HET INTERNET
EEN WERELDWIJDE VRIJE RUIMTE MET
BEGRENSDE STAATSMACHT

No. 92, november 2014

AdviesrAAd internAtionAle vrAAgstukken
AdvisorY CounCil on internAtionAl AffAirs

AIV

Leden Adviesraad Internationale Vraagstukken
Voorzitter

Prof.mr. J.G. de Hoop Scheffer

Vicevoorzitter

Mw. mr. H.M. Verrijn Stuart

Leden

Mw. prof.dr. J. Gupta
Prof.dr. E.M.H. Hirsch Ballin
Mw. dr. P.C. Plooij-van Gorsel
Mw. prof.dr. M.E.H. van Reisen
Prof.dr. A. van Staden
LGen b.d. M.L.M. Urlings
Prof.dr.ir. J.J.C. Voorhoeve

Secretaris

Drs. T.D.J. Oostenbrink

Postbus 20061
2500 EB Den Haag
telefoon 070 - 348 5108/6060
fax 070 - 348 6256
aiv@minbuza.nl
www.AIV-Advies.nl

Gecombineerde Commissie Internetvrijheid
Voorzitter

Prof.mr. E.J. Dommering

Leden

Mw. mr.dr. B.T. van Ginkel
Mw. prof.dr. M. de Goede
Prof.dr. E.J. Koops
Mw. dr. P.C. Plooij-van Gorsel
Mw. mr. H.M. Verrijn Stuart

Secretaris

Drs. J. Smallenbroek

De tekst van het advies is opgesteld met gebruikmaking van teksten en ontwerpen
die door voorzitter en leden van de voorbereidingscommissie zijn opgesteld voor dit
advies, of met hun instemming zijn ontleend aan hun eerdere wetenschappelijke
publicaties, en die deel kunnen uitmaken van hun toekomstige publicaties.

Inhoudsopgave
Woord vooraf

I

Inleiding

II

Korte voorgeschiedenis van de huidige telecommunicatie:
de wording van het internet
11
II.1

7

De totstandkoming van de nationale nutsbedrijven (de PTT’s) verenigd in
de Internationale Telecommunicatie Unie

II.2

11

De technische organisatie van het internet, het world wide web, de rol
van klassieke internationale organisaties en nationale staten

II.3

Andere fora die bij de organisatie van en controle over het internet
betrokken (willen) zijn

II.4

16

De rol van de nationale staten: toegang tot het net en controle op de
private toegangverschaffers

III

19

Conceptuele vragen: privacy, vrijheid en grondrechten
III.1

14

Het grondrechtelijk systeem opgeschud

20
20

III.2

Specifieke privacyvragen

III.3

Het internet en de vrijheid van meningsuiting: nieuwe intermediairs,

24

vervaging tussen openbaar en privé, commercialisering van de publieke
sfeer en mobilisatie
III.4

29

De relatie tussen rechtsbegrippen, techniek en soevereiniteit
III.4.1

Recht en techniek: communicatiegeheim, verkeersgegevens,

III.4.2

Nationale soevereiniteit: jurisdictie en

beveiliging, intermediairs
grondrechtschendingen

IV

De belangrijkste juridische kaders
IV.1

De VN

IV.2

De Raad van Europa

IV.3

V

31
34

36

36
37

IV.2.1

Het Comité van Ministers en de Parlementaire Assemblee

IV.2.2

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens

De Europese Unie

41

IV.3.1

Algemeen

41

IV.3.2

Het EU privacydossier

Vier typen van problemen
V.1

31

37

43

48

Het multistakeholdermodel en de rollen die staten, bedrijven en
niet-gouvernementele organisaties kunnen spelen in
internetgovernance

48

37

V.2

De dilemma’s van de westerse democratische staten: de
Verenigde Staten en Nederland
V.2.1

De Verenigde Staten

V.2.2

Nederland

53
54

58

V.3

Internetcensuur, controle en de mobilisatiefunctie

V.4

De rol van bedrijven

van het internet

VI

61
65

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Bijlage I

67

Aanvullende informatie bij de voorgeschiedenis van de huidige
telecommunicatie

Bijlage IIa

Adviesaanvraag

Bijlage IIb

Resolutie ‘The right to privacy in the digital age’

Bijlage IIc

International Principles on the Application of Human Rights to
Communications Surveillance

Bijlage III

Lijst van gebruikte afkortingen

Bijlage IV

Lijst van geconsulteerde deskundigen

Woord vooraf
Op 20 februari 2014 vroeg het kabinet de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV)
te adviseren over internetvrijheid. Volgens de adviesaanvraag zijn het recht op privacy,
het recht op bescherming van data, het recht op vertrouwelijke communicatie en de
vrijheid van meningsuiting voorbeelden van internetvrijheid. Het basisbeginsel is dat
rechten die offline gelden, ook online gelden. Het ontstaan en de snelle groei van het
internet hebben geleid tot nieuwe vormen van communicatie, die op hun beurt hebben
geleid tot nieuwe vragen hoe deze rechten gewaarborgd kunnen worden, mede omdat
deze rechten soms moeten worden afgewogen tegen veiligheidsbelangen. Het kabinet legt
aan de AIV de vraag voor hoe internetvrijheid verder bevorderd kan worden in nationaal
en internationaal beleid, hoe ver de Nederlandse jurisdictie strekt en wat de rol van het
bedrijfsleven is bij het bevorderen van internetvrijheid. De adviesaanvraag is opgenomen
in bijlage II van dit advies.
De AIV heeft een gecombineerde commissie ingesteld om dit advies voor te bereiden
onder voorzitterschap van prof.mr. E.J. Dommering (Commissie Mensenrechten, CMR).
De leden van de commissie waren mw. mr.dr. B.T. van Ginkel (Commissie Vrede en
Veiligheid, CVV), mw. prof.dr. M. de Goede (CVV), prof.dr. E.J. Koops (CMR),
mw. dr. P.C. Plooij-van Gorsel (AIV/Commissie Europese Integratie) en mw. mr. H.M.
Verrijn Stuart (AIV/CMR). Mw. mr. S. Halink (ministerie van Buitenlandse Zaken) was
betrokken als de ambtelijke contactpersoon. De commissie werd ondersteund door
drs. J. Smallenbroek (secretaris) en mw. S.F.F. Meijer en mw. L Warnier (stagiaires). De
commissie sprak met de navolgende deskundigen: C. Bowden (onafhankelijk privacyonderzoeker), mw. mr.dr. Q. Eijkman (hoofd politieke zaken en persvoorlichting van
Amnesty International Nederland), mr. H. Hijmans (afdelingshoofd Policy & Consultation
bij de European Data Protection Supervisor, op sabbatical), prof. E. Huizer (CTO van
SURFnet en hoogleraar internettoepassingen aan de Universiteit Utrecht), prof. M.L.
Mueller (hoogleraar Syracuse University School of Information Studies), ir. R. Zenger en
H. de Zwart (beiden: Bits of Freedom). De AIV is allen zeer erkentelijk voor het delen van
hun inzichten.
De AIV heeft dit advies vastgesteld op 1 december 2014.

I Inleiding
Het begrip internetvrijheid omvat volgens de adviesaanvraag een aantal rechten en
vrijheden, dat al decennia vastligt in internationale verdragen. Zo bezien betreft het
onderwerp internetvrijheid geen nieuwe rechten en vrijheden, maar bestaande rechten
en vrijheden gezien door de lens van het internet.
Het internet heeft een samenleving gecreëerd die minder dan ooit aan staatsgrenzen
is gebonden. Het heeft daarover een elektronisch net gelegd dat dankzij de universele
standaard (het Internet Protocol) en de toepassing van het world wide web (www) alles
en iedereen met elkaar verbindt: mensen onderling, mensen met kennis, mensen met
(staats)organisaties en mensen met dingen. Dit geschiedt op een geïndividualiseerde
manier die zijn weerga in de menselijke geschiedenis niet kent. De capaciteit van
vaste en mobiele, met elkaar verbonden, elektronische netwerken heeft in het
laatste decennium enorme sprongen gemaakt. De toegankelijkheid is steeds meer
universeel geworden en steeds minder aan een vaste locatie gebonden. Door de
enorme rekenkracht en opslagcapaciteit van computers is het mogelijk geworden
gedragsprofielen van individuen en groepen te distilleren uit individuele menselijke
gedragingen en verbindingen die sporen op het internet hebben achtergelaten. Deze
profielen kunnen worden ingezet voor commerciële (marketing), bestuurlijke (welzijnszorg)
en staatsveiligheidsdoeleinden (terrorismebestrijding). Big Data is het modewoord
van het begin van de 21ste eeuw geworden, zoals Big Brother dat voor de tweede helft
van de 20ste eeuw is geweest. De verwerking van Big Data dringt zich aan iedere tak
van wetenschap op en dreigt een doel in zichzelf te worden.1 Verwerking van Big Data
maakt gebruik van technieken zoals datamining en het koppelen van bestanden van
grote verzamelingen gegevens. Daarmee kunnen profielen worden geconstrueerd en
verbanden worden blootgelegd. De verzameling gegevens kan bestaan uit inhoudelijke
data, maar ook (in het kader van de elektronische communicatie waar dit advies over
gaat) uit verkeersgegevens: gegevens die worden gebruikt voor de afhandeling (transport
en facturering) van elektronische communicatie. Uit het blootleggen van relatiepatronen
tussen verkeersgegevens zijn wel weer vergaande inhoudelijke conclusies te trekken.
Tegenwoordig is de analyse van verkeersgegevens belangrijker dan het afluisteren van
de inhoud van de communicatie.
De positieve kant van het internet en de daarop draaiende rijkdom aan diensten en
toepassingen ligt in het enorme welvaartseffect en in de ontwikkeling van individuele
ontplooiingsmogelijkheden, kennis, nieuwe economische activiteiten en vooral een
ongekende transparantie van (niche-)markten. De negatieve kant is dat nog nooit in de
geschiedenis van de mensheid grote commerciële, bestuurlijke en militaire organisaties
zoveel macht over individuen en groepen hebben kunnen uitoefenen. Deze macht
overschrijdt vaak staatsgrenzen en is meestal onzichtbaar. De nieuwe term daarvoor
is alweer gemeengoed, al heeft zij vooral een marketingcontext: behavioural targeting.
De positieve kant wordt trouwens ook wel eens overschat. Internet heeft tot een grote
machtsvorming in de communicatiesector geleid. De transparantie heeft ook destructieve
ontbundelingsprocessen en het ondergraven van kwaliteitsnormen op de markt
veroorzaakt.

1

Zie de brede analyse van de Duitse wetenschapsfilosoof Klaus Mainzer, Die Berechnung der Welt, Von
der Weltformel zu Big Data, München, C.H. Beck 2014.

7

De AIV zelf vat het begrip internetvrijheid op als de vrije organisatie van vrije
en gelijke toegankelijkheid tot, en vrije (niet gecontroleerde) openbare en nietopenbare communicatie op het internet, tussen mensen onderling en met de daarop
beschikbare diensten. Dat omvat dus zowel de openbare als de privécommunicatie.
De adviesaanvraag legt het accent iets meer op de laatste. In hoofdstuk III zal worden
uiteengezet dat het internet de overgang tussen deze twee aspecten steeds vloeiender
heeft gemaakt. Beide facetten zullen wel worden geanalyseerd, maar daarin zal het
accent dat in de adviesaanvraag wordt gelegd worden gevolgd.
Het internet is een open netwerk dat onderhevig is aan aanvallen die de nationale
en individuele vrijheid kunnen bedreigen. De AIV hoopt dat dit advies eraan kan
bijdragen de juiste balans te vinden tussen proportionele maatregelen ter voorkoming
van dergelijke aanvallen en de door de rechtsstaat gewaarborgde vormen van vrij en
rechtmatig gebruik.
Parameters voor normstelling en vrijheid
De normen die gelden voor het internet vormen een zeer complex stelsel. Deze
normen kunnen van juridische of niet-juridische aard zijn. Ze kunnen van nationale of
internationale herkomst zijn of een andere bron hebben. De politicoloog Joseph Nye
heeft daarvoor een verhelderend model ontworpen.2 Hij heeft de normatieve kracht van
de verschillende normen gewaardeerd aan de hand van vier criteria:

·
·
·
·

diepte (depth): de hiërarchische coherentie van de normen in een bepaald domein;
breedte (breadth): het aantal partijen dat de normen aanvaardt;
organisatiestructuur (fabric): de soort partijen (staten dan wel niet statelijke actoren)
die zich aan de normen onderwerpen en de mate waarin samenwerkingsverbanden
zijn geformaliseerd;
naleving (compliance): de mate waarin men zich aan de normen onderwerpt.

Op technisch-organisatorisch gebied is de organisatiestructuur zeer los en de normstelling informeel (dus: weinig depth en fabric), maar de naleving scoort hoog, omdat
alle partijen belang hebben bij maximale interconnectiviteit en dus bij handhaving van
standaarden (dus veel breadth en compliance). De niet-statelijke herkomst bevordert daar
dus de kwaliteit van de naleving. Een factor die niet in Nye’s systeem is opgenomen,
maar naar het oordeel van de AIV van belang is, is dat de internetgemeenschap (nog
steeds) staat voor een gedeeld stelsel van normen en waarden dat de sociale cohesie
(naleving) bevordert. Cybersecurity scoort over de hele linie laag omdat de toetreding tot
het internet heel open is, de diversiteit van personen groot (zeker bij niet-statelijke terreur
en andere illegale activiteiten) en de consistentie en transparantie van het normenstelsel
gering is. Hier ligt de kern van het vraagstuk dat bekend staat als internetgovernance.
Wat betreft de vrijheidswaarden verbonden met het begrip internetvrijheid, is gebruik
gemaakt van de categorieën die de organisatie Freedom House hanteert in rapporten
waarin de vrijheid op het internet per land wordt gemeten. Die categorieën zijn:3

2

Joseph S. Nye, The regime complex for managing global cyber activities, Global Commission on Internet
Governance Paper Series, no. 1, May 2014. Zie: <www.ourinternet.org>.

3

Freedom House, Freedom on the Net 2013, zie: <http://freedomhouse.org/sites/default/files/
resources/FOTN%202013_Full%20Report_0.pdf>, p. 16, geraadpleegd op 1 september 2014.

8

-

-

-

toegangsobstakels: dit omvat infrastructurele en economische toegangsbarrières
(soms ook via andere, niet rechtstreeks op het internet gebaseerde maatregelen),
regeringsmaatregelen om specifieke applicaties te blokkeren, wettelijke en
eigendomsrechtelijke controle over internetdienstverleners;
inhoudsbeperkingen: dit omvat wettelijke regelingen van de inhoud, technische
filtering en blokkering van websites, zelfcensuur, de diversiteit van online
nieuwsmedia en de rol van informatie- en communicatietechnologie (ICT) bij
mobilisatie van burgerbewegingen;
schending van gebruikersrechten: dit omvat rechtsbescherming, surveillance,
privacy en repercussies van online activiteiten, zoals vervolging, opsluiting of fysieke
intimidatie.

Hoewel dit relevante factoren zijn, laat het model – dat uitsluitend vanuit het perspectief
van vrijheidsrechten kijkt – de rol van het internet in de economie buiten beschouwing;
die is aanzienlijk. Een land als China, dat in de rapporten van Freedom House slecht
scoort, kent grote vrijheden als het om commerciële en niet-politieke communicaties op
het internet gaat.
Afbakening
Het begrip cybersecurity kent meerdere betekenissen. In de eerste plaats heeft het
betrekking op de beveiliging van de toegang en het gebruik van het internet om de
risico’s van fraude, andere criminele handelingen en terreuraanvallen zoveel mogelijk te
beperken. In een ruimere betekenis ziet het ook op de bescherming van grondrechtelijke
waarden. Een onveilig internet kan daarvoor ook een bedreiging vormen. De AIV is in het
advies ‘Digitale oorlogvoering’ dieper op deze aspecten ingegaan.4 Hoewel cybersecurity
en cybercrime raakvlakken hebben met internetvrijheid, wordt in verband met de
noodzakelijke inperking van het advies niet dieper op deze onderwerpen ingegaan. Het
onderwerp van dit advies is onder meer hoe – in een situatie waarin de bestrijding van
terrorisme een blijvend gegeven is – de verworvenheden van de rechtsstaat en de daarin
verankerde vrijheidsrechten kunnen worden gewaarborgd en hoe Nederland daarin een
voortrekkersrol kan spelen. De vraag is hoe beperkingen van grondrechten in dit kader
kunnen voldoen aan de eisen van wettelijke verankering, proportionaliteit en effectieve
rechtsbescherming tegen inbreuken. Het huidige idee van permanente dreiging en de
cruciale rol van het internet daarin5 mag niet leiden tot een permanente surveillance
van alle burgers en ongerichte datavergaring. Juist in dit verband is het van cruciaal
belang om de juridische kaders te waarborgen en verder te ontwikkelen en de burgerlijke
vrijheden te beschermen.
De vrije toegang tot het internet wordt tegenwoordig (zeker in de Nederlandse discussie)
in verband gebracht met het begrip netwerkneutraliteit. Aangezien dit onderwerp veel
raakvlakken heeft met het (Europese) mededingingsrecht, laat de AIV netwerkneutraliteit
in dit advies buiten beschouwing.

4

Adviesraad Internationale Vraagstukken en Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke
Vraagstukken, Digitale oorlogvoering, advies nummer 77, AIV, nummer 22, CAVV, Den Haag, december
2011.

5

Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst, Het jihadistisch internet, kraamkamer van de hedendaagse
jihad, januari 2012. Zie: <https://www.aivd.nl/@2872/jihadistisch/>.

9

Het internet is in toenemende mate het toneel van een botsing tussen conflicterende
rechten, zoals vrijheid van meningsuiting, privacy en auteursrecht. Hoewel die botsingen
natuurlijk raken aan het begrip internetvrijheid zoals het hiervoor is gedefinieerd, zullen
zij in dit advies slechts zijdelings ter sprake komen, omdat zij buiten de adviesaanvraag
vallen. Bovendien gaat het om een problematiek waarmee in de eerste plaats de rechter
wordt geconfronteerd.
Opzet van het advies
In hoofdstuk II zal zeer kort worden ingegaan op de geschiedenis van de telecommunicatie
(waar komt het internet vandaan?) en de huidige staat van de organisatie van het
internet. Een meer uitgebreide toelichting is te vinden in bijlage I. Het is van belang
daaraan afzonderlijk aandacht te wijden, aangezien het internet een (geslaagd)
voorbeeld is van internationale governance die niet uitsluitend bestaat uit multilaterale
organisaties en staten, maar waarin ook belangengroepen (stakeholders) participeren.
Omdat het daarnaast gaat om een los, niet in hiërarchisch verband opererend samenstel
van groepen, kan deze vorm van governance mede als een multi-agent systeem worden
gekarakteriseerd.6 Het is vermoedelijk een van de succesvolste voorbeelden daarvan.
In dit hoofdstuk wordt verder geschetst hoe sommige staten proberen en hebben
geprobeerd het internet onder een klassiek internationaal systeem van governance
te brengen. Voorts hebben zij geprobeerd het begrip op te rekken, zodat het allerlei
inhoudgerelateerde aspecten zou gaan omvatten. Dit hoofdstuk behandelt verder de
vraag welke delen van het internet in de nationale invloedssfeer liggen.
In hoofdstuk III wordt geanalyseerd hoe het conceptuele kader van communicatie- en
privacygrondrechten, dat is gevormd in een fysiek zichtbare wereld, in de wereld van
cyberspace moet worden heroverwogen. Dit is nodig omdat voorheen conceptueel
gescheiden rechten steeds meer met elkaar verknoopt zijn geraakt. Dat hoofdstuk
laat voorts zien hoe rechtsbegrippen steeds minder vat hebben op de onderliggende
werkelijkheid en hoe de rol van de klassieke hoeksteen van het internationale publieke
recht, de soevereine staat, fundamenteel verandert.
Hoofdstuk IV bespreekt kort de relevante internationaalrechtelijke kaders, toegespitst op
de problematiek die ons hier bezighoudt.
In hoofdstuk V worden vier kwesties besproken die typisch zijn voor internetvrijheid
en hoe die gevallen ieder een eigen aanpak vragen. Hoofdstuk VI sluit af met een
samenvatting, conclusies en aanbevelingen.

6

Voor de multi-agent benadering, zie Luciano Floridi, The 4th Revolution, How infosphere is reshaping
human reality, Oxford, Oxford University Press 2014, Chapter 8: Politics: The Rise of the Multi-Agent
System.

10

II Korte voorgeschiedenis van de huidige telecommunicatie:
de wording van het internet

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet hoe de organisatie van de telecommunicatie
(tegenwoordig aangeduid als elektronische communicatie),7 mede als gevolg van het
ontstaan van het internet, is veranderd van staatsgebonden monopolies naar een
organisch gegroeid systeem van organisaties. Tussen die organisaties bestaan geen
hiërarchische relaties. Bovendien zijn ze niet aan een staat gebonden, zij het dat
sommige een losse band met de Verenigde Staten hebben. Daarmee is de controle over
telecommunicatie meer diffuus verdeeld dan in het verleden. In bijlage I is aanvullende
informatie opgenomen.
II.1

De totstandkoming van de nationale nutsbedrijven (de PTT’s) verenigd in de
Internationale Telecommunicatie Unie

Aan het eind van de 19de eeuw zijn de Europese landen en de Verenigde Staten
begonnen met de aanleg van het vaste telefoonnet binnen hun staatsterritoiren. Het
Verenigd Koninkrijk was koploper bij de vorming van een wereldwijd (het Commonwealth
ondersteunend) telegraafnet. Het Europese model was de staatsonderneming, die ook
belangrijke nutstaken kreeg, zoals het verzorgen van een aansluiting op het telefoonnet
van de hele bevolking tegen een betaalbare prijs (de zogenaamde universele dienst). Dit
staatsbedrijf kreeg een monopolie binnen het nationale territoir omdat het onderdeel van
de nutstaak was om ook een fysieke infrastructuur te bouwen in onrendabele gebieden.
In de Verenigde Staten werd de facto hetzelfde model gevolgd, omdat het monopolie
van AT&T werd gerespecteerd, zolang de monopolist de fysieke infrastructuur in het hele
nationale territoir zou uitrollen. Deze nutsmonopolisten waren verticaal geïntegreerde
bedrijven die de hele productieketen van de geleverde dienst controleerden tot en met
het randapparaat bij de consument door middel waarvan de dienst werd afgenomen. Dit
monopolie voor telefoon, telegraaf en telex werd meestal toegevoegd aan het bestaande
monopolie van de posterijen (vandaar: PTT, post, telefoon en telegrafie).
De eerste helft van de 20ste eeuw liet de grote sprong zien naar de draadloze
communicatie met behulp van radiofrequenties. Voor zover radiofrequenties gebruikt
werden voor de typische PTT-diensten, werden ze toebedeeld aan de bestaande
nutsmonopolisten. Voor zover de frequenties werden aangewend voor het nieuw
opkomende massamedium omroep, werden zij ondergebracht in oligopolistische
structuren (Verenigde Staten) of in aparte nutseenheden die de frequenties ten behoeve
van de omroeporganisaties gingen exploiteren.
Het internationale telefoonverkeer (de coördinatie van tarieven en standaarden) en
het eenduidige gebruik van frequenties (het koppelen van frequenties aan bepaalde
diensten) vergden een stabiel internationaal juridisch kader en een overlegstructuur.
Daartoe werd in 1865 de International Telegraph Union opgericht, de voorloper van de
Internationale Telecommunicatie Unie (ITU). De kenmerken van deze internationale
telecommunicatiestructuur waren een dienstgebonden en staatsgebonden
piramideorganisatie. Daarbij werd al snel een scheiding gemaakt tussen wat

7

Elektronische communicatie is de term die de Europese wetgeving hanteert voor wat in de volksmond
telecommunicatie wordt genoemd: telefonie en het internet.

11

kortheidshalve als ‘inhoud’ en ‘transport’ kan worden aangeduid. De PTT’s gingen over
het transport en de daaraan toe te rekenen diensten.
Nieuwe ruimtelijke infrastructuur
De eerste grote doorbraak van dit gesloten piramidemodel was de bouw van een
satellietinfrastructuur in de jaren zestig en zeventig van de 20ste eeuw. De eerste
commerciële satelliet – de Telstar – werd gelanceerd in 1962. Weliswaar behielden
staten het monopolie op het aardesegment (de toedeling van frequenties aan het
grondstation van de satelliet), maar het ruimtelijke bereik van de satelliet viel nauwelijks
samen met het territorium van staten. Het staatsmonopolie werd daarmee doorbroken.
Dit leidde tot de volgende tegenstellingen in de internationale telecommunicatiewereld
en in de omroepwereld, waar het gebruikelijk was nationale territoiren af te schermen
met technische standaarden en juridische middelen (auteursrecht).
Een eerste tegenstelling was tussen Oost en West: autoritair geregeerde staten zoals
Rusland en China verlangden dat het signaal van buitenlandse satellieten niet op hun
grondgebied werd gericht. Dit leidde binnen de VN tot de discussie die bekend staat
als de controverse tussen prior consent en free flow of information. Deze tegenstelling
resulteerde in een compromisbepaling in het Radio reglement (World Administrative
Radio Conference) van de ITU. Volgens deze bepaling zouden de leden binnen de
technische mogelijkheden vermijden het signaal op een vreemd grondgebied te richten,
tenzij er vooraf toestemming door het ontvangende land werd gegeven. Dit lijkt een
overwinning voor het prior consent beginsel. In de praktijk is de verstrooiing van het
signaal echter niet te voorkomen, zodat de bepaling legaliseert dat het signaal van een
satelliet te ontvangen is op het grondgebied van een vreemde staat. Satellietsignalen
waren dus voor een belangrijk deel wel te ontvangen buiten het gebied waarop het
signaal was gericht, ook als daar geen toestemming voor bestond.8
Ook op een ander front werd het nationaal gesloten systeem doorbroken. De prior
consentbepaling was bedoeld voor satellieten die uitzonden op een voor de omroep
bestemde band naar het algemene publiek (direct broadcasting). Echter, allengs werden
de telecommunicatie satellieten, die bedoeld waren voor geadresseerde signalen,
ook voor omroepdoeleinden gebruikt. Het onderscheid tussen direct broadcasting en
telecommunicatiesatellieten verloor daardoor zijn betekenis. Met name commerciële
satellietorganisaties gingen de telecommunicatiesatellieten voor omroepdoeleinden
gebruiken. Aanvankelijk werd dit als illegaal gebruik gezien (de signalen waren immers
geheim, want ze waren niet bestemd voor het algemene publiek), maar uiteindelijk won
hier het free flow of informationbeginsel. Dat beginsel houdt in dat niet de technische
definitie, maar het sociale gebruik beslissend is.9 Dit was de eerste stap om de dienst
los te maken van een daarvoor bestemde infrastructuur, hetgeen kenmerkend is voor
het latere internet. Men kan de huidige discussie over (de omvang van) de internationale
regulering van het internet zien als een opleving van die Oost-Westdiscussie. Deze
discussie zal wel altijd verbonden blijven met het destijds beroemde McBride-rappport

8

Over de geschiedenis van deze internationale discussie rond satellieten, J.E.S. Fawcett, Outer Space,
New Challenges to Law and Policy, Oxford: Clarendon Press 1984.

9

Autronic AG t. Switzerland, 22 mei 1990, Series A, vol. 178.

12

Many Voices One World uit 1980.10
De tweede tegenstelling was de Noord-Zuidcontroverse. Deze ging over de vraag aan
wie de schaarse hulpbonnen toebehoorden. De satellieten maken immers gebruik van
de geostationaire baan boven de evenaar en Afrikaanse landen stelden zich op het
standpunt dat die hun eigendom was. Deze claim is nooit verzilverd. De discussie over
de schaarse hulpbronnen en de achterstand daarin van de ontwikkelingslanden beheerst
nog steeds het elektronische communicatiedebat in de Noord-Zuidverhoudingen. Deze
tegenstelling geldt onverminderd. Dat betekent dat het ontbreken van een behoorlijk
ontwikkelde fysieke infrastructuur het belangrijkste aspect van internetvrijheid is in
ontwikkelingslanden. Aangezien dit geen onderdeel van de adviesaanvraag vormt, wordt
dit onderwerp niet nader behandeld.
De aanleg van de kabel in verschillende Europese landen en in de VS betekende dat
de satellietomroep een gemakkelijke alternatieve landingshaven in de nationale staten
kreeg. Dat was in feite de hefboom voor het liberaliseren van de omroepmarkt. Deze
markt werd met name in Europa tot dan toe gedomineerd door de publieke omroep.
Ontwikkelingen komen samen: Data, Digitalisering en Demonopolisering
Op het internet komen een aantal ontwikkelingen samen, die te karakteriseren zijn als
de drie D’s: Data, Digitalisering en Demonopolisering.
In de jaren zeventig en tachtig werden aan beide zijden van de Atlantische Oceaan
nieuwe telecommunicatiemarkten ontwikkeld, met name voor digitale datadiensten.11
De ontwikkeling van spraak naar data begon in de jaren tachtig van de 20ste eeuw.
De institutionele en commerciële gebruikers van het telecommunicatienet en de
telecommunicatiediensten hadden in toenemende mate behoefte aan de opslag en
verspreiding van data, waarmee zakelijke berichten snel en efficiënt konden worden
overgebracht en bewaard. Men kan daarbij denken aan cijfermatige berichten,
zoals het bancaire betalingsverkeer. De PTT’s ontwikkelden daarvoor binnen hun
nutsmonopolie een datadienst, waarmee zij deze nieuwe markt hoopten te bewerken en
de computerfabrikanten aan zich te binden. De liberalisering van de vaste infrastructuur
maakte het mogelijk dat steeds meer alternatieve datatoepassingen op netten van
instellingen en bedrijven werden ontwikkeld. Het bekendste initiatief op dit punt is dat
van de Amerikaanse overheid, die behoefte had aan een efficiënt en veilig datanetwerk.
De universitaire gemeenschap ontwikkelde in opdracht van de defensieorganisatie ARPA
protocollen voor de overdracht van berichten en data via een elektronisch netwerk: het
internetprotocol (IP), het Transmission Control Protocol (TCP) en het Datafile Transfer
Protocol (DTP). In de strijd om de standaarden heeft het protocol van de PTT’s het
uiteindelijk afgelegd en wereldwijd plaats moeten maken voor het veel eenvoudiger
TCP/IP protocol.12 Ondersteund door de National Science Foundation ontwikkelde het
zich allengs tot een commercieel wereldwijd open net dat de door de PTT’s ontwikkelde

10 Zie: <http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000400/040066eb.pdf>.
11 Zie Manuel Castells, Communication Power, Oxford: Oxford University Press 2009, Chapter 2,
Communication in the Digital Age.
12 Voor een gedetailleerde analyse van deze ontwikkeling, zie Janet Abbate, Inventing the Internet,
Cambridge: The MIT Press, 1999, Chapter 5, The Internet in the Arena of International Standards.

13

toepassingen heeft verdrongen. In de ontwikkelingsfase ontstond in 2001 een periode
die economen wel aanduiden als creatieve destructie; een crisis die afbreekt, maar die
leidt tot nieuwe innovatieve impulsen,13 gevolgd door nieuwe innovatieve groei, maar
ook verdere commercialisering en pogingen tot toe-eigening van het net: in deze periode
ontstonden giganten als Google, Facebook, Twitter en Netflix.
De technische kenmerken van het internet maken het tot een platform voor iedere
dienst die volgens de juiste standaarden worden aangeboden. Het TCP/IP protocol maakt
elke dienst los van de infrastructuur en verzekert daarmee voor elke dienst die volgens
dat protocol wordt aangeboden, een universele end-to-end connectiviteit. Het end-to-end
principe houdt in dat de intelligente toepassingen, voor zover zij niet op het transport
betrekking hebben, buiten het net worden gehouden. Binnen de computers voltrok zich
dezelfde ontwikkeling: de software kan nu functioneren op alle hardware en vice versa.
Bovendien heeft de liberalisering van de elektronische communicatiemarkt de toegang tot
het netwerk vrijgemaakt voor diensten, die met de netwerkexploitant concurreren. Naast
een diversiteit van diensten voor korte berichten (van e-mail tot Twitter) kent het internet
door het world wide web krachtige toepassingen van verkenners- en zoekmachines die
het hele net afgrazen en documenten, beeld en geluid wereldwijd toegankelijk maken
(bijvoorbeeld door Google en YouTube).
II.2

De technische organisatie van het internet, het world wide web, de rol van
klassieke internationale organisaties en nationale staten

Het internet is buiten de ITU-kaders gevormd en voornamelijk gebaseerd op privaatrechtelijke afspraken of op vrijwillige samenwerking. Tussen de meeste internetorganisaties
bestaan geen hiërarchische relaties, al zijn er wel overlappende lidmaatschappen. Hoewel
er een groot aantal partijen betrokken is bij het ontwikkelen en operationeel houden
van het internet, functioneert het internet goed als platform voor de daarop draaiende
toepassingen zoals browsers, zoekmachines, het world wide web, e-mail en vele andere.
De technische organisatie van het internet is voortgekomen uit wat globaal kan worden
aangeduid als de internetgemeenschap, een verzameling clubs, voor een deel afkomstig
uit de academische wereld.14 Eén van de pioniers van het internet, David Clark,
formuleerde het anarchistische governance-uitgangspunt in 1992 als volgt: We reject
presidents, kings and voting; we believe in rough consensus and running code.15
Daarmee bracht hij tot uitdrukking dat het ging om een universele code (het internet
protocol) waarover op hoofdlijnen overeenstemming bestond, zodat het end-to-end
principe was verzekerd. Deze door iedereen gevoelde noodzaak tot consensus over de
technische standaard is de drijvende kracht achter de internetgemeenschap, hoe

13 Carlota Perez, Technological Revolutions and Financial Capital, The Dynamics of Bubbles and Golden
Ages, Cheltenham: Edward Elgar (EE), 2002.
14 Voor een geschiedenis van de vorming van de internetgovernance, zie Milton Mueller, Ruling the Root,
Massachusetts: Massachusetts Institute for Technology 2002.
15 Idem, noot 11 op p. 91.

14

ingewikkeld die ook in elkaar zit. Dit is ook de constatering van de in de inleiding
geciteerde Nye.16
In 1992 werd de nog steeds actieve Internet Society (ISOC) gevormd. Zij vormde het
intellectuele centrum waarin mensen als Vint Cerf (een andere nog altijd actieve pionier
van het internet) een centrale rol speelden en nog steeds spelen. ISOC beoogde
de coördinatie van al deze informeel naast elkaar werkende groepen die hun gezag
voornamelijk ontleenden aan het gezag van personen.17 ISOC is nog steeds een
juridische paraplu voor de personen die zich bezighouden met de ontwikkeling van
standaarden.
Begin jaren negentig was er niet meer dan een tamelijk losse structuur: de internetgemeenschap, die bestond uit Amerikaanse overheids- en academische organisaties
en het Amerikaanse ministerie van Defensie. Daar kwam echter verandering in door het
ontstaan van het world wide web, de grafische schil die het navigeren op het internet
ingrijpend veranderde en de doorbraak van het internet betekende naar het grote publiek
en de markt. Domeinnamen legden een link tussen het internet en beschermde merken
en andere commerciële onderscheidingstekenen. Domeinnamen kregen zodoende een
grote commerciële waarde. Het bedrijfsleven en internationale organisaties als de World
Intellectual Property Organization (WIPO) en de World Trade Organization (WTO) kregen
daardoor belangen bij het internet. Dit krachtenveld leidde tot institutionalisering van de
zeggenschap over de root, het adresseringssysteem dat domeinnamen verbindt met IPadressen. In dat proces kwam de Internet Corporation for Assigned Names and Numbers
(ICANN) tot stand, een compromis tussen de internetgemeenschap en de voorstanders
van meer traditionele belangen.
De wording van de Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN)
De discussie was in hoeverre het domeinnamensysteem (DNS) in het Amerikaanse
reguleringssysteem zou worden ingelijfd. In dit vrij intensieve lobbyproces kwam
uiteindelijk ICANN tot stand. Dit werd in 1998 gedragen door de zogenoemde dominante
coalitie, waarin oude en nieuwe spelers gezamenlijk optrokken tegen de Amerikaanse
regering, die het DNS in de Amerikaanse invloedssfeer beoogde te houden. In 1998
kondigde de regering Clinton echter in een White Paper aan bereid te zijn een contract
over DNS aan te gaan met een nieuwe non-profit rechtspersoon, gevestigd in de VS en
met een internationaal bestuur, die het DNS zou gaan administreren. Het White Paper
zag daartoe voorstellen van belanghebbenden tegemoet. Er moest dus een compromis
worden gevonden tussen de Amerikaanse regering, internetclubs, belangrijke bedrijven
(zoals IBM), belangenorganisaties van merkgerechtigden, de Europese Commissie
en buitenlandse regeringen (met name Australië, Frankrijk, Japan). De organisatie
zou moeten worden gebouwd rond de informele structuur voor de toewijzing van
internetadressen, de Internet Assigned Numbers Authority (IANA). Gekozen werd voor
een non-profit corporation naar Californisch recht, een rechtsvorm die in de VS veel
wordt gebruikt voor charitatieve en onderwijsinstellingen. Eind 1998 gingen ICANN en
het ministerie van Handel een Memorandum of Understanding aan, dat uiteindelijk heeft
geleid tot de huidige opzet.

16 Joseph S. Nye, The regime complex for managing global cyber activities, Global Commission on Internet
Governance Paper Series, no. 1, May 2014. Zie: <https://www.ourinternet.org>.
17 Milton Mueller, Ruling the Root, Massachusetts: Massachusetts Institute for Technology 2002, p. 94.

15

ICANN heeft een Joint Project Agreement en een contract met het Amerikaanse
ministerie van Handel voor de toewijzing van internetadressen en het beheer van
algemene toplevel domeinen (gTLD’s). Het Amerikaanse ministerie van Handel is dus
de formele band met het overheidsgezag, met daarnaast het Governmental Advisory
Committee (GAC). Het GAC oefent geen overheidsgezag uit, zoals het Amerikaanse
ministerie voor Handel dat kan doen.
De ICANN-structuur is wel gekarakteriseerd als baroque in its complexity, die de brede
waaier weerspiegelt van belangen die worden geraakt door domeinnamenbeleid.18 De
Internet Engineering Task Force (IETF, zie bijlage I) en dergelijke hebben afgevaardigden
in de commissies van ICANN, maar ze maken geen deel uit van dezelfde organisatie.
Alle organisaties zijn autonoom. Er is immers geen hiërarchische relatie tussen al deze
organisaties. Er kan dus inderdaad van een multi agency-model worden gesproken
waarbinnen multi stakeholders zijn vertegenwoordigd.19
Het Joint Project Agreement is herhaaldelijk verlengd en gewijzigd, waarbij de autonomie
van ICANN geleidelijk is vergroot, al houdt het ministerie van Handel een toezichthoudende
rol.20 In de Affirmation of Commitments tussen het ministerie van Handel en ICANN van
30 september 2009 is het Joint Project Agreement voor onbepaalde tijd verlengd.21 Het
Amerikaanse ministerie van Handel heeft zich ontwikkeld tot een soort procesbewaker.
Alle betrokkenen konden daarmee leven, maar de band tussen ICANN en de VS is door de
Snowdenaffaire onhoudbaar geworden (zie daarover verder paragraaf V.2.1).
II.3

Andere fora die bij de organisatie van en controle over het internet betrokken
(willen) zijn

Een aantal landen probeert de greep van staten op het internet te vergroten, door het
bestuur van het internet onder het gezag van multilaterale organisaties te brengen.
Daarin hebben niet-statelijke actoren immers geen stemrecht. Momenteel vindt de
discussie over de governance van het internet plaats in diverse fora, zowel binnen
de VN als daarbuiten. In VN-kader zijn met name van belang de World Summit on
the Information Society, het Internet Governance Forum en de ITU. Daarnaast vinden
discussies plaats over de normatieve kaders voor het gebruik van het internet,
bijvoorbeeld in de AVVN en in de Mensenrechtenraad. In deze discussies wordt ook
het begrip internetgovernance gebruikt; daaraan wordt dikwijls een ruimere strekking
gegeven dan de technische organisatie van het internet.

18 L.B. Solum, Models of internet governance, pp. 59-60, zie: <http://papers.ssrn.com/sol3/papers.
cfm?abstract_id=1136825>, geraadpleegd op 6 juni 2014.
19 Luciano Floridi, The 4th Revolution, How infosphere is reshaping human reality, Oxford: Oxford University
Press 2014, Chapter 8: Politics: The Rise of the Multi-Agent System.
20 Lee A. Bygrave c.s., The naming game: governance of the Domain Name System, in: Lee. A. Bygrave
and Jon Bing, Internet Governance, infrastructure and institutions, Oxford, Oxford University Press,
2009, pp. 151-153.
21 Zie: <http://www.ntia.doc.gov/page/docicann-agreements>, geraadpleegd op 5 juni 2014.

16

De World Summit on the Information Society22
In 1998 werd tijdens de Plenipotentiary Conference van de ITU een resolutie
aangenomen over de wenselijkheid van een World Summit on the Information
Society (WSIS). Het doel was onder andere om te komen tot een beter begrip van
de informatiemaatschappij, daarvoor een strategisch plan te formuleren en rollen te
definiëren voor de diverse partners om de informatiemaatschappij tot stand te brengen.
In 2001 nam de AVVN een resolutie aan over een te houden Top, die uiteindelijk twee
bijeenkomsten kende. In 2003 werd de eerste bijeenkomst gehouden in Genève.
Daaraan namen ongeveer 11.000 personen deel, waaronder circa 50 staatshoofden
of regeringsleiders. De overige deelnemers waren vertegenwoordigers van regeringen,
internationale organisaties, niet-gouvernementele organisaties, het bedrijfsleven en
de media. De agenda was zeer breed en omvatte onder andere de uitdagingen voor
het tot stand brengen van en de toegang tot de informatiemaatschappij, vrijheid van
meningsuiting en de governance van het internet. Daarnaast stelden diverse landen
de controle van de Verenigde Staten over ICANN aan de orde. De uitkomst van deze
top bestond uit twee documenten: een beginselverklaring en een actieplan. In de
beginselverklaring staat onder andere dat beleidsvraagstukken ten aanzien van het
internet behoren tot de soevereine competentie van staten, dat de private sector een
belangrijke rol heeft in de technische en economische ontwikkeling van het internet,
dat non-gouvernementele organisaties ook een belangrijke (maar ongespecificeerde)
rol spelen en dat internationale organisaties coördinatie van beleidsvraagstukken ten
aanzien van het internet kunnen faciliteren, alsmede de ontwikkeling van internationale
standaarden. De beginselverklaring wijst dus specifieke rollen toe aan diverse actoren.
Tijdens deze bijeenkomst slaagden de deelnemers er niet in overeenstemming te
bereiken over substantiële kwesties, waaronder een definitie van internetgovernance.
Het punt waarbij het daarom draait is dat er landen zijn die meer over de inhoud van
het internet te zeggen willen hebben. Daarbij werd dus de oude waterscheiding tussen
inhoud en transport verlaten. Een meerderheid wil die echter wel handhaven. Daarom
werd de Secretaris-Generaal van de VN gevraagd een Working Group on Internet
Governance (WGIG) in te stellen. Het WGIG-rapport kwam uit vlak voor de tweede
bijeenkomst van de WSIS, die in 2005 in Tunis werd gehouden.23
Ook in Tunis bleek het wederom bijzonder moeilijk overeenstemming te bereiken over
inhoudelijke kwesties. ICANN kwam centraal te staan in de discussies. Een groep
ontwikkelingslanden steunde het voorstel van WGIG om ICANN onder te brengen
bij een orgaan van de VN. Dat zou betekenen dat alleen staten stemrecht zouden
hebben. De VS gaf te kennen zijn historische rol in het beheer van domeinnamen
niet snel op te zullen geven. De EU drong aan op een nieuw toezichtmechanisme
voor ICANN. De bijeenkomst van de WSIS in Tunis resulteerde in twee documenten:
de Tunis Commitment en de Tunis Agenda for the Information Society. Daarin stond
onder andere een verzoek aan de Secretaris-Generaal van de VN tot de instelling van
een multistakeholder beleidsdialoog: het Internet Governance Forum (IGF). Het IGF

22 Amanda Hubbard, Lee A. Bygrave, Internet governance goes global, in: Lee A. Bygrave and Jon Bing,
Internet Governance, Infrastructure and Institutions, Oxford, Oxford University Press, 2009, pp. 213-235.
Zie ook: Milton L. Mueller, Networks and States, The MIT Press, Cambridge, Massachusetts, 2010,
pp. 55-80.
23 Zie: <http://www.wgig.org/docs/WGIGREPORT.pdf>.

17

is een forum waar de dialoog tussen regeringen, bedrijven en non-gouvernementele
organisaties kan worden voortgezet, maar het kan geen bindende besluiten nemen of
toezicht uitoefenen.
Het Internet Governance Forum
Het IGF heeft zich ontwikkeld tot een belangrijk forum waar vertegenwoordigers van
belanghebbenden en de internetgemeenschap proberen consensus te bereiken over
de beginselen van internet governance. Deze voortschrijdende consensus wordt
vastgelegd in rapporten, zoals in het verslag van de bijeenkomst in Baku (Azerbeidzjan)
in 2012.24 Op die bijeenkomst was 33% van de deelnemers vertegenwoordiger van het
maatschappelijk middenveld, 10% van de internetgemeenschap, 26% van nationale
overheden, 6% van intergouvernementele organisaties, 17% van de private sector en 8%
van de media. In september 2014 vond de negende conferentie in Istanbul plaats. Het
door Nye gesignaleerde probleem van zeer uiteenlopende normen en waarden is een
belemmering voor het bereiken van consensus over zaken die buiten de techniek liggen.
De International Telecommunications Union
Tijdens de ITU World Conference on International Telecommunications, die plaatsvond
in december 2012 in Dubai, werd onder andere onderhandeld over een nieuwe versie
van de International Telecommunications Regulations (ITR). De meeste westerse
landen hebben het voorstel tot wijziging en de vijf daarop aansluitende resoluties niet
ondertekend, maar de meeste Aziatische en Arabische landen wel, terwijl het beeld in
Zuid-Amerika en Sub-Sahara Afrika gemengd is. De westerse landen hadden bezwaren
tegen het voorstel omdat het ook controle op de toegang en communicatie over het
internet behelsde. Hiermee lijkt de poging van de ITU om het internet te brengen onder
het model van post en telefonie mislukt. Toch zal de ITU haar pogingen niet staken,
omdat zij als internationale organisatie die niets over het internet te zeggen heeft, haar
bestaansrecht dreigt te verliezen. Voor autoritair geregeerde landen als Rusland en
China is de ITU een mogelijk instrument om de inrichting van het internationale internet
te modelleren naar de strikte regimes die in eigen land gelden voor de inhoudelijke
controle van internet.
World Wide Web Consortium (W3C)
Het internet (de technische infrastructuur) moet worden onderscheiden van het world
wide web, waarmee het wel eens wordt verward. Wat ze met elkaar gemeen hebben is
dat staten en belangenorganisaties proberen over beide controle uit te oefenen. Het
door Tim Berners-Lee begin jaren negentig bedachte world wide web creëerde een nieuw
massamedium.25 Het domeinnamensysteem kreeg met name door dit openbare gebruik
een sterke merkfunctie. Deze nieuwe onderscheidingsfunctie leidde tot een botsing met
het bestaande systeem van merkenrechten.

24 Zie: <http://www.intgovforum.org/cms/documents/publications/177-igf-2012-baku-internet-governancefor-sustainable-human-economic-and-social-development/file>.
25 Tim Berners-Lee, Weaving the Web, New York: Harper Collins 1999; zie voor een uitvoerige analyse van
de merkenrechtelijke functie ook Mueller 2002, hoofdstuk 8.

18

De groeiende economische betekenis van de domeinnamen bracht de coördinatie- en
verdeelvraag scherper op de agenda. Alle belanghebbenden in dit spel gingen met elkaar
in de slag; de Amerikaanse en Europese overheden, de ‘internetwereld’ en de ‘oude’
telecommunicatiewereld van de merkgerechtigden. De recente, lange discussies over de
nieuwe algemene topdomeinen vormen daarvan een herhaling.
Het W3C is opgericht om de (technische) ontwikkeling van het world wide web te
bevorderen, onder andere door standaarden te ontwikkelen. Het is geen rechtspersoon,
maar opereert juridisch onder de vlag van vier academische instituten. Iedere
organisatie en ieder individu kan lid worden. De leden zijn vooral bedrijven, academische
instituten en overheidsorganisaties, die contributie betalen. De uitvinder van het world
wide web, Tim Berners-Lee is nog steeds directeur van W3C.
II.4

De rol van de nationale staten: toegang tot het net en controle op de private
toegangverschaffers

Nationale staten houden via de fysieke infrastructuur invloed op de toegang
van gebruikers tot het internet en op de activiteiten van de daarbij betrokken
dienstverleners, voor zover die (deels) op hun nationale grondgebied opereren.
Zij kunnen proberen invloed uit te oefenen door bepaalde eisen te stellen aan de
voorwaarden voor de toegang tot het netwerk en aan de aftapbaarheid van het netwerk,
via wetgeving of informele arrangementen. Hier ligt ook de basis voor wat men wel de
hernationalisatie of balkanisering van het internet is gaan noemen: de trend dat het
internet en het wereldwijde web worden opgesplitst in regionale of nationale gebieden
waar (samenwerkende) staten heer en meester zijn. Zo kunnen bindende politieke
en rechtsbeslissingen in nationale jurisdicties wereldwijde dienstverleners dwingen
hun diensten aan de regio of het nationale gebied aan te passen. Google doet dit
bijvoorbeeld al vrijwillig. De zoekresultaten verschillen per taal, land of regio. In deze
context rijzen bredere vragen over de mogelijkheid dat internationaal opererende
ondernemingen met dominante posities in hun markten, zoals Google en Facebook,
zich aan nationale jurisdicties onttrekken. Zij zijn echter wel onmisbare schakels in het
wereldwijde communicatieproces geworden.
Begin en eindpunt van het internet liggen binnen de invloedssfeer van nationale en
regionale jurisdicties vanwege de invloed die staten hebben op de fysieke laag. Staten
kunnen derhalve hun juridische en politieke stempel drukken op het gebruik van het
internet. Hier ligt ook de basis van conflicten over jurisdictie en normen, die onder meer
de Snowdenaffaire tekenen. In autoritair geregeerde landen verschaft dit staten de
macht om individuele communicaties te controleren, websites en blogs te reguleren en
om diverse vormen van censuur toe te passen.

19

III Conceptuele vragen: privacy, vrijheid en grondrechten
Volgens de adviesaanvraag zijn het recht op privacy, het recht op bescherming van
persoonsgegevens, het recht op vertrouwelijke communicatie en de vrijheid van
meningsuiting voorbeelden van internetvrijheid. In dit hoofdstuk worden deze begrippen
en daarmee verwante conceptuele vragen toegelicht.
III.1

Het grondrechtelijk systeem opgeschud

Het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer
Het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer (hierna: privacy) is een recht
met vele facetten dat alle aspecten van de privésfeer van burgers beschermt. Dit
loopt van de bescherming van de intimiteit en vrijheid van de eigen levenssfeer, het
huisrecht (ruimtelijke privacy), de integriteit van het lichaam, het recht op gezinsleven
en bescherming van communicatie (relationele privacy) tot aan alle informatie met
betrekking tot de persoon (informationele privacy).26 Hier wordt slechts opgemerkt dat
veel van wat hieronder wordt opgemerkt over de ineenvloeiing van rechten, ook voor de
ruimtelijke privacy geldt. Het huis is door de informatietechnologie van glas geworden,
terwijl ook de intiemste levenssfeer niet meer ruimtelijk aldaar te lokaliseren is. De
muren van het huis zijn door krachtige informatietechnologie doordringbaar geworden,
terwijl de informatie over de persoon niet meer thuis in kasten wordt bewaard, maar
in de cloud op een server. Het individu draagt met zijn smartphone of tablet overal
alle persoonlijke informatie bij zich die een duidelijk inzicht geeft in zijn relaties,
communicatie en dagelijkse contacten. De integriteit van het lichaam is niet meer
beperkt door een zichtbare fysieke grens, omdat bodyscanners van afstand kunnen
doordringen in die integriteit en omdat met het lichaam verknoopte techniek, zoals
sensoren en applicaties die lichaamsfuncties meten, van een afstand kunnen worden
afgeluisterd.27
(Informationele) privacy en de vrijheid van meningsuiting
Privacy en vrijheid van meningsuiting zijn deels complementaire, deels conflicterende
rechten. Zij zijn complementair omdat zij de geuite gedachten en gevoelens van de
persoon in de privésfeer beschermen, alvorens zij in de openbaarheid komen.28 Zij
zijn conflicterend waar geheime of privé-informatie in de openbaarheid wordt gebracht
als met publicatie een algemeen belang is gediend. De rol van de overheid ziet in de
eerste categorie op het bespioneren van iemands privégedragingen en meningen, in de

26 P. Blok, Het recht op privacy, Den Haag, Boom juridische uitgevers, 2002. B. Roessler, New Ways
of Thinking about Privacy, In: Anne Phillips, Bonnie Honig and John Dryzek (eds) Oxford Handbook of
Political Theory. Oxford: Oxford University Press, 2006. G. Overkleeft-Verburg, Commentaar op artikel
10 van de grondwet. In: E.M.H. Hirsch Ballin en G. Leenknegt (red.), Artikelsgewijs commentaar op de
Grondwet, webeditie 2014. Zie: <http://www.nederlandrechtsstaat.nl>.
27 B.J. Koops, On legal boundaries, technologies, and collapsing dimensions of privacy, Politica e Società,
3(2), pp. 247-264.
28 Zie: E.J. Dommering e.a,. Informatierecht, Amsterdam: Otto Cramwinckel 2000.

20

tweede op bescherming van iemands privéleven en reputatie. Een te grote repressie
van de overheid kan bovendien een chilling effect hebben op de individuele (geestelijke)
ontplooiing: mensen durven dan ook in de privésfeer niet meer te communiceren wat zij
denken.
Gedachten en gevoelens die niet in het openbaar zijn geuit, kunnen variëren van
het persoonlijke geweten tot aan een uitwisseling van meningen tussen enkelen of
binnen een besloten groep zonder dat de inhoud van de informatie of identiteit van de
betrokkenen buiten die kring wordt onthuld. Ook de informatieverwerking in de privésfeer
valt eronder, zoals het lenen, kopen en lezen van een boek of het bekijken van een film
of het beluisteren van een geluidsdrager thuis of – anoniem – in de openbare ruimte
(bioscoop of openbare leeszaal). Of het kan gaan om niet-gepubliceerde geschriften en
eigen dataverzamelingen. Tegenwoordig moet men daarbij ook denken aan het stellen
van zoekvragen aan zoekmachines of het raadplegen en downloaden van (multimediale)
webpagina’s. Een andere vorm van het privé tot uitdrukking brengen van een overtuiging
is de geheime stemming bij verkiezingen en het anonieme stemresultaat. De voormalige
Speciale Rapporteur voor de bevordering en bescherming van het recht op vrijheid van
meningsuiting, Frank LaRue, heeft het verband tussen communicatievrijheid en privacy in
zijn rapport van 17 april 2013 aan de Mensenrechtenraad als volgt verwoord:29 ‘Privacy
can be defined as the presumption that individuals should have an area of autonomous
development, interaction and liberty, a private sphere with or without interaction with
others, free from State intervention and from excessive unsolicited intervention by other
uninvited individuals. The right to privacy is also the ability of individuals to determine who
holds information about them and how is that information used.’
Dit betekent dat voor LaRue privacy en vrijheid van meningsuiting onlosmakelijk met
elkaar zijn verbonden. Hij schrijft: ‘The right to privacy is often understood as an essential
requirement for the realization of the right to freedom of expression. Undue interference
with individuals’ privacy can both directly and indirectly limit the free development and
exchange of ideas.’
De bescherming van vrije en vertrouwelijke uitwisseling van gedachten en gevoelens
in de privésfeer kreeg met de organisatie van het postnetwerk een nieuwe dimensie.
Ook die gedachten en gevoelens die over grote afstand en door tussenkomst van
een derde (de posterijen) werden uitgewisseld tussen geadresseerde personen, zijn
verzekerd van hetzelfde beschermingsniveau als wanneer die uitwisseling binnen een
afgebakende plek (zoals het huis) plaatsvindt. Dat betekent dus een bescherming van
het communicatiekanaal, welke bescherming zich ook uitstrekt tot de identiteit van
de zender en de ontvanger: het briefgeheim. Deze bescherming is in de loop der tijd
uitgebreid tot andere communicatiekanalen, zoals de telegraaf en de telefoon.30
De openbare meningsuiting wordt beschermd, omdat zij een kritische functie vervult
bij de openbare waarheidsvinding, de openbare artistieke expressie en de openbare

29 A/HRC/23/40, paragraaf 22 en paragraaf 24.
30 Zie: W. Steenbruggen, Publieke dimensies van privé-communicatie. Een onderzoek naar de
verantwoordelijkheid van de overheid bij de bescherming van vertrouwelijke communicatie in het digitale
tijdperk, Amsterdam, Otto Cramwinckel 2009; E.J. Koops, Commentaar op artikel 13 van de grondwet. In:
E.M.H. Hirsch Ballin en G. Leenknegt (red.), Artikelsgewijs commentaar op de Grondwet, webeditie 2014,
<http://www.nederlandrechtsstaat.nl>.

21

democratische besluitvorming; alle kernwaarden van een open samenleving en een
democratische rechtsstaat. Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens beschouwt
de vrijheid van meningsuiting daarom als de hoeksteen van de democratie.31 Anonimiteit
kan daarbij in zoverre een rol spelen, dat de bescherming van de identiteit het onbevangen
uiten van een mening kan bevorderen. Het kan ook een beschermingslaag vormen in
een land waar de vrijheid om in het openbaar zijn gedachten of gevoelens te uiten, niet
wordt erkend of riskant is. De bescherming van de anonimiteit van klokkenluiders en in
het algemeen van de bronnen van de pers zijn ook bedoeld om het onbevangen uiten van
meningen te bevorderen.
De rechten op privacy en de vrijheid van meningsuiting vinden in Europa hun oorsprong
in de 17de eeuw. Privacy had aanvankelijk vooral de vorm van gewetensvrijheid en een
onschendbaar privaat eigendomsrecht. Deze begrippen kregen geleidelijk aan een
positiefrechtelijke invulling in de constituties die aan het eind van de 18de en begin
van de 19de eeuw werden opgesteld. Daarbij zag men het briefgeheim en het in de
privésfeer gedachten kunnen uiten en vormgeven als het beginpunt van de openbare
meningsuiting. Later zijn de rechten op privacy en de vrijheid van meningsuiting verder
uit elkaar geraakt, omdat via het postkanaal ook puur persoonlijke mededelingen
bescherming behoefden. Het briefgeheim werd daardoor een algemene bescherming van
het geheim van het postkanaal en het geheim van de ongeopende brief. Het is naast
het later opgekomen algemene privacyrecht een eigen positie blijven behouden als
bescherming van het niet-openbare communicatiemiddel.
In het verlengde van de openbare meningsuiting ligt de toegang tot openbare
informatiebronnen, die onontbeerlijk is om tot een verantwoorde meningsvorming te
kunnen komen. In de tweede helft van de 20ste eeuw zette dit in het merendeel van
de westerse democratieën een beweging in gang om tot wetten van openbaarheid van
bestuur te komen, die overheden ertoe verplichten in beginsel alle informatie die voor
bestuurlijke processen van belang is, openbaar toegankelijk te maken.
Privacyrecht en dataprotectie
In de loop van de 20ste eeuw is het privacyrecht een algemeen recht op bescherming
van de persoonlijke levenssfeer geworden. Het is het recht om door de overheid en
anderen met rust te worden gelaten. Het is dus de beschermingswal tussen enerzijds
de burger, zijn eigen leven en dat van zijn naasten en anderzijds de samenleving en de
staat. Het gaat daarbij niet zozeer om wat voor type informatie er over het individu wordt
verkregen (bescherming van gedachten en gevoelens), maar om het feit dat er informatie
over het individu zonder diens toestemming wordt verzameld, opgeslagen, verwerkt of
gedistribueerd. Ook het verzamelen van gegevens over personen raakt daarbij al de
privacy, omdat het een inmenging van de staat in het privéleven betekent.
Uit het privacyrecht ontwikkelde zich een dataprotectierecht, dat typisch het recht is van
de welzijnsbureaucratie en de marketingeconomie. Net als bij de communicatie door
middel van een netwerk, maakt het individu deel uit van bestuurlijke en economische
netwerken, waarmee hij al dan niet persoonsgegevens (tot de persoon herleidbare
gegevens) uitwisselt, die worden opgeslagen, bewerkt en gebruikt. Het bezit van
persoonsgegevens verschaft de instantie die ze systematisch ordent en gebruikt,
bestuurlijke of commerciële macht over de persoon op wie ze betrekking hebben.
31 Sunday Times t. Verenigd Koninkrijk, 26 april 1979, Series A, Vol. 30.

22

Dit was al zo in het papieren tijdperk, maar nam een enorme vlucht met de opmars
van de computer en de informatietechnologie. Dit leidde in de tweede helft van de
20ste eeuw tot aparte wetgeving die het verzamelen, de opslag en het gebruik van
persoonsgegevens reguleert. Binnen deze wetgeving kennen de zogenaamde gevoelige
gegevens een verhoogd beschermingsregime; zo worden gegevens die samenhangen
met iemands politieke en geloofsovertuigingen, maar ook met andere wezenlijke
identiteitsaspecten zoals het seksuele leven of de gezondheid, zwaarder beschermd dan
andere persoonsgegevens. Aan de andere kant genieten ook de door de pers verwerkte
persoonsgegevens een bijzondere status, omdat niet alle regels met betrekking tot
dataprotectie daarop van toepassing zijn.
Het dataprotectierecht heeft een zelfstandige plaats gekregen in het Handvest van
de grondrechten van de Europese Unie, naast de bescherming van de persoonlijke
levenssfeer. Het is een hybride recht dat de privacy beschermt en het gebruik van
informatie door machthebbers reguleert.32 Met privacy heeft het gemeen dat het zijn
aanknopingspunt vindt in het begrip persoonsgegeven, dat wil zeggen tot de persoon
herleidbare informatie. Waar het privacyrecht beoogt het individu zeggenschap te geven
over de persoonlijke levenssfeer en deze aldus af te schermen van de buitenwereld,
gaat het dataprotectierecht verder door het individu ook zeggenschap te geven over
de persoonsgegevens die zich buiten de persoonlijke levenssfeer bevinden. Het
beoogt gebruik van informatie door de macht te normeren (door de gebruiksdoelen te
formuleren en eisen te stellen aan proportioneel verzamelen, bewerken en gebruiken)
en transparant te maken (de over de persoon beschikbare informatie voor deze
toegankelijk, controleerbaar en corrigeerbaar te maken).
Het dataprotectierecht neemt in belang toe, omdat het begrip persoonsgegeven
vervaagt. Door de groeiende verzamel- en rekenkracht van de computer en de
toenemende elektronische registratie van individuele bewegingen en gedragingen van
burgers, wordt het steeds gemakkelijker uit grote hoeveelheden gegevens persoonlijke
profielen van burgers te maken en voor machtsuitoefening te gebruiken. Deze gegevens
kunnen zonder toestemming van de betrokken persoon zijn verzameld en hoeven op zich
geen persoonsgegevens te zijn. Profielen kunnen de privacy bedreigen, omdat zij niet
alleen gepersonaliseerde dienstverlening kunnen bevorderen, maar ook kunnen leiden
tot discriminatie en beslissingen tot machtsuitoefening jegens iemand zonder dat er
verder concrete aanwijzingen jegens het individu zijn.33
De groeiende praktijk van het verzamelen van gegevens is dus een steeds grotere
bedreiging van de privacy. Op termijn tast dit het vertrouwen van de burger in overheid
en organisaties steeds meer aan.
Verkeersgegevens
Individuele communicatie via netwerken kan slechts tot stand komen als het bericht
van de verzender(s) de beoogde ontvanger(s) bereikt. Adressering is dus essentieel.
Het adres en de afzender op de envelop vallen onder de zogeheten verkeersgegevens:

32 Zie: Lee A. Bygrave, Data protection law, approaching its rationale, logic and limits, The Hague, London,
New York, Kluwer Law International, 2002.
33 M. van Otterlo, A Machine Learning Perspective on Profiling, in: M. Hildebrandt and K. de Vries (eds.),
Privacy, due process and the computational turn, London, Routledge, 2013.

23

gegevens wie met wie wanneer communiceert, ter onderscheiding van de inhoud
van communicatie. Tegenwoordig worden verkeersgegevens ook vaak aangeduid als
metadata. Bij de brief werden ook de verkeersgegevens tot het briefgeheim in ruime
zin gerekend (de postbode mag er kennis van nemen, maar het niet doorvertellen), ter
bescherming van de identiteit van de verzender en de ontvanger. De posterijen hadden
slechts een functionele relatie met het adres, in zoverre dat zij het adres moesten
kunnen uitlezen om de brief te kunnen sorteren en bezorgen. Het bericht is van de
adressering gescheiden door de dichtgeplakte enveloppe. Bij de organisatie van het
netwerk en de centrales van de telefonie was dat tot op grote hoogte ook nog het geval,
omdat bericht en adressering gescheiden circuits volgden.
Van oudsher is er over de betekenis van het briefgeheim in de Nederlandse
literatuur discussie geweest of dit betrekking had op de inhoud (de brief) of ook op
het geheim van het transport, door sommigen ook wel aangeduid als het post- en
telecommunicatiegeheim in ruime zin.34 Het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens (EHRM) heeft beide onder dat begrip geschaard bij de uitleg van het begrip
correspondence in artikel 8 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de
mens en de fundamentele vrijheden (EVRM), maar aan verkeersgegevens een lager
beschermingsniveau toegekend, omdat zij niet betrekking zouden hebben op de inhoud
van de communicatie.35 Door ontwikkelingen in de elektronische communicatie is dat
inmiddels achterhaald (zie paragraaf III.4.1).
III.2

Specifieke privacyvragen

Targeted surveillance, profilering, onzichtbaar registreren
Grondrechten zijn niet absoluut, omdat zij kunnen worden beperkt als zij conflicteren
met andere rechten of belangen. Bij de openbare meningsuiting gaat het om bestrijding
van onrechtmatige uitingen, zoals belediging, racisme, terrorisme en schendingen
van de privacy. Bij niet-openbare uitingen gaat het bijvoorbeeld om het opsporen van
strafbare feiten of het voorkomen van aanslagen op de maatschappelijke veiligheid of
staatsveiligheid. Grondrechten mogen alleen worden ingeperkt indien er een duidelijke
en voorspelbare grondslag in wetgeving is. Bovendien moeten de beperkingen nodig
en proportioneel zijn voor wat betreft het middel, de tijdsduur en gebaseerd zijn op
redelijke vermoedens omtrent concrete gevaarlijke gedragingen, ook als het gaat om de
verrichtingen van inlichtingen- en veiligheidsdiensten.36
Een van de grootste risico’s van het opstellen van profielen op grond van analyse van
ongericht verzamelde metadata is dat beslissingen tot machtsuitoefening jegens iemand
kunnen worden gebaseerd op een geconstrueerd profiel zonder dat er verder concrete
aanwijzingen jegens het individu zijn. Het systeem van checks and balances verwordt
dan tot een systeem van preventief beperken of zelfs uitschakelen van risicofactoren.
Het gaat dan niet om mass surveillance, zoals bij cameratoezicht, maar om targeted

34 Zie: E.J. Dommering e.a Informatierecht, Amsterdam: Otto Cramwinckel 2000, pp. 76 e.v. en A.J.A. van
Dorst, Het postgeheim, in: A.K. Koekkoek, W. Konijnenbelt en F.C.L.M. Crijns, Grondrechten. Commentaar
op Hoofdstuk 1 van de herziene Grondwet. Nijmegen, Ars Aequi, 1982, pp. 279-297.
35 Malone t. Verenigd Koninkrijk, 2 augustus 1984, Series A, nummer 82.
36 EHRM, 1 juli 2008, Liberty e.a. t. Verenigd Koninkrijk, nummer 58243/00.

24

surveillance, het isoleren en volgen van groepen op basis van bepaalde kenmerken. De
verschuiving van oorlogvoering tussen staten naar terreurbestrijding binnen de eigen
staatsgrenzen heeft ertoe geleid dat een systeem van concrete beperkingen jegens
individuen geleidelijk aan plaats maakt voor een systeem van vrijheidsbeperkingen
voor risicogroepen en -categorieën. Het gevolg kan zijn dat iemand wordt gefouilleerd
uitsluitend omdat deze persoon past in het profiel van een dader, zonder concrete
verdenking tegen deze persoon.
Historische verkeersgegevens zijn van groot belang voor de bestrijding van misdaad.
In een studie van het Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum (WODC)
over de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens37 wordt onder andere het gebruik
beschreven dat opsporingsdiensten, het Openbaar Ministerie en de rechterlijke macht
maken van verkeersgegevens. De studie is gebaseerd op literatuuronderzoek en
interviews. Opsporingsdiensten maken zeer frequent gebruik van bijvoorbeeld historische
gegevens over telefoonverkeer in een breed scala van misdrijven, vooral voor het
lokaliseren van personen en het in kaart brengen van contacten. Dit kan ontlastend of
belastend bewijs opleveren. In vonnissen wordt ook regelmatig verwezen naar dergelijke
gegevens. Ten aanzien van internetverkeersgegevens stelt deze studie dat de gegevens
die wettelijk moeten worden bewaard, niet meer aansluiten bij de huidige techniek en
het internetgebruik. De Wet bewaarplicht gaat er nog vanuit dat internetgebruikers
inloggen via een modem, terwijl tegenwoordig mobiel internet of inloggen via Wi-Fi zeer
veel voorkomt. Verder verloopt tegenwoordig veel internetcommunicatie via aanbieders
die niet in Nederland zijn gevestigd en dus niet onder de Wet bewaarplicht vallen.
Opsporingsdiensten gebruiken voor het volgen en lokaliseren van personen soms nietgeregistreerde sms-berichten (stealth sms) of vergelijkbare middelen. Het gebruik van
dit soort middelen is niet te traceren, omdat zij niet in de dossiers terechtkomen. De
locatie-informatie wordt vervolgens gebruikt als sturingsinformatie. Het bestaan ervan
wordt ontkend (een known unknown in de terminologie van de voormalige Secretary
of Defense Rumsfeld) of is hogerop in de hiërarchie niet eens bekend (een unknown
unknown volgens diezelfde terminologie).
Dit roept vragen op ten aanzien van het privacyrecht, het recht op geheime elektronische
communicatie, dataprotectierecht en daaraan gerelateerde wetgeving.
De rol en de positie van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
‘If we want to preserve the liberties that define us as a democratic society, we must learn
to live with risk.38
De hiervoor aangeduide problemen culmineren in de discussie over de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten, die hier afzonderlijk aandacht krijgt. De Snowdenaffaire heeft de
discussie over de onafhankelijkheid en de effectiviteit van het toezicht op inlichtingen- en
veiligheidsdiensten wereldwijd weer hoog op de politieke agenda gezet. In hoofdstuk V
wordt daarop nader ingegaan.

37

G. Odinot, D. de Jong, R.J. Bokhorst en C.J. de Poot, De Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens.
Over het bewaren en gebruiken van gegevens over telefoon- en internetverkeer ten behoeve van de
opsporing, Meppel, Boom Lemma, 2013.

38

David Cole, Can the NSA be controlled?, in: New York Review of Books, 19 June 2014, p. 17.

25

Inlichtingen- en veiligheidsdiensten gaan bij de huidige stand van de techniek steeds
meer ongericht gegevens verzamelen, die verder verwerkt worden naar tot groepen
(profielen) en individuen herleidbare gegevens. Op dit moment doet de Algemene
Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) dit al met het opvangen van satellietsignalen
in het kader van het SIGINT-programma (signals intelligence). Als die bevoegdheid in
de toekomst zou worden uitgebreid tot kabelgebonden communicatie, zou dit kunnen
betekenen dat de kabel en websites kunnen worden afgetapt. In paragraaf V.2.2
wordt hierop nader ingegaan. De AIVD kan op grond van artikel 28 van de Wet op
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 (Wiv 2002) verkeersgegevens opvragen
over gebruikers van Nederlandse telecommunicatiebedrijven, die zij op grond van de
Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens moeten opslaan. Deze wet berust op
een richtlijn die inmiddels door het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ EU)
onverbindend is verklaard.39
Deze bulkgegevens kunnen met buitenlandse bevriende inlichtingen- en veiligheidsdiensten worden gedeeld. De huidige Wiv 2002 bevat in artikel 59 lid 1 slechts
een taakstellende bepaling ten aanzien van het onderhouden van contacten met
buitenlandse diensten, zonder dat waarborgen ten aanzien van proportionaliteit
en rechtsbescherming bij deze uitwisseling worden geformuleerd. De commissie
Dessens heeft bepleit uitwisseling van gegevens met bevriende inlichtingen- en
veiligheidsdiensten wettelijk te regelen.40 Thans bestaan daarvoor alleen beleidsregels,
die de uitwisseling laten afhangen van de mate waarin buitenlandse diensten voldoen
aan criteria zoals democratische inbedding van die diensten en respect voor de
mensenrechten. Daarin moet naar het oordeel van de AIV ook de rechtspositie van de
eigen burgers worden beschermd met safe harbourbepalingen, gebruiksbeperkingen
en toegang tot een rechter. In de kabinetsreactie op de evaluatie van de Wiv 2002
(het rapport van de commissie Dessens) schrijft de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties dat de uitwisseling van bulkdata met buitenlandse diensten zal
worden onderworpen aan een systeem van ministeriële toestemming.41
Het EHRM heeft vastgesteld dat alleen al het verzamelen en opslaan van persoonsgegevens moet worden gezien als een ingreep in de privacy, die al dan niet gerechtvaardigd kan zijn als voldaan is aan de eisen van artikel 8 lid 2 van het EVRM.42
Massale verzameling van ogenschijnlijk onschuldige gegevens kan een schending
inhouden van de beginselen van legitimiteit, proportionaliteit en effectiviteit. Aangezien
de gegevens in de inzamelfase in de praktijk vaak niet (meer) als persoonsgegevens
worden gekwalificeerd, verliest de norm van dataminimalisatie tussen individu en staat

39 HvJ EU, 8 april 2014, C-293 (Digital Rights Ireland Ltd) en C-594/12 (Kärntner Landesregierung); zie over
de gevolgen voor de Nederlandse wetgeving Kamerstukken II 2014-2015, 33870, nr. 3,
<https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/33870/kst-33870-2?resultIndex=0&sorttype=1&so
rtorder=4 en de op 19 november 2014 gepubliceerde voorlichting daarover door de Afdeling advisering
van de Raad van State, <http://www.raadvanstate.nl/adviezen/samenvattingen/tekst-samenvatting.
html?id=287&summary_only=>.
40 Commissie Dessens, Evaluatie van de Wet op de inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2002. Naar een
nieuwe balans tussen bevoegdheden en waarborgen, december 2013, p. 119.
41 Tweede Kamer der Staten-Generaal, 33820, nr. 2, p. 7.
42 EHRM, 4 december 2008, S. en Marper t. Verenigd Koninkrijk, nrs. 30562/04 en 30566/04.

26

steeds meer aan betekenis. Dat maakt het des te noodzakelijker om de verwerkings-,
gebruiks- en verspreidingsfase aan een scherpe normering en toezicht te onderwerpen.
Dit is de kern van de discussie rond de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
Onafhankelijk toezicht op inlichtingen- en veiligheidsdiensten
Een van de belangrijkste vragen waarmee de samenleving wordt geconfronteerd is
hoeveel risico zij bereid is te accepteren in het vinden van de balans tussen veiligheid
en waarborging van grondrechten. In de theorievorming over cybersecurity wordt
onderscheid gemaakt tussen enerzijds precluded event security en anderzijds marginal
security cost. De eerste absolute veiligheidsnorm wordt gehanteerd voor bepaalde
vitale systemen, zoals in de luchtvaart, maar is voor veel maatschappelijke systemen
onaanvaardbaar hoog, bijvoorbeeld omdat de financiële kosten voor absolute veiligheid
te hoog worden.43 In dat geval wordt gekozen voor de tweede norm. Eenzelfde vraag
moet worden gesteld bij het vinden van de balans tussen veiligheid en handhaving
van de waarden van de rechtsstaat. Als het om veiligheid gaat, lijkt de samenleving
het onbereikbare ideaal van precluded event security na te streven, waardoor de
noodzakelijke rechtsstatelijke balans verstoord kan raken.
Een dergelijke tendens het begrip (on)veiligheid te definiëren als precluded event security
en naar steeds verdergaande maatregelen te grijpen om alle risico’s uit te sluiten, zou
zelfs kunnen neerkomen op een risico voor de rechtsstaat, zij het van geheel andere
aard dan via het internet voorbereide terreuraanslagen. In dat kader is de vraag relevant
hoe een effectief en onafhankelijk toezicht moet worden georganiseerd, dat betrekking
heeft op de rechtmatigheid en proportionaliteit.
Voor het behoud van de rechtsstatelijkheid is effectief en onafhankelijk toezicht op
de geheime activiteiten van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten essentieel.44
Het langetermijnbelang dat daarmee is gediend, is het behoud van vertrouwen in
de rechtsstaat. Voor het toezicht bestaan verschillende modellen, die vaak ook in
combinatie worden toegepast. De interne controle is die van ministerieel toezicht,
hetgeen moet uitmonden in parlementaire verantwoordelijkheid. Een bezwaar van
dit systeem kan zijn dat de minister captive wordt van de beter geïnformeerde
veiligheidsdienst, terwijl parlementaire controle is omgeven met geheimhouding, die
zich slecht verdraagt met de gebruikelijke openbare parlementaire verantwoording.
Extern bestuurlijk toezicht heeft het voordeel dat deze mede ziet op controle op de
doelmatigheid, maar het nadeel is dat zij vaak uitmondt in niet-bindende adviezen.
Van belang is ook de effectiviteit van de controle. Dit heeft betrekking op expertise,
toegankelijke en volledige voorlichting en presentatie van voor- en nadelen.
In een democratische rechtsstaat moet de grondslag voor beperkingen op grondrechten
niet alleen vastgelegd zijn in toegankelijke wettelijke normen, maar moeten de
beperkingen die de overheid in het kader van een klemmend algemeen belang stelt aan
de uitoefening van grondrechten ook onder een effectief en onafhankelijk toezicht staan.

43 M. van Eeten, Johannes M. Bauer, Emerging Threats to Internet Security: Incentives, Externalities and
Policy Implications, Journal of Contingencies and Crisis Management, volume 17, Issue 4, pp. 221-232.
44 Zie daarover Hans Born en Marina Caprini (eds.), Democratic Control on Intelligence Services, Ashgate,
Aldershot 2007 en zie ook: I. Cameron, National Security and the European Convention on Human Rights,
Den Haag, Kluwer Law International 2000.

27

Het EHRM45 heeft, net als de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa46,
een sterke voorkeur voor preventief rechterlijk toezicht. Ten aanzien van inlichtingen- en
veiligheidsdiensten heeft het EHRM die eis van rechterlijk toezicht niet als een absolute
voorwaarde gesteld, mits het toezicht anderszins voldoende onafhankelijk en effectief is.
Preventief (rechterlijk) toezicht omvat meer dan individuele gevallen, omdat inlichtingenen veiligheidsdiensten ook op zoek zijn naar onbekende risico’s. In die (collectieve)
gevallen zou het toezicht zich moeten richten op de vraag of een bepaald gericht
programma het minst ingrijpende alternatief is en op de feitelijke onderbouwing en
voorspellende waarde van bepaalde profielen. Voorts kan preventief (rechterlijk) toezicht
controle uitoefenen op de tijdsduur en modaliteit van een programma.
Bovendien kan preventief rechterlijk toezicht inlichtingen- en veiligheidsdiensten
dwingen zowel hun programma’s als hun concrete activiteiten beter te onderbouwen.
Ook transparantie (zoals het publiceren van statistische gegevens en openbare
verslaggeving) is een middel om programma’s kritisch te kunnen volgen.
Het rapport van de commissie Dessens bespreekt in hoofdstuk 4.4 de externe controle
op de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten, met name het toezicht door de
Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD), het
parlement en de Algemene Rekenkamer.
In hoofdstuk 5 gaat de commissie Dessens uitvoerig in op de verschillende varianten
van preventief toezicht in een aantal landen. De commissie bespreekt drie vormen
van preventief toezicht op inzet van bijzondere bevoegdheden van inlichtingen- en
veiligheidsdiensten.47 De eerste variant houdt in dat de verantwoordelijke politieke
ambtsdrager toestemming geeft, of een ambtenaar namens hem. Dit is de variant die
Nederland en het Verenigd Koninkrijk hebben gekozen. Besluitvorming vindt vooral
intern plaats en dat maakt de uitoefening van bevoegdheden kwetsbaar voor misbruik,
volgens het EHRM. De commissie Dessens meent dan ook dat deze vormen van
toezicht alleen kunnen functioneren als ze worden aangevuld met externe vormen van
toezicht. Een tweede variant is voorafgaand advies van een onafhankelijke commissie.
Deze variant bestaat in Duitsland, België en Frankrijk. De commissie Dessens meent
dat een risico bij deze vorm van preventief toezicht is, dat het toezicht marginaal zal
zijn en vooral gericht op procedurele aspecten. Voldoende bevoegdheden, een goede
benoemingsprocedure, informatievoorziening en voldoende ondersteuning ziet de
commissie Dessens als essentiële voorwaarden. Verder zal een dergelijke commissie
permanent beschikbaar moeten zijn om snel te kunnen beslissen of een bijzondere
bevoegdheid mag worden ingezet. Ook bestaat het risico dat de instantie teveel begrip
gaat tonen voor de belangen van de diensten en te weinig oog heeft voor waarborgen
voor burgers. De derde variant die de commissie Dessens onderscheidt is preventief

45 EHRM, 29 juni 2006, Weber & Saravia t. Duitsland, nr. 35623/05 onder verwijzing naar 41 in de Klass
e.a. t. Duitsland, 6 september 1978, nr. 5029/71, § 41 en Malone t. Verenigd Koninkrijk, 2 augustus
1984, § 64, Series A, nr. 82.
46 Recommendation 1402 (1999) 1 van de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa, Control of
internal security services in Council of Europe member states.
47 Commissie Dessens, Evaluatie van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002. Naar een
nieuwe balans tussen bevoegdheden en waarborgen, december 2013, pp. 95-100.

28

rechterlijk toezicht: een rechter moet een machtiging verlenen voordat een bijzondere
bevoegdheid mag worden ingezet. Deze variant bestaat onder andere in Canada, de
Verenigde Staten en Zweden. In Nederland bestaat deze variant alleen ten aanzien van
het briefgeheim en zal ook worden ingevoerd voor inzage in telecommunicatiegegevens.
Het toezicht wordt in de meeste landen uitgevoerd door één rechterlijke instantie,
zodat informatie niet wijd verspreid hoeft te worden en deze rechters zich kunnen
specialiseren.
De commissie Dessens stelt dat niet met zekerheid valt te zeggen of preventief
rechterlijk toezicht effectiever is dan andere toestemmingsvereisten; daarvoor ontbreken
de gegevens. De commissie Dessens merkt op dat een rechter zich niet zal bezighouden
met de vraag of inzet van bijzondere bevoegdheden vanuit beleidsmatig oogpunt
wenselijk is, maar met de juridische aspecten, zoals of inzet in redelijke verhouding
staat tot het beoogde doel. Uiteindelijk concludeert de commissie Dessens dat het
in brede zin invoeren van een externe preventieve toets op de inzet van de bijzondere
bevoegdheden pas aan de orde komt als er geen andere manieren blijken te bestaan
om het toezicht effectief te versterken, die beter binnen het bestaande stelsel zijn in te
voegen. Alles afwegende kiest de commissie uiteindelijk voor toezicht achteraf, mits dit
tijdig en effectief is en juridisch bindende aanbevelingen kan doen.
III.3

Het internet en de vrijheid van meningsuiting: nieuwe intermediairs,
vervaging tussen openbaar en privé, commercialisering van de publieke
sfeer en mobilisatie

Tot dusver is veel aandacht besteed aan de verschillende aspecten van de privécommunicatie omdat de adviesaanvraag daar een accent legt. Er zijn ook belangrijke
vragen aan de orde als het gaat om de openbare communicatie op internet.
Intermediairs krijgen in het kader van de klassieke openbare en besloten communicatie
bijzondere bescherming. Ook de boodschappers krijgen een voorkeursbehandeling:
journalisten hebben een zwijgrecht over hun bronnen, omdat anonimiteit de openbare
meningsvorming kan bevorderen. De publieke omroep werd gezien als een instrument
ter bevordering van pluralisme; toegang voor minderheden werd bevorderd. Een breed
cultuurbeleid waarborgde de instandhouding en toegankelijkheid van belangrijke
informatiebronnen zoals openbare en wetenschappelijke bibliotheken. Uitgeverijen delen
in deze voorrechten. Al deze intermediairs zijn in de loop van eeuwen in westerse landen
vrijgemaakt van inhoudelijke overheidsbemoeienis.
Het internet heeft een nieuwe familie van belangrijke intermediairs gevormd, die deels
de functie van de oude overnemen. De bescherming van de rol van deze intermediairs
heeft zich nog niet vastgezet in recht en regelgeving. Voor zover het gaat om toegang tot
het netwerk, de typische telecommunicatiefunctie, zijn er in de VS en de EU regels die de
gelijke toegang voor dienstverleners en gebruikers beschermen. Dat gebeurt nu onder
de vlag van het begrip netwerkneutraliteit. De internetdienstverleners die de informatie
van en naar de gebruiker brengen, genieten in de EU een beperkte bescherming in de
cache- en hosting safe harbourbepalingen in de E-commercerichtlijn.48 Zij profiteren
van dit elektronische communicatieregime doordat zij niet aansprakelijk gesteld
kunnen worden voor de (illegale) inhoud van de informatie die zij in het kader van het
transport kort opslaan of langer vasthouden om de opvraagbaarheid bij de gebruiker

48 Richtlijn 2000/31/EG.

29

te vergemakkelijken, mits zij maar op eerste aanmaning van een belanghebbende
manifest onrechtmatige inhoud verwijderen, de zogenaamde notice and take downprocedure. De positie van de intermediairs die feiten en meningen produceren en
doorgeven, zoals websites, is veel minder duidelijk, omdat zij zich tussen een pers- en
telecommunicatieregime in bevinden. De positie van een belangrijke intermediair als
de zoekmachine is nog het onduidelijkst. Enerzijds is deze ongebreideld verspreider en
gebruiker van persoonsgegevens, anderzijds is deze steeds meer een essentiële schakel
in het wereldwijd verschaffen van toegang tot informatiebronnen. Dat laatste maakt dat
ze een eigen status moeten krijgen onder het statuut van de vrijheid van meningsuiting,
maar zover is het echter nog lang niet.49 Dit geldt ook voor alle intermediairs die zich
erop toeleggen informatie systematisch te rangschikken en toegankelijk te maken,
bijvoorbeeld door middel van hyperlinks, zoals gespecialiseerde zoekmachines,
Wikipedia et cetera.
Bij de openbare media-uitingen en individuele uitingen op sociale media is het steeds
moeilijker om de voor een uiting verantwoordelijke persoon te vinden, vanwege de
fijnmazigheid en de voor de gemiddelde gebruikers ondoorzichtige organisatiestructuur
van het internet. Dit brengt een verschuiving naar een collectieve verantwoordelijkheid
van de intermediairs met zich mee, in die zin dat er een tendens is ze aansprakelijk
te houden voor maatschappelijk ongewenste informatie die via hun platform wordt
verspreid, of ze daar nu iets mee te maken hebben of niet.
Een andere ontwikkeling, die hiermee samenhangt, is dat er een nieuw type intermediair
is ontstaan, namelijk de organisator van sociale media, die zich tussen de openbaarheid
en het privégebruik bevindt. Voorbeelden zijn Facebook en YouTube. Ook hiervan is
nog niet duidelijk of ze meer onder een telecommunicatieregime dan wel onder een
mediaregime vallen. Offline blijkt niet één op één vertaalbaar naar online, dat eigen
oplossingen vergt.
Deze nieuwe en machtige commerciële intermediairs zijn steeds meer functies
van publieke media gaan overnemen, hetgeen ten koste gaat van pluriformiteit.
De vormgeving van de publieke ruimte en het publieke debat is daardoor steeds
meer geprivatiseerd. De publieke sfeer wordt bepaald door commercieel gedreven
informatiepaden die door deze media worden getrokken, niet door de algemene
belangen zoals die aan instellingen van publieke media ten grondslag liggen.
Van oudsher hebben massamedia ook een mobilisatiefunctie. Het internet en de
daarop aangeboden sociale media hebben die versterkt en vele nieuwe dimensies
gegeven. Iedere nieuwe ontwikkeling in de communicatietechnologie wordt ingezet
voor emancipatoire doeleinden. Ten tijde van de val van de Muur was dat de fax. Later
kwam de mobiele telefoon en e-mail. De demonstraties op de vrijheidspleinen in Europa
(Occupy) en later in Turkije en het Midden-Oosten werden gedragen door de sociale
media als Twitter en Facebook, vaak geflankeerd door daar handig op in spelende
klassieke media zoals de Guardian en Al Jazeera. Deze nieuwe dimensie is ook zichtbaar
bij de onthullingen van Assange en Snowden.

49 J. van Hoboken, Search Engine Freedom, On the implications of the Right to Freedom of Expression for
the Legal Governance of Web Search Engines, Alphen aan den Rijn, Wolters Kluwer Law & Business,
2012 (Information Law Series nr. 27). Zie ook de analyse van de Google-uitspraak in hoofdstuk V.3.1.

30

III.4

De relatie tussen rechtsbegrippen, techniek en soevereiniteit

Het internet (en de daarmee samenhangende ICT) confronteert ons met twee wezenlijke
algemene vragen. In de eerste plaats de vraag of rechtsbegrippen en daarmee
verbonden beschermingsnoties nog wel aansluiten op de onderliggende, door markt en
informatietechnologie dynamisch voortgestuwde, werkelijkheid. In de tweede plaats de
vraag wat de betekenis is van de soevereine natiestaat in de grenzeloze cyberspace.
III.4.1

Recht en techniek: communicatiegeheim, verkeersgegevens, beveiliging,
intermediairs

Omvang communicatiegeheim
Deze vragen zijn onderliggende kwesties bij de Nederlandse worsteling met het
communicatiegeheim. De Nederlandse regering heeft een voorstel tot wijziging van
artikel 13 van de Grondwet (het brief- en telecommunicatiegeheim) naar de Tweede
Kamer gestuurd op 16 juli 2014.50 Dit voorstel wordt toegelicht met het argument dat
het een hoognodige modernisering van deze bepaling brengt, zodat in de toekomst ook
het e-mailgeheim wordt beschermd. Het telefoon- en telegraafgeheim wordt geschrapt en
vervangen door de meer generieke term telecommunicatiegeheim, een begrip dat afwijkt
van de EU-term elektronische communicatie. Met het gelijkstellen van het briefgeheim
met het telecommunicatiegeheim verdwijnt echter ook het hoge beschermingsniveau
van de klassieke brief. Deze was namelijk niet te openen door de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten zonder voorafgaande rechterlijke machtiging. Voor het bredere
toepassingsbereik wordt het in de Grondwet gegarandeerde beschermingsniveau dus
verlaagd. Dat betekent dat de grondwetgever er thans voor kiest het scheppen van
waarborgen op het vlak van de rechtsbescherming en de proportionaliteit van de in te
zetten middelen geheel te delegeren aan de wetgever.
Een verwant terugkerend discussiepunt in het kader van het telecommunicatiegeheim is
of signalen die ongericht en onversleuteld worden verspreid, op hetzelfde beschermings
niveau aanspraak kunnen maken als de communicatie over een afgebakend kanaal. De
redenering is dat overal in de ether beschikbare signalen – die door iedereen kunnen
worden opgevangen – op minder bescherming aanspraak kunnen maken omdat er bij
het gebruik van dit medium geen reasonable expectation of privacy bestaat. Dit begrip
is ontwikkeld door het Amerikaanse Hooggerechtshof, maar vormt in de VS steeds
meer onderwerp van debat. Dit is de reden dat in de Nederlandse Wiv 2002 een
lager beschermingsregime is opgenomen voor ongericht verspreide signalen. Het
is de erfenis van de discussie over het Echelonproject – het door samenwerkende
Angelsaksische inlichtingen- en veiligheidsdiensten volgen van open satellietverkeer op
trefwoorden – dat aan het begin van de eeuw tot een publiek debat in Europa leidde.51
De Nederlandse wetgever introduceerde daarnaast een zwaarder regime voor het
afluisteren van kabelgebonden signalen, die mag alleen gericht worden afgeluisterd,
dat wil zeggen dat de afzender bekend moet zijn. De commissie Dessens stelt voor dat
onderscheid te laten vervallen. Deze aanpassing dreigt hetzelfde effect te hebben als bij
het briefgeheim: de drempel voor het aftappen van de communicatie-infrastructuur wordt

50 Tweede Kamer der Staten-Generaal, 33 989, nrs. 1 en 2.
51 European Parliament, report on the existence of a global system for the interception of private and
commercial communications (ECHELON interception system) (2001/2098(INI)), 11 juli 2001.

31

verlaagd. In paragraaf V.2.2 wordt deze kwestie nader besproken.
In beide gevallen is dus sprake van een groter object van bescherming met een lager
beschermingsniveau ten opzichte van het verouderde kleinere object van bescherming
met het grotere beschermingsniveau. Drie voorbeelden kunnen duidelijk maken dat de
technologie noopt tot herziening van de grondwettelijke en wettelijke normen.
Verkeersgegevens
Het eerste voorbeeld ziet op de status van verkeersgegevens, die in paragraaf III.1. bij
het briefgeheim al ter sprake kwam. De uit 1984 daterende uitspraak van het EHRM
(zie paragraaf III.1) is achterhaald omdat verkeersgegevens niet inhoudelijk neutraal
zijn en veel over de ‘kleur’ van de contacten en de context (en daarmee de inhoud)
van verzonden en ontvangen berichten kunnen vertellen, zeker als zij gecombineerd
kunnen worden met informatie over bijvoorbeeld surfgedrag op het internet van de
zender en de ontvanger van het bericht. Met het voortschrijden der techniek gingen de
verkeersgegevens steeds meer vertellen over de verzenders en de ontvangers van de
boodschap. Van oudsher vertelden zij iets over het tijdstip en de frequentie waarmee
iemand met bepaalde personen contact zocht. In het tijdperk van de mobiele telefonie
is daar de locatie van de verzender en ontvanger bijgekomen, omdat de ingeschakelde
mobiele telefoon voortdurend contact legt met een fijnmazig systeem van zendmasten
met specifieke ontvangstgebieden. In het internettijdperk is het aantal verkeersgegevens
exponentieel toegenomen, die bovendien (tijdelijk) worden opgeslagen. En hier geldt
de statistische Big Data-regel: hoe meer gegevens, hoe meer inzicht ze geven in de
persoonlijke voorkeuren en aard van de activiteiten van de persoon en de aard van zijn
of haar individuele contacten. Het onderscheid tussen de adressering en de inhoud
vervaagt bij internetcommunicatie verder, omdat beide naadloos in elkaar overlopen
zonder dat er een duidelijke beschermingswal (een dichtgeplakte enveloppe) tussen zit.
Verkeersgegevens geven een indringend inzicht in iemands persoonlijke levenssfeer, ook
als ze geen of weinig inzicht bieden in de inhoud van communicatie.52 Niet alleen de
verkeersgegevens laten sporen na op het internet waaruit persoonlijke gegevens zijn af
te leiden, ook het internet-der-dingen zal leiden tot een toename van digitale gegevens
die iets zeggen over de leefgewoonten en voorkeuren van internetgebruikers. Er zijn tal
van andere metadata die van alles over personen kunnen zeggen.
Dit doet de vraag rijzen of en hoe dergelijke gegevens juridisch moeten worden
beschermd. Het wetsontwerp tot wijziging van de Grondwet regelt dit probleem niet,
maar laat het over aan de wetgever om invulling aan dit grondrecht te geven. Hoe
men verkeersgegevens nu ook kwalificeert, een reden om ze op een relatief laag
beschermingsniveau in te schalen is er niet.
Verwerking en beveiliging van persoonsgegevens
Het tweede voorbeeld ziet op de regeling van verwerking en beveiliging van
persoonsgegevens. De dataprotectieregelingen zijn gebaseerd op het centrale begrip
verwerking (processing). Hiervoor is betoogd dat het begrip persoonsgegeven steeds
problematischer wordt omdat in de tijd van Big Data de persoon pas in beeld komt als

52 B.J. Koops en J.M. Smits, Verkeersgegevens en artikel 13 Grondwet. Een technische en juridische
analyse van het onderscheid tussen verkeersgegevens en inhoud van communicatie, Wolf Legal
Publishers, 2014.

32

het kwaad eigenlijk al is geschied. Een soortgelijk probleem doet zich voor bij het ruime
begrip verwerking en de daarmee samenhangende beveiligingsplicht. Verwerking omvat
in de gangbare juridische definitie computertechnisch ongelijksoortige grootheden,
zoals verzamelen, opslag, en verspreiden, met daar tussenin alles dat de computer
met de gegevens doet. Aanbieders van clouddiensten zijn verplicht om de gegevens bij
hun dienstverlening adequaat te beveiligen, zodat hackers in beginsel geen toegang
hebben tot de gegevens. Overheden kunnen gegevens uit de cloud opvragen en
de dienstenaanbieder daarbij verplichten om gegevens te ontsleutelen. Gebruikers
kunnen daar alleen iets tegen doen door zelf alle gegevens te versleutelen voordat ze
naar de cloud gaan. Echter, weinig gebruikers doen dat, omdat ze vertrouwen op de
beveiliging door de aanbieder, maar ook omdat het versleuteld opslaan in de cloud voor
verschillende toepassingen inefficiënt is. Computers kunnen namelijk slecht rekenen
met versleutelde gegevens, zodat de rekencapaciteit van de cloud niet meer gebruikt
kan worden.53
De gaten in de beveiligingsplicht zijn wezenlijk, want het gaat om vitale belangen. De
cloud wordt georganiseerd door overwegend Amerikaanse bedrijven en er bestaat een
grote kans dat informatie die Nederlandse personen en instellingen aan de cloud
toevertrouwen, zich in de Amerikaanse rechtssfeer bevindt. De gegevens zijn daarmee
toegankelijk geworden voor Amerikaanse autoriteiten.54 Daarbij zij aangetekend
dat sinds de onthullingen van Snowden onzekerheid is ontstaan of inlichtingen- en
veiligheidsdiensten achterdeurtjes in encryptietechnologie hebben ingebouwd. Een en
ander betekent dat gebruikers de controle over gegevens dreigen te verliezen. Tijdens
de Duitse bezetting werd een aanslag gepleegd op het Amsterdamse bevolkingsregister
om de Duitsers te dwarsbomen bij het vervolgen en deporteren van leden van de
Amsterdamse Joodse bevolking. Deze aanslag wordt in Nederland gezien als een eerste
voorbeeld van een manier waarop burgers tegen de risico’s van dataopslag in registers
werden beschermd. Anno 2014 zou een dergelijke daad van verzet niet veel zin meer
hebben, omdat ze via de cloud buiten het eigen territoir al voor een vreemde overheid
toegankelijk zouden kunnen zijn.
Transport en inhoud
Het derde voorbeeld ziet op de begrippen van het mediarecht (wel verantwoordelijkheid
voor de inhoud) en (tele)communicatierecht (geen verantwoordelijkheid voor de
getransporteerde inhoud). In Nederland placht men te zeggen ‘de PTT heeft geen
boodschap aan de boodschap’. De technische werkelijkheid is echter complexer, omdat
zij steeds meer is gebaseerd op de automatische ordening en agendering van inhoud,
zonder dat degene die dat doet voor de inhoud van die boodschappen redactionele
verantwoordelijkheid heeft. De zoekmachine doet meer dan transporteren, maar
minder dan redigeren. Zij lijkt meer op een bibliotheek. Een wettelijke regeling die deze
nieuwe intermediaire functie, die ligt tussen transport en redactie, niet erkent, legt
verantwoordelijkheden waar zij niet horen en dreigt daardoor de essentiële functie die de

53 C. Bowden, The US surveillance programmes and their impact on EU citizens’ fundamental rights. Note,
European Parliament, 2013, p. 33.
54 Voor het eerst in Nederland in 2013 aan de orde gesteld door: J. van Hoboken, A. Arnbak en N. van Eijk,
in: Obscured by the clouds. Zie: <http://www.ivir.nl/publications/vanhoboken/obscured_by_clouds.pdf>.

33

zoekmachine in het informatievoorzieningsproces heeft gekregen te schaden.55
Deze voorbeelden tonen aan dat het noodzakelijk is de relatie tussen de waarden die
bescherming verdienen, te leggen naast de technische processen die plaatsvinden.
III.4.2

Nationale soevereiniteit: jurisdictie en grondrechtschendingen

Het internet legt in verhevigde mate een oud conflict in het internationale publiekrecht
bloot, namelijk dat tussen de universele wereldgemeenschap van burgers en de (andere
burgers uitsluitende) bescherming van eigen ingezetenen binnen het gezagsmonopolie
van de natiestaat. Hoewel het internet in haar organisatie post-Westfaalse trekken
vertoont, leert de Snowdenaffaire dat zij meer dan ooit tot een conflict tussen nationale
en regionale rechtsgemeenschappen leidt.56
Op het internet is de productie, verspreiding en opslag van informatie niet meer
aan plaats en tijd gebonden. De commerciële organisaties bedienen zich van
wereldomspannende netwerken, waarin de beslissingen over waar wordt geproduceerd
en over waar wordt opgeslagen door overwegingen van economische aard worden
bepaald. De cloud is daarvan een voorbeeld. Bestuurlijke organisaties (zoals inlichtingenen veiligheidsdiensten) gaan grensoverschrijdende samenwerkingsvormen aan waarin
zij informatie met elkaar delen. Steeds vaker worden persoonsgegevensbestanden
grensoverschrijdend gekoppeld. De wereldwijde opvraagbare webpagina’s geven
openbare media-uitingen een bereik dat zich uitstrekt tot ver buiten het nationale
domein waarvoor ze oorspronkelijk veelal waren bedoeld. Daarnaast zijn internationaal
georiënteerde elektronische internetmedia ontstaan.
In het algemeen opereren de nationale private dienstverleners in een duidelijk
afgebakende nationale of regionale jurisdictie. Immers, de kantoren, fysieke
infrastructuur en de ondersteunende diensten en apparatuur die de gebruiker met het
internet verbinden, bevinden zich in een (of meer) specifieke jurisdictie(s). Dat bepaalt
welke regels omtrent toegang, veiligheid en gebruik gelden voor een bepaalde gebruiker.
Wereldwijde spelers, zoals Google, opereren in vele nationale markten, zodat niet
altijd duidelijk is onder welk rechtsregime zij vallen. Dit alles leidt tot conflicten tussen
verschillende nationale en regionale juridische en beleidsmatige beschermingsregimes
van grondrechten, die nog niet zijn opgelost. Het Amerikaanse constitutionele recht
is in tegenstelling tot het EVRM gebaseerd op bescherming van personen met de
Amerikaanse nationaliteit (we, the people) en ingezetenen van de VS. Aangezien vele
belangrijke intermediairs Amerikaans zijn en onder het Amerikaanse federale recht
vallen, betekent dat dus dat informatie die door niet-Amerikaanse staatsburgers die
geen ingezetenen zijn van de VS, in de cloud aan hen is toevertrouwd, geen aanspraak
kunnen maken op bescherming onder het Amerikaanse recht. In de VS gaat de
discussie rond de Snowdenaffaire dan ook voornamelijk over het feit dat Amerikaanse
staatsburgers worden afgeluisterd en elektronisch werden gevolgd door de National
Security Agency (NSA). Hoe dat met de uitspraken van het HvJ EU en het EHRM zal
uitpakken, moet nog maar worden afgewacht. In hoofdstuk V.2.1 wordt het Amerikaanse
recht ter zake nader toegelicht.

55 Zie ook III.3.
56 A. Linklater, The Transformation of political community. Ethical foundations of the post-Westphalian era,
Oxford: Polity Press, 1998.

34

De vragen die hier opdoemen, zijn of burgers van andere nationaliteit binnen
verschillende jurisdicties wel over een gelijkwaardige bescherming beschikken als waarover
zij in eigen land of regio beschikken, in hoeverre nationale overheden maatregelen
moeten nemen om het nationale of regionale beschermingsniveau ook buiten het eigen
grondgebied te kunnen verzekeren, in hoeverre zij private dienstverleners in dat verband
verplichtingen kunnen opleggen, en hoe dienstenaanbieders kunnen of moeten omgaan
met tegenstrijdige of moeilijk verenigbare eisen vanuit verschillende jurisdicties ten
aanzien van bepaalde groepen klanten. Een van de maatregelen die Europese overheden
zouden kunnen treffen (Bondskanselier Merkel heeft het al geopperd) is dat vitale
belangen worden beveiligd door mogelijkheden in te bouwen dat bepaalde informatie
uitsluitend wordt verzonden via Europese infrastructuur en dat gegevens niet in een cloud
worden opgeslagen die zich fysiek of rechtens buiten de Europese rechtssfeer bevindt. Het
zijn interessante opties, maar technisch vermoedelijk niet of nauwelijks te realiseren. Safe
harbour-overeenkomsten kunnen niet hetzelfde beschermingsniveau verzekeren om de hier
en in de vorige paragraaf genoemde redenen. Ook het opleggen van verplichtingen aan
bedrijven voor activiteiten die buiten de EU plaatsvinden is om die reden problematisch.

35

IV De belangrijkste juridische kaders
De grondrechtelijke waarden die hiervoor werden besproken krijgen gestalte in
internationale en regionale verdragen, grondwetten en andere nationale wet- en
regelgeving. Op mondiaal niveau zijn dat de VN-verdragen en -organen. Op Europees
niveau zijn dat de verdragen en organen van de Raad van Europa en de EU. Alle lidstaten
van de EU zijn ook lid van de Raad van Europa, maar de Raad van Europa bestrijkt veel
meer landen (bijvoorbeeld Rusland en Turkije). Een organisatie die met niet-juridische
instrumenten in Europa veel aan het internet doet is de Organisatie voor Veiligheid en
Samenwerking in Europa, maar die blijft hier verder buiten beschouwing.57
IV.1

De VN

De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en de resoluties van de AVVN
en de Mensenrechtenraad bevatten algemeen gedeelde normen en waarden. Het
belangrijkste mondiale verdrag ten aanzien van internetvrijheid is het Internationaal
Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten. Het speelt in de regio Europa
minder een rol omdat de normen van dit verdrag ook zijn opgenomen in het EVRM
en het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, die krachtiger
handhavingsmechanismen kennen.
In juli 2012 heeft de Mensenrechtenraad een resolutie aangenomen The promotion,
protection and enjoyment of Human Rights on the Internet (A/HRC/20/L.13), waarin het
accent meer lag op de vrijheid van meningsuiting. De resolutie bevestigt onder andere
dat mensen online dezelfde rechten hebben als offline, roept staten op toegang tot
internet te bevorderen en verzoekt de Speciale Rapporteurs deze kwesties te betrekken
bij de uitoefening van hun mandaten.
Ook in de VN zijn privacy en internet door de Snowdenaffaire hoger op de agenda
gekomen. Op 18 december 2013 aanvaardde de AVVN unaniem de resolutie The
right to privacy in the digital age,58 die was ingediend door Brazilië en Duitsland. De
resolutie bevestigt dat rechten offline ook online gelden, in het bijzonder privacy. In
de resolutie worden staten opgeroepen om nationale wetgeving in lijn te brengen met
internationale verplichtingen, een eind te maken aan illegale activiteiten en toezicht op
inlichtingendiensten te versterken. Verder wordt de UN High Commissioner for Human
Rights gevraagd een rapport voor te leggen aan de 69ste zitting van de AVVN (septemberdecember 2014) over de bescherming van het recht op privacy in de context van
nationaal en extraterritoriaal toezicht op communicatie, interceptie en verzameling van
persoonlijke gegevens. Eind juni 2014 heeft de UN High Commissioner for Human Rights
een rapport uitgebracht, waarin het internationaal recht ten aanzien van de bevordering
en bescherming van het recht op privacy wordt uiteengezet. Het rapport heeft vooral
binnen de internetgemeenschap grote aandacht getrokken, omdat daaruit blijkt dat veel
landen niet voldoen aan de daarin ontwikkelde proportionaliteitsbeginselen. Het rapport
concludeert in paragraaf 47 dat het internationaal recht ten aanzien van mensenrechten
een duidelijk en universeel raamwerk biedt voor de bevordering en bescherming van het

57 Zie: <http://www.osce.org/what/media-freedom>.
58 A/C.3/68/L.45.

36

recht op privacy, ook in de context van binnenlandse en extraterritoriale surveillance, de
onderschepping van digitale communicatie en de verzameling van persoonsgegevens.
De praktijk in vele staten vertoont echter een gebrek aan adequate nationale wetgeving
en/of afdwinging, zwakke procedurele waarborgen en ineffectief toezicht. Dat heeft
bijgedragen aan een gebrek aan verantwoording voor arbitraire of onwettige inbreuken op
het recht op privacy.59
In hoofdstuk II van dit advies is kort aangegeven welke activiteiten met betrekking tot
het internet vanuit de VN-organisaties worden ondernomen. De ITU speelt steeds minder
een rol van betekenis. Het IGF vervult daarentegen een belangrijke rol, die zich verder
moet ontwikkelen.
IV.2
IV.2.1

De Raad van Europa
Het Comité van Ministers en de Parlementaire Assemblee

Zowel het Comité van Ministers als de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa
hebben diverse verklaringen en aanbevelingen aangenomen inzake internetvrijheid.60
In het algemeen kan worden opgemerkt dat deze de bijdrage van ICT aan de vrijheid
van meningsuiting en het recht op informatie onderschrijven en wijzen op de keerzijde,
namelijk dat ICT ook kan worden gebruikt voor censuur. Verder wordt gesteld dat het
recht op vrijheid van meningsuiting, informatie en communicatie gelden onafhankelijk van
het gekozen medium. Het maakt geen verschil of deze rechten worden uitgeoefend op
digitale media of op andere media. Ook zijn bijvoorbeeld verklaringen en aanbevelingen
aangenomen over openheid en toegankelijkheid en het gebruik van internetfilters.
Vanzelfsprekend zijn deze politieke verklaringen en aanbevelingen van belang, zeker als ze
neerslaan in verdragen en wetgeving. In het bestek van dit advies voert het echter te ver in
te gaan op elke afzonderlijke verklaring of aanbeveling.
IV.2.2

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens

Het EHRM doet uitspraken over de interpretatie van het Europees Verdrag tot
bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM), die
bindend zijn voor de lidstaten van de Raad van Europa. Hieronder worden enige zaken
besproken met bijzondere relevantie voor internetvrijheid.
Artikel 10 EVRM
Het EHRM heeft op basis van een verdragsdynamische interpretatie artikel 8 en 10
EVRM naar de eisen van de tijd en de stand van de techniek uitgelegd. Daarbij spelen
de resoluties en verklaringen van de Assemblee en de Raad van Ministers een rol. Deze
uitspraken zijn ook leidend voor de interpretatie van het Handvestvan de grondrechten
van de Europese Unie. Het EHRM heeft zich herhaaldelijk uitgelaten over de essentiële
rol die de pers (daaronder begrepen de elektronische massamedia) voor de democratie
spelen. Een aantal uitspraken vraagt daar de aandacht.

59 Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, The right to privacy in
the digital age, A/HRC/27/37, 30 June 2014.
60 Bijvoorbeeld de Declaration of the Committee of Ministers on human rights and the rule of law in
the Information Society (CM(2005)56 final of 13 May 2005), Recommendation CM/Rec(2007)16,
Recommendation CM/Rec(2007)11, Recommendation CM/Rec(2008)6, Recommendation CM/
Rec(2012)3.

37

Van belang is de zaak Yildirim (EHRM 18 december 2012, appl. 3111/10). Op 23 juni
2009 gaf de Turkse Denizli Strafrechtbank op grond van paragraaf 8 (1)(b) van de
Turkse wet nr. 5651, die publicaties op het internet reguleert en internetdelicten beoogt
te bestrijden, het bevel een site te blokkeren waarop publicaties waren te vinden die
beledigend waren voor de nagedachtenis van Atatürk. Deze site werd gehost door sites.
Google.com. Het bevel werd gegeven in het kader van een procedure tegen de eigenaar/
exploitant van de site. Het Directoraat van de Telecommunicatie werd met de uitvoering
van het bevel belast en dit blokkeerde de toegang in Turkije tot sites.Google.com,
omdat dit de enige effectieve manier zou zijn om de toegang tot de voor wijlen Atatürk
beledigende site onmogelijk te maken. Daarmee werd echter de toegang tot alle andere
sites op sites.Google.com ook afgesneden in Turkije, waaronder die van de heer Yildirim.
De Turkse rechters achtten dat de logische en daarom aanvaardbare consequentie van
het doel van het oorspronkelijke bevel, namelijk het stoppen van verdere beledigingen
van Atatürk op het internet.
Het Hof oordeelt dat de afsluiting, waardoor niemand meer bij de site van Yildirim
kon (dus ook hij zelf niet), in strijd was met artikel 10 van het EVRM. Het Hof verwijst
in het vonnis naar alle relevante Europese en VN verklaringen en resoluties over
internetvrijheid. Hoewel daaruit als leidend beginsel naar voor komt dat prior restraint
niet is toegestaan, houdt het Hof vast aan zijn opvatting dat de Conventie geen
absoluut censuurverbod bevat. Overweging 64 luidt: ‘The Court considers that such prior
constraints are not necessarily incompatible with the Convention as a matter of principle.
However, a legal framework is required, ensuring both tight control over the scope of bans
and effective judicial review to prevent any abuse of power.’
De klager in deze procedure die ten gevolge van deze maatregel geen toegang meer
had tot zijn website, kreeg gelijk. Dit betekent dat het Hof de vrije toegang tot het
internet onder de bescherming van artikel 10 heeft gebracht. Van bijzonder belang voor
internetvrijheid is de overweging 67 waarin het Hof oordeelt dat het blokkeringsbevel in
strijd is met paragraaf 1 van artikel 10 EVRM dat uitdrukkelijk zegt dat de vrijheid geldt
ongeacht grenzen. Het Hof refereert daarbij aan overweging 62 in de Ekinzaak61 waarin
het Hof het verbieden van buitenlandse publicaties veroordeelde. Dat betekent dat de
plaats van vestiging van de hostingdienst niet relevant is, maar wel de plaats waar de
toegang tot het wereldwijde web effectief wordt geblokkeerd. Ligt die in een staat die
lid is van de Raad van Europa, dan is het Verdrag van toepassing. Omgekeerd zal een
ingezetene van een ander land niet kunnen klagen over uitingen in een land dat lid is
van de Raad van Europa waartoe hij via het internet toegang heeft.62 In een vonnis van
11 december 2006 in de zaak Ben El Mahi v. Denmark, (appl. 5853/06) betreffende
een klacht van een Marokkaanse ingezetene tegen Denemarken werd de klacht nietontvankelijk verklaard omdat Denemarken geen rechtsmacht over de klager uitoefende.
Dit vonnis betrof de kwestie in Denemarken rond de publicatie van cartoons met
afbeeldingen van de profeet Mohammed. Op dit moment is nog onbeslist wat het geval
is als de gevolgen van schendingen van grondrechten doorwerken in gebieden waarover
de Raad van Europa rechtsmacht heeft, worden gepleegd in een land dat geen lid is van
de Raad van Europa. Die vraag is door de Snowdenaffaire bijzonder actueel geworden.

61 Annotatie van E.J. Dommering bij de zaak Vereniging Ekin t. France, no. 39288/98, EHRM, 17 juli 2001,
in: NJ 2002, 444.
62 N. Vajic en P. Voyatzis, The internet and freedom of expression and the ECHR’s evolving case-law, in:
Joseph Casadevall e.a. (red.), Freedom of Expression, Oisterwijk, Wolf Legal Publishers, 2013, p. 403.

38

Burgers in een land dat lid is van de Raad van Europa, die via het internet een
schending van in het verdrag gegarandeerde rechten ondervinden, kunnen dus de
bescherming van hun recht bij de nationale en Europese rechter inroepen. Als deze
zich bevoegd acht en een schending constateert, is daarmee nog niet gezegd dat een
dergelijke beslissing in een land dat geen lid is van de Raad van Europa (bijvoorbeeld de
VS), zal worden erkend.
Op 6 juli 2014 hield de Grand Chamber een hoorzitting in de zaak Delphi/Estonia (appl.
64569/09) waarin het draait om de aansprakelijkheid van een Internet Service Provider
voor de inhoud van de informatie die via het internet wordt aangeboden. Mogelijk dat het
EHRM zich in die zaak in meer algemene zin zal uitlaten over de rol van het internet in
de democratie.
Artikel 8 EVRM
Het EHRM heeft de procedurele waarborgen van het dataprotectierecht ontwikkeld vanuit
artikel 8 (Recht op eerbiediging van privéleven, familie- en gezinsleven), door de in artikel
8 gelezen positieve verdragsverplichting tot nationale waarborgen tegen schending in het
leven te roepen.63 In paragraaf III.1 is besproken dat het Hof verkeersgegevens onder
het bereik van artikel 8 heeft gebracht.64 Later deed het dat ook met e-mail.65 Verder is
het Hof zeer expliciet dat het enkele verzamelen van gegevens is aan te merken als een
privacy inbreuk.66
In het kader van mass surveillance wint de beslissing in de zaak Liberty aan
actualiteit.67 Deze zaak begon in de jaren negentig in het Verenigd Koninkrijk toen het
Britse ministerie van Defensie alle telecommunicatie tussen Dublin en Londen begon af
te tappen. De klacht betrof in het bijzonder dat de telefoongesprekken waren gefilterd
volgens geheime filtercriteria en zonder dat er een behoorlijk afluisterbevel bestond.
Deze klacht werd door het Hof gehonoreerd. Het afluisterproces ging in de volgende
fasen in zijn werk. Eerst werd een afluisterbevel uitgevaardigd waarin de te onderscheppen
verbindingen werden aangewezen. Dat kon heel breed zijn: bijvoorbeeld alle zeekabels
die in het Verenigd Koninkrijk aan land komen. Daarna vaardigde de minister van

63 De zaak Gaskin, EHRM 7 juli 1989, Series A nr. 160, NJ 1991, 659 met annotatie van E.J Dommering.
In 1981 kwam het Verdrag inzake de persoonsgegevensbescherming van de Raad van Europa tot
stand dat de algemene beginselen van persoonsgegevensverwerking vastlegt: verzameling, opslag,
verwerking, gebruik en verspreiding slechts met doelgebonden toestemming of een gerechtvaardigd doel,
proportioneel (niet meer en niet langer dan noodzakelijk voor het doel waarvoor ze zijn verzameld), correct
en transparant (inzage- en correctierecht). Dit verdrag heeft model gestaan voor veel nationale wetten in
de Raad van Europalanden en de later door de EU opgestelde richtlijnen.
64 Malone t. Verenigd Koninkrijk, 2 augustus 1984, Series A, nr. 82, zie ook: NJ 1988, 534 met annotatie
van E.J. Dommering.
65 Copland t. Verenigd Koninkrijk, 3 april 2007, nr. 62617/00, zie ook: NJ 2007, 617 met annotatie van
E.J. Dommering.
66 S. en Marper t. Verenigd Koninkrijk, 4 december 2008, nrs. 30562/04 en 30566/04.
67 EHRM, 1 juli 2008, Liberty e.a. t. Verenigd Koninkrijk, nr. 58243/00. NJ 2010, 324, met annotatie van
E.J. Dommering.

39

Binnenlandse Zaken een certificaat uit waarin omschreven werd welke categorieën
informatie mochten worden onderschept via de aangewezen communicatiemiddelen.
Vervolgens werden filtersystemen geïnstalleerd, zoekmachines die op vooraf ingestelde
trefwoorden of combinaties daarvan de communicaties onderschepten. De volgende stap
was het opschonen van de op trefwoorden gefilterde communicaties, zoals het verwijderen
van namen of het verwijderen van details die buiten het opsporingsdoel vielen.
Zoals meestal in dit soort zaken, staat het Hof lang stil bij de vraag of de wettelijke
regels en de praktijk wel voldoen aan het criterium dat de wet toegankelijk moet zijn en
op voorzienbare wijze wordt toegepast, dat wil zeggen of de praktijk in overeenstemming
met de wet is. De zaak spitst zich toe op de voorzienbaarheid van de wettelijke
beperking (in accordance with the law). De criteria daarvoor heeft het Hof opgesomd
in de paragrafen 93-95 van een ontvankelijkheidsbeslissing in de zaak Weber en
Saravis, EHRM 29 juni 2006, appl. 54934/00, in welke zaak het eveneens ging om het
onderscheppen van communicaties volgens een trefwoordensysteem.68 In overweging
62 in deze zaak worden die overwegingen letterlijk geciteerd. Het Hof heeft de criteria
ontwikkeld op basis van individuele communicatieonderscheppingen. Zij vormen een
vijfstappentoets die er als volgt uit ziet:
1. Bestaat er een definitie van de categorieën van personen die mogen worden
afgeluisterd?
2. Is de duur van het afluisteren beperkt?
3. Is er een vastgelegde procedure hoe gegevens mogen worden opgeslagen, gebruikt
en onderzocht?
4. Liggen de voorzorgsmaatregelen vast die bij communicatie van de gegevens aan
derden in acht moeten worden genomen?
5. Onder welke omstandigheden mogen of moeten de gegevens worden vernietigd?
Dit zijn algemene regels die het Hof heeft geformuleerd naar aanleiding van afluisteren,
zodat zij niet onverkort op elke situatie kunnen worden toegepast. De situaties
kunnen variëren van waarneming en opslag met elektronische middelen van de
beeltenis van een persoon (bewakingscamera’s in de cel),69 opslaan van gegevens
over iemands levenspatroon en sociale uitingen, de registers van de inlichtingenen veiligheidsdiensten,70 waarneming en opslag van iemands (elektronische)
communicatiehandelingen (zowel de inhoud als waar en met wie).71
Het Hof beslist in de Liberty-zaak dat de vijfstappentoets ook van toepassing is op
strategic monitoring: ‘The Court does not consider that there is any ground to apply
different principles concerning the accessibility and clarity of the rules governing

68 Die regels zijn overigens ook reeds te vinden in de Huvig en Kruslin-arresten, maar waren toen toegespitst
op individuele vormen van monitoring. Zie ook: NJ 1991, 523, met annotatie van E.J. Dommering.
69 Perry t. Verenigd Koninkrijk, nr. 63737/00, EHRM, 17 juli 2003 Zie ook: NJ 2006, 40, met annotatie van
E.J. Dommering.
70 Segerstedt-Wiberg and others t. Zweden, nr. 62332/00, EHRM 6 juni 2006. Zie ook: NJ 2009, 449 met
annotatie van E.J. Dommering.
71 Copland t. Verenigd Koninkrijk, 3 april 2007, nr. 62617/00, zie ook: NJ 2007, 617 met annotatie van
E.J. Dommering.

40

the interception of individual communications, on the one hand, and more general
programmes of surveillance, on the other.’
In september 2013 legden verschillende mensenrechtenorganisaties rechtstreeks aan
het Europese Hof de vraag voor of de praktijk van de Britse geheime dienst toelaatbaar
is om in het kader van de samenwerking met de NSA op grote schaal trans-Atlantisch
verkeer te onderscheppen ten behoeve van de NSA of te doen onderscheppen door de
NSA.72 In deze zaak is het afwachten of het Hof de vijfstappentoets zal aanscherpen,
door ook materiële onderbouwing van de noodzaak van een programma te verlangen.
IV.3

De Europese Unie

IV.3.1

Algemeen

De EU heeft op het gebied van internetvrijheid normen ontwikkeld, vanuit de in
de Europese rechtsorde verzekerde vrijheid van goederen en diensten, de acquis
communautaire van aan de nationale rechtsorden gemeenschappelijke constitutionele
normen en waarden en, na de vaststelling en ratificatie daarvan, het Handvest van de
grondrechten van de Europese Unie. Deze normen beogen nationale wetgeving van de
EU-lidstaten te harmoniseren. Op grond van artikel 53 van het Handvest is de uitleg
daarvan door het HvJ EU gekoppeld aan de rechtsontwikkeling binnen het EHRM. Kort
gezegd kan worden vastgesteld dat de harmonisering op het gebied van vrijheid van
meningsuiting gebrekkig en gefragmenteerd is. Op het gebied van techniek en privacy is
dat in nog sterkere mate het geval.
De elektronische communicatie
De harmonisatie van de techniek heeft zich, na een klassieke start die geheel was
gebaseerd op de telefonie (het Open Network Provison-kader), geleidelijk ontwikkeld
tot een volledige harmonisatie van een pakket regels dat elektronische communicatie
en communicatiediensten omvat, maar niet de diensten die op de inhoud betrekking
hebben.73 Dit pakket zal uiteindelijk ook een plaats moeten krijgen in een verordening.74
Op het gebied van de privacy zijn twee richtlijnen vastgesteld, namelijk de richtlijn
betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking
van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens75 en
de richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie.76 Op de laatste is
vervolgens een uitzondering gemaakt door langere opslagtermijnen toe te staan van
verkeersgegevens die verband houden met orde en veiligheid. Deze gegevens moesten
langer worden opgeslagen dan uit het doelbeginsel voortvloeit. Dat is vastgelegd in
de dataretentierichtlijn. Deze is echter onverbindend verklaard in april 2014, zodat

72 De zaak Big Brother Watch and others, appl. 58170/13, zie: http://www.echr.coe.int/Documents/
CLIN_2014_01_170_ENG.pdf.
73 Considerans 5 van de Kaderrichtlijn 2002/21/EG.
74 COM/2013/0627 (def)-2013/0309 (COD).
75 Richtlijn 95/46/EG, 24 oktober 1995.
76 Richtlijn 2002/58/EG, 12 juli 2002.

41

de hierop gebaseerde nationale dataretentiewetten moeten worden herzien.77 Op
basis van de toenmalige Derde Pijler is een Kaderbesluit vastgesteld dat ziet op de
gegevensbescherming in het kader van de politiële en justitiële samenwerking in
strafzaken. Dit pakket moet voor wat betreft de algemene dataprotectiebepalingen
geharmoniseerd worden in een verordening. Het Kaderbesluit moet worden vervangen
door een richtlijn.78 Dit samenstel van regels heeft betekenis voor de internetvrijheid.
Een nieuw hoofdstuk vormt het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie
dat het HvJ EU immers verplicht de toepassing van primair en secundair Unierecht
te toetsen aan de grondrechten van het Handvest en ook door lidstaten in acht
moet worden genomen op terreinen binnen de werkingssfeer van het Unierecht.
Een goed voorbeeld daarvan is de Scarlet/Sabambeslissing,79 waarin het Hof de
uitoefening van het verbodsrecht heeft gebaseerd op de auteursrechtrichtlijn in de
informatiesamenleving.80 In overweging 45 stelt het: ‘de nationale autoriteiten en
rechterlijke instanties moeten bij het vaststellen van maatregelen ter bescherming van
auteursrechten een juist evenwicht verzekeren tussen de bescherming van deze rechten
en de bescherming van de grondrechten van personen die door zulke maatregelen
worden geraakt.’ Deze afwegingen, die nauw raken aan de vrije toegankelijkheid van
het internet, hadden een voorgeschiedenis in het wetgevende traject bij de lobby tegen
het Anti-Counterfeiting Trade Agreement dat rechthebbenden vergaande bevoegdheden
beoogde te geven om gebruikers van illegale inhoud de toegang tot het net te
ontzeggen.
De vrijheid van meningsuiting
Op dit gebied is de regelgeving fragmentarisch omdat de EU te maken heeft met de zeer
in nationale tradities gewortelde organisatie van de omroep. Vandaar dat de richtlijn
audiovisuele mediadiensten niet verder komt dan het coördineren van een aantal regels
op het gebied van de reclame.81 Zij heeft bij de laatste wijziging nieuwe aan het internet
gerelateerde ontwikkelingen proberen te ondervangen door naast het aanknopingspunt van
de klassieke omroepmedia een begrippenpaar te introduceren dat de naam heeft gekregen
van lineaire (klassieke massacommunicatie) en non-lineaire (een centraal geagendeerde
dienst die interactief is met de gebruiker) mediadiensten. Dit is een voorbeeld van een
juridische term die geen greep heeft op de onderliggende informatietechnologie, waarvan
enige andere voorbeelden werden gegeven in paragraaf III.4.1.
Daarnaast is de E-Commercerichtlijn van betekenis, die van toepassing is op het gebied
dat niet wordt bestreken door de communicatierichtlijnen en de richtlijn audiovisuele
mediadiensten. Deze bevat een aantal bepalingen, die een intermediair vrijwaren van de
aansprakelijkheid voor de doorgegeven inhoud, hetzij bij puur transport (mere conduit)
hetzij als de inhoud enige tijd of langer wordt vastgehouden (caching en hosting). De in

77 Richtlijn 2006/24/EG, 15 maart 2006.
78 COM (2012)10 en COM (2012)11, beide van 25 januari 2012.
79 Zaak C-70/10, HvJ EU 24 november 2011), met noot E.J. Dommering, in: AMI 2012-2, pp. 49-53.
80 Richtlijn 2002/29/EG.
81 De Richtlijn Audiovisuele Mediadiensten 2010/13/EU.

42

deze richtlijn gehanteerde begrippen werden in paragraaf III.4.1 genoemd als voorbeeld
van juridische begrippen die onvoldoende sporen met de onderliggende technische
werkelijkheid. De voor dit advies belangrijkste onderdelen van deze richtlijn zijn de
bepalingen die een voorafgaand verlof tot toegang van diensten verbieden en het verbod
gebruikers van diensten generiek te monitoren.82
Regelgeving kan onbedoelde effecten hebben als regels toepassing krijgen in een
gebied waarvoor zij niet zijn ontworpen. Dit is een ander aspect van het begrip verwerken
dat in III.4.1 in verband met de cloud is besproken. Het HvJ EU is (daardoor min of
meer door de ruime definitie van de wetgever gedwongen) het begrip verwerken van
persoonsgegevens gaan toepassen op het redigeren van webpagina’s. Dat gebeurde al
betrekkelijk vroeg (in 2003) in het Lindqvist-arrest.83 Daardoor is een begrippenapparaat
en systematiek die oorspronkelijk zijn ontworpen voor databanken, ook van toepassing
geworden op bijna elke webpublicatie, omdat daar vrijwel altijd enige verwerking van
persoonsgegevens zal plaatsvinden.
IV.3.2

Het EU-privacydossier

Het normatieve kader van de privacyregulering heeft zich tot een aantal dossiers
ontwikkeld die hier kort de revue passeren. Het gaat om de volgende kwesties: de
vaststelling van de privacyverordening, de onderhandelingen met de VS naar aanleiding
van de Snowdenaffaire en de grondrechtelijke toetsing door het HvJ EU.
De verordening
De bestaande grote verschillen in implementatie van de privacyrichtlijnen in de lidstaten
van de EU verleiden organisaties ertoe zich te vestigen daar waar de implementatie
voor hen het meest gunstig is. De vaststelling van een verordening beoogt voor de hele
Unie een volledig geharmoniseerd kader vast te stellen waardoor forum shopping wordt
tegengegaan. Zij gaat grotendeels uit van het bestaande begrippenkader, zodat de feilen
die eerder werden gesignaleerd, blijven bestaan. Anderzijds worden de regels op tal van
gebieden aangescherpt (bijvoorbeeld bij het maken van profielen, het plaatsen van cookies
et cetera). Een heet hangijzer blijft de vraag of er Europees toezicht komt of Europees
gecoördineerd landelijk toezicht (zoals in de sector elektronische communicatie). Het
Amerikaanse perspectief komt hier in beeld omdat de verordening bij de gegevensuitwisseling met niet-EU-landen nogal zwaar leunt op een zelfreguleringsmodel, in de
verordening aangeduid als binding corporate rules, terwijl het hierbij vaak zal gaan om
Amerikaanse bedrijven die staan onder Amerikaanse jurisdictie en al dan niet vrijwillig
samenwerken met de NSA. Een punt van discussie blijft hoe in de uitwisseling van
gegevens met derde landen een goede balans kan worden gevonden tussen adequate
rechtsbescherming en soepele gegevensuitwisseling in een mondiale economie.

82 Zaak C-360/10, HvJ EU 16 februari 2012, (Sabam/Netlog).
83 Zaak C-101/01, HvJ EU 6 november 2003, Jur 2003, p. I-12971. Er zijn andere beslissingen aan
voorafgegaan, zoals het Promusicae arrest van 28 januari 2008 (C-275/06, Jur 2008-I-00271). Daarin
stelt het Hof dat de bescherming van een recht van intellectuele eigendom moet worden afgewogen tegen
andere rechten.

43

De relatie met de VS
In de VS maakt de privacyregelgeving onderscheid tussen de private en publieke sector.
De private sector wordt in de VS gereguleerd door de Federal Trade Commission (FTC).
De FTC dwingt de naleving af van beginselen die niet erg afwijken van de Europese
met sancties die vaak hoger zijn dan waarover de dataprotectie-autoriteiten in Europa
beschikken.
De geldende Europese dataprotectierichtlijn verplicht de lidstaten overdracht van
persoonsgegevens te verbieden naar derde landen die geen adequate bescherming
bieden voor persoonsgegevens. Om export van persoonsgegevens naar de VS mogelijk
te maken onder de richtlijn, is het Safe Harbour Framework overeengekomen. Dat
biedt Amerikaanse bedrijven de mogelijkheid zich te registreren als een bedrijf met
een adequaat beschermingsniveau. De procedure houdt in dat bedrijven zelf kunnen
verklaren zich te zullen houden aan zeven principes. Bedrijven kunnen desgewenst
externe deskundigen inschakelen om een onafhankelijk oordeel te vellen. De bedrijven
moeten zich elk jaar registreren bij het ministerie van Handel, dat het bedrijf plaatst op
een lijst van gecertificeerde bedrijven.
Naar aanleiding van het rapport van de Europarlementariër Claude Moraes begin
2014 over de Snowdenaffaire84 wordt druk op de Commissie uitgeoefend om deze
overeenkomst op te zeggen. Volgens het rapport van Moraes biedt het Safe Harbour
Agreement onvoldoende bescherming voor Europese burgers en wordt het onvoldoende
goed nageleefd. Bovendien zijn de uitzonderingen met betrekking tot nationale veiligheid
te ruim gedefinieerd in dit verdrag. Over de mogelijke opzegging van het Safe Habour
Agreement bestaat nog geen consensus. Het Safe Harbour Agreement kende altijd
al zwak toezicht omdat zij slechts betrekking heeft op een deel van de uitgewisselde
data, en zij grotendeels is gebaseerd op zelfcertificatie door bedrijven.85 De Europese
Commissie beslist over voortzetting of wijziging van de Safe Harbour overeenkomst.
Nederland steunt de lijn van de Europese Commissie dat de Safe Harbour overeenkomst
op onderdelen moet worden heronderhandeld en dat opzegging van de overeenkomst
leidt tot een verslechtering van de positie van het bedrijfsleven.86 Nederland beschikt
echter over ruimschoots voldoende kennis van zaken om bij dit onderwerp meer een
leidende rol te spelen.
Wat betreft trans-Atlantische data-uitwisseling in de publieke sector bestaat er al ten
minste één voorbeeld van specifieke afspraken op dit gebied, namelijk de overeenkomst
over de uitwisseling van gegevens inzake internationaal bankverkeer (SWIFT) met
Amerikaanse autoriteiten (het Terrorist Finance Tracking Programme, TFTP-verdrag). Het
Europees Parlement verlangt opschorting van dit verdrag omdat uit de onthullingen

84 Draft report on the US NSA surveillance programme, surveillance bodies in various Member States and their
impact on EU citizens’ fundamental rights and on transatlantic cooperation in Justice and Home Affairs,
Committee on Civil Liberties, Justice and Home Affairs, rapporteur: Claude Moraes, 2013/2188 (INI).
85 C. Connolly, EU/US Safe Harbor, Effectiveness of the Framework in relation to National Security
Surveillance, Speaking / background notes for an appearance before the Committee on Civil Liberties,
Justice and Home Affairs (the LIBE Committee) inquiry on Electronic mass surveillance of EU citizens,
Strasbourg, October 7, 2013.
86 Tweede Kamer der Staten-Generaal, 32 317, nr. 226, pp. 12 en 13.

44

van Snowden zou zijn gebleken dat het verdrag is geschonden, hetgeen echter door de
Europese Commissie wordt ontkend. Het verdrag kent echter grote tekortkomingen: de
beschermingen die in dit verdrag zijn vastgelegd op het gebied van privacy, toegang tot,
en correctie van individuele gegevens blijken in de praktijk vrijwel niet uitvoerbaar te
zijn. Volgens het eerste rapport van de EU-VS-commissie die toezicht houdt op correcte
naleving van het verdrag, kan geen gehoor worden gegeven aan individuele verzoeken
om toegang tot en correctie van persoonlijke data. De reden hiervoor is dat die data
ófwel niet kunnen worden opgevraagd binnen de grotere dataset omdat de autoriteiten
in de VS alleen data met een nexus tot terrorisme(financiering) mogen opvragen; ófwel
worden behandeld in het kader van vertrouwelijke terrorismegerelateerde onderzoeken,
waarover geen mededelingen gedaan mogen worden. De juridische beschermingen in
het TFTP-verdrag blijken dus in de praktijk ontoereikend.87
Er zijn thans onderhandelingen tussen de EU en de VS gaande om voor de publieke
sector tot een Umbrella Agreement te komen. Een knelpunt is dat het Handvest van
de grondrechten van de Europese Unie toezicht door een onafhankelijke data-autoriteit
verlangt, een figuur die de VS niet kent. Verder stuit het ook af op de fundamentele
kloof in het internationaal publiekrecht tussen de soevereine staat die alleen eigen
burgers beschermt en het universaliteitsbeginsel dat wereldburgers overal dezelfde
rechten geeft. De Amerikaanse overheid wil de Europese burgers bij de Amerikaanse
rechter geen rechtsmiddel geven (zie paragraaf III.4.2). Over de uitgangspunten wat
privacybescherming moet zijn bestaan geen grote verschillen van mening, maar over wat
de uitzonderingen in het belang van de nationale veiligheid kunnen zijn wel, omdat de VS
een veel ruimer begrip nationale veiligheid hanteert.
Grondrechtelijke toetsing
Ook in dit domein deed zich al vrij snel de werking van het Handvest van de grondrechten
van de Europese Unie gevoelen. Het HvJ EU verklaarde de dataretentierichtlijn nietig,
omdat zij geen enkele waarborg verschaft die uit de rechten van het Handvest van
de grondrechten van de Europese Unie voortvloeien.88 In dat arrest formuleerde het
een aantal proportionaliteitseisen, waarin de richtlijn in het geheel niet voorzag. Deze
uitspraak roept de vraag op wat de juridische status is van de wetten die in de lidstaten
ter implementatie van de dataretentierichtlijn zijn vastgesteld. De Afdeling advisering
van de Raad van State stelt dat de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens
geldig blijft, maar wel zal moeten worden aangepast aan de eisen die in het arrest
zijn geformuleerd.89 Duitsland heeft de richtlijn nooit geïmplementeerd en zal dat
naar alle waarschijnlijkheid ook nooit doen, omdat het Bundesverfassungsgericht de
implementatiewet in strijd met de grondwet heeft verklaard.

87 Commission report on the joint review of the implementation of the Agreement between the European
Union and the United States of America on the processing and transfer of Financial Messaging data
from the European Union to the United States for the purposes of the Terrorist Finance Tracking Program,
Brussel, 16 maart 2011, pp. 16-17. Zie: http://ec.europa.eu/dgs/home-affairs/news/intro/docs/
commission-report-on-the-joint-review-of-the-tftp.pdf; over dit onderwerp: M. de Goede, The SWIFT affair
and the global politics of European security, in: Journal of Common Market Studies, 50(2), pp. 214-230.
88 Zaken C-293/2012 en C-594-12, HvJ EU, 8 april 2014.
89 Zie: <http://www.raadvanstate.nl/adviezen/samenvattingen/tekst-samenvatting.html?id=287&summary_
only=>.

45

Op 13 mei 2014 heeft het HvJ EU in de Google Spain-zaak een verstrekkende uitspraak
over de privacyaspecten van zoekmachines gedaan.90 Een Spaans dagblad had in 1998
een bericht gepubliceerd waaruit bleek dat de klager in deze zaak (die met name in
het bericht werd genoemd) schulden had gemaakt en in betalingsmoeilijkheden was
gekomen. Dat bericht was op zich juist. De papieren versie van de krant was later op
het internet gezet. De Spaanse Google geeft zestien jaar later bij het intikken van de
naam van de betrokkene het bericht vrij hoog in de zoekresultaten weer. De betrokkene
beriep zich bij de Spaanse rechter op zijn recht om vergeten te worden. Hij wendde zich
tot Google en niet tot de krant. De krant had geen maatregelen genomen om het bericht
van de krant voor zoekmachines niet opvraagbaar te maken, hetgeen technisch kan.
Het draait in deze zaak om de toepassing van de competentiebepalingen van de
privacyrichtlijn en de regel dat de betrokkene zich om zwaarwegende redenen tegen
(verdere) verwerking van persoonsgegevens kan verzetten. De huidige voorziening
van het vernietigingsrecht (right to erasure) in de richtlijn kan in deze context worden
opgevat als een right to be forgotten. Het Amerikaanse hoofdkantoor van Google en de
Spaanse dochteronderneming van Google hadden aangevoerd dat deze niet kon worden
toegepast, omdat de verwerking van persoonsgegevens (het vinden en indexeren van
zoekresultaten) niet in Europa, maar in de VS plaatsvindt. Het Hof vindt dat echter niet
beslissend. Het economische exploitatiemodel van de zoekmachine is gebaseerd op het
koppelen van advertenties aan zoekresultaten. De advertenties worden toegesneden
op de nationale markt waarin de Spaanse dochteronderneming van Google opereert.
In dit geval verkocht de Spaanse Google de advertenties in de Spaanse markt en dat
was voldoende om te beslissen dat de richtlijn van toepassing was. De verwerking
van de persoonsgegevens vond plaats in het kader van de activiteiten van de
dochteronderneming, zoals de richtlijn het zegt. Dit deel van de uitspraak is belangrijk
omdat het aantoont dat Amerikaanse bedrijven en instellingen zich niet zo gemakkelijk
aan de Europese privacywetgeving kunnen onttrekken als zij binnen de EU opereren. Op
dit punt bestaat er geen verschil van mening over de fundamentele betekenis van de
uitspraak. Meer discussie is er over het feit dat de zoekmachine de persoonsgegevens
zou moeten verwijderen als deze verwijzen naar een historische stand van zaken die het
moeilijk op juistheid of relevantie kan controleren. Het HvJ EU betrekt hierbij in ieder
geval niet de beslissing van het EHRM uit 2009 in de Times Inc.-zaak in het kader van
artikel 10 EVRM over het belang dat elektronische archieven op het internet correct
zijn.91 Het uitwissen van de vindbaarheid in de zoekmachine beperkt de toegankelijkheid
van op het internet beschikbare historische bronnen. De uitspraak heeft veel discussie
opgeroepen omdat volgens critici bij de toepassing van de regels van de privacyrichtlijn
in combinatie met de betreffende normen van het Handvest een onvoldoende afweging
heeft plaatsgevonden tussen privacy en andere in het Handvest beschermde rechten,
namelijk de vrijheid van meningsuiting en de ondernemersvrijheid.
Afgezien van deze vragen blijven er ook moeilijkheden bij de toepassing van de uitspraak,
bijvoorbeeld hoeveel zoekresultaten uit welke domeinen moeten worden verwijderd. Een
onafhankelijk adviserend orgaan van de Europese Commissie, de Artikel 29 Werkgroep,
heeft hierover in juli 2014 gesproken met de bedrijven die de grootste zoekmachines

90 Zaak C-131/2012, HvJ EU, 13 mei 2014.
91 Times Newspapers Ltd. (no’s. 1 and 2) t. Verenigd Koninkrijk, no’s. 3002/03 en 23676/03. Zie ook:
Nederlands Juristenblad 2010, 109, met notaties van E.J. Dommering.

46

exploiteren.92 Inmiddels heeft de Nederlandse voorzieningenrechter over dit probleem
een uitspraak gedaan, waarin een afweging wordt gemaakt tussen het right to be
forgotten en de noodzaak historische informatiebronnen toegankelijk te houden.93

92 Zie: <http://www.cbpweb.nl/Pages/pb_20140725_privacy-toezichthouders-zoekmachines-recht-omvergeten-te-worden.aspx>.
93 Rechtbank Amsterdam 18 september 2014, ECLI: NL: RBAMS: 2014: 6118.

47

V

Vier typen van problemen

In dit hoofdstuk beschrijven wij vier typen van problemen die karakteristiek zijn voor de
hiervoor besproken vragen. 1. Hoe zal het multistakeholdermodel van ICANN zich verder
ontwikkelen? 2. De dilemma’s van de liberale democratieën als de VS en Nederland,
die enerzijds de vrijheid van het internet voorstaan, maar anderzijds voor bepaalde
doelen vergaande controle toestaan van burgers die zich op het internet bewegen 3.
De autoritaire staten in het internettijdperk en 4. De rol van internationaal opererende
bedrijven. De analyse van deze casus moet binnen het bestek van dit rapport kort
blijven.
V.1

Het multistakeholdermodel en de rollen die staten, bedrijven en
niet-gouvernementele organisaties kunnen spelen in internetgovernance

Het multistakeholdermodel
Dit model kan op brede steun rekenen, zoals hieronder zal blijken en ook bleek tijdens
de NETmundial-bijeenkomst in Sao Paulo in april 2014, een bijeenkomst die de
Braziliaanse regering buiten de bestaande fora om had georganiseerd.94
Er zitten verschillende haken en ogen aan de multistakeholderbenadering.95 Het begrip
impliceert dat alle betrokkenen kunnen deelnemen aan de besluitvorming op voet van
gelijkwaardigheid. Het is echter een illusie te veronderstellen dat staten en andere
betrokkenen op voet van gelijkheid kunnen deelnemen aan de besluitvorming. Staten
beschikken nu eenmaal over andere middelen dan andere betrokkenen. Anderzijds
kunnen staten in een vrije discussie nauwelijks openlijk standpunten innemen zonder
de indruk te wekken dat het gaat om een officieel standpunt. Bedrijven en nietgouvernementele organisaties (NGO’s) hebben daarin meer vrijheid.
In de praktijk worden vaak brede categorieën belanghebbenden gehanteerd, zoals het
bedrijfsleven, staten en niet-gouvernementele organisaties. Binnen deze categorieën
kunnen de opvattingen sterk uiteenlopen, zodat het aanwijzen van vertegenwoordigers
op zich een politiek proces wordt. Procedures om vast te stellen wie de legitieme
vertegenwoordigers van een categorie betrokkenen zijn, kunnen gemakkelijk worden
gemanipuleerd.
Als derde punt betekent de multistakeholderbenadering niet meer of minder dan het
horen van groeperingen die worden geraakt door te nemen besluiten. In een nationale
context geschiedt dat binnen duidelijke institutionele kaders door burgers die duidelijke
rechten en plichten hebben. Zo bereidt het ministerie van Economische Zaken de
vergaderingen van de GAC binnen ICANN zorgvuldig voor met alle belanghebbenden
in Nederland. Dat berust op een bestuurlijke praktijk van het ministerie en niet op
een inspraakrecht van de betrokkenen. In een internationale context is dat veel
gecompliceerder. Wie de belanghebbenden zijn, wat hun rechten en plichten zijn, wie

94 Zie: <http://netmundial.br/wp-content/uploads/2014/04/NETmundial-Multistakeholder-Document.pdf>,
geraadpleegd op 26 juni 2014.
95 M. Mueller, Network and States, Cambridge, Londen, MIT Press 2010, pp. 264-266.

48

vertegenwoordigers aanwijst zijn belangrijke vragen. Een multistakeholderbenadering
vergt dus een minimum aan institutionalisering.
Aanvankelijk daagde de internetgemeenschap de gevestigde macht van multilaterale
organisaties en staten uit, maar inmiddels zijn deze organisaties zelf onderdeel van
de gevestigde orde en verdedigen zij hun eigen belangen en voorrechten, zoals riante
salarissen.96 Het gebrek aan formele structuur betekent aan de andere kant weer dat
er beleidsconcurrentie bestaat tussen de verschillende groepen, zodat er binnen ICANN
een discussie over machtenscheiding à la Montesquieu op gang is gekomen.
Desondanks blijft het multistakeholdermodel grote aantrekkingskracht houden
vanwege de solidariteit van de internetgemeenschap en de bindende factor van
interconnectiviteit.97 Staten, bedrijven en NGO’s blijven echter naar hun aard principieel
verschillende entiteiten. Derhalve verschillen hun rollen en functies, hoewel die dikwijls
ook door elkaar lopen.98 Dit wordt hieronder toegelicht.
Democratische rechtsstaten bieden burgers waarborgen, die zij meestal ook bepleiten in
internationale organisaties. Daarnaast moeten staten verschillende belangen zorgvuldig
tegen elkaar afwegen; bedrijven en NGO’s doen dat niet. Het internet kent geen grenzen,
terwijl de jurisdictie van een staat beperkt is tot zijn territorium. Voor dat deel van het
internet kunnen staten nationale belangen veilig stellen, maar dat heeft beperkingen
door het grensoverschrijdende karakter van vrijwel al het internetverkeer.
Bedrijven beschikken in vele gevallen over technische kennis die niet aanwezig is
bij andere partijen, omdat die niet over de middelen en de drijfveer beschikken om
aanzienlijke investeringen te plegen in de ontwikkeling van technische kennis. De
ontwikkeling en actualisering van antivirussoftware is daarvan een voorbeeld. Deze taak
kan goed worden overgelaten aan commerciële partijen. Als er concurrentie is tussen
aanbieders van vergelijkbare diensten, heeft de consument keuzevrijheid die bedrijven
aanspoort een optimaal product te leveren. Het nadeel is dat zij dominante posities op
vitale onderdelen van het internet kunnen gaan bezetten en een proces van toe-eigening
in de open end-to-end-omgeving proberen te forceren.
NGO’s kunnen belangrijke functies vervullen, zoals de ontwikkeling van normen. Zo
worden zij vaak gezien als een drijvende kracht achter de totstandkoming van het
Ottawaverdrag, dat tot doel heeft de productie, handel, opslag en het gebruik van
anti-personeelmijnen wereldwijd uit te bannen. NGO’s voeren vaak campagnes om
bekendheid te geven aan misstanden of om kwesties op de politieke agenda te zetten.
Er zijn NGO’s die opkomen voor algemene belangen, maar ook NGO’s die de specifieke
belangen van hun achterban (vaak leden) behartigen. Evenals bedrijven ontberen NGO’s
een democratische legitimiteit, al kunnen zij waarden of belangen vertegenwoordigen
die brede aanhang genieten. Bovendien zijn de meeste NGO’s gevestigd in westerse

96 Idem, pp. 217-219.
97 Zie ook: Laura DeNardis, The global war for internet governance, New Haven en London: Yale University
Press, 2014, pp. 226-227.
98 Over de rollen die bedrijven en NGO’s kunnen vervullen, zie ook: AIV, De rol van NGO’s en bedrijven in
internationale organisaties, advies nummer 51, Den Haag, oktober 2006, pp. 7-10.

49

landen.99 Verder komt het steeds meer voor dat NGO’s in ontwikkelingslanden die
financiering ontvangen uit westerse landen, door de regering in hun eigen land verdacht
worden gemaakt, worden gehinderd in hun activiteiten of zelfs worden verboden.
In paragraaf II.2 is vermeld dat de WGIG een definitie heeft geformuleerd van
internetgovernance. Deze luidt als volgt: ‘Internet governance is the development and
application by Governments, the private sector and civil society, in their respective roles, of
shared principles, norms, rules, decision-making procedures, and programmes that shape
the evolution and use of the Internet.’100 Landen die een greep op de inhoud van de
communicaties hebben, hebben de neiging dit begrip te ruim te interpreteren, als zou
het ook om de inhoud van communicatie gaan. De enge opvatting is dat het niet over
de inhoud gaat. Anderzijds kan het begrip ook weer te eng worden uitgelegd. Van Eeten
en Mueller101 wijzen erop dat het begrip internetgovernance in de wetenschappelijke
literatuur vaak te eng wordt geïnterpreteerd, namelijk met een sterke focus op ICANN
en op de invloed van staten. Maar internetgovernance omvat ook in de enge opvatting
meer dan dat. Ook telecommunicatiebeleid is relevant voor internetgovernance, omdat
dit onder andere de regulering van het internet, mededingingsbeleid en regulering van
interconnectiviteit betreft. Verder heeft het adresseersysteem met domeinnamen een
belangrijke commerciële wervingsfunctie gekregen en moet dit ook worden gezien als
onderdeel van internetgovernance. Ook is de economische benadering van veiligheid van
het internet van belang, naast de technische benadering. De economische benadering
bestudeert de prikkels voor actoren om al dan niet maatregelen te nemen om de
veiligheid van het net te vergroten. Dat kan gevolgen hebben voor cybercrimebestrijding
en voor nationale veiligheid. Van Eeten en Mueller benadrukken dat internetgovernance
plaatsvindt in een omgeving die wordt gekarakteriseerd door lage formalisering,
heterogene organisaties, zeer veel actoren en een diffuus verdeelde beslissingsmacht.
Besluitvorming vindt niet zozeer plaats in een formeel centraal proces, maar via de
markt, in netwerken gebaseerd op vertrouwen, reputaties en wederkerigheid, via peer
production (vrijwillige bijdragen van vele autonome actoren) en crowd sourcing.102
Zo wijzen zij erop dat dienstverleners die toegang tot het internet bieden, ook een
rol zijn gaan spelen in de beveiliging van het netwerk en van de apparatuur van
klanten, op grond van economische overwegingen. Tot op heden heeft deze mix van
organisatievormen goed gefunctioneerd.
De toekomst van ICANN
Er blijft veel kritiek op de beheersstructuur van ICANN bestaan. Omdat ICANN een
monopoliepositie heeft en onder toezicht staat van het Amerikaans ministerie van
Handel, heeft de Amerikaanse overheid potentieel een grotere invloed dan andere
landen op een belangrijk element van het internet. Hoewel ICANN een Governmental

99

Idem, pp. 30-31.

100 Report of the Working Group on Internet Governance, June 2005, p. 4, punt 10. Zie: <http://www.wgig.
org/docs/WGIGREPORT.pdf>, geraadpleegd op 24 juli 2014.
101 M. van Eeten en Milton L. Mueller, Where is the governance in Internet governance?, New Media &
Society, 15 (5), August 2013, pp. 720-736.
102 L.B. Solum, Models of internet governance, zie: <http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_
id=1136825>, geraadpleegd op 6 juni 2014.

50

Advisory Committee (GAC) kent, dat openstaat voor alle staten, vinden vele landen dat ze
onvoldoende zeggenschap hebben over ICANN.
De Amerikaanse overheid heeft in maart 2014 bekend gemaakt dat zij de
verantwoordelijkheid voor de coördinatie van domeinnamen wil overdragen aan de
multistakeholderinternetgemeenschap en zij heeft ICANN verzocht een publieke consultatie
over de wenselijke toekomstige structuur te houden.103 Het ministerie heeft daarbij de
hoop uitgesproken dat ICANN andere belangrijke internetorganisaties van het eerste uur
zal betrekken, zoals de Internet Engineering Task Force (IETF), Internet Architecture Board
(IAB) en ISOC. Ook heeft het ministerie van Handel randvoorwaarden gesteld aan de
uitkomst van de consultatie. Het voorstel voor de overdracht van verantwoordelijkheden
moet kunnen rekenen op brede steun en de volgende uitgangspunten respecteren:
het multistakeholdermodel, behoud van de veiligheid, stabiliteit en veerkracht van
het internetdomeinsysteem, voldoen aan de behoeften van internetgebruikers en de
openheid van het internet bewaren. Verder heeft het ministerie aangegeven dat de
verantwoordelijkheden niet zullen worden overgedragen aan een regeringsgeleide of
intergouvernementele organisatie.
In de Montevideo Verklaring over de Toekomst van Internetsamenwerking (7 oktober
2013) spraken de leiders van de belangrijkste internetorganisaties zich uit voor een
spoedige mondialisering van de ICANN en IANA-functies naar een omgeving waarin alle
belanghebbenden, inclusief regeringen, kunnen deelnemen op voet van gelijkheid. Deze
verklaring is onder andere ondertekend door de leiders van IAB, ICANN, IETF, ISOC,
W3C.104
De wijze waarop en aan wie een geherstructureerd ICANN of een nieuwe organisatie
verantwoording zal gaan afleggen, is daarbij een van de lastigste vragen. Het is nog niet
duidelijk op welke termijn dit voornemen daadwerkelijk tot veranderingen zal leiden. De
situatie waarin ICANN zich bevindt lijkt wel wat op die van de 17de eeuwse Republiek van
de Verenigde Nederlanden: toen zij zich had losgemaakt van de absolute macht van de
Spaanse Koning, moest zij op zoek naar een nieuwe soeverein. De AIV signaleert dat de
toekomstige structuur van ICANN een belangrijk aandachtspunt van de regering moet zijn.
Op de bijeenkomst van ICANN in oktober 2014 is een High Level Team samengesteld met
vertegenwoordigers van alle belanghebbenden, dat een oplossing moet uitwerken. Bezien
zal worden of twee van de drie taken van ICANN (namelijk protocollen en IP-adressen)
kunnen worden afgestoten en ICANN uitsluitend verantwoordelijk te maken voor het
beheer van domeinnamen. Een mogelijke toekomstige plaats van vestiging is Genève,
maar alles is nog in discussie. Het is een onderwerp dat naar het oordeel van de AIV de
aandacht van de regering vergt.
Het belang van technische organisaties voor internetvrijheid
Zoals hierboven is aangegeven is de opname van een domeinnaam in de root een
noodzakelijke voorwaarde om dat internetadres te kunnen bereiken, tenzij men het IPadres van een website rechtstreeks kent. ICANN neemt in beginsel alle domeinnamen
op. Een domeinnaam kan worden verwijderd in gevallen waarin legitieme belangen van

103 Zie: <http://www.ntia.doc.gov/press-release/2014/ntia-announces-intent-transition-key-internet-domainname-functions>, geraadpleegd op 25 juni 2014.
104 Zie: <https://www.icann.org/news/announcement-2013-10-07-en>, geraadpleegd op 25 juni 2014.

51

derden zich verzetten tegen continuering van de registratie. Indien autoritaire staten
de opname van domeinnamen in de root zouden kunnen tegenhouden, dan zouden zij
niet alleen in eigen land censuur kunnen toepassen, maar wereldwijd. Informatie die
deze regimes onwelgevallig zou zijn, zou onder een andere domeinnaam alsnog kunnen
worden gepubliceerd, maar dat zou die domeinnaam eveneens blootstellen aan het
risico op verwijdering uit de root. Informatie die deze regimes onwelgevallig zou zijn, zou
daardoor moeilijk te vinden zijn op het internet. Het blokkeren van een domeinnaam
kan daardoor onderdeel worden van een bredere campagne de toegang tot bepaalde
websites te hinderen of onmogelijk te maken. Het is daarom van belang dat de controle
over de root in neutrale handen blijft.
Eén van de meest privacygevoelige aspecten van ICANN is het beleid ten aanzien van
de WHOIS databases voor de algemene topdomeinnamen. Elke internetgebruiker kan
via een dergelijke WHOIS nagaan wie een domeinnaam heeft geregistreerd en wat de
contactgegevens zijn van dat bedrijf of die persoon. Uit deze database kunnen dus
persoonsgegevens worden opgevraagd. De Expert Working Group doet onderzoek naar
methoden om enerzijds bijvoorbeeld informatie aan opsporingsdiensten te kunnen
verstrekken en intellectuele eigendomsrechten te kunnen beschermen en anderzijds
privacy beter te waarborgen dan in het huidige systeem. Sommige beheerders van
landendomeinen zijn al aan deze bezwaren tegemoet gekomen, met name in Europa. Zij
tonen minder persoonsgegevens aan het publiek.105 De WHOIS van de Stichting Internet
Domeinregistratie Nederland, die de domeinnamen voor het domein .nl registreert, toont
geen adresgegevens van de domeinnaamhouder. Gerechtsdeurwaarders en advocaten
kunnen die wel opvragen. Nederland zou een dergelijke oplossing ook internationaal
kunnen uitdragen.
Open standaarden (open source software) kunnen bijdragen aan de bescherming van de
rechten van internetgebruikers, omdat het mogelijk is te controleren of achterdeurtjes
zijn ingebouwd die het verkeer aftappen en controleren. Maar er zijn ook lobby’s die dat
willen voorkomen. Het nieuwe internetprotocol versie 6 (IPv6-protocol) voor de langere
IP-adressen bevatte een privacybeveiliging, die er later weer is uitgehaald.
De activiteiten van W3C hebben een grote invloed op de privacy van gebruikers. Het
world wide web en zoekmachines maakten het mogelijk informatie op het internet te
vinden. Bij het begin van de toepassing van het world wide web sloegen websites en de
computer van de gebruiker niet op welke pagina’s eerder waren bezocht. Het protocol
voor websites bevatte geen mogelijkheid om na te gaan vanaf welke computer (vanaf
welk IP-adres) de website werd benaderd. Om de commerciële mogelijkheden van het
internet te vergroten, werd het protocol aangepast.106 Zo moet een gebruiker kunnen
wisselen tussen de websites van de winkel en die van de bank om een bestelling te
kunnen plaatsen via een website, zonder dat de website van de winkel de bestelling
kwijtraakt. Dit is het begin geweest van de behavioural targeting-industrie. Door bij het
ontwerpen van technische specificaties rekening te houden met privacyaspecten,

105 Lee A. Bygrave c.s., The naming game: governance of the Domain Name System, in: Lee. A. Bygrave en
Jon Bing, Internet Governance, infrastructure and institutions, Oxford: Oxford University Press, 2009, p. 164.
106 Lawrence Lessig, Code version 2.0, New York: Basic Books, 2006, pp. 47-49. Zie ook: <http://codev2.
cc/download+remix/Lessig-Codev2.pdf>, geraadpleegd op 16 juni 2014.

52

kunnen de genoemde organisaties een belangrijke rol spelen bij de bescherming van
internetvrijheid.107
W3C heeft enkele initiatieven genomen ter bescherming van de privacy van gebruikers.108
W3C heeft het Platform for Privacy Preferences Project uitgevoerd, dat tot een protocol
leidde waardoor websites aan de browser van computergebruikers laten weten welke
gegevens over de gebruiker worden verzameld. Dit protocol wordt echter nauwelijks
toegepast. Daarnaast heeft W3C een voorstel gepubliceerd om gebruikers in staat te
stellen zelf te bepalen welke gegevens bedrijven kunnen verzamelen over hun gedrag
op het internet. Het is gewenst dat de VS, als land van vestiging van de grootste
internetbedrijven, de EU en andere westerse landen overleg voeren met W3C over de
wijze waarop het gebruik van dergelijke protocollen kan worden bevorderd en welke rol
regeringen en W3C daarin kunnen spelen.
Het Internet Governance Forum
Het IGF vervult een nuttige functie maar kampt met een gebrek aan menskracht
en fondsen, waardoor de voorbereiding van de bijeenkomsten niet optimaal is.
De agenda wordt daardoor in belangrijke mate bepaald door landen, bedrijven en
instellingen die wel geld geven. Het lijdt ook onder de conflicterende waarden, die
sterke gemeenschappelijke normstelling bemoeilijkt (zie hoofdstuk II). Bovendien zijn
grote partijen als Google en Facebook er niet vertegenwoordigd. De AIV beveelt aan
dat de participatie van Nederland aan dit forum versterkt wordt door middel van een
institutionele voorbereiding van IGF-bijeenkomsten met het veld en door een hoger
budget ter beschikking te stellen.
V.2

De dilemma’s van de westerse democratische staten: de Verenigde Staten
en Nederland

De hierna te schetsen dilemma’s zien op het feit dat de westerse constitutionele
democratieën enerzijds een zeer grote openbare- en privécommunicatievrijheid voorstaan
en realiseren, maar anderzijds – vanwege de permanente terreurdreiging en gefaciliteerd
door de bijna onbegrensde technische controlemogelijkheden – steeds meer gegevens
gaan verzamelen. Dat maakt meer toezicht op het privéleven en communicatie mogelijk,
waardoor het recht op privéleven en de onbevangen communicatie in het gedrang
dreigen te komen. Als democratieën die twee aspecten niet met elkaar verbinden in een
rechtsstatelijk kader, dreigen het Janusgezichten te worden die tegengestelde werelden
laten zien, al naar gelang hoe men ernaar kijkt. Vanwege verschillen in de rechtsorden
van de VS en van Nederland, gaan deze landen anders om met deze dilemma’s. Ter
illustratie wordt hieronder besproken hoe deze dilemma’s in de VS en Nederland worden
behandeld binnen hun specifieke rechtsorde. De situatie in de Verenigde Staten is ook
voor Nederlanders van belang, omdat de grootste internetbedrijven (met sociale media,
zoekmachines en clouds) zijn gevestigd in de Verenigde Staten.

107 Laura DeNardis, The global war for internet governance, New Haven and London: Yale University Press,
2014, pp. 78-79.
108 Idem, p. 79.

53

V.2.1

De Verenigde Staten

Internetvrijheid
In paragraaf IV.1 is verwezen naar het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en
politieke rechten, dat in de artikelen 17 en 19 respectievelijk het recht op privacy en
op vrijheid van meningsuiting vastlegt. De VS interpreteren artikel 2 van dit verdrag109
als zouden de rechten genoemd in het verdrag alleen toekomen aan personen die zich
zowel binnen het territoir van de VS als onder de jurisdictie van de VS bevinden.110 Dit
uitgangspunt wordt nog steeds gehanteerd, omdat bij de ratificatie van het verdrag het
voorbehoud gemaakt is dat de bepalingen van het verdrag niet self executing zijn. Over
het beginsel dat de bescherming van de Grondwet alleen aan Amerikaanse burgers
en ingezetenen van de VS toekomt, is de laatste jaren een discussie gaande over de
universele waarde van de in de Constitutie gegarandeerde rechten.111 Ook onder invloed
van de Snowdenaffaire is er beweging in dit standpunt te constateren. De President
heeft initiatieven op dit vlak aangekondigd.112
De Verenigde Staten hebben op basis van het Eerste Amendement altijd een
voortrekkersrol in de wereld gespeeld ten aanzien van de vrijheid van meningsuiting,
ook bij het internet. Al vrij snel heeft de VS het internet als een voor de vrijheid
van meningsuiting belangwekkend medium erkend. In een reeks beslissingen, te
beginnen bij Reno vs ACLU,113 werden de beginselen van de ruime bescherming van de
persvrijheid op het internet toegepast en werden filtermaatregelen in de meeste gevallen
veroordeeld. In contrast met deze traditie staan de maatregelen die de VS in het belang
van de nationale veiligheid toelaatbaar achten. De Snowdenaffaire heeft dat duidelijker
dan ooit aan het licht gebracht.
De Amerikaanse grondwet kent geen zelfstandig recht op privacy. Dit recht is voornamelijk
afgeleid van het Vierde Amendement, dat burgers beschermt tegen onredelijke doorzoekingen en inbeslagname. Deze oorsprong verhindert toepassing op de particuliere
sector. Er is wel een Privacy Act, die alleen van toepassing is op de overheid. Gegevens die
vrijwillig bekend zijn gemaakt aan bedrijven, mogen door deze bedrijven voor andere doelen
worden gebruikt zonder toestemming van de betrokkene. Daarnaast zijn in diverse wetten
privacybepalingen opgenomen. Privacybepalingen kunnen vanwege nationale veiligheid
terzijde worden geschoven. Er zijn geen dataretentieregels die bedrijven verplichten data
te bewaren.

109 ‘Each State Party to the present Covenant undertakes to respect and to ensure to all individuals
within its territory and subject to its jurisdiction the rights recognized in the present Covenant, without
distinction of any kind, such as race, colour, sex, language, religion, political or other opinion, national or
social origin, property, birth or other status.’
110 CCPR/C/USA/4, 30 December 2011, pp. 142-143.
111 David Cole, Are Foreign Nationals Entitled to the Same Constitutional Rights as Citizens?, T. Jefferson
Law Review, no. 25, 2003, pp. 367-388.
112 Presidential Policy Directive, Signals Intelligence Activities, Policy Directive 28, 2014 WL 187435,
January 17, 2014, http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/01/17/presidential-policy
directive-signals-intelligence-activities, geraadpleegd op 16 juni 2014.
113 521 US 844 (1997).

54

De VS heeft een systeem voor dataprotectie dat sterk afwijkt van de systemen die de
EU en veel andere landen kennen. De VS kent namelijk geen algemene wet voor de
bescherming van gegevens door bedrijven, maar veel sectorale wetgeving. Niet alle
sectoren kennen wetgeving, zodat er lacunes zijn. Er is geen dataprotectie-autoriteit die
toeziet op de naleving van de wetgeving.114 Slechts een klein aantal wetten limiteert de
hoeveelheid gegevens die bedrijven mogen verzamelen. In de ongereguleerde sectoren
kunnen bedrijven persoonsgegevens bovendien voor allerlei doelen gebruiken zonder
toestemming van de klant. Bedrijven hoeven dan de klant niet te informeren over dit
gebruik en geen mogelijkheid te bieden zich daaraan te onttrekken. De regelgeving van
de Europese Unie daarentegen bindt voor alle sectoren de verzameling, de verwerking en
het gebruik van gegevens aan een vooraf gespecificeerd doel en geeft de burger meer
zeggenschap over de gegevens nadat hij die heeft verstrekt. De verschillen tussen de
VS en de EU leveren spanningen op bij de trans-Atlantische uitwisseling van gegevens,
waarbij de EU eisen stelt aan het beschermingsniveau die in de VS moeilijk gerealiseerd
kunnen worden (zie pargraaf IV.3.2).
Privacy en inlichtingen- en veiligheidsdiensten: Snowden
In 2002 werd door de Defense Advanced Research Projects Agency, uit wiens schoot ooit
het internet is geboren, de Information Awareness Office opgericht met als doelstelling
om de wereld van de Total Information Awareness (TIA) te bereiken. Als gevolg van
9/11 werd het TIA-programma gewijzigd in een programma voor een contraterrorismeinformatie-infrastructuur. Hiervoor ontbrak iedere wettelijke basis, hetgeen een reden
was voor de Senaat (en later het Huis van Afgevaardigden) de ontwikkeling van TIA in
2003 stil te leggen. TIA krijgt dan ook geen financiering meer. Na het stilleggen van het
TIA-programma zijn de ontwikkelingen onder een andere naam verdergegaan. In 2007
heeft de NSA het project ondergebracht bij een al sinds 1970 actieve Special Source
Operation onder de naam PRISM, waarin door de NSA wordt samengewerkt met een
honderdtal Amerikaanse trusted companies.
Snowden onthulde onder andere dat de NSA permanent massaal verkeersgegevens van
telefoongesprekken van Amerikanen verzamelde en opsloeg. Dit gebeurde vanaf 2006
op basis van section 215 van de USA PATRIOT Act (2001) en met jaarlijks hernieuwde
toestemming van de Foreign Intelligence Surveillance Court (FISC). De FISC verbood
de NSA dataminingtechnieken toe te passen op de verkeersgegevens, er mocht alleen
gericht in worden gezocht. Daarnaast verzamelde de NSA de inhoud van communicatie,
waaronder telefoongesprekken en e-mails, van personen waarvan werd aangenomen dat
zij buitenlander zijn en niet in de VS verblijven. De juridische basis daarvoor is section
702 van de FISA Amendments Act (2008).
Naar aanleiding van de onthullingen door Snowden heeft de Amerikaanse president een
commissie ingesteld, de President’s Review Group on Intelligence and Communications
Technologies, die in december 2013 verslag uitbracht aan de president.115 Daarnaast
heeft de Amerikaanse Privacy & Civil Liberties Oversight Board (PCLOB) twee rapporten

114 Graham Greenleaf, The influence of European data privacy standards outside Europe: implications
for globalisation of Convention 108?, University of Edinburg School of Law, Research Paper Series no.
2012/12, pp. 3-6.
115 Liberty and security in a changing world, Report and Recommendations of The President’s Review Group
on Intelligence and Communications Technologies, December 2013.

55

uitgebracht, één over section 215 en één over section 702.116 De rapporten gaan niet
in op andere NSA-programma’s die volgens Snowden zouden bestaan, waaronder de
beschuldigingen dat de NSA versleuteling van berichten brak (Bullrun) en zwakheden in
programma’s van bedrijven kende of zelfs liet inbouwen, waardoor de NSA kon inbreken
in computers.117
De vraag naar de (juridische) toelaatbaarheid van de activiteiten van de NSA wordt
in deze rapporten beoordeeld vanuit het perspectief van de Amerikaanse grondwet
en wetgeving. De Presidential Review Group maakt slechts een korte opmerking over
mensenrechten.118 Het rapport van de Presidential Review Group en het rapport
van de PCLOB over section 702 beschrijven in detail de juridische kaders van de
onderschepping van communicatie van buitenlanders die buiten de VS verblijven.
Er zijn daarbij belangrijke verschillen met onderschepping van communicatie van
Amerikanen en personen die legaal in de VS verblijven. Amerikanen en personen die
legaal in de VS verblijven worden beschermd door het Vierde Amendement op de
grondwet.119 Als het gaat om deze groep, dan heeft de regering een probable cause
nodig en een individueel bevel (warrant, rechterlijke machtiging) om gericht onderzoek
te mogen doen. Voor buitenlanders buiten de VS gelden beide voorwaarden niet,
zelfs niet als de onderschepping van de communicatie binnen de VS plaatsvindt. In
plaats van een probable cause moet er slechts een reasonable belief zijn dat een
e-mailadres of telefoonnummer wordt gebruikt voor internationaal terrorisme, nucleaire
proliferatie, vijandige cyberactiviteiten en dergelijke.120 Het voorgaande betekent dat
de vertrouwelijkheid van communicatie en de privacy van buitenlanders buiten de VS
aanzienlijk minder bescherming geniet dan die van Amerikanen en buitenlanders die
in de VS verblijven. De Presidential Review Group stelt voor buitenlanders dezelfde
rechten toe te kennen (inzagerecht, correctierecht, juridische remedies) als Amerikanen
en ingezetenen hebben onder de Privacy Act, ook ten aanzien van inlichtingen- en
veiligheidsdiensten, tenzij er dwingende redenen zijn dat niet te doen. Daarmee zou de
praktijk van het Department of Homeland Security worden geformaliseerd.121 Attorney
General Holder heeft op 25 juni 2014 toegezegd aan de Europese ministers van Justitie
en Binnenlandse Zaken dat de Amerikaanse regering een wetsontwerp aan het Congres
zal voorleggen waarin de werking van de Privacy Act wordt uitgebreid tot burgers van

116 Privacy & Civil Liberties Oversight Board, Report on the Telephone Records Program Conducted under
Section 215 of the USA PATRIOT Act and on the Operations of the Foreign Intelligence Surveillance Court,
January 2014, alsmede Report on the Surveillance Program Operated Pursuant to Section 702 of the
Foreign Intelligence Surveillance Act, 2 July, 2014.
117 Zie: <https://www.eff.org/nsa-spying>.
118 Liberty and security in a changing world, Report and Recommendations of The President’s Review Group
on Intelligence and Communications Technologies, December 2013, p. 155.
119 The right of the people to be secure in their persons, houses, papers, and effects, against unreasonable
searches and seizures, shall not be violated, and no Warrants shall issue, but upon probable cause,
supported by Oath or affirmation, and particularly describing the place to be searched, and the persons
or things to be seized.
120 Liberty and security in a changing world, Report and Recommendations of The President’s Review Group
on Intelligence and Communications Technologies, December 2013, pp. 152-153.
121 Idem, p. 157, recommendation 14.

56

de EU.122 Europese burgers zouden dan bijvoorbeeld dezelfde rechten krijgen als
Amerikanen om genoegdoening te verkrijgen als beschermde informatie zonder legitieme
grondslag wordt gedeeld met anderen. Kennelijk zou de voorgenomen uitbreiding van
de werking van de Privacy Act niet gelden voor andere buitenlanders. Zoals hierboven
aangegeven is het niveau van bescherming van privacy in de VS in diverse opzichten
aanzienlijk lager dan in de EU.123
De rapporten van de Presidential Review Group en van de PCLOB over section 215
gaan in op de vraag in hoeverre het ongericht verzamelen van verkeersgegevens van
communicatie van Amerikanen legaal is volgens de Amerikaanse grondwet en het
Amerikaanse recht. Daarover blijken de meningen te verschillen. Volgens de commissie
moet een afweging worden gemaakt tussen de additionele veiligheid die ongerichte
verzameling en opslag genereert en de offers in termen van individuele privacy,
persoonlijke vrijheid en publiek vertrouwen.124
De rapporten gaan in op de vraag in hoeverre deze programma’s effectief waren. Zowel de
PCLOB als de Presidential Review Group concluderen dat de ongerichte verzameling van
verkeersgegevens onder section 215 niet effectief was in het voorkomen van terroristische
aanslagen. Voor zover wel relevante informatie beschikbaar kwam, had deze ook kunnen
worden verkregen met methoden die minder inbreuk maken op de privacy.125 De PCLOB
wijst erop dat het niet denkbeeldig is dat de overheid misbruik maakt van de opgeslagen
informatie, gezien de recente geschiedenis van de VS. Bovendien kan het verzamelen en
opslaan van metadata door de overheid burgers terughoudend maken vrij hun mening te
uiten, omdat de vertrouwelijkheid van communicatie niet is gewaarborgd.126 Een lid van de
PCLOB meende dat het programma wel effectief was.127
V.2.2

Nederland

Ook Nederland loopt voorop als het gaat om het uitdragen van internetvrijheid. De
adviesaanvraag vermeldt dat ons land de Freedom Online Coalition heeft opgericht.
Deze heeft succesvol geopereerd in Dubai bij het tegenhouden van de wijziging van de
International Telecommunications Regulations die beoogde de overheidscontrole op de

122 The Guardian, 25 juni 2014. Zie: <http://www.theguardian.com/world/2014/jun/25/us-privacyprotection-rights-europe>, geraadpleegd op 26 juni 2014.
123 Graham Greenleaf, The influence of European data privacy standards outside Europe: implications for
globalisation of Convention 108?, University of Edinburg School of Law, Research Paper Series no.
2012/12, pp. 3-6.
124 Liberty and security in a changing world, Report and Recommendations of The President’s Review Group
on Intelligence and Communications Technologies, December 2013, pp. 108-114.
125 Privacy & Civil Liberties Oversight Board, Report on the Telephone Records Program Conducted under
Section 215 of the USA PATRIOT Act and on the Operations of the Foreign Intelligence Surveillance Court,
January 2014, p. 146 en: Liberty and security in a changing world, Report and Recommendations of The
President’s Review Group on Intelligence and Communications Technologies, December 2013, p. 104.
126 Privacy & Civil Liberties Oversight Board, Report on the Telephone Records Program Conducted under
Section 215 of the USA PATRIOT Act and on the Operations of the Foreign Intelligence Surveillance Court,
January 2014, pp. 155-164.
127 Idem, Annex B.

57

inhoud van de uitingen te vergroten (zie paragraaf II.3). Nederland speelt actief in op het
Groenboek van de Europese Commissie ‘Voorbereiding op een volledig geconvergeerde
audiovisuele wereld, groei en creatie van waarden’.128
In Nederland hebben zich belangrijke economische activiteiten rond internet ontwikkeld.
In Amsterdam bevindt zich de grootste internet exchange ter wereld (AMS-IX met ruim
600 aangesloten netwerken). De digitale infrastructuursector heeft een omzet van
circa 1,5 miljard euro en faciliteert naar schatting een derde van de Europese omzet in
e-commerce. Het gaat om een belangrijke groeisector.129
Evenals in de VS zijn ook in Nederland voorbeelden te vinden waarin het dilemma
zichtbaar is tussen enerzijds een zeer grote openbare- en privé communicatievrijheid en
anderzijds toegenomen verzameling van gegevens die zijn gerelateerd aan het privéleven
en de onbevangen communicatie. Ook hier is er een worsteling privacy en veiligheid met
elkaar in balans te brengen binnen rechtsstatelijke kaders.
In paragraaf III.4.1 is toegelicht dat uit de metadata over een individu veel is af te
leiden over zijn of haar gedrag en voorkeuren. Het onderscheid tussen inhoud en
metadata is niet scherp. Deze kwestie is onder meer van belang bij de herziening van
artikel 13 van de Grondwet. Uit de memorie van toelichting en uit het nader rapport
(in reactie op het advies van de Raad van State) blijkt dat het kabinet wel erkent dat
het onderscheid is vervaagd, maar het kabinet is van mening dat dit niet betekent
dat alle verkeersgegevens hetzelfde niveau van grondwettelijke bescherming moeten
krijgen als de communicatie-inhoud. In de toelichting bij het wetsvoorstel tot wijziging
van artikel 13 van de Grondwet worden grensgevallen genoemd tussen inhoud en
verkeersgegevens en is de keuze gemaakt om verkeersgegevens die de inhoud van de
communicatie betreffen, onder het telecommunicatiegeheim te brengen. De wetgever en
de rechtsspraak zullen dat nader vorm moeten geven.
De Europese dataretentierichtlijn is in april 2014 ongeldig verklaard en op 17 november
2014 zond de minister van Veiligheid en Justitie zijn reactie aan de Tweede Kamer
der Staten-Generaal,130 na advies te hebben ingewonnen bij de Afdeling advisering
van de Raad van State. De minister en de Afdeling advisering concluderen dat de
ongeldigverklaring van de dataretentierichtlijn niet betekent dat de Nederlandse
wetgeving ongeldig is. De minister stelt dat de relevante wetgeving op een aantal punten
moet worden aangepast, zodat de wetgeving in overeenstemming wordt gebracht met
de eisen die het HvJ EU stelt aan dataretentie. Het gaat om voorafgaande toestemming
door de rechter-commissaris bij vordering van telecommunicatiegegevens, differentiatie
van toegang tot gegevens naar gelang de ernst van het misdrijf, mogelijke versleuteling
van opgeslagen gegevens, verplichte opslag op het grondgebied van de Europese Unie
en uitbreiding van de bevoegdheden van de Agentschap Telecom voor sterker toezicht.

128 Groenboek, Voorbereiding op een volledig geconvergeerde audiovisuele wereld: Groei, creatie en
waarden, Brussel, 24 april 2013, COM(2013) 231 final. Zie voor de Nederlandse conceptreactie Tweede
Kamer der Staten-Generaal 22112 nr. 1659 met bijlage.
129 Cijfers ontleend aan The.nlyst, nr. 15, Q3 2014, een uitgave van de Stichting Internet Domeinnamen
Nederland.
130 Tweede Kamer der Staten-Generaal, 33 542, nr. 16.

58

De AIV is van oordeel dat ongerichte verzameling van metadata niet toelaatbaar is,
omdat deze ingrijpt in het recht op privacy, tenzij daarvoor wettelijke normering bestaat
die beantwoordt aan de voorwaarden van de betreffende fundamentele rechten. Het HvJ
EU heeft in zijn arrest over de vernietiging van de dataretentierichtlijn aangegeven aan
welke voorwaarden de opslag van metadata moet voldoen. De minister van Veiligheid
en Justitie heeft in zijn brief aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal naar aanleiding
van de ongeldigverklaring van de dataretentierichtlijn, namens het kabinet toegezegd dit
arrest te betrekken bij de herziening van de Wiv 2002.131
In rapport 38 van de CTIVD constateert dit orgaan dat de technologische ontwikkelingen
wijzen van inzet van bevoegdheden mogelijk maken die niet door de wetgever waren
voorzien. Voor die wijzen van inzet van middelen bestaan onvoldoende waarborgen,
al wordt de Wiv 2002 strikt genomen niet overschreden. Dat geldt bijvoorbeeld voor
de analyse van metadata. De CTIVD adviseert in de wet een specifieke regeling op te
nemen voor de analyse van metadata, omdat deze voor een deel zijn aan te merken
als persoonsgegevens. Ook adviseert de CTIVD in de herziene wet op de inlichtingen
en veiligheidsdiensten een maximumtermijn vast te leggen voor de bewaring van ruwe
gegevens. Het kabinet heeft beide aanbevelingen overgenomen.132
Op 21 november 2014 informeerde het kabinet de Tweede Kamer over zijn standpunt
over de herziening van het interceptiestelsel Wiv 2002. Het kabinet volgt het advies
van de commissie Dessens om het onderscheid tussen kabelgebonden en nietkabelgebonden communicatie te laten vervallen en daarbij aanvullende waarborgen in de
wet op te nemen.133 De artikelen 26 (verkenning van communicatie) en 27 (ongerichte
interceptie) van de Wiv 2002 zullen worden gewijzigd, zodat de bevoegdheden van de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten worden uitgebreid tot kabelgebonden communicatie.
De feitelijke verwerking zal in drie fasen plaatsvinden, waarbij in elke fase waarborgen
zullen worden ingebouwd. Het kabinet geeft in algemene zin aan waaruit deze waarborgen
zullen bestaan, maar specifieke informatie daarover ontbreekt. De brief verwijst niet
naar het arrest van het HvJ EU, waarin de dataretentierichtlijn werd vernietigd en dat
de eisen vermeld waaraan opslag van gegevens moet voldoen. Voor kabelgebonden
en niet-kabelgebonden interceptie zullen dezelfde waarborgen gaan gelden, zodat het
beschermingsniveau voor niet-kabelgebonden interceptie wordt verhoogd.
Het kabinet heeft de aanbeveling van de Commissie Dessens dat het externe toezicht
op de veiligheidsdiensten tijdig bindende aanwijzingen moet kunnen geven over de
rechtmatigheid van de controle- en onderzoekswerkzaamheden, niet overgenomen. De
CTIVD heeft deze aanbeveling van de commissie Dessens ondersteund. Het kabinet
merkt op dat de minister te allen tijde volledig verantwoordelijk is voor de operationele
activiteiten van de diensten en daarvoor ook ten volle verantwoording aflegt aan de
beide Kamers der Staten-Generaal. Als de CTIVD stuit op activiteiten die naar het
oordeel van de CTIVD onmiddellijk stopgezet zouden moeten worden, dan kan de CTIVD
de minister informeren. Het advies van de CTIVD wordt openbaar en kan zodoende

131 Idem, p. 14.
132 Tweede Kamer der Staten-Generaal, 29 924, nr. 105.
133 Tweede Kamer der Staten-Generaal, 33 820, nr. 4.

59

onderwerp worden van politieke verantwoording door de verantwoordelijke minister.134
Een aantal burgerrechtenorganisaties heeft over de samenwerking tussen de
Nederlandse diensten en de NSA een procedure bij de rechter aangespannen, die door
eisers op feitelijke gronden is verloren. De eisers hebben hoger beroep ingesteld.135 Het
ministerie van Veiligheid en Justitie maakt jaarlijks het aantal telefoon- en internettaps
openbaar en heeft een werkgroep in het leven geroepen die bestudeert of en hoe de
transparantie over taps vergroot kan worden.136
Voorts valt te wijzen op het binnenkort in te dienen wetsvoorstel computercriminaliteit
III.137 Blijkens het in consultatie gebrachte voorontwerp introduceert dit voorstel
vergaande bevoegdheden om de bestrijding van computercriminaliteit te bevorderen,
waarbij in dit verband vooral het voorstel om de politie de bevoegdheid te geven
computers op afstand te doorzoeken (het ‘hackvoorstel’) relevant is. Het voorstel
komt neer op het plaatsen van malware (afluistersoftware) op de computer of
smartphone van een verdachte, waarbij heimelijk de harde schijf kan worden doorzocht,
toetsaanslagen kunnen worden doorgegeven en de camera en microfoon op afstand
kunnen worden aangezet. Het voorstel is kritisch ontvangen,138 niet alleen vanwege de
vele mogelijkheden om de hele handel en wandel van een verdachte op afstand in beeld
te krijgen, maar ook vanwege het voorstel om de bevoegdheid grensoverschrijdend te
kunnen inzetten. Dit laatste zou kunnen wanneer de plaats van opslag van gegevens
niet bekend is (wat bij cloud computing al snel het geval kan zijn), maar het voorstel
sluit niet uit dat wanneer de opslagplaats wel bekend is, gegevens vanuit Nederland
heimelijk kunnen worden doorzocht en eventueel zelfs ontoegankelijk worden gemaakt,
zonder voorafgaande toestemming van de andere staat. De niet-onderbouwde uitspraak
in de memorie van toelichting bij het consultatievoorstel139 dat dit in overeenstemming
zou zijn met het volkenrecht, is aanvechtbaar; de AIV acht het grensoverschrijdend
doorzoeken van computers zonder toestemming van de staat waarin de gegevens
zijn opgeslagen, niet geoorloofd naar het huidige internationale recht.140 Dat dit
onbevredigend is gezien de noodzaak van effectieve cyberopsporing, waarbij veelal

134 Idem, 33 820, nr. 2, p. 6.
135 Rechtbank Den Haag, 23 juli 2014. Zie: http://uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:R
BDHA:2014:8966.
136 Zie: <http://over.vodafone.nl/nieuwscentrum/nieuws/actueel-nieuws?page=5>, geraadpleegd op
12 november 2014.
137 Zie: <http://www.internetconsultatie.nl/computercriminaliteit>.
138 C. Conings en J.J. Oerlemans, Van een netwerkzoeking naar online doorzoeking: grenzeloos of grensverleggend?, Computerrecht, 2013, nr. 1, pp. 23-32.
139 Wetsontwerp computercriminaliteit III, memorie van toelichting, p. 36, beschikbaar op: <http://www.
internetconsultatie.nl/computercriminaliteit>.
140 Een uitzondering geldt voor staten die partij zijn bij het Cybercrime-verdrag van de Raad van Europa in
gevallen waarin artikel 32(b) van dat verdrag voorziet, namelijk wanneer er vrijwillige toestemming is van
de rechthebbende van de gegevens of van de internetaanbieder die rechtmatig kan beschikken over de
opgeslagen gegevens.

60

de koninklijke weg van wederzijdse rechtshulp te lang duurt om vluchtige gegevens
veilig te stellen, moge duidelijk zijn, maar dat doet niet af aan de juridische grenzen
die het internationale recht momenteel trekt. Het voorstel zou in deze vorm ook
negatieve gevolgen kunnen hebben voor de status van Nederland in de internationale
gemeenschap als voorvechter van internetvrijheden en bovendien als gevolg hebben dat
Nederland internationaalrechtelijk niet meer zou mogen klagen als buitenlandse staten
in Nederlandse computers zouden inbreken om gegevens van bedrijven te kopiëren.
In plaats van unilateraal een grensoverschrijdende bevoegdheid in te voeren, kan
Nederland beter het initiatief voor een aanvullend protocol bij het Cybercrime-verdrag
betreffende grensoverschrijdende opsporingstoegang tot data afwachten en actief
ondersteunen, iets waar het ministerie van Veiligheid en Justitie zich al actief voor inzet.
Naast de grensoverschrijdende dimensie, moet ook worden gesignaleerd dat het
hackvoorstel een bijzonder vergaande inbreuk op de privacy oplevert – een inbreuk die
aanzienlijk verder gaat dan de concept-Memorie van Toelichting erkent. Een doorzoeking
op afstand van een computer of smartphone geeft namelijk nog veel meer inzicht in
de persoonlijke levenssfeer dan een klassieke doorzoeking. Zoals het Amerikaanse
Hooggerechtshof in een recente mijlpaalzaak over het onderzoek van mobiele telefoons
heeft geformuleerd: ‘a cell phone search would typically expose to the government far
more than the most exhaustive search of a house: A phone not only contains in digital
form many sensitive records previously found in the home; it also contains a broad
array of private information never found in a home in any form. (…) With all they contain
and all they may reveal, they hold for many Americans ‘the privacies of life’.’141 Een
hackbevoegdheid voor de politie is daarom alleen verenigbaar met het recht op privacy
als het wordt omkleed met strikte proportionaliteits- en subsidiariteitswaarborgen, die
nog strakker moeten zijn dan de bevoegdheid om communicatie te onderscheppen.
De AIV brengt onder de aandacht van de regering dat bij de hierboven beschreven
beleidskwesties betrokken moeten worden de in juli 2012 in de Mensenrechtenraad
aangenomen resolutie ‘The promotion, protection and enjoyment of Human Rights on
the Internet’ (A/HRC/20/L.13) en de voorbeeldfunctie die Nederland met name op
het gebied van de mensenrechten wil vervullen. Daarbij gaat het er immers niet alleen
om of en hoe lang mindere vormen van bescherming van grondrechten binnen de
internationale rechtsorde verdedigbaar zijn, maar ook of Nederland gangmaker wil zijn in
de gewenste ontwikkelingsrichting van die rechtsorde.
V.3 Internetcensuur, controle en de mobilisatiefunctie van het internet

China en Rusland worden hier als voorbeeld genomen voor censurering en controle van
het internet, maar zouden met vele andere voorbeelden kunnen worden aangevuld. In
verschillende varianten valt te constateren dat deze landen beogen van het internet
een intranet te maken (in China: een digitale Chinese Muur), waarvan het inkomende
en uitgaande verkeer via centrale servers wordt geleid en het nationale verkeer
in vergaande mate wordt gecensureerd op inhoud en bijgehouden op gedrag en
communicaties van de gebruikers.
Aan de hand van de door Freedom House ontwikkelde criteria die in hoofdstuk I zijn
geciteerd zijn de volgende opmerkingen te maken.

141 Riley v. California, 573 U.S. _ (2014), te vinden op: <http://www.supremecourt.gov/opinions/13pdf/13132_8l9c.pdf>.

61

China142 en Rusland143
China heeft het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten niet
geratificeerd, maar wel ondertekend en moet zich dus onthouden van handelingen die
het verdrag zijn voorwerp en zijn doel zouden ontnemen. De Russische Federatie heeft
het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten wel geratificeerd.
Bovendien is ze lid van de Raad van Europa en dus onderworpen aan de bepalingen van
het EVRM en de uitspraken van het EHRM.
In beide landen garandeert de grondwet de vrijheid van meningsuiting, maar in de praktijk
zijn de burgerlijke en politieke vrijheden begrensd. Juridisch worden de inperkingen
meestal gerechtvaardigd met een beroep op de staatsveiligheid of de wet op de staatsgeheimen (China) of wetgeving over extremisme (Rusland). Deze wetgeving is vaag
geformuleerd, zodat de overheid veel ruimte heeft in de toepassing en de burgers weinig
rechtszekerheid hebben. De regering zet onder andere propaganda en censuur in om de
positie van de regerende partij te waarborgen, ook op het internet. Al bij het begin van de
ontwikkeling van het internet in China in 2001 verklaarde haar toenmalige president Jiang
Zemin dat het internet een ‘politiek, cultureel en ideologisch slagveld’ was.144
De belangrijkste methode voor censuur is automatische technische filtering van data,
maar ook wordt informatie handmatig van het internet verwijderd. In beide landen
stellen overheidsorganisaties lijsten op van websites die internetdienstverleners
moeten blokkeren, zonder rechterlijke toetsing vooraf of achteraf. In China kunnen
internetdienstverleners aansprakelijk worden gesteld voor de verspreiding van informatie
die de overheid onwelgevallig is. Zij passen daarom zelf censuur toe. Niettemin lukt
het de overheid niet altijd om onwelgevallige informatie te blokkeren of te verwijderen
voordat deze wijd verspreid is. Internationale internetdienstverleners werken daaraan
niet altijd mee. Zo heeft Google in 2010 geprobeerd de censuur te ontwijken door
internetgebruikers in China te verwijzen naar de ongecensureerde zoekmachine die op
servers in Hong Kong draait. Overigens wordt ook niet alle politieke kritiek gecensureerd;
de nadruk ligt op censuur van uitingen die oproepen of kunnen leiden tot mobilisatie van
groepen of andere collectieve acties.145
Verder zijn in Rusland eind 2011 nieuwe regels in werking getreden voor registratie

142 Freedom House, Freedom of the Press 2013, pp. 120-127. Zie: <http://www.freedomhouse.org/sites/
default/files/FOTP%202013%20Full%20Report.pdf>, Freedom House, Freedom in the World 2014,
<http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2014/china-0 en Freedom House>, Freedom on
the Net 2013, <http://www.freedomhouse.org/report/freedom-net/2013/china>, alle geraadpleegd op
10 juli 2014.
143 Freedom House, Freedom on the Net 2013, pp. 588-600, Freedom House, Freedom of the Press 2013,
pp. 315-319, <http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP%202013%20Full%20Report.
pdf en Freedom House, Freedom in the World 2014, http://www.freedomhouse.org/report/freedomworld/2014/russia-0>, alle geraadpleegd op 10 juli 2014.
144 Evan Osnos, Age of Ambition, Chasing Fortune,Truth and Faith in the New China, London: The Bodley
Head 2014, p. 30.
145 Gary King e.a., How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective
Expression, American Political Science Review, May 2013.

62

van domeinnamen onder het domein.ru. Bepaalde opsporingsautoriteiten hebben de
bevoegdheid schriftelijk opdracht te geven de registratie van specifieke domeinnamen
te beëindigen, waarmee deze feitelijk niet meer bestaan. Een andere methode om de
toegang tot inhoud te verhinderen is door Distributed Denial of Serviceaanvallen op
websites uit te voeren. Sinds mei 2014 geldt de registratieplicht voor bloggers die meer
dan 3000 volgers trekken. Sociale media worden aan steeds scherpere (informele)
controle onderworpen.
Vanaf 2016 geldt voor de opslag van persoonsgegevens een datalokalisatieplicht in
Rusland.146
Daarnaast manipuleert de overheid in beide landen de inhoud op het internet door bloggers
te betalen voor het plaatsen van positieve commentaren op overheidsfunctionarissen, de
partij en het beleid. Deze zogenaamde Russische ‘trollen’ beginnen steeds meer op te vallen.
De bescherming van de privacy is in China beperkt. Er is geen relevante grondwetsbepaling en er is geen privacywet. Er is wel een grondwetsbepaling over privacy van
correspondentie, maar daarop bestaan vele uitzonderingen.147 China kent geen
algemene wet voor dataprotectie.148
In China is de toegang tot buitenlandse internetdiensten zoals Facebook, Twitter en
YouTube geblokkeerd. Filters belemmeren toegang tot deze diensten vanuit China.
Chinese bedrijven hebben nationale varianten van deze diensten opgezet en deze zijn
zeer populair.
Diverse technische middelen kunnen helpen om censuur te ontlopen, zoals verzending
van verboden informatie via peer-to-peer netwerken of virtual private networks. Een
andere methode is het gebruik van homoniemen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van
het feit dat Chinese woorden een totaal andere betekenis kunnen krijgen als ze iets
anders worden uitgesproken. Het Bureau Internet Zaken in Beijing voert met een
enorme mankracht een voortdurende, maar schier hopeloze strijd om de vrijheid van
meningsuiting op internet te beperken.149
Het tekort aan internetvrijheid in autoritair geregeerde landen is een aspect van het
bredere tekort aan democratie en rechtsstaat. De censuur op het internet wordt
dan ook aangevuld met repressieve maatregelen, zoals detentie van populaire
bloggers. Steeds vaker worden administratieve of fiscale maatregelen gebruikt tegen
mensenrechtenverdedigers om hen het zwijgen op te leggen.

146 Gegevens over de toenemende internetrepressie in de opinie van Tanya Loksjina, directeur Human
Rights Watch Moskou, Volkskrant, 2 augustus 2014.
147 UNESCO, Global survey on internet privacy and freedom of expression, 2012, pp. 74-78.
Zie: <http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002182/218273e.pdf>.
148 Graham Greenleaf, The influence of European data privacy standards outside Europe: implications for
globalisation of Convention 108?, University of Edinburg School of Law, Research Paper Series
no. 2012/12, p. 6.
149 Evan Osnos, Age of Ambition, Chasing Fortune,Truth and Faith in the New China, London: The Bodley
Head 2014, pp. 199-203.

63

De mobilisatiefunctie van het internet
Tijdens de omwentelingen in de Arabische wereld is veel geschreven over de rol
van sociale media. Werkloosheid, armoede en politieke uitsluiting waren belangrijke
redenen voor de relatief jonge, beter opgeleide en mondiger bevolking om in opstand
te komen.150 Sociale media hebben een belangrijke rol vervuld in de politieke
ontwikkelingen in de Arabische regio,151 omdat zij hebben bijgedragen aan snelle
verspreiding van informatie, het politieke bewustzijn hebben verhoogd en een platform
waren voor netwerken en mobilisatie.
Sociale media kunnen tegenwicht bieden aan propaganda van de regering, vooral in
situaties waarin de regering controle heeft over andere media. Via sociale media kunnen
gemakkelijker alternatieve narratives ontstaan, mits deze niet onder controle staan van
de regering. Ze kunnen een platform zijn voor discussie, maar ook worden gebruikt om
misinformatie en propaganda te verspreiden.
Voordat het internet bestond werden diverse misstanden alleen lokaal of nationaal
bekend. Nu kan één incident via sociale media snel wereldwijde bekendheid krijgen
en de aanleiding zijn voor grootschalig maatschappelijk protest tegen de autoriteiten.
Voorbeelden zijn de Facebookcampagne naar aanleiding van de dood van Egyptenaar
Khalil Said als gevolg van politiegeweld in juni 2010 en de zelfverbranding van de
Tunesische straatverkoper Mohammed Bouazizi in december 2010. Sociale media
bieden ook de mogelijkheid belangrijke gebeurtenissen wereldkundig te maken terwijl
ze gebeuren. Zo was een artilleriebombardement op de stad Homs via het internet te
volgen terwijl het plaatsvond.
Omdat via sociale media veel mensen tegelijk zijn te bereiken, zijn zij een goed middel
om mensen te mobiliseren, ook als zij geografisch ver van elkaar zijn verwijderd. In een
oogwenk kan een oproep tot een demonstratie worden verzonden aan veel mensen.
In de Russische Federatie gebruikte oppositieleider Aleksey Navalny sociale media om
geld in te zamelen voor zijn beweging en stemmen te winnen voor de verkiezingen voor
de burgemeester van Moskou in september 2013.152 Sociale media kunnen mobilisatie
weliswaar bevorderen, maar er moet ook aan andere voorwaarden zijn voldaan om
mensen te bewegen politiek actief te worden.153
In landen waar de vrijheid van meningsuiting onder druk staat, vreest de regering de
mogelijkheden tot mobilisatie van sociale media. Overheden proberen greep te krijgen
op deze media door wettelijke beperkingen op te leggen aan gebruikers en bedrijven,
door de bedrijven onder druk te zetten, te verplichten mee te werken aan censuur. De
meeste staten slagen er niet in alle ongewenste inhoud tegen te houden, er wordt
teveel gepubliceerd. Als de dreiging te groot wordt, sluit de overheid soms het internet

150 AIV, De Arabische Regio, een onzekere toekomst, advies nummer 79, Den Haag, mei 2012.
151 Paul Aarts e.a, From resilience to revolt, making sense of the Arab spring, Universiteit van Amsterdam,
juni 2012, pp. 45-47.
152 Freedom House, Freedom in the World 2014, Russia, p. 1.
153 Paul Aarts e.a, From resilience to revolt, making sense of the Arab spring, Universiteit van Amsterdam,
juni 2012, pp. 34-38 en pp. 45-47.

64

af voor een korte periode. Maar in vrijwel alle landen is het internet te belangrijk voor de
economie om langdurig af te sluiten. De Chinese Amazon, Alibaba, zorgde in de VS in
september 2014 voor een van de grootste beursgangen uit de geschiedenis.
Globaal zijn er twee sporen om de vrijheid van meningsuiting op het internet te
bevorderen. Het eerste spoor is aandringen op betere naleving van bestaande normen
en het tweede spoor betreft technische mogelijkheden creëren voor mensenrechtenverdedigers om censuur en andere belemmeringen te ontwijken. De geraadpleegde
deskundigen stelden dat voldoende technieken beschikbaar zijn, maar deze zouden meer
gebruiksvriendelijk moeten worden gemaakt. De Nederlandse regering steunt diverse
activiteiten op deze terreinen, zoals trainen van bloggers en online journalisten over het
ontwijken van censuur, over veiligheid op en buiten het internet. In 2011 was Nederland
een van de oprichters van de Freedom Online Coalitie.
V.4

De rol van bedrijven

In paragraaf III.3 is gewezen op de rol van intermediairs, die in democratische
rechtsstaten bescherming genieten tegen overheidsbemoeienis. Ook werd geconstateerd
dat de bescherming van de rol van de nieuwe intermediairs van het internet zich nog niet
heeft vastgezet in recht en regelgeving. Zowel voor gebruikers als voor bedrijven moeten
rechtsstatelijke beginselen in acht worden genomen als de overheid wil ingrijpen op de
vrijheid op het internet. Bedrijven voeren in verschillende mate actief beleid ten aanzien
van internetvrijheid. Sommige kennen procedures en beleid voor verwijderen van inhoud.
Ze verzetten zich al dan niet tegen verzoeken van de overheid om inhoud te verwijderen
of informatie over te dragen aan de overheid. Momenteel loopt een procedure voor
Amerikaanse rechters waarin Microsoft de competentie betwist van Amerikaanse federale
autoriteiten om Microsoft te gelasten de inhoud van een e-mail over te dragen die op
een server in Ierland wordt bewaard. Microsoft wordt daarin gesteund door andere grote
Amerikaanse internetbedrijven.
Verder hebben bedrijven eigen opvattingen over wat al dan niet toelaatbaar is, bijvoorbeeld
over zedelijkheid. Bedrijven zijn in verschillende mate transparant over de mate waarin
zij inhoud filteren. Twitter informeert gebruikers over blokkades, maar Facebook doet dat
niet. De vergaande samenwerking tussen de bedrijven en de NSA in het kader van PRISM
is zeer ondoorzichtig, omdat bedrijven gedwongen worden de (verplichte) medewerking
geheim te houden. Internetapparatuur en -diensten bevatten meestal geheime broncodes,
zodat ondoorzichtig is in hoeverre er technische lekken zijn die de privacy en veiligheid van
gebruikers kunnen bedreigen.
In minder democratische landen zetten overheden bedrijven vaak onder druk om websites
onvindbaar te maken, inhoud te filteren, tweets te verwijderen, informatie te verstrekken
over de identiteit van bloggers en dergelijke. Ook internationale bedrijven kunnen onder
druk komen te staan en moeten dan – vanwege het ontbreken van rechtsmiddelen – een
afweging maken tussen hun commerciële belangen en mensenrechten. Ook als
internationale bedrijven ervoor kiezen actief te blijven in landen met een gebrekkige
internetvrijheid, dan kunnen zij transparantie nastreven over de mate waarin zij (moeten)
meewerken aan censuur. Zo kunnen zij statistieken publiceren over het aantal en de
aard van opdrachten die zij van de overheid kregen. Zij kunnen gebruikers informeren die
worden getroffen. Dat laatste kan echter worden verboden; sommige bedrijven sturen
hun klanten in dat licht ‘warrant canaries’: een (wel toegestane) mededeling dat de

65

aanbieder (nog) géén bevel van de overheid heeft gehad om gegevens over de klant te
verstrekken.154
Internationale internetbedrijven reageren op verschillende wijzen op verzoeken van
autoriteiten om inhoud te filteren of te manipuleren.155 Zo laat Google sinds kort andere
grenzen van de Oekraïne zien, afhankelijk van de plaats waar de internetgebruiker zich
bevindt. Google besloot geen zaken meer te doen in China, nadat het opdracht had
gekregen resultaten te filteren. Twitter honoreert verzoeken van autoriteiten om tweets
te verwijderen, maar blokkeert de tweet alleen voor het betrokken land. In andere
landen blijft de tweet zichtbaar. Door resultaten lokaal aan te passen kan een bedrijf
actief blijven in landen waar de vrijheid van meningsuiting wordt beperkt, maar werkt zo
wel mee aan censuur. Dit doet de functie van het internet als platform voor discussie
tekort. Aangezien de inhoud in de rest van de wereld wel zichtbaar blijft, worden
internetgebruikers in andere landen wel geïnformeerd.
In deze aaneenschakeling van conflicterende posities is het moeilijk om bedrijven tot
instrument te maken van een door de regering voorgestaan mensenrechtenbeleid. Op dit
gebied gebeurt al veel, zoals de Ruggie framework principles van de VN laten zien.156 De
bijzondere urgentie in het domein van de communicatie is dat de wereldwijde openbare
en privécommunicatiekanalen en diensten in handen zijn van deze ondernemingen. Een
beleid ten aanzien van deze communicatieondernemingen heeft slechts kans van slagen
als er coalities worden gevormd op internationale fora. Een voorbeeld is de Snowdenzaak,
waar zich een Europese consensus aftekent dat het PRISM-programma niet in deze vorm
kan worden voortgezet, omdat het de rechten van Europese burgers schendt. Niettemin
acht de AIV het gewenst dat Nederland een beleid uitdraagt waarin in Nederland werkzame
bedrijven worden aangespoord het Nederlandse mensenrechtenbeleid te respecteren.
Niet goed valt in te zien waarom Nederland met autoritair geregeerde landen een
mensenrechtendialoog onderhoudt, maar niet met bedrijven die voor de handhaving van
privacy en vrijheid van communicatie in de wereld essentieel zijn.

154 Zie: <http://en.wikipedia.org/wiki/Warrant_canary>.
155 Zie: <http://gigaom.com/2014/05/21/twitters-selective-censorship-of-tweets-may-be-the-best-optionbut-its-still-censorship/>.
156 A/HRC/17/31.

66

VI

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Samenvatting en conclusies
In hoofdstuk II is uiteengezet dat het internet zich vanuit de internetgemeenschap heeft
losgemaakt van een klassieke internationaalrechtelijke structuur van een verdrag (waarin
de mondiale afspraken over telecommunicatie vastlagen), een internationale organisatie
(de Internationale Telecommunicatie Unie) en daarin samenwerkende nationale staten.
Daarvoor in de plaats is een semi-privaatrechtelijk multistakeholdermodel gekomen,
bestaande uit ICANN (namen en adressering) en een verzameling technische groepen,
die over de standaarden en protocollen van het internet gaan. Dit ging gepaard met
een technische omwenteling in de wijze van het versturen van data en een sociale
omwenteling in de wijze van communiceren. ICANN is formeel nog opgehangen aan het
Amerikaanse ministerie van Handel. Na de Snowdenaffaire is het algemene gevoelen
dat deze band niet langer kan worden gehandhaafd. Gezocht wordt naar een nieuwe
structuur, gebaseerd op het multistakeholdermodel.
Deze vorm van governance beperkt zich tot de technische lagen van het internet, al
bestaat er ook over deze enge opvatting van governance binnen de internetgemeenschap
geen consensus (zie hoofdstuk V.2). Naast deze nieuwe internetstructuur blijft de
oude organisatie ITU actief proberen haar invloedssfeer uit te breiden, recent in een
poging de International Telecommunications Regulations op de World Conference
on International Telecommunications in Dubai aan te passen, tot op heden zonder
succes. Binnen de ITU proberen staten als Rusland en China een grotere greep op
internetcommunicatie te krijgen, ook op de inhoud. Vanuit de VN is echter ook een
nieuwe ontwikkeling gestart met het Internet Governance Forum. In dit mondiale
platform proberen staten in samenwerking met andere belanghebbenden consensus
over het begrip internetgovernance te bereiken. Tot op heden met gedeeltelijk succes,
omdat het – buiten de meer technische zaken – heel moeilijk is consensus te bereiken
over onderwerpen waarbij verschillende waardeopvattingen zijn betrokken. Tegen deze
achtergrond zijn de vragen van de regering beantwoord.
De eerste vraag van de regering was: hoe kan zij zorgdragen voor een zo effectief
mogelijke verankering en verdere operationalisering van internetvrijheid in Nederlands
binnenlands en buitenlands beleid? In hoofdstuk III is deze vraag op conceptueel
niveau besproken. Ten eerste wordt uiteengezet dat het bestaande grondrechtelijke
communicatie- en privacykader niet meer past bij de huidige stand van de techniek.
Tegelijkertijd blijkt dat het met beraad en voorzichtigheid moet worden aangepast,
omdat een aanpassing kan leiden tot een verlaging van het beschermingsniveau.
Dit wordt onder meer gedemonstreerd aan de hand van het communicatiegeheim
en verkeersgegevens. Het communicatiegeheim is in een netwerksamenleving niet
langer een statisch gegeven, maar een bescherming voor hoe en in welk verband een
individu vrij kan communiceren. Een tweede belangrijk punt is dat juridische begrippen
òf voor een andere technische werkelijkheid dan het huidige internet zijn ontworpen
(bijvoorbeeld het begrip verwerken uit het dataprotectierecht) òf uitgaan van een
situatie waarin een duidelijk onderscheid te maken valt tussen het transport van de
boodschap en het uiten van de boodschap (uit het media- en telecommunicatierecht).
Twee andere belangrijke met elkaar verweven vragen zijn internationale jurisdictie en
universaliteit versus nationale soevereiniteit. Deze tegenstelling openbaart zich vooral in
de moeizame onderhandelingen van de EU met de VS over de safe harbour-beginselen

67

bij dataprotectie. Verder is een belangrijk punt van aandacht de voortschrijdende
erosie van het begrip persoonsgegevens, als gevolg van ontwikkelingen zoals Big
Data en mass of targeted surveillance van burgers. Velen veronderstellen ten onrechte
dat verkeersgegevens per definitie geen persoonsgegevens zijn, terwijl uit een
verzameling verkeersgegevens (individuele) profielen kunnen worden samengesteld.
De veronderstelling dat anonieme gegevens op grote schaal verzameld mogen worden
zonder effectief toezicht, is dan ook onjuist.
Verder wordt geconstateerd dat veiligheid moet worden geplaatst in de context van de
rechtsstaat. Het nastreven van het onbereikbare ideaal van precluded event security kan
leiden tot maatregelen die disproportioneel zijn en de rechtsstatelijke balans aantasten.
Daarnaast is in dit advies gewezen op de strijd die gaande is rond de verbreding van
het begrip governance van het internet; ook deze is belangrijk voor de verankering van
internetvrijheid. Deze strijd speelt zich onder andere af in de ITU (paragraaf II.3). Ook
het debat rond de nieuwe organisatie die in de plaats zal komen van ICANN, is van groot
belang omdat controle over de root kritisch is voor internetvrijheid en omdat ICANN de
spin in het web is van internetgovernance (paragraaf V.1). Het Internet Governance Forum
lijkt een geschikt forum om kwesties rondom de operationalisering van internetvrijheid te
bespreken, maar het secretariaat van dit forum lijdt onder een gebrek aan personele en
financiële middelen.
Bovendien kan de regering een bijdrage leveren aan de bevordering van internetvrijheid
door dezelfde normatieve uitgangspunten te hanteren in binnenlandse beleidsdiscussies
als die zij uitdraagt in het buitenland. Hier dreigt het risico dat op zichzelf vrije
constitutionele democratieën een Janusgezicht ontwikkelen van rechtsstatelijk
gewaarborgde vrijheid gecombineerd met onvoldoende rechtsstatelijk gewaarborgde
beperking van de vrijheid, zoals is uiteengezet in paragraaf V.2. Dat gaat op dit moment
in de VS ten koste van de geloofwaardigheid van de VS, hetgeen in de studie Foreign
Policy begins at home van Richard Haass, president van de Council on Foreign Relations,
werd bekritiseerd.157
De tweede vraag was of de Nederlandse jurisdictie ten aanzien van internetvrijheid
zich alleen uitstrekt over het eigen grondgebied, of dat dit door de toegenomen
technische mogelijkheden ook op situaties buiten het eigen grondgebied ziet. Indien
de jurisdictie niet zover strekt: op welke wijze kan de Nederlandse overheid buiten de
eigen grenzen effectief aan bewaking van internetvrijheid bijdragen? Op het internet
is de productie, opslag en verspreiding van informatie niet meer aan plaats en tijd
gebonden. Het internet kent geen nationale grenzen. De technische mogelijkheden
zijn weliswaar toegenomen, maar dit impliceert niet dat bevoegdheden ook ruimer zijn.
In paragraaf V.2.2 is deze vraag toegespitst op het in consultatie gebrachte concept
voor een wetsvoorstel computercriminaliteit III. Naar de mening van de AIV voorziet dit
conceptwetsvoorstel in ruimere bevoegdheden dan het volkenrecht toelaat.
Niettemin blijven de nationale staten een belangrijke rol vervullen omdat de fysieke
infrastructuur van het internet begint en eindigt binnen een gebied waarover zij feitelijke
en juridische rechtsmacht hebben. De vragen ten aanzien van toegang en vrije en niet
gecontroleerde communicatie concentreren zich dus nog steeds binnen de nationale

157 Richard N. Haass, Foreign Policy begins at home. The Case for Putting America’s House in Order,
New York: Basic Books 2014.

68

rechtssfeer. De hoofdstukken III en V, waarin toegangs-, surveillance- en censuurvragen
aan de orde komen, laten zien dat het gaat om nationale beslissingen die getoetst
worden aan internationale (of regionale: EVRM en EU) verdragen. In paragraaf V.4 is
daarentegen toegelicht dat de grote internationale ondernemingen, die een grote rol
spelen bij de toegang en het vrije gebruik van het internet, slechts voor een beperkt deel
onder de Nederlandse invloedssfeer vallen, namelijk alleen als het handelingen betreft
die binnen de Nederlandse rechtssfeer worden verricht. Bovendien is er regelmatig
discussie over wanneer dat bij internetdiensten precies het geval is. Het Google Spanjearrest van het HvJ EU brengt op dit punt een doorbraak.
De derde vraag was in hoeverre bedrijven verantwoordelijk zijn voor de bescherming
van internetvrijheid van burgers in de landen waar ze actief zijn en hoe de Nederlandse
overheid, zelfstandig en samen met andere landen bedrijven kan oproepen die
verantwoordelijkheid op te pakken. In dit advies is uiteengezet dat de organisatie
van de moderne elektronische communicatie sterk verschilt van de periode waarin
vaste telefoon en telex de belangrijkste communicatiemiddelen waren. In de plaats
van staatsmonopolies in een internationaal publiekrechtelijk kader is een systeem
gekomen van vele spelers. In dit systeem is de rol van bedrijven groot; dit is op
verschillende plaatsen in dit advies besproken, met name in hoofdstuk II en in paragraaf
V.4. Bedrijven hebben een belangrijke rol in de governance van het internet en zijn de
aanbieders van diverse diensten zoals zoekmachines, cloud (paragraaf III.4.1 en IV.3.2)
en e-mail. Soms worden bedrijven gedwongen op te treden als verlengstuk van de
overheid, zoals bij dataretentie (paragraaf III.2) of censuur, waartegen zij zich al dan niet
verzetten (paragraaf V.3). Bedrijven hebben zodoende een aanzienlijke invloed op de
internetvrijheid.
Geconstateerd kan worden dat de positie van internetbedrijven juridisch niet altijd
helder is. Zo is in Nederland voor sociale media niet duidelijk of zij vallen onder
het telecommunicatierecht of onder het mediarecht. Het antwoord op die vraag
heeft belangrijke gevolgen voor de mate waarin dergelijke bedrijven kunnen worden
aangesproken op de inhoud van communicaties en publicaties. Verder kunnen bedrijven
klem komen te zitten tussen nationale jurisdicties met verschillende rechtsregimes.
Voor bedrijven zijn commerciële overwegingen gewoonlijk doorslaggevend, ook waar het
gaat om de verzameling, verwerking en opslag van gegevens van internetgebruikers. Het
antwoord op de vraag in hoeverre bedrijven verantwoordelijk zijn voor de bescherming
van internetvrijheid is juridisch nog niet te geven. Deze vraag moet worden geplaatst
binnen de bredere context van het maatschappelijk verantwoord ondernemen. Daarvoor
is het Ruggie-raamwerk opgesteld, dat onderwerp is van internationaal overleg, maar dat
in dit domein wel bijzondere relevantie krijgt.
Aanbevelingen
Aanbeveling 1
In paragrafen III.2, III.4 en IV.3.2 is uiteengezet dat gegevens van Nederlandse
internetgebruikers tegenwoordig vaak worden opgeslagen op computerservers die
zich veelal buiten de Nederlandse rechtssfeer bevinden. De staten waar die servers
zich bevinden, zijn meestal bevoegd onder bepaalde omstandigheden toegang tot die
gegevens te eisen. Omdat computers slecht kunnen rekenen met versleutelde gegevens
en de servers waarop deze gegevens zijn opgeslagen zich vaak bevinden in jurisdicties
waar Nederlanders geen rechtsbescherming hebben, is de cloud potentieel zo lek als
een mandje. Safe Harbour-overeenkomsten zijn daartegen geen afdoende beveiliging,
omdat ze ontoereikend zijn, slecht of niet afdwingbaar zijn en te grote uitzonderingen

69

met betrekking tot nationale veiligheid kennen. Deze risico’s verdienen de volle aandacht
van het kabinet.
De Nederlandse regering voert een beleid om zoveel mogelijk alle relaties tot de burgers
in het binnenland via cyberspace te laten plaatsvinden: overheidsdossiers, registers en
overheidstransacties moeten in 2017 allemaal elektronisch worden in het kader van
Nederland Digitaal. Naar het oordeel van de AIV is het urgent na te gaan of bij de opslag
en verwerking van gegevens het risico bestaat dat deze buiten de Nederlandse rechtssfeer
terechtkomen, waar ze technisch en juridisch niet voldoende zijn te beveiligen. Er dienen
beleidsmatige en wettelijke maatregelen te worden genomen om dat te voorkomen,
althans juridische waarborgen te scheppen om toegankelijkheid van bestanden aan
dezelfde rechtswaarborgen te binden als die hier gelden (zie paragrafen III.5.1 en III.5.2).
Verder is van belang dat ook de rechtsbescherming voldoende is gewaarborgd.
Aanbeveling 2
Nederland heeft economisch een goede uitgangspositie op de internetmarkt. Het kan
deze positie verbeteren door een positief vestigingsbeleid te creëren in de vorm van
een in alle opzichten optimale bescherming van de internetvrijheid in alle facetten die
in dit advies zijn belicht. Het organiseren van internationale conferenties en instituten
heeft een positieve spin-off, maar dat blijft vluchtig als het niet wordt verankerd in de
Nederlandse internetgemeenschap. Als onderdeel van het internationaal bevorderen van
optimale internetvrijheid zou Nederland een positief vestigingsklimaat in Nederland voor
internetbedrijven kunnen creëren en concentratie van internetspecialisten in innovatieve
wetenschapscentra binnen de universiteiten kunnen stimuleren. Het zou voorts binnen
het ministerie van Economische Zaken, dat hierin een sleutelrol vervult, tot een betere
coördinatie kunnen komen tussen de directies die met internet hebben te maken.
Aanbeveling 3
Het vertrekpunt van het mensenrechtenbeleid (een van de hoekstenen van het
buitenlandbeleid) is dat Nederland zelf, zonder perfectie te pretenderen, een voorbeeld
wil stellen, vooral in de zin van openheid en toetsbaarheid: democratie en vrijheid in
eigen huis is de maatstaf. Dit impliceert dat Nederland ook nationaal bij de hiervoor
aangesneden internetkwesties het hoge beschermingsniveau moet nastreven dat het
internationaal uitdraagt. Dit is een verantwoordelijkheid van alle ministeries, met name
ook van die ministeries bij welke thans de internetdossiers berusten.
Bij de aanhangige grondwetswijziging, de voorziene aanpassing van de Wiv 2002 en het
concept voor een wetsvoorstel computercriminaliteit III dat in consultatie is gebracht,
moet een punt van bijzondere aandacht zijn of Nederland een beleid voert en/of een
regeling maakt waarmee het internationaal voor de dag kan komen.
Aanbeveling 4
Het verzekeren van effectief en onafhankelijk toezicht op inlichtingen- en veiligheidsdiensten heeft in de VS na de Snowdenaffaire veel aandacht gekregen en is ook in Nederland
door de evaluatie van de Wiv 2002 aan de orde gesteld, onder andere in de door het CDA
ingediende motie in de Eerste Kamer der Staten-Generaal, die werd aanvaard op
7 oktober 2014 (Eerste Kamer der Staten-Generaal, vergaderjaar 2014-2015, CVIII, D).
De in juli 2012 door de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties aangenomen
resolutie ‘The promotion, protection and enjoyment of Human Rights on the Internet’,
volgens welke mensen online dezelfde rechten hebben als offline, moet maatgevend
zijn voor het Nederlandse beleid. Indien, vanwege de permanente terreurdreiging,
middelen worden ingezet tegen (categorieën van) personen tegen wie geen gerichte

70

verdenking bestaat, dan is dit rechtsstatelijk alleen te rechtvaardigen als er effectief en
onafhankelijk toezicht bestaat. Het versterken van effectief en onafhankelijk toezicht
door het College bescherming persoonsgegevens en de CTIVD op de rechtmatigheid en
proportionaliteit van opsporings- en preventiemaatregelen, acht de AIV bij de huidige
stand van de techniek en de gewijzigde internationale verhoudingen van groot belang
voor de internetvrijheid, zoals deze in dit advies is gedefinieerd.
Aanbeveling 5
Nederland zal in 2014 ongeveer 53,5 miljoen aan het mensenrechtenbeleid (inclusief
Wereldomroep) besteden. Een deel daarvan wordt uitgegeven ter bevordering van
internetvrijheid. Nederland ondersteunt diverse belangrijke projecten met menskracht
en geld op het gebied van internetvrijheid. Echter, een coherente visie ten aanzien van
het internet en de verschillende facetten die daarbij moeten worden onderscheiden en
geaccentueerd, valt niet waar te nemen. Aan keuzes ten aanzien van de ondersteuning van
dergelijke activiteiten zou een algemene onderbouwing en prioritering moeten voorafgaan,
gericht op de ook voor Nederland relevante facetten van de internetproblematiek. Daarbij
zou de regering in overleg met het veld gericht maatregelen kunnen ontwikkelen die
vrijheid en beveiliging van het internet bevorderen, zoals het ontwikkelen en beschikbaar
stellen van open source software. De AIV beschouwt het als een duidelijke leemte dat
er weinig aandacht is voor de verbetering van internationale beleidsvorming (zoals het
Internet Governance Forum en de reorganisatie van ICANN).
Aanbeveling 6
Ook in de EU-dossiers is veel aan de hand. Nederland neemt een afwachtende
houding aan over het al dan niet voortzetten van het Safe Harbour agreement en de
onderhandelingen over het Umbrella agreement. Nederland beschikt over ruimschoots
voldoende kennis van zaken om bij deze onderwerpen een meer leidende rol te
spelen. Nederland moet het standpunt innemen dat voortzetting van de Safe Harbourovereenkomst zonder ingrijpende verbeteringen niet meer kan dienen als basis
voor gegevensuitwisseling met de VS in de particuliere sector. Nederland kan het
voorzitterschap van de Europese Unie in 2016 benutten om voorstellen voor de EU te
ontwikkelen met als doel de bestaande verouderde wetgeving die effecten heeft op
internetvrijheden, te actualiseren.
Aanbeveling 7
Een punt van bijzondere aandacht is de uitwisseling van gegevens tussen nationale
inlichtingen- en veiligheidsdiensten binnen Europa en daarbuiten van betere waarborgen
te voorzien dan momenteel het geval is. Bij de herziening van de Wiv 2002 moet
de uitwisseling van gegevens tussen Nederlandse en buitenlandse inlichtingen- en
veiligheidsdiensten wettelijk worden geregeld, waarbij voldoende waarborgen voor de
burger worden geboden, zoals uiteengezet in paragraaf III.2.
Aanbeveling 8
De activiteiten van bedrijven en internetorganisaties waarin bedrijven dominant zijn,
kunnen een aanzienlijke invloed uitoefenen op de internetvrijheid. Bedrijven worden
primair geleid door het winstoogmerk en hebben met uiteenlopende nationale en
internationale wettelijke kaders te maken. Het is de rol van de overheid om te monitoren
of nieuwe software, protocollen en dergelijke inbreuk maken op de Europese interpretatie
van de vrijheid van meningsuiting, privacy en dataprotectie. NGO’s kunnen daarbij een
signalerende rol spelen.

71

De vraag hoe internationaal opererende bedrijven bij de uitvoering van het Nederlandse
mensenrechtenbeleid betrokken kunnen worden, staat al lang op de agenda. In
het kader van dit advies is zij wel zeer urgent omdat een klein aantal internationale
ondernemingen verantwoordelijk is voor de internationale vertrouwelijke en openbare
communicatie en de waarborgen waarmee deze moeten worden omgeven. De regering
moet daarom de verantwoordelijkheid van deze bedrijven op internationale fora aan de
orde stellen en met deze bedrijven een mensenrechtendialoog aangaan, zoals zij dat ook
bij buitenlandse regeringen pleegt te doen.
Aanbeveling 9
Vragen die met internetvrijheid verbonden zijn, zo blijkt op tal van plaatsen uit dit
advies, zijn departementsoverstijgende vragen en bovendien steeds meer verbonden
met verantwoordelijkheden die door het bedrijfsleven en andere belanghebbenden
moeten worden gedragen. De departementsoverstijgende zaken maken de uitvoering
van het Nederlandse mensenrechtenbeleid, bij uitstek in dit domein, tot een gedeelde
verantwoordelijkheid. De AIV beveelt daarom aan dat coördinatie en gedeelde
verantwoordelijkheid wordt nagestreefd bij de beleidsvoorbereiding en -vorming in de
internetdossiers.
Aanbeveling 10
Nederland moet een consistenter beleid voeren ten aanzien van de vraag op welke
internationale fora en in welke coalities zij diverse internetstandpunten wil vertolken.
Het ministerie moet meer geld en mankracht investeren in het Internet Governance
Forum. Voorts zou het binnen ICANN en andere internetorganisaties privacybevorderende
maatregelen kunnen uitdragen. Een voorbeeld daarvan werd gegeven in pararagraaf V.1:
de WHOIS van de Stichting Internet Domeinregistratie Nederland, die de domeinnamen
voor het domein .nl registreert, toont geen adresgegevens van de domeinnaamhouder;
gerechtsdeurwaarders en advocaten kunnen die wel opvragen. Nederland zou een
dergelijke oplossing ook internationaal kunnen uitdragen.
Aanbeveling 11
Bij de beleidsvorming ten aanzien van internetvrijheid zijn diverse ministeries betrokken:
de ministeries van Buitenlandse Zaken, van Veiligheid en Justitie, van Economische
Zaken, van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en van Defensie. Het ministerie
van Economische Zaken voert ter voorbereiding op internationale bijeenkomsten
regelmatig overleg met Nederlandse belanghebbenden. Dit is een voorbeeld dat andere
ministeries kunnen volgen. Uit gesprekken met deskundigen is de indruk ontstaan dat
het ministerie van Buitenlandse Zaken weinig aansluiting heeft met de Nederlandse
internetgemeenschap. Het is wenselijk dat het ministerie van Buitenlandse Zaken meer
personele capaciteit beschikbaar maakt voor het op peil brengen en houden van de
kennis met betrekking tot het internet en voor het versterken van de contacten met de
internetgemeenschap in binnen- en buitenland, ook ten aanzien van de EU.

72

Bijlagen

Bijlage I

Aanvullende informatie bij de voorgeschiedenis van de huidige telecommunicatie
Technische infrastructuur: van telefoon naar het internet
In paragraaf II.1 is uiteengezet dat het internationale telefoonverkeer en het
eenduidige gebruik van frequenties een stabiel internationaal juridisch kader en
een overlegstructuur vergden. De kenmerken van de toenmalige internationale
telecommunicatiestructuur zijn als volgt schematisch voor te stellen.
De organisatie van de telefonie

Binnen dit organisatiemodel ontwikkelden de nationale PTT’s een lagenmodel waarin
het gehele communicatiekanaal technisch werd vormgegeven, het zogenaamde Open
System Interconnection model (OSI-model). In de onderste laag bevindt zich de fysieke
infrastructuur (de kabels, frequenties en centrales), daarboven op elkaar gestapelde
diensten voor de omzetting van menselijke taal naar machinetaal, voor routering, voor
beveiliging, voor adressering et cetera. Die diensten communiceerden met elkaar
volgens vaste standaarden. Een belangrijke eigenschap van dit model is dat de typische
menselijke communicatie (inhoud) en de technische telecommunicatie (de gegevens
die nodig zijn om de communicatie op het juiste adres te krijgen, de verkeersgegevens)
nauwkeurig van elkaar zijn gescheiden. De PTT’s gingen alleen over het laatste volgens
het adagium ‘geen boodschap aan de boodschap’. Schematisch kan dit lagenmodel als
volgt worden voorgesteld:

Diensten, transport en infrastructuur

In het schematische lagenmodel kan de loskoppeling van diensten en toepassingen
van de infrastructuur als volgt worden weergegeven, links het netwerk, rechts de
computer.158 De verschillende afkortingen staan voor de op elkaar gestapelde met
elkaar samenwerkende protocollen en software applicaties die respectievelijk op het
internet en een PC anno 2014 met elkaar samenwerken. De onderste laag vormt de
fysieke laag. De bovenste lagen van de applicaties op de PC zijn de lagen die met het
internet communiceren of daarop draaiende diensten.

Ontbundeling van het lagenmodel in telecommunicatie en computers

158 Bron: Jonathan Zittrain, The Future of the Internet and How to Stop It, New Haven/London: Yale
University Press 2008, pp. 68-70.

De concurrentie op alle niveaus van het communicatiekanaal en de steeds grotere en
snellere bandbreedten en media (glas, licht, digitale frequenties, digitale geheugenopslag)
en het andere communicatiepatroon van het publiek (van telefoneren naar het verzenden
van multimediale berichten) hebben ertoe geleid dat het internet aan het eind van de
20ste eeuw een even grote communicatierevolutie is als telefonie en radio waren aan
het eind van de 19de eeuw. Maar het maakt nog steeds gebruik van die toen gelegde
infrastructuur.
Het internet heeft een soortgelijke hiërarchische structuur als het OSI-model. Het kent
ook een duidelijke fysieke laag. Het verschil met het OSI-model is dat de scheiding
tussen inhoud en transport lastiger te maken is. Het verschil met de telefonie is dat het
pakketgeschakeld is. Dat wil zeggen dat voor een communicatie geen unieke verbinding
nodig is. Bovendien kent het geen centrales waar al het verkeer door moet. Naast een
diversiteit van diensten voor korte berichten (van e-mail tot twitter) kent het internet door
het world wide web (www) krachtige toepassingen van verkenners- en zoekmachines die
het hele net afgrazen en documenten, beeld en geluid wereldwijd toegankelijk maken
(bijvoorbeeld door Google en YouTube).
Organisaties rondom het ontstaan van het internet
De Internet Activities Board (IAB) dateert uit 1983 en is de voorloper van de huidige
Internet Architecture Board. Het was de eerste poging de governance van het internet
te formaliseren. Zij is sterk verbonden gebleven met de Internet Engineering Task
Force (IETF), van begin af aan een informele club waar over open standaarden werd
gesproken. Zij vormde een soort anti-OSI-beweging. De OSI-overlegorganen, bevolkt door
PTT-ingenieurs, werden gezien als formeel, op staatsgezag en eigendom gebaseerd en
het tegendeel van wat de internetgemeenschap voorstond: een horizontale organisatie
gebaseerd op open standaarden.
De IETF formuleert nog steeds protocollen, standaarden en specificaties voor het
internet. De IETF heeft geen instrumenten om naleving daarvan af te dwingen. Dat is
ook niet nodig, omdat de protocollen, standaarden en specificaties nog steeds (conform
het oorspronkelijke ideaal) vrijwillig worden nageleefd. Indien een bedrijf of individu dat
niet zou doen, dan zou dat bedrijf of dat individu bovendien moeizaam of geen toegang
krijgen tot het internet. Het belang van interconnectiviteit en gemeenschappelijke
normen en waarden (zie de analyse van Nye in hoofdstuk I) bevorderen de naleving
van de norm. Iedereen kan deelnemen aan het werk van de IETF. De protocollen,
standaarden en specificaties komen tot stand op basis van consensus binnen
werkgroepen. De IETF is geen rechtspersoon, maar opereert nu onder de vlag van de
Internet Society.
De Internet Assigned Numbers Authority (IANA) ontstond in 1988. IANA werkte op basis
van een contract met DARPA, een agentschap van het Amerikaanse ministerie van
Defensie dat aan de basis heeft gestaan van de ontwikkeling van het internet. In dit
contract werd een sleutelfiguur in de ontwikkeling van het internet, Jon Postel, min
of meer aangewezen als de autoriteit ‘the IANA’. IANA ging zich bezighouden met de
ontwikkeling van de IP-adressen en daarmee verbonden activiteiten. Ook hier hetzelfde
beeld: een ‘autonome ontwikkeling’. Milton Mueller formuleert het als volgt:159 ‘Explicit
claims on the right to manage name and address assignment were being made by an

159 Milton Mueller, Ruling the Root, Massachusetts: Massachusetts Institute for Technology, 2002, p. 93.

authority (…) that lacked any basis in formal law or state action. The authority claims
nevertheless had significant legitimacy within the technical community.’
In onderstaand schema is de organisatiestructuur van ICANN bij de stichting
weergegeven.160 Onder het bestuur van ICANN hangen diverse adviserende organen: de
Address Supporting Organization, de Protocol Supporting Organization, de Domain Name
Supporting Organization, de At Large Membership en het Governmental Advisory Committee.
Deze adviserende organen bestaan uit vertegenwoordigers van de organisaties die in het
schema staan vermeld in de kolom onder de respectievelijke adviserende organen. De
Supporting Organizations hebben onder andere tot taak consensus te creëren binnen het
deel van de internetgemeenschap dat zij vertegenwoordigen.

160 Idem, p. 173, figuur 8.1.

Kort samengevat gaat het over adressen (uiterste linker kolom), protocollen en
standaarden (tweede kolom links) en namen (middelste kolom). De meest rechter
kolom vertegenwoordigt de oude belanghebbenden en staatsbelangen. De tweede
kolom van rechts (at large) vertegenwoordigt NGO’s die niet in de andere kolommen
passen. In het schema is ISOC niet opgenomen, maar ISOC onderhoudt banden met
verschillende organisaties, die worden genoemd in het schema. Inmiddels is de Protocol
Supporting Organization, de technische poot (tweede kolom links), opgeheven. ICANN
is de spin in het web. Het Amerikaanse ministerie van Handel stuurt via de National
Telecommunications and Information Administration deze optocht van oude en nieuwe
vertegenwoordigers van de wereldtelecommunicatie.
In deze gremia is jarenlang overleg gepleegd over de overgang van de IPv4-nummers
naar de langere IPv6-nummers, om de schaarste op te heffen die bij de kortere
nummers dreigde. De invoering daarvan vindt nu geleidelijk plaats. Binnen ICANN is de
belangrijkste beleidsdiscussie de invoering en toekenning van nieuwe Toplevel domeinen
(gTLD’s). Dit is een vrij heftige discussie tussen de belanghebbenden voor merken en
geografische herkomstaanduidingen en de invoering van generieke namen (voorbeeld:
nieuwe gTLD’s als ‘.wine’, ‘.amazon’, ‘.patagonia’). Voor de nieuwe domeinen zijn thans
tenderprocedures gaande.
ICANN heeft een Joint Project Agreement en een contract met het Amerikaanse
ministerie van Handel voor de toewijzing van internetadressen en het beheer van gTLD’s.
Dit contract draagt de volgende taken op aan ICANN:
· ontwikkeling van beleid voor de toewijzing van blokken van IP-adressen;
· toezicht op het systeem van root servers;
· toezicht op het beleid voor toevoegingen aan de root (nieuwe domeinen);
· coördinatie van andere technische parameters teneinde de universele connectiviteit
van het internet in stand te houden;
· andere activiteiten die noodzakelijk zijn voor het beheer van het systeem van
domeinen, zoals overeengekomen tussen het ministerie en ICANN.
Het Joint Project Agreement is herhaaldelijk verlengd en gewijzigd, waarbij de
autonomie van ICANN geleidelijk is vergroot, al houdt het ministerie van Handel een
toezichthoudende rol.161 In de Affirmation of Commitments tussen het ministerie van
Handel en ICANN van 30 september 2009 is het Joint Project Agreement voor onbepaalde
tijd verlengd.162 Het National Telecommunications and Information Administration van
het ministerie van Handel heeft zich ontwikkeld tot een soort procesbewaker. Alle
betrokkenen konden daarmee leven, maar de band tussen ICANN en de VS is door de
Snowdenaffaire onhoudbaar geworden.
ICANN wordt bestuurd door een board of directors. Daarin is een aantal groepen
vertegenwoordigd. De board bestaat uit 20 personen, waarvan 16 stemrecht hebben.
De helft van de stemgerechtigde leden wordt voorgedragen aan de board door het
Nominating Committee. De anderen worden gekozen door organen van ICANN, onder
andere de country-code Names Supporting Organization (waarvan organisaties lid kunnen

161 Lee A. Bygrave e.a., The naming game: governance of the Domain Name System, in: Lee. A. Bygrave and
Jon Bing, Internet Governance, infrastructure and institutions, Oxford, Oxford University Press, 2009,
pp. 151-153.
162 Zie: <http://www.ntia.doc.gov/page/docicann-agreements>, geraadpleegd op 5 juni 2014.

worden die landenspecifieke topdomeinen beheren), de generic Names Supporting
Organization (waarvan organisaties lid kunnen worden die algemene topdomeinen
beheren) en de at large leden. Verder kent de board vijf adviserende leden, waaronder
vertegenwoordigers van de Governmental Advisory Committee, waarvan elke staat
lid kan worden) en de Internet Engineering Task Force. Het Nominating Committee is
eveneens samengesteld uit vertegenwoordigers van diverse belanghebbende groepen.
Verder moeten de board of directors onder andere culturele en geografische diversiteit
weerspiegelen.163 Er zijn echter vele kruisverbanden tussen de hiervoor genoemde
organisaties en organen, waardoor de structuur van ICANN ondoorzichtig is. Zo is een
aantal organisaties dat lid is van de board, ook vertegenwoordigd in het Nominating
Comittee. De inkomsten van ICANN bestaan onder andere uit de jaarlijkse afdrachten
voor het gebruik van toplevel domeinnamen. Dat is een aanzienlijk bedrag aangezien er
nu alleen al 125 miljoen .com domeinnamen zijn geregistreerd en er nog vele andere
algemene topdomeinen zullen komen. Er bestaan strikte interne controleregels voor
de financiën, maar toch heeft de Chief Executive Officer van ICANN nog vrij vergaande
discretionaire bevoegdheden voor de besteding van gelden aan onder meer goede
doelen. Dit past in de rechtsvorm van een goede doelen vennootschap naar Californisch
recht, want zo moet men ICANN uiteindelijk juridisch kwalificeren.
WGIG slaagde erin een definitie van internetgovernance te formuleren (zie paragraaf V.1),
maar bleef vaag over de reikwijdte van dit begrip. Verder identificeerde WGIG
beleidsvraagstukken die relevant zijn voor de governance van het internet, maar kon niet
tot inhoudelijke aanbevelingen komen. WGIG constateerde dat er geen internationaal forum
is waar de geïdentificeerde beleidskwesties kunnen worden besproken en adviseerde dan
ook een mondiaal multistakeholderforum in te stellen. Over de institutionele vormgeving
voor de governance van het internet kon WGIG geen overeenstemming bereiken en daarom
bevat het rapport vier modellen voor de institutionele governance van het internet. Een
van de elementen daarin was de rol van ICANN. In één van de modellen zou ICANN komen
te vallen onder een orgaan van de VN. Verder stelde WGIG dat geen enkele regering een
geprivilegeerde rol in internetgovernance mocht hebben, een aanbeveling die expliciet
gericht was tegen de dominante positie van de VS in het beheer van domeinnamen.

163 Zie: <https://www.icann.org/resources/pages/bylaws-2012-02-25-en#/II>, geraadpleegd op 5 juni 2014.

Bijlage IIa

Adviesaanvraag

Bijlage IIb

Resolutie ‘ The right to privacy in the digital age’

A/C.3/68/L.45

United Nations

General Assembly

Distr.: Limited
1 November 2013
Original: English

Sixty-eighth session

Third Committee

Agenda item 69 (b)
Promotion and protection of human rights: human rights
questions, including alternative approaches for improving the
effective enjoyment of human rights and fundamental freedoms
Brazil and Germany: draft resolution

The right to privacy in the digital age
The General Assembly,
Reaffirming the purposes and principles of the Charter of the United Nations,
Reaffirming also the human rights and fundamental freedoms enshrined in the
Universal Declaration of Human Rights and relevant international human rights
treaties, including the International Covenant on Civil and Political Rights and the
International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights,
Reaffirming further the Vienna Declaration and Programme of Action,
Noting that the rapid pace of technological development enables individuals in
all regions to use new information and communication technologies and at the same
time enhances the capacity of Governments, companies and individuals for
surveillance, interception and data collection, which may violate human rights, in
particular the right to privacy, as enshrined in article 12 of the Universal Declaration
of Human Rights and article 17 of the International Covenant on Civil and Political
Rights, and is therefore an issue of increasing concern,
Reaffirming the human right of individuals to privacy and not to be subjected to
arbitrary or unlawful interference with their privacy, family, home or correspondence,
and the right to enjoy protection of the law against such interferences and attacks,
and recognizing that the exercise of the right to privacy is an essential requirement
for the realization of the right to freedom of expression and to hold opinions without
interference, and one of the foundations of a democratic society,
Stressing the importance of the full respect for the freedom to seek, receive
and impart information, including the fundamental importance of access to
information and democratic participation,

13-54407 (E) 051113

*1354407*

A/C.3/68/L.45

Welcoming the report of the Special Rapporteur on the promotion and
protection of the right to freedom of opinion and expression, 1 submitted to the
Human Rights Council at its twenty-third session, concerning the implications of
States’ surveillance of communications and the interception of personal data for the
exercise of the human right to privacy,
Emphasizing that illegal surveillance of communications, their interception
and the illegal collection of personal data constitute a highly intrusive act that
violates the right to privacy and freedom of expression and may threaten the
foundations of a democratic society,
Noting that while concerns about public security may justify the gathering and
protection of certain sensitive information, States must ensure full compliance with
their obligations under international human rights law,
Deeply concerned at human rights violations and abuses that may result from
the conduct of any surveillance of communications, including extraterritorial
surveillance of communications, their interception and the collection of personal
data, in particular massive surveillance, interception and data collection,
Recalling that States must ensure that measures taken to counter terrorism
comply with international law, in particular international human rights, refugee and
humanitarian law,
Reaffirms the rights contained in the International Covenant on Civil and
1.
Political Rights, in particular the right to privacy and not to be subjected to arbitrary
or unlawful interference with privacy, family, home or correspondence, and the right
to enjoy protection of the law against such interference or attacks, in accordance
with article 12 of the Universal Declaration of Human Rights and article 17 of the
International Covenant on Civil and Political Rights;
Recognizes the rapid advancement in information and communications
2.
technologies, including the global and open nature of the Internet, as a driving force
in accelerating progress towards development in its various forms;
Affirms that the same rights that people have offline must also be
3.
protected online, in particular the right to privacy;
4.

Calls upon all States:

(a) To respect and protect the rights referred to in paragraph 1 above,
including in the context of digital communication;
(b) To take measures to put an end to violations of those rights and to create
the conditions to prevent such violations, including by ensuring that relevant
national legislation complies with their obligations under international human
rights law;
(c) To review their procedures, practices and legislation regarding the
surveillance of communications, their interception and collection of personal data,
including massive surveillance, interception and collection, with a view to
upholding the right to privacy and ensuring the full and effective implementation of
all their obligations under international human rights law;
__________________
1 A/HRC/23/40 and Corr.1.

2/3

13-54407

A/C.3/68/L.45

(d) To establish independent national oversight mechanisms capable of
ensuring transparency and accountability of State surveillance of communications,
their interception and collection of personal data;
Requests the United Nations High Commissioner for Human Rights to
5.
submit an interim report on the protection of the right to privacy in the context of
domestic and extraterritorial surveillance of communications, their interception and
collection of personal data, including massive surveillance, interception and
collection of personal data, to the General Assembly at its sixty-ninth session, and a
final report at its seventieth session, with views and recommendations, to be
considered by Member States, with the purpose of identifying and clarifying
principles, standards and best practices on how to address security concerns in a
manner consistent with States’ obligations under international human rights law and
with full respect for human rights, in particular with respect to surveillance of
digital communications and the use of other intelligence technologies that may
violate the human right to privacy and freedom of expression and of opinion;
Decides to examine the question on a priority basis at its sixty-ninth
6.
session, under the sub-item entitled “Human rights questions, including alternative
approaches for improving the effective enjoyment of human rights and fundamental
freedoms” of the item entitled “Promotion and protection of human rights”.

13-54407

3/3

Bijlage IIc

International Principles on the Application of Human Rights to
Communications Surveillance
FINAL VERSION 10 JULY 2013
As technologies that facilitate State surveillance of communications advance, States are
failing to ensure that laws and regulations related to communications surveillance adhere
to international human rights and adequately protect the rights to privacy and freedom of
expression. This document attempts to explain how international human rights law applies
in the current digital environment, particularly in light of the increase in and changes to
communications surveillance technologies and techniques. These principles can provide civil
society groups, industry, States and others with a framework to evaluate whether current or
proposed surveillance laws and practices are consistent with human rights.
These principles are the outcome of a global consultation with civil society groups, industry and
international experts in communications surveillance law, policy and technology.
Preamble

Privacy is a fundamental human right, and is central to the maintenance of democratic
societies. It is essential to human dignity and it reinforces other rights, such as freedom of
expression and information, and freedom of association, and is recognised under international
human rights law.[1] Activities that restrict the right to privacy, including communications
surveillance, can only be justified when they are prescribed by law, they are necessary to
achieve a legitimate aim, and are proportionate to the aim pursued.[2]
Before public adoption of the Internet, well-established legal principles and logistical burdens
inherent in monitoring communications created limits to State communications surveillance.
In recent decades, those logistical barriers to surveillance have decreased and the application
of legal principles in new technological contexts has become unclear. The explosion of
digital communications content and information about communications, or “communications
metadata” -- information about an individual’s communications or use of electronic devices -the falling cost of storing and mining large sets of data, and the provision of personal content
through third party service providers make State surveillance possible at an unprecedented
scale.[3] Meanwhile, conceptualisations of existing human rights law have not kept up with the
modern and changing communications surveillance capabilities of the State, the ability of the
State to combine and organize information gained from different surveillance techniques, or the
increased sensitivity of the information available to be accessed.
The frequency with which States are seeking access to both communications content and
communications metadata is rising dramatically, without adequate scrutiny.[4] When accessed
and analysed, communications metadata may create a profile of an individual’s life, including
medical conditions, political and religious viewpoints, associations, interactions and interests,
disclosing as much detail as, or even greater detail than would be discernible from the content
of communications.[5] Despite the vast potential for intrusion into an individual’s life and the
chilling effect on political and other associations, legislative and policy instruments often afford
communications metadata a lower level of protection and do not place sufficient restrictions
on how they can be subsequently used by agencies, including how they are data-mined, shared,
and retained.

In order for States to actually meet their international human rights obligations in relation
to communications surveillance, they must comply with the principles set out below. These
principles apply to surveillance conducted within a State or extraterritorially. The principles
also apply regardless of the purpose for the surveillance -- law enforcement, national security
or any other regulatory purpose. They also apply both to the State’s obligation to respect and
fulfil individuals’ rights, and also to the obligation to protect individuals’ rights from abuse by
non-State actors, including corporate entities.[6] The private sector bears equal responsibility
for respecting human rights, particularly given the key role it plays in designing, developing and
disseminating technologies; enabling and providing communications; and - where required cooperating with State surveillance activities. Nevertheless, the scope of the present Principles
is limited to the obligations of the State.
Changing technology and definitions

“Communications surveillance” in the modern environment encompasses the monitoring,
interception, collection, analysis, use, preservation and retention of, interference with,
or access to information that includes, reflects, arises from or is about a person’s
communications in the past, present or future. “Communications” include activities,
interactions and transactions transmitted through electronic mediums, such as content
of communications, the identity of the parties to the communications, location-tracking
information including IP addresses, the time and duration of communications, and identifiers of
communication equipment used in communications.
Traditionally, the invasiveness of communications surveillance has been evaluated on the
basis of artificial and formalistic categories. Existing legal frameworks distinguish between
“content” or “non-content”, “subscriber information” or “metadata”, stored data or in transit
data, data held in the home or in the possession of a third party service provider.[7] However,
these distinctions are no longer appropriate for measuring the degree of the intrusion that
communications surveillance makes into individuals’ private lives and associations. While
it has long been agreed that communications content deserves significant protection in law
because of its capability to reveal sensitive information, it is now clear that other information
arising from communications – metadata and other forms of non-content data – may reveal
even more about an individual than the content itself, and thus deserves equivalent protection.
Today, each of these types of information might, taken alone or analysed collectively, reveal a
person’s identity, behaviour, associations, physical or medical conditions, race, color, sexual
orientation, national origins, or viewpoints; or enable the mapping of the person’s location,
movements or interactions over time,[8] or of all people in a given location, including around a
public demonstration or other political event. As a result, all information that includes, reflects,
arises from or is about a person’s communications and that is not readily available and easily
accessible to the general public, should be considered to be “protected information”, and
should accordingly be given the highest protection in law.
In evaluating the invasiveness of State communications surveillance, it is necessary to
consider both the potential of the surveillance to reveal protected information, as well as the
purpose for which the information is sought by the State. Communications surveillance that
will likely lead to the revelation of protected information that may place a person at risk of
investigation, discrimination or violation of human rights will constitute a serious infringement
on an individual’s right to privacy, and will also undermine the enjoyment of other fundamental
rights, including the right to free expression, association, and political participation. This is
because these rights require people to be able to communicate free from the chilling effect
of government surveillance. A determination of both the character and potential uses of the
information sought will thus be necessary in each specific case.

When adopting a new communications surveillance technique or expanding the scope of an
existing technique, the State should ascertain whether the information likely to be procured
falls within the ambit of “protected information” before seeking it, and should submit to the
scrutiny of the judiciary or other democratic oversight mechanism. In considering whether
information obtained through communications surveillance rises to the level of “protected
information”, the form as well as the scope and duration of the surveillance are relevant
factors. Because pervasive or systematic monitoring has the capacity to reveal private
information far in excess of its constituent parts, it can elevate surveillance of non-protected
information to a level of invasiveness that demands strong protection.[9]
The determination of whether the State may conduct communications surveillance that
interferes with protected information must be consistent with the following principles.
The Principles

LEGALITY: Any limitation to the right to privacy must be prescribed by law. The State must not
adopt or implement a measure that interferes with the right to privacy in the absence of an
existing publicly available legislative act, which meets a standard of clarity and precision that
is sufficient to ensure that individuals have advance notice of and can foresee its application.
Given the rate of technological changes, laws that limit the right to privacy should be subject to
periodic review by means of a participatory legislative or regulatory process.
LEGITIMATE AIM: Laws should only permit communications surveillance by specified State
authorities to achieve a legitimate aim that corresponds to a predominantly important legal
interest that is necessary in a democratic society. Any measure must not be applied in a
manner which discriminates on the basis of race, colour, sex, language, religion, political or
other opinion, national or social origin, property, birth or other status.
NECESSITY: Laws permitting communications surveillance by the State must limit
surveillance to that which is strictly and demonstrably necessary to achieve a legitimate aim.
Communications surveillance must only be conducted when it is the only means of achieving a
legitimate aim, or, when there are multiple means, it is the means least likely to infringe upon
human rights. The onus of establishing this justification, in judicial as well as in legislative
processes, is on the State.
ADEQUACY: Any instance of communications surveillance authorised by law must be
appropriate to fulfil the specific legitimate aim identified.
PROPORTIONALITY: Communications surveillance should be regarded as a highly intrusive act
that interferes with the rights to privacy and freedom of opinion and expression, threatening the
foundations of a democratic society. Decisions about communications surveillance must be
made by weighing the benefit sought to be achieved against the harm that would be caused to
the individual’s rights and to other competing interests, and should involve a consideration of
the sensitivity of the information and the severity of the infringement on the right to privacy.
Specifically, this requires that, if a State seeks access to or use of protected information
obtained through communications surveillance in the context of a criminal investigation, it must
establish to the competent, independent, and impartial judicial authority that:
1. there is a high degree of probability that a serious crime has been or will be committed;
2. evidence of such a crime would be obtained by accessing the protected information sought;
3. other available less invasive investigative techniques have been exhausted;

4. information accessed will be confined to that reasonably relevant to the crime alleged and
any excess information collected will be promptly destroyed or returned; and
5. information is accessed only by the specified authority and used for the purpose for which
authorisation was given.
If the State seeks access to protected information through communication surveillance for a
purpose that will not place a person at risk of criminal prosecution, investigation, discrimination
or infringement of human rights, the State must establish to an independent, impartial, and
competent authority:
1. other available less invasive investigative techniques have been considered;
2. information accessed will be confined to what is reasonably relevant and any excess
information collected will be promptly destroyed or returned to the impacted individual; and
3. information is accessed only by the specified authority and used for the purpose for which
was authorisation was given.
COMPETENT JUDICIAL AUTHORITY: Determinations related to communications surveillance
must be made by a competent judicial authority that is impartial and independent. The
authority must be:
1. separate from the authorities conducting communications surveillance;
2. conversant in issues related to and competent to make judicial decisions about the legality
of communications surveillance, the technologies used and human rights; and
3. have adequate resources in exercising the functions assigned to them.
DUE PROCESS: Due process requires that States respect and guarantee individuals’ human
rights by ensuring that lawful procedures that govern any interference with human rights
are properly enumerated in law, consistently practiced, and available to the general public.
Specifically, in the determination on his or her human rights, everyone is entitled to a fair and
public hearing within a reasonable time by an independent, competent and impartial tribunal
established by law,[10] except in cases of emergency when there is imminent risk of danger
to human life. In such instances, retroactive authorisation must be sought within a reasonably
practicable time period. Mere risk of flight or destruction of evidence shall never be considered
as sufficient to justify retroactive authorisation.
USER NOTIFICATION: Individuals should be notified of a decision authorising communications
surveillance with enough time and information to enable them to appeal the decision, and
should have access to the materials presented in support of the application for authorisation.
Delay in notification is only justified in the following circumstances:
1. Notification would seriously jeopardize the purpose for which the surveillance is authorised,
or there is an imminent risk of danger to human life; or
2. Authorisation to delay notification is granted by the competent judicial authority at the time
that authorisation for surveillance is granted; and
3. The individual affected is notified as soon as the risk is lifted or within a reasonably
practicable time period, whichever is sooner, and in any event by the time the
communications surveillance has been completed. The obligation to give notice rests with
the State, but in the event the State fails to give notice, communications service providers
shall be free to notify individuals of the communications surveillance, voluntarily or upon
request.

TRANSPARENCY: States should be transparent about the use and scope of communications
surveillance techniques and powers. They should publish, at a minimum, aggregate information
on the number of requests approved and rejected, a disaggregation of the requests by service
provider and by investigation type and purpose. States should provide individuals with sufficient
information to enable them to fully comprehend the scope, nature and application of the laws
permitting communications surveillance. States should enable service providers to publish the
procedures they apply when dealing with State communications surveillance, adhere to those
procedures, and publish records of State communications surveillance.
PUBLIC OVERSIGHT: States should establish independent oversight mechanisms to ensure
transparency and accountability of communications surveillance.[11] Oversight mechanisms
should have the authority to access all potentially relevant information about State actions,
including, where appropriate, access to secret or classified information; to assess whether
the State is making legitimate use of its lawful capabilities; to evaluate whether the State
has been transparently and accurately publishing information about the use and scope of
communications surveillance techniques and powers; and to publish periodic reports and
other information relevant to communications surveillance. Independent oversight mechanisms
should be established in addition to any oversight already provided through another branch of
government.
INTEGRITY OF COMMUNICATIONS AND SYSTEMS: In order to ensure the integrity, security
and privacy of communications systems, and in recognition of the fact that compromising
security for State purposes almost always compromises security more generally, States
should not compel service providers or hardware or software vendors to build surveillance or
monitoring capability into their systems, or to collect or retain particular information purely
for State surveillance purposes. A priori data retention or collection should never be required
of service providers. Individuals have the right to express themselves anonymously; States
should therefore refrain from compelling the identification of users as a precondition for service
provision.[12]
SAFEGUARDS FOR INTERNATIONAL COOPERATION: In response to changes in the flows of
information, and in communications technologies and services, States may need to seek
assistance from a foreign service provider. Accordingly, the mutual legal assistance treaties
(MLATs) and other agreements entered into by States should ensure that, where the laws
of more than one state could apply to communications surveillance, the available standard
with the higher level of protection for individuals is applied. Where States seek assistance
for law enforcement purposes, the principle of dual criminality should be applied. States may
not use mutual legal assistance processes and foreign requests for protected information
to circumvent domestic legal restrictions on communications surveillance. Mutual legal
assistance processes and other agreements should be clearly documented, publicly available,
and subject to guarantees of procedural fairness.
SAFEGUARDS AGAINST ILLEGITIMATE ACCESS: States should enact legislation criminalising
illegal communications surveillance by public or private actors. The law should provide
sufficient and significant civil and criminal penalties, protections for whistle blowers, and
avenues for redress by affected individuals. Laws should stipulate that any information
obtained in a manner that is inconsistent with these principles is inadmissible as evidence in
any proceeding, as is any evidence derivative of such information. States should also enact
laws providing that, after material obtained through communications surveillance has been
used for the purpose for which information was given, the material must be destroyed or
returned to the individual.

[1]

Universal Declaration of Human Rights Article 12, United Nations Convention on Migrant Workers Article
14, UN Convention of the Protection of the Child Article 16, International Covenant on Civil and Political
Rights, International Covenant on Civil and Political Rights Article 17; regional conventions including Article
10 of the African Charter on the Rights and Welfare of the Child, Article 11 of the American Convention on
Human Rights, Article 4 of the African Union Principles on Freedom of Expression, Article 5 of the American
Declaration of the Rights and Duties of Man, Article 21 of the Arab Charter on Human Rights, and Article 8
of the European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms; Johannesburg
Principles on National Security, Free Expression and Access to Information, Camden Principles on Freedom
of Expression and Equality.

[2]

Universal Declaration of Human Rights Article 29; General Comment No. 27, Adopted by The Human
Rights Committee Under Article 40, Paragraph 4, Of The International Covenant On Civil And Political
Rights, CCPR/C/21/Rev.1/Add.9, November 2, 1999; see also Martin Scheinin, “Report of the Special
Rapporteur on the promotion and protection of human rights and fundamental freedoms while countering
terrorism,” 2009, A/HRC/17/34.

[3]

Communications metadata may include information about our identities (subscriber information, device
information), interactions (origins and destinations of communications, especially those showing websites
visited, books and other materials read, people interacted with, friends, family, acquaintances, searches
conducted, resources used), and location (places and times, proximities to others); in sum, metadata
provides a window into nearly every action in modern life, our mental states, interests, intentions, and our
innermost thoughts.

[4]

For example, in the United Kingdom alone, there are now approximately 500,000 requests for
communications metadata every year, currently under a self-authorising regime for law enforcement
agencies who are able to authorise their own requests for access to information held by service providers.
Meanwhile, data provided by Google’s Transparency reports shows that requests for user data from the
U.S. alone rose from 8888 in 2010 to 12,271 in 2011. In Korea, there were about 6 million subscriber/
poster information requests every year and about 30 million requests for other forms of communications
metadata every year in 2011-2012, almost of all of which were granted and executed. 2012 data available
at <http://www.kcc.go.kr/user.do?mode=view&page=A02060400&dc=K02060400&boardId=1030&cp=1
&boardSeq=35586>.

[5]

See as examples, a review of Sandy Petland’s work, ‘Reality Mining’, in MIT’s Technology Review, 2008,
available at <http://www2.technologyreview.com/article/409598/tr10-reality-mining/> and also see
Alberto Escudero-Pascual and Gus Hosein, ‘Questioning lawful access to traffic data’, Communications of
the ACM, Volume 47 Issue 3, March 2004, pages 77-82.

[6]

Report of the UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion
and expression, Frank La Rue, May 16 2011, available at <http://www2.ohchr.org/english/bodies/
hrcouncil/docs/17session/a.hrc.17.27_en.pdf>.

[7]

“People disclose the phone numbers that they dial or text to their cellular providers, the URLS that
they visit and the e-mail addresses with which they correspond to their Internet service providers, and
the books, groceries and medications they purchase to online retailers . . . I would not assume that all
information voluntarily disclosed to some member of the public for a limited purpose is, for that reason
alone, disentitled to Fourth Amendment protection.” United States v. Jones, 565 U.S. ___, 132 S. Ct. 945,
957 (2012) (Sotomayor, J., concurring).

[8]

“Short-term monitoring of a person’s movements on public streets accords with expectations of privacy”
but “the use of longer term GPS monitoring in investigations of most offenses impinges on expectations of
privacy.” United States v. Jones, 565 U.S., 132 S. Ct. 945, 964 (2012) (Alito, J. concurring).

[9]

“Prolonged surveillance reveals types of information not revealed by short-term surveillance, such as what
a person does repeatedly, what he does not do, and what he does ensemble. These types of information
can each reveal more about a person than does any individual trip viewed in isolation. Repeated visits to
a church, a gym, a bar, or a bookie tell a story not told by any single visit, as does one’s not visiting any of
these places over the course of a month. The sequence of a person’s movements can reveal still more;
a single trip to a gynecologist’s office tells little about a woman, but that trip followed a few weeks later
by a visit to a baby supply store tells a different story.* A person who knows all of another’s travels can
deduce whether he is a weekly church goer, a heavy drinker, a regular at the gym, an unfaithful husband,
an outpatient receiving medical treatment, an associate of particular individuals or political groups – and
not just one such fact about a person, but all such facts.” U.S. v. Maynard, 615 F.3d 544 (U.S., D.C.
Circ., C.A.) p. 562; U.S. v. Jones, 565 U.S. __, (2012), Alito, J., concurring. “Moreover, public information
can fall within the scope of private life where it is systematically collected and stored in files held by
the authorities. That is all the truer where such information concerns a person’s distant past…In the
Court’s opinion, such information, when systematically collected and stored in a file held by agents of the
State, falls within the scope of ‘private life’ for the purposes of Article 8(1) of the Convention.” (Rotaru v.
Romania, [2000] ECHR 28341/95, paras. 43-44.

[10] The term “due process” can be used interchangeably with “procedural fairness” and “natural justice”, and
is well articulated in the European Convention for Human Rights Article 6(1) and Article 8 of the American
Convention on Human Rights.
[11] The UK Interception of Communications Commissioner is an example of such an independent
oversight mechanism. The ICO publishes a report that includes some aggregate data but it does not
provide sufficient data to scrutinise the types of requests, the extent of each access request, the
purpose of the requests, and the scrutiny applied to them. See <http://www.iocco-uk.info/sections.
asp?sectionID=2&type=top>.
[12] Report of the Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and
expression, Frank La Rue, 16 May 2011, A/HRC/17/27, para 84.

Bijlage III

Lijst van gebruikte afkortingen
AIV
AIVD
AVVN
CMR
CTIVD
CVV
DNS
DTP
EHRM
EU
EVRM
FISC
FTC
GAC
gTLD
HvJ EU
IAB
IANA
ICANN
ICT
IETF
IGF
IP
ISOC
ITR
ITU
NGO
NSA
OSI-model
PCLOB
PTT
SWIFT
TIA
TCP
TFTP
VN
VS
W3C
WGIG
WIPO
Wiv 2002
WODC
WSIS
www

Adviesraad Internationale Vraagstukken
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Algemene Vergadering van de Verenigde Naties
Commissie Mensenrechten
Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
Commissie Vrede en Veiligheid
Domeinnamen systeem
Datafile Transfer Protocol
Europees Hof voor de Rechten van de Mens
Europese Unie
Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden
Foreign Intelligence Surveillance Court
Federal Trade Commission
Governmental Advisory Committee
algemene toplevel domeinen
Hof van Justitie van de Europese Unie
Internet Architecture Board
Internet Assigned Numbers Authority
Internet Corporation for Assigned Names and Numbers
Informatie- en communicatietechnologie
Internet Engineering Task Force
Internet Governance Forum
Internetprotocol
Internet Society
International Telecommunications Regulations
Internationale Telecommunicatie Unie
niet-gouvernementele organisatie
National Security Agency

Open System Interconnection model
Privacy & Civil Liberties Oversight Board
Post, telefoon en telegrafie
Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication
Total Information Awareness
Transmission Control Protocol
Terrorist Finance Tracking Programme
Verenigde Naties
Verenigde Staten
World Wide Web Consortium
Working Group on Internet Governance
World Intellectual Property Organization
Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002
Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatie Centrum
World Summit on the Information Society
world wide web

Bijlage IV

Lijst van geconsulteerde deskundigen
C. Bowden

Onafhankelijk privacy onderzoeker

Mw. mr.dr. Q. Eijkman

Hoofd politieke zaken en persvoorlichting van Amnesty International
Nederland

Mr. H. Hijmans

Afdelingshoofd Policy & Consultation bij de European Data
Protection Supervisor (op sabbatical)

Prof. E. Huizer

CTO van SURFnet en hoogleraar internettoepassingen aan de
Universiteit Utrecht

Prof. M.L. Mueller

Hoogleraar Syracuse University School of Information Studies,
Syracuse, New York, Verenigde Staten

Ir. R. Zenger

Onderzoeker Bits of Freedom

H. de Zwart

Directeur Bits of Freedom

Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte adviezen*
1 EUROPA INCLUSIEF, oktober 1997
2 CONVENTIONELE WAPENBEHEERSING: dringende noodzaak, beperkte mogelijkheden, april 1998
3 DE DOODSTRAF EN DE RECHTEN VAN DE MENS: recente ontwikkelingen, april 1998
4 UNIVERSALITEIT VAN DE RECHTEN VAN DE MENS EN CULTURELE VERSCHEIDENHEID, juni 1998
5 EUROPA INCLUSIEF II, november 1998
6 HUMANITAIRE HULP: naar een nieuwe begrenzing, november 1998
7 COMMENTAAR OP DE CRITERIA VOOR STRUCTURELE BILATERALE HULP, november 1998
8 ASIELINFORMATIE EN DE EUROPESE UNIE, juli 1999
9 NAAR RUSTIGER VAARWATER: een advies over betrekkingen tussen Turkije en de Europese Unie, juli 1999
10 DE ONTWIKKELINGEN IN DE INTERNATIONALE VEILIGHEIDSSITUATIE IN DE JAREN NEGENTIG:
van onveilige zekerheid naar onzekere veiligheid, september 1999
11 HET FUNCTIONEREN VAN DE VN-COMMISSIE VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS, september 1999
12 DE IGC 2000 EN DAARNA: op weg naar een Europese Unie van dertig lidstaten, januari 2000
13 HUMANITAIRE INTERVENTIE, april 2000**
14 ENKELE LESSEN UIT DE FINANCIËLE CRISES VAN 1997 EN 1998, mei 2000
15 EEN EUROPEES HANDVEST VOOR GRONDRECHTEN?, mei 2000
16 DEFENSIE-ONDERZOEK EN PARLEMENTAIRE CONTROLE, december 2000
17 DE WORSTELING VAN AFRIKA: veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling, januari 2001
18 GEWELD TEGEN VROUWEN: enkele rechtsontwikkelingen, februari 2001
19 EEN GELAAGD EUROPA: de verhouding tussen de Europese Unie en subnationale overheden, april 2001
20 EUROPESE MILITAIR-INDUSTRIËLE SAMENWERKING, mei 2001
21 REGISTRATIE VAN GEMEENSCHAPPEN OP HET GEBIED VAN GODSDIENST OF OVERTUIGING, juni 2001
22 DE WERELDCONFERENTIE TEGEN RACISME EN DE PROBLEMATIEK VAN RECHTSHERSTEL, juni 2001
23 COMMENTAAR OP DE NOTITIE MENSENRECHTEN 2001, september 2001
24 EEN CONVENTIE OF EEN CONVENTIONELE VOORBEREIDING: de Europese Unie en de IGC 2004,
november 2001
25 INTEGRATIE VAN GENDERGELIJKHEID: een zaak van verantwoordelijkheid, inzet en kwaliteit, januari 2002
26 NEDERLAND EN DE ORGANISATIE VOOR VEILIGHEID EN SAMENWERKING IN EUROPA IN 2003:
rol en richting, mei 2002
27 EEN BRUG TUSSEN BURGERS EN BRUSSEL: naar meer legitimiteit en slagvaardigheid voor
de Europese Unie, mei 2002
28 DE AMERIKAANSE PLANNEN VOOR RAKETVERDEDIGING NADER BEKEKEN: voors en tegens van
bouwen aan onkwetsbaarheid, augustus 2002
29 PRO-POOR GROWTH IN DE BILATERALE PARTNERLANDEN IN SUB-SAHARA AFRIKA: een analyse van
strategieën tegen armoede, januari 2003
30 EEN MENSENRECHTENBENADERING VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, april 2003
31 MILITAIRE SAMENWERKING IN EUROPA: mogelijkheden en beperkingen, april 2003
32 Vervolgadvies EEN BRUG TUSSEN BURGERS EN BRUSSEL: naar meer legitimiteit en
slagvaardigheid voor de Europese Unie, april 2003
33 DE RAAD VAN EUROPA: minder en (nog) beter, oktober 2003
34 NEDERLAND EN CRISISBEHEERSING: drie actuele aspecten, maart 2004
35 FALENDE STATEN: een wereldwijde verantwoordelijkheid, mei 2004**
36 PREËMPTIEF OPTREDEN, juli 2004**
37 TURKIJE: de weg naar het lidmaatschap van de Europese Unie, juli 2004
38 DE VERENIGDE NATIES EN DE RECHTEN VAN DE MENS, september 2004
39 DIENSTENLIBERALISERING EN ONTWIKKELINGSLANDEN: leidt openstelling tot achterstelling?,
september 2004

40 DE PARLEMENTAIRE ASSEMBLEE VAN DE RAAD VAN EUROPA, februari 2005
41 DE HERVORMINGEN VAN DE VERENIGDE NATIES: het rapport Annan nader beschouwd, mei 2005
42 DE INVLOED VAN CULTUUR EN RELIGIE OP ONTWIKKELING: stimulans of stagnatie?, juni 2005
43 MIGRATIE EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: de samenhang tussen twee beleidsterreinen, juni 2005
44 DE NIEUWE OOSTELIJKE BUURLANDEN VAN DE EUROPESE UNIE, juli 2005
45 NEDERLAND IN DE VERANDERENDE EU, NAVO EN VN, juli 2005
46 ENERGIEK BUITENLANDS BELEID: energievoorzieningszekerheid als nieuwe hoofddoelstelling,
december 2005***
47 HET NUCLEAIRE NON-PROLIFERATIEREGIME: het belang van een geïntegreerde en multilaterale
aanpak, januari 2006
48 MAATSCHAPPIJ EN KRIJGSMACHT, april 2006
49 TERRORISMEBESTRIJDING IN MONDIAAL EN EUROPEES PERSPECTIEF, september 2006
50 PRIVATE SECTOR ONTWIKKELING EN ARMOEDEBESTRIJDING, oktober 2006
51 DE ROL VAN NGO’S EN BEDRIJVEN IN INTERNATIONALE ORGANISATIES, oktober 2006
52 EUROPA EEN PRIORITEIT!, november 2006
53 BENELUX, NUT EN NOODZAAK VAN NAUWERE SAMENWERKING, februari 2007
54 DE OESO VAN DE TOEKOMST, maart 2007
55 MET HET OOG OP CHINA: op weg naar een volwassen relatie, april 2007
56 INZET VAN DE KRIJGSMACHT: wisselwerking tussen nationale en internationale besluitvorming, mei 2007
57 HET VN-VERDRAGSSYSTEEM VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS: stapsgewijze versterking in een
politiek geladen context, juli 2007
58 DE FINANCIËN VAN DE EUROPESE UNIE, december 2007
59 DE INHUUR VAN PRIVATE MILITAIRE BEDRIJVEN: een kwestie van verantwoordelijkheid, december 2007
60 NEDERLAND EN DE EUROPESE ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, mei 2008
61 DE SAMENWERKING TUSSEN DE EUROPESE UNIE EN RUSLAND: een zaak van wederzijds
belang, juli 2008
62 KLIMAAT, ENERGIE EN ARMOEDEBESTRIJDING, november 2008
63 UNIVERSALITEIT VAN DE RECHTEN VAN DE MENS: principes, praktijk en perspectieven, november 2008
64 CRISISBEHEERSINGSOPERATIES IN FRAGIELE STATEN: de noodzaak van een samenhangende aanpak,
maart 2009
65 TRANSITIONAL JUSTICE: gerechtigheid en vrede in overgangssituaties, april 2009**
66 DEMOGRAFISCHE VERANDERINGEN EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, juli 2009
67 HET NIEUWE STRATEGISCH CONCEPT VAN DE NAVO, januari 2010
68 DE EU EN DE CRISIS: lessen en leringen, januari 2010
69 SAMENHANG IN INTERNATIONALE SAMENWERKING: reactie op WRR-rapport ‘Minder pretentie,
meer ambitie’, mei 2010
70 NEDERLAND EN DE ‘RESPONSIBILITY TO PROTECT’: de verantwoordelijkheid om mensen te
beschermen tegen massale wreedheden, juni 2010
71 HET VERMOGEN VAN DE EU TOT VERDERE UITBREIDING, juli 2010
72 PIRATERIJBESTRIJDING OP ZEE: een herijking van publieke en private verantwoordelijkheden, december 2010
73 HET MENSENRECHTENBELEID VAN DE NEDERLANDSE REGERING: zoeken naar constanten in een
veranderende omgeving, februari 2011
74 ONTWIKKELINGSAGENDA NA 2015: millennium ontwikkelingsdoelen in perspectief, april 2011
75 HERVORMINGEN IN DE ARABISCHE REGIO: kansen voor democratie en rechtsstaat?, mei 2011
76 HET MENSENRECHTENBELEID VAN DE EUROPESE UNIE: tussen ambitie en ambivalentie, juli 2011
77 DIGITALE OORLOGVOERING, december 2011**
78 EUROPESE DEFENSIESAMENWERKING: soevereiniteit en handelingsvermogen, januari 2012

79 DE ARABISCHE REGIO, EEN ONZEKERE TOEKOMST, mei 2012
80 ONGELIJKE WERELDEN: armoede, groei, ongelijkheid en de rol van internationale samenwerking,
september 2012
81 NEDERLAND EN HET EUROPEES PARLEMENT: investeren in nieuwe verhoudingen, november 2012
82 WISSELWERKING TUSSEN ACTOREN IN INTERNATIONALE SAMENWERKING: naar flexibiliteit en vertrouwen,
februari 2013
83 TUSSEN WOORD EN DAAD: perspectieven op duurzame vrede in het Midden-Oosten, maart 2013
84 NIEUWE WEGEN VOOR INTERNATIONALE MILIEUSAMENWERKING, maart 2013
85 CRIMINALITEIT, CORRUPTIE EN INSTABILITEIT: een verkennend advies, mei 2013
86 AZIË IN OPMARS: strategische betekenis en gevolgen, december 2013
87 DE RECHTSSTAAT: waarborg voor Europese burgers en fundament van Europese samenwerking, januari 2014
88 NAAR EEN GEDRAGEN EUROPESE SAMENWERKING: werken aan vertrouwen, april 2014
89 NAAR BETERE MONDIALE FINANCIËLE VERBONDENHEID: het belang van een coherent internationaal
economisch en financieel stelsel, juni 2014
90 DE TOEKOMST VAN DE ARCTISCHE REGIO: samenwerking of confrontatie?, september 2014
91 NEDERLAND EN DE ARABISCHE REGIO: principieel en pragmatisch, november 2014

Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte briefadviezen
1 Briefadvies UITBREIDING EUROPESE UNIE, december 1997
2 Briefadvies VN-COMITÉ TEGEN FOLTERING, juli 1999
3 Briefadvies HANDVEST GRONDRECHTEN, november 2000
4 Briefadvies OVER DE TOEKOMST VAN DE EUROPESE UNIE, november 2001
5 Briefadvies NEDERLANDS VOORZITTERSCHAP EU 2004, mei 2003****
6 Briefadvies RESULTAAT CONVENTIE, augustus 2003
7 Briefadvies VAN BINNENGRENZEN NAAR BUITENGRENZEN - ook voor een volwaardig
Europees asiel- en migratiebeleid in 2009, maart 2004
8 Briefadvies DE ONTWERP-DECLARATIE INZAKE DE RECHTEN VAN INHEEMSE VOLKEN.
Van impasse naar doorbraak?, september 2004
9 Briefadvies REACTIE OP HET SACHS-RAPPORT: Hoe halen wij de Millennium Doelen, april 2005
10 Briefadvies DE EU EN DE BAND MET DE NEDERLANDSE BURGER, december 2005
11 Briefadvies TERRORISMEBESTRIJDING IN EUROPEES EN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF,
interim-advies over het folterverbod, december 2005
12 Briefadvies REACTIE OP DE MENSENRECHTENSTRATEGIE 2007, november 2007
13 Briefadvies EEN OMBUDSMAN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, december 2007
14 Briefadvies KLIMAATVERANDERING EN VEILIGHEID, januari 2009
15 Briefadvies OOSTELIJK PARTNERSCHAP, februari 2009
16 Briefadvies ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: Nut en noodzaak van draagvlak, mei 2009
17 Briefadvies KABINETSFORMATIE 2010, juni 2010
18 Briefadvies HET EUROPESE HOF VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS: beschermer van burgerlijke
rechten en vrijheden, november 2011
19 Briefadvies NAAR EEN VERSTERKT FINANCIEEL-ECONOMISCH BESTUUR IN DE EU, februari 2012
20 Briefadvies NUCLEAIR PROGRAMMA VAN IRAN: naar de-escalatie van een nucleaire crisis, april 2012

21 Briefadvies DE RECEPTORBENADERING: een kwestie van maatvoering, april 2012
22 Briefadvies KABINETSFORMATIE 2012: krijgsmacht in de knel, september 2012
23 Briefadvies NAAR EEN VERSTERKTE SOCIALE DIMENSIE VAN DE EUROPESE UNIE, juni 2013
24 Briefadvies MET KRACHT VOORUIT: reactie van de Adviesraad Internationale Vraagstukken op de
beleidsbrief ‘Respect en recht voor ieder mens’, september 2013
25 Briefadvies ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: meer dan een definitiekwestie, mei 2014
26 DE EU-GASAFHANKELIJKHEID VAN RUSLAND: hoe een geïntegreerd EU-beleid dit kan verminderen,
juni 2014

*
**

Alle adviezen zijn ook beschikbaar in het Engels. Sommige adviezen ook in andere talen.
Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Commissie van Advies inzake
Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV).

***

Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Algemene Energieraad (AER).

**** Gezamenlijk briefadvies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Adviescommissie voor
Vreemdelingenzaken (ACVZ).