Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

34 430

Staatscommissie Parlementair Stelsel

Nr. 12

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 18 oktober 2019
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voorgelegd over de brief van 26 juni 2019 (Kamerstuk 34 430, nr. 10)
met het kabinetsstandpunt over het Eindrapport van de Staatscommissie
Parlementair Stelsel (bijlage bij Kamerstuk 34 430, nr. 9).
De vragen en opmerkingen zijn op 12 september 2019 aan de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voorgelegd. Bij brief van
16 oktober 2019 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
De adjunct-griffier van de commissie,
Hendrickx

kst-34430-12
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

1

I Vragen en opmerkingen
Inhoudsopgave
1.
2.
3.
4.
5.

6.

Inleiding
Een toekomstbestendig parlementair stelsel
De benadering van het kabinet
Aanbevelingen die geheel of in belangrijke mate worden
overgenomen of al worden uitgevoerd (categorie A)
Aanbevelingen die niet zonder meer worden overgenomen,
maar waarover later door dit kabinet een standpunt wordt
ingenomen (categorie B)
Aanbevelingen die niet worden overgenomen (categorie C)

Bijlage

Blz.
2
3
5
6

20
26
27

1. Inleiding
Allereerst spreken de leden van de VVD-fractie hun erkentelijkheid uit voor
het eindrapport van de staatscommissie parlementair stelsel (de
staatscommissie-Remkes), getiteld «Lage drempels, hoge dijken;
Democratie en rechtsstaat in balans». Binnen de gestelde tijd is er veel
werk verzet, met als resultaat een interessant en omvangrijk rapport. Het
rapport en de aanbevelingen bieden, tezamen met de kabinetsreactie
daarop, een goede basis voor een debat met het kabinet over het
parlementaire stelsel en de democratische rechtsstaat. De leden van de
VVD-fractie onderschrijven de door de commissie gemaakte analyse. Op
de aanbevelingen van de commissie en de reactie van het kabinet komen
zijn terug in het nog te voeren mondelinge debat. Deze leden hebben nu
nog geen afgerond oordeel over de diverse voorstellen. Met belangstelling hebben zij kennisgenomen van de reactie van het kabinet op de
aanbevelingen die in het rapport zijn gedaan. Zij willen het kabinet thans
graag een aantal vragen stellen.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de kabinetsreactie op het eindrapport van de staatscommissie
parlementair stelsel. Deze leden zijn van mening dat het rapport een
waardevolle bijdrage vormt aan de discussie over de toekomst van het
parlementair stelsel in Nederland, zowel in de samenleving en de
wetenschap als in het parlement zelf.
De democratische rechtsstaat is een kostbaar bezit. In een veranderende
wereld is het voortbestaan de democratische rechtsstaat echter niet
vanzelfsprekend. Daarom vergen de instituties van democratie en
rechtsstaat voortdurend onderhoud. Het kabinet geeft aan dat het
aanpassingen nodig acht zijn vanwege interne en externe bedreigingen.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe het kabinet het risico van «erosie
van de democratische rechtsstaat beoordeelt (Lage drempels, hoge dijken,
p. 77).
De leden van de D66-fractie hebben met bijzondere belangstelling
kennisgenomen van het kabinetsstandpunt over het advies van de
staatscommissie Parlementair Stelsel en het eindrapport. Net als het
kabinet zijn de aan het woord zijnde leden vol lof over het omvangrijke en
nauwgezette werk dat door de staatscommissie parlementair stelsel
(hierna: staatscommissie) is verricht om te komen tot het eindrapport
Lage drempels, hoge dijken. Democratie en rechtsstaat in balans (hierna:
eindrapport). De leden danken de staatscommissie hartelijk voor de
verrichte werkzaamheden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

2

De leden van de fractie van GroenLinks hebben met veel interesse
kennisgenomen van het eindrapport van de Staatscommissie parlementair stelsel en danken via deze weg de Staatscommissie voor haar
vele werk. Ook hebben deze leden met interesse kennisgenomen van de
kabinetsreactie op het eindrapport van de Staatscommissie.
Het kabinet geeft in de inleiding van haar reactie aan dat gezien de
breedte van het pakket gekozen is voor een gedifferentieerde benadering
en een gefaseerde invoering van maatregelen. De leden van de fractie van
GroenLinks zouden graag een specifiek tijdspad van de verschillende te
verwachten voorstellen en maatregelen inclusief (streef)data van het
kabinet ontvangen zodat het voor de Kamer duidelijk is wanneer welk
(wets)voorstel naar de Kamer komt en welke voorstellen nog in deze
kabinetsperiode afgerond worden.
De leden van de fractie van de SP hebben met bijzondere interesse
kennisgenomen van het rapport van de Staatscommissie parlementair
stelsel en willen de leden ook via deze weg bedanken voor hun inzet. Deze
leden delen de analyse van de commissie dat een groeiend deel van de
bevolking zich in onze vertegenwoordigende democratie niet meer
vertegenwoordigd voelt. Dit ondermijnt het vertrouwen in onze
democratie. Deze leden waarderen dat de staatscommissie voorstellen
doet om deze kloof te verminderen. In het bijzonder onderschrijven zij het
belang dat de staatscommissie stelt in invoering van een bindend
correctief referendum.
De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben met belangstelling
kennisgenomen van de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties inzake het rapport van de staatscommissie parlementair stelsel, waarin de regering een reactie geeft op het rapport en een
kabinetsstandpunt aangaande de verschillende voorgestelde maatregelen
definieert. De staatscommissie constateert dat het huidige politieke
systeem behoorlijk succesvol is, maar in de toekomst steeds meer onder
druk zal komen te staan. De leden van de ChristenUnie-fractie nemen deze
constatering serieus. Een democratische rechtsstaat is niet vanzelfsprekend en is altijd in verbouwing. De parlementaire democratie is één
van de pijlers van die rechtsstaat. De leden van de fractie van de
ChristenUnie spreken hun grote waardering uit dat de staatscommissie
breder heeft gekeken dan het parlementair stelsel, maar voorstellen doen
ter versterking van de gehele democratische rechtsstaat.
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het standpunt van het kabinet over het rapport van de
staatscommissie-Remkes. Voor het goed functioneren van de parlementaire democratie is het van belang dat er bij burgers een grote mate van
vertrouwen is. Ook is het belangrijk dat er goede waarborgen zijn die
ervoor zorgen dat de rechtsstaat goed kan functioneren. Naar aanleiding
van het kabinetsstandpunt hebben de leden van de SGP-fractie de nodige
vragen.
2. Een toekomstbestendig parlementair stelsel
Het kabinet stelt dat er voorbeelden zijn van buitenlandse inmenging in
verkiezingen. Kan het kabinet die voorbeelden nader duiden, zo vragen de
leden van de CDA-fractie.
De leden van de D66-fractie onderschrijven allereerst de conclusies van de
staatscommissie dat een aanzienlijke groep burgers zich momenteel
inhoudelijk onvoldoende vertegenwoordigd voelt, dat de Nederlandse
democratische rechtsstaat kwetsbaarheden bevat en dat het parlementair
stelsel niet over de gehele linie voldoende toekomstbestendig is. Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

3

leden vragen al (veel...) langer aandacht voor de tekortschietende
representatie en de noodzaak tot democratische vernieuwing om de
scheiding en spreiding van de machten te versterken en burgers meer
zeggenschap te geven over de samenstelling van hun bestuur.
De leden van de fractie van GroenLinks delen de analyse van de Staatscommissie en het kabinet dat een goede representatie van álle Nederlanders vormt de belangrijkste legitimatie van het parlementair stelsel en
dat een substantieel deel van de bevolking zich nu niet altijd goed herkent
in de politieke besluitvorming en zich daardoor niet gehoord voelt. De
leden van de fractie van GroenLinks vinden het daarom van groot belang
dat bij de voorstellen om het parlementaire stelsel te versterken specifiek
aandacht is voor de positie van groepen die nu minder goed (kunnen)
participeren en minder goed bereikt worden in het democratische proces.
In de kabinetsreactie missen deze leden voldoende specifieke aandacht
voor een aantal groepen uit de samenleving. Daarom willen zij graag een
nadere toelichting van het kabinet op de vraag hoe jongeren, vrouwen en
etnische minderheden beter bij het democratische proces worden
betrokken door de voorstellen die het kabinet nu doet.
De leden van de fractie van GroenLinks hebben ook al lange tijd zorgen
over het democratisch tekort in het Koninkrijk. De Staatscommissie had
weliswaar niet de opdracht om hier voorstellen over te doen, maar nu er
in brede zin naar het functioneren van het parlementair stelsel wordt
gekeken willen de aan het woord zijnde leden hier graag ook nadrukkelijk
aandacht voor vragen. Zeker ook nu het kabinet stelt dat «een goede
representatie van álle Nederlanders vormt de belangrijkste legitimatie van
het parlementair stelsel». Deze leden nemen aan dat het kabinet hiermee
ook de Nederlanders uit Aruba, Curaçao en Sint-Maarten bedoelt. Met
name de wijze van totstandkoming van rijkswetgeving en de ratificatie
van internationale verdragen waar het Koninkrijk verdragspartij is schiet
op dit moment vanuit democratisch oogpunt tekort. Wat de leden van de
fractie van GroenLinks betreft zou door het kabinet de principiële vraag
beantwoord moeten worden of alle inwoners van het Koninkrijk op een
evenredige manier invloed moeten kunnen hebben op rijkswetgeving en
de binding aan internationale verdragen. Op dit moment zijn Nederlanders uit de andere landen van het Koninkrijk (behalve zij die enige tijd
in het land Nederland hebben gewoond) niet rechtstreeks vertegenwoordigd in de Staten-Generaal. Dit terwijl de Staten-Generaal wel besluit
over rijkswetgeving en internationale verdragen die ook deze Nederlandse
staatsburgers binden en in hun belangen raken. De aan het woord zijnde
leden zouden graag een reflectie van het kabinet ontvangen op deze
kwestie en daarbij expliciet antwoord krijgen op de vraag of het kabinet de
mening van de leden van de fractie van GroenLinks deelt dat er sprake is
van een democratisch tekort? En zo nee, waarom niet? En hoe denkt het
kabinet ervoor te kunnen zorgen dat de stem van de (inwoners van)
andere landen van het Koninkrijk ten aanzien van rijkswetgeving en
internationale verdragen beter kan worden geborgd? In het verleden is
door staatsrechtdeskundigen met enige regelmaat de instelling van een
Koninkrijksparlement geopperd naast een Koninkrijksregering. Vlak na de
Tweede wereldoorlog is het instellen van een Koninkrijksparlement zelfs
opgenomen in een concept versie van een Rijksgrondwet. Wat zouden
volgens het kabinet de voor- en nadelen zijn van het instellen van een
dergelijk Koninkrijksparlement? Is het kabinet, zo vragen deze de leden
van de fractie van GroenLinks, bereid om lopende de gefaseerde aanpak
van het verbeteren van het parlementairstelsel nader onderzoek te doen
naar het versterken van de democratische betrokkenheid van de
(inwoners van) andere landen van het Koninkrijk? Zo nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

4

In het rapport onderscheidt de staatscommissie, zo zien de leden van de
ChristenUnie-fractie, twee rode draden die mogelijke uitdagingen vormen
voor de toekomstbestendigheid van het huidige politieke systeem. Zo is er
ten eerste sprake van een toenemende maatschappelijke tweedeling en
het daarmee gepaard gaande probleem van de tekortschietende inhoudelijke representatie. Ook is er de zorg over de kwetsbaarheid van de
democratische rechtsstaat gezien de interne en externe ontwikkelingen
rond bijvoorbeeld terrorisme. De leden van de ChristenUnie-fractie zien
deze uitdagingen voor de toekomstbestendigheid van ons parlementaire
stelsel en zijn van mening dat de huidige ontwikkelingen vragen om
maatregelen die de toekomstbestendigheid van het Nederlandse politieke
systeem waarborgen. Zij hechten hierbij waarde aan het behoud van het
principe van representatieve vertegenwoordiging en zien hierin een grote
kracht van het Nederlandse stelsel. Het is een verrijking dat hiermee ook
minderheden een stem krijgen in het parlement. Ziet de regering dit ook
als een verrijking van ons parlementair stelsel en deelt zij het
uitgangspunt van de ChristenUnie dat dit perspectief centraal behoort te
staan bij de verdere uitwerking van de voorstellen, zo vragen deze leden.
De leden van de SGP-fractie vinden het een goede zaak dat de Staatscommissie aandacht besteedt aan tekortschietende inhoudelijke vertegenwoordiging van álle Nederlanders. Wel vragen deze leden zich af of de
voorstellen die de regering in navolging van de Staatscommissie doet wel
tegemoetkomen aan deze wens. Geldt juist voor bijvoorbeeld inspraakmogelijkheden, burgerfora, jongerenparticipatie e.d. niet dat juist mensen
met een hogere opleiding participeren in dergelijke gremia? Zijn de
niet-gehoorde doelgroepen juist de personen die van zulke mogelijkheden
gebruik zullen gaan maken? Is het risico niet groot dat er een nóg grotere
kloof ontstaat tussen betrokkenheid van mensen met een hogere danwel
lagere opleiding? Wat is de inzet van het kabinet om dit te voorkomen?
In dat licht vragen deze leden of het kabinet weet wat het opleidingsniveau en de regionale spreiding van de deelnemers aan de serie
focusgroepen is, waarin verschillende maatregelen met burgers zijn
besproken.
3. De benadering van het kabinet
De leden van de D66-fractie zijn verheugd te lezen dat ook het kabinet de
hoofdlijnen van de analyse van de staatscommissie onderschrijft. De
leden moedigen de ambitie zoals die is geformuleerd in de kabinetsreactie
dan ook aan om «in de huidige kabinetsperiode concrete stappen te
zetten» op het pad van modernisering en toekomstbestendigheid van ons
parlementair stelsel. De gedifferentieerde benadering waarvoor het
kabinet kiest, maakt dit mogelijk. Echter, de leden van de D66-fractie
vragen zich af hoe wordt geborgd dat er ook daadwerkelijk deze kabinetsperiode nog stappen worden gezet? Heeft de regering een tijdpad c.q.
implementatieplan voor ogen en zo ja, hoe ziet dat plan eruit?
Het kabinet onderscheidt, volgens de leden van de GroenLinks-fractie, vier
verschillende categorieën aanbevelingen en maatregelen. Het is op basis
van de kabinetsreactie niet duidelijk hoe deze categorisering precies tot
stand is gekomen. Zo staat in de kabinetsreactie bijvoorbeeld «Andere
voorstellen vragen meer tijd, zoals grondwetsherzieningen (wijziging van
de her-zieningsprocedure, een andere benoemings-wijze voor de leden
van de Hoge Raad en aanpassing van de wijze van verkiezing van de
Eerste Kamer)». Dit terwijl een van de eerste concrete acties van het
kabinet is om een wetsvoorstel voor de aanpassing van de wijze van
verkiezing van de Eerste Kamer in consultatie te brengen. Dit roept vragen
over de categorisering en het tijdspad op. De leden van de fractie van
GroenLinks zouden daarom graag een nadere toelichting ontvangen op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

5

vraag hoe deze onderverdeling in vier categorieën precies tot stand is
gekomen en hoe besloten is welke maatregelen als eerst ter hand worden
genomen en welke later volgen.
Het kabinet geeft aan dat verschillende voorstellen al snel ter hand
genomen zullen worden. De leden van de SGP-fractie vragen het kabinet
om te komen met een tijdschema waarin de verschillende voorstellen zijn
opgenomen. Wat is het verwachte tijdpad dat bij al deze maatregelen
hoort?
4. Aanbevelingen die geheel of in belangrijke mate worden
overgenomen of al worden uitgevoerd (categorie A)
4.1. Kiesstelsel en kiesproces
Als het gaat om het kiesstelsel en het kiesproces onderschrijft het kabinet
de richting van de commissie-Remkes dat er een groter gewicht voor de
persoonsstem en een versterking van de regionale binding moet komen,
maar wil het een drietal stelsels nader wegen. Voor de leden van de
VVD-fractie is het bij het bezien van het kiesstelsel belangrijk dat de
Grondwet in acht wordt genomen. Deze leden hechten aan het stelsel van
evenredige vertegenwoordiging. Ook moet het kiesstelsel naar hun
mening niet te ingewikkeld worden. Het is voor het fundament onder de
democratie belangrijk dat dit stelsel voor een ieder overzichtelijk en
begrijpelijk is. Hoe verhoudt een groter gewicht voor de persoonsstem en
een versterking van de regionale binding zich tot de positie van een
politieke partij die een evenwichtig samengestelde kandidatenlijst heeft
ingediend? Met evenwichtig wordt gedoeld op expertise, werkervaring,
kennis, leeftijd, sekse en spreiding over het land. In hoeverre past een
stem op een bepaalde kandidatenlijst, zonder dat er op een kandidaat
wordt gestemd, binnen de huidige grondwettelijke kaders? Gaarne krijgen
de leden van de VVD-fractie een reactie van het kabinet op hetgeen hier is
gesteld en op de gestelde vragen.
De leden van de CDA-fractie zijn van mening, dat de inrichting van het
kiesstelsel van invloed is op het functioneren van het parlement. Deze
leden hechten grote waarde aan de representatieve democratie op basis
van evenredige vertegenwoordiging. Deze leden hechten bovendien grote
waarde aan de binding tussen kandidaat en kiezer. Deze leden onderschrijven dan ook het streven van het kabinet om de regionale binding
tussen kiezer en gekozene te vergroten. Een grotere regionale binding
draagt bij aan een verbeterde inhoudelijke vertegenwoordiging bij een
flink deel van de kiezers. Meer kiezers kunnen zich dan herkennen in hun
volksvertegenwoordigers.
Het kabinet is van mening dat de toegankelijkheid in het geding komt als
de wijze waarop een kiezer zijn stem uitbrengt op het stembiljet of als de
gevolgen die aan een stem verbonden zijn, (wezenlijk) anders zijn bij de
verkiezing van de Tweede Kamer dan bij andere verkiezingen. De leden
van de CDA-fractie vragen welke ruimte dit uitgangspunt nog biedt voor
het wijzigen van het kiesstelsel. Betekent dit dat het kabinet vóór het eind
van het jaar komt met een definitief voorstel voor het kiesstelsel dat alle
verkiezingen betreft?
De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet nader inhoudelijk te
motiveren waarom het niet wil tornen aan het aantal van 150 Kamerzetels.
In het huidige kiesstelsel is het voor politieke partijen mogelijk om met
verschillende kandidatenlijsten uit te komen in verschillende kieskringen.
Op welke manier zou een wijziging van de functie van de kieskringen deze
mogelijkheid versterken?
Voor het vertrouwen in de democratische rechtsstaat is het essentieel dat
het verkiezingsproces vlekkeloos verloopt. De leden van de CDA-fractie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

6

hebben daarom een aantal vragen over de voorstellen met betrekking tot
het verkiezingsproces. Wat is de stand van zaken omtrent het aanpassen
van het stembiljet? Het kabinet streeft ernaar het nieuwe stembiljet in te
voeren bij de herindelingsverkiezingen in november 2021 en de
gemeenteraads-verkiezingen in maart 2022. Betekent dit dat het streven is
om het kiesstelsel te wijzigen voor deze verkiezingen? Zo nee, betekent dit
dat het nieuwe stembiljet na een wijziging van het kiesstelsel en dus na
deze verkiezingen opnieuw gewijzigd zou moeten worden? Wat zijn de
gevolgen van het in korte tijd meermaals aanpassen van het stembiljet
voor de toegankelijkheid van de verkiezingen?
De regering heeft er bij gemeenten op aangedrongen dat stembureaus
worden ingericht op locaties die gemakkelijk toegankelijk zijn voor lager
opgeleiden, jongeren en kiezers met een migratieachtergrond. Kan het
kabinet aangeven in welke mate gemeenten gehoor hebben gegeven aan
deze oproep? Wat was de doelstelling van de regering? En is deze
doelstelling bereikt?
Wat is de stand van zaken ten aanzien van experimenten met vormen van
«early voting»? Worden beide vormen van vervroegd stemmen (early
voting), stemmen per brief en het openen van een (aantal) stemlokalen
een of meerdere dagen voor de verkiezingen, meegenomen in de door de
Minister van BZK aangekondigde experimenten met vervroegd stemmen?
Het kabinet geeft aan de toegankelijkheid van het stemproces te willen
vergroten door meer en goede voorlichting over het stemmen, het
instellen door gemeenten van mobiele stembureaus en door te experimenteren met vormen van «early voting». De leden van de CDA-fractie
vragen of het kabinet daarbij ook de suggesties betrekt om een actieve
opstelling van zorgprofessionals te bevorderen en de mogelijkheid om
thuis of in de zorginstelling de stem te kunnen uitbrengen.
De leden van de CDA-fractie vragen of het kabinet voornemens is de
aanbeveling van de staatscommissie op te volgen om de verkiezingsuitslag per stembureau te laten publiceren in de databank van de Kiesraad
Zo nee, waarom niet? (Lage drempels, hoge dijken, p. 132).
De leden van de CDA-fractie vragen of het kabinet voornemens is het
aantal briefstembureaus bij ambassades in landen met veel Nederlandse
kiezers en/of slecht functionerende posterijen uit te breiden bij toekomstige verkiezingen. Zo nee, waarom niet.
De leden van de D66-fractie delen met de staatscommissie dat het
Burgerforum kiesstelsel goede (basis)mogelijkheden biedt om de band
tussen kiezer en gekozene te versterken en de inhoudelijke vertegenwoordiging te verbeteren. Het kabinet beaamt dit, maar verkent nog twee
varianten kiesstelsel die mogelijk de regionale binding meer versterken.
Kan de regering al meer zeggen over de uitkomsten van deze verkenningen en concreter aangeven naar welke variant de voorkeur, en om
welke redenen, uitgaat?
De leden van de D66-fractie delen met het kabinet dat er een aantal
aandachtspunten zijn bij het doen van wijzigingen in ons huidige
kiesstelsel. Deze leden onderschrijven dat de toegankelijkheid van kiezers
geborgd moet zijn en begrijpen de wens dat het nieuwe stelsel volledig
evenredig dient te zijn, opdat het past binnen onze Grondwet. Kan de
regering nader toelichten op welke wijze de drie voorgestelde varianten
van elkaar verschillen wat betreft de mogelijke invoeringstermijn en
complexiteit vanuit het perspectief van kiezers ten opzichte van het
huidige stelsel? Zijn bij de regering nog voorbeelden van andere landen
bekend waar «best practices» van overgenomen kunnen worden als het
gaat om het doen van aanpassingen van het kiesstelsel om inhoudelijke
representatie te bevorderen?
De leden van de D66-fractie onderschrijven het belang dat het kabinet
hecht aan het vergroten van de mate waarin kiezers zich herkennen in de
volksvertegenwoordiging. De regionale dimensie is hierbij zeker relevant,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

7

maar zien dat ook andere overwegingen relevant kunnen zijn voor kiezers
bij het uitbrengen van hun stem op een specifiek persoon; inhoudelijke
expertise, etniciteit, gender, seksuele gerichtheid of welke grond dan ook.
De leden merken kop dat ook de variant die het Burgerforum Kiesstelsel
heeft voorgesteld ertoe zou hebben geleid dat de huidige Tweede Kamer
een stuk meer regionale vertegenwoordigers zou kennen. Dit geldt zelfs
op basis van de vorige uitslag die tot stand kwam onder de huidige regels,
terwijl deze leden menen dat daarbovenop nog gedragseffecten te
verwachten zijn die ertoe zullen leiden dat nog meer personen «op eigen
kracht» zullen worden gekozen; ook personen die anders niet zouden zijn
gekozen. En ziet de regering mogelijke gedragseffecten die de drie
kiesstelsels teweeg kunnen brengen en hoe duidt de regering deze? De
leden van de D66-fractie menen tevens dat het beperken van de
complexiteit voor de kiezer erbij gebaat is als hetzelfde kiesstelsel voor de
volksvertegenwoordiging van andere bestuurslagen bruikbaar is. Deelt
het kabinet deze overweging? Tot slot wat dit punt betreft zijn de leden blij
met de toezegging dat voor het eind van het jaar het kabinet op basis van
de uitwerking met een definitief voorstel komt voor het kiesstelsel. Zij
kijken dan ook uit naar dit voorstel.
De leden van de D66-fractie moedigen voorts iedere stap op het terrein
van opkomstbevordering aan. De Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties heeft aangekondigd te willen gaan experimenteren met
vormen van early voting en nieuwe kleinere stembiljetten. De leden
vragen zich in dit kader af wanneer de regering verwacht de experimentenwetten Early voting en die voor een nieuw stembiljet aan de Kamer te
kunnen aanbieden? Deze leden vragen zich verder af of de regering nog
aan verdere opkomst bevorderende maatregelen denkt, en of zij hierbij
succesvolle ervaringen uit het buitenland meeneemt? Overigens wil de
D66-fractie waken voor risico’s met betrekking tot de inzet van elektronische telmiddelen. Kan de regering ingaan op de risico’s op dit gebied
wat betreft cyberveiligheid?
Het kabinet stelt ten aanzien van het kiesstelsel, volgens de leden van de
GroenLinks-fractie, binnen de huidige kaders van de Grondwet te willen
blijven en niet te willen tornen aan het aantal van 150 leden Tweede
Kamerleden. De leden van de fractie van GroenLinks zouden graag een
nader onderbouwing van dit uitgangspunt ontvangen. Het aantal van 150
Kamerleden staat sinds de jaren «50 van de vorige eeuw in de Grondwet.
Sindsdien is de bevolking behoorlijk gegroeid en daarmee is derhalve ook
de verhouding kiezers-gekozenen ingrijpend gewijzigd. De leden van de
fractie van GroenLinks vragen het kabinet niet om met voorstellen te
komen om de Grondwet op dit punt te wijzigen, maar ontvangen wel
graag een nadere analyse van het kabinet over de verhouding tussen het
aantal kiezers versus het aantal verkozenen. En hoe verhoudt zich dit in
internationaal perspectief?
Ten aanzien van de twee varianten die voor het aanpassen van het
kiesstelsel in de kabinetsreactie beschreven worden hebben de leden van
de fractie van GroenLinks een aantal opmerkingen en een aantal
specifieke vragen die zij graag aan het kabinet voorleggen. Allereerst
enkele opmerkingen en vragen over het zogenaamde Deense stelsel. In dit
stelsel wordt het land ingedeeld in regio’s. Kiezers stemmen in dit stelsel
op een regio-kandidaat. Dit aantal wordt opgeteld en verdeeld. Om een
representatieve samenstelling van het parlement te waarborgen worden
er vervolgens nog zogenaamde vereffeningszetels verdeeld. Klopt de
analyse van de aan het woord zijnde leden dat in dit stelsel regionale
vertegenwoordiging als mechanisme wordt gebruikt om de vertegenwoordiging samen te stellen terwijl andere descriptieve eigenschappen
minder tot hun recht kunnen komen en terwijl veel kiezers bijvoorbeeld
ook andere vormen van diversiteit van groot belang vinden? Deze leden
zijn ten aanzien van dit systeem bezorgd dat de diversiteit van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

8

volksvertegenwoordiging versmalt worden tot regionale diversiteit.
Andere aspecten van diversiteit komen niet goed genoeg tot hun recht. Zo
kan het bijvoorbeeld gebeuren dat als een partij in iedere regio een
mannelijke lijsttrekker heeft en louter via de districtszetels zetels behaalt
er alleen maar mannen namens die partij zetels zullen innemen. En hoe zit
het, zo vragen deze leden, met de lijstopvolging in dit systeem? Geschiedt
opvolging per regio of via een landelijke vereffeningslijst? Voort is het
voor deze leden niet duidelijk hoe de regio’s worden vastgesteld. Gaat dit
via de huidige kieskringen? Zo ja, kan ter illustratie van de werking van dit
stelsel een overzicht gegeven hoeveel zetels per regio/kieskring
beschikbaar zijn en hoeveel vereffeningszetels er zullen zijn? Zo nee, hoe
werkt het dan wel?
Ook ten aanzien van het kiesstelsel zoals de Staatscommissie dit voorstelt
en het kabinet in haar overweging meeneemt hebben de leden van de
fractie van GroenLinks enkele opmerkingen en vragen. Deze leden maken
zich bij dit stelsel zorgen over de begrijpelijkheid voor de kiezers. Het is, zo
stellen zij, mogelijk onvoorspelbaar welke kandidaten verkozen zullen
worden. Wanneer in het huidige kiesstelsel een stem op een persoon
wordt uitgebracht is het zo dat het nooit onwaarschijnlijker wordt dat deze
persoon wordt verkozen. In het kiesstelsel dat de Staatscommissie
voorstelt is dit anders. In dit stelsel bestaat de mogelijkheid waarbij een
stem op persoon X de kans kleiner maakt dat persoon X verkozen geraakt
en maakt het uitbrengen van zo’n stem de kans mogelijk groter dat een
persoon op wie niet gestemd is wel verkozen geraakt. Dit kan ertoe leiden
dat een kiezer achteraf dus beter een stem op de lijst had kunnen
uitbrengen in plaats van op de persoon die hij graag in de Kamer had
willen zien plaatsnemen.
Om deze zorg te illustreren geven deze leden graag het volgende
voorbeeld waar zij graag een reactie van het kabinet op ontvangen: Een
partij behaalt 10 zetels, 9 zetels via de stemmen op de lijst en 1 via
stemmen op specifieke kandidaten. In dat geval kan het zo zijn dat een
kiezer die bewust op kandidaat nummer 10 heeft gestemd via deze
persoonstem heeft geholpen om kandidaat 11 of 12 een zetel te geven
omdat deze persoon meer stemmen heeft gehaald dan de kandidaat op
plek 10. Wanneer deze persoon op de lijst had gestemd was de kans
groter geweest dat kandidaat 10 via de lijststemmen was verkozen.
Iedere andere stem op een persoon, dus ook op de lijsttrekker zorgt
ervoor dat deze persoon erin komt. Met als gevolg dat als de voorkeurskandidaat er via de lijststem al ingekomen is er vervolgens een andere
kandidaat op basis daarvan verkozen wordt (bijv. de nummer 11 van de
lijst) omdat alle stemmen op kandidaten samen bepalen hoeveel
kandidaten via de personenlijst gekozen worden.
De leden van de fractie van de SP willen graag een nadere toelichting
waarom het kabinet afwijkt van de aanbeveling van het parlementaire
commissie, dat het aantal ondersteuningsverklaringen van politieke
partijen naar 1.200 zou kunnen. Het kabinet wil het verhogen naar 5.000
tot 10.000, omdat in omringende landen het benodigde aantal ook hoger
is. Waarom vindt het kabinet dit een goede argumentatie? Waarop is het
aantal van tussen de 5.000 en 10.000 gebaseerd?
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met interesse gelezen dat
het kabinet voornemens is verschillende maatregelen geheel of in
belangrijke mate over te nemen en dat daarnaast verschillende door de
staatscommissie voorgestelde maatregelen al uitgevoerd worden. Zij
constateren dat het kabinet voorstander is van het verbeteren van het
huidige kiesstelsel middels het vergroten van de regionale binding en
daartoe met voorstellen komt. De leden van de ChristenUnie-fractie
vragen waarom specifiek is gekozen voor het vergroten van deze vorm
van binding. Lezen de leden van de ChristenUnie-fractie het goed dat met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

9

de genoemde voorstellen het huidige stelsel van evenredige vertegenwoordiging in stand blijft?
Ook lezen zij dat in het zo genoemde persoons- of lijststemstelsel de stem
op de individuele kandidaat meer gewicht krijgt. Hoe wordt dit precies
bewerkstelligd en wat moeten de leden van de ChristenUnie-fractie zich
hierbij voorstellen? Ook willen de leden van de ChristenUnie-fractie
benadrukken dat de genoemde voorstellen hun doel missen wanneer er
onvoldoende duidelijkheid is bij de kiezers omtrent de veranderingen.
Deelt de regering het uitgangspunt van de ChristenUnie dat ook een
nieuw stelsel voor iedereen begrijpelijk en toegankelijk moet zijn?
Verwacht de Minister dat dit afdoende met de voorgestelde maatregelen
kan worden ondervangen? Is hierin ook specifiek aandacht voor mensen
met een visuele beperking, maar ook voor mensen met een verstandelijke
beperking of analfabetisme, zo vragen deze leden. De leden van de
ChristenUnie-fractie zien graag de nadere uitwerkingen van de voorstellen
tegemoet.
Bij de wijziging van het kiesstelsel benoemt de regering vooral ook de
regionale binding van Kamerleden. De leden van de SGP-fractie
herkennen het gegeven dat veel van de Kamerleden uit de Randstad
komen en dat er in de praktijk relatief weinig aandacht is voor de
consequenties van wet- en regelgeving in andere gebieden. Concreet kan
hierbij bijvoorbeeld gedacht worden aan de verdeling van de politiesterkte, maar dat geldt ook bij andere thema’s. Om tot een goede
beoordeling te komen of hiermee ook de doelgroep wordt bereikt die zich
niet altijd goed vertegenwoordigd voelt is naar de mening van deze leden
meer nodig dan alleen te kijken naar de woonplaats van de Kamerleden. Is
er ook zicht op in hoeverre de betrokkenheid van mensen uit andere
regio’s dan de Randstad ook bijvoorbeeld zichtbaar is in lagere opkomst
bij landelijke verkiezingen?
Hoewel er best mogelijkheden zijn om bij de samenstelling van de lijsten
en de invulling van het kiesstelsel meer rekening te houden met regionale
spreiding, vragen de leden van de SGP-fractie zich af of herziening van het
kiesstelsel naar het Deense model niet betekent dat de verdeling van
stemmen en het feitelijk effect van een uitgebrachte stem voor kiezers
veel minder inzichtelijk wordt, omdat het stelsel ingewikkelder te
begrijpen is? Wordt in dit verband ook gekeken naar de bestaande
ingewikkelde constructie van de verdeling van de restzetels?
Ook vragen deze leden zich af in hoeverre de regering bij de herziening
voornemens is om wel nog steeds gebruik te maken van een voorkeursdrempel zoals die ook in het bestaande stelsel geldt. Met name is het ook
van belang dat voor verkiezing van kandidaten wel een bepaalde mate
van steun verkregen is. Verder vinden deze leden het van belang dat er
ook ruimte is voor Kamerleden die juist een belangrijke vakinhoudelijke
inbreng hebben.
De leden van de SGP-fractie vinden het belangrijk dat stembureaus zoveel
mogelijk toegankelijk zijn voor alle kiezers. Weliswaar kan het helpen op
bepaalde locaties een stembureau in te richten, maar hierbij moet wel
ervoor gewaakt worden dat de keuze voor bepaalde locaties een politieke
lading krijgt in plaats van een benadering waarbij de spreiding over de
gemeente centraal staat. Is uit de ervaringen bij de verkiezingen voor het
Europees Parlement bekend in hoeverre gemeenten andere keuzes
gemaakt hebben dan bij eerdere verkiezingen?
4.2. De wet op de politieke partijen (WPP)
De leden van de CDA-fractie zijn van mening, dat politieke partijen een
belangrijke schakel vormen in het Nederlandse democratische bestel,
zoals ook de Evaluatie- en Adviescommissie Wet financiering politieke
partijen (de commissie-Veling) concludeert. Daarom achten deze leden het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

10

van belang de positie van politieke partijen in de samenleving te
verstevigen.
De leden van de CDA-fractie onderschrijven met het kabinet de grote
waarde van de onafhankelijke positie van politieke partijen. Het kabinet
stelt dat de aangekondigde Wet op de politieke partijen (WPP) daarom tot
doel heeft om de onafhankelijke positie van politieke partijen verder te
versterken, onder meer door hun wettelijke positie duidelijker te regelen.
Deelt de regering de mening van deze leden, dat ook een solide financiële
basis noodzakelijk is voor het functioneren van politieke partijen.
De leden van de CDA-fractie vragen welke wettelijke verplichtingen die de
staatscommissie voorstelt omtrent de inzet van digitale instrumenten van
plan is op te nemen in de Wet op de politieke partijen.
Het kabinet acht het wenselijk nadere eisen te stellen aan de organisatie
en inrichting van politieke partijen. De leden van de CDA-fractie vragen
om welke nadere eisen het gaat het.
Met het kabinet onderschrijven de leden van de CDA-fractie de urgentie
van de totstandkoming van adequate regelgeving voor politieke partijen
op het gebied van digitale kwetsbaarheden en digitale campagnevoering.
Het kabinet stelt dat de aanbevelingen van de staatscommissie op dit punt
nog enig nadere verdieping behoeven vooraleer ze rijp zijn voor
wetgeving en implementatie. Wat is de stand van zaken?
Het kabinet verkent mogelijkheden voor regulering van nationale politieke
partijen inzake digitale campagnevoering en microtargeting. Hoe verhoudt
dit zich tot het bestaande juridische kader rond techbedrijven en de
verspreiding van desinformatie, zo vragen de leden van de CDA-fractie.
De leden van de D66-fractie kijken verder uit naar de komst van de Wet op
de politieke partijen (Wpp). Vooral met de opname van wettelijke
voorschriften inzake de transparantie van digitale campagnevoering en
microtargeting zijn de leden blij. In de kabinetsreactie staat dat het kabinet
naar dergelijke wettelijke voorschriften streeft. Wat is de stand van zaken
nu? Is het kabinet daarbij bereid ook naar het gebruik van psychologische
analyses als onderdeel van microtargeting te kijken? Wanneer verwacht
de regering dat de inventarisatie van het huidige juridische kader rond
techbedrijven en de verspreiding van desinformatie is afgerond? De leden
van de D66-fractie hopen op spoedige afronding, opdat deze zo spoedig
mogelijk in het voorstel voor de Wpp betrokken kunnen worden. Verder
vragen de leden zich af hoe de regering het toezicht op Wpp voor zich ziet.
Het takenpakket van toezichthouder op de Wpp bevat namelijk veel
politiek gevoelige onderwerpen, zo stellen ook de Raad van Europa en de
OVSE. Daarom pleit de Commissie Veling voor onafhankelijk toezicht,
mede omdat de CTFPP nu nog volledig uit oud-politici bestaat. Kan de
regering meer duidelijkheid geven over of zij een onafhankelijke toezichthouder op de Wpp overweegt? En zo ja, in welke vorm? Wat betreft een
regeling inzake het partijverbod achten de leden het van belang dat
– mocht zo’n verbod er komen – er hoge eisen aan verbonden zijn. De
leden onderschrijven het standpunt van het kabinet dat hierbij goed moet
worden gelet op de samenhang met de lopende trajecten over artikel 2:20
BW.
De leden van de fractie van GroenLinks zijn blij met de komst van de Wet
op de politieke partijen. Zij moedigen het kabinet aan om in deze wet
heldere en niet omzeilbare regels op te nemen voor het openbaar maken
van giften aan politieke partijen en voor regels ten aanzien van het
openbaren van de afkomst van digitale (campagne)boodschappen. Ook
zijn de leden van de fractie van GroenLinks benieuwd naar de vorm van
toezicht op politieke partijen die het kabinet voor zich ziet. Graag zouden
deze leden nu alvast van het kabinet vernemen welke regels ten aanzien
van openbaarheid van financiering, openbaarheid van afkomst van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

11

(campagne)boodschappen en toezicht die in andere (Europese) landen
gelden door het kabinet als goede voorbeelden worden gezien.
De leden van de ChristenUnie-fractie stellen vast dat het kabinet
voornemens is de Wet financiering politieke partijen (Wfpp) uit te bouwen
tot de Wet op de politieke partijen (WPP), waarbij naast de al bestaande
voorschriften de aanbevelingen van de staatscommissie aangaande
digitale campagnevoering en microtargeting, het partijverbod en de
instelling van een apart toezichtsorgaan opgenomen zullen worden. De
Minister schetst in haar brief dat het doel van de WPP is om de onafhankelijkheid van politieke partijen blijvend te waarborgen en te versterken en
dat nieuwe wettelijke regels beogen de wettelijke positie van politieke
partijen duidelijker te regelen. Onafhankelijkheid en handelingsvrijheid
dienen verzekerd te worden, maar wel binnen de juridische en morele
grenzen. Kan de Minister toelichten aan welke morele grenzen wordt
gedacht?
De leden van de ChristenUnie-fractie willen benadrukken dat de onafhankelijkheid van politieke partijen een essentiële verworvenheid is binnen de
democratische rechtsstaat. Wettelijke regelingen die de onafhankelijkheid
van politieke partijen inperken kunnen in het kader van de weerbaarheid
van onze democratie mogelijk noodzakelijk zijn, maar kunnen daarmee
tevens een bedreiging vormen voor juist die democratie. Er is hier dan
ook sprake van een precaire balans tussen enerzijds een noodzaak tot
duidelijkheid en regulering en anderzijds een notie van de onmisbaarheid
van onafhankelijke politieke partijen voor het waarborgen van de
representatieve democratie. Ziet de Minister deze spanning tussen
regulering en onafhankelijkheid van politieke partijen en hoe wil zij de
genoemde balans bewaren, kan zij daarbij in het bijzonder ingaan op de
regeling inzake het partijverbod?
De leden van de SGP-fractie vragen zich af waarom er in de voorstellen
voor giften aan politieke partijen gekozen wordt voor een onderscheid
tussen giften uit de Europese Unie en uit overige landen. Waarom wordt
hiervoor gekozen? Is de mogelijkheid van beïnvloeding niet overal even
sterk?
4.3. Versterking van het burgerschapsonderwijs
Het kabinet voert de mogelijke positieve effecten op politieke betrokkenheid en kennis bij jongere burgers op als belangrijk argument voor de
eventuele verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd naar zestien jaar. De
staatscommissie geeft aan dat er nauwelijks tot geen empirische
onderbouwing is voor deze effecten. Welke redenen heeft het kabinet om
desondanks te vertrouwen op het optreden van deze effecten?
De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet nader te onderbouwen,
waarom de verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd wel voor het actief
kiesrecht zou gelden, maar niet voor het passief kiesrecht. De leden van
de CDA-fractie hechten eraan, dat burgers zoveel mogelijk kunnen
participeren in het democratisch proces, zowel bij verkiezingen als in het
maatschappelijk debat. Kennis en vaardigheden, ook in het gebruik van
digitale mogelijkheden, dienen te worden versterkt.
De leden van de CDA-fractie vragen, waarom het kabinet de aanbeveling
van de staatscommissie niet opvolgt om de vakken geschiedenis en
staatsinrichting, alsmede maatschappijleer verplicht te stellen. Wat is de
stand van zaken met betrekking tot het wetsvoorstel ter verduidelijking
van de burgerschapsopdracht in het funderend onderwijs? Op welke wijze
worden scholen voor primair en voortgezet onderwijs verplicht om actief
burgerschap en sociale cohesie te bevorderen?
Het kabinet deelt de constatering van de staatscommissie dat er onvoldoende gebruik wordt gemaakt van het instrument «internetconsultatie».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

12

De leden van de CDA-fractie vragen, wat er de oorzaak van is dat er
onvoldoende gebruik wordt gemaakt van dit instrument. Welke
doelstelling hanteert het kabinet op dit punt?
Hoe verhoudt de internetconsultatie zich tot andere (wettelijk verplichte)
adviestrajecten? Wat is naar het oordeel van het kabinet de toegevoegde
waarde van een internetconsultatie voor de inhoudelijke representatie
voor ondervertegenwoordigde groepen, zo vragen deze leden. Het kabinet
werkt met meerdere organisaties aan het bevorderen van democratische
kennis en vaardigheden. Om welke organisaties gaat het?
De leden van de CDA-fractie vragen welke specifieke maatregelen het
kabinet neemt om het digitaal burgerschap te versterken, naast de meer
algemene maatregelen om de digitale vaardigheden van burgers te
versterken.
De leden van de CDA-fractie vragen, of het kabinet voornemens is om
burgerfora op te zetten voor andere specifieke groepen dan het genoemde
jongerenparlement? Zo ja, voor welke groepen? Hoe verhoudt het
jongerenparlement zich tot de functie van politieke jongerenorganisaties?
Hoe beoordeelt het kabinet de mogelijkheden voor versterking van
politieke jongeren organisaties met het oog op de inhoudelijke vertegenwoordiging van jongeren?
Zeer belangrijk voor de leden van de D66-fractie is de versterking van het
burgerschapsonderwijs. Wat de leden betreft, zou het kabinet als het gaat
om democratieonderwijs verder mogen gaan: een dagje naar het museum
of één schooljaar met twee lesjes per week volstaan niet. Ook Europees
vergeleken scoren Nederlandse jongeren slecht op hun politieke kennis,
vaardigheden en vertrouwen. Als we iets willen doen aan het gebrek aan
vertrouwen in de politiek en aan de weerbaarheid van de democratische
rechtsstaat, is een cruciale rol weggelegd voor burgerschap in het
onderwijs. Anders blijven «drempels» voor velen te hoog en worden de
democratische «dijken» niet versterkt. Daarom is in het regeerakkoord
afgesproken om de kerndoelen op burgerschap aan te scherpen en de
burgerschapsopdracht in de wet te verduidelijken zodat de inspectie daar
scherper op kan toetsen en handhaven. Op dit moment is een herziening
van het onderwijscurriculum gaande waar ook burgerschapsonderwijs
onderdeel van is. Kan de regering aangeven wanneer de Tweede Kamer
de wetswijziging rond de burgerschapsopdracht kan verwachten? En hoe
betrekt de regering de adviezen van de staatscommissie, bijvoorbeeld de
aanbeveling om een «doorlopende leerlijn burgerschap» met duidelijke
voorwaarden vast te stellen, bij de curriculumherziening?
De leden van de fractie van GroenLinks vinden burgerschapsonderwijs
van groot belang. Deze leden zijn zich bewust van het feit dat er
binnenkort een aanpassing van het curriculum volgt. Graag vernemen zij
hoe het burgerschapsonderwijs er in de praktijk nu uitziet in het basis
onderwijs, voortgezet onderwijs en op het MBO en hoe dit er na de
wetswijziging en de curriculumwijziging uit zal komen te zien. Wat zullen
de verschillen zijn en op welke wijze wordt het burgerschapsonderwijs in
concrete zin versterkt?
4.4. Bevordering van burgerparticipatie en burgerschap
Een aantal aanbevelingen van de commissie-Remkes neemt het kabinet
geheel of in belangrijke mate over, zo lezen de leden van de VVD-fractie.
Zo wil het kabinet het digitaal burgerschap versterken. In hoeverre ziet het
kabinet mogelijkheden om nieuwe technologieën in te zetten voor een
digitale dialoog met burgers en om de mening van burgers te peilen bij
bepaalde maatschappelijke vraagstukken, zo vragen de leden van de
VVD-fractie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

13

In het kader van digitaal burgerschap vragen de leden van de VVD-fractie
naar «elektronisch stemmen». Wat is de stand van zaken daaromtrent?
Welke ontwikkelingen zijn er? In hoeverre worden daar voorbereidingen
voor getroffen? Gaarne krijgen deze leden een reactie van het kabinet.
Eén van de voorstellen van de staatscommissie is het bevorderen van het
instellen van burgerfora, waaronder het jongerenparlement. Het Ministerie van BZK werkt aan het opzetten van een jongerenparlement. Op
19 juni jl. heeft een congres over de mogelijke vormgeving van een
jongerenparlement plaatsgevonden. De leden van de VVD-fractie zijn
benieuwd naar de uitkomsten van dat congres. Hoe zal het jongerenparlement vorm worden gegeven? Krijgt dit parlement een vorm van
adviesrecht? Zo ja, hoe ziet dat eruit? Is het kabinet overigens
voornemens om meer burgerfora in te stellen? Zo ja, waar wordt aan
gedacht? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie van het
kabinet.
Het kabinet wil de bekendheid met en het bereik van het instrument
«internetconsultatie» verbeteren. Wat bedoelt het kabinet in dat kader met
«internetconsultatie met aandacht voor constitutionele aspecten?
Wetsvoorstellen die de Grondwet wijzigen kunnen nu toch al via
«internetconsulatie» worden voorgelegd. Gaarne krijgen de leden van de
VVD-fractie een verduidelijking.
De leden van de CDA-fractie hechten aan het representatieve karakter van
de democratie in Nederland. Deze leden zullen voorstellen voor aanpassingen in het stelsel dan ook toetsen aan de vraag of deze leiden tot
versterking van de gekozen volksvertegenwoordiging.
De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet nader uit te werken welke
gevolgen het toekennen van een terugzendrecht aan de Eerste Kamer zou
kunnen hebben voor het functioneren van het tweekamerstelsel. Deze
leden vragen niet alleen naar de staatsrechtelijke gevolgen, maar ook naar
de te verwachten gevolgen in werkwijze en cultuur.
Het versterken van burgerparticipatie en burgerschap is voor de leden van
de fractie van GroenLinks van groot belang. Het is dan ook een goede
zaak dat het kabinet hier verbeteringen in wil aanbrengen. Op basis van
de voorstellen die er nu in de kabinetsreactie staan vinden deze leden het
nu evenwel lastig in te schatten wat het daadwerkelijke effect van de
voorgestelde maatregelen zal zijn. Daarom de vraag wat volgens het
kabinet de effecten gaat zijn van de voorgestelde maatregelen? En hoe
gaat de participatie daadwerkelijk vergroot worden en wat zijn de concrete
(kwalitatieve en kwantitatieve) doelstellingen van het kabinet?
De leden van de fractie van de SP hebben begrepen dat het kabinet een
jaarlijks terugkerend democratiefestival wil organiseren, om de «burgerparticipatie» te bevorderen. De eerste editie is inmiddels geweest. Deelt
het kabinet de opvatting van deze leden dat het vertrouwen van de
burgers in de democratie niet wordt vergroot met een duur feestje voor
bestuurders?
De leden van de van de ChristenUnie-fractie staan positief ten opzichte
van de bevordering van burgerparticipatie en burgerschap. Wel menen zij
dat voorop moet staan dat deze beoogde participatie beantwoordt aan
haar doel; het vergroten van de inhoudelijke representativiteit die door
een toenemende maatschappelijke tweedeling binnen de samenleving
steeds meer onder druk komt te staan. De Minister geeft aan onder andere
de bekendheid en het bereik van het instrument van internetconsultatie te
willen verbeteren. In het rapport van de staatscommissie wordt inderdaad
benoemd dat de bekendheid van het instrument bij burgers niet groot is
en dat uit onderzoek blijkt dat voornamelijk hoogopgeleide burgers
deelnemen aan internetconsultaties. Hoe wil de Minister waarborgen dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

14

het verbeteren van internetconsultatie daadwerkelijk de participatie van
álle burgers bevordert?
4.5. Bevordering van digitaal burgerschap
De leden van de D66-fractie waarderen de maatregelen en initiatieven van
het kabinet op het gebied van (digitaal) burgerschap en burgerparticipatie,
de bevordering van het instellen van burgerfora, waaronder het jongerenparlement en versterking van constitutionele toetsing ex ante. De leden
van de D66-fractie vragen zich af wat de stand van zaken is rondom de
vormgeving van het jongerenparlement.
4.6. Bevordering van het instellen van burgerfora, waaronder het
jongerenparlement
Graag vernemen de leden van de fractie van GroenLinks van het kabinet
hoe het staat met de uitwerking van het jongerenparlement. Daarbij zijn zij
specifiek benieuwd naar de samenstelling en naar hoe het kabinet denkt
om te gaan met de output van een jongerenparlement.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen met instemming dat het
kabinet voornemens is de betrokkenheid van jongeren bij de politiek te
vergroten middels onder andere het opzetten van een jongerenparlement.
De leden van de SGP-fractie zijn benieuwd naar de uitkomsten van de
bespreking over de mogelijke vormgeving van een jongerenparlement Zij
vernemen verder ook graag hoe het kabinet beoogt om de representativiteit van dergelijke fora te waarborgen. Tevens vinden zij het belangrijk
om duidelijkheid te krijgen over de te verwachten bevoegdheden van een
dergelijke fora.
Mede in het licht van de diverse (maatschappelijke) akkoorden die in de
achterliggende jaren zijn gesloten vragen de leden van de SGP-fractie ook
aandacht voor de democratische legitimatie. Hoe wordt voorkomen dat er
in allerlei niet zozeer democratisch gelegitimeerde fora, platforms en
dergelijke akkoorden worden gesloten waarna het democratisch gekozen
parlement weinig tot geen mogelijkheden heeft om hier nog wijzigingen
in aan te brengen. Deze leden vinden het belangrijk dat hier bij de
besluitvorming ook voldoende aandacht voor is.
4.7. Constitutionele toetsing ex ante
De leden van de SGP-fractie hebben eerder al aandacht gevraagd voor
versterking van de constitutionele toetsing van wetten. Dat dient uiteraard
in het parlement plaats te vinden. Maar ook bij de voorbereiding van
wetsvoorstellen dient er naar hun mening meer aandacht voor te komen.
De regering benoemt onder meer het expliciet maken van deze aspecten
bij internetconsultatie en het uitdrukkelijk aandacht hieraan geven in de
memorie van toelichting. Deze leden vragen zich af vanaf wanneer de
regering hier invulling aan gaat geven? Klopt onze indruk dat er geen
enkele wijziging van regels nodig is om hier toch al snel een begin mee te
maken?
Internetconsultatie en memorie van toelichting nu al aandacht geven aan
constitutionele aspecten.
4.8. De positie van de Eerste Kamer
De leden van de D66-fractie hebben een behoorlijk van de visie van de
staatscommissie afwijkende kijk op de rol van de senaat. Maar zolang
deze bestaat, juichen zij voorstellen toe die bevorderen dat de Eerste
Kamer functioneert als chambre de reflexion die vooral kijkt naar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

15

uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en de strijdigheid van wetgeving met
de democratische rechtsstaat. De Eerste Kamer behoort naar hun
opvatting – zolang hij er is – mede vanwege het indirecte kiezersmandaat
zo min mogelijk als een tweede Tweede Kamer te fungeren. Deze leden
achten het daarom raadzaam om het huidige functioneren van de Eerste
Kamer met een kritische blik te bekijken. Een terugzendrecht, bij voorkeur
met gelijktijdige afschaffing van het veto, zou daar naar hun mening bij
passen. De leden van de D66-fractie zijn tevens verheugd met het voorstel
van de staatscommissie tot een herzieningsprocedure van de Grondwet.
Naar deze maatstaf zullen zij ook het voorstel van het kabinet om de
verkiezingswijze van de Eerste Kamer (wederom) aan te passen beoordelen. Zij constateren hierbij op dat het kabinet deze drie voorstellen die
de Eerste Kamer raken als samenhangend geheel zien, en zouden een
kabinetsvoorstel omtrent het terugzendrecht dan ook verwelkomen.
De Eerste Kamer heeft in het huidige parlementaire stelsel naar de
mening van de leden van de fractie van GroenLinks een waardevolle
functie als chambre de reflection. De leden van de fractie van GroenLinks
ontvangen graag de visie van het kabinet ten aanzien van de rol van de
Eerste Kamer. Aanvullend aan de voorstellen van de Staatscommissie
komt het kabinet met het voorstel om de wijze van verkiezen van de
Eerste Kamer te veranderen naar de zoals het was voor 1983. Om dit
voorstel beter te begrijpen en in samenhang met de andere voorstellen te
kunnen beoordelen is het volgens deze leden van belang dat het kabinet
explicieter aangeeft hoe zij tegen de rol van de Eerste Kamer aankijkt. En
tot slot op dit punt zijn deze leden ook geïnteresseerd in het standpunt
van het kabinet over de verhoudingen tussen de andere landen van het
Koninkrijk en de Eerste Kamer als het gaat over de totstandkoming van
rijkswetgeving en de bekrachtiging van internationale verdragen.
De leden van de fractie van de SP zijn verbaasd dat het kabinet in het
kader van de bestuurlijke vernieuwing voor de toekomst van de Eerste
Kamer teruggrijpt naar de periode vóór 1983. Deze leden begrijpen niet
waarom de aanbevelingen van de staatscommissie met betrekking tot de
positie van de Eerste Kamer zo gemakkelijk opzij worden gelegd. De leden
van deze fractie constateren dat de staatscommissie oorspronkelijk in het
leven is geroepen om een analyse te maken van de positie van de senaat
in ons politieke bestel en begrijpen niet waarom juist op dit punt de
analyse en de voorstellen van de staatscommissie door het kabinet niet
serieus worden genomen. Deze leden vragen hoe de Eerste Kamer is
betrokken bij het voorstel van het kabinet. Zij achten deze gang van zaken
vanuit het oogpunt van staatsrechtelijke verhoudingen ook niet bijzonder
hoffelijkheid.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren zij dat wordt voorgesteld
de verkiezing van de Eerste Kamer terug te keren naar het kiesmodel van
voor de grondwetsherziening van 1983. Dit voornemen is ingegeven in
het licht van de zoektocht naar het bestaansrecht en de positie van de
Eerste Kamer en haar rol als chambre de reflexion. De leden van de
ChristenUnie-fractie hechten grote waarde aan de mate van representatie
in het huidige stelsel van verkiezing van de Eerste Kamer. Hoe denkt de
Minister de evenredigheid van vertegenwoordiging te waarborgen binnen
de voorgestelde grondwetswijziging voor de verkiezing van de Eerste
Kamer die nu in internetconsultatie is? Ziet de Minister met de
ChristenUnie de meerwaarde van de vertegenwoordiging van kleinere
partijen in de Eerste Kamer? Deelt de Minister de stelling van de
ChristenUnie dat het niet wenselijk is wanneer de kiesdrempel voor de
Eerste Kamer de facto viermaal zo hoog ligt als die voor de Tweede
Kamer? Tevens vragen deze leden waarom is besloten een wetsvoorstel
hiertoe in consultatie te brengen, nog voordat over het voornemen, en het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

16

totaalpakket, met beide Kamers is gesproken. Tot slot op dit punt vragen
deze leden waarom is besloten aanvullend op de staatscommissie met
extra maatregelen te komen.
De leden van de SGP-fractie constateren dat er reeds een wetsvoorstel
voor een wijziging van de Grondwet met betrekking tot de zittingsduur
van de Eerste Kamer en de herzieningsprocedure in consultatie is. Deze
leden vragen zich af of het niet logischer zou zijn om eerst in het politieke
debat te bespreken of dergelijke voorstellen gewenst zijn. Waarom is er
gekozen voor zoveel haast met dit voorstel?
Meer inhoudelijk vragen deze leden zich af wat de precieze consequenties
zijn van een gedeeltelijke verkiezing van de Eerste Kamer. Is ook
overwogen wat hiervan de effecten zijn voor de samenstelling van de
Kamer en de mate van representativiteit van deze Kamer? Wat zijn de
gevolgen van deze vorm van verkiezing voor bijvoorbeeld kleinere
partijen? Betekent een dergelijk voorstel wel daadwerkelijk een verminderde politisering van de Statenverkiezingen?
4.9. Aanpassing van de herzieningsprocedure van de Grondwet
De leden van de VVD-fractie lezen dat het kabinet voorstander is van
aanpassing van de herzieningsprocedure van de Grondwet en een andere
wijze van verkiezen van de Eerste Kamer. Wanneer verwacht het kabinet
daarvoor wetsvoorstellen om de Grondwet te wijzigen naar de Kamer te
zenden?
In de Grondwet zijn de fundamentele waarden en normen van het
democratische bestel in Nederland zijn neergelegd. Daarom is het naar de
opvatting van de leden van de CDA-fractie terecht dat de procedure voor
wijziging zwaar is.
Het kabinet stelt dat de weerbaarheid van de democratische rechtsstaat
wordt vergroot door een procedure waarin een wijziging van de Grondwet
pas tot stand komt na twee lezingen, waarbij verkiezingen voor de Tweede
Kamer plaatsvinden na de eerste lezing, en waarbij in de tweede lezing
een versterkte meerderheid nodig is. De leden van de CDA-fractie vragen,
of het behandelen van de tweede lezing in de verenigde vergadering van
beide Kamers volgens het kabinet zou leiden tot een verkleining van de
weerbaarheid van de democratische rechtsstaat, aangezien het wijzigen
van de Grondwet daarmee eenvoudiger wordt. De leden van de
CDA-fractie vragen het kabinet, of de voorgestelde aanpassing van de
tweede lezing niet zou leiden tot een uitholling van de positie van de
Eerste Kamer.
De leden van de fractie van GroenLinks hebben met interesse kennisgenomen van het voorstel op dit punt van de Staatscommissie en met de
instemmende reactie daarop van het kabinet. Deze leden zijn benieuwd
naar een nadere toelichting van het kabinet op de stelling dat een
dergelijke aanpassing van de herzieningsprocedure van de Grondwet
bijdraagt aan een betere positionering van de Eerste Kamer. Heeft het
kabinet ten aanzien van de herzieningsprocedure van de Grondwet ook
naar andere mogelijke varianten gekeken? Zo ja, welke?
De leden van de fractie van de ChristenUnie markeren dat de aanpassing
van de herzieningsprocedure van de Grondwet een wezenlijke verandering behelst. Hoe verhoudt dit voorstel zich tot andere voorstellen,
bijvoorbeeld voor een andere wijze van verkiezing van de Eerste Kamer.
Tevens vragen deze leden naar de volgordelijkheid van deze mogelijke
wijziging en andere grondwetswijzigingen. In algemene zin vragen zij om
een overzicht van de grondwetswijzigingen die het kabinet voor zich ziet
en of, en zo ja welke, volgordelijkheid hierin wenselijk wordt geacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

17

De leden van de SGP-fractie vragen zich af of aanpassing van de
herzieningsprocedure van de Grondwet noodzakelijk is. Juist bij wijziging
van de Grondwet mag een brede consensus gevraagd worden, omdat
anders het risico groot is dat de Grondwet een speelbal wordt van
wisselende politieke meerderheden. Deze leden begrijpen dan ook niet
wat de regering precies bedoelt met de stelling dat een andere herzieningsprocedure bijdraagt aan een betere positionering van de Eerste
Kamer. Kan dit nader toegelicht worden?
Ook vragen deze leden af of de argumentatie over de herzieningsprocedure waarbij kritiek is op de mogelijkheid dat eenderde van de Eerste
Kamer een wijziging kan tegenhouden niet op precies dezelfde wijze geldt
voor de Tweede Kamer of de verenigde vergadering. Weliswaar heeft de
Eerste Kamer een andere vorm van kiezersmandaat dan de Tweede
Kamer, maar dat is toch niet automatisch een mindere vorm?
4.10 Andere wijze verkiezen Eerste Kamer
Het kabinet heeft ten aanzien van de wijze van verkiezen van de Eerste
Kamer reeds een voorstel tot wijziging van de Grondwet in internetconsultatie gebracht. De leden van de fractie van GroenLinks zijn enigszins
verbaasd over de snelheid waarmee dit voorstel nu is opgepakt. Waarom,
zo vragen zij, wordt dit voorstel niet in samenhang met de andere
wijzigingen ten aanzien van de rol en bevoegdheden van de Eerste Kamer
opgepakt (zoals het terugzendrecht)? Ook ten aanzien van de inhoud van
het voorstel leven bij deze leden een aantal vragen. Allereerst de vraag
hoe dit voorstel zich verhoudt tot het uitgangspunt van een zo evenredig
mogelijke samenstelling van de volksvertegenwoordiging? Kleine partijen
worden door deze wijze van verkiezen benadeeld en grote partijen
bevoordeeld. De huidige effectieve kiesdrempel wordt immers verhoogt
van 1,33 procent nu naar 2,6 of 2,7 procent in het nieuwe stelsel (afhankelijk van de verkiezing van 37 of 38 zetels). Waarom kiest het kabinet hier
bewust voor? En heeft zij overwogen om correctiemechanismen in te
zetten om de samenstelling van de Eerste Kamer net zo representatief te
laten zijn als in het huidige systeem? Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet?
Een andere vraag die de aan het woord zijnde leden hebben is of het klopt
dat in het voorstel van het kabinet het zo is dat in sommige zittingsperioden van provinciale staten een en in sommige zittingsperioden twee
keer een verkiezing van de Eerste Kamer zal vallen (er wordt immers eens
in de drie jaar gestemd en in sommige tijdsvakken van vier jaar vallen dan
twee verkiezingen en in andere tijdsvakken vallen twee verkiezingen)? Zo
ja, waarom vindt het kabinet dit wenselijk? En wat is het effect van een
tijdvak van vier jaar met daarin twee keer Eerste Kamerverkiezingen op de
samenstelling van de Eerste Kamer ten opzichte van het effect van
tijdvakken met maar een verkiezing van de Eerste Kamer? Heeft het
kabinet ook overwogen om de termijn van provinciale staten te wijzigen
naar bijvoorbeeld drie jaar of de termijn van de Eerste Kamer naar
bijvoorbeeld acht jaar zodat in iedere legislatuur van provinciale staten
even vaak verkiezingen zijn? Zo nee, waarom niet?
4.11. De procedure voor benoeming van de leden van de Hoge Raad
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren met instemming dat het
kabinet het voorstel van de staatscommissie met betrekking tot het
wijzigen van de benoemingsprocedure van de Hoge Raad overneemt.
Naar dit voorstel zou de bindende voordracht voor de te benoemen leden
van de Hoge Raad gedaan worden door een commissie, bestaande uit een
deskundige (te benoemen door de Tweede Kamer), een lid van de Hoge
Raad (aangewezen door de President van de Hoge Raad) en een andere
deskundige (aangewezen door de Tweede Kamer en de President van de
Hoge Raad gezamenlijk), niet zijnde een rechter of een parlementariër. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

18

leden van de ChristenUnie-fractie nemen met interesse kennis van dit
voorstel en zien een nadere uitwerking tegemoet.
4.12. Actualisering van de Aanwijzingen inzake externe contacten van
rijksambtenaren («Oekaze-Kok»)
De leden van de CDA-fractie vragen of het kabinet de analyse van de
staatscommissie deelt, dat rondom de toepassing van regels voor
contacten tussen Kamerleden en ambtenaren van ministeries soms
onduidelijkheden en misverstanden bestaan. Deze leden vragen of het
kabinet met de aangekondigde actualisering van de Aanwijzingen inzake
externe contacten van rijksambtenaren een wijziging beoogt of alleen
vergroting van de bekendheid van deze procedure.
Deze leden vragen het kabinet ook nader in te gaan op de mogelijkheden
en problemen van contact tussen Kamerleden en bestuurders en
medewerkers van zbo’s?
De leden van de fractie van GroenLinks zijn benieuwd naar de geactualiseerde versie van de Aanwijzing. Hoe wordt tot de actualisering gekomen
en wordt dit met de beide Kamers nader afgestemd? En op welke termijn
kunnen de Kamers deze actualisering tegemoet zien?
De leden van de fractie van de ChristenUnie zijn verheugd dat het kabinet
het initiatief neemt voor een actualisering van de Aanwijzingen inzake de
externe contacten van rijksambtenaren en de vergroting van de
bekendheid van deze procedure.
4.13. Diverse aanbevelingen over de betrokkenheid van de beide Kamers
bij besluitvorming van de Europese Unie
De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet nader uiteen te zetten,
waarom het, anders dan de staatscommissie, van oordeel is dat de
informatievoorziening aan de beide Kamers over Europese (wetgevings)dossiers niet onder de maat zou zijn.
De leden van de fractie van GroenLinks constateren dat de Staatscommissie en het kabinet van mening verschillen over de informatievoorziening aan beide Kamers. Graag ontvangen deze leden een nadere
toelichting op het standpunt van het kabinet hierover. Voorts constateren
deze leden met enige regelmaat dat informatie over Europese stukken
(bijvoorbeeld raadsagenda’s) de Kamer regelmatig relatief laat bereikt.
Kan het kabinet aangeven of hier nog meer tijdswinst valt te behalen, of is
het simpelweg niet mogelijk om informatie eerder aan de Kamer te doen
toekomen? Tot slot op dit punt ervaren de deze leden dat Europese
regelgeving die naar de Kamers komt niet altijd helder leesbaar zijn. Dit
betekent bijvoorbeeld dat consequenties van Europese wetgeving voor
Nederlandse regelgeving niet altijd duidelijk zijn. Zij zouden graag zien dat
consequenties voor Nederlandse regelgeving duidelijker worden
verwoord en dat er meer feitelijke duiding gegeven kan worden (een soort
impactanalyses). Graag ontvangen zij een reactie van het kabinet op deze
vragen en suggesties.
De leden van de fractie van de SP onderschrijven, in tegenstelling tot het
kabinet, wél de conclusie van de staatscommissie dat de informatievoorziening over Europese onderwerpen ondermaats is. Kan het kabinet
nader toelichten waarom zij deze conclusie niet deelt? Deze leden
constateren dat veel informatie naar de Tweede Kamer wordt gestuurd,
maar dit niet leidt tot een beter inzicht van de Kamerleden in de Europese
voorstellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

19

Wat betreft het verbeteren van de betrokkenheid van de beide Kamers bij
besluitvorming van de Europese Unie herkennen de leden van de
ChristenUnie-fractie zich in het standpunt dat een blijvende optimale
informatievoorziening van het parlement van evident belang is. Zij
waarderen de inzet tot versterking van de instrumenten van de subsidiariteitstoets en de gele-kaart-procedure, alsook de aanmoediging voor een
meer flexibele omgang met de adviestermijn. De leden van de
ChristenUnie-fractie betreuren het feit dat het initiatiefvoorstel-Van der
Staaij in de Eerste Kamer is verworpen. Zij vragen de Minister welke
mogelijkheden zij ziet tegemoet te komen aan de zorgen die bij een
gedeelte van het parlement leven en als zodanig met het voorstel werden
geadresseerd.
Vroegtijdige betrokkenheid van het parlement bij de besluitvorming door
de Europese Unie is van groot belang, vinden de leden van de
SGP-fractie. Met name moet ervoor gewaakt wordt dat er sluipenderwijs
en stilzwijgend een steeds groter deel van de macht aan de EU wordt
overgedragen. Maar ook achteraf is betrokkenheid van het parlement
gewenst. In dat licht vragen de leden van de SGP-fractie zich af wat nu
precies het standpunt van het kabinet is ten aanzien van de uitleg van
artikel 91 van de Grondwet. Nu krijgen deze leden de indruk dat er bij het
kabinet weinig behoefte is aan een zorgvuldiger uitleg van artikel 91
waarin sneller wordt geconcludeerd dat een verdrag afwijkt van de (geest
van de) Grondwet. Is deze indruk juist? Of vindt het kabinet dat er hoe dan
ook kritischer omgegaan moet worden met overdracht van bevoegdheden
zonder twee-derde meerderheid van het parlement? Hoe kan dit in de
ogen van het kabinet concreet vorm krijgen? Hoe gaat de regering
concreet om met de aanbevelingen B6 en B7, ook als er geen constitutioneel hof zou komen? Moet er ook zonder een algemene bepaling al niet
meer duidelijkheid komen over de interpretatie van dat artikel? Wat gaat
de regering hier concreet voor doen?
5. Aanbevelingen die niet zonder meer worden overgenomen,
maar waarover later door dit kabinet een standpunt wordt
ingenomen (categorie B)
Ten aanzien van een aantal andere aanbevelingen wordt later door het
kabinet een standpunt ingenomen (de zgn. categorie B), zo merken de
leden van de VVD-fractie op. Het gaat dan onder andere om het correctief
referendum, constitutionele toetsing, de verlaging van de kiesgerechtigde
leeftijd van 18 naar 16 jaar en een terugzendrecht voor de Eerste Kamer.
Hoe ziet voor alle onderwerpen onder categorie «B» de tijdsplanning uit,
zo vragen de leden van de VVD-fractie. Wanneer kan de Kamer een
standpunt van het kabinet hierover verwachten?
5.1. Het bindend correctief referendum
De leden van de CDA-fractie zijn van mening, dat vertegenwoordigende
democratie en referenda elkaar eigenlijk niet verdragen. De staatscommissie heeft deze leden er nog niet van overtuigd dat door vormgeving en
voorwaarden voor een referendum iets dergelijks in het vertegenwoordigende stelsel zou kunnen worden ingebouwd.
De staatscommissie geeft als argument voor de invoering van een
bindend correctief referendum dat het kan bijdragen aan het oplossen van
gebrekkige inhoudelijke representatie. Deelt het kabinet de mening van de
leden van de CDA-fractie dat de inhoudelijke representatie niet verbeterd
wordt door een noodprocedure, maar juist door aanpassing van het
kiesstelsel als zodanig?
De samenleving wordt niet slechts bestuurd vanuit Den Haag. Juist de
decentrale overheden spelen een belangrijke rol in het bestuur van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

20

Nederland. Daarom zijn goede en werkbare verhoudingen tussen de
verschillende overheden voor de leden van de CDA-fractie van het
grootste belang.
De leden van de D66-fractie begrijpen de keuze van het kabinet om
invoering van het bindend correctief referendum in categorie B te scharen
gelet op de zorgvuldigheid waarmee dit instrument ingevoerd zou moeten
worden en de zoektocht naar breed draagvlak gezien de uiteindelijk
benodigde 2/3e meerderheid in 2e lezing, maar de leden van de
D66-fractie zijn wel voor invoering van dit instrument. Tevens onderkennen deze leden de complexiteit van afwegingen omtrent de exacte
samenstelling van de negatieve lijst, de vraag of de vast te leggen
drempels van constitutionele orde zijn alsmede de exacte hoogte daarvan.
De leden zien de reactie op de motie-Lintmeijer van het kabinet dan ook
met belangstelling tegemoet en hopen dat het kabinet ambitie toont bij de
inhoudelijke standpuntbepaling ten aanzien van het bindend correctief
referendum.
De leden van de fractie van GroenLinks constateren dat het kabinet nog
geen keuze heeft gemaakt over de vraag of zij voorstander is van een
bindend correctief referendum. Zij vragen het kabinet om vooruitlopend
op een definitief standpunt nader in te gaan op de voor- en nadelen die
voor het kabinet relevant zijn om tot een keuze te komen. En zij vragen
ook of de zinsnede «Het kabinet streeft ernaar om over deze en andere
aanbevelingen in dit hoofdstuk de beide Kamers waar mogelijk voor het
eind van dit jaar nader te informeren» betekent dat het kabinet ernaar
streeft om met een uitgewerkt standpunt te komen of dat het ook kan zijn
dat het kabinet deze aanbeveling doorschuift naar een volgend kabinet
omdat er binnen het kabinet en de coalitie teveel onenigheid is over deze
aanbeveling?
Verder hebben de leden van de fractie van GroenLinks ten aanzien van dit
deel van de kabinetsreactie nog een vraag over de uitwerking van de
motie-Lintmeijer. Kan het kabinet aangeven welke nieuwe vormen van
directe democratie het kabinet betrekt bij haar visie?
De leden van de SP-fractie vragen waarom het kabinet meent dat de
staatscommissie bij haar voorstel voor een bindend correctief referendum
geen zorgvuldige afweging heeft gemaakt en neemt het kabinet het
voorstel daartoe niet over? Graag ontvangen deze leden een inhoudelijke
reactie van het kabinet op het voorstel van de staatscommissie.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat over verschillende
voorstellen later een standpunt wordt ingenomen. Zo ook het voorstel tot
een bindend correctief referendum. Over dit voorstel zullen de beide
Kamers blijkens de brief van de Minister aan het eind van het jaar nader
geïnformeerd worden. Aangaande het bindend correctief referendum
spelen vragen omtrent de optuiging van dit instrument. Hoe ziet de
Minister dit voor zich en hoe beoordeelt zij de mogelijkheid van een
opkomst- én uitkomstdrempel en een grondwettelijke borging van deze
drempels?
5.2. De constitutionele toetsing ex post
De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet wat de staatsrechtelijke
implicaties voor de positie van de Eerste Kamer zouden zijn van het
instellen van een constitutioneel hof. De leden van de CDA-fractie
constateren dat er de afgelopen jaren regelmatig aandacht is gevraagd
voor het vergroten van constitutionele aspecten van voorgenomen
wetgeving, anders dan door het invoeren van constitutionele toetsing.
Welke stappen zijn er op dit punt gezet en wat waren daarvan de effecten,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

21

zo vragen deze leden. De staatscommissie adviseert het instellen van een
constitutioneel hof, dat onder meer tot taak zou krijgen om te oordelen
over een vordering tot partijverbod. De leden van de CDA-fractie vragen
welke mogelijkheden het kabinet ziet om deze taak te beleggen bij een
andere instantie.
De leden van de D66-fractie hebben tevens een voorkeur voor afschaffing
van het verbod op constitutionele toetsing c.q. oprichting van een
Constitutioneel Hof, omdat o.a. de burger dan meer rechtsbescherming
krijgt, de scheiding der machten beter tot uitdrukking wordt gebracht
waardoor de kwaliteit van wetgeving verhoogd kan worden en de
nationale rechtsorde wordt versterkt. De regering onderzoekt nog
verschillende varianten en deze leden onderkennen dat een nadere
afweging van de voors- en tegens van verscheidene opties inclusief de
ervaringen die daarmee in andere landen zijn opgedaan nuttig kunnen
zijn. Op welke termijn volgt de inhoudelijke standpuntbepaling hierover?
Zoals bekend is de fractie van GroenLinks een warm voorstander van
constitutionele toetsing door de rechter. Deze leden zijn dan ook blij dat
het kabinet, net als de Staatscommissie, duidelijke voordelen ziet van een
rechterlijke constitutionele toets. Zij begrijpen uit de kabinetsreactie
evenwel dat het kabinet ook nog koudwatervrees heeft. Zij zouden graag
een nadere toelichting van het kabinet ontvangen waarin het kabinet haar
afweging nader uiteenzet, zij vragen het kabinet daarbij ook in te gaan op
de verschillen tussen het toetsen van formele wetten aan de Grondwet en
het toetsen aan internationale verdragen. Ook zouden zij graag een
nadere toelichting ontvangen op de andere varianten (dan die van de
Staatscommissie en die uit het eerdere initiatiefvoorstel van GroenLinks)
die het kabinet voor zich ziet. Graag zouden deze leden daarbij ook een
expliciete reactie van het kabinet krijgen op het punt dat Nederland een
van de weinige landen in West-Europa is dat een toetsingsverbod kent.
Hoe worden de bezwaren die het kabinet ziet in deze andere democratische rechtsstaten ondervangen? En tot slot zouden zij ook graag
vernemen hoe het kabinet aankijkt tegen de rechterlijke constitutionele
toetsing die wel mogelijk is in het Caribische deel van het Koninkrijk.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het voorstel van de staatscommissie aangaande het instellen
van een Constitutioneel Hof, een voorstel dat de ChristenUnie al lange tijd
voorstaat. Zij zien de door de staatscommissie beschreven voordelen van
een constitutionele toetsing, zoals een verbetering van de rechtsbescherming van de burger, positieve effecten op kwaliteit van wetgeving,
versterking van de nationale rechtsorde ten opzichte van de Europese en
internationale rechtsorde en de versterking van de normatieve betekenis
van de Grondwet. Nu kunnen wetten immers enkel getoetst worden aan
verdragen, en niet aan de Grondwet. Als nadelen worden genoemd de
mogelijke verstoring van het evenwicht tussen de staatsmachten,
vergroting van de invloed van de rechter op het politieke proces en het
gevaar van politisering van de rechterlijke macht. Is het juist dat veel van
de genoemde bezwaren, in de systematiek van een geconcentreerde
constitutionele toetsing kunnen worden ondervangen? Deelt de Minister
voorts dat de genoemde voordelen zeer groot zijn, zowel in reikwijdte als
in belang? Op welke wijze zal tot een nadere afweging worden gekomen,
zo vragen deze leden? Kan worden aangegeven aan welke varianten van
constitutionele toetsing ex post wordt gedacht, zoals in de brief wordt
beschreven?
De leden van de SGP-fractie zijn benieuwd naar de precieze mogelijkheden die het kabinet ziet om ook meer ruimte te bieden voor constitutionele toetsing ex post. Wat is hierbij het vervolgtraject?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

22

5.3 Verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd van 18 naar 16 jaar.
De leden van de fractie van GroenLinks zijn blij dat het kabinet de
verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd niet direct afwijst. Wanneer, zo
vragen zij, zal het kabinet de nadere verkenning afronden en de Kamer
hierover informeren?
De leden van de fractie van de SP willen graag een inhoudelijke reactie
van het kabinet waarom zij afwijkt van het voorstel van de commissie de
kiesgerechtigde leeftijd niet te verlagen naar zestien jaar.
De Minister beschrijft dat zij de verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd
van 18 naar 16 jaar niet direct afwijst. De leden van de ChristenUniefractie vragen zich af wat de nadere motivering voor het kabinet is dit
specifieke voorstel op te nemen. Zij lezen dat de Minister het mogelijke
positieve effect op de politieke betrokkenheid van jongere burgers
waardeert. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen zich echter af hoe
dit voorstel de politieke betrokkenheid van jongeren in de praktijk zal
verbeteren en zien graag een onderbouwing van deze verwachting? Zou
de Minister kunnen toelichten in hoeverre dergelijke positieve effecten te
verwachten zijn? Voorts vragen deze leden of ook andere landen
stemrecht voor minderjarigen kennen.
Bij eventuele verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd van 18 naar 16 jaar
vragen de leden van de SGP-fractie zich af hoe zich dit zou verhouden tot
de tendens in diverse wetten om de leeftijdsgrens van 16 jaar naar 18 jaar
of 21 jaar te verhogen. Concreet kan hierbij gedacht worden aan bijvoorbeeld de alcoholwetgeving, huwelijkswetgeving en de wetgeving inzake
prostitutie. Zij vragen zich af of het niet logischer is om te kiezen voor een
meer eenduidige leeftijd in plaats van allerlei verschillende leeftijden.
5.4 Terugzendrecht Eerste Kamer.
Ten aanzien van het terugzendrecht zijn de leden van de fractie van
GroenLinks benieuwd wanneer het kabinet met een nader uitgewerkt
standpunt komt. En zij vragen het kabinet ook aan te geven wat het nader
beraden concreet betekent? Wordt er onderzoek gedaan en zo ja door wie
en op welke wijze?
De leden van de fractie van de SP onderschrijven het belang dat onze
volksvertegenwoordiging een zo goed mogelijke afspiegeling is van de
bevolking. Daarbij tellen ook regionale verschillen. Is het kabinet het met
deze leden eens dat het beste kiesstelsel een zo eenvoudig mogelijk
kiesstelsel is? Waarom meent het kabinet dat het kiesstelsel het beste
middel is om de representatie te bevorderen? Deelt het kabinet de
opvatting van de leden van deze fractie dat representatie vooral afhankelijk is van het optreden van volksvertegenwoordigers? Deelt het kabinet
ook de opvatting van de staatscommissie dat de representativiteit van de
volksvertegenwoordiging vooral is gediend met een middel waarmee de
bevolking haar vertegenwoordigers kan corrigeren? Waarom meent het
kabinet dat de staatscommissie bij haar voorstel voor een terugzendrecht
voor de Eerste Kamer geen zorgvuldige afweging heeft gemaakt? Graag
ontvangen deze leden een inhoudelijke reactie van het kabinet op het
voorstel van de staatscommissie.
Aangaande de Eerste Kamer speelt, lezen de leden van de ChristenUniefractie ook het voorstel van het introduceren van een terugzendrecht; een
nieuwe bevoegdheid die de Eerste Kamer de mogelijkheid geeft wetsvoorstellen gewijzigd terug te zenden naar de Tweede Kamer. Dit voorstel
wordt niet zonder meer overgenomen door het kabinet, maar de Minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

23

geeft wel aan dat er nader beraad zal plaatsvinden over de wenselijkheid
van het toekennen van een dergelijke bevoegdheid aan de Eerste Kamer
en oplossingen die mogelijke nadelen ondervangen. De staatscommissie
stelt een variant van het terugzendrecht voor waarin de Tweede Kamer het
laatste woord houdt wanneer de Eerste Kamer een wetsvoorstel gewijzigd
terugzendt. Hoe denkt de Minister over andere uitvoeringen van dit
instrument, bijvoorbeeld een variant waarbij de Eerste Kamer, na het
terugzenden, haar vetorecht zou behouden? Hoe kan worden geborgd dat
in elk van deze scenario’s geen sprake zal zijn van een vertragingstechniek
dan wel uitholling van de positie van de Eerste Kamer, zo vragen de leden
van de ChristenUnie-fractie.
5.5. Doorlichting van het bestaande wettelijke kader voor de verhoudingen
met decentrale overheden
De leden van de CDA-fractie wijzen er op dat de staatscommissie de
aanbeveling doet processuele en meer inhoudelijke randvoorwaarden in
een Wet op de decentralisaties te codificeren. Deze wet zou zich allereerst
op de versterking en de verduidelijking van de rol van het nationale
parlement bij decentralisaties moeten richten. De staatscommissie
schenkt hierbij tevens aandacht aan de mogelijkheid om tussen decentrale
overheden te kunnen differentiëren, aan de voldoende bewerktuiging van
democratische controle bij decentrale overheden en aan de benodigde
bevoegdheden van de Minister van BZK. De leden van de CDA-fractie
vragen wanneer de aangekondigde doorlichting zal plaatsvinden van het
bestaande wettelijk kader met betrekking tot interbestuurlijke verhoudingen met decentrale overheden.
De leden van de D66-fractie waarderen dat de staatscommissie zich ook
specifiek heeft uitgelaten over interbestuurlijke verhoudingen met
decentrale overheden. Deze leden zijn voorstanders van een groter lokaal
belastinggebied. Zij menen dat dit, zonder dat dit leidt tot een toename
van de totale belastingdruk, kan bijdragen aan het versterken en ontwikkelen van de lokale democratie en de betrokkenheid daarbij kan vergroten.
Zij hopen dan ook dat de regering open wil staan voor de oproep van de
VNG (https://fd.nl/economie-politiek/1303526/gemeenten-willen-zelfbelasting-heffen) om lokale overheden meer ruimte te geven om zelf
belastingen te heffen, mede naar aanleiding van het feit dat gemeenten er
door middel van de decentralisaties in 2015 meer taken bij hebben
gekregen zonder dat daar extra heffingsmogelijkheden tegenover staan.
En hoe verhoudt de omvang van het lokale belastinggebied in Nederland
zich tot lokale belastingheffing in combinatie met lokale taken in andere
landen, zoals Denemarken?
De leden van de fractie van GroenLinks constateren dat er nu vaak
discussies zijn over enerzijds de bevoegdheden van decentrale overheden
en anderzijds de financiering van taken die zij uitvoeren (zoals in de
jeugdzorg en de zorg). Hierbij speelt ook de discussie over het al dan niet
uitbreiden van het decentrale belastinggebied. Deze leden constateren dat
het continu voeren van deze discussie afleidt van het goed uitvoeren van
overheidstaken. Zij zien dan ook erg uit naar een nadere analyse van het
wettelijk en financieel kader ten aanzien van de interbestuurlijke verhoudingen. Zij willen het kabinet vragen om deze exercitie open in te gaan en
van te voren geen taboes op tafel te leggen.
Verder zijn deze leden blij dat zowel de Staatscommissie als het kabinet in
haar reactie aangeven dat het democratisch tekort in de interbestuurlijke
samenwerking moeten worden opgelost. Inmiddels heeft het kabinet, zo
constateren deze leden, een wetsvoorstel naar de Kamer gestuurd. Deze
leden zien uit naar de behandeling van dit wetsvoorstel. Zij vragen het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

24

kabinet of er ten aanzien van de democratische controle nog andere
voorstellen te verwachten zijn?
De leden van de SGP-fractie zouden bij de voornemes rond decentrale
overheden ook graag aandacht zien voor het voorkomen van voortdurende opschaling van gemeenten waardoor politieke besluitvorming
verder bij de burgers vandaan komt te staan. Verder vragen zij zich af of
de regering nog voornemens heeft ten aanzien van de versterken van de
politieke zeggenschap van gemeenteraden bij gemeenschappelijke
regelingen.
5.6. Evaluatie van de Kaderwet zbo’s en van de regeling agentschappen
De leden van de D66-fractie hebben er begrip voor dat het kabinet de al
geplande evaluatie van de Kaderwet zelfstandige bestuursorganen
aangrijpt om de veelheid aan kaders en uitgangspunten voor zelfstandige
bestuursorganen en agentschappen te stroomlijnen. Zij zijn echter van
mening dat de door de staatscommissie gewenste verduidelijking van
verantwoordelijkheden en bevoegdheden niet tot die tijd kan wachten. De
staatscommissie benoemt expliciet de positie van zelfstandige bestuursorganen (zbo’s), die niet onder de volledige ministeriële verantwoordelijkheid vallen, maar wel een publieke taak uitoefenen, gefinancierd met
publieke middelen. De staatscommissie stelt dat de huidige trend van
uitbreiding van (de taken van) zelfstandige bestuursorganen leidt tot een
terugkeer van een situatie waarbij steeds meer beleid «voor u, zonder u»
plaatsvindt. Herkent de regering deze trend en zo ja, is de regering bereid
om in kaart te brengen of er taken zijn die nu bij een zbo liggen, maar ook
door ministeries zelf uitgevoerd kunnen worden?
De leden van de D66-fractie menen dat over de uitoefening van publieke
taken en het uitgeven van publieke middelen volledige transparantie moet
bestaan en altijd verantwoording moet worden afgelegd. Is de regering dit
met deze leden eens? Zo ja, kan het kabinet aangeven hoe dit geborgd
wordt bij zbo’s, die wettelijk gezien niet onder ministeriële verantwoordelijkheid vallen? Is de regering van mening dat ook voor DNB en AFM geldt
dat er volledige transparantie moet zijn over het eigen handelen van deze
zbo’s? Zo nee, hoe rijmt de regering dit met de gewenste verantwoording
over publieke taken en middelen? Zo ja, hoe beoordeelt de regering nu de
beperkte informatie die de Kamer heeft gekregen over het toezicht van
DNB op ING in de periode die in het kader van Houston is onderzocht? En
hoe beoordeelt de regering de geheimhouding rondom het herstelkader
dat tussen DNB en ING is afgesproken?
5.7. Een kabinetsstandpunt over het initiatiefvoorstel inzake een
Europawet
De leden van de D66-fractie zijn er voorstander van om de parlementaire
betrokkenheid bij Europese besluitvorming, in het bijzonder bij de
totstandkoming van wetgeving en het sluiten van verdragen, bij wet te
regelen. Twee leden hebben tevens in een Grondwetsvoorstel (35
202-(R2126)) een bepaling opgenomen die de wetgever opdraagt deze
betrokkenheid van de Staten-Generaal bij Europese besluitvorming bij wet
te regelen. De op dit moment geldende procedures (denk aan de
subsidiariteitstoets, het behandelvoorbehoud, het versturen van
BNC-fiches en geannoteerde agenda’s) zijn vooral vastgelegd in moties en
eenzijdige toezeggingen. Deze leden zijn van mening dat het hoog tijd
wordt om dit in wetgeving te consolideren. Zij wachten de reactie van het
kabinet op dit grondwetsvoorstel te zijner tijd af.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

25

6. Aanbevelingen die niet worden overgenomen (categorie C)
6.1. De gekozen formateur
Met de staatscommissie constateert het kabinet dat de geringe kiezersinvloed op de kabinetsformatie een probleem is. (34 430, nr. 10, p. 25) De
leden van de CDA-fractie vragen wat de stand van zaken is met betrekking
tot de voorgenomen brede studie naar het formatieproces, de probleemstelling en de onderzoeksopzet.
Allereerst betreuren de leden van de D66-fractie het dat alternatieve opties
ter vervanging van de gekozen formateur zoals voorgesteld door de
staatscommissie, zoals een gekozen Minister-President of een gekozen
formateur met een steviger mandaat, niet nader worden onderzocht.
Het kabinet schrijft in haar reactie dat zij na de zomer in overleg met de
Tweede Kamer een nadere studie wil uitvoeren over een breder
perspectief op het formatieproces, met als doel om dit proces begin 2020
af te ronden. Hoe staat het met dit voornemen, zo vragen de leden van de
fractie van GroenLinks? Hoe wil het kabinet dit proces vormgeven en is
het haalbaar om dit proces begin 2020 af te ronden?
De leden van de ChristenUnie-fractie herkennen zich in de beschouwing
van de staatscommissie en de Minister aangaande de onduidelijkheid
voor de kiezer na de verkiezingsuitslag met betrekking tot de vraag welke
partijen een kabinet gaan vormen en de relatief lange periode van
coalitievorming. Zij zien geen heil in de constructie van de gekozen
formateur en delen het standpunt dat deze optie niet passend is binnen
het huidige parlementaire stelsel en de Nederlandse staatsinrichting. Wel
erkennen deze leden dat meer openheid van het formatieproces wenselijk
is.
6.2. Verbreding van Bevrijdingsdag (5 mei) tot Dag van de Vrijheid
De leden van de D66-fractie vinden het jammer dat Bevrijdingsdag niet
wordt verbreed tot Dag van de vrijheid. Zij menen dat 5 mei als nationale
feestdag bij uitstek geschikt is om alle Nederlanders te verbinden en van
deze dag meer inclusiviteit uitgaat dan een aantal andere dagen die thans
als vrije dagen gelden. Bovendien is de relatie met het belang van de
democratische rechtsstaat evident, terwijl ook de noodzaak jaarlijks stil te
blijven staan bij het belang hiervan onverminderd hoog; en misschien
zelfs wel gestegen is. Hoe moeten deze leden overigens de opmerkingen
van de Staatssecretaris van VWS dat hij graag bereid is 2e Pinksterdag in
te ruilen voor 5 mei als vrije dag zien in relatie tot de stellingname
daaromtrent in de kabinetsreactie? De leden zijn enthousiast over de
oproep van het kabinet aan de betrokken sociale partners om van 5 mei
jaarlijks een vrije dag te maken. Op welke wijze gaat de regering de
betrokken partijen hierbij ondersteunen? En is de regering bijvoorbeeld
bereid om een maatschappelijk kosten-batenanalyse (MKBA) te laten doen
naar de gevolgen van 5 mei als nationale erkende feestdag?
De leden van de fractie van GroenLinks zouden het, net als de Staatscommissie en het kabinet, een goede zaak vinden als 5 mei voor iedereen een
officiële vrije dag wordt. Zij begrijpen dat het kabinet de betrokken sociale
partners oproepen om voor iedereen 5 mei een vrije dag te laten zijn. Wat
betekent deze oproep in de praktijk? Brengt het kabinet deze oproep
expliciet onder de aandacht tijdens gesprekken met de verschillende
sociale partners? Is het kabinet zich evenwel bewust dat er in steeds meer
sectoren wordt gewerkt zonder collectieve arbeidsvoorwaarden? Hoe
zorgt het kabinet dat haar oproep ook op die plekken waar geen sprake is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

26

van collectieve arbeidsvoorwaarden en waar veel ZZP’ers werken onder
de aandacht komt? En hoe zorgt het kabinet ervoor dat het ook voor
personeelsvertegenwoordigers gemakkelijk is om afspraken met de
werkgever hierover te maken? En zijn er voor het kabinet andere
mogelijkheden om deze oproep kracht bij te zetten? Ook vernemen deze
leden graag of het kabinet in navolging van de uitspraken van de
Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport om tweede
pinksterdag in te ruilen voor 5 mei als officiële vrije dag voor iedereen van
plan is om hier onderzoek naar te doen. En zo nee, waarom niet?
De leden van de ChristenUnie-fractie delen de meerwaarde van het
vasthouden aan Bevrijdingsdag en sluiten zich aan bij de oproep van het
kabinet om 5 mei voor iedereen in Nederland een jaarlijkse vrije dag te
maken.
Bijlage
De leden van de CDA-fractie vinden het van belang, dat de inzichtelijkheid
wordt vergroot van het wetgevingsproces en de besluitvormingsprocessen in het openbaar bestuur van Nederland voor burgers en bedrijven.
Deze leden constateren, dat de regering een aantal aanbevelingen afdoet
met de stelling dat die primair Aanbevelingen die primair de beide
Kamers betreffen, zoals de instelling van een openbaar toezeggingenregister (C4). Deelt de regering de mening van deze leden, dat een actieve
betrokkenheid van de regering noodzakelijk is voor het slagen van een
motievolgsysteem en een adequate toezeggingenregistratie? Zo ja, is de
regering bereid daarover met de Kamer in overleg te treden? Is de
regering bereid de informatievoorziening aan de Kamer over de
uitvoering van moties en de opvolging van toezeggingen de stroomlijnen
en ervoor te zorgen dat goede voorbeelden, zoals het Ministerie van OCW,
worden nagevolgd?
De leden van de fractie van GroenLinks willen nog graag expliciet
aandacht vragen voor een punt waar in de kabinetsreactie weinig
aandacht voor is, namelijk de informatiepositie van het parlement. Al
vaker is er in de Kamer gesproken over artikel 68 van de Grondwet en hoe
dit artikel in de praktijk wordt toegepast. Een goed functionerend
parlementair stelsel is gebaat bij een uitmuntende informatiepositie. Dit
betekent wat de aan het woord zijnde leden niet alleen dat informatie
tijdig en volledig bij de Kamer moet zijn, maar ook dat de informatie goed
controleerbaar is. Alleen dan kan het parlement haar controlerende taak
en haar budgetrecht goed uitvoeren. Deze leden zou hier graag een
nadere reflectie op ontvangen van het kabinet. Zij vragen het kabinet
daarbij ook te reageren op het recent verschenen rapport «Inzicht in
publiek geld (deel 2)» van de Algemene Rekenkamer. De Algemene
Rekenkamer maakt zich in dit rapport zorgen over de informatiepositie en
het budgetrecht van de Kamer. De leden van de fractie van GroenLinks
hebben deze zorgen ook en zien zijn ervan overtuigd dat een betere
informatiepositie het parlementaire stelsel versterkt.
II Antwoord van de Minister
De commissie voor Binnenlandse Zaken heeft in het kader van een
schriftelijk overleg vragen gesteld over het op 26 juni j.l. uitgebrachte
kabinetsstandpunt over het eindrapport van de staatscommissie parlementair stelsel.1 Hieronder worden deze vragen weergegeven en
beantwoord. Daarbij wordt in beginsel de indeling van uw Verslag ter zake
gevolgd. De beantwoording van enkele vragen vindt plaats in een andere
1

Kamerstuk 34 430, nr. 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

27

paragraaf dan waarin de desbetreffende vragen in uw Verslag zijn
geplaatst, terwijl de paragrafen 1 en 3 zijn samengevoegd in één nieuwe
paragraaf 1.
Een deel van de vragen heeft betrekking op in het kabinetsstandpunt
toegezegde nadere uitwerkingen, bijvoorbeeld over het kiesstelsel, de
constitutionele toetsing ex post en het terugzendrecht. Geprobeerd is deze
vragen zo veel mogelijk inhoudelijk te beantwoorden. In de beantwoording van deze vragen wordt echter nog niet vooruitgelopen op de
nadere afwegingen van het kabinet bij deze toegezegde nadere uitwerkingen.
1. Inleiding en de benadering van het kabinet
De leden van de CDA-fractie vragen hoe het kabinet het risico van de in
het eindrapport van de staatscommissie genoemde «erosie van de
democratische rechtsstaat» beoordeelt.
Het kabinet is van mening dat een lange democratische traditie alleen niet
langer voldoende is om ons land te beschermen tegen de gevaren die
thans worden onderkend. Versterking van de democratische en rechtsstatelijke instituties alsook van de democratische cultuur is daarom noodzakelijk. Naar de mening van het kabinet heeft de staatscommissie een juiste
analyse gemaakt van de risico’s die de democratische rechtsstaat
bedreigen.
Met de leden van de fractie van de ChristenUnie is het kabinet van mening
dat het behoud van de democratische rechtsstaat niet vanzelfsprekend is.
Aan het onderhouden en versterken ervan moet continue worden
gewerkt.
De leden van de fractie van GroenLinks ontvangen graag een specifiek
tijdpad van de verschillende te verwachten voorstellen en maatregelen
inclusief (streef)data van het kabinet. Daarnaast ontvangen deze leden
graag een nadere toelichting op de categorisering van de in het kabinetsstandpunt vermelde mogelijke maatregelen alsook de precieze totstandkoming daarvan, zulks in relatie tot het tijdpad. Ook de leden van de
D66-fractie vragen of het kabinet een tijdpad c.q. implementatieplan voor
ogen heeft en, zo dat het geval is, hoe dat er uitziet. Deze leden vragen
zich verder af hoe wordt geborgd dat daadwerkelijk in deze kabinetsperiode stappen worden gezet. De leden van de fracties van de SGP en het
CDA vragen eveneens om een tijdschema van de verschillende
voorstellen. De leden van de VVD-fractie informeren specifiek naar de
tijdsplanning van de onderwerpen uit categorie B.
Het kabinet heeft een tijdschema geformuleerd voor de implementatie van
de verschillende categorieën maatregelen. Uiteraard is dat tijdschema
globaal en tentatief. Dat geldt met name voor maatregelen die (grond)wetgeving vergen.
In het kabinetsstandpunt zijn de aanbevelingen van de staatscommissie
ingedeeld in drie categorieën: A, B en C. Dit onderscheid is gebaseerd op
de inhoudelijke appreciatie van de verschillende aanbevelingen. Aanbevelingen in de categorie A worden geheel of in belangrijke mate overgenomen door het kabinet; in enkele gevallen is de uitvoering al ter hand
genomen. Aanbevelingen in de categorie B worden niet zonder meer
overgenomen; het kabinet neemt daarover later een standpunt in. De
aanbevelingen in categorie C worden niet overgenomen, bij deze
aanbevelingen heeft het kabinet op onderdelen wel andere voorstellen
gedaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

28

Het tijdschema van de diverse maatregelen in categorie A ziet er als volgt
uit:
1. Kiesstelsel: nog dit kalenderjaar ontvangt uw Kamer de uitwerking van
de drie kiesstelsels (persoon- of lijststemstelsel, vereenvoudigd Deens
kiesstelsel en een stelsel met versterkte kieskringen). Hierin worden
onder meer de voor- en de nadelen van deze stelsels naast elkaar
gezet. Deze uitwerking vormt de basis voor de keuze over het
kiesstelsel dat het kabinet wil invoeren.
2. De Wet op de politieke partijen (WPP): een wetsvoorstel zal in het
voorjaar van 2020 in procedure worden gebracht; inwerkingtreding is
voorzien op 1 januari 2022.
3. Versterking van het burgerschapsonderwijs: het wetsvoorstel ter
verduidelijking van de burgerschapsopdracht in het funderend
onderwijs wordt naar verwachting dit najaar aan de Tweede Kamer
aangeboden. Daarnaast loopt er een traject om het gehele curriculum
van het funderend onderwijs te herzien.
4. Bevordering van burgerparticipatie en burgerschap; versterking
digitaal burgerschap: het betreft hier diverse afzonderlijke maatregelen
die voor een aanzienlijk deel al zijn uitgevoerd of al in uitvoering zijn.
Later dit jaar, bij de aanbieding van de diverse uitwerkingsnotities
(waarover verderop meer) zal de Tweede Kamer nader geïnformeerd
worden over de stand van zaken daaromtrent.
5. Bevordering van het instellen van burgerfora, waaronder het jongerenparlement: Het streven is erop gericht om beide Kamers der StatenGeneraal hierover nog dit jaar nader te informeren.
6. Versterking van de constitutionele toetsing ex ante: deels is deze
aanbeveling al geëffectueerd; waar het het voornemen betreft in de
internetconsultatie nadrukkelijker aandacht te vragen voor de
constitutionele aspecten van voorgenomen wetgeving.
7. Aanpassing van de herzieningsprocedure van de Grondwet en een
andere wijze van verkiezing van de Eerste Kamer: een hiertoe
strekkend voorstel tot herziening van de Grondwet is in consultatie
gegeven. Het voornemen is dit voorstel nog dit jaar aan de Raad van
State voor advies voor te leggen. Verder streeft het kabinet ernaar om
de eerste lezing in deze kabinetsperiode af te ronden.
8. De procedure voor benoeming van de leden van de Hoge Raad: een
hiertoe strekkend voorstel van rijkswet tot herziening van de Grondwet
zal nog dit kalenderjaar door de Minister voor Rechtsbescherming in
procedure worden gebracht.
9. Actualisering van de Aanwijzingen inzake externe contacten van
rijksambtenaren («Oekaze-Kok»): het is de bedoeling dat deze
actualisering volgend voorjaar haar beslag krijgt.
10. Diverse aanbevelingen over de betrokkenheid van de beide Kamers bij
besluitvorming van de Europese Unie: voor zover de implementatie
van deze aanbevelingen bij het kabinet berust, zal dit najaar over de
voortgang daarvan worden gerapporteerd aan de Tweede Kamer.
Het tijdschema van de diverse maatregelen in categorie B ziet er als volgt
uit:
1. Het bindend correctief referendum: nog dit kalenderjaar ontvangen de
Tweede en Eerste Kamer een kabinetsreactie op de door de Eerste
Kamer aanvaarde motie-Lintmeijer.
2. De constitutionele toetsing ex post: hierover zal een nadere afweging
plaatsvinden. De uitkomst daarvan wordt zo mogelijk in dit kalenderjaar aan de Tweede en Eerste Kamer voorgelegd.
3. Verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd naar 16 jaar: het kabinet heeft
toegezegd uw Kamer einde van dit jaar nader te informeren, waarbij
tevens het advies van de Raad voor het openbaar bestuur (ROB) over
dit onderwerp zal worden betrokken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

29

4. Het terugzendrecht van de Eerste Kamer: een aanvullende notitie over
dit onderwerp wordt zo mogelijk nog dit kalenderjaar aan de Tweede
en Eerste Kamer gezonden.
5. Doorlichting van het bestaande wettelijke kader voor de verhoudingen
met decentrale overheden: op basis van deze doorlichting zullen taken
en verantwoordelijkheden van gemeenten, provincies en nationale
overheid worden verduidelijkt. De uitkomsten van de doorlichting
zullen naar verwachting rond de zomer van 2020 bekend zijn.
Vervolgens zal de Tweede Kamer over die uitkomsten worden
geïnformeerd.
6. Evaluatie van de Kaderwet zbo’s en van de regeling agentschappen:
Een breed evaluatieonderzoek naar de regulering van zelfstandige
bestuursorganen, en andere organisaties met een bepaalde zelfstandige positie, waarop het advies van de staatscommissie betrekking
heeft, zal dit najaar worden voorbereid. Voorzien is dat de uitkomsten
eind 2021 bekend zullen zijn.
7. Een kabinetsstandpunt over het initiatiefvoorstel inzake een Europawet: zodra de behandeling van dit voorstel in een verder gevorderd
stadium is, zal het kabinet zich beraden op het formuleren van het
bedoelde kabinetsstandpunt.
Het tijdschema van de diverse maatregelen in categorie C ziet er als volgt
uit:
1. De gekozen formateur: het streven is nog dit jaar in goed overleg met
de Tweede Kamer een nadere studie in te richten, waarin aandacht
wordt geschonken aan de diverse mogelijkheden om de directe
kiezersinvloed op de kabinetsformatie te versterken, ook in het bredere
staatsrechtelijke verband van de grotere rol en verantwoordelijkheid
van de Tweede Kamer in het formatieproces, zoals die sinds 2012 vorm
heeft gekregen. De vorm van de studie is voorwerp van nader overleg.
2. Verbreding van Bevrijdingsdag (5 mei) tot Dag van de Vrijheid: in het
kabinetsstandpunt is de wens uitgesproken dat 5 mei voor iedereen
een jaarlijkse vrije dag wordt. Uw Kamer zal dit najaar worden
geïnformeerd over de voortgang van de verwezenlijking van deze
wens.
3. Een toekomstbestendig parlementair stelsel
De leden van de fractie van GroenLinks vragen om een nadere toelichting
van het kabinet op de vraag hoe jongeren, vrouwen en etnische minderheden beter kunnen worden betrokken bij het democratische proces door
de voorstellen van het kabinet.
Door de leden van de fractie van de ChristenUnie wordt gevraagd of het
kabinet van mening is dat de representatieve vertegenwoordiging, die
minderheden een stem geeft, een verrijking van het parlementair stelsel
is. En of het kabinet ook het uitgangspunt van de fractie volgt dat dit
perspectief centraal moet staan bij de verdere uitwerking van de
voorstellen.
In algemene zin is het kabinet voornemens om de randvoorwaarden voor
participatieprocessen vast te leggen. Begrijpelijke en gerichte communicatie voor iedereen behoren tot die randvoorwaarden. De evenredigheid
in onze representatieve vertegenwoordiging leidt ertoe dat ook de stem
van minderheden in het parlement gehoord wordt.
Om de betrokkenheid van jongeren voor en bij de nationale politiek te
vergroten, wordt gewerkt aan het opzetten van een jongerenparlement.
Het kabinet zet, binnen een nader te bepalen termijn, ook in op een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

30

verdubbeling van het aantal leerlingen dat via ProDemos een bezoek
brengt aan het parlement.
De Minister voor basis- en voorgezet onderwijs en media zendt binnenkort
een wetsvoorstel ter verduidelijking van de burgerschapsopdracht naar de
Tweede Kamer. De bedoeling is dat daarmee scholen worden verplicht
actief burgerschap en sociale cohesie te bevorderen.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen aandacht voor de wijze
waarop de inwoners van de andere landen van het Koninkrijk betrokken
worden bij de totstandkoming van rijkswetgeving en de ratificatie van
internationale verdragen waarbij het Koninkrijk verdragspartij is. Meer in
het bijzonder vragen zij naar de verhoudingen tussen de andere landen
van het Koninkrijk en de Eerste Kamer in dit opzicht. De aan het woord
zijnde leden vragen of het kabinet hun mening deelt dat er sprake is van
een democratisch tekort en of het kabinet bereid is onderzoek te doen
naar het versterken van de democratische betrokkenheid van de
(inwoners van) de andere landen van het Koninkrijk, bijvoorbeeld door het
instellen van een Koninkrijksparlement.
Zoals de aan het woord zijnde leden terecht opmerken, zag de adviesaanvraag aan de staatscommissie niet op de betrokkenheid van de (inwoners
van de) andere landen van het Koninkrijk bij de totstandkoming van
rijkswetgeving en de goedkeuring van internationale verdragen. De
staatscommissie heeft hierover dan ook geen aanbevelingen gedaan. Het
kabinet acht het niet wenselijk om de discussie over de aanbevelingen van
de staatscommissie nu te verbreden met deze onderwerpen. Voor de
goede orde wijs ik erop dat de Tweede Kamer op 5 juli jl. de motie van het
lid Van Raak c.s. heeft aangenomen2, waarin de regeringen van Aruba,
Curaçao, Sint Maarten en Nederland worden verzocht in een gezamenlijk
overleg tot een nadere invulling te komen van de verantwoordelijkheden
van de landen afzonderlijk en van het Koninkrijk als geheel, en de
parlementen daarover te informeren. Het ligt in de rede de door de leden
van de fractie van GroenLinks genoemde onderwerpen te betrekken bij de
uitvoering van deze motie en het debat met uw Kamer daarover. Naar
aanleiding van het advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken
(AIV) («Fundamentele rechten in het Koninkrijk: Eenheid in
bescherming»)3 is overigens reeds besloten om periodiek met vertegenwoordigers van de regeringen van Aruba, Curaçao en Sint Maarten te
overleggen over de voortgang van de uitvoering van plannen ter
implementatie van mensenrechtenverdragen waarbij het Koninkrijk
verdragspartij is.
De leden van de SGP-fractie vragen of het stimuleren en opzetten van
inspraakmogelijkheden, burgerfora en jongerenparticipatie wel de
niet-gehoorde doelgroepen bedient, omdat vooral hoger opgeleiden
participeren in dergelijke gremia? Daarbij vragen de leden van deze fractie
ook of door het niet bereiken van de niet-gehoorde groepen het risico op
het ontstaan van een nog grotere kloof tussen betrokkenheid van mensen
met een hogere dan wel lagere opleiding? Hoe probeert het kabinet dit te
voorkomen?
Het kabinet poogt om bij het versterken van de inspraakmogelijkheden
alle Nederlanders te bereiken. Voor de jongeren, die de staatscommissie
aanwijst als een van de ondervertegenwoordigde groepen, wordt het
jongerenparlement opgericht. Daarbij zou de diversiteit van het jongeren2
3

Kamerstuk 35 099 (R2114), nr. 23.
Adviesraad internationale vraagstukken, advies nr. 107 van 10 juli 2018 en de regeringsreactie
daarop in de brief aan de Tweede Kamer van de Staatssecretaris en de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (4 april 2019 Kamerstuk 33 826, nr. 29).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

31

parlement zoveel mogelijk moeten worden gewaarborgd zodat jongeren
van allerlei achtergronden de kans krijgen om hun mening te laten horen.
Het kabinet is ervan op de hoogte dat uit onderzoeken blijkt dat dit soort
gremia vooral hoger opgeleiden aantrekken. Echter door middel van het
zo toegankelijk mogelijk maken van inspraakmogelijkheden en, zoals bij
het jongerenparlement, de diversiteit zoveel mogelijk te waarborgen kan
dat risico op het ontstaan van een grotere kloof worden ingeperkt.
De leden van de SGP-fractie vragen of het kabinet weet wat het opleidingsniveau en de regionale spreiding is van de deelnemers aan de serie
focusgroepen is, waarin verschillende maatregelen met burgers zijn
besproken.
De focusgroepen hebben plaatsgevonden op twee randstedelijke
(Amsterdam en Rotterdam) en twee niet-randstedelijke locaties (Zwolle en
Den Bosch) verspreid over het land, waarbij op elke locatie twee focusgroepen zijn gehouden: een groep met acht laag-midden opgeleiden: een
mix van vmbo, mbo 1/2/3 en mbo4 opgeleid, allen in de leeftijd 20–70 jaar,
en een groep met acht hoogopgeleiden, HBO en WO, allen in de leeftijd
20–70 jaar.
Het onderwerp van de gesprekken en de opdrachtgever zijn niet bekend
gemaakt bij het uitnodigen. Dit om de kans dat ook niet-politiek geïnteresseerde deelnemers meedoen zo groot mogelijk te maken. Dit is geslaagd:
in alle groepen waren ook deelnemers vertegenwoordigd met een geringe
politieke belangstelling.
In bijlage III van het rapport «Maatregelen om de democratie te
versterken, focusgroepen met burgers»4 dat naar de beide Kamers
gezonden staan de opleidingsniveaus van de afzonderlijke deelnemers
aan de focusgroepen vermeld.
4. Aanbevelingen die geheel of in belangrijke mate worden
overgenomen of al worden uitgevoerd (categorie A)
a. Kiesstelsel en kiesproces
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre een stem op een bepaalde
kandidatenlijst, zonder dat er op een kandidaat wordt gestemd, past
binnen de huidige grondwettelijke kaders?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of met de genoemde
voorstellen het huidige stelsel van evenredige vertegenwoordiging in
stand blijft?
Het kabinet is van mening dat de drie stelsels die nader worden verkend
(het persoons- of lijststemstelsel, het vereenvoudigd Deens stelsel en het
stelsel met versterkte kieskringen) de evenredigheid niet aantasten.
De staatscommissie heeft in haar rapport uitvoerig stil gestaan bij de
vraag of het kunnen stemmen op de kandidatenlijst van een partij
mogelijk is binnen het huidig grondwettelijk kader. De staatscommissie
beantwoordt die vraag bevestigend. Het kabinet deelt dat oordeel. Door
niet te stemmen op één specifieke kandidaat (de persoonsstem) stemt de
kiezer op de kandidatenlijst van de betreffende partij en daarmee op de
volgorde van de kandidaten op die lijst. De kiezer accepteert zo deze lijst
en volgt daarin de politieke partij die, zoals de leden van de VVD-fractie
4

Kamerstuk 34 430, nr. 11.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

32

opmerken, heeft beoogd een «evenwichtige kandidatenlijst» samen te
stellen. De kiezers stemmen via een lijst- of een persoonsstem op een
kandidaat die volgens hen voor een zetel in aanmerking moet komen.
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat het kiesstelsel niet te
ingewikkeld moet worden. Zij wijzen erop dat het voor het fundament
onder de democratie belangrijk dat het kiesstelsel voor een ieder
overzichtelijk en begrijpelijk is.
De leden van de fractie van het CDA memoreren dat het kabinet vindt dat
de toegankelijkheid in het geding komt als de wijze waarop een kiezer zijn
stem uitbrengt op het stembiljet of als de gevolgen die aan een stem
verbonden zijn, (wezenlijk) anders zijn bij de verkiezing van de Tweede
Kamer dan bij andere verkiezingen. Gelet op dat standpunt vragen deze
leden welke ruimte er dan is voor het wijzigen van het kiesstelsel?
De leden van de D66-fractie menen tevens dat het beperken van de
complexiteit voor de kiezer erbij gebaat is als hetzelfde kiesstelsel voor de
volksvertegenwoordiging van andere bestuurslagen bruikbaar is. Deelt
het kabinet deze overweging, luidt hun vraag.
De leden van de ChristenUnie-fractie benadrukken dat de genoemde
voorstellen hun doel missen wanneer er onvoldoende duidelijkheid is bij
de kiezers omtrent de veranderingen. Deelt het kabinet het uitgangspunt
van deze leden dat ook een nieuw stelsel voor iedereen begrijpelijk en
toegankelijk moet zijn? Verwacht de Minister dat dit afdoende met de
voorgestelde maatregelen kan worden ondervangen? Is hierin ook
specifiek aandacht voor mensen met een visuele beperking, maar ook
voor mensen met een verstandelijke beperking of analfabetisme, zo
vragen deze leden.
Hoewel er best mogelijkheden zijn om bij de samenstelling van de lijsten
en de invulling van het kiesstelsel meer rekening te houden met regionale
spreiding, vragen de leden van de SGP-fractie zich af of herziening van het
kiesstelsel naar het Deense model niet betekent dat de verdeling van
stemmen en het feitelijk effect van een uitgebrachte stem voor kiezers
veel minder inzichtelijk wordt, omdat het stelsel ingewikkelder te
begrijpen is.
Is het kabinet het met de leden van de SP-fractie eens dat het beste
kiesstelsel een zo eenvoudig mogelijk kiesstelsel is?
Het kabinet begrijpt de zorg van de leden van de fracties van VVD, D66,
CU, SP en SGP met betrekking tot de begrijpelijkheid en toegankelijkheid
van het kiesstelsel. Wijziging van het kiesstelsel mag er niet toe leiden dat
het stelsel zo ingewikkeld wordt dat kiezers niet goed begrijpen hoe ze een
stem kunnen uitbrengen en/of hoe de stem meetelt voor de uitslag van de
verkiezingen. Voorlichting en goede uitleg kunnen een middel zijn om de
kiezers te helpen het kiesstelsel te begrijpen. Een wijziging van het
kiesstelsel zal daarom altijd gepaard moeten gaan met een voorlichtingscampagne en begrijpelijke uitleg aan de kiezers.
Het wordt echter naar de mening van het kabinet te complex als aan de
kiezers moet worden uitgelegd dat de wijze waarop gestemd kan worden,
verschilt per verkiezing. Door veel kiezers zal dat niet begrepen worden.
Dat geldt in het bijzonder voor kiezers die laaggeletterd zijn. Het kabinet is
daarom van mening dat als het kiesstelsel voor de Tweede Kamer zo
wordt gewijzigd dat de kiezer een lijststem of een persoonsstem kan
uitbrengen, de kiezer die mogelijkheid ook moet krijgen bij alle andere
verkiezingen. Dat een kandidaat die op steun kan rekenen bij de kiezers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

33

meer kans heeft om gekozen te worden is naar de mening van het kabinet
van belang voor alle verkiezingen omdat het bijdraagt aan de binding
tussen de kiezer en de gekozenen. Meer kiezers kunnen zich dan
herkennen in hun volksvertegenwoordigers.
Om tot een goede beoordeling te komen of hiermee ook de doelgroep
wordt bereikt die zich niet altijd goed vertegenwoordigd voelt is naar de
mening van deze leden meer nodig dan alleen te kijken naar de
woonplaats van de Kamerleden. Is er ook zicht op in hoeverre de
betrokkenheid van mensen uit andere regio’s dan de Randstad ook
bijvoorbeeld zichtbaar is in lagere opkomst bij landelijke verkiezingen?
In de onderstaande tabel zijn de opkomstpercentages van de laatste zes
Tweede Kamerverkiezingen per provincie weergegeven, inclusief het
gemiddelde opkomstpercentage over die zes verkiezingen in deze
provincies. De tabel laat zien dat in de provincies Limburg en NoordBrabant het opkomstpercentage het laagst is. De opkomst is het hoogst in
de provincies Utrecht, Friesland en Overijssel. Kortom, in twee
niet-randstedelijke provincies is de opkomst wat lager dan gemiddeld; in
drie andere juist wat hoger. Verder valt op dat de onderlinge verschillen
tussen de opkomstpercentages in de verschillende provincies niet
extreem groot zijn.
Opkomst- percentages Tweede Kamerverkiezingen1
Drenthe
Flevoland
Friesland
Gelderland
Groningen
Limburg
Noord-Brabant
Noord-Holland
Overijssel
Utrecht
Zeeland
Zuid-Holland
1

2017

2012

2010

2006

2003

2002

Gemiddeld

82.39%
79.69%
82.49%
83.27%
81.27%
78.33%
81.27%
81.88%
83.52%
84.8%
81.27%
80.15%

76.85%
72.3%
77.06%
76.96%
75.53%
70.68%
72.65%
74.66%
76.46%
78.42%
75.62%
73.2%

76.41%
73.66%
77.13%
77.24%
75.2%
72.92%
73.69%
75.53%
76.62%
79.32%
76.78%
74.1%

83%
78,87%
82,86%
82,26%
81,28%
77,9%
78,51%
79,74%
83,07%
82,9%
80,99%
79,15%

82,97%
78,94%
83,59%
82,69%
81,61%
75,34%
78,27%
79,19%
83,65%
82,97%
80,65%
78,54%

80,02%
78,69%
81,89%
81,16%
78,67%
73,73%
77,1%
78,77%
81,47%
82,4%
79,97%
78,69%

80,27%
77,03%
80,84%
80,58%
78,93%
74,82%
76,92%
78,30%
80,80%
81,80%
79,21%
77,31%

Via: https://www.verkiezingsuitslagen.nl/.

De leden van de D66-fractie vragen om een nadere toelichting op de wijze
waarop de drie voorgestelde varianten van elkaar verschillen wat betreft
de mogelijke invoeringstermijn en complexiteit vanuit het perspectief van
kiezers ten opzichte van het huidige stelsel?
De leden van de CDA-fractie vragen of het kabinet vóór het eind van het
jaar komt met een definitief voorstel voor het kiesstelsel dat alle verkiezingen betreft.
De leden van de fracties van D66- en CDA hebben vragen over de
verkenning die het kabinet heeft aangekondigd naar het persoons- of
lijststemstelsel, het vereenvoudigd Deens stelsel en het stelsel met
versterkte kieskringen. In deze verkenning wordt gepoogd in kaart te
brengen wat het stelsel betekent voor de complexiteit van de wetgeving
(bijvoorbeeld ten aanzien van de berekening en vaststelling van de
uitslag), welke gevolgen heeft het voor de kiezers (wordt het bijvoorbeeld
voor de kiezers ingewikkelder of gemakkelijker om te bepalen wat het
effect is van hun stem), heeft het gevolgen voor politieke partijen en of
voor de organisatie van de verkiezingen, etc. Verder wordt naast elkaar
gezet in hoeverre de stelsels kunnen bijdragen aan het vergroten van de
binding tussen de kiezer en de volksvertegenwoordigers. Verder wordt
langs die weg kunnen de voor- en nadelen van de stelsels worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

34

beschreven. Het kabinet wil nu niet vooruitlopen om de uitkomsten van de
verkenning. Het is inderdaad het voornemen om vóór het einde van dit
jaar de uitkomsten van de verkenning en de conclusies daaromtrent met
de Tweede Kamer te delen.
De leden van de SGP-fractie vragen zich af in hoeverre de regering bij de
herziening van het kiesstelsel voornemens is gebruik te blijven maken van
een voorkeursdrempel zoals die ook in het bestaande stelsel geldt. Een
dergelijke drempel is met name ook van belang voor de aanwezigheid van
een bepaalde mate van steun voor de verkiezing van kandidaten, zo
stellen deze leden.
In de verkenning die het kabinet maakt van het persoons- of lijststemstelsel, het vereenvoudigd Deens stelsel en het stelsel met versterkte
kieskringen, zal per kiesstelsel worden aangegeven of daarin een
voorkeursdrempel nodig wordt geacht. De Tweede Kamer ontvangt de
uitkomsten van de verkenning nog voor het einde van dit jaar.
De leden van de SGP-fractie achten het van belang dat er ook ruimte is
voor Kamerleden die juist een belangrijke vakinhoudelijke inbreng
hebben.
Waarom meent het kabinet dat het kiesstelsel het beste middel is om de
representatie te bevorderen? Deelt het kabinet de opvatting van de leden
van de SP-fractie dat representatie vooral afhankelijk is van het optreden
van volksvertegenwoordigers?
Het kiesstelsel bepaalt niet welke kwaliteiten kandidaten moeten hebben
om verkiesbaar te zijn. Daar gaan de politieke partijen over. Wat het
kabinet beoogt met een nieuw kiesstelsel is dat de stem van de kiezers op
individuele kandidaten zwaarder meetelt zodat kandidaten die op steun
kunnen rekenen van de kiezer ook eerder gekozen worden dan thans het
geval is.
De D66-fractie informeert naar het bestaan van voorbeelden van andere
landen, waarvan «best practices» overgenomen kunnen worden als het
gaat om het doen van aanpassingen van het kiesstelsel om inhoudelijke
representatie te bevorderen?
Het kabinet kent geen voorbeelden van andere landen die als «best
practices» zou kunnen worden gebruikt bij de verkenning van het
persoons- of lijststemstelsel, het vereenvoudigd Deens stelsel en het
stelsel met versterkte kieskringen, met dien verstande dat het vereenvoudigd Deens stelsel uiteraard gebaseerd is op het stelsel dat in
Denemarken wordt gebruikt.
De leden van de D66-fractie vragen of het kabinet mogelijke gedragseffecten ziet, die de drie kiesstelsels teweeg kunnen brengen en hoe deze
effecten door het kabinet worden geduid.
De vraag of een wijziging van het kiesstelsel bij de kiezer zal leiden tot
ander (stem)gedrag en zo ja tot welk gedrag is niet met zekerheid te
beantwoorden. Of kiezers meer dan nu op een specifieke kandidaat zullen
stemmen hangt naar de mening van het kabinet enerzijds af van de
aantrekkingskracht van de kandidaten die door de partijen op de lijst
worden gezet en anderzijds van het inzicht bij de kiezer dat kandidaten die
een persoonsstem krijgen meer kans hebben om gekozen te worden. In de
verkenning die wordt uitgevoerd zal op basis van het stemgedrag bij
recente verkiezingen in kaart worden gebracht of en zo ja in welke mate
een ander kiesstelsel zou hebben geleid tot meer «op eigen kracht»
gekozen kandidaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

35

De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat in het zogenoemde
persoons- of lijststemstelsel de stem op de individuele kandidaat meer
gewicht krijgt. Hoe wordt dit precies bewerkstelligd; wat moeten deze
leden zich hierbij voorstellen?
Bij het bepalen van het aantal zetels over de partijen worden in het
zogenoemde persoons- of lijststemstelsel de persoons- en lijststemmen
per partij bij elkaar opgeteld. Het aldus verkregen totale aantal stemmen
per partij is, net als in het huidige stelsel, bepalend voor het aantal zetels
dat de partij verwerft.
De grootste verandering treedt op bij het bepalen van de kandidaten die
gekozen worden. Dat geschiedt in dit stelsel als volgt:
• Eerst worden de door de partij verkregen zetels (zowel de volle zetels
als de restzetels) naar evenredigheid van het aantal uitgebrachte
stemmen verdeeld over de kandidatenlijst als geheel (lijstzetels) en de
individuele kandidaten (persoonszetels).
• Vervolgens worden de lijstzetels toegekend aan kandidaten op basis
van de lijstvolgorde.
• Daarna worden de persoonszetels toegekend aan de nog niet gekozen
kandidaten op basis van het door hen verkregen aantal persoonsstemmen.
Een voorbeeld ter illustratie:
Partij X heeft bij een verkiezing tien zetels bemachtigd. Het totaal aantal
stemmen dat op deze partij is uitgebracht is 1.000.000 en de landelijke
kiesdeler is 100.000. Van het totaal aantal stemmen heeft 60% van de
kiezer zijn stem uitgebracht via een lijststem en 40% heeft op een van de
kandidaten van de lijst van partij X gestemd. Dat betekent dat er zes zetels
op basis van de lijst worden verdeeld en vier zetels op basis van
persoonsstemmen. In eerste instantie worden de zes lijstzetels verdeeld
op basis van de lijstvolgorde. Deze komen dus toe aan de eerste zes
kandidaten op de lijst. Vervolgens worden de persoonszetels verdeeld. Dit
gebeurt in volgorde van het aantal persoonsstemmen dat de nog niet
gekozen kandidaten hebben verkregen.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen of de analyse klopt dat in
het Deense stelsel regionale vertegenwoordiging als mechanisme wordt
gebruikt om de vertegenwoordiging samen te stellen, terwijl andere
descriptieve eigenschappen minder tot hun recht kunnen komen en veel
kiezers bijvoorbeeld ook andere vormen van diversiteit van groot belang
vinden. Deze leden zijn ten aanzien van dit systeem bezorgd dat de
diversiteit van de volksvertegenwoordiging versmald wordt tot regionale
diversiteit. Andere aspecten van diversiteit komen niet goed genoeg tot
hun recht, zo menen zij. Zo kan het bijvoorbeeld gebeuren dat als een
partij in iedere regio een mannelijke lijsttrekker heeft en louter via de
districtszetels zetels behaalt er alleen maar mannen namens die partij
zetels zullen innemen.
De regionale dimensie is, van de drie stelsels waar het kabinet een
verkenning naar uitvoert, in het vereenvoudigd Deens stelsel het sterkst
verankerd. Dat wil echter niet zeggen dat dit per se negatieve gevolgen
heeft voor de diversiteit van de samenstelling van het vertegenwoordigend orgaan. In het vereenvoudigd Deens stelsel kan nog steeds elke
partij in elk kiesdistrict een lijst indienen die bestaat uit meerdere
kandidaten. Die lijst kan zo divers zijn samengesteld als de partij zelf wil.
Doordat in elk district een unieke lijst moet worden ingediend kan, als een
partij in alle kiesdistricten deelneemt, ook het totaal aantal kandidaten
groter zijn dan dat thans het geval is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

36

De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe het zit met de lijstopvolging in het Deense systeem. Geschiedt opvolging per regio of via een
landelijke vereffeningslijst?
Indien een gekozen vertegenwoordiger tussentijds aftreedt dan wel om
een andere reden in de opvolging moet worden voorzien, wordt in het
vereenvoudigde Deense stelsel voor de opvolging allereerst gekeken naar
de lijst in het kiesdistrict waar de vertegenwoordiger was gekozen. Is die
lijst uitgeput dan wordt geput uit de nationale (verzamel)lijst van de
bedoelde partij.
Voorts is het voor de leden van de GroenLinks-fractie niet duidelijk hoe de
regio’s worden vastgesteld in het Deense systeem. Gaat dit via de huidige
kieskringen, zo vragen deze leden zich af? Zo ja, kan dan ter illustratie van
de werking van dit stelsel een overzicht worden gegeven hoeveel zetels
per regio/kieskring beschikbaar zijn en hoeveel vereffeningszetels er zullen
zijn? Zo nee, hoe werkt het dan wel?
Zou een vereenvoudigd Deens-stelsel worden ingevoerd dan moet
Nederland in kiesdistricten worden ingedeeld. De indeling in Kamerkieskringen dateert uit 1918, het jaar dat de evenredige vertegenwoordiging
werd ingevoerd. Met name in de Randstad sluit de huidige indeling niet
aan bij sociaaleconomische en -culturele regio’s. Daarom zal een andere
indeling noodzakelijk zijn. Een belangrijk aandachtspunt daarbij is de
omvang van de kiesdistricten. Die moet enerzijds niet zo groot zijn dat de
kiezer hiermee te weinig binding ervaart, maar anderzijds ook weer niet te
klein, omdat dan het aantal in de afzonderlijke kiesdistricten te verdelen
zetels te klein wordt. Dat zou namelijk tot verstoring van de evenredigheid
kunnen leiden. Een meer gedetailleerde beschrijving van dit stelsel
ontvangt de Tweede Kamer nog voor het eind van dit jaar met de uitkomst
van de verkenning die het kabinet eerder heeft toegezegd.
De fractie van GroenLinks geeft aan zich zorgen te maken over de
begrijpelijkheid van het stelsel voor de kiezer, omdat het mogelijk
onvoorspelbaar wordt welke kandidaat gekozen gaat worden. In het
huidige kiesstelsel is het nooit zo dat door een stem op de kandidaat het
onwaarschijnlijker wordt dat deze wordt verkozen. In het kiesstelsel dat
door de staatscommissie is voorgesteld kan dat wel zo zijn.
De leden van deze fractie illustreren dat aan de hand van een voorbeeld
waarbij een partij tien zetels haalt, negen zetels via de stemmen op de lijst
en één via stemmen op specifieke kandidaten. In dat geval kan het zo zijn
dat een kiezer, die bewust op kandidaat nummer 10 heeft gestemd, via
deze persoonsstem heeft geholpen om kandidaat 11 of 12 een zetel te
geven, omdat deze persoon meer stemmen heeft gehaald dan de
kandidaat op plek 10. Wanneer deze persoon op de lijst had gestemd was
de kans groter geweest dat kandidaat 10 via de lijststemmen was
verkozen. De leden van de GroenLinks-fractie vragen het kabinet om een
reactie op dit scenario.
In theoretische zin kan in het Persoons- en lijststem kiesstelsel het
geschetste scenario zich voordoen. In de praktijk is de kans dat het
scenario zich ook daadwerkelijk manifesteert heel klein. Het is namelijk
onwaarschijnlijk dat de individuele stemmen die op een enkele kandidaat
worden uitgebracht de verhouding tussen de persoons- en lijstzetels
zouden veranderen. Immers de persoonsstemmen zullen verdeeld zijn
over meerdere kandidaten van de lijst. Alleen als kiezers in hele grote
getalen met elkaar zouden afspreken op wie de stem wordt uitgebracht
zou een dergelijk effect kunnen optreden. Het is niet erg realistisch om te
veronderstellen dat kiezers met elkaar degelijke afspraken zullen maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

37

De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet nader inhoudelijk te
motiveren waarom het niet wil tornen aan het aantal van 150 Kamerzetels.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen het kabinet eveneens om
een nadere onderbouwing van dit standpunt. De leden van deze fractie
wijzen er daarbij op dat het aantal van 150 Kamerleden staat sinds de
jaren «50 van de vorige eeuw in de Grondwet. Sindsdien is de bevolking
behoorlijk gegroeid en daarmee is derhalve ook de verhouding kiezersgekozenen ingrijpend gewijzigd. Deze leden ontvangen voorts graag een
nadere analyse van het kabinet over de verhouding tussen het aantal
kiezers versus het aantal verkozenen. Zij vragen zich af hoe deze
verhouding past in het internationale perspectief.
De staatscommissie heeft geen aanleiding gezien om te adviseren dat het
aantal zetels in de Tweede Kamer zou moeten veranderen. Het kabinet ziet
daar ook geen redenen voor. Om de binding tussen de kiezer en de
personen die gekozen worden te kunnen vergroten is dat ook niet nodig.
Overigens zou het aanpassen van het aantal zetels een wijziging van de
Grondwet vergen.
Er zijn geen absolute normen voor de verhouding inwonertal-aantal
parlementszetels. Deze verhouding verschilt per land. De omvang van een
parlement heeft soms ook historische redenen en dat maakt een vergelijking tussen landen daarom niet altijd zinvol. In onderstaande tabel
wordt het aantal parlementszetels in een aantal landen afgezet tegen het
aantal inwoners in het de desbetreffende land.
Land

Nederland
België
Denemarken
Duitsland
Finland
Frankrijk
Noorwegen
Oostenrijk
Portugal
Spanje
Verenigd Koninkrijk
Zweden

Aantal zetels in het
parlement1

Inwonertal2

Hoeveel inwoners per
lid van het
parlement?3

150
150
1754
709
200
577
169
183
230
350
650
349

17.081.000
11.350.000
5.149.000
82.790.000
5.503.000
66.770.000
5.258.000
8.773.000
10.310.000
46.570.000
66.040.000
9.995.000

113.873
75.667
29.423
116.770
27.515
115.719
31.112
47.940
44.826
133.057
101.600
28.638

1

Op basis van de laatste parlementaire verkiezingen in het land.
Gebaseerd op de bevolkingsaantallen uit 2017. Op basis van de gegevens via CBS, Eurostat en
ONS United Kingdom.
3
Voor het bepalen van de kiesdeler wordt uitgegaan van het aantal kiesgerechtigden en niet van
het aantal inwoners. Omdat van de vermelde landen het aantal kiesgerechtigden niet bekend is,
wordt in deze tabel gerekend met het aantal inwoners.
4
Het totale parlement bestaat uit 179 zetels, waarbij er 2 zetels voor Groenland en 2 zetels voor
de Faeröer eilanden zijn gereserveerd. Omdat hier naar de verhouding tussen kiezer en
gekozenen in Denemarken zelf wordt gekeken, wordt 175 zetels gehanteerd.
2

Uit deze tabel blijkt dat het Nederlandse parlement aan de kleine kant is in
vergelijking met de parlementen van kleinere landen als België, de
Scandinavische landen, Oostenrijk en Portugal. In vergelijking met
volksvertegenwoordigingen van grotere landen (Spanje, Duitsland,
Frankrijk en het VK) is het beeld echter anders; dan is verhouding tussen
het inwonertal van Nederland en het aantal zetels van de Tweede Kamer
helemaal niet zo klein, maar ofwel gemiddeld ofwel aan de grote kant.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

38

De leden van de CDA-fractie stellen dat het in het huidige kiesstelsel
mogelijk is voor politieke partijen om met verschillende kandidatenlijsten
uit te komen in verschillende kieskringen. Op welke manier zou een
wijziging van de functie van de kieskringen deze mogelijkheid versterken,
zo vragen deze leden zich af.
Het huidige kiesstelsel maakt het inderdaad mogelijk dat partijen in elke of
in een aantal kieskringen een (geheel) unieke lijst indienen. In de praktijk
maakt geen enkele partij van deze mogelijkheid gebruik. Er zijn wel
partijen die in alle of in enkele districten een deels unieke lijst indienen.
Veelal variëren dan de laatste kandidaten op de lijst per kieskring en is de
rest van de lijst in alle kieskringen (waarin de partij deelneemt) gelijk. Het
is niet bekend – daar is tot nu toe ook geen onderzoek naar gedaan –
waarom partijen zo weinig gebruik maken van de mogelijkheid om per
kieskring een andere lijst in te dienen. De wet maakt het indienen van
verschillende lijsten mogelijk, maar dwingt dat niet af. Een optie om de
«regionale» potentie van de kieskringen beter te benutten zou kunnen zijn
om wettelijk te regelen dat alleen een deel van de lijst, bijvoorbeeld de
eerste vijf of eerste tien kandidaten, in alle kieskringen gelijk mag zijn. In
de nadere verkenning over de kiesstelsels zal hierop, bij het beschrijven
van de variant van de versterkte kieskringen, worden teruggekomen.
De leden van de fractie van het CDA vragen wat de stand van zaken is
omtrent het aanpassen van het stembiljet? Het kabinet streeft ernaar het
nieuwe stembiljet in te voeren bij de herindelingsverkiezingen in
november 2021 en de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2022. Betekent
dit dat het streven is om het kiesstelsel te wijzigen voor deze verkiezingen? Zo nee, betekent dit dat het nieuwe stembiljet na een wijziging
van het kiesstelsel en dus na deze verkiezingen opnieuw gewijzigd zou
moeten worden? Wat zijn de gevolgen van het in korte tijd meermaals
aanpassen van het stembiljet voor de toegankelijkheid van de verkiezingen?
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft in haar
brief van 9 mei 2019 uiteengezet dat er een noodzaak is om een nieuw
stembiljet in te voeren, omdat het huidige stembiljet (te) groot is en
daardoor zowel voor de stembureaus als voor veel kiezers lastig
hanteerbaar. In dezelfde brief, die met de Tweede Kamer is besproken in
het algemeen overleg van 19 juni jl., is aangekondigd dat gewerkt zal
worden aan een Tijdelijke experimentenwet om experimenten met nieuwe
stembiljetten bij verkiezingen mogelijk te maken. Het kabinet wil niet in
een keer een nieuw stembiljet landelijk invoeren. Eerst experimenteren in
een aantal gemeenten en bij verschillende verkiezingen is nodig.
Experimenten geven duidelijkheid over de werking in de praktijk en inzicht
in de wijze waarop kiezers het beste kunnen worden voorgelicht en
ondersteund, bijvoorbeeld met hulpmiddelen, bij het gebruik van een
nieuw stembiljet.
Inmiddels is een ontwerp van de Tijdelijke experimentenwet nieuwe
stembiljetten in consultatie gebracht. De planning is erop gericht volgend
jaar (2020) dit wetsvoorstel voor advies aan de Afdeling advisering van de
Raad van State voor te leggen.
De nieuwe stembiljetten waarmee de Minister van BZK wil gaan experimenteren zijn zodanig ontworpen dat de kiezer daarop een keuze maakt
voor een partij en voor een kandidaat. Zou het kiesstelsel worden
gewijzigd waardoor de kiezer de mogelijkheid krijgt om een keuze te
maken voor de partij (en daarmee voor de kandidatenlijst van die partij als
geheel) of voor een specifieke kandidaat van die partij dan is dat mogelijk
met de nieuwe stembiljetten. Daarvoor hoeft het ontwerp van de nieuwe
stembiljetten niet te worden aangepast. De kiezer zal dus bij de invoering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

39

van het nieuwe kiesstelsel niet geconfronteerd moeten worden met een
ander stembiljet. Uiteraard zal bij de invoering van het nieuwe kiesstelsel
wel aan kiezers moeten worden uitgelegd dat de kiezer op het stembiljet
een andere keuze kan maken die daarvoor niet mogelijk was, zijnde een
keuze voor alleen de partij waarmee de kiezer de lijst van die partij als
geheel accepteert. Dat vergt een voorlichtingscampagne en een begrijpelijke uitleg voor (verschillende groepen) kiezers om over te brengen welke
keuzes er gemaakt kunnen worden en hoe die keuzes doorwerken in de
uitslag van de verkiezing.
De leden van de SGP-fractie vragen of ook wordt gekeken naar de
bestaande ingewikkelde constructie van de verdeling van de restzetels?
Er zijn geen voornemens om de wijze waarop de restzetels worden
verdeeld te herzien, met dien verstande dat de zetelverdeling in het
vereenvoudigd Deens stelsel verloopt via twee niveaus waarbij het
mogelijk is dat de restzetels op verschillende wijze worden verdeeld. In de
verkenningsnotitie zal hier nader op worden ingegaan. Onderkend wordt
dat de berekening van de restzetels niet voor iedereen makkelijk is te
begrijpen. De Kiesraad geeft op zijn website uitleg over de Kieswet. Het
kabinet zal de Kiesraad verzoeken te bezien of het mogelijk is de uitleg
over de restzetelverdeling nog laagdrempeliger te maken.
De leden van de fractie van het CDA informeren naar de stand van zaken
ten aanzien van experimenten met vormen van «early voting»? Worden
beide vormen van vervroegd stemmen («early voting»), stemmen per
brief en het openen van een (aantal) stemlokalen een of meerdere dagen
voor de verkiezingen, meegenomen in de door de Minister van BZK
aangekondigde experimenten met vervroegd stemmen, zo vragen de
leden van de eerstgenoemde fractie verder.
Het kabinet wil de toegankelijkheid van het stemproces vergroten door
meer en goede voorlichting over het stemmen, door het instellen door
gemeenten van mobiele stembureaus en door te experimenteren met
vormen van «early voting». De leden van de CDA-fractie vragen of het
kabinet daarbij ook de suggesties betrekt om een actieve opstelling van
zorgprofessionals te bevorderen en de mogelijkheid om thuis of in de
zorginstelling de stem te kunnen uitbrengen.
De leden van de D66-fractie vragen zich in dit kader af wanneer de
regering verwacht de experimentenwetten «early voting» en die voor een
nieuw stembiljet aan de Kamer te kunnen aanbieden?
De Minister van BZK werkt aan een voorstel van een Experimentenwet om
experimenten mogelijk te maken met vormen van «early voting». De
planning is erop gericht om bij eventuele herindelingsverkiezingen in
november 2021 of bij de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022 de
eerste experimenten te kunnen houden. Voorzien zijn experimenten
waarbij in de dagen voor de dag van stemming kiezers hun stem bij een
«early voting» stembureau kunnen uitbrengen. Experimenten met het
stemmen per brief worden niet voorzien vanwege de risico’s die daaraan
verbonden kunnen zijn. Zou stemmen per brief mogelijk worden dan kan
er druk op kiezers worden uitgeoefend om van die mogelijkheid gebruik te
maken om zo te kunnen bepalen wat de kiezer stemt (ook wel als «family
voting» aangeduid). De stemvrijheid en het stemgeheim komen dan in
gevaar. Onderkend wordt dat ook bij het geven van een volmacht het
risico bestaat dat kiezers onder druk worden gezet. Echter dat risico is
beperkt doordat een kiezer naast zijn eigen stem maximaal twee
volmachtstemmen kan uitbrengen. Een dergelijke beperking is bij
briefstemmen niet aan te brengen. Bovendien is een van de doelstellingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

40

van de experimenten met «early voting» ook om de behoefte aan het
stemmen per volmacht te verkleinen, waarmee ook de daaraan verbonden
risico’s worden beperkt.
De Kieswet kent de mogelijkheid voor gemeenten om mobiele stembureaus in te stellen die zich verplaatsen en op verschillende locaties zitting
houden waar kiezers kunnen stemmen. Het stembureau komt als zodanig
naar de kiezer toe. In het kader van experimenten met «early voting» zal
worden bezien op welke wijze mobiele stembureaus kunnen worden
ingezet voor kiezers die niet goed in staat zijn om zelf naar een stemlokaal
te komen. Aandachtspunt daarbij is wel dat ook bij de experimenten met
«early voting» en bij de inzet van mobiele stembureaus de transparantie,
controleerbaarheid, stemvrijheid en stemgeheim in acht moeten worden
genomen.
De leden van de CDA-fractie stellen dat de regering er bij gemeenten op
heeft aangedrongen dat stembureaus worden ingericht op locaties die
gemakkelijk toegankelijk zijn voor lager opgeleiden, jongeren en kiezers
met een migratieachtergrond. Zij vragen in welke mate gemeenten
gehoor hebben gegeven aan deze oproep. Ook willen zij weten wat de
doelstelling was van de regering, en of die doelstelling is bereikt.
De Minister van BZK heeft gemeenten voorafgaand aan de verkiezingen
op verschillende momenten geattendeerd op het belang van de toegankelijkheid van de verkiezingen. Gemeenten doen hun best bij het aanwijzen
van stemlokalen zo te werk te gaan dat de verkiezingen goed toegankelijk
zijn voor zo veel mogelijk groepen kiezers. Bij de verkiezingen in 2019 is
de fysieke toegankelijkheid van de stemlokalen onderzocht, zoals dat ook
bij eerdere verkiezingen is gebeurd. De resultaten van dat onderzoek zijn
met uw Kamer gedeeld. Er is in dat onderzoek geen specifieke aandacht
besteed aan de toegankelijkheid voor lager opgeleiden, jongeren en
kiezers met een migratieachtergrond.
De leden van de SGP-fractie vinden het belangrijk dat stembureaus zoveel
mogelijk toegankelijk zijn voor alle kiezers. Zij schrijven dat er wel voor
moet worden gewaakt dat de keuze voor bepaalde locaties een politieke
lading krijgt, in plaats van een benadering waarbij de spreiding over de
gemeenten centraal staat. Is uit de ervaringen bij de Europees Parlementsverkiezing bekend in hoeverre gemeenten andere keuzes gemaakt hebben
dan bij eerdere verkiezingen, zo vragen deze leden.
Het kabinet is het met de leden van de SGP-fractie eens dat het van
belang is dat gemeenten zo veel mogelijk zorgen voor een evenwichtige
spreiding van de stemlokalen. Als in een bepaalde wijk onverhoopt geen
geschikt stemlokaal kan worden gevonden dat voldoet aan alle toegankelijkheidsvereisten, kan het onder omstandigheden gerechtvaardigd zijn
dat de gemeente in die wijk toch een locatie als stemlokaal aanwijst die op
bepaalde onderdelen niet maximaal toegankelijk is. Het college van B&W
is daarover verantwoording schuldig aan de raad.10 Het is het kabinet niet
bekend welke gemeenten op dit punt andere keuzes hebben gemaakt dan
bij eerdere verkiezingen.
De leden van de D66-fractie vragen zich af of het kabinet nog aan verdere
opkomst bevorderende maatregelen denkt, en of zij hierbij succesvolle
ervaringen uit het buitenland meeneemt.

10

Art. J 4, derde lid, van de Kieswet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

41

Bij elke verkiezing laat het kabinet een opkomst bevorderende voorlichtingscampagne uitvoeren. Voor de komende verkiezing van de leden van
de Tweede Kamer (maart 2021) wil het kabinet de voorlichtingscampagne
meer focussen op verschillende doelgroepen (zoals jongeren, laaggeletterden, forenzen en kiezers die tijdelijk in het buitenland verblijven) om zo
te proberen het bereik van de campagne te vergroten.
De leden van de CDA-fractie vragen of het kabinet voornemens is de
aanbeveling van de staatscommissie op te volgen om de verkiezingsuitslag per stembureau te laten publiceren in de databank van de
Kiesraad.11 Zo nee, waarom niet?
Het kabinet gaat inderdaad in de Kieswet regelen dat gemeenten de
gegevens met betrekking tot de stemmen die per stembureau zijn
uitgebracht doorgeven aan de Kiesraad zodat deze gegevens kunnen
worden gepubliceerd in de databank Verkiezingsuitslagen. Het
wetsvoorstel waarin dit is opgenomen, wordt binnenkort voor advies aan
de Afdeling advisering van de Raad van State voorgelegd.
De leden van de CDA-fractie vragen of het kabinet voornemens is het
aantal briefstembureaus bij ambassades in landen met veel Nederlandse
kiezers en/of slecht functionerende posterijen uit te breiden bij toekomstige verkiezingen. Zo nee, waarom niet.
Al enige tijd geleden12 heeft de Minister van Buitenlandse Zaken de
Tweede Kamer gemeld dat hij het voornemen heeft om het instellen van
briefstembureaus af te bouwen. Het instellen van briefstembureaus is
voor de ambassades en consulaten in de praktijk een te grote belasting.
Daarnaast zijn de ambassades en consulaten niet of maar in zeer beperkte
mate geschikt om de taken uit te voeren van de briefstembureaus. Met
name het openbare karakter van de werkzaamheden van de briefstembureaus is moeilijk te verenigen met de beveiliging die voor ambassades en
consulaten nodig wordt geacht. Het kabinet werkt aan een wijziging van
de Kieswet om meer tijd te creëren om de briefstemmen bij het briefstembureau in Den Haag te krijgen. Kiezers kunnen dan nog steeds de
briefstemmen (per post) sturen of in persoon aanleveren naar/bij een
ambassade of consulaat. De ambassade of consulaat zorgt er dan voor
dan de briefstemmen bij Den Haag worden bezorgd. Het briefstembureau
van Den Haag is dan verder belast met de stemopneming van deze
stemmen.
De leden van de D66-fractie wijzen op de risico’s met betrekking tot de
inzet van elektronische telmiddelen. Kan het kabinet ingaan op de risico’s
op dit gebied wat betreft cyberveiligheid, zo vragen deze leden.
De leden van de VVD-fractie vragen naar de stand van zaken omtrent
«elektronisch stemmen». Welke ontwikkelingen zijn er? In hoeverre
worden daar voorbereidingen voor getroffen? Gaarne krijgen deze leden
een reactie van het kabinet.
Het kabinet wil het stemproces in Nederland nu niet kwetsbaar maken
voor digitale risico’s. In een Kamerdebat in het najaar 2018 hebben de
leden Middendorp en Koopmans (beiden VVD) aandacht gevraagd voor
hoe dit zich in de toekomst zou kunnen ontwikkelen. De Nationaal
11

12

Staatscommissie parlementair stelsel, Lage drempels, hoge dijken. p. 132. (Kamerstuk 34 430,
nr. 9).
Brief van de Minister van Buitenlandse Zaken van 13 november 2018 (Kamerstuk 32 734,
nr. 33) en De Staat van het Consulaire voor Nederland en Nederlanders wereldwijd (editie
2018), p. 56, Kamerstuk 35 000 V, nr. 51.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

42

Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid benadrukte onlangs in de
Nationale Veiligheid Strategie 20191 dat de toenemende digitale dreiging,
onderlinge afhankelijkheden en de opkomst van nieuwe technologieën
om een risico-gestuurde benadering vragen van wat beschermd moet
worden. Het kabinet wil het stemproces beschermen tegen digitale
dreigingen. Het risico dat, als elektronisch stemmen zou worden
ingevoerd, er pogingen worden gedaan om het stemproces te
beïnvloeden dan wel om de integriteit van het stemproces in diskrediet te
brengen wordt op basis van de thans onderkende cyberdreigingen te
groot geacht. Het is niet waarschijnlijk dat die dreigingen in de nabije
toekomst substantieel zullen afnemen.
Voor elektronisch tellen maakt het kabinet een andere afweging. De
invoering van een nieuw stembiljet maakt het mogelijk om wel de stap te
zetten om de stembiljetten elektronisch te gaan tellen. Uiteraard moet dat
wel op een veilige manier gebeuren en moet er een terugvaloptie zijn. De
Deskundigengroep Prins heeft in 2015 de randvoorwaarden en eisen
geformuleerd om op een veilige manier elektronisch te kunnen tellen.14
Cruciaal daarin is dat niet alleen vertrouwd kan worden op de uitkomst
van de elektronische telling. Nadat de papieren stembiljetten elektronisch
zijn geteld, is een betekenisvolle handmatige controle nodig om vast te
stellen dat de elektronische telling correct is. Bij twijfel over de juistheid
van de elektronisch telling kunnen de stembiljetten volledig handmatig
worden geteld en kan zo bepaald worden wat de uitkomst is.
De leden van de fractie van de SP willen graag een nadere toelichting
waarom het kabinet afwijkt van de aanbeveling van de parlementaire
commissie, dat het aantal ondersteuningsverklaringen van politieke
partijen naar 1.200 zou kunnen. Het kabinet wil dit verhogen naar 5.000 tot
10.000, omdat in omringende landen het benodigde aantal ook hoger is.
Waarom vindt het kabinet dit een goede argumentatie? Waarop is het
aantal van tussen de 5.000 en 10.000 gebaseerd?
Het kabinet deelt het standpunt van de staatscommissie dat het belangrijk
is dat (nieuwe) partijen die willen deelnemen aan de verkiezingen kunnen
aantonen dat ze beschikken over draagvlak bij de kiezers. Het kabinet is
van mening dat de door de staatscommissie geadviseerde verhoging van
het aantal ondersteuningsverklaringen niet betekenisvol genoeg is. Dat is
de reden waarom gekozen is voor een hoger aantal. Een aantal van tussen
de 5.000 en 10.000 ondersteuningsverklaringen is, zo blijkt uit de
vergelijking met de landen om ons heen, niet buitensporig hoog.
3.2. De Wet op de politieke partijen (WPP)
In algemene zin kan over dit onderwerp worden opgemerkt dat het
versterken van de onafhankelijke positie van politieke partijen een
belangrijk doel is van de WPP. De in deze wet te regelen nadere eisen aan
de organisatie en inrichting van politieke partijen moeten hier een
bijdrage aan leveren.
De leden van de CDA-fractie vragen om welke nadere eisen dit gaat. De
leden van de ChristenUnie-fractie geven in dit kader aan van mening te
zijn dat er een precaire balans is tussen «de noodzaak tot duidelijkheid en
regulering enerzijds» en «anderzijds een notie van onmisbaarheid van
onafhankelijke politieke partijen voor het waarborgen van de representatieve democratie». Zij vragen of ik deze spanning tussen «regulering en
1

Toegezonden aan de Tweede Kamer bij brief van de Minister van Justitie en Veiligheid van
7 juni 2019 (Kamerstuk 30 821, nr. 81 + bijlage).
14
Kamerstuk 33 829, nr. 15.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

43

onafhankelijkheid» zie, hoe ik de balans hiertussen wil bewaren en of ik
hierbij in het bijzonder in wil gaan op de regeling inzake het partijverbod.
Voorts vragen de leden van de ChristenUnie-fractie of kan worden
toegelicht aan welke morele grenzen wordt gedacht bij het bepalen van de
grenzen van de onafhankelijkheid en handelingsvrijheid van politieke
partijen.
Het kabinet is van mening dat politieke partijen onmisbaar zijn voor het
functioneren van onze democratie en vindt daarom dat hun positie moet
worden versterkt en beter in wetgeving tot uitdrukking moet komen. In de
WPP wordt daarom een samenhangende regeling voor politieke partijen
geïntroduceerd, die toegesneden is op de specifieke positie en functies
van politieke partijen in onze democratie.
In de WPP zullen daarom ook eisen aan de organisatie en inrichting van
politieke partijen worden overwogen. Voor een belangrijk deel betreft dit
regels die nu in de Wfpp aan de financiering van politieke partijen worden
gesteld en de eisen die nu in de Kieswet zijn verbonden aan de registratie
van de aanduiding van de partijnaam.
Om de wetgeving zo goed mogelijk toe te snijden op de specifieke
functies van politieke partijen kan het noodzakelijk zijn om deze eisen aan
te vullen. Hierbij valt te denken aan maatregelen die de democratische
organisatie van politieke partijen kunnen versterken. Momenteel wordt
bezien hoe hieraan invulling kan worden gegeven. Het behoud, en waar
mogelijk versterken van de onafhankelijke positie van politieke partijen, is
ook hierbij een belangrijk uitgangspunt.
Met morele grenzen wordt in deze context bedoeld dat van politieke
partijen mag worden verwacht dat zij hun organisatie inrichten volgens
fundamentele democratische beginselen, zoals beschreven in de
toelichting tot opname van een algemene bepaling in de Grondwet.
Politieke partijen zijn immers belangrijke vormgevers van onze
democratie en daarom hecht het kabinet er waarde aan dat zij ook zelf
democratisch georganiseerd zijn.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering hun mening deelt dat
een solide financiële basis noodzakelijk is voor het functioneren van
politieke partijen.
Vanzelfsprekend is het kabinet met de leden van de CDA-fractie van
mening dat politieke partijen een solide financiële basis nodig hebben om
te kunnen functioneren. Het is echter de vraag wat exact onder een solide
financiële basis moet worden verstaan. In het debat hierover speelt een
aantal elementen een rol. Een voorbeeld hiervan is de hoogte van de
overheidssubsidie. Gelet op het belang dat in Nederland van oudsher aan
de onafhankelijke positie van politieke partijen wordt gehecht is deze
subsidie in internationaal vergelijkend opzicht relatief laag15. De vraag of
de huidige subsidie voldoende is om een solide financiële basis voor
politieke partijen te bieden, is aan de orde in het debat over dit voorstel
van wet en voordien in het debat over het voorstel tot aanpassing van de
Wfpp.
De leden van de CDA-fractie vragen welke verplichtingen die de staatscommissie voorstelt omtrent de inzet van digitale instrumenten van plan
is op te nemen in de Wet op de politieke partijen.
15

Eindrapport van de Evaluatie- en Adviescommissie, Het publieke belang van politieke partijen
(Den Haag, 2018), pagina 51.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

44

Voorts vragen de leden van de fracties van CDA en D66 wat de stand van
zaken is van de totstandkoming van adequate regelgeving voor politieke
partijen op het gebied van digitale kwetsbaarheden en digitale campagnevoering.
De leden van de D66-fractie vragen of het kabinet bereid is om ook naar
het gebruik van psychologische analyses als onderdeel van microtargeting te kijken.
Op dit moment wordt verkend op welke wijze regulering op deze punten
mogelijk en wenselijk is. Zo wordt bezien of voor een transparantieverplichting rondom politieke advertenties geplaatst door politieke partijen
en/of hun neveninstellingen een soortgelijk proces kan worden ingericht
als het publiceren van het overzicht ontvangen bijdragen en schulden
zoals vastgelegd in de Wet financiering politieke partijen (Wfpp).
Het kabinet heeft geen voornemens om in dit kader zelf het gebruik van
psychologische analyses als onderdeel van microtargeting te onderzoeken, maar zal wel kennisnemen van ontwikkelingen op dit vlak, indien
deze relevant zijn voor de regulering van microtargeting.
De leden van de fractie van D66 vragen daarnaast naar de uitkomsten van
de inventarisatie van het huidige juridisch kader rond technologiebedrijven en de verspreiding van desinformatie en wanneer dit onderzoek
voltooid zal zijn.
De Universiteit van Amsterdam werkt aan een onderzoek op dit thema.
Voor de behandeling van de begroting van BZK zal u de tussenrapportage
van dit onderzoek worden toegezonden als bijlage bij de Kamerbrief over
desinformatie. De eindrapportage van de UvA wordt verwacht in
november/december van dit jaar.
Daarnaast doet de Rijksuniversiteit Groningen internationaal vergelijkend
onderzoek naar (ontwikkeling van) regelgeving voor digitale politieke
campagnevoering en microtargeting. Na afronding van dit onderzoek zult
u over de uitkomsten van dat onderzoek worden geïnformeerd. Dan zal
ook worden ingegaan op de vraag van de leden van de GroenLinks-fractie
over welke regels voor openbaarheid van financiering, openbaarheid van
afkomst van (campagne)boodschappen en toezicht in andere Europese
landen als goede voorbeelden worden gezien.
De leden van de fractie van het CDA vragen naar voorbeelden van
buitenlandse inmenging in de verkiezingen.
Het verspreiden van desinformatie als onderdeel van heimelijke politieke
beïnvloeding door statelijke actoren is een reële dreiging, ongeacht waar
of wanneer dit zich afspeelt. Er zijn verschillende verklaringen en
waarschuwingen van landen over buitenlandse inmenging door middel
van desinformatiecampagnes, bijvoorbeeld tijdens de Franse presidentscampagne en de Amerikaanse presidentsverkiezing van 2016.
De leden van de D66-fractie vragen of de regering meer duidelijkheid kan
geven over het punt of zij een onafhankelijke toezichthouder op de WPP
overweegt. En zo ja, in welke vorm. Ook de leden van de GroenLinksfractie vragen hoe het kabinet de vorm van toezicht op politieke partijen
voor zich ziet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

45

De instelling van een aparte, onafhankelijke toezichthouder op de
uitvoering en de naleving van de WPP is een serieuze optie voor het
kabinet. Bij de voorbereiding van dit wetsvoorstel wordt onderzocht hoe
hieraan het beste vorm kan worden gegeven.
De leden van de SGP-fractie vragen zich af waarom er in de voorstellen
voor giften aan politieke partijen gekozen wordt voor een onderscheid
tussen giften uit de Europese Unie en uit de overige landen. Zij vragen
waarom hiervoor wordt gekozen en of de mogelijkheid van beïnvloeding
niet overal even sterk is.
Het kabinet maakt onderscheid tussen giften uit de Europese Unie (EU) en
de Europese Economische Ruimte (EER) en giften van daarbuiten omdat
de meeste Nederlandse politieke partijen nauwe banden met Europese
zusterpartijen hebben, bijvoorbeeld door samenwerking in het Europees
parlement. Het kabinet vindt daarom dat het mogelijk moet blijven om
financiële relaties met politieke partijen uit de EU en EER te onderhouden.
Voorts wijst het kabinet op het feit dat beperkingen van het vrij verkeer
van kapitaal binnen de EU en de EER slechts spaarzaam zijn toegelaten.
3.3. Versterking van het burgerschapsonderwijs
De leden van de CDA-fractie vragen met welke organisaties het kabinet
werkt aan het bevorderen van democratische kennis en vaardigheden.
Niet-limitatief betreft het organisaties als ProDemos Huis voor democratie
en rechtsstaat, Nationaal Comité 4 en 5 mei, Nationale JeugdRaad,
Stichting Nederlands Debatinstituut, het Prinsjesfestival en de VNG.
Daarnaast wordt samengewerkt met het Nederlands Genootschap van
Burgemeesters, Statenlidnu, de Wethoudersvereniging, de Nederlandse
Vereniging voor Raadsleden en de Vereniging van Griffiers aan de
professionalisering van politieke ambtsdragers. Daarvan maken vaardigheden die bijdragen aan de democratie deel uit.
De leden van de CDA-fractie vragen, waarom het kabinet de aanbeveling
van de staatscommissie niet opvolgt om de vakken geschiedenis en
staatsinrichting, alsmede maatschappijleer verplicht te stellen.
Versterking van het vak geschiedenis, staatsinrichting en maatschappijleer
moet worden bezien in de bredere context van het curriculum van het
voortgezet onderwijs, zodat een eventuele keuze om hier wijzigingen in
door te voeren bewust en onderbouwd kan worden gemaakt. Het traject
om te komen tot een herziening van het curriculum is immers gestart
vanuit de noodzaak om de onderwijsinhoud te actualiseren, de doorlopende leerlijn te versterken, de overladenheid terug te dringen en de
maatschappelijke opdracht aan scholen te verduidelijken. De integrale
afweging ten aanzien van wat zou moeten behoren tot de kern en wat tot
de vrije ruimte van scholen wordt de komende tijd in het kader van
curriculum.nu gemaakt.
Zeer belangrijk voor de leden van de D66-fractie is de versterking van het
burgerschapsonderwijs. Wat de leden betreft, zou het kabinet als het gaat
om democratieonderwijs verder mogen gaan: een dagje naar het museum
of één schooljaar met twee lesjes per week volstaan niet. Ook Europees
vergeleken scoren Nederlandse jongeren slecht op hun politieke kennis,
vaardigheden en vertrouwen. Als we iets willen doen aan het gebrek aan
vertrouwen in de politiek en aan de weerbaarheid van de democratische
rechtsstaat, is een cruciale rol weggelegd voor burgerschap in het
onderwijs. Anders blijven «drempels» voor velen te hoog en worden de
democratische «dijken» niet versterkt. Daarom is in het regeerakkoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

46

afgesproken om de kerndoelen op burgerschap aan te scherpen en de
burgerschapsopdracht in de wet te verduidelijken zodat de inspectie daar
scherper op kan toetsen en handhaven. Op dit moment is een herziening
van het onderwijscurriculum gaande waar ook burgerschapsonderwijs
onderdeel van is.
De leden van de D66-fractie en de leden van de CDA-fractie vragen wat de
stand van zaken is met betrekking tot het wetsvoorstel ter verduidelijking
van de burgerschapsopdracht in het funderend onderwijs? De leden van
de CDA-fractie vragen verder op welke wijze scholen voor primair en
voortgezet onderwijs worden verplicht om actief burgerschap en sociale
cohesie te bevorderen.
Het wetsvoorstel wordt dit najaar aan uw Kamer aangeboden door de
Minister voor Basis en Voortgezet Onderwijs en Media.
Een van de punten van kritiek op de huidige burgerschapsopdracht is dat
deze te weinig richtinggevend en verplichtend is. Ook in het regeerakkoord is dat onderkend. Daarin is de zorg uitgesproken dat het voor
scholen mogelijk is om de burgerschapsopdracht niet uit te voeren zoals
die bedoeld is. De burgerschapsopdracht in de wet wordt daartoe
verduidelijkt, zodat de inspectie daar scherper op kan toetsen en
handhaven. Het doel is en blijft dat een school in al haar uitingen handelt
in lijn met de democratische rechtstaat. Het wetsvoorstel dat hier
uitwerking aan geeft, is toegestuurd geweest aan de Afdeling advisering
van de Raad van State. Momenteel wordt gewerkt aan het nader rapport
ter voorbereiding van indiening van het wetsvoorstel bij de Tweede
Kamer.
De leden van de D66-fractie vragen hoe de regering de adviezen van de
staatscommissie, bijvoorbeeld de aanbeveling om een «doorlopende
leerlijn burgerschap» met duidelijke voorwaarden vast te stellen, betrekt
bij de curriculumherziening?
Binnen het genoemde traject voor de herziening van het curriculum voor
het primair en voortgezet onderwijs zijn ook voor het thema burgerschap
voorstellen ontwikkeld. Na politieke besluitvorming dienen deze
voorstellen als basis voor concrete onderwijsdoelen voor het primair en
voortgezet onderwijs. Op basis daarvan zullen concrete onderwijsdoelen,
in een doorlopende leerlijn van het begin van het primair onderwijs tot en
met het einde van het voortgezet onderwijs, worden ontwikkeld.
De leden van de fractie van GroenLinks vinden burgerschapsonderwijs
van groot belang. Deze leden zijn zich bewust van het feit dat er
binnenkort een aanpassing van het curriculum volgt. Graag vernemen zij
hoe het burgerschapsonderwijs er in de praktijk nu uitziet in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en op het mbo en hoe dit er na de
wetswijziging en de curriculumwijziging uit zal komen te zien. Wat zullen
de verschillen zijn en op welke wijze wordt het burgerschapsonderwijs in
concrete zin versterkt?
De inspectie constateert al een aantal jaar dat de huidige algemene
formulering van de burgerschapsopdracht het moeilijk maakt voor
scholen in het primair en voortgezet onderwijs om een vertaling te maken
van de algemene burgerschapsopdracht naar een samenhangend
onderwijsaanbod. Het leidt ertoe dat scholen veelal geen leerdoelen
formuleren en het burgerschapsonderwijs weinig planmatig inrichten.
Hierdoor ontbreekt samenhang binnen de invulling in de opeenvolgende
jaren en ook het meten van de opbrengsten komt niet van de grond. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

47

invulling van het burgerschapsonderwijs verschilt hierdoor tussen
onderwijstypen, scholen en zelfs tussen schoolklassen.
Om scholen in het primair en voortgezet onderwijs een duidelijker
kompas aan te reiken, heeft de regering besloten om de burgerschapsopdracht in de wettelijke bepalingen te verduidelijken. Doordat de wet veel
scherper vastlegt wat van scholen verwacht wordt, en tevens binnen de
integrale curriculumherziening wordt gewerkt aan een nadere brede
uitwerking van het burgerschapsonderwijs krijgen scholen veel meer
richting. Scholen blijven met dit nieuwe wetsvoorstel de ruimte houden
om het burgerschapsonderwijs binnen de wettelijke kaders vorm te geven
op een wijze die past bij hun levensbeschouwelijke of pedagogische
grondslag en de schoolcontext.
Voor het mbo zijn de kaders voor loopbaan en burgerschap opgenomen in
het Examen- en kwalificatiebesluit beroepsopleidingen WEB. Het
wetsvoorstel burgerschap voor het funderend onderwijs sluit inhoudelijk
goed aan bij de burgerschapsopdracht van het mbo. Het voorliggende
wetsvoorstel heeft geen betrekking op het mbo.
Via de Burgerschapsagenda mbo 2017–2021 wordt een impuls gegeven
aan de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs in het mbo. Uw Kamer
wordt dit najaar geïnformeerd over de voortgang van de burgerschapsagenda door de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
3.4. Bevordering van burgerparticipatie en burgerschap (inclusief digitaal
burgerschap)
De leden van de CDA-fractie vragen naar de oorzaak van de constatering
die de regering in navolging van de staatscommissie doet, dat onvoldoende gebruik wordt gemaakt van het instrument internetconsultatie.
Deze leden vragen ook welke doelstelling het kabinet daarbij hanteert.
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre het kabinet mogelijkheden ziet om nieuwe technologieën in te zetten voor een digitale dialoog
met burgers en om de mening van burgers te peilen bij bepaalde
maatschappelijke vraagstukken. De leden van de ChristenUnie-fractie
vragen hoe wordt gewaarborgd dat het verbeteren van internetconsultatie
daadwerkelijk de participatie van álle burgers bevordert. De leden van de
GroenLinks-fractie vragen wat volgens het kabinet de effecten zijn van de
voorgestelde maatregelen voor het versterken van burgerparticipatie en
burgerschap. Tevens vragen zij hoe de participatie daadwerkelijk vergroot
wordt en wat de concrete (kwantitatieve en kwalitatieve) doelstellingen
van het kabinet zijn.
Graag verwijs ik deze leden naar de voorstellen die de Minister van
Veiligheid en Justitie eerder aankondigde in zijn brief aan de Kamer inzake
het Innovatiebeleid.16
Inzet van het kabinet is om het bereik van internetconsultatie te verbeteren. Om het gebruik van internetconsultatie, en daarmee de participatie,
door alle burgers te bevorderen, zet het kabinet onder meer in op meer,
en op doelgroepen gerichte, communicatie via online en offline media.
Ook zijn in het JenV «Startup in Residence»-programma via de challenge
«Innovatie in consultatie» nieuwe mogelijkheden verkend om het bereik
van de site te vergroten. De Staatssecretaris van BZK zet zich met het
programma «Tel mee met Taal» in om digitale vaardigheden te bevor-

16

Kamerstuk 33 009, nr. 39 par. 4: verbeteringen internetconsultaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

48

deren. Hiermee wordt beoogd meer burgers toe te rusten om gebruik te
maken van dergelijke participatie-instrumenten.
De leden van de CDA-fractie vragen tevens hoe de internetconsultatie zich
verhoudt tot de andere (wettelijk verplichte) adviestrajecten.
Internetconsultatie over voorstellen tot wet- en regelgeving vindt plaats
via de website www.internetconsultatie.nl in de fase van de ambtelijke
voorbereiding, dus voordat de ministerraad een besluit neemt over het
voorstel, of bij een ministeriële regeling de Minister. Als regel wordt het
voorstel tegelijkertijd voorgelegd aan adviesorganen en andere betrokken
instanties. De reacties die in de internetconsultatie binnenkomen alsmede
de uitgebrachte adviezen worden in onderling verband bezien en kunnen
leiden tot aanpassing van het wetsvoorstel of de toelichting. Dat leidt er
toe dat meerdere gezichtspunten in het geheel van consultatie en
advisering over een concreet voorstel aan bod (kunnen) komen, waardoor
de kwaliteit van het betreffende voorstel kan worden verbeterd.
De leden van de VVD-fractie vragen naar de betekenis van internetconsultatie met betrekking tot de aandacht voor grondwettelijke aspecten van
wetgeving.
Het kabinet zal in het proces om het bereik van internetconsultatie te
vergroten ook meenemen dat in de rubriek «waarop kunt u reageren»
nadrukkelijker aandacht wordt gevraagd voor constitutionele aspecten, en
dat aan burgers, in voorkomende gevallen, bij de consultatie hierover
nadere vragen worden gesteld. Op deze manier kan in een vroegtijdig
stadium van het wetgevingsproces de verenigbaarheid van voorgenomen
wetgeving met de Grondwet aan de orde worden gesteld. In de verdere
voorbereiding van het wetsvoorstel kunnen daardoor mogelijke vraagstukken of moeilijkheden worden geadresseerd en hersteld of, in andere
gevallen, in de toelichting op het wetsvoorstel specifiek aandacht worden
besteed aan gesignaleerde knelpunten. Daarmee wordt eveneens een
verbetering beoogd van de wetgevingskwaliteit.
De leden van de Groen Links-fractie, de CDA-fractie en die van de
ChristenUnie-fractie hebben voorts gevraagd naar de effecten van de
voorgestelde maatregelen en de effecten voor het overbruggen van de
participatiekloof.
Het kabinet onderschrijft de constatering van de staatscommissie dat
onvoldoende gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheden van digitale
technologieën ter bevordering van burgerparticipatie op nationaal niveau.
Voor het versterken van digitaal burgerschap en digitale participatie heeft
het kabinet reeds verschillende maatregelen genomen.
Binnen het samenwerkingsprogramma «Democratie in Actie» is bijvoorbeeld volop aandacht voor instrumenten van e-democracy, waaronder
verschillende digitale participatietools die onder andere gericht zijn op
een digitale dialoog met burgers. In de proeftuin digitale democratie
onderzoeken en testen verschillende gemeenten bijvoorbeeld de
applicatie «Consul», die verschillende participatiefuncties combineert,
waaronder discussies starten, voorstellen indienen, participatief begroten
en stemmen.
Het vergroten van burgerparticipatie geschiedt niet met één maatregel. De
staatscommissie heeft in haar rapport tal van maatregelen geadviseerd
die kunnen bijdragen aan het vergroten van burgerparticipatie en
burgerschap. In hoeverre de in de kabinetsreactie al aangekondigde
maatregelen in kwantitatieve en kwalitatieve zin bijdragen aan het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

49

vergroten van de participatie, zal in de praktijk moeten worden bezien.
Met de maatregelen wordt beoogd meer mensen te laten deelnemen aan
het politieke en democratische proces, in het bijzonder groepen die nu
nog niet goed zijn vertegenwoordigd, zoals jongeren.
3.5. Bevordering van het instellen van burgerfora, waaronder het
jongerenparlement
De leden van de CDA-fractie vragen hoe het jongerenparlement zich
verhoudt tot de functie van politieke jongerenorganisaties en hoe worden
de mogelijkheden voor versterking van politieke jongerenorganisaties met
het oog op de inhoudelijke vertegenwoordiging van jongeren beoordeeld.
Het jongerenparlement heeft tot doel de inzichten en de belangen van
jongeren meer door te laten klinken in het parlement en daarmee bij te
dragen aan de inhoudelijke representatie van jongeren. Met het oog op de
representativiteit van het jongerenparlement zelf dient de samenstelling
voldoende divers te zijn.
Bij de voorbereiding is en wordt daarom steeds afgestemd met jongeren
en verschillende jongerenorganisaties, waaronder de Nationale
Jeugdraad (NJR). Samen met de NJR wordt het gesprek gevoerd met
(politieke) jongerenorganisaties en jongeren in heel Nederland om het
jongerenparlement vorm te geven en te bekijken hoe deze organisaties
zich tot het jongerenparlement kunnen verhouden.
De leden van de VVD-fractie vragen naar de uitkomsten van het congres
jongerenparlement op 19 juni 2019.
Tijdens het congres is gedebatteerd over de leeftijdscategorie, de
slagkracht en de werving van de leden van het jongerenparlement. De
input wordt – naast de input verkregen tijdens de vele gesprekken die met
jongeren(organisaties) zijn gevoerd – meegenomen bij de inrichting van
het jongerenparlement. Dat geldt ook voor de opbrengsten van de nog uit
te voeren consultaties met jongeren en jongerenorganisaties in de
komende periode.
De leden van de VVD-, D66-, GroenLinks- en de SGP-fractie vragen zich af
wat de stand van zaken is rondom de vormgeving van het jongerenparlement en hoe bepaalde elementen daarbinnen zullen worden opgepakt.
Op dit moment is het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in samenwerking met het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport, de NJR en zoveel mogelijk jongeren drukdoende met het
inrichten van het jongerenparlement. Het streven is erop gericht om per
1 januari 2020 een Instellingsbesluit Jongerenparlement te publiceren.
Beide Kamers der Staten-Generaal worden hierover nog dit najaar
geïnformeerd.
Begin 2020 wordt vervolgens gestart met een pilotparlement, dat de
werkwijze van het jongerenparlement verder gaat uitwerken. Hierbij wordt
ook uitdrukkelijk aandacht besteed aan de samenwerking met uw Kamer.
Uiteraard zullen in deze fase ook jongeren en jongerenorganisaties in ons
land verder betrokken blijven bij het proces.
Voorts vragen de leden van de CDA- en VVD-fractie of wordt overwogen
meer burgerfora in te stellen.
Het kabinet deelt de constatering van de staatscommissie dat er sprake is
van een onderbenutting van het burgerforum als manier om advies in te
winnen van burgers. Ook deelt het kabinet de constatering dat er
onvoldoende gehoor is voor belangen en idealen van groepen die in de
Nederlandse polderdemocratie niet goed zijn vertegenwoordigd. Om tot
deze twee acties te komen, is een herziening van het Reglement van Orde
van de Tweede Kamer noodzakelijk. De Tweede Kamer is dus in beginsel
primair aan zet bij het opzetten van burgerfora.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

50

De leden van de SGP-fractie vragen aandacht voor de democratische
legitimatie van burgerfora e.d. Deze leden vragen zich af hoe wordt
voorkomen dat er in allerlei niet-democratisch gelegitimeerde fora,
platforms en dergelijke akkoorden worden gesloten, waarna het democratisch gekozen parlement weinig tot geen mogelijkheden meer heeft om
hier nog wijzigingen in aan te brengen.
De leden van de SGP-fractie snijden hier een staatsrechtelijk belangrijk
onderwerp aan. Het Jongerenparlement heeft geen besluitvormende rol
die op enigerlei wijze de vrijheid van de Tweede Kamer om te beslissen
beperkt. Dat neemt natuurlijk niet weg dat er wel sprake kan zijn en ook
dikwijls is van zelfbinding.
Een tweede aspect dat hier van belang is betreft de democratische
legitimatie, met name de representativiteit, van de bedoelde fora e.d. Ten
aanzien van de verdere vormgeving van het beoogde jongerenparlement
is dit een nadrukkelijk punt van aandacht voor het kabinet.
3.6. Constitutionele toetsing ex ante
Vragen over constitutionele toetsing ex ante via het instrument internetconsultatie zijn opgenomen deels opgenomen onder 3.4, bevordering van
burgerparticipatie en burgerschap (inclusief digitaal burgerschap) en
deels onder 4.2, constitutionele toetsing ex post.
3.7. De positie van de Eerste Kamer
De leden van de D66-fractie juichen voorstellen toe die bevorderen dat de
Eerste Kamer functioneert als chambre de réflexion die vooral kijkt naar
de uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en de strijdigheid van wetgeving
met de democratische rechtsstaat. Een terugzendrecht zou daar naar hun
mening bij passen. De leden van de fractie van GroenLinks zijn van
mening dat de Eerste Kamer in het huidige parlementaire stelsel een
waardevolle functie heeft als chambre de réflexion. Deze leden ontvangen
graag de visie van het kabinet ten aanzien van de rol van de Eerste Kamer.
Het kabinet onderschrijft de constatering van de staatscommissie dat in
het functioneren van de Eerste Kamer het zwaartepunt ligt op de
heroverweging van wetsvoorstellen vanuit een grotere distantie tot het
kabinet en het regeerakkoord en met bijzondere aandacht voor rechtmatigheid, doeltreffendheid, doelmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Er bestaat onvermijdelijk spanning tussen enerzijds het politieke
karakter dat de Eerste Kamer als gekozen orgaan nu eenmaal heeft en
anderzijds haar rol als chambre de réflexion die niet gebaat is bij een
sterke politieke profilering. Deze inherente spanning ligt aan de basis van
de terughoudendheid die de opstelling van de Eerste Kamer doorgaans
kenmerkt en van haar focus op de kwaliteit van de wetsvoorstellen.
Een verlenging van de zittingsduur van de leden van de Eerste Kamer, in
combinatie met een minder directe koppeling aan een concrete verkiezingsuitslag, doet naar het oordeel van het kabinet meer recht aan de
eigen legitimatie van de Eerste Kamer door de verkiezing door de leden
van provinciale staten, en past bij een getrapt gekozen volksvertegenwoordiging die functioneert vanuit een zekere afstand tot de dagelijkse
politiek.
In verband met de positie van de Eerste Kamer wijst de staatscommissie
erop dat in de tweede lezing van een voorstel tot wijziging van de
Grondwet de situatie kan ontstaan dat een beperkte minderheid van de
indirect gekozen Eerste Kamer een Grondwetswijziging verhindert, die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

51

gesteund wordt door een grote meerderheid (van ten minste twee derden)
van de Tweede Kamerleden die direct gekozen zijn in verkiezingen die
mede tot doel hebben om kiezersinvloed op die Grondwetswijziging
mogelijk te maken. Hiermee kan een impasse ontstaan in de verhouding
tussen de Kamers onderling, mede in relatie tot het kabinet en de kiezers.
Deze situatie achten wij met de staatscommissie onwenselijk en daarom
stellen wij een wijziging voor die ertoe strekt om de tweede lezing van
Grondwetsherzieningen te behandelen in een verenigde vergadering van
de beide Kamers.
De staatscommissie beval tevens aan om de Eerste Kamer een terugzendrecht toe te kennen. Zoals in het kabinetsstandpunt over het eindrapport
van de staatscommissie is opgemerkt, zal het kabinet zich nader beraden
op deze aanbeveling.
De leden van de fractie van de SP zijn verbaasd dat het kabinet in het
kader van de bestuurlijke vernieuwing voor de toekomst van de Eerste
Kamer teruggrijpt naar de periode vóór 1983. Deze leden begrijpen niet
waarom de aanbevelingen van de staatscommissie met betrekking tot de
positie van de Eerste Kamer zo gemakkelijk opzij worden gelegd. De leden
van de fractie van de SP constateren dat de staatscommissie oorspronkelijk in het leven is geroepen om een analyse te maken van de positie
van de senaat in ons politieke bestel en begrijpen niet waarom juist op dit
punt de analyse en de voorstellen van de staatscommissie door het
kabinet niet serieus worden genomen.
De stelling dat het kabinet de analyse en de voorstellen van de staatscommissie op dit punt niet serieus neemt, kan niet worden onderschreven. De
staatscommissie is ingesteld om een bezinning te plegen op het parlementaire stelsel in brede zin. In haar eindrapport heeft zij vijf aanbevelingen geformuleerd over de positie van de Eerste Kamer. Twee daarvan
zijn gericht aan de regering. Het gaat om de aanbeveling om een
terugzendrecht in te voeren en de aanbeveling om de herzieningsprocedure van de Grondwet aan te passen. Met beide aanbevelingen is het
kabinet aan de slag gegaan. De staatscommissie adviseerde niet om de
verkiezingswijze van de Eerste Kamer aan te passen. Op dit punt maakt
het kabinet een andere afweging dan de staatscommissie.
De leden van de SP-fractie vragen hoe de Eerste Kamer is betrokken bij
het voorstel van het kabinet om de wijze van verkiezing aan te passen. De
leden van de SGP-fractie vragen zich af of het niet logischer zou zijn om
eerst in het politieke debat te bespreken of voorstellen tot wijziging van de
Grondwet gewenst zijn. De leden van de fractie van de ChristenUnie
vragen waarom is besloten een wetsvoorstel over de zittingsduur van de
leden van de Eerste Kamer in consultatie te brengen, nog voordat over het
voornemen, en het totaalpakket, met beide Kamers is gesproken. Zij
vragen wat de verhouding is tussen het voorstel om de zittingsduur van
de leden van de Eerste Kamer te verlengen en de herzieningsprocedure
van de Grondwet aan te passen. Zij vragen om een overzicht van de
Grondwetswijzigingen die het kabinet voor zich ziet en of, en zo ja welke,
volgordelijkheid hierin wenselijk wordt geacht. De leden van de fractie van
GroenLinks zijn enigszins verbaasd over de snelheid waarmee het
voorstel nu is opgepakt om de zittingsduur van de leden van de Eerste
Kamer te verlengen. Waarom, zo vragen zij, wordt dit voorstel niet in
samenhang met de andere wijzigingen ten aanzien van de rol en
bevoegdheden van de Eerste Kamer opgepakt (zoals het terugzendrecht)?
In het kabinetsstandpunt dat het kabinet in juni aan de Kamers heeft
gezonden, is een aantal Grondwetswijzigingen aangekondigd. De eerste
bestaat uit twee onderdelen (zittingsduur leden Eerste Kamer en tweede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

52

lezing herzieningsprocedure) die beide gaan over de positionering van de
Eerste Kamer en daarom in één conceptwetsvoorstel zijn opgenomen. Het
is kabinetsbeleid om wetsvoorstellen aan internetconsultatie te onderwerpen voordat ze behandeld worden in de ministerraad. Op deze manier
kan inbreng vanuit de samenleving worden meegenomen voordat de
ministerraad besluit of en zo ja, in welke vorm een voorstel ter advisering
aan de Afdeling advisering van de Raad van State wordt voorgelegd. In
het kabinetsstandpunt is ook aangegeven dat internetconsultatie een
manier is om constitutionele aspecten vroegtijdig te kunnen signaleren
zodat die meegenomen kunnen worden in de advisering door de Afdeling
advisering van de Raad van State. Het gaat hier dus niet om een
bijzondere of een versnelde procedure maar om gangbare handelingen in
het kader van de voorbereiding van een regeringsvoorstel waarover de
Kamers zijn geïnformeerd.
Het is aan de Kamers zelf om te besluiten of en wanneer zij een debat
willen voeren over het eindrapport van de staatscommissie dat in
december 2018 aan beide Kamers is gezonden en over het kabinetsstandpunt dat in juni van dit jaar aan beide Kamers is aangeboden. Het
kabinet is uiteraard gaarne bereid om in overleg te treden met de Kamers
over deze documenten en over de analyses, aanbevelingen en
voornemens die hierin zijn opgenomen. Ten overvloede zij er nog op
gewezen dat beide Kamers, waar het gaat om voorstellen tot wijziging van
de Grondwet, volop de gelegenheid hebben tot debat en oordeelvorming
over voorstellen van de regering.
De tweede wijziging die voortvloeit uit het kabinetsstandpunt ziet op de
wijze van benoeming van de leden van de Hoge Raad. Dit voorstel kan,
wat het kabinet betreft, los worden gezien van het voorstel over de positie
van de Eerste Kamer, en kan worden behandeld zonder dat daarin een
bepaalde volgordelijkheid zou moeten worden betracht.
Het kabinet beraadt zich nog op een aantal andere aanbevelingen van de
staatscommissie, waaronder de invoering van een terugzendrecht. Indien
die nadere afweging leidt tot de conclusie dat verdere wijzigingen van de
Grondwet noodzakelijk zijn, zal de Kamer daarover worden geïnformeerd.
3.8. Aanpassing van de herzieningsprocedure van de Grondwet
De leden van de VVD-fractie lezen dat het kabinet voorstander is van
aanpassing van de herzieningsprocedure van de Grondwet en een andere
wijze van verkiezen van de Eerste Kamer. Wanneer verwacht het kabinet
daarvoor wetsvoorstellen om de Grondwet te wijzigen naar de Kamer te
zenden?
De internetconsultatie over het concept voor een Grondwetsherzieningsvoorstel over deze onderwerpen loopt tot 9 oktober van dit jaar. Nadat de
inbreng van de internetconsultatie en ook de overige resultaten van de
consultatie zijn verwerkt, zal de ministerraad worden verzocht om ermee
in te stemmen dat het wetsvoorstel aan de Afdeling advisering van de
Raad van State wordt voorgelegd. Het streven is gericht op indiening bij
de Tweede Kamer in het voorjaar van 2020.
De leden van de CDA-fractie vragen of het behandelen van de tweede
lezing in de verenigde vergadering van beide Kamers volgens het kabinet
zou leiden tot een verkleining van de weerbaarheid van de democratische
rechtsstaat, aangezien het wijzigen van de Grondwet daarmee eenvoudiger wordt. Zij vragen verder of de voorgestelde aanpassing van de
tweede lezing niet zou leiden tot een uitholling van de positie van de
Eerste Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

53

De leden van de GroenLinks-fractie zijn benieuwd naar een nadere
toelichting van het kabinet op de stelling dat een aanpassing van de
herzieningsprocedure van de Grondwet bijdraagt aan een betere
positionering van de Eerste Kamer. Zij vragen of het kabinet ook naar
andere mogelijke varianten heeft gekeken en zo ja, welke?
De leden van de SGP-fractie vragen zich af of aanpassing van de
herzieningsprocedure van de Grondwet noodzakelijk is. Juist bij wijziging
van de Grondwet mag een brede consensus gevraagd worden, omdat
anders het risico groot is dat de Grondwet een speelbal wordt van
wisselende politieke meerderheden. Deze leden begrijpen dan ook niet
wat de regering precies bedoelt met de stelling dat een andere herzieningsprocedure bijdraagt aan een betere positionering van de Eerste
Kamer. Kan dit nader toegelicht worden?
De aanbeveling van de staatscommissie heeft niet als doel om het
eenvoudiger te maken om de Grondwet te wijzigen. Met de staatscommissie is het kabinet van mening dat een zware procedure voor Grondwetswijziging de weerbaarheid van de democratische rechtsstaat
verzekert. De staatscommissie wijst er terecht op dat ook een tweekamerstelsel, als onderdeel van het bredere stelsel van checks and balances,
deze weerbaarheid verzekert. De vormgeving van de herzieningsprocedure moet daarom worden bezien in het perspectief van het staatsbestel als geheel. Vanuit dat perspectief is er een risico dat de Eerste
Kamer in een situatie kan komen waarin een minderheid van haar indirect
gekozen leden een Grondwetswijziging verhindert die al in eerste lezing
door beide Kamers is aangenomen en die tevens wordt gesteund door
een grote meerderheid van de Tweede Kamer die mede is gekozen om
een tweede lezing mogelijk te maken. Een dergelijk scenario kan het
draagvlak voor het tweekamerstelsel verkleinen.
De behandeling van de tweede lezing in een verenigde vergadering komt
aan deze bezwaren tegemoet met behoud van de waarborg dat de
Grondwet alleen gewijzigd kan worden als het parlement daar twee keer
mee heeft ingestemd nadat de kiezer de gelegenheid heeft gehad om de
voorgestelde wijziging mee te laten wegen bij zijn stemkeuze voor de
Tweede Kamerverkiezingen. Ook het vereiste van een twee-derde
meerderheid in de tweede lezing moet wat het kabinet betreft in stand
blijven. Het kabinet heeft daarom geen andere varianten overwogen.
De leden van de SGP-fractie vragen zich af of de argumentatie over de
herzieningsprocedure waarbij kritiek is op de mogelijkheid dat een derde
van de Eerste Kamer een wijziging kan tegenhouden niet op precies
dezelfde wijze geldt voor de Tweede Kamer of de verenigde vergadering.
Weliswaar heeft de Eerste Kamer een andere vorm van kiezersmandaat
dan de Tweede Kamer, maar dat is toch niet automatisch een mindere
vorm?
Het kabinet ziet het als een belangrijke bestaansreden voor de tweede
lezing dat kiezers de gelegenheid hebben om bij de Tweede Kamerverkiezingen rekening te houden met het feit dat een meerderheid van de beide
Kamers hebben ingestemd met het voornemen om de Grondwet te
wijzigingen. Er ligt dan een concreet voorstel dat niet meer gewijzigd kan
worden en waarvan duidelijk is welke partijen vóór en tegen hebben
gestemd. De directe verkiezing van de Tweede Kamer die volgt op de
afronding van de eerste lezing is dus een belangrijke extra mogelijkheid
voor kiezersinvloed voordat een Grondwetswijziging tot stand komt. De
Tweede Kamer die bij deze verkiezingen wordt gekozen, heeft daarmee
een bijzondere legitimatie ten behoeve van de afronding van de Grondwetswijziging. Dit geldt niet voor de Eerste Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

54

3.9. Andere wijze verkiezen Eerste Kamer
De leden van de ChristenUnie-fractie hechten grote waarde aan de mate
van representatie in het huidige stelsel van verkiezing van de Eerste
Kamer. Zij vragen of de Minister met de ChristenUnie de meerwaarde van
de vertegenwoordiging van kleinere partijen in de Eerste Kamer ziet.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe dit voorstel zich verhoudt
tot het uitgangspunt van een zo evenredig mogelijke samenstelling van de
volksvertegenwoordiging. Kleine partijen worden door deze wijze van
verkiezen benadeeld en grote partijen bevoordeeld. De huidige effectieve
kiesdrempel wordt immers verhoogd van 1,33 procent nu naar 2,6 of 2,7
procent in het nieuwe stelsel (afhankelijk van de verkiezing van 37 of 38
zetels). Waarom kiest het kabinet hier bewust voor?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de Minister de stelling
deelt dat het niet wenselijk is wanneer de kiesdrempel voor de Eerste
Kamer de facto viermaal zo hoog ligt als die voor de Tweede Kamer?
De leden van de SGP-fractie vragen zich af wat de precieze consequenties
zijn van een gedeeltelijke verkiezing van de Eerste Kamer. Is ook
overwogen wat hiervan de effecten zijn voor de samenstelling van de
Kamer en de mate van representativiteit van deze Kamer? Wat zijn de
gevolgen van deze vorm van verkiezing voor bijvoorbeeld kleinere
partijen?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe de evenredigheid van
vertegenwoordiging wordt gewaarborgd binnen de voorgestelde
grondwetswijziging voor de verkiezing van de Eerste Kamer die nu in
internetconsultatie is. De leden van de Groen-Links-fractie vragen of de
Minister heeft overwogen om correctiemechanismen in te zetten om de
samenstelling van de Eerste Kamer net zo representatief te laten zijn als in
het huidige systeem. Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet?
De wijze van verkiezing van de Tweede en de Eerste Kamer geeft
uitdrukking aan verschillende beginselen en belangen. Het kabinet hecht
sterk aan het beginsel van evenredige vertegenwoordiging waardoor een
grote diversiteit aan maatschappelijke opvattingen en overtuigingen
doorklinken in het parlement. Het streven naar een hoge mate van
evenredigheid komt onder andere tot uitdrukking in een lage kiesdrempel.
Daarnaast moet de wijze van verkiezing ondersteunend zijn aan de
rolverdeling, de stabiliteit en de toekomstbestendigheid van het tweekamerstelsel. Met het oog op deze belangen is het kabinet voorstander van
een stelsel waarin de Eerste Kamer een langere zittingsduur heeft en de
verkiezingsmomenten een eigen ritme volgen.
De huidige wijze van verkiezing van de Eerste Kamer waarborgt een grote
mate van evenredigheid, maar ook bij een verkiezing in twee helften is de
evenredigheid gewaarborgd. Ook vóór 1983 bepaalde de Grondwet dat de
Eerste Kamer werd gekozen op de grondslag van evenredige vertegenwoordiging. Bij een vergelijking tussen de kiesdrempels die de facto
bestaan voor de Kamers moet rekening worden gehouden met een aantal
verschillen. Ten eerste heeft de Tweede Kamer twee keer zo veel leden en
dit uitgangspunt staat wat het kabinet betreft niet ter discussie. Ten
tweede zijn er belangrijke verschillen tussen de Kamers in de wijze van
verdeling van de restzetels. Bij de Tweede Kamerverkiezingen geldt dat
een lijst niet kan participeren in de verdeling van restzetels als zij niet
tenminste één keer de kiesdeler heeft gehaald. Bij de Eerste Kamerverkiezingen geldt deze regel niet en kunnen lijsten die niet de kiesdeler halen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

55

toch een restzetel verwerven. Tot slot kan de getrapte verkiezing van de
Eerste Kamer effect hebben op de verdeling van de restzetels.
Hoe dan ook leiden de verschillen in de feitelijke kiesdrempels er niet toe
dat er in de Eerste Kamer op dit moment minder fracties vertegenwoordigd zijn dan in de Tweede. In hoeverre dit bij een verkiezing in
helften verandert, valt uiteraard niet met zekerheid te berekenen, omdat
niet goed voorspeld kan worden of en hoe het gedrag van de actoren
beïnvloed wordt door een institutionele wijziging als deze. Ook kan de
nadere uitwerking van het stelsel de uiteindelijke effecten beïnvloeden. Bij
de uitwerking in de Kieswet zal worden onderzocht of er institutionele
mogelijkheden bestaan om de effecten voor kleine partijen te beperken.
De leden van de ChristenUnie-fractie waarom is besloten aanvullend op
de staatscommissie met extra maatregelen te komen.
Het kabinet onderschrijft de analyse van de staatscommissie dat aanpassingen noodzakelijk zijn om de goede werking van het tweekamerstelsel in
de toekomst te waarborgen. Bij elk van de aanbevelingen maakt het
kabinet een eigen afweging alvorens tot besluitvorming over te gaan.
Waar het gaat om de optimale inrichting van het proces van verkiezing
van de Eerste Kamer maakt het kabinet een andere afweging dan de
staatscommissie.
De leden van de SGP-fractie vragen of de voorgestelde aanpassing van de
zittingsduur van de Eerste Kamer wel daadwerkelijk een verminderde
politisering betekent van de Statenverkiezingen?
Een verminderde politisering van de provinciale statenverkiezingen is niet
het oogmerk van deze aanpassing. De verkiezing van de provinciale staten
is een belangrijk onderdeel van het politieke proces in de provincie en het
streven is niet om deze verkiezingen te depolitiseren. Het kabinet vindt het
echter wel onwenselijk als het provinciale karakter van het democratisch
proces in de provincies overschaduwd wordt door het nationale karakter
van de Eerste Kamerverkiezing. Door de Eerste Kamerverkiezingen in een
ander ritme en in twee fases te laten plaatsvinden, zullen de provinciale
statenverkiezingen niet minder politiek worden, maar wel meer over
provinciale politieke vraagstukken kunnen gaan.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of het klopt dat in het voorstel
van het kabinet het zo is dat in sommige zittingsperioden van provinciale
staten één en in sommige zittingsperioden twee keer een verkiezing van
de Eerste Kamer zal vallen (er wordt immers eens in de drie jaar gestemd
en in sommige tijdsvakken van vier jaar vallen dan twee verkiezingen en
in andere tijdsvakken vallen twee verkiezingen)? Zo ja, waarom vindt het
kabinet dit wenselijk? En wat is het effect van een tijdvak van vier jaar met
daarin twee keer Eerste Kamerverkiezingen op de samenstelling van de
Eerste Kamer ten opzichte van het effect van tijdvakken met maar één
verkiezing van de Eerste Kamer?
De wijze van verkiezing van de Eerste Kamer die het kabinet voor ogen
staat, heeft als doel om een minder nadrukkelijke koppeling te maken
tussen het moment van de provinciale statenverkiezingen en het moment
van de Eerste Kamerverkiezingen. Afhankelijk van de uitwerking die in de
Kieswet wordt gekozen, kan dit betekenen dat in sommige periodes de
provinciale staten twee keer stemmen voor de Eerste Kamer en in andere
periodes één keer. Door de wijze waarop de verkiezing van de Eerste
Kamer vóór 1983 was geregeld, waarbij de staten in groepen waren
verdeeld die om en om de helft van de Eerste Kamer kozen, kon het
daarnaast ook voorkomen dat de helft van de provinciale staten niet kon

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

56

deelnemen aan een Eerste Kamerverkiezing. Er zijn echter ook uitwerkingen mogelijk waarin dit laatste effect niet optreedt. Bij de uitwerking
van de wijze van verkiezing in de Kieswet zal hierin een keuze kunnen
worden gemaakt. Hoe dan ook zal de samenstelling van de Eerste Kamer
steeds een afspiegeling zijn van de samenstelling van provinciale staten
die wordt bepaald door de voorkeuren van de kiesgerechtigde inwoners
van de provincies.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of het kabinet ook heeft
overwogen om de termijn van de provinciale staten te wijzigen naar
bijvoorbeeld drie jaar of de termijn van de Eerste Kamer naar bijvoorbeeld
acht jaar zodat in iedere legislatuur van de provinciale staten even vaak
verkiezingen zijn? Zo nee, waarom niet?
Een oogmerk van de verlenging van de zittingstermijn van de leden van
de Eerste Kamer is dat er minder nadruk komt te liggen op het politieke
karakter van de Eerste Kamer. Dit wordt mede bereikt doordat er geen
koppeling meer bestaat tussen het moment van de verkiezing van de
Eerste Kamer en het moment van de provinciale statenverkiezingen.
Daarom heeft het kabinet niet gezocht naar oplossingen waarbij deze twee
verkiezingsmomenten steeds op hetzelfde moment of steeds kort na
elkaar plaatsvinden.
3.10. De procedure voor benoeming van de leden van de Hoge Raad
De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben met interesse
kennisgenomen van het voorstel om de benoemingsprocedure voor leden
van de Hoge Raad te wijzigen en zien een nadere uitwerking tegemoet.
Graag meld ik de leden van deze fractie dat de Minister voor Rechtsbescherming samen met de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de voorbereiding voor een voorstel van rijkswet tot wijziging
van artikel 118 Grondwet in eerste lezing ter hand heeft genomen.
3.10. Actualisering van de Aanwijzingen inzake externe contacten van
rijksambtenaren («Oekaze Kok»)
De leden van de CDA-fractie vragen of het kabinet de analyse van de
staatscommissie deelt dat rondom de toepassing van regels voor
contacten tussen Kamerleden en ambtenaren van ministeries soms
onduidelijkheden en misverstanden bestaan. De leden van deze fractie
vragen ook of het kabinet met de aangekondigde actualisering van de
Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren een wijziging
beoogt of alleen vergroting van de bekendheid van deze procedure.
Deze leden vragen het kabinet ook nader in te gaan op de mogelijkheden
en problemen van contact tussen Kamerleden en bestuurders en
medewerkers van zelfstandige bestuursorganen (zbo’s).
De leden van de fractie van GroenLinks vragen hoe tot de actualisering
van de Aanwijzingen wordt gekomen, of dit met de beide Kamers nader
wordt afgestemd en op welke termijn de Kamers deze actualisering
tegemoet kunnen zien.
Het kabinet deelt de analyse van de staatscommissie dat er soms
onduidelijkheden en misverstanden bestaan rondom de toepassing van
de regels voor contacten tussen Kamerleden en ambtenaren. Het kabinet
beoogt met de actualisering van de Aanwijzingen geen wijziging van de
toepassing van de Aanwijzingen. Met de actualisering beoogt het kabinet
de bekendheid van de Aanwijzingen te vergroten, in het bijzonder van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

57

bestaande procedure voor Kamerleden om op verzoek, snel en eenvoudig
toegang te krijgen tot feitelijke informatie die op de ministeries aanwezig
is.
Ook wil het kabinet de toepassing van de Aanwijzingen verduidelijken
door in de Aanwijzingen de uitleg op te nemen die daaraan, na de
totstandkoming van de Aanwijzingen, in diverse Kamerstukken is
gegeven. Zo constateert de staatscommissie dat gemakkelijk misverstand
kan bestaan over de vraag of de Aanwijzingen gelden voor contacten
tussen Kamerleden en bestuurders en medewerkers van zbo’s. Het kabinet
wil daarom mogelijke misverstanden wegnemen door in de Aanwijzingen
de toelichting op te nemen die hierover later is gegeven in de Leidraad en
in een brief aan de Eerste Kamer.17 Deze toelichting komt erop neer dat
het wenselijk is dat de Minister of Staatssecretaris op de hoogte is als één
van de Kamers het voornemen heeft om een medewerker van een zbo uit
te nodigen. De gedachte hierachter is dat de bewindspersoon in de
gelegenheid wordt gesteld om eventueel zelf de vragen van de Kamer te
beantwoorden als hij van mening is dat deze binnen zijn (beperkte)
verantwoordelijkheid voor een zbo vallen. Dit bevordert tevens een goede
werkrelatie tussen het zbo en de Minister.
In antwoord op de vragen van de GroenLinks-fractie kan worden vermeld
dat de actualisering van de Aanwijzingen de komende paar maanden
(inter)departementaal wordt voorbereid in de vorm van een herzien
ministerieel besluit. Mocht daaraan behoefte bestaan, wissel ik daarover
graag van gedachten met uw Kamer tijdens het algemeen overleg over
het Eindrapport van de Staatscommissie parlementair stelsel. De
verwachting is dat de Aanwijzingen volgend voorjaar geactualiseerd zijn
en daarmee gereed voor publicatie in de Staatscourant.
3.11. Diverse aanbevelingen over de betrokkenheid van de beide Kamers
bij besluitvorming van de Europese Unie
De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet nader uiteen te zetten,
waarom het, anders dan de staatscommissie, van oordeel is dat de
informatievoorziening aan de beide Kamers over Europese (wetgevings)dossiers niet onder de maat zou zijn.
De leden van de GroenLinks-fractie constateren dat kabinet en staatscommissie van mening verschillen over de informatievoorziening aan beide
Kamers. Ook deze leden hebben behoefte aan een nadere toelichting van
het kabinet hierover. De leden van deze fractie constateren voorts dat met
enige regelmaat informatie over Europese stukken (bijvoorbeeld
raadsagenda’s) de Kamer te laat bereikt. Zij vragen het kabinet of er op dat
punt nog tijdswinst valt te behalen of dat het simpelweg niet mogelijk is
om de bedoelde informatie eerder aan de Kamer te doen toekomen.
De leden van de fractie van GroenLinks ervaren dat Europese regelgeving
die naar de Kamer wordt gezonden, niet altijd helder leesbaar is met als
gevolg dat consequenties voor Nederlandse regelgeving niet altijd
duidelijk zijn. Deze leden zouden graag zien dat consequenties van
Europese regelgeving voor Nederlandse regelgeving duidelijker worden
verwoord en dat er meer feitelijke duiding wordt gegeven. Graag
ontvangen zij een reactie van het kabinet hierop.
Zoals al aangegeven in het kabinetsstandpunt herkent het kabinet zich niet
in de constatering van de staatscommissie dat de informatievoorziening
aan beide kamers over Europese (wetgevings)dossiers onder de maat is.
17

Kamerstuk 422C, Q.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

58

Achtergrond hiervoor is dat het kabinet actief invulling aan artikel 68
Grondwet geeft en veel waarde hecht aan optimale informatievoorziening
inzake EU-aangelegenheden aan het parlement.
Om dit concreet vorm te geven hebben kabinet en de Kamer uitgebreide
afspraken gemaakt over hoe de informatievoorziening over
EU-aangelegenheden moet worden vormgegeven. Deze tussen de Tweede
Kamer en het kabinet gemaakte afspraken zijn vastgelegd in een reeks van
Kamerbrieven.18
Ten aanzien van deze afspraken moet o.a. gedacht worden aan het
opstellen van BNC-fiches over mededelingen en voorstellen voor nieuwe
wet- en regelgeving van de Commissie, het toezenden van geannoteerde
agenda’s voor bijeenkomsten van de Raad van Ministers en de Europese
Raad, het houden van een voorbereidend Algemeen Overleg over de Raad
van Ministers en plenair debat over de Europese Raad, het toezenden van
een schriftelijk verslag na een Raad van Ministers en de Europese Raad,
het houden van terugblikdebatten over de Raad van Ministers of Europese
Raad (indien gewenst), het toezenden van kwartaalrapportages per
departement over de in onderhandeling zijnde EU-wetgevingsdossiers,
het maken van separate afspraken bij een parlementair behandelvoorbehoud of bij door het parlement aangemerkte prioritaire dossiers.
Daarnaast heeft het parlement sinds 2013 toegang tot het interne
informatiesysteem van de Raad genaamd Delegates Portal (voorheen
Extranet). Hierin zijn de vertrouwelijke raadsdocumenten met de
«limité-markering» opgenomen. Desgewenst kunnen leden van het
parlement bij raadpleging van dit systeem zich onder voorwaarden door
experts laten bijstaan.
Om de goede informatievoorziening rond EU-aangelegenheden aan het
parlement te borgen, spreekt de Minister van Buitenlandse Zaken, in zijn
hoedanigheid van coördinerend bewindspersoon voor de
EU-informatievoorziening, namens het kabinet jaarlijks met de Tweede
Kamer over de wijze waarop het parlement wordt geïnformeerd. Tijdens
het Algemeen Overleg EU-informatievoorziening wordt bezien of de
bestaande afspraken worden nageleefd, of deze moeten worden bijgesteld of dat er gelet op ontwikkelingen in de Unie nadere afspraken rond
de EU-informatievoorziening moeten worden gemaakt. Door deze
werkwijze kan, naar het oordeel van het kabinet, ten aanzien van de
informatievoorziening relatief snel en flexibel worden ingespeeld op
veranderingen en voortschrijdende inzichten, die zowel ten aanzien van
de brede EU-agenda als van de EU-informatievoorziening en het
aanpalende beleidsterrein van transparantie, bestaan. Een voorbeeld
hiervan zijn de separate afspraken die met de Tweede Kamer zijn gemaakt
rond de informatievoorziening over de BREXIT.
Met betrekking tot de helderheid van Commissievoorstellen en in het
bijzonder de gevolgen voor Nederlandse wetgeving wijst het kabinet op
de BNC-fiches die opgesteld worden over nieuwe voorstellen. Daarin
worden de juridische, financiële, beleidsmatige en sinds kort ook de
constitutionele aspecten en gevolgen, alsmede de gevolgen voor de
regeldruk van het voorstel voor Nederland beschreven. Mochten aan de
hand hiervan vragen ontstaan of verdere verduidelijking nodig zijn, dan
18

Kamerstuk 22 112, nr. 1198, Kamerstuk 22 112, nr. 1290, Kamerstuk 22 112, nr. 1357, Kamerstuk
22 112, nr.1366, Kamerstuk 22 112, 1548, Kamerstuk 22 112, nr. 1876, Kamerstuk 22 112,
nr. 1985, Kamerstuk 22 112, nr. 2232, Kamerstuk 22 112, nr. 2274, Kamerstuk 22 112, nr. 2330,
Kamerstuk 22 112, nr. 2661, Kamerstuk 22 112, nr. 2461, Kamerstuk 23 987, nr. 186, Kamerstuk
35 000 VII, nr. 38.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

59

kunnen de leden daarover in het concrete geval vragen stellen aan de
verantwoordelijke Minister. Bovendien kan bij de voorbereiding van de
Raden waarin de desbetreffende voorstellen worden besproken, bijvoorbeeld naar aanleiding van de geannoteerde agenda, vragen worden
gesteld om een en ander te verduidelijken.
Met betrekking tot consequenties merkt het kabinet op dat in beginsel
ieder wetgevingsvoorstel voorzien is van een impact assessment. De
Commissie mag afzien van het laten uitvoeren van een impact
assessment, maar moet dit wel onderbouwen in haar mededeling over
het voorstel. Echter, het kabinet vindt dat er in nog te veel gevallen impact
assessments ontbreken. Uitgangspunt zou moeten zijn dat voor elk
voorstel voor nieuwe regelgeving of aanpassing van bestaande regelgeving, een impact assessment wordt uitgevoerd door de Commissie.
Afhankelijk van het concrete geval kan de Commissie ervoor kiezen om bij
het verslag van de impact assessment slechts kort in te gaan op bepaalde
gevolgen voor bijvoorbeeld de regeldruk als evident is dat er nauwelijks
of geen gevolgen zijn voor de regeldruk. Dit laat echter onverlet dat in elk
geval wel een impact assessment zou moeten worden uitgevoerd.
Deze inzet maakt deel uit van de kabinetsinzet op terrein van betere
regelgeving op Europees niveau als verwoord in de Staat van de Unie. De
nieuwe Commissie zal deze agenda voortzetten. Uiteraard verwelkomt
Nederland deze voortzetting.
Gelet op het voorgaande (het complex van afspraken rond de
EU-informatievoorziening en de frequente interactie tussen kabinet en
Kamer over EU-aangelegenheden) is het kabinet van oordeel dat
informatievoorziening rond EU-aangelegenheden niet als ondermaats valt
te kwalificeren, temeer daar hierover tussen kabinet en Kamer sprake is
van een permanente dialoog waarbij het altijd mogelijk is deze, waar
nodig, aan te passen en bij te stellen.
Wat betreft het tijdig toezenden van documenten, merkt het kabinet op dat
de leden van het parlement sinds 2013 toegang hebben tot het interne
informatiesysteem van de Raad, het Delegates Portal, waarin de vertrouwelijke raadsdocumenten met de «limité-markering» zijn opgenomen.
Agenda’s van Raden zijn hierin terug te vinden. Op het moment dat deze
documenten in het systeem worden geplaatst kunnen zowel kabinet als
parlement over deze documenten beschikken. Het is uiteraard weleens het
geval dat documenten laat verschijnen, het kabinet heeft hier helaas geen
invloed op.
De leden van de ChristenUnie-fractie betreuren dat het
initiatiefvoorstel-Van der Staaij in de Eerste Kamer is verworpen.19 Deze
leden en de leden van de SGP-fractie vragen welke mogelijkheden ik zie
om tegemoet te komen aan zorgen die leven bij een gedeelte van het
parlement met betrekking tot sluipende en stilzwijgende overdracht van
bevoegdheden aan (instellingen van) de Europese Unie.
Ten aanzien van de opmerking van de leden van de SGP-fractie dat ervoor
moet worden gewaakt dat er sluipenderwijs en stilzwijgend een steeds
groter deel van de macht aan de EU wordt overgedragen wijs ik op de
kabinetsappreciatie van 16 maart 2018 over de initiatiefnota van het lid
Bisschop «De lidstaten weer aan het roer»!20 en het notaoverleg dat
hierover plaats heeft gevonden met uw Kamer op 21 juni 2018. Ten
19

Kamerstuk 30 874 (R1818), zie Handelingen I 2018/19, 24e vergadering (2 april 2019, derde
termijn) en 25e vergadering (9 april 2019, stemmingen).
20
Kamerstuk 34 884, nr. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

60

aanzien van de vermeende sluipende bevoegdheidsoverdracht heeft het
kabinet in die appreciatie met verwijzing naar de voorlichting van de Raad
van State van 201421 benadrukt dat overdracht van bevoegdheden aan de
EU plaatsvindt overeenkomstig de Grondwet; namelijk na voorafgaande
instemming van de Staten Generaal.
Het initiatiefvoorstel-Van der Staaij strekte tot wijziging van de Grondwet
op het punt van goedkeuring van (wijzigingen van) oprichtingsverdragen
van de Europese Unie met een versterkte meerderheid van twee-derden
van het aantal uitgebrachte stemmen. De bezwaren tegen dit wetsvoorstel
betroffen in belangrijke mate het bereik van de wet. Enkele belangrijke
aan de EU gerelateerde verdragen of besluiten vallen er niet onder, terwijl
het anderzijds verdragen betreft die niet altijd bijzondere aandacht en
uitdrukkelijke goedkeuring van het parlement rechtvaardigen.
De maatregelen die kunnen worden genomen om aan de zorgen over de
overdracht van bevoegdheden aan de EU tegemoet te komen zijn
tweeledig. Enerzijds kan de regering van haar kant de Kamers informeren
over de aard en de opzet van verdragen en besluiten in het kader van de
Europe Unie. In een brief aan de Tweede Kamer heeft de Minister van BZ
enkele toezeggingen gedaan dat in de BNC-fiches uitdrukkelijk aandacht
zal worden besteed aan constitutionele aspecten van EU-voorstellen.
Daartoe is het format voor BNC-fiches aangepast.22 Anderzijds kunnen de
Kamers op hun beurt deze informatie benutten om hun standpunt ter zake
te bepalen en eventueel nader onderzoek te doen of nadere inlichtingen of
advies te vragen. Op deze wijze kan gericht worden ingeschat of
versterkte aandacht van de Kamers gewenst of noodzakelijk is, zodat de
Kamers dienovereenkomstig tot instemming of goedkeuring kunnen
besluiten.
De leden van de SGP-fractie vragen in dit verband wat het standpunt is
van het kabinet inzake de uitleg van artikel 91, derde lid, van de Grondwet
dat voorschrijft dat verdragen die (noodzaken tot) afwijken van de
Grondwet uitdrukkelijk en met een twee-derde meerderheid van het aantal
uitgebrachte stemmen moeten worden goedgekeurd.
Op grond van de heersende uitleg van dit artikel moet voor de beantwoording van de vraag of een goed te keuren verdrag afwijkt van de
Grondwet (of tot afwijken noodzaakt) niet alleen worden bezien wat de
inhoud is van een concrete grondwetsbepaling, maar ook wat de daaraan
ten grondslag liggende uitgangspunten en strekking zijn.
De uitleg van artikel 91, derde lid, Grondwet zou te ruim en te onbepaald
worden als het ook wordt toegepast op een verdrag dat afwijkt van de
geest, strekking of systematiek van de Grondwet als zodanig of de
daaraan ten grondslag liggende beginselen.23
Het kabinet heeft er op gewezen dat voor het bepalen van de grondslagen
en beginselen waarop de Grondwet berust een algemene bepaling in de
Grondwet behulpzaam kan zijn. Maar ook indien het voorstel om een
dergelijke algemene bepaling op te nemen in de Grondwet (dat thans in
eerste lezing is aangenomen door beide Kamers) in tweede lezing zou
21

Afdeling advisering van de Raad van State, voorlichting inzake de democratische controle bij
overdracht van bevoegdheden en soevereiniteit, Kamerstuk 33 848, nr. 15.
Kamerstuk 22 112, nr. 2534.
23
Dat neemt niet weg dat ook in ogenschouw moet worden genomen of een afwijkende
verplichting of een beperking van de rechtsmacht is te verenigen met voor Nederland
geldende verplichtingen die voortvloeien uit, onder meer, het Unierecht en het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens. Dat zou evenzeer gelden voor de wezenlijke
waarborgen die zijn vervat in de grondrechten in de Grondwet (hoofdstuk I), zie Kamerstuk
26 800 VI, A, p. 6.
22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

61

worden verworpen, zal bij de beantwoording van de vraag of een verdrag
afwijkt van een grondwetsbepaling mede moeten worden bezien welke
strekking de bepaling heeft en welke beginselen daaraan ten grondslag
liggen. Dit is een verantwoordelijkheid van alle bij de goedkeuring van
verdragen betrokken actoren: regering en parlement. De regering
faciliteert deze beoordeling door zo veel mogelijk een oordeel te geven
over de vraag of naar haar oordeel sprake is of zou kunnen zijn van een
afwijking als bedoeld in artikel 91, derde lid, Grondwet.
Tenslotte vragen de leden van de SGP-fractie hoe het kabinet denkt om te
gaan met een tweetal aanbevelingen van de staatscommissie,24 ook in het
geval er geen constitutioneel hof komt zoals de staatscommissie voor
ogen staat. Ook de leden van de D66-fractie hebben gevraagd naar het
standpunt van het kabinet over het voorstel voor een Europawet.
De Europawet die als initiatiefwetsvoorstel bij de Tweede Kamer
aanhangig is gemaakt, beoogt afspraken rond de informatievoorziening
over de Europese Unie wettelijk te verankeren. Het kabinet herhaalt dat
het er zich voor inspant om in Europees verband zoveel mogelijk
openbaarheid te betrachten en ook om aan de grondwettelijke inlichtingenplicht jegens de Kamer loyaal en adequaat te voldoen. Het initiatiefwetsvoorstel bevindt zich momenteel nog in de beginfase van behandeling in de Kamer. Het kabinet wacht de bevindingen van de Kamer af en
zal hierover te gelegener tijd een standpunt bepalen.
Voor betrokkenheid van de rechter, hetzij in de vorm van een constitutioneel hof, hetzij in de vorm van een bestaande rechterlijke instantie (of
een instantie met rechtspraak belast) bij de beantwoording van de vraag
of verdragen of besluiten van de Europese Unie (noodzaken tot) afwijken
van de Grondwet (de hiervoor aangesneden uitleg en toepassing van
artikel 91, derde lid, Grondwet) zie ik vooralsnog geen noodzaak. Dat
vloeit voort uit het feit dat de gedachtewisseling over de mogelijkheden
van constitutionele toetsing door de rechter en eventueel de instelling van
een constitutioneel hof nog niet zijn afgerond.
4. Aanbevelingen die niet zonder meer worden overgenomen,
maar waarover later door dit kabinet een standpunt wordt
ingenomen (categorie B)
4.1. Het bindend correctief referendum
De leden van de CDA-fractie vragen of het kabinet hun mening deelt dat
de inhoudelijke representatie niet verbeterd wordt door een noodprocedure, zoals beoogd met het correctief bindend referendum, maar juist
door een aanpassing van het kiesstelsel.
De leden van de D66-fractie zien de reactie van het kabinet op de
motie-Lintmeijer met belangstelling tegemoet en spreken de hoop uit dat
het kabinet ambitie toont bij de inhoudelijke standpuntbepaling over het
correctief bindend referendum.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of het kabinet, vooruitlopend
op een definitief standpunt, nader in kan gaan op de voor- en nadelen van
een correctief bindend referendum. De leden van deze fractie vragen ook
of de zinsnede: «Het kabinet streeft ernaar om over deze en andere
aanbevelingen in dit hoofdstuk de beide Kamers waar mogelijk voor het
24

Aanbevelingen B6 en B7 uit het kabinetsstandpunt over het Eindrapport van de staatscommissie met betrekking tot de evaluatie van de Kaderwet zbo’s (2021/2022) en een nader te
bepalen evaluatie van de regeling agentschappen en over het initiatiefvoorstel inzake een
Europawet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

62

eind van dit jaar nader te informeren» betekent dat het kabinet ernaar
streeft om met een uitgewerkt standpunt te komen. Tot slot vragen de
leden van de GroenLinks-fractie welke nieuwe vormen van directe
democratie het kabinet betrekt bij de uitwerking van de motie-Lintmeijer.
De leden van de SP-fractie vragen om een inhoudelijke reactie van het
kabinet op het voorstel voor een correctief bindend referendum van de
staatscommissie.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen naar de optuiging van het
correctief bindend referendum: hoe beoordeelt het kabinet de
mogelijkheid van een opkomst- en uitkomstdrempel en een grondwettelijke borging van deze drempels?
Het bindend correctief referendum is een onderwerp dat de afgelopen
jaren veelvuldig aan de orde is geweest in de Kamer, en waarover zeer
verschillend wordt gedacht. Zoals in het kabinetsstandpunt al is aangegeven, betreft het een instrument dat niet zonder meer inpasbaar is in de
vertegenwoordigende democratie, zoals zij in Nederland de afgelopen
anderhalve eeuw vorm heeft gekregen. Daarom wil het kabinet uiterst
zorgvuldig opereren in dit dossier. De staatscommissie heeft geadviseerd
een correctief bindend referendum in te voeren, als aanvulling op en
versterking van het huidige Nederlandse parlementaire stelsel. Daarnaast
heeft de Eerste Kamer tijdens de parlementaire behandeling van de
intrekking van de Wet raadgevend referendum de motie-Lintmeijer
aangenomen. Deze motie verzoekt de regering te komen met een initiatief
voor een visie op nieuwe vormen van directe democratie als aanvulling
op het huidige representatieve stelsel.
Tot slot heeft het lid Van Raak een initiatiefwetsvoorstel ingediend tot
wijziging van de Grondwet met het oog op de invoering van een correctief
bindend referendum. De Raad van State heeft op 18 september 2019 een
advies vastgesteld over dit initiatiefwetsvoorstel Zoals aangekondigd in
het kabinetsstandpunt over het advies van de staatscommissie, kiest het
kabinet voor een gefaseerde aanpak. Dit betekent dat eerst de reactie van
het kabinet op de motie-Lintmeijer wordt uitgebracht. Het streven is deze
reactie dit kalenderjaar uit te brengen. Op basis van deze reactie kan een
nadere afweging plaatsvinden die moet leiden tot een inhoudelijke
standpuntbepaling over de aanbevelingen van de staatscommissie inzake
het correctief bindend referendum. In deze nadere afweging zal uiteraard
ook het advies van de Raad van State, indien beschikbaar, over het
initiatiefvoorstel-Van Raak worden betrokken. Het kabinet hecht eraan nu
niet vooruit te lopen op de definitieve standpuntbepaling, maar streeft
ernaar die zo mogelijk samen met de reactie op de motie Lintmeijer naar
de Tweede en Eerste Kamer te sturen.
4.2. De constitutionele toetsing ex post
De leden van de CDA-fractie vragen naar de staatsrechtelijke implicaties
van de invoering van een constitutioneel hof voor de Eerste Kamer.
Daarover kan verschillend worden gedacht. Enerzijds kan worden
verondersteld dat de staatsrechtelijke implicaties beperkt zijn, omdat het
oordeel van een constitutioneel hof over de grondwettigheid van een wet
zou berusten op één of meer concrete gevallen, terwijl het oordeel van de
Eerste Kamer berust op een abstracte inschatting van de verenigbaarheid
met de Grondwet, alleen al omdat de (maatschappelijke) effecten van de
toepassing van de wet op dat moment nog niet aan het licht zijn getreden
en hoogstens kunnen worden ingeschat. In die optiek zijn de Eerste Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

63

en een constitutioneel hof, gezien het verschil in beoordeling, complementair.
Anderzijds is de veronderstelling dat de invoering van een constitutioneel
hof juist grote staatsrechtelijke implicaties heeft. Het is dan immers niet
langer de wetgever zelf, maar een rechterlijke instantie die het laatste
woord heeft over de verenigbaarheid van de wet met de Grondwet,
hetgeen een belangrijke verschuiving in de bevoegdheden van de
staatsmachten wetgever en rechter teweegbrengt.
De leden van de CDA-fractie vragen ook naar een alternatief voor de
mogelijke rol die een constitutioneel hof kan hebben bij het opleggen van
een partijverbod aan politieke partijen.
In de huidige situatie is het opleggen van een partijverbod (op grond van
artikel 2:20 Burgerlijk Wetboek) niet voorbehouden aan een specifieke
rechterlijke instantie. In de visie van het kabinet staat of valt het opleggen
van een partijverbod daarom ook niet met de instelling van een constitutioneel hof. Evenwel is, gelet op de rol die politieke partijen spelen in het
geheel van de politieke besluitvorming en de uitvoering daarvan,
denkbaar dat een partijverbod zich zodanig onderscheidt van het
verbieden van een willekeurige rechtspersoon dat een bijzondere instantie
wordt aangewezen voor dit doel. Dat zou in dit verband ook een
(bestaande) hoogste rechterlijke instantie kunnen zijn.
Voorts vragen de leden van de CDA-fractie naar de stappen die zijn gezet
om de constitutionele toets van wetsvoorstellen gedurende het wetgevingsproces (ex ante) te versterken.
Naar aanleiding van eerdere toezeggingen die ik deed aan de Tweede
Kamer met betrekking tot de kenbaarheid van constitutionele aspecten in
de toelichting op wetsvoorstellen25 wordt thans, meer nog dan voorheen,
uitdrukkelijk aandacht besteed aan grondwettelijke aspecten. Ook wordt in
de BNC-fiches uitdrukkelijk aandacht besteed aan constitutionele aspecten
van EU-voorstellen. Daartoe is het format voor BNC-fiches aangepast.26
Voorts wordt in de Aanwijzingen voor de regelgeving (Ar) en in het
Integrale Afwegingskader (IAK), die leidend zijn bij de ambtelijke
voorbereiding van wetsvoorstellen, gewezen op de toetsing aan hoger
recht, zoals de Grondwet, het Unierecht en verdragen.27 Daarmee zijn er
gezaghebbende en gedetailleerde richtlijnen voor – met name – wetgevingsambtenaren. Daarnaast is een Handreiking constitutionele toetsing
in voorbereiding, waarin alle aspecten van en de momenten waarop
toetsing aan de Grondwet plaatsvindt aan de orde komen.
Zo nodig kan de Afdeling advisering van de Raad van State in haar advies
over een wetsvoorstel of regeling wijzen op eventuele tekortkomingen bij
de manier waarop gevolg is gegeven aan deze aanwijzingen.
Het voornemen van het kabinet om ook in de internetconsultatie aandacht
te vragen voor de grondwettelijke aspecten van een concept-wetsvoorstel
is aan de orde gesteld in het onderdeel over verbeteringen in de internetconsultatie. Kortheidshalve wordt hier daarnaar verwezen.
25

Kamerstuk 35 000 VII en 22 112, nr. 38.
Kamerstuk 22 112, nr. 2534.
27
Ar 2.15: «Bij het opstellen van een regeling wordt onderzocht welke hogere regels de vrijheid
van regeling ten aanzien van het betrokken onderwerp hebben ingeperkt.»; Ar 4.34: «De
toelichting bevat een verantwoording van de regeling. Daarbij komen, voor zover van
toepassing, in ieder geval de volgende punten aan de orde: (..) f. de verenigbaarheid met
hoger recht en de verhouding tot andere regelingen;»; IAK 6.2.1 betreft de verenigbaarheid
met de Grondwet en hoger recht, in welk kader de grondrechtencheck is voorgeschreven.
26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

64

De leden van de VVD-fractie stellen vragen over de internetconsultatie
met aandacht voor constitutionele aspecten en ook de leden van de
SGP-fractie vragen naar het voornemen om in de internetconsultatie en
aansluitend in de toelichting op het wetsvoorstel aandacht te besteden
aan constitutionele aspecten.
Zoals hiervoor uiteengezet bij de stappen ter versterking van de constitutionele toetsing tijdens het wetgevingsproces (ex ante) zijn deze stappen
mogelijk zonder aanpassing van de regels en mede om die reden wordt
daaraan reeds in belangrijke mate uitvoering gegeven. De veronderstelling van deze leden van de fracties van de VVD en SGP dat dit nu al
gebeurt, is dan ook juist.
De leden van de D66-fractie vragen wanneer het kabinet een nader
standpunt zal bepalen met betrekking tot constitutionele toetsing door de
rechter (ex post). Ook de leden van de SGP-fractie vragen welk vervolgtraject het kabinet voor ogen staat.
Voor de vraag of enige vorm van constitutionele toetsing door de rechter
(ex post) zal worden voorgesteld, is allereerst van belang dat de principiële keuze wordt gemaakt welke staatsmacht ten principale het oordeel
toekomt over de grondwettigheid van wetten: de wetgever of de rechter.
Onder het huidige toetsingsverbod van artikel 120 Grondwet komt dat
oordeel (uiteindelijk) toe aan de wetgever. Pas wanneer die vraag is
beantwoord, kunnen de modaliteiten worden overwogen. Die bestaan
grofweg uit drie varianten: de huidige situatie onverkort handhaven, het
oordeel laten aan de wetgever in reactie op een rechterlijk advies dan wel
het (uiteindelijke) oordeel in handen leggen van de rechter – in welke
vorm dan ook. Dat zal betekenen dat op het bestaande toetsingsverbod
een uitzondering wordt gemaakt of dat het toetsingsverbod geheel wordt
afgeschaft.
Daar tussenin bestaat de mogelijkheid dat de rechter een advies uitbrengt
aan de wetgever omtrent een of meer grondwettigheidsaspecten in de
wetgeving aan de hand van een of meer concrete casus. In dat geval is het
(eind)oordeel voorbehouden aan de wetgever.
De afwegingen die het kabinet op dit punt moet maken zijn nog niet
afgerond. Het kabinet streeft ernaar dat tegen het einde van dit kalenderjaar te doen en zal daarover de Kamers informeren.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen welke nadere afwegingen het
kabinet overweegt. De afwegingen zijn hierboven geschetst. De visie van
het kabinet waarnaar deze leden vragen is evenmin afgerond, omdat
daarvoor eerst de principiële keus moet worden gemaakt welke van de
drie bovengeschetste varianten bij nadere afweging de voorkeur verdient.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen voorts waarom Nederland één
van de weinige landen is zonder constitutionele toetsing (door de rechter,
ex post).
Naar de opvatting van het kabinet wordt de handhaving van het toetsingsverbod in artikel 120 Grondwet tot nu toe voor een belangrijk deel
toegeschreven aan het belang van de democratische legitimatie van
wetgever. Die democratische legitimatie heeft de rechter niet of in
duidelijk mindere mate, omdat hij voor het leven is benoemd en niet
gekozen. Daarbij is de visie op de wet als product van een democratisch
besluitvormingsproces of als uitdrukking van de volkswil medebepalend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

65

Tenslotte vragen de leden van de GroenLinks-fractie waarom constitutionele toetsing (door de rechter, ex post) wel bestaat in het Caribische deel
(alleen Sint-Maarten) van het Koninkrijk en niet in het Europese deel van
het Koninkrijk.
Sinds 2010 bestaat op Sint Maarten de mogelijkheid van een constitutionele toets die wordt uitgevoerd door het Constitutioneel Hof. Deze
constitutionele toets voorziet in toetsing van wetten aan de Staatsregeling. Het betreft wetten (landsverordeningen) waarvan de parlementaire
behandeling is afgerond en die dus zijn bekrachtigd, maar die nog niet in
werking zijn getreden. Zaken kunnen alleen door de Ombudsman aan het
Constitutioneel Hof worden voorgelegd. Het Hof spreekt een bindend
oordeel uit, wat betekent dat de (onderdelen van de) wet die in strijd zijn
geoordeeld met de Staatsregeling worden vernietigd. Het is vervolgens
aan de wetgever om het geconstateerde gebrek te repareren.
De leden van de GroenLinks-fractie constateren terecht dat aldus een
vorm van constitutionele toetsing door de rechter op Sint Maarten
mogelijk is.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of geconcentreerde toetsing
de mogelijke bezwaren tegen de invoering van constitutionele toetsing
door de rechter kan opheffen.
Naar de overtuiging van het kabinet kan geconcentreerde toetsing een
deel van de bezwaren wegnemen. Geconcentreerde toetsing die in
handen wordt gelegd van één of meer hoogste rechterlijke instanties
schept een waarborg voor de rechtseenheid en voorkomt dat verschillende lagere rechterlijke instanties uiteenlopend oordelen over dezelfde of
soortgelijke vragen over de uitleg en toepassing van de Grondwet. Dat
neemt evenwel niet weg, dat ook bij geconcentreerde toetsing het
uiteindelijke oordeel over de grondwettigheid van de wet wordt uitgesproken door de rechter en niet door de wetgever. Anders gezegd wordt
ook met geconcentreerde toetsing, evenals bij gespreide toetsing, de
principiële keuze gemaakt om het eindoordeel over de verenigbaarheid
van de wet met de Grondwet bij de rechter te leggen (en niet langer bij de
wetgever).
Voorts vragen de leden van de ChristenUnie-fractie mij of ik overtuigd ben
van de voordelen van constitutionele toetsing door de rechter. Naar de
mening van deze leden zijn de genoemde nadelen van constitutionele
toetsing te ondervangen. Deze leden vragen tevens aan welke varianten
het kabinet denkt.
Wat betreft de overtuiging dat de voordelen van constitutionele toetsing
zwaarder wegen dan de nadelen of niet merk ik op dat het kabinet nog
een afweging moet maken. Pas wanneer het kabinet de (eerdergenoemde)
principiële keuze heeft gemaakt aan wie de uiteindelijke bevoegdheid
toekomt om zich uit te spreken over de verenigbaarheid van de wet met
de Grondwet: wetgever of rechter, komt het kabinet ook toe aan de vraag
welke varianten binnen die keuze mogelijk en wenselijk zijn en waarvoor
alsdan in gemeen overleg met de Kamers kan worden gekozen.
4.3. Verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd van 18 naar 16 jaar
De leden van de fractie van de SP hebben gevraagd waarom het kabinet
ondanks het advies van de staatscommissie niet wil afzien van een
verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd naar zestien jaar. Ook leden van
de fractie van de ChristenUnie vragen wat de nadere motivering voor het
kabinet is dit specifieke voorstel op te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

66

De leden van de ChristenUnie-fractie vragen naar een onderbouwing van
de vermeende positieve effecten van een eventuele verlaging van de
kiesgerechtigde leeftijd op de politieke betrokkenheid van jongeren.
Verder vragen deze leden in hoeverre dergelijke positieve effecten te
verwachten zijn in de praktijk. Ook de leden van het CDA hebben hiernaar
gevraagd en zijn specifiek benieuwd naar de redenen van het kabinet om
te vertrouwen op het optreden van dergelijke positieve effecten. De leden
van de GroenLinks-fractie vragen wanneer het kabinet de nadere
verkenning over het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd gaat
afronden en de Kamer hierover informeren.
In reactie op de vragen van deze leden merkt het kabinet op dat het een
directe afwijzing van een verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd niet
opportuun vindt. De staatscommissie constateert geen doorslaggevende
argumenten voor óf tegen een verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd.
Recent heeft ook de Raad voor het Openbaar Bestuur een rapport
uitgebracht28 waarin een aantal argumenten en verwachte positieve
effecten voor het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd worden
genoemd. De Raad heeft een positief advies uitgebracht over een
dergelijke verlaging. Tegelijk constateert het kabinet dat het aantal
beschikbare onderzoeksresultaten naar ervaringen in de buitenlandse
praktijk nog beperkt is. Het kabinet wil dit nader wegen, met inbegrip van
eventuele aanvullende maatregelen rond de politieke betrokkenheid van
jongeren, en de conclusies daaromtrent voor het einde van het jaar met
de Tweede Kamer delen.
De leden van de SGP-fractie vragen hoe een eventuele verlaging van de
kiesgerechtigde leeftijd van 18 naar 16 jaar zich zou verhouden tot de
tendens in diverse wetten om de leeftijdsgrens van 16 jaar naar 18 jaar of
21 jaar te verhogen. Ook vragen de leden van de SGP-fractie of het niet
logischer is om te kiezen voor een meer eenduidige leeftijd in plaats van
verschillende leeftijden.
Het kabinet erkent dat sommige wetten de leeftijdsgrens juist hebben
verhoogd, maar constateert geen algemene tendens. De Raad voor het
Openbaar Bestuur constateert bijvoorbeeld dat 16-jarigen zelfstandig een
arbeidsovereenkomst mogen aangaan met een werkgever, een arts
verzoeken om hen alsnog te vaccineren wanneer hun ouders dat hebben
geweigerd, een testament opstellen dat rechtsgeldig is en zich in het
gemotoriseerde verkeer begeven wanneer zij een brommerrijbewijs
hebben gehaald. Verder onderstreept het kabinet dat het trekken van
leeftijdsgrenzen vaak niet goed mogelijk is zonder een zorgvuldige en
genuanceerde afweging van de eisen die voor de uitoefening van een
specifiek recht aan het individu worden gesteld.
De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet waarom de verlaging van
de kiesgerechtigde leeftijd wel voor het actief kiesrecht zou gelden, maar
niet voor het passief kiesrecht.
In de meeste landen is de verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd alleen
doorgevoerd voor het actief kiesrecht. Het kabinet heeft bij de aangekondigde verkenning ook primair het oog op het actief kiesrecht, maar zal
daarin ook ingaan op de overwegingen rond het passief kiesrecht.
De leden van de ChristenUnie vragen of ook andere landen stemrecht
voor minderjarigen kennen.

28

Advies van de Raad voor het openbaar bestuur (2019). Jong geleerd, oud gedaan; Pleidooi
voor experimenten met het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

67

Het kabinet constateert dat er enkele Europese landen zijn waar minderjarigen stemrecht hebben. In Griekenland, Malta, Oostenrijk en Schotland
hebben 16- en 17-jarigen stemrecht op nationaal niveau. In Duitsland
kunnen deze jongeren in deelstaatverkiezingen stemmen en in Estland
kunnen zij bij lokale verkiezingen stemmen. Tot slot mogen werkende 16en 17-jarigen in Slovenië hun stem uitbrengen, terwijl in Hongarije alleen
getrouwde 16- en 17-jarigen mogen stemmen. Voor niet in de Grond- en
Kieswet geregelde verkiezingen kan ook in Nederland de leeftijd worden
verlaagd. De beslissing hierover is aan de organen die dergelijke
verkiezingen organiseren. In Rotterdam is er bij de verkiezing voor de
gebiedscommissies en wijkraden al geëxperimenteerd met verlaging van
de leeftijd. Dit experiment wordt momenteel door de gemeente Rotterdam
geëvalueerd.
4.4. Terugzendrecht Eerste Kamer
De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet nader uit te werken welke
gevolgen het toekennen van een terugzendrecht aan de Eerste Kamer zou
kunnen hebben voor het functioneren van het tweekamerstelsel. Deze
leden vragen niet alleen naar de staatsrechtelijke gevolgen, maar ook naar
de te verwachten gevolgen in werkwijze en cultuur.
De leden van de fractie van GroenLinks zijn benieuwd wanneer het
kabinet met een nader uitgewerkt standpunt komt over het terugzendrecht. Zij vragen het kabinet ook aan te geven wat het nader beraden
concreet betekent. Wordt er onderzoek gedaan en zo ja door wie en op
welke wijze?
Het kabinet zal een nadere afweging maken over de aanbeveling van de
staatscommissie om de Eerste Kamer de bevoegdheid toe te kennen
wetsvoorstellen terug te zenden aan de Tweede Kamer. In het eindrapport
van de staatscommissie wordt een aantal mogelijke nadelen en neveneffecten beschreven die kunnen optreden bij de invoering van een terugzendrecht zoals de staatscommissie aanbeveelt.
Het kabinet beraadt zich nog op de vraag hoe zwaar deze nadelen wegen
in relatie tot de voordelen van het toekennen van een terugzendrecht. In
het kader van deze afweging zal het kabinet niet alleen kijken naar de
staatsrechtelijke gevolgen, maar ook naar de mogelijke gevolgen voor de
werkwijze en de cultuur. De Kamer zal zo mogelijk dit jaar nog geïnformeerd worden over de uitkomst van deze nadere afweging.
In een eerder stadium is uw Kamer geïnformeerd over het onderzoek dat
is verricht naar de vormgeving van tweekamerstelsels in andere landen
(Kamerstukken II 2014/15, 34 000 VII, nr. 4). Deze studie besteedt ook
aandacht aan vormen van geschilbeslechting die in andere stelsels
bestaan en geeft een overzicht van de voorstellen die op dit vlak eerder in
Nederland zijn gedaan. Het kabinet overweegt op dit moment niet om
nader onderzoek te laten verrichten naar dit onderwerp.
De leden van de SP-fractie vragen of het kabinet de opvatting van de
staatscommissie deelt dat de representativiteit van de volksvertegenwoordiging vooral is gediend met een middel waarmee de bevolking haar
vertegenwoordigers kan corrigeren.
In het huidige parlementaire stelsel hebben inwoners verschillende
mogelijkheden om de volksvertegenwoordiging te corrigeren. Een directe
mogelijkheid zijn bijvoorbeeld de periodieke algemene verkiezingen,
waarmee inwoners een oordeel uitspreken over de prestaties van de
volksvertegenwoordiging. Het kabinet zal de beide Kamers, zoals eerder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

68

vermeld, aan het eind van dit jaar informeren over de stand van zaken
rond de standpuntbepaling over het correctief bindend referendum. Deze
referendumvariant wordt door de staatscommissie nadrukkelijk gezien als
«noodrem» en daarmee als correctie van de volksvertegenwoordiging.
De leden van de SP-fractie vragen waarom het kabinet meent dat de
staatscommissie bij haar voorstel voor een terugzendrecht voor de Eerste
Kamer geen zorgvuldige afweging heeft gemaakt? Graag ontvangen deze
leden een inhoudelijke reactie van het kabinet op het voorstel van de
staatscommissie.
Het eindrapport van de staatscommissie en de tussenrapportages die
daaraan voorafgingen, geven blijk van een grondige en zorgvuldige
bestudering van de positie van de Eerste Kamer in het staatsbestel. Het
kabinet heeft in juni nog geen besluit genomen over de aanbeveling van
de staatscommissie om de Eerste Kamer een terugzendrecht toe te
kennen. Deze aanbeveling vergt een nadere afweging. De Kamer zal zo
mogelijk dit jaar nog geïnformeerd worden over het standpunt van het
kabinet ten aanzien van deze aanbeveling.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe de Minister denkt over
andere uitvoeringen van het terugzendrecht dan de variant die de
staatscommissie aanbeveelt, bijvoorbeeld een variant waarbij de Eerste
Kamer, na het terugzenden, haar vetorecht zou behouden. Hoe kan
worden geborgd dat in elk van deze scenario’s geen sprake zal zijn van
een vertragingstechniek dan wel uitholling van de positie van de Eerste
Kamer, zo vragen de leden van de ChristenUnie-fractie.
De risico’s op vertraging van het wetgevingsproces en uitholling van de
positie van de Eerste Kamer moeten onder ogen worden gezien bij de
nadere afweging van de aanbeveling van de staatscommissie. De
staatscommissie draagt enkele alternatieven aan voor het geval deze
risico’s te groot worden geacht bij de variant die zij aanbeveelt. Het risico
op vertraging kan volgens de staatscommissie ondervangen worden door
een termijn in te voeren waarbinnen het terugzendrecht gebruikt moet
worden. Met het oog op het risico op de uitholling van de positie van de
Eerste Kamer wijst de staatscommissie op de mogelijkheid om te bepalen
dat de Eerste Kamer het verwerpingsrecht in alle gevallen behoudt, dus
ook als een wetsvoorstel wordt teruggezonden naar de Tweede Kamer.
Het kabinet zal deze mogelijkheden betrekken bij de nadere afweging van
het terugzendrecht.
4.6. Doorlichting van het bestaande wettelijke kader voor de verhoudingen
met decentrale overheden
Naar aanleiding van de aanbeveling van de staatscommissie om
processuele en meer inhoudelijke randvoorwaarden in een Wet op de
decentralisaties te codificeren, vragen de leden van de CDA-fractie
wanneer de aangekondigde doorlichting van het bestaande wettelijk kader
met betrekking tot interbestuurlijke verhoudingen met decentrale
overheden zal plaatsvinden.
Het kabinet ziet naar aanleiding van de analyse van de staatscommissie
– waar het kabinet veel herkent – en de hieruit volgende aanbeveling een
directe aanleiding de bestaande spelregels (wettelijk kader) voor
decentralisatieprocessen en andere interbestuurlijke trajecten door te
lichten. Daarbij zullen tevens actuele rapporten en relevante praktijkvoorbeelden worden betrokken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

69

De aangekondigde doorlichting moet leiden tot een analyse van de
mogelijkheden om te komen tot een pakket van maatregelen waardoor
decentralisaties aan de voorkant beter worden voorbereid, en achteraf
voor iedereen duidelijker is hoe verantwoordelijkheden en taken zijn
verdeeld: bij gemeenten en provincies en bij het parlement. Die maatregelen kunnen gericht zijn op nieuwe wettelijke bepalingen, maar ook op
andere instrumenten voor of met de decentrale overheden.
De doorlichting zal plaatsvinden in goed overleg met de bestuurlijke
partners, (vertegenwoordigers van) gemeenten, provincies en waterschappen.
Gezien de scope van de doorlichting en de uit te werken analyse, alsmede
het belang dat een pakket aan maatregelen breed gedragen wordt door
alle betrokken partijen in het interbestuurlijke domein, verwacht ik de
eerste uitkomsten van de doorlichting voor de zomer van 2020 tegemoet
te kunnen zien, en met een kabinetsreactie aan uw Kamer te doen
toekomen.
De leden van de fractie van GroenLinks geven aan erg uit te zien naar een
nadere analyse van het bestaande wettelijk en financieel kader, en vragen
het kabinet deze exercitie open en zonder taboes in te gaan.
De leden van de SGP-fractie zien dat door voortdurende opschaling van
gemeenten politieke besluitvorming verder bij de burger vandaan komt te
staan, en zien daar bij de doorlichting graag ook aandacht voor.
Zowel het Eindrapport van de staatscommissie als andere recentelijke
adviezen en beschouwingen bevatten onderdelen waaruit blijkt dat er een
wens bestaat om wettelijke kaders te stellen die niet alleen zien op
decentralisaties, maar ook kunnen zien op recentralisaties of anderszins
op het interbestuurlijke verkeer tussen centrale en decentrale bestuursorganen. In de kabinetsreactie is dan ook de keuze gemaakt de aandacht
breder te richten op bestaande (en mogelijk nieuwe) wetgeving en/of
beleidsinstrumenten met betrekking tot de interbestuurlijke verhoudingen.
Bij de voorziene doorlichting van praktijkvoorbeelden kunnen de
bestaande spelregels voor decentralisatieprocessen en andere interbestuurlijke trajecten tegen het licht worden gehouden, inclusief de wijze
waarop de rol van het nationale parlement bij decentralisaties invulling
krijgt. De doorlichting zal mijns inziens zeker ook aandacht kunnen
schenken, of een verbinding kunnen leggen met lopende initiatieven,
gericht op de beschikbaarheid van voldoende mogelijkheden voor
differentiatie tussen decentrale overheden en het in voldoende mate
waarborgen van democratische controle bij en door decentrale
overheden.
De leden van de D66-fractie merken op voorstanders te zijn van een groter
lokaal belastinggebied, en menen dat dit, zonder dat dit leidt tot een
toename van de totale belastingdruk, kan bijdragen aan het versterken en
ontwikkelen van de lokale democratie en de betrokkenheid daarbij kan
vergroten. Zij spreken de hoop uit dat de regering open wil staan voor de
oproep van de VNG om lokale overheden meer ruimte te geven om zelf
belastingen te heffen. Ze vragen zich in dat kader af hoe de omvang van
het lokale belastinggebied in Nederland zich tot lokale belastingheffing in
combinatie met lokale taken in andere landen verhoudt, zoals
Denemarken.
De Staatssecretaris van Financiën werkt momenteel aan concrete
bouwstenen en voorstellen voor verbetering en vereenvoudiging van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

70

belastingstelsel.29 Onderdeel van dit traject is de belastingmix, ofwel het
aandeel van verschillende belastingen in de totale belastingopbrengst.
Naast schuiven tussen grondslagen en tarieven op rijksniveau kijken we
ook naar een mogelijke verschuiving naar een ruimer gemeentelijke
belastinggebied. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en het Ministerie van Financiën trekken hierin samen op. De
Vereniging Nederlandse Gemeenten is ook bij dit proces betrokken. Onder
meer worden eerder uitgewerkte plannen30 opnieuw doordacht. Het doel
is om begin 2020 met concrete voorstellen te komen.
Het is in algemene zin moeilijk om landen onderling te vergelijken. De
verhouding van de omvang van het lokaal belastinggebied tot bijdragen
van de centrale overheid en de verhouding tot het takenpakket is vaak
historisch gegroeid en afhankelijk van de bestuurlijke structuur of
culturele aspecten. Dat neemt niet weg dat Nederland in internationaal
opzicht een klein eigen belastinggebied voor gemeenten heeft.
Gemeenten heffen van hun totale inkomsten circa 10% zelf via de
onroerende zaak belasting (OZB). Denemarken is volgens de Organisatie
voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) het meest
gedecentraliseerde land binnen de OESO.31, 32 In Denemarken is dit
aandeel ruim 35%, waarvan bijna 90% lokale inkomstenbelasting betreft.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen naar de voornemens van
dit kabinet met betrekking tot interbestuurlijke samenwerking, de leden
van de SGP-fractie vragen naar de voornemens van de regering ten
aanzien van het versterken van de politieke zeggenschap van gemeenteraden over gemeenschappelijke regelingen.
Het kabinet heeft een wijziging van de Wet gemeenschappelijke
regelingen in voorbereiding. Dit voorstel ligt nu in consultatie. Versterking
van de positie van gemeenteraden is een belangrijk doel van dit
wetsvoorstel. Mijn voornemen is de wetswijziging langs drie lijnen vorm
te geven:
1. Versterken van de positie van gemeenteraden bij besluitvorming in
gemeenschappelijke regelingen.
2. Aanvullende controle-instrumenten voor gemeenteraden.
3. Verbeteren van de positie van gemeenteraden met betrekking tot het
functioneren van de regeling.
Een sterke positie van gekozen volksvertegenwoordigers is een
voorwaarde voor de legitimiteit van gemeenschappelijke regelingen en
interbestuurlijke akkoorden.
De hiervoor reeds genoemde, door het kabinet voorgenomen,
doorlichting van de interbestuurlijke verhoudingen kan mogelijk eveneens
uitmonden in voorstellen die de politieke zeggenschap van gemeenteraden bij interbestuurlijke samenwerking verder versterken.
4.7. Evaluatie van de Kaderwet zbo’s en van de regeling agentschappen
De leden van de D66-fractie geven aan dat de verduidelijking van
verantwoordelijkheden en bevoegdheden niet tot de volgende evaluatie
van de Kaderwet zelfstandige bestuursorganen (hierna: de Kaderwet) kan
wachten.

29

Kamerstuk 32 140, nr. 50.
Kamerstuk 32 140, nr. 28.
31
http://www.sng-wofi.org/country-profiles/Fiche%20NETHERLANDS.pdf.
32
http://www.sng-wofi.org/country-profiles/Fiche%20DENMARK.pdf.
30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

71

De staatscommissie stelt voor vaststaand beleid inzichtelijker te maken
door het wettelijk te verankeren. Zoals aangegeven in het kabinetsstandpunt dient de aanpassing van deze wetgeving te geschieden als dit
de uitkomst is van de volgende evaluatie van de Kaderwet. Dat neemt niet
weg dat het inzichtelijk maken van het beleid ook op andere manieren (tot
die tijd) kan worden gerealiseerd. Dit gebeurt onder meer door het
verduidelijken van de Kaderwet op het punt van doelmatigheid en het
tijdstip van de toezending van het jaarverslag aan beide Kamers en door
de vakministeries te faciliteren in het borgen van het sturingsmodel met
opdrachtnemer, opdrachtgever en eigenaar.33 Op deze manier geeft het
kabinet aandacht aan het inzichtelijker maken van het veld.
Naar aanleiding van de opvatting van de leden van de D66-fractie wil het
kabinet verduidelijken dat de voorbereiding van een breed evaluatieonderzoek naar de regulering van zelfstandige bestuursorganen, en andere
organisaties met een bepaalde zelfstandige positie, waarop het advies van
de staatscommissie betrekking heeft, reeds dit najaar zal starten. De
planning is erop gericht dat de uitkomsten eind 2021 bekend zullen zijn.
De leden van de D66-fractie vragen of het kabinet de trend herkent van
uitbreiding van (de taken van) zelfstandige bestuursorganen.
[A192] Het kabinet herkent deze door de staatscommissie genoemde trend
niet. De conclusie bij de laatste evaluatie van de Kaderwet zelfstandige
bestuursorganen is dat het aantal en de diversiteit van deze groep
organisaties niet onnodig zijn vergroot. Het aantal zbo’s is sinds 2012
netto gedaald en voor de zbo’s die er zijn bijgekomen, is steeds voldoende
onderbouwd waarom de toegekende taak niet onder volledige ministeriële verantwoordelijkheid kon worden uitgeoefend. Er is dus sprake van
een restrictief kabinetsbeleid.
[V193] De leden van de D66-fractie vragen voorts of het kabinet meent dat
over de uitoefening van publieke taken en het uitgeven van publieke
middelen volledige transparantie moet bestaan, en indien deze vraag
positief wordt beantwoord of het kabinet kan aangeven hoe dit geborgd
wordt bij zbo’s die wettelijk gezien niet onder ministeriële verantwoordelijkheid vallen.
Het scheppen van duidelijkheid omtrent de ministeriële verantwoordelijkheid en het financieel toezicht behoren tot de doelstellingen van de
Kaderwet. Dit betekent onder meer dat het besluit van vaststellen van de
jaarrekening dient te worden goedgekeurd door de Minister, dat het
jaarverslag van een zbo door deze organisatie naar de beide Kamers en de
vakminister wordt gestuurd en dat bij de vijfjaarlijkse evaluatie van het
zbo wordt ingegaan op doelmatigheid en doeltreffendheid. Uiteraard
kunnen ook in afzonderlijke instellingswetten nadere regels zijn gesteld
over deze onderwerpen. Zoals eerder met u gedeeld onderzoekt op dit
moment een interdepartementale werkgroep hoe de beoordeling van
doelmatigheid verder kan worden verbeterd.34 Het kabinet is van mening
dat over de publieke taken en publieke middelen voldoende transparantie
dient te bestaan.
Wat betreft de ministeriële verantwoordelijkheid voor zbo’s dient erop te
worden gewezen dat alle zbo’s onder een (beperkte) ministeriële
verantwoordelijkheid vallen. De organisaties die niet onder de Kaderwet
vallen, zijn op een andere wijze gereguleerd in (instellings)wetgeving. Een
voorbeeld zijn keuringsinstanties zoals de APK-garagehouders. Deze
33
34

Kamerstuk 33 147, nr. 8.
Kamerstuk 33 147, nr. 8, Kamerstuk 33 147, nr. 4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

72

vallen onder de tucht van de markt en controle door middel van de
Kaderwet zou minder doelmatig zijn. Overigens is de Wet openbaarheid
van bestuur van toepassing op veruit de meest zbo’s.
De leden van de fractie van D66 vragen of het kabinet van mening is dat
ook voor DNB en ING geldt dat de er volledige transparantie moet zijn. Zo
het antwoord op deze vraag ontkennend luidt, vragen deze leden hoe dat
gerijmd kan worden met de gewenste verantwoording over publieke
taken en middelen. Zo het antwoord bevestigend luidt, vragen zij zich af
hoe dan de beperkte informatie die de Kamer heeft gekregen over het
toezicht van DNB op ING in de periode die in het kader van Houston is
onderzocht. Voorts vragen de leden van de D66-fractie rondom dit
herstelkader dat tussen DNB en ING is afgesproken.
Op de taken die DNB en de AFM als zbo uitvoeren, is de Kaderwet van
toepassing. Een aantal bepalingen is evenwel buiten toepassing verklaard,
omdat de Wet bekostiging financieel toezicht 2019 of de Wet op het
financieel toezicht de desbetreffende materie reeds regelt.
Transparantie van het toezicht en daarbinnen van het financieel toezicht is
een belangrijk thema. Het kabinetsbeleid is er op gericht om DNB en de
AFM te stimuleren om transparant te zijn en eventuele barrières daarvoor
weg te nemen. Dit beleid is gericht op transparantie over de bedrijfsvoering van de toezichthouders, over de toezichtstrategie en over de
resultaten van het toezicht. Zo wordt van belang geacht dat de begrotingsen verantwoordingsstukken van DNB en de AFM inzichtelijke en kenbare
informatie over de bedrijfsvoering en de toezichtstrategie bevatten.
Naast transparantie is echter ook vertrouwelijkheid van belang voor het
financieel toezicht. Het beroepsgeheim van de toezichthouders, dat ook in
diverse Europese richtlijnen en verordeningen dwingend wordt voorgeschreven, draagt bij aan goed toezicht en beschermt ook de belangen van
instellingen die onder toezicht staan. Een gevolg van de toezichtvertrouwelijkheid is dat DNB geen uitspraken kan en mag doen over het toezicht
op ING in de periode die in het kader van Houston is onderzocht of over
het herstelkader dat met ING is overeengekomen.
4.8. Een kabinetsstandpunt over het initiatiefvoorstel inzake een
Europawet
De leden van de D66-fractie zijn er voorstander van om de parlementaire
betrokkenheid bij Europese besluitvorming, in het bijzonder bij de
totstandkoming van wetgeving en het sluiten van verdragen, alsmede de
op dit moment geldende procedures bij wet te regelen. Zij wachten de
reactie van het kabinet op het betreffende Grondwetsvoorstel te zijner tijd
af.
Zoals eerder aangegeven bevindt het betreffende initiatiefwetsvoorstel
voor een Europawet zich momenteel nog in de beginfase van behandeling
in de Kamer. Het kabinet wacht de bevindingen van de Kamer af.
5. Aanbevelingen die niet worden overgenomen (categorie C)
5.1. De gekozen formateur
De leden van de CDA-fractie vragen wat de stand van zaken is met
betrekking tot de voorgenomen brede studie naar het formatieproces, de
probleemstelling en de onderzoeksopzet. De leden van de fractie van
GroenLinks vragen hoe het staat met dit voornemen, hoe het kabinet dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

73

proces wil vormgeven en of het haalbaar is dit proces, zoals het kabinet
zich ten doel stelt begin 2020 af te ronden.
Het streven is nog dit jaar in goed overleg met de Tweede Kamer een
nadere studie in te richten, waarin aandacht wordt geschonken aan de
diverse mogelijkheden om de directe kiezersinvloed op de kabinetsformatie te versterken, ook in het bredere staatsrechtelijke verband van de
grotere rol en verantwoordelijkheid van de Tweede Kamer in het
formatieproces, zoals die sinds 2012 vorm heeft gekregen. De vorm van
de studie is voorwerp van nader overleg.
5.2. Verbreding van Bevrijdingsdag (5 mei) tot Dag van de Vrijheid
De leden van de fracties van D66, ChristenUnie en GroenLinks zijn net als
de staatscommissie en het kabinet positief over het aanwijzen van 5 mei
als officiële vrije dag.
De leden van de fracties van D66 en GroenLinks informeren vervolgens
naar de relatie van de opmerkingen van de Staatssecretaris van VWS om
Tweede Pinksterdag in te ruilen voor 5 mei als vrije dag met hetgeen in
het kabinetsstandpunt over een en ander is gesteld. De leden van de
fractie van D66 vragen op welke wijze het kabinet de betrokken sociale
partners gaat ondersteunen bij het verwezenlijken van zijn oproep van
5 mei een jaarlijkse vrije dag te maken. Zij vragen ook of het kabinet
bereid is een maatschappelijke kosten-batenanalyse uit te laten voeren
naar de gevolgen van 5 mei als nationale erkende feestdag.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen zich af wat de oproep van
het kabinet om van 5 mei een jaarlijkse vrije dag te maken in de praktijk
betekent. Zij vragen of het kabinet deze oproep expliciet onder de
aandacht brengt in gesprekken met de verschillende sociale partners.
Daarbij vragen deze leden of het kabinet zich ervan bewust is dat in steeds
meer sectoren wordt gewerkt zonder collectieve arbeidsvoorwaarden en
hoe in dat licht ervoor kan worden gezorgd dat het ook voor personeelsvertegenwoordigers gemakkelijk is om hierover afspraken met de
werkgever te maken. Ook informeren de leden van de GroenLinks-fractie
naar andere mogelijkheden om de oproep van het kabinet kracht bij te
zetten.
Het kabinet steunt de oproep om van 5 mei een jaarlijkse vrije dag te
maken. Het kabinet besluit niet over het al dan niet werken op nationale
feestdagen, waaronder 5 mei, of algemeen erkende feestdagen. Dat is aan
de sociale partners. De Stichting van de Arbeid doet gewoonlijk eens in de
vijf jaar de aanbeveling aan werkgevers om 5 mei vrij te geven met
behoud van loon, voor zover dat niet al in cao of arbeidsovereenkomst is
geregeld en de arbeid zich daar niet tegen verzet. Laatstelijk is dit gebeurd
met betrekking tot 5 mei 2015.
Deze lijn volgend heeft de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties de wens om 5 mei ieder jaar als vrije dag aan te wijzen onder de
nadrukkelijke aandacht gebracht van de voorzitter van de SER en de
voorzitters van de Stichting van de Arbeid. De Minister gaat ervan uit dat
de Stichting van de Arbeid zich goed bewust is van de betekenis van
5 mei en de wens van het kabinet om deze dag aan te bevelen als vrije
dag. De optie om daarvoor een andere vrije dag, bijvoorbeeld Tweede
Pinksterdag, te laten vervallen kan onderdeel zijn van een degelijke
aanbeveling. De opmerking daarover van de Staatssecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport kan gezien worden als een ondersteuning van de oproep van het kabinet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

74

Wat de betekenis van de oproep voor ZZP-ers betreft gaat het kabinet
ervan uit dat zij het voorbeeld zouden volgen als de Stichting van de
Arbeid daartoe een aanbeveling zou doen.
Gelet op de eigen bevoegdheden van de sociale partners, is het niet aan
het kabinet om nader te treden in de afwegingen die sociale partners
maken om van 5 mei een verplichte vrije dag te maken.
In dit licht is het kabinet vooralsnog niet overtuigd van het nut van nader
onderzoek naar een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA), en
hetzelfde geldt voor onderzoek naar een ruil met een andere feestdag.
6. Overige onderwerpen (Bijlage)
De leden van de CDA-fractie vinden het van belang dat de inzichtelijkheid
wordt vergroot van het wetgevingsproces en de besluitvormingsprocessen in het openbaar bestuur van Nederland voor burgers en bedrijven.
Deze leden constateren dat de regering een aantal aanbevelingen afdoet
met de stelling dat die primair de beide Kamers betreffen, zoals de
instelling van een openbaar toezeggingenregister (C4). Deelt de regering
de mening van deze leden, dat een actieve betrokkenheid van de regering
noodzakelijk is voor het slagen van een motievolgsysteem en een
adequate toezeggingenregistratie? Zo ja, is de regering bereid daarover
met de Kamer in overleg te treden? Is de regering bereid de informatievoorziening aan de Kamer over de uitvoering van moties en de opvolging
van toezeggingen de stroomlijnen en ervoor te zorgen dat goede
voorbeelden, zoals het Ministerie van OCW, worden nagevolgd, zo vragen
deze leden.
De leden van de CDA-fractie vragen ten aanzien van de instelling van een
openbaar toezeggingenregister of een actieve betrokkenheid van de
regering noodzakelijk is voor het slagen van een motievolgsysteem en
een adequate toezeggingenregistratie, en of de regering bereid is
daarover met de Kamer in overleg te treden.
Het concluderen over en het registreren van toezeggingen van de regering
aan een van beide Kamers ligt primair op het terrein van de Kamers zelf.
En hoewel de uitvoering van de toezegging op het terrein van de regering
ligt, komt de Kamers ook het eindoordeel toe of een toezegging ook
daadwerkelijk is uitgevoerd. In dat perspectief ligt een al te nauwe
betrokkenheid van de regering bij het registreren van toezeggingen niet
voor de hand. Een eventueel initiatief hiertoe laat de regering dan ook
graag aan de Kamers zelf.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen aandacht voor de
informatiepositie van het parlement. Deze leden ontvangen, met het oog
op de controlerende taak van de Kamer, graag een nadere reflectie van
het kabinet op artikel 68 van de Grondwet en de toepassing daarvan.
Het kabinet onderstreept het belang van een goed werkend parlementair
stelsel en beschouwt de inlichtingenplicht jegens de Kamers als een van
de hoekstenen van de parlementaire democratie. Voor een nadere
reflectie op artikel 68 Grondwet verwijs ik kortheidshalve naar de brieven
die hierover aan het parlement zijn gestuurd in 2016 en in 2002
(Kamerstuk 28 362, nr. 8 resp. Kamerstuk 28 362, nr. 2). Het kabinet blijft
uiteraard graag met uw Kamer in debat over de wijze waarop het
parlement het best kan worden geïnformeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

75

De leden van de GroenLinks-fractie vragen het kabinet ook te reageren op
het recent verschenen rapport «Inzicht in publiek geld (deel 2)» van de
Algemene Rekenkamer.
Het kabinet acht de informatiepositie van de Tweede Kamer, zeker in
relatie tot het budgetrecht, zeer belangrijk. De publicatie van de Algemene
Rekenkamer is er op gericht om het gesprek tussen Tweede Kamer en
kabinet rond de Rijksbegroting van handvatten te voorzien. Het rapport
bevat interessante suggesties voor verbetering die het Kabinet nader wil
bestuderen. Deze publicatie van de Algemene Rekenkamer is tot stand
gekomen zonder hoor/wederhoor-procedure. De Minister van Financiën
zal in overleg treden met de collega’s van het kabinet om te komen tot de
gevraagde en meer inhoudelijke reactie. Deze reactie zal na de begrotingsbehandelingen rond het kerstreces verschijnen.
In bijlage 14 van de Miljoenennota (Kamerstuk 35 300, nr. 2) (te vinden op
www.rijksbegroting.nl) is een set maatregelen genoemd die de informatievoorziening van de Tweede Kamer in en rond begrotingen verbetert.
Specifiek gaat het dan om:
• de weergave van de verplichtingen in de budgettaire tabellen;
• verdere ontwikkeling van www.rijksfinancien.nl en integratie van deze
website met www.rijksbegroting.nl;
• pilots rond informatie op basis van baten-lasten naast informatie op
basis van kas-verplichtingen;
• ontwikkelingen rond de Operatie Inzicht in Kwaliteit.
Tot slot houdt het kabinet zich zeer aanbevolen voor concrete voorstellen
vanuit de Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 430, nr. 12

76