CU. De SGP en de OSF zouden
hierbij uit de Kamer vallen.
Tabel 2: Verkiezingen van 2019 met 38 zetels
Partij
Stemmen Volle
Grootste
Zetels
Gemiddelden
Restzetels Zetels
FvD
27,593
6
1
7
VVD
26,722
5
1
6
CDA
20,046
4
1
5
GL
19,363
4
1
5
PvdA
14,921
3
0
3
D66
14,444
3
0
3
PVV
11,846
2
1
3
SP
10,179
2
0
2
CU
8,433
1
1
2
PvdD
6,550
1
0
1
50PLUS
5,099
1
0
1
SGP
3,825
0
0
0
OSF
2,537
0
0
0
DENK
1,563
0
0
0
Totaal
173,121
32
6
38

Grootste
Overschotten
Restzetels Zetels
0
6
1
6
0
4
0
4
0
3
0
3
1
3
0
2
1
2
1
2
0
1
1
1
1
1
0
0
6
38

Sainte-Laguë
Restzetels
0
1
1
0
0
0
1
0
1
0
0
1
1
0
6

2.2 Grootste Overschotten
Het stelsel van Grootste Overschotten (ook wel methode Hare) wordt in Nederland
gebruikt als er minder dan 19 zetels verdeeld worden. Voor iedere restzetel wordt
gekeken naar hoeveel stemmen een partij over heeft, als we de stemmen die nodig
waren voor het verkrijgen van hele zetels (‘volle kiesdelers’) buiten beschouwing laten.
De partij voor wie dit het hoogst is, krijgt de zetel.6 In wiskundige zin is het stelsel van
Grootste Overschotten neutraal ten opzichte van het aantal zetels dat een partij al heeft
gehaald. In het voorbeeld in Tabel 2 gaan de restzetels naar de VVD, de PVV, CU,
PvdD, SGP en OSF.
2.3 Methode Sainte-Laguë
De methode Sainte-Laguë is een aanpassing van het stelsel van Grootste Gemiddelden
om grote partijen minder te bevoordelen. Het wordt onder meer gebruikt bij

6

In formele zin wordt de zetel toegekend aan de partij met het hoogste overschot (QGO):
𝑄"( = 𝑆- Z ∙ KD

(2)

Hierbij is S het aantal stemmen, Z het aantal zetels en KD de kiesdeler.

6

Zetels
6
6
5
4
3
3
3
2
2
1
1
1
1
0
38

verkiezingen in Nieuw-Zeeland, Noorwegen, Zweden, Duitsland en Denemarken. In
plaats van te kijken naar het grootste gemiddelde als een extra zetel wordt toegekend,
kijkt deze methode naar het grootste gemiddelde als een extra zetel zou zijn toegekend
en het aantal zetels was verdubbeld.7 Dit betekent dat het marginale effect van een extra
zetel, dat negatief uitwerkt voor kleine partijen, verlicht wordt door het zetelaantal te
verdubbelen. Als een partij hier van één naar twee zetels gaat, gaat het gemiddelde
slechts met een derde naar beneden, terwijl het voor een partij met 10 zetels met 5%
naar beneden gaat. De restzetels in Tabel 2 gaan onder Sainte-Laguë naar de VVD, het
CDA, de PVV, CU, SGP en de OSF.
5. IJkpunt van vergelijking
De centrale vraag in dit onderzoek is hoe verschillende kiesstelsels de
vertegenwoordiging van kleine partijen zouden hebben beïnvloed bij historische
uitslagen. We hebben daarvoor drie zaken nodig: ten eerste criteria om een kiesstelsel
op te beoordelen, ten tweede een ijkpunt voor de vergelijking en ten derde een planning
van de hypothetische verkiezingen.
5.1 Criteria
Om kiesstelsels te beoordelen kijken we of kleine partijen hier nadeel of voordeel van
hebben. Het grootste nadeel dat kleine partijen van een kiesstelsel kunnen hebben, is
dat zij niet vertegenwoordigd zijn, terwijl zij dat onder een ander kiesstelsel wél zouden
zijn. We kijken hierbij concreet of partijen die wél een zetel zou zijn toegekend onder
het huidige kiesstelsel onder een van de mogelijke kiesstelsels géén zetel zou zijn
toegekend. Dit noemen wij naar analogie met de statistiek ‘valse negatieven’. 8 We
tellen voor ieder verkiezingsjaar simpelweg het aantal valse negatieven. Dit aantal is
echter afhankelijk van het aantal partijen dat in de gevarenzone zit. Als in een jaar drie
partijen onder het huidige kiesstelsel één zetel zouden halen, en in een ander jaar één is
het aantal mogelijke valse negatieven in het eerste geval veel hoger. We kunnen dus
ook de kans van een valse negatieve berekenen als het aantal valse negatieven gedeeld

7

In formele zin:
𝑄+, =

𝑆
2∙𝑍+1

(3)

8
Een ‘valse positieve’ is ook een mogelijkheid. Dat wil zeggen dat na verkiezingen van de helft van de Eerste Kamer een partij één of meer zetels in de hele Eerste Kamer
heeft, terwijl deze partij bij deze specifieke verkiezingen geen zetel heeft gewonnen. Dat is geen theoretische mogelijkheid, maar een direct gevolg van de staggered
verkiezingen. Als een partij in zeg 2022 zetels wint, maar op basis van de uitslag van jaar 2025 geen zetels zou zijn toegekend, behoudt zij de zetels die ze in jaar 2022 heeft
gekregen, aangezien die Eerste Kamerleden een zittingsduur hebben van zes jaar.

7

door het aantal partijen in de gevarenzone.9 In het voorbeeld in Tabel 3 zijn er twee
partijen die een ‘valse negatieve’ hebben onder Grootste Gemiddelden: de SGP en de
OSF.
Een kiesstelsel kan een kleine partij ook bevoordelen. Concreet kan een partij
die bij een eenmalige, gelijktijdige verkiezing één zetel heeft gekregen onder het stelsel
van

staggered

elections

twee

keer

één

zetel

hebben

gekregen

en

zo

oververtegenwoordigd zijn. De SGP en de OSF halen dubbele zetels onder Grootste
Overschotten en Sainte-Laguë (zie Tabel 3). Ook hier kijken we naar het aantal gevallen
dat dit voorkomt en de kans dat dit voorkomt.
Tabel 3: Verkiezingen van 2019 en 2022 onder staggered verkiezingen
Methode
Grootste
Grootste
Sainte-Laguë
Huidige
Gemiddelden
Overschotten
stelselA
Jaar
2019 2022 Som 2019 2022 Som 2019 2022 Som
FvD
7
7
14
6
6
12
6
6
12
13
VVD
6
6
12
6
6
12
6
6
12
12
CDA
5
5
10
4
4
8
5
4
9
9
GL
5
4
9
4
4
8
4
4
8
9
PvdA
3
3
6
3
3
6
3
3
6
7
D66
3
3
6
3
3
6
3
3
6
6
PVV
3
3
6
3
3
6
3
3
6
5
SP
2
2
4
2
2
4
2
2
4
4
CU
2
2
4
2
2
4
2
2
4
3
PvdD
1
1
2
2
1
3
1
1
2
3
50PLUS
1
1
2
1
1
2
1
1
2
2
SGP
0
0
0B
1
1
2C
1
1
2C
1
B
C
C
OSF
0
0
0
1
1
2
1
1
2
1
DENK
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Totaal
38
37
75
38
37
75
38
37
75
75
A
Huidig stelsel als alle Provinciale Statenleden op de lijst stemmen waarvoor ze
verkozen zijn. B Valse negatieve; C Dubbele zetels
5.2 IJkpunt
Om te kijken hoe de verschillende kiesstelsels werken hebben we een ijkpunt van
vergelijking nodig. Dit kunnen niet de daadwerkelijke uitslagen van de Eerste Kamer
in eerdere jaren zijn om twee redenen. Ten eerste was het kiesstelsel anders. Tot 2010
waren lijstverbindingen toegestaan bij Eerste Kamerverkiezingen. Dat maakt de uitslag
substantieel anders, juist voor kleine partijen: in de tijd van lijstverbindingen werd er
9
Dit zijn partijen die één zetel gehaald hebben onder bij de hypothetische berekening onder het huidige kiesstelsel, zonder lijstverbindingen en strategisch stemmen, of bij de
hypothetische berekening nul zetels hadden maar bij de daadwerkelijke verkiezingen één zetel. Concreet betekent dit dat we een aantal partijen die in de hypothetische
berekening nul zetels halen wel tot de gevarenzone hebben gerekend namelijk de OSF in 2011, GPV en PPR in 1987 en RPF in 1987 en 1991.

8

binnen lijstverbindingen gebruik gemaakt van Grootste Overschotten. Bovendien
kunnen Statenleden strategisch stemmen, dat wil zeggen ze stemmen niet op de partij
waarvoor ze verkozen zijn maar een andere partij om een bepaalde uitkomst (zoals een
meerderheid voor een coalitie) te forceren. We hanteren voor het berekenen van de
uitslag

het

nu

geldende

kiesstelsel

van

Grootste

Gemiddelden

zonder

lijstverbindingen.10 De vergelijking is dus met een fictief ijkpunt.
Dan rest ten slotte de vraag hoe Provinciale Statenleden stemmen. We gaan er
in het algemeen vanuit dat iedereen die verkozen is op een provinciale lijst van die partij
voor die landelijke partij stemt.11 Tabel 4 geeft dit ijkpunt weer. We kunnen hier zien
dat een aantal partijen bij verkiezingen geen zetel haalt onder het huidige kiesstelsel:
de RPF haalt bijvoorbeeld maar één keer zetels, terwijl de partij in realiteit tussen 1983
en de 1999 in de Eerste Kamer zat. Ook de GPV en de CPN in 1987 en de OSF in 2011
halen geen zetels in het ijkpunt.

Tabel 4: IJkpunt van vergelijking
Jaar
1987 1991 1995 1999 2003
CDA
27*
27
19
20
22*
*
VVD
12
12
23
20
15
PvdA
28*
17*
14
15
19
D66
5
12
7
4
3
GL
4
3*
8
5
SP
1
2
4
PVV
CU
3*
2
SGP
1
2
2
2
2
FvD
OSF
1
1
1
PvdD
50PLUS
AOV
3*
PSP
1
CPN
0*
PPR
1
GPV
0*
1
1
LPF
2*
*
*
RPF
0
0
1
*
Ander resultaat dan bij eigenlijke verkiezingen
10

2007
21
15*
15*
1*
4
12
4
1*
1
1

2011
11
16
14
6*
5
8
10
2
1

2015
12
13
8
10
4
9
9
3
2

0*
1
1

1
2
2

2019
9
12
7*
6*
9*
4
5
3*
1*
13*
1
3
2

Uitslagen van Provinciale Statenverkiezingen afkomstig van nlverkiezingen.com.
We gaan ervanuit dat partijen die zijn aangesloten bij de Onafhankelijke Senaatsfractie of een ander samenwerkingsverband voor Eerste Kamerverkiezingen op die partij
stemt. Vóór het bestaan van de OSF zijn we uitgegaan van journalistieke bronnen voor het stemgedrag van niet-landelijke partijen. Concreet betekent dit dat de FNP in 1987
op de PPR stemt. Als deze informatie niet beschikbaar was, stemmen deze Statenleden niet. We gaan ervanuit dat personen die verkozen zijn op een combinatielijst op
volgorde van de naam van die lijst geordend zijn tussen de partijen. Dat wil zeggen een SGP-GPV-RPF lijst met één zetel wordt geacht een SGP-stemmend Statenlid op te
leveren. Bij twee zetels, één SGP stemmend Statenlid en één GPV stemmend Statenlid en bij drie zetels één Statenlid voor SGP, GPV en RPF. Het vierde Statenlid van deze
lijst wordt weer geacht SGP te stemmen. Als zo’n naam niet beschikbaar is, gaan we ervanuit dat personen die verkozen zijn op een combinatielijst stemmen in volgorde van
de stemmen die deze partijen hadden bij de vorige verkiezingen. Hier zijn twee uitzonderingen gemaakt: GroenLinks/De Groenen in Zuid-Holland 1995 en PvdA/PPR in
Utrecht in 1982, die zijn in verhouding tot eerdere Provinciale Statenverkiezingen 3 (GL):1 (Groenen) en 5 (PvdA):1 (PRR) verdeeld.
11

9

Tabel 5: Hypothetische verkiezingsjaren
Hypothetische verkiezing Bijbehorende PS-verkiezingen
1986
1982*
1989
1987
1992
1991
1995
1995
1998
1995
2001
1999
2004
2003
2007
2007
2010
2007
2013
2011
2016
2015
2019
2019
2022
2019
*
1986 voor Flevoland
5.3 Planning
Ten slotte zou je op verschillende wijze uitvoering kunnen geven aan de spreiding van
de verkiezingen. We gaan hierbij ervanuit dat de verkiezingen in 2019 zouden zijn
gehouden en rekenen hiervandaan terug. In Tabel 5 is te zien hoe de hypothetische
Eerste Kamerverkiezingen aan Provinciale Statenverkiezingen verbonden zijn.

10

Tabel 6: Mogelijke uitslagen onder het Algehele Stelsel
Stelsel
Grootste Gemiddelden
Grootste
Methode Sainte-Laguë
Overschotten
Criterium
Valse
Dubbele
Valse
Dubbele
Valse
Dubbele
negatieven
zetels
negatieven
zetels
negatieven
zetels
1986 & 1989
1
1
0
3
0
3
1989 & 1992
1
0
0
0
0
0
*
1992 & 1995
4
0
0 of 1
1
0
1
1995 & 1998
4
0
1
3
0
4
1998 & 2001
0
0
0
1
0
1
2001 & 2004
0
0
0
1
0
1
*
*
2004 & 2007
2
0 of 1
0
2 of 3
0
3
2007 & 2010
3
0
0
3
0
4
*
2010 & 2013
2 of 3
0
0
1
0
2
2013 & 2016
1
0
0
0
0
0
*
2016 & 2019
1
0
0
1 of 2
0
2
2019 & 2022
2
0
0
2
0
2
Gemiddelde
1.8
0.1
0.1
1.7
0.0
1.9
Gemiddelde kans
59%
3%
3%
57%
0%
64%
*
Afhankelijk van in welk jaar 38 en in welk jaar 37 zetels verdeeld zouden worden.
6. Algehele Stelsel
De eerste set modellen waar we naar kijken is het Algehele Stelsel, dat wil zeggen het
kiesstelsel waarin alle Provinciale Statenleden om de drie jaar de helft van de Eerste
Kamerleden kiezen. De uitslagen zijn samengevat in Tabel 6.12
6.1 Grootste Gemiddelden
Onder Grootste Gemiddelden is er vaak sprake van ‘valse negatieven’. Gemiddeld
vallen twee partijen per verkiezing onder deze grens. In 1995 en 1998 zijn er zelfs vier
partijen die als er 75 zetels te verdelen zouden zijn wel zetels zouden halen, maar onder
dit kiesstelsel nul. Alleen in 2001 en 2004 zijn er geen valse negatieven. Daar staat
tegenover dat er maar één keer een partij twee zetels zou halen als deze met 75 zetels
maar één zetel zou halen. Van alle partijen in de gevarenzone, haalt zestig procent geen
zetels onder Grootste Gemiddelden met staggered verkiezingen. Dit bevestigt de
hypothese dat het enkel invoeren van staggered verkiezingen en de rest van kiesstelsel
gelijk houden, negatief kan uitpakken voor kleine partijen.

12
Zoals we eerder observeerden, kan de volgorde van het jaar waarin 37 en het jaar waarin 38 zetels verdeeld worden, uitmaken voor de uitslag. In de Tabel 6 zijn deze
uitslagen in principe samengenomen als ze gelijk zijn en zijn apart discrepanties aangeven.

11

In
gevarenzone
6
2
4
4
1
1
4
4
4
1
2
2
2.9
-

6.2 Grootste Overschotten
Onder Grootste Overschotten is het aantal valse negatieven veel kleiner. Dit zijn er
slechts drie. Van alle partijen ‘in de gevarenzone’, is dit slechts 6%. Daar staat
tegenover dat het fenomeen dubbele zetels veel vaker voorkomt. In 1989, 1998, 2007
en 2010 halen drie partijen ‘te veel’ zetels. Gemiddeld halen per verkiezing bijna twee
partij uit de gevarenzone meerdere zetels. Dit is meer dan de helft van alle partijen die
als er 75 zetels te verdelen waren minder dan twee zetels zouden halen.
6.3 Methode Sainte-Laguë
Valse negatieven komen in deze modellen onder de methode Sainte-Laguë niet voor.
Daar staat tegenover dat twee van de drie partijen die in de gevarenzone zitten, meer
dan één zetel halen. Gemiddeld is dit twee partijen per verkiezing. Het zijn er vier in
1998 en 2010.
7. Groepenstelsel
De tweede set modellen waar we naar kijken is het Groepenstelsel. Dit is het kiesstelsel
waarin om de zes jaar de helft van de Provinciale Statenleden de helft van de Eerste
Kamerleden kiezen en dan drie jaar later de andere helft van de Statenleden mag
stemmen. Hypothetisch zijn er 4094 mogelijke verdelingen van provincies. Veel van
deze verkiezingen zijn niet gebalanceerd. Eén mogelijke verdeling is bijvoorbeeld dat
Zeeland (goed voor 1 zetel) een groep vormt en de rest van Nederland de andere (goed
voor 74 zetels). Daarom bekijken we apart een aantal verdelingen in groepen die, in
1986, héél dicht bij een 50-50% verdeling zaten. We kiezen hierbij de gevallen die, in
1986, tot maximaal 1% afweken van deze verdeling. We noemen dit de gebalanceerde
groepen. Dit zijn 166 van de 4094 verdelingen. Er zijn dus in totaal 4094 mogelijke
verdelingen van provincies, drie wijzen van restzetelverdeling en twaalf
verkiezingsuitslagen. Dat betekent dat we 147,384 mogelijke uitslagen kunnen
bekijken. Het is niet redelijk om deze allemaal individueel te bespreken, we beperken
ons daarom tot gemiddelden. De score van deze systemen op de criteria staan in Tabel
7.

12

Tabel 7: Mogelijke uitslagen onder het Groepenstelsel
Stelsel
Grootste
Gemiddelden
Criterium
Allen Gebalanceerd
Valse negatieven Aantal
0.98
1.13
Kans
45%
50%
Dubbele zetels
Aantal
0.15
0.13
Kans
8%
5%

Grootste
Overschotten
Allen Gebalanceerd
0.22
0.18
11%
9%
0.95
1.11
55%
61%

Sainte-Laguë
Allen Gebalanceerd
0.22
0.17
11%
8%
0.93
1.13
53%
61%

7.1 Grootste Gemiddelden
Onder Grootste Gemiddelden is er ook nu vaak sprake van ‘valse negatieven’.
Gemiddeld is er meer dan één valse negatieve per verkiezing; bijna de helft van de
partijen in gevarenzone. Als we kijken naar de gebalanceerde verdeling in groepen dan
wordt dit effect iets groter: meer dan één partij per verkiezing en de helft van de partijen
in de gevarenzone.13 Dubbele zetels komen in dit stelsel niet vaak voor.
7.2 Grootste Overschotten
Net als voorheen komen onder Grootste Overschotten valse negatieven niet vaak voor:
dit is onder alle verdelingen 11% en onder de gebalanceerde verdelingen 9% van de
gevallen. Daar staat tegenover dat in ruim de helft van de gevallen een partij dubbele
zetels haalt.
7.3 Sainte-Laguë
Valse negatieven komen onder Sainte-Laguë in combinatie met het Groepenstelsel
nauwelijks voor. Ongeveer 10% van de partijen in de gevarenzone haalt geen zetels als
we naar alle uitslagen kijken. Dubbele zetels zijn net echter net als onder Grootste
Overschotten een veelvoorkomend fenomeen.

13
Dit is hoger bij de meer evenwichtige verdeling omdat als de verdeling heel ongelijk is, de kans op een valse negatieve kleiner is: als 74 en 1 zetels te verdelen zijn, is de
kans op een valse negatieve veel kleiner dan bij 38 en 37 zetels omdat 74 zetels praktisch de uitslag van onder 75 zetels zal zijn.

13

8. Alternatieve Oplossingen
Er zijn behalve de 24,576 kiesstelsels die we hier hebben doorgerekend nog andere
opties die de vertegenwoordiging van kleine partijen kan verzekeren. We kijken hier
naar drie alternatieve opties: een ‘gemengd stelsel’, lijstverbindingen en een stelsel met
meer dan twee groepen.
Tabel 8: Verkiezingen van 2019 en 2022 in een gemengd kiesstelsel
Jaar
2019
2022
Som Huidige stelselA
Methode Grootste Gemiddelden Grootste Overschotten
FvD
6
7
13
13
VVD
6
6
12
12
CDA
4
5
9
9
GL
4
5
9
9
PvdA
3
3
6
7
D66
3
3
6
6
PVV
3
3
6
5
SP
2
2
4
4
CU
2
2
4
3
PvdD
1
1
2
3
50PLUS
1
1
2
2
SGP
1
0
1
1
OSF
1
0
1
1
DENK
0
0
0
0
Totaal
37
38
75
75
A
Huidig stelsel als alle Provinciale Statenleden op de lijst stemmen waarvoor ze
verkozen zijn
8.1 Gemengd Kiesstelsel
Een gemengd stelsel zou de ‘overcompensatie’ van Grootste Gemiddelden en SainteLaguë kunnen beperken. Een mogelijkheid is bijvoorbeeld om bij het verkiezen van de
helft van de Kamer Grootste Overschotten te gebruiken en bij het verkiezen van de
andere helft Grootste Gemiddelden. Tabel 8 illustreert hoe dit zou kunnen werken. In
dit geval wordt in 2019 onder Grootste Overschotten 38 Eerste Kamerleden gekozen
hier krijgen de SGP en de OSF wel een zetel. In 2022 worden dan over Grootste
Gemiddelden (en dezelfde Provinciale verkiezingsuitslag als in 2019) 37 Eerste
Kamerleden gekozen. Hier krijgen de SGP en de OSF geen zetel. Het netto-resultaat is
dat de SGP en de OSF één zetel halen en dus niet zijn onder- of overgerepresenteerd n
vergelijking met het huidige stelsel.

14

In Tabel 9 is de uitwerking van zo’n gemengd stelsel met Grootste Overschotten
en Grootste Gemiddelden uitgewerkt. 14 Het laat zien dat er bij iedere verkiezing
gemiddeld een halve partij uit de gevarenzone uit de Kamer valt. Dit is één-zesde van
alle partijen in de gevarenzone. Een even groot aantal en deel van de partijen krijgt
dubbele zetels. Het houdt hiermee dus het midden tussen de twee stelsels. "Deze variant
kent twee nadelen: ten eerste hebben alleen partijen met vrij continue electorale steun
hier voordeel van, en kleine partijen die plotseling opkomen niet. Ten tweede maakt
deze variant het kiesstelsel complexer, alleen maar om dit probleem op te lossen.15
Tabel 9: Mogelijke Uitslagen onder het Gemengde Stelsel
Criterium
Gemengd Stelsel
Valse negatieven Aantal
0.48
Kans
17%
Dubbele zetels
Aantal
0.46
Kans
18%
Alleen voor het Algehele Stelsel.
8.2 Lijstverbindingen
Voor 2010 toen lijstverbindingen nog wel gebruikt konden worden voor de Eerste
Kamer zagen verkiezingsuitslagen er anders uit dan men op basis van een simpele
doorrekening zou verwachten (zie Tabel 4). Lijstverbindingen, in elk geval, zoals die
tot 2010 gebruikt werden, kunnen echter geen valse negatieven voorkomen. Om recht
te hebben op een restzetel moest een partij die in een lijstverbinding zat ook zelfstandig
(buiten de lijstverbinding) zetels halen. Het nadeel van dit stelsel is bovendien dat de
vertegenwoordiging van kleine partijen afhankelijk wordt gemaakt van de
welwillendheid van andere partijen. En sterker nog: als andere partijen een kleine partij
graag willen helpen om zetels te krijgen, kunnen hun Statenleden, zonder de noodzaak
lijstverbinding opnieuw in te voeren, strategisch stemmen: toen de OSF dreigde uit de
Kamer te vallen, in 2011, hebben leden van 50PLUS op die partij gestemd.
8.3 Een Stelsel met Vier Groepen
Het kiesstelsel voor 1983 had niet twee groepen zoals het kiesstelsel dat we hier hebben
doorgerekend maar vier. Toen werd er bij restzetelverdeling in principe gebruik

14

Vanwege de mogelijke combinaties van jaren, 37 of 38 en restzetelverdelingsmethoden zijn er vier kiesstelsel.
15
Een andere optie zou kunnen zijn om bij het verdelen van restzetels eerst te kijken of er partijen zijn die op basis van 75 zetels wel één zetel zouden krijgen, maar dat nu
in de Kamer niet hebben en deze zetels eerst toe te kennen en vervolgens de overige restzetels op basis van Grootste Gemiddelden. Dat sluit valse negatieven en dubbele
zetels helemaal uit.

15

gemaakt van Grootste Overschotten, een methode voor restzetelverdeling die gunstiger
is voor kleine partijen dan Grootste Gemiddelden. Terwijl aan de ene kant de kleinere
districten een hoger drempel voor kleine partijen opwerpen, kan Grootste Overschotten
gunstig uitpakken voor kleine partijen.
Het negatieve effect van het verviervoudigen van de kiesdrempel ten opzichte
van de huidige situatie is veel zwaarder dan wat Grootste Overschotten kan
compenseren. Kiezen voor Grootste Overschotten boven Grootste Gemiddelden zorgt
ervoor dat een partij die 2% van de stemmen haalt met 38 zetels wel in de Eerste Kamer
komt. Als we de kiesdeler echter nogmaals halveren, dan haalt zo’n partij met 2% van
de stemmen minder de helft van de kiesdeler en is ze waarschijnlijk uit beeld voor een
restzetel. Kortom: het verdubbelen van de kiesdrempel zal tot meer ‘valse’ negatieven
leiden dan Grootste Overschotten kan compenseren.
9. Extra Criteria
Boven hebben we gekeken naar twee criteria, de onder- en oververtegenwoordiging
van partijen in de gevarenzone. We kijken hier kort naar vijf extra criteria: de
vertegenwoordiging van kleine partijen, fractionalisatie, de mogelijkheid van cracking
of packing van bepaalde partijen, evenredige vertegenwoordiging van provincies en
hoe veel keer een stem ‘telt’.
9.1 De Vertegenwoordiging van Kleine Partijen buiten de Gevarenzone
De analyse hierboven keek naar partijen die nul of één zetel halen. Het restzetelregime
heeft ook een effect voor partijen buiten de gevarenzone. We kijken hier naar partijen
die meer dan één zetel haalden, maar het mediane aantal zetels (5) of lager scoorden.
Deze partijen kunnen ook meer of minder zetels halen dan men op basis van het huidige
kiesstelsel zou verwachten. We laten hier het effect van de staggered verkiezingen
buiten beschouwing en kijken alleen naar het effect van het restzetelregime in
combinatie met het lagere aantal zetels dat te verdelen is.
We kijken naar het verschil in het percentage zetels dat een partij onder het
huidige stelsel zou krijgen en als er 38 zetels zijn te verdelen onder verschillende
stelsels om restzetels te verdelen. Tabel 10 geeft de uitslag van 2019 weer met
verschillende restverdelingsstelsels. Kleine partijen buiten de gevarenzone halen onder
het huidige stelsel 12 zetels (16%). Onder Grootste Gemiddelden met 38 zetels halen
ze ook 16% van de zetels. Onder Grootste Overschotten halen ze 18% van de zetels.
16

En in dit geval halen ze onder Sainte-Laguë ook 16% van de zetels. Het verschil is dus
nul voor Grootste Gemiddelden en Sainte-Laguë en +2% onder Grootste Overschotten.
Als we naar alle uitslagen (Tabel 11) kijken dan halen deze Kleine Partijen
Buiten de Gevarenzone onder Grootste Gemiddelden met 37 of 38 zetels bijna exact
hetzelfde percentage zetels. Onder Grootste Overschotten is dit bijna een-derde zetel
méér dan onder het huidige stelsel en onder Sainte-Laguë is dit bijna een kwart zetel
méér.
Tabel 10: Uitslag van 2019 met 75 en 38 zetels onder Verschillende Methodes om Restzetels te Verdelen
Methode Huidige stelselA
Grootste Gemiddelden
Grootste Overschotten
Sainte-Laguë
Zetels
%
Zetels
%
Verschil Zetels
%
Verschil Zetels
%
Verschil
FvD
13
17%
7
18%
+1%
6
16%
-2%
6
16%
-2%
VVD
12
16%
6
16%
0%
6
16%
0%
6
16%
0%
CDA
9
12%
5
13%
+1%
4
11%
-1%
5
13%
+1%
GL
9
12%
5
13%
+1%
4
11%
-1%
4
11%
-1%
PvdA
7
9%
3
8%
-1%
3
8%
-1%
3
8%
-1%
D66
6
8%
3
8%
0%
3
8%
0%
3
8%
0%
PVV
5
7%
3
8%
+1%
3
8%
+1%
3
8%
1%
SP
4
5%
2
5%
0%
2
5%
0%
2
5%
0%
CU
3
4%
2
5%
+1%
2
5%
+1%
2
5%
+1%
PvdD
3
4%
1
3%
-1%
2
5%
+1%
1
3%
-1%
50PLUS
2
3%
1
3%
0%
1
3%
0%
1
3%
0%
SGP
1
1%
0
0%
0%
1
3%
+1%
1
3%
+1%
OSF
1
1%
0
0%
0%
1
3%
+1%
1
3%
+1%
DENK
0
0%
0
0%
0%
0
0%
0%
0
0%
0%
Totaal
75
100%
38 100%
0%
38 100%
0%
38 100%
0%
KPBG
12
16%
6
16%
-0%
7%
18%
+2%
6
16%
-0%
A
Huidig stelsel als alle Provinciale Statenleden op de lijst stemmen waarvoor ze
verkozen zijn. Grijze Balk/KPGB = Kleine Partijen Buiten de Gevarenzone
Tabel 11: Kleine Partijen Buiten de Gevarenzone
Methode
Totale Verschil
Grootste Gemiddelden
+0.03%
Grootste Overschotten
+0.31%
Sainte-Laguë
+0.24%
Alleen voor het Algehele Stelsel.

9.2 Versplintering

17

We kunnen in nog algemenere zin kijken naar het effect van het kiesstelsel op de
fractionalisatie of versplintering, aan de hand van het ‘effectief aantal parlementaire
partijen’. 16 Dat wil zeggen het aantal partijen waarbij we rekening houden met hun
relatieve grootte. Dus een Kamer verdeeld tussen vijf partijen met allemaal 20% heeft
een hoger effectief aantal partijen dan een parlement waarbij een partij 50% van de
stemmen heeft en de andere vier 12.5%. Zoals te zien is in Tabel 12, is het gemiddeld
aantal effectieve partijen onder het huidige kiesstelsel tussen 1986 en 2019 5.92. Onder
Grootste Gemiddelden is dit gemiddeld 0.44 (of 7%) lager. Met Grootste Overschotten
is dit gemiddeld 0.37 (of 7%) hoger. Met Sainte-Laguë is dit 0.43 (of 8%) hoger. In het
algemeen werkt Sainte-Laguë en Grootste Overschotten versplintering in de hand.
Tabel 12: Effectief Aantal Partijen
Jaar
Huidige
Jaren
Grootste
Grootste
Saintestelsel
Gemiddelden
Overschotten Laguë
1987
3.34
1986 & 1989 3.59
4.05
4.00
1991
4.24
1989 & 1992 3.68
4.16
4.07
1995
4.84
1992 & 1995 4.48
5.14
5.17
1995
4.84
1995 & 1998 4.47
5.30
5.64
1999
5.01
1998 & 2001 4.80
5.36
5.50
2003
4.96
2001 & 2004 4.84
5.33
5.33
2007
5.25
2004 & 2007 4.74
5.60
5.71
2007
5.25
2007 & 2010 4.80
5.73
5.95
2010
6.99
2010 & 2013 5.75
6.86
7.08
2015
8.03
2013 & 2016 7.10
8.12
8.22
2019
9.00
2016 & 2019 9.09
10.11
9.97
2019
9.00
2019 & 2022 8.41
9.75
9.55
Gemiddeld
5.92
5.48
6.29
6.35
Alleen voor het Algehele Stelsel. Om de jaren vergelijkbaar te houden met het
staggered kiesselsel zijn 1995, 2007 en 2019 twee keer opgenomen.
9.3 Packing & Cracking
Partijen die op de grens zitten wel of niet uit de Eerste Kamer te vallen, hebben vaak
een regionale basis. Een bepaalde groepering van provincies kan positieve effecten
hebben op hun vertegenwoordiging. Eén van de partijen die in 2019 en 2022 uit de
Eerste Kamer dreigen te vallen is de SGP. In alle 136 gevallen uit de 4,094
doorrekeningen voor de uitslag van 2019 waarbij de SGP geen zetels in de Eerste
Kamer haalt, zijn de provincies Zeeland, Zuid-Holland, Gelderland en Overijssel, waar
16

In formele zin:
𝐸𝐴𝑃𝑃 =

1
∑4256 𝑍2 3

(4)

Waarbij Z het aandeel zetels in het parlement is.

18

de SGP bovenmatig scoort, precies half-half verdeeld. Zet deze bij elkaar (‘packing’)
en de SGP is verzekerd van een zetel. Scheidt deze van elkaar en de SGP haalt
waarschijnlijk geen zetel (‘cracking’). De provincies onder het Groepenstelsel kunnen
dus zo verdeeld worden om een bepaalde partij te bevoordelen of te benadelen
(‘gerrymandering’). Dit kan de vertegenwoordiging van bepaalde kleine partijen
verzekeren, maar anderen veroordelen tot een situatie zonder zetels.
9.4 Evenredige Vertegenwoordiging van Provincies
De invoering van het Groepenstelsel kan bovendien negatieve effecten hebben op de
evenredige vertegenwoordiging van provincies. De keuze voor de groepen en het aantal
zetels dat in iedere groep verdeeld wordt ligt (in principe) vast in de Kieswet.17 In dit
stuk zijn de zetelverdelingen voor alle jaren bepaald op basis van de inwonertallen van
1986. We kunnen zo volgen in welke mate de verdeling die op basis van inwonertallen
uit 1986 gemaakt is, in 2019 nog steeds provincies evenredig vertegenwoordigt. Ten
opzichte van 1986 zit 49% van de uitslagen er één zetel naast. 8% zelfs twee zetels. Dat
betekent dat dus in groepen provincies waar de bevolking groeit, de kiezer minder
vertegenwoordigers

krijgt

en

waar

de

bevolking

afneemt,

de

relatieve

vertegenwoordiging juist verbetert.18
9.5 Hoe vaak Stemmen Tellen
De keuze tussen het Groepenstelsel of het Algehele Stelsel in combinatie met de
zesjaarlijkse verkiezingen beïnvloedt ook of kiezers bij bepaalde Provinciale
Statenverkiezingen één keer, meerdere keren of geen invloed hebben op de
verkiezingsuitslag. In de doorgerekende gevallen vonden de Eerste Kamerverkiezingen
van 1995 en 1998, de verkiezingen van 2007 en 2010 en van 2019 en 2022 plaats op
basis van dezelfde Provinciale Statenverkiezingen (respectievelijk 1995, 2007 en
2019). Dat betekent aan de ene kant dat onder het Algehele Stelsel dezelfde Provinciale
Statenleden, gekozen op basis van dezelfde verkiezingsuitslag, twee keer hun stem uit
brengen. Aan de andere kant betekent dit juist dat onder het Groepenstelsel slechts de
helft van de Statenleden die in de andere jaren gekozen zijn (1987, 1991, 1999, 2003,
2011 en 2015) de samenstelling van de Eerste Kamer kan beïnvloeden.

17
Tussen 1922 en 1983 is dit slechts één keer gewijzigd, in 1956, toen de Eerste Kamer van 50 naar 75 zetels ging. Het wijzigingen van stemwaardes kan dit niet oplossen
omdat het gaat om een ongelijke verdeling tussen groepen niet binnen groepen.
18
De kans op over- en ondervertegenwoordiging wordt nog groter als er vier groepen worden gebruikt.

19

10. Conclusie
De centrale vraag van dit onderzoek is: welke invloed zou een wijziging van het
kiesstelsel voor de Eerste Kamer hebben op de vertegenwoordiging van kleine partijen?
De overgang naar een stelsel waarbij om de drie jaar de helft van de Eerste Kamerleden
gekozen wordt, is daarbij het uitgangspunt. We hebben intensief naar twee dimensies
gekeken: de methode om restzetels te verdelen en de vraag of alle of slechts de helft
van de Provinciale Staten om de drie jaar de Eerste Kamer verkiezen. We toetsen de
mogelijke kiesstelsels op twee criteria: of er ‘valse negatieven’ zijn, dat wil zeggen of
partijen die bij een verdeling van 75 zetels wel vertegenwoordigd zijn, dat bij een
verdeling van de helft van de Eerste Kamerzetels niet zijn. Dit is het mogelijke
negatieve effect van de wijziging van het kiesstelsel op kleine partijen. Ook kijken we
naar de mogelijkheid dat een partij twee zetels krijgt, terwijl deze onder het huidige
kiesstelsel maar één zetel krijgt. Dit is een mogelijk positief effect van de wijziging van
het kiesstelsel op kleine partijen.
Het gekozen stelsel voor restzetels heeft een grote invloed op de
vertegenwoordiging van kleine partijen. De huidige regel voor restzetelverdeling,
Grootste Gemiddelden, kan een groot deel van de partijen die bij doorrekening van het
huidige kiesstelsel niet meer dan één zetel hebben gehaald, uit de Eerste Kamer houden.
Onder het Algehele Stelsel is dit 60% en onder het Groepenstelsel ongeveer 50%.
Onder Grootste Overschotten of de methode Saint-Laguë komt dit nauwelijks voor
(minder dan 11%).
Hier staat tegenover dat onder Grootste Overschotten en Sainte-Laguë het veel
vaker voorkomt dat een partij die onder het huidige stelsel één zetel haalt, meerdere
zetels zou halen: dit gebeurt in drie van de vijf gevallen onder zowel het Algehele
Stelsel als het Groepenstelsel.
Als we kijken naar de zes onderzochte systemen, op basis van de twee gedefinieerde
criteria, dan is er een simpele keuze: ofwel een systeem heeft valse negatieven of een
systeem heeft dubbele zetels. Een gulden middenweg waarbij beide kwaden worden
ontlopen, zit niet onder deze zes systemen. Tabel 12 vat deze conclusie samen

Tabel 12: Samenvatting
20

Dubbele
zetels
<40%
≥40%

Valse negatieven
<40%
Grootste Overschotten & Algehele Stelsel
Grootste Overschotten & Groepenstelsel
Sainte-Laguë & Algehele Stelsel
Sainte-Laguë & Groepenstelsel

≥40%
Grootste Gemiddelden & Algehele Stelsel
Grootste Gemiddelden & Groepenstelsel
-

Als alternatieve oplossingen hebben we hier nog kort gekeken naar de invoering
van lijstverbindingen, van de invoering van meer groepen en van een gemengd stelsel
om restzetels te verdelen. Die laatste optie vormt een middenweg tussen onder- en
oververtegenwoordiging: dit komt minder voor onder deze stelsels maar is niet uit te
sluiten. In dat geval zou bij de verkiezing van bijvoorbeeld de 38 zetels Grootste
Gemiddelden toegepast worden, maar bij de verkiezing van 37 zetels Grootste
Overschotten. Kleine partijen kunnen dan een zetel krijgen onder Grootste
Overschotten maar geen extra zetel drie jaar daarna omdat de verkiezingen dan onder
Grootste Gemiddelden zijn.
Dit stuk heeft ook gekeken naar vijf extra criteria. Ten eerste de
vertegenwoordiging van kleine partijen net buiten de gevarenzone. Zij gaan er onder
halvering van het aantal te verdelen zetels procentueel er niet op achteruit, zelfs, als
Grootste Gemiddelden gebruikt wordt. Ten tweede, fractionalisatie: onder Grootste
Overschotten of de methode-Sainte-Laguë zijn grote partijen kleiner en kleine partijen
groter dan onder Grootste Gemiddelden. Ten derde, de evenredige vertegenwoordiging
van provincies. Omdat in het Groepenstelsel niet gecompenseerd kan worden voor
bevolkingsgroei, worden geleidelijk groepen met provincies waar de bevolking sterk
groeit ondervertegenwoordigd ten opzichte van groepen met provincies waar de
bevolking minder sterk groeit of daalt. Ten vierde, de kans dat sommige Provinciale
Staten, en daarmee hun kiezers twee keer invloed hebben op de samenstelling van de
Eerste Kamer of nooit. Dat eerste is het gevolg van het Algehele Stelsel en dat tweede
van het Groepenstelsel. Ten slotte, schept de keuze hoe provincies in het Groepenstelsel
op te delen, de mogelijkheid om de stemmen van bepaalde kleine partijen op te breken
of juist op te stapelen en zo hun vertegenwoordiging in de Eerste Kamer zeker te stellen
of juist uit te sluiten.

21