Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

32 852

Grondstoffenvoorzieningszekerheid

33 043

Groene economische groei in Nederland (Green
Deal)

Nr. 74

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 oktober 2018
Met het programma Van Afval Naar Grondstof 2014–2016 (VANG) is
ingezet op het versnellen van de transitie naar een circulaire economie.
Verschillende malen bent u geïnformeerd over de opzet en de voortgang
van het programma1 dat een vervolg heeft gekregen in het Rijksbrede
programma «Nederland circulair in 2050»2. In het Grondstoffenakkoord3
zijn afspraken gemaakt met maatschappelijke partners om de transitie
gezamenlijk te versnellen. De Transitieagenda’s4, evenals de kabinetsreactie5 daar op, heb ik u dit voorjaar toegezonden.
In de brief bij de voortgangsrapportage VANG 20156 is toegezegd om
medio 2017 het programma VANG te evalueren. Daarom is in 2017 aan
het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) gevraagd om
een evaluatie uit te voeren van VANG over de periode 2014–2016. De
evaluatie VANG treft u aan in de bijlage7. In deze brief vat ik de resultaten
samen en geef ik u mijn reactie.
Resultaten van de evaluatie
Het RIVM constateert dat VANG de transitie naar een circulaire economie
heeft bevorderd. Zo heeft VANG bijgedragen aan duurzamer produceren
en consumeren. Het RIVM constateert dat tijdens het VANG-programma
innovatie over de hele keten veel meer aandacht gekregen heeft. Dit
betreft kennisontwikkeling, circulair ontwerp en de inzet op ketensamen1

Kamerstukken 33 043, nrs. 28 en 41, Kamerstukken 32 852 en 33 043, nr. 34.
Kamerstukken 32 852 en 33 043, nr. 33.
3
Kamerstuk 32 852, nr. 46.
4
Kamerstuk 32 852 en 33 043, nr. 53.
5
Kamerstuk 32 852 en 33 043, nr. 59.
6
Kamerstuk 33 043, nr. 41.
7
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
2

kst-32852-74
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 852, nr. 74

1

werking. Voorbeelden van succesvolle initiatieven zijn het CIRCOprogramma (Creating business through circular design) en de
KIEM-VANG-regeling (Kennis Innovatie Mapping). Door het CIRCOprogramma staat circulair ontwerpen inmiddels op de agenda bij
kennisinstellingen en wordt het omarmd door het bedrijfsleven. Door de
KIEM-VANG-regeling (Kennis Innovatie Mapping) zijn duurzame innovatietrajecten opgezet. Er is vooruitgang geboekt op alle thema’s van VANG:
stimuleren van ketens, grondstofonafhankelijk ondernemen, marktprikkels, kennis en innovatie, circulair ontwerpen, consumptiepatronen en
maatschappelijk verantwoord inkopen. Het RIVM stelt dat transitie naar
een circulaire economie een kwestie van lange adem is en dat het
Rijksbrede programma inspeelt op de bredere inzet die nu nodig is om de
transitie naar grondstoffenreductie te bewerkstelligen.
Het RIVM is van mening dat enkele aspecten nadere aandacht nodig
hebben. De realisatie van de doelen voor de scheiding van huishoudelijk
afval (75% in 2020) en de vermindering van de hoeveelheid huishoudelijk
restafval (100 kg per inwoner in 2020) liggen niet op schema. Dit geldt ook
voor de hoeveelheid afval die wordt gestort of verbrand (halvering tot
5 mln ton in 2022). Het RIVM geeft aan dat hier nog een flinke versnelling
nodig is.
Tot slot doet het RIVM een aantal aanbevelingen voor de inrichting en
sturing van het toekomstige beleid voor het versnellen van de transitie
naar een circulaire economie, zoals het expliciteren van de veranderstrategie en verder uitwerken van doelen. Het RIVM vraagt daarnaast onder
meer aandacht voor de volgende punten: de kwaliteit van de te recyclen
materialen, de noodzaak van financiële instrumenten, een sterkere
invulling van de rol van de overheid als regulator, het verbreden van de
producentenverantwoordelijkheid, hoe om te gaan met eerdere investeringen en het meten van de voortgang. Het RIVM constateert daarbij dat
het Rijksbrede programma «Nederland circulair in 2050», evenals het
EU-kader aan deze punten al meer aandacht geven.
Reactie
Het is goed om te zien dat VANG een positieve bijdrage heeft geleverd aan
het op gang brengen van de transitie naar een circulaire economie. De
ambities, doelen en acties van VANG zijn verwerkt in het Rijksbrede
programma «Nederland circulair in 2050».
Extra aandacht vraagt het RIVM voor de realisatie van de doelstellingen
voor afvalscheiding en de hoeveelheid restafval. Dit neem ik serieus, want
deze doelstellingen spelen een belangrijke rol bij een zuiniger gebruik van
grondstoffen. De evaluatie kijkt terug op de periode 2014–2016. De laatste
jaren is sprake van een gestage stijging van de prestaties door gemeenten
op het vlak van afvalscheiding en restafval, een versnelling is echter nodig
en mogelijk. Voor wat betreft de hoeveelheid restafval blijkt uit de meest
recente cijfers over 2016 dat 40 gemeenten de doelstelling van 100 kg
restafval per inwoner per jaar al hebben behaald en dat anderzijds ca.
60 gemeenten nog ruim 250 kg restafval hebben. Uit de onderlinge
verschillen tussen gemeenten blijkt dat er nog het nodige perspectief is
voor verbetering van prestaties van gemeenten die nog achterblijven. Dat
is een belangrijke constatering, want om de doelstellingen te halen is
extra inzet van achterblijvende gemeenten van belang.
Gemeenten zijn er primair zelf verantwoordelijk voor dat hun inwoners
afval scheiden. Zij moeten afwegen welk instrumentarium ze willen
inzetten in hun afvalbeleid. Zij kennen immers hun eigen burgers en hun
eigen situatie het beste. In de praktijk gaat veel effect uit van invoering
van diftar, een gedifferentieerd tarief van de afvalstoffenheffing waarbij
burgers meer betalen naar gelang zij meer afval hebben. Daarnaast blijkt
dat deze gemeenten veelal een lage afvalstoffenheffing hebben, zodat dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 852, nr. 74

2

systeem goedkoper is voor burgers. In 2017 hadden 179 gemeenten een
vorm van diftar. Dit aantal groeit elk jaar.
Voor goede resultaten van afvalscheiding is draagvlak bij de burgers een
voorwaarde. Hiervoor is het nodig dat de gemeente goed communiceert
met haar burgers over nut en noodzaak van wijzigingen in het afvalsysteem. Het moet de burgers bovendien zo eenvoudig mogelijk worden
gemaakt om hun afval te scheiden.
Door het rijk zijn de gemeenten de afgelopen jaren op allerlei manieren
ondersteund met kennis, expertise en instrumenten op het vlak van
afvalreductie en -scheiding. Er is een kennisinfrastructuur opgezet, er is
ondersteuning on the job geleverd en is een benchmark ontwikkeld
waarmee gemeenten kunnen leren van elkaar. In veel nieuwe collegeprogramma’s wordt expliciet aandacht geschonken aan duurzaamheid en
daarmee veelal ook aan het afvalbeleid. In het kader van de Balans van de
Leefomgeving 2018 heeft het PBL geconstateerd dat bij gemeenten nog
veel plannen op stapel staan en de verwachting uitgesproken dat in 2020
flinke stappen zijn gezet richting de doelen voor huishoudelijk afval.
Naast het gewicht van het afval is ook de waarde en de kwaliteit van de
deelstromen van belang. Hoe hoger de kwaliteit van de deelstromen hoe
groter de leveringszekerheid en hoe beter recycling kan plaatsvinden. Ook
hiervoor is een goede communicatie met burgers essentieel.
Maatregelen
De aanbevelingen van het RIVM neem ik over. De explicitering van de
doelen en veranderstrategie komen aan de orde in het Uitvoeringsprogramma circulaire economie 2019–2023, de aanbeveling om de focus te
leggen op materiaalketens neem ik mee bij het inrichten van het meet- en
sturingssysteem.
Het RIVM constateert dat met name het beleid gericht op meer afvalscheiding en minder restafval versnelling behoeft. Het is daarvoor
belangrijk dat het afvalbeleid van gemeenten voldoende ambitie heeft.
Daar vraag ik waar mogelijk en passend aandacht voor. Ik zal deze
evaluatie daarom onder de aandacht van de VNG brengen.
In het Uitvoeringsprogramma circulaire economie zal expliciet ondersteuning opgenomen worden voor gemeenten waar nog veel verbeteringen mogelijk zijn. Daarbij gaat bijzondere aandacht uit naar kwaliteitsverbetering van deelstromen. Verder heb ik in de kabinetsreactie op de
transitieagenda’s een aantal concrete maatregelen aangekondigd die
doorwerken naar meer afvalscheiding en circulariteit, zoals:
• Een aantal maatregelen die storten en verbranden van restafval tegen
gaan en daarmee circulariteit en afvalscheiding bevorderen. Ik wijs
hier op de verhoging van de afvalstoffenbelasting op verbranden en
storten per 1 januari 2019 met € 18 naar € 31,39 per ton, die is
aangekondigd in de Miljoenennota 2019. Voorts zal ik een analyse
laten uitvoeren naar het stelsel van prikkels voor storten en verbranden en daar bij de Kamer op terug komen als ik mogelijkheden voor
verbetering zie, zoals toegezegd in het AO Circulaire Economie van
6 september 2018.
• Versterken van de producentenverantwoordelijkheid. Dit zal positief
doorwerken in verlaging van de hoeveelheid restafval, evenals het
beperken van het gebruik van wegwerpplastics.
• In gesprek gaan met de detailhandel over maatregelen om circulair
gedrag te bevorderen. De detailhandel kan een belangrijke invloed
hebben op het gedrag van burgers.
• Kritisch bezien van het wettelijk kader voor afvalinzameling bij de
kantoor-, winkel- en dienstensector. Hier zijn nog verbeteringen
mogelijk bij het scheiden van afval.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 852, nr. 74

3

Deze maatregelen worden aangevuld met acties uit de Transitieagenda
consumptiegoederen. Dat vraagt inzet van het kabinet, maar ook van de
andere partners in het Grondstoffenakkoord.
Uiteraard is het van belang om goed in beeld te houden of de genomen
maatregelen het juiste effect sorteren. Ik heb daarom het RIVM gevraagd
als onderdeel van deze evaluatie de beleidsinzet van na 2016 te beoordelen op effectiviteit. Het RIVM heeft als reactie aangegeven dat van deze
inzet in algemene zin een positieve bijdrage mag worden verwacht.
Binnen het meet- en sturingssysteem voor een circulaire economie wordt
de vraag opgepakt wat de doorwerking en effectiviteit is van beleidsmaatregelen en hoe deze vroegtijdig in kaart is te brengen. Een kenniscoalitie
met o.a. PBL, CBS, CPB, RIVM, TNO en RWS werkt momenteel aan de
ontwikkeling van dit systeem. Acties, beleidsprestaties, het maatschappelijk transitieproces en de effecten die van belang zijn voor een circulaire
economie worden daarbij in samenhang bekeken. Ook het afvalmanagement maakt hiervan deel uit.
Tot slot
De door het RIVM uitgevoerde evaluatie laat zien dat met het programma
VANG een goede aanvang is gemaakt met het gestructureerd versnellen
van de transitie naar een circulaire economie. De programmatische
aanpak van VANG is doorontwikkeld tot het Rijksbrede programma
«Nederland circulair in 2050». Dit wordt met het Uitvoeringsprogramma
circulaire economie 2019–2023 in concrete acties vertaald. Dit uitvoeringsprogramma bevat onder meer de extra inzet die nodig is voor meer
afvalscheiding en minder restafval en ook inspanningen van maatschappelijke partners. De ervaringen met VANG en de aanbevelingen van het
RIVM worden betrokken bij het verder inrichten van dit uitvoeringsprogramma en de sturing ervan. Uw Kamer wordt jaarlijks voor het zomerreces op de hoogte gesteld van de voortgang van dit programma.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 852, nr. 74

4