Wijkagenten en veranderingen in hun dagelijks werk
- verslag van een onderzoek -

Jan Terpstra
m.m.v. Anouk Evers

Politie & Wetenschap en Radboud Universiteit Nijmegen

1

Voorwoord
Kernonderdeel van de identiteit van de Nederlandse politie is al sinds decennia het streven
naar lokale inbedding van het politiewerk. De wens tot herkenbaarheid, nabijheid,
aanspreekbaarheid en gedegen informatie over lokale problemen en omstandigheden betekent
dat de politie, zoals het wel wordt genoemd, tot in de ‘haarvaten van de samenleving’ moet
zitten. Ook binnen de Nationale Politie, die begin 2013 in Nederland van start is gegaan,
vormt dit lokale politiewerk, afgestemd op plaatselijke omstandigheden en verhoudingen, een
fundamenteel uitgangspunt.
Binnen de Nederlandse politie is het gebiedsgebonden politiewerk de belangrijkste uitwerking
van dit gedachtegoed. Dit is in Nederland vooral (maar niet alleen) gebeurd met de positie van
de wijkagent, die namens de politie op het niveau van buurt, wijk of dorp contacten
onderhoudt met relevante partijen, daar informatie verzamelt, en bezig is om problemen (bij
voorkeur in een vroeg stadium) te onderkennen en aan te pakken, al dan niet in samenwerking
met anderen.
Hoewel in Nederland aan de wijkagent (zowel binnen, als buiten de politie) in de regel een
groot belang wordt toegekend en er de afgelopen decennia sprake is geweest van een
geleidelijke ontwikkeling en professionalsering van deze beroepsgroep, heeft deze
functionaris tegelijk bijna permanent te maken met kritiek en wordt zijn functioneren vaak ter
discussie gesteld. Bovendien wordt bij voortduring van meerdere kanten aan de wijkagent
getrokken. Tegelijk lijken de eisen en verwachtingen met betrekking tot zijn werkzaamheden
over de afgelopen decennia steeds weer toe te nemen, terwijl ondertussen met enige regelmaat
ook wordt geconstateerd dat de mogelijkheden voor de wijkagent om daaraan tegemoet te
komen vaak slechts beperkt zijn.
Deze ontwikkeling roept uiteenlopende vragen op met betrekking tot het feitelijk functioneren
van de wijkagent in Nederland. Hoe ziet het werk van de wijkagent in de huidige
omstandigheden eruit, in hoeverre en op welke wijze is het veranderd met de invoering van de
Nationale Politie, welke omstandigheden en factoren spelen daarbij een rol?
Deze vragen komen in het hier volgende onderzoeksverslag aan de orde. Dit onderzoek kan
worden gezien als een vervolg op een eerder onderzoek naar het dagelijks werk van
wijkagenten, uitgevoerd, ten tijde van het regionale politiebestel en gepubliceerd in 2008.
Door dit eerdere onderzoek als kader en vertrekpunt te nemen, wordt het in deze studie
mogelijk niet alleen in detail zicht te krijgen op het huidige werk van wijkagenten, maar
tevens een vergelijking te maken tussen dit werk nu, in het nationale politiebestel, met die van
ruim tien jaar eerder. Daarbij gaat het in deze studie (opnieuw) meer om de diepgang en het
detail in het dagelijks werk van wijkagenten, dan om een brede overzichtsstudie. Om die
reden hebben langdurige observaties plaatsgevonden bij een beperkt aantal wijkagenten op
verschillende locaties in Nederland
Dit onderzoek heeft plaatsgevonden in opdracht van Politie & Wetenschap, die daarvoor ook
de middelen ter beschikking stelde. Bij de uitvoering van deze studie waren meerdere
onderzoekers betrokken. Het eindverslag dat hier voorligt, is van de hand van Jan Terpstra.
Het veldwerk is verricht door Anouk Evers en Jan Terpstra. Onze dank gaat uit naar Renze
Salet, eveneens verbonden aan de vaksectie Strafrecht & Criminologie van de Radboud
Universiteit te Nijmegen, die vele concepten en stukken op verschillende momenten van het
onderzoek heeft gelezen en van commentaar heeft voorzien.
Een eerdere versie van het eindverslag is besproken met een leescommissie ingesteld voor dit
onderzoek. De leden van deze commissie waren: Eric Bervoets (zelfstandig onderzoeker),
Barbara van Caem (Nationale Politie), Marta Dozy (Politie & Wetenschap), Mike Henssen
2

(Nationale Politie), Peter van Os (Politieacademie), Adriaan Rottenberg (Politie &
Wetenschap), Hans de Vries (Nationale Politie) en Sander Wennekes (Politieonderwijsraad).
Wij danken hen voor hun suggesties en commentaar.
Tot slot gaat onze dank uit naar de wijkagenten waarmee wij in het kader van dit onderzoek
(opnieuw) vele diensten hebben meegelopen om goed zicht te kunnen krijgen op hun
dagelijks werk. Wij realiseren ons dat dit voor hen vaak een grote belasting heeft gevormd,
maar hopen tegelijk dat met dit onderzoek de aandacht en het begrip voor het werk van de
wijkagent een stimulans krijgt.

Nijmegen, augustus 2018

3

Inhoud

Hoofdstuk 1 Inleiding: achtergronden, vraagstelling en opzet onderzoek
1.1 Wijkagenten in de Nationale Politie: plannen en ambities
1.2 Gebiedsgebonden politiewerk: uitgangspunten en ontwikkelingen
1.3 Wijkagenten: veranderingen
1.4 Vraagstelling
1.5 Onderzoeksopzet en -methoden
1.6 Slot

Hoofdstuk 2 Organisatie, positie en taken van wijkagent: veranderingen
2.1 Organisatorische context
2.2 Positie van wijkagent
2.3 Beschikbaarheid en taken
2.4 Relaties met andere organisatorische onderdelen
2.5 Slot

Hoofdstuk 3 Sturing van en door wijkagenten
3.1 Sturing van wijkagenten
3.1.1 Relatie met leiding
3.1.2 Wijze van sturing
3.1.3 Wijkagenten ‘oude’ en ‘nieuwe stijl’
3.1.4 Expert wijkagent
3.1.5 Waardering van sturing
3.2 Autonomie van wijkagenten
3.3 Sturing door wijkagenten
3.4 Slot

Hoofdstuk 4 Problemen en probleemoriëntaties in het gebiedswerk
4.1 Problemen en vragen in de wijk
4.2 Kerntaken en het werk van de wijkagent
4.3 Nieuwe problemen en vragen in het wijkwerk?
4.4 Slot

Hoofdstuk 5 Nabijheid, informatie en contacten met burgers
5.1 Opvattingen over nabijheid
5.2 Aanwezigheid en benaderbaarheid voor burgers
5.3 Informatie over de wijk
5.4 Verwerven van informatie
5.5 Contacten met bewoners
5.6 Slot: nabijheid en betrokkenheid

4

Hoofdstuk 6 Werkwijzen in het gebiedswerk: preventie, handhaving en veranderingen
6.1 Preventie
6.2 Handhaving
6.3 Veranderingen in werkwijzen

Hoofdstuk 7 Samenwerking door wijkagenten
7.1 Samenwerking met partnerinstellingen
7.2 Samenwerking met burgers
7.3 Slot
Hoofdstuk 8 Slotbeschouwing
8.1 Verandering en continuïteit
8.2 Oude en nieuwe ambities
8.3 Conclusies van vorig onderzoek: een vergelijking
8.4 De strijd om de wijkagent
8.5 Slot

5

Hoofdstuk 1 Inleiding: achtergronden, vraagstelling en opzet onderzoek

De opzet van de Nationale Politie, ingevoerd in Nederland begin 2013, is gebaseerd op
uiteenlopende uitgangspunten. Enerzijds is bij de vormgeving van dit politiekorps veel nadruk
gelegd op centralisering, vooral van beheerstaken, en op uniformering en standaardisering van
organisatie en werkprocessen. Anderzijds heeft van meet af aan veel nadruk gelegen op het
belang van lokale inbedding van de politie en op het uitgangspunt dat het zwaartepunt van de
politie gelegen is in het lokale politiewerk. In het verlengde van deze laatste uitgangspunten is
in de plannen uit 2011 en 2012 die ten grondslag lagen aan de vormgeving van de Nationale
Politie (en de actualiseringen daarvan die later verschenen), steeds een centrale plaats
toegekend aan de positie van wijkagenten. Volgens deze plannen zouden wijkagenten het
lokale gezicht van de politie moeten vormen, op lokaal niveau intensief moeten samenwerken
met partners en burgers, relevante informatie moeten verzamelen en moeten bijdragen aan de
aanpak van onveiligheid en criminaliteit in buurt, wijk of dorp. Ook in intern-organisatorisch
opzicht wordt van wijkagenten in de nieuwe nationale politieorganisatie veel verwacht. Zo
werd er in de plannen vanuit gegaan dat zij binnen de basisteams van de Nationale Politie een
belangrijke bijdrage zouden moeten leveren aan de sturing en coördinatie van het operationele
werk (zie onder meer Kwartiermakers, 2012).
Sinds begin jaren tachtig van de vorige eeuw heeft de wijkagent binnen de Nederlandse
politie een belangrijke positie ingenomen. Vanaf de eerste helft van de jaren negentig gebeurt
dat in het kader van (wat vanaf toen wordt genoemd) het gebiedsgebonden politiewerk. Als
kernonderdelen van dit gebiedsgebonden politiewerk werden destijds onder meer
onderscheiden: kleinschaligheid, probleemgerichtheid en een focus op verbetering van
leefbaarheid en veiligheid. In Nederland was de functie van wijkagenten de belangrijkste
uitwerking van het concept gebiedsgebonden politie. Juist van wijkagenten werd verwacht dat
zij zouden voldoen aan de eis van ‘kennen en gekend worden’ en dat zij namens de politie
zouden opereren in lokale veiligheidsnetwerken en samenwerkingsverbanden (Beumer,
Kavelaars & Kruissink, 1997). De plannen voor de Nationale Politie laten ten aanzien van de
invulling van de positie en het werk van de wijkagent dan ook een grote mate van continuïteit
zien (naast overigens veranderingen, waarover later in dit hoofdstuk meer).
Gelet op het belang dat binnen de plannen voor de Nationale Politie is toegekend aan de
positie en werkzaamheden van de wijkagent, is de vraag relevant hoe deze in de praktijk
worden ingevuld. Daarmee is ook de vraag aan de orde op welke wijze de positie en
werkzaamheden van wijkagenten zich ontwikkeld hebben sinds de invoering van de Nationale
Politie in Nederland.
In binnen- en buitenland is de afgelopen decennia veel empirisch onderzoek gedaan naar de
praktijk van het gebiedsgebonden politiewerk (zie voor overzicht onder meer Bayerl et al.,
2017; Brogden & Nijhar, 2005; Weisburd & Braga, 2004; Donelly, 2013; Skogan & Hartnett,
1997; Van Sluis et al., 2013, Terpstra, 2008a; Terpstra, Van Stokkom & Van der Vijver,
2014). Het is echter niet altijd duidelijk in hoeverre de bevindingen uit deze studies ook van
toepassing zijn op de wijze waarop het gebiedsgebonden politiewerk functioneert binnen de
Nederlandse Nationale Politie. Om deze reden heeft dit onderzoek plaatsgevonden naar het
functioneren van wijkagenten binnen de Nationale Politie in Nederland, waarvan in de
komende hoofdstukken verslag wordt gedaan. Bij dit onderzoek is voortgebouwd op een
eerdere studie naar het zelfde thema dat ruim tien jaar eerder werd uitgevoerd (Terpstra,
2008a). Op deze wijze ontstond de mogelijkheid de huidige situatie van het gebiedsgebonden
politiewerk binnen de Nationale Politie te vergelijken met de situatie ten tijde van het
regionaal politiebestel.

6

In de volgende hoofdstukken wordt verslag gedaan van dit onderzoek. Alvorens daarop in te
gaan, wordt in dit inleidende hoofdstuk eerst een korte schets gegeven van de plannen die bij
de start van de Nationale Politie zijn gemaakt met betrekking tot de positie en rol van de
wijkagent (1.1). Vervolgens wordt kort ingegaan op de uitgangspunten van het
gebiedsgebonden politiewerk en de ontwikkelingen die zich in dit werk hebben voorgedaan
(1.2). Omdat dit onderzoek mede is geïnteresseerd in de vraag hoe het werk van de wijkagent
zich heeft ontwikkeld, is het van belang de huidige situatie af te zetten tegen de uitkomsten
van eerder onderzoek op dit terrein. Daarom worden hier de belangrijkste uitkomsten
behandeld van het onderzoek van ruim tien jaar geleden (Terpstra, 2008a) (1.3). Daarna wordt
de vraagstelling van dit onderzoek geformuleerd (1.4) en worden de opzet en te hanteren
methoden van het onderzoek beschreven (1.5).

1.1 Wijkagenten in de Nationale Politie: plannen en ambities
Zowel de Politiewet 2012, als de plannen die aan de invoering van de Nationale Politie ten
grondslag lagen, bevatten verschillende uitgangspunten en elementen die van belang zijn voor
de huidige positie van de wijkagent. De Politiewet 2012 bevat overigens weinig onderdelen
die betrekking hebben op de lokale inrichting en uitoefening van de politietaak. Vooral twee
artikelen van de Politiewet 2012 zijn in dit verband relevant. In artikel 38a, lid 1 van deze wet
is een eis geformuleerd met betrekking tot het aantal wijkagenten per aantal inwoners: ‘Er is
ten minste één wijkagent werkzaam per 5.000 inwoners.’ Deze norm was overigens niet
geheel nieuw. In het eerdere Referentiekader Gebiedsgebonden Politiewerk werd al een
vergelijkbare norm gehanteerd (Politieacademie, 2006). Ten tweede is in de Politiewet 2012,
artikel 1j een omschrijving opgenomen van de functie van wijkagent en waar deze mag
worden ingezet, een ‘ambtenaar van politie die, gerelateerd aan het aantal inwoners, als
onderdeel van een basisteam ten behoeve van een gemeente beschikbaar is voor de uitvoering
van de politietaak.’
Opvallend is dat in het Besluit Wijkagenten en in de verdere plannen van de Nationale Politie
een interpretatie van deze wetsartikelen is opgenomen die hiervan enigszins afwijkt. In plaats
van ‘ten minste’, zoals in de Politiewet 2012 (art. 38a, lid 1) staat, wordt het besluit en de
plannen gesproken van ‘gemiddeld’ één op 5.000 inwoners, soms nader gespecificeerd als per
eenheid of lager organisatorisch niveau.1 Als uitgangspunt wordt daarbij gehanteerd dat het
feitelijk aantal wijkagenten kan variëren met de ‘mate van probleemcumulatie’ (zie
bijvoorbeeld Inrichtingsplan Nationale Politie, 2012, pp. 62 en 142-143). Deze van de
Politiewet afwijkende interpretatie creëert voor de politieorganisatie de ruimte in concrete
gevallen minder wijkagenten in te zetten dan 1:5.000, mits gemiddeld toch aan deze norm
wordt voldaan.
Volgens het al eerder genoemde Besluit wijkagenten (2012) moeten wijkagenten als
medewerkers voor de gebiedsgebonden politie bijdragen aan de ‘handhaving van de openbare
orde en aan veiligheid en leefbaarheid in de samenleving’. Uitgangspunt is dat wijkagenten
zich vooral moeten concentreren op het ‘opbouwen en onderhouden van contacten met
burgers, bedrijven en instellingen en het participeren in netwerken ten behoeve van de
aanpak van veiligheidsproblematiek, alsmede het signaleren van criminaliteit binnen de wijk’
(Besluit wijkagenten, 2012, nota van toelichting: 4).
Meer informatie over de plannen en ambities met betrekking tot de positie en inzet van
wijkagenten in het kader van de Nationale Politie is te vinden in verschillende documenten
1

Besluit wijkagenten, 22 november 2012, Nota van Toelichting, pag. 3.

7

die aan de vormgeving van de het toen nieuwe politiekorps ten grondslag lagen, zoals het
Inrichtingsplan uit december 2012. Daarin wordt aangegeven dat de wijkagent binnen het
basisteam ‘een spil’ moet vormen ‘in het lokale veiligheidsbeleid’. Hij of zij dient daarbij ‘een
belangrijke schakel’ te zijn ‘in de lokale verankering van de politie.’ Uitgaande van de
‘gemiddelde’ norm van 1: 5.000 inwoners werden binnen de Nationale Politie landelijk in
totaal ruim 3.400 wijkagenten voorzien. Volgens het Inrichtingsplan moet de wijkagent 80
procent van zijn tijd besteden ‘aan werkzaamheden ten behoeve van zijn wijk.’ Wat daar
precies onder verstaan moet worden, is overigens in de plannen verder niet uitgewerkt.
Belangrijke doelstellingen die in de plannen worden toegekend aan de functie van wijkagent
zijn onder meer het versterken van de zichtbaarheid van de politie en het ontwikkelen en
bijhouden van informatie over de wijk en de problemen die zich daarin voordoen. De
wijkagent dient op die manier de schakel te vormen tussen de bewoners van een wijk en de
rest van de politieorganisatie. ‘Wijkagenten zijn zichtbaar aanwezig, praten met de mensen en
houden nieuwe ontwikkelingen in de gaten. Op die wijze weet de wijkagent wat er leeft en
speelt in de wijk en vormt hij de schakel tussen de buurt of wijk en het korps.’ Volgens het
Inrichtingsplan is het voor de verbetering van de kwaliteit van de handhaving en van het
wijkgerichte werken nodig dat een vijfde ‘van de functie van wijkagenten’ wordt ‘ingericht op
hbo-werk- en denkniveau’ (Inrichtingsplan, 2012, pp. 62-63). Mede in het kader daarvan zijn
met de komst van de Nationale Politie nieuwe functies gecreëerd, zoals Wijkagent
operationeel expert en de Operationeel specialist, die raken aan het werk(gebied) van de
wijkagent.

1.2 Gebiedsgebonden politiewerk: uitgangspunten en ontwikkelingen
Gebiedsgebonden politiewerk, of community policing zoals het internationaal meestal wordt
genoemd, heeft sinds ongeveer het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw in
Nederland en vele andere Westerse landen een grote populariteit gekregen (Bayerl et al.,
2017; Brogden & Nijhar, 2005). In het verleden is het wel omschreven als ‘dominant
politieparadigma’ en als ‘revolutie in het politiewerk’ (Oliver en Bartgis, 1998; Rohe, 1996;
Bayley en Shearing, 1996).
Tegelijk heeft het concept bij herhaling twijfel en kritiek opgeroepen. Zo is het
gebiedsgebonden politiewerk wel omschreven als ‘mantra’ (Tilley, 2003) en als slechts een
hardnekkige retoriek (Klockars, 1988). Ook in Nederland is, vooral de afgelopen tien tot
vijftien jaar, als argument naar voren gebracht dat het gebiedsgebonden politiewerk te weinig
‘echt’ en ‘robuust’ politiewerk zou zijn, onvoldoende ‘stevig’ en ‘nuchter’ zou zijn en te veel
de aandacht zou hebben afgeleid van wat de ‘werkelijke’ kern van het politiewerk zou zijn
(Hoogenboom, 2009; Van der Torre et al., 2007; Van der Torre, 2011).
Meer empirische getinte kanttekeningen zijn er het afgelopen decennium ook geplaatst. Zo
blijkt uit verschillende studies dat de uitvoering van community policing vaak op vele
problemen stuit (Bervoets et al., 2009; Holmberg, 2002; Skogan & Hartnett, 1997; Terpstra,
2010a). Onder meer door Mastrofski (2004) is erop gewezen dat volgens meerdere
onderzoeken community policing onvoldoende effectief is gebleken om de geformuleerde
doelstellingen en ambities te realiseren. Weisburd & Eck (2004) constateren echter dat
community policing wel positieve effecten kan hebben op de veiligheidsgevoelens van
burgers. Vergelijkbare uitkomsten over de effectiviteit van community policing werden
gevonden door onder meer Greene (1998), Skogan & Frydll (2004) en Skogan & Hartnett
(1997) en Moore & Trojanowicz (1988).
Eén van de problemen hierbij is dat de term gebiedsgebonden politie verre van eenduidig is
(Brogden & Nijhar, 2005; Holmberg, 2002). De term wordt door voor- en tegenstanders
8

bovendien vaak zo ingevuld dat het vooral past bij de eigen opvatting. Daarnaast suggereert
de term vaak meer eenduidigheid dan er in werkelijkheid is. Per locatie en op verschillende
tijdstippen loopt de invulling van het gebiedsgebonden werk uiteen. Om deze reden wordt
hier kort ingegaan op enkele achtergronden van het gebiedsgebonden politiewerk. Daarbij
wordt hier, aansluitend op de wijze waarop de term community policing in binnen- en
buitenlandse literatuur meestal wordt gehanteerd, onder gebiedsgebonden politie verstaan het
streven de afstand tussen politie en samenleving te verkleinen door verbetering van de
zichtbaarheid en aanspreekbaarheid, door een aanpak van een breed scala van problemen op
lokaal niveau, door een preventieve benadering (naast een reactieve), door samenwerking met
andere partijen, en door de betrokkenheid van burgers bij de aanpak van lokale
veiligheidsproblemen te bevorderen (zie uitvoeriger Terpstra, 2008a).
Het gebiedsgebonden politiewerk zoals dat thans in Nederland bestaat, bouwt deels voort op
ontwikkelingen in ons land over de afgelopen decennia, deels ook op buitenlandse ervaringen.
In de loop van de jaren zestig werd in Nederland het maatschappelijk isolement van de politie
steeds zichtbaarder. Op allerlei manieren werd duidelijk dat de politie (net als overigens veel
andere maatschappelijke instituties) moeite had adequate antwoorden te vinden op
uiteenlopende maatschappelijke ontwikkelingen, zoals het ontstaan van alternatieve
jeugdsubculturen en het verlies aan gezag (Meershoek, 2000; Rigthart, 1995). Dat leidde ertoe
dat vanaf begin jaren zeventig als onderdeel van het zogenaamde drielagenmodel op
verschillende plekken in de Nederlandse politie wijkagenten werden aangesteld. Zij zouden
verantwoordelijk moeten zijn voor de contacten met burgers. Evaluatieonderzoek rond 1980
maakte duidelijk dat de wijkagenten zoals die toen bestonden, niet aan de verwachtingen
voldeden. Wijkagenten zouden binnen hun organisatie geïsoleerd zijn en bij andere
politiemensen vaak een imago hebben als ‘softe wijkzusters’ (Bastiaenen & Vriesema, 1980
en 1981).
Mede als reactie hierop en onder invloed van de ideeën zoals verwoord in de beleidsnota
Politie in Verandering (1977) werden onder het motto van decentralisatie, horizontalisering
en spreiding van verantwoordelijkheden zogenaamde wijkteams geïntroduceerd. Daarbij werd
uitgegaan van een generieke taakstelling binnen brede wijkteams.
Onderzoek in de eerste helft van de jaren tachtig, onder meer uitgevoerd in Haarlem, maakte
duidelijk dat ook deze invulling van het gebiedswerk beperkingen had. Medewerkers van de
wijkteams waren vaak onvoldoende bekend bij bewoners van de wijk. Burgers bleken vaak
toch een politieman of –vrouw te willen die zij persoonlijk kenden, kortom een wijkagent. De
brede taakstelling was bovendien voor veel politiemensen in de praktijk te veel gevraagd. De
afstemming tussen de wijkteams en de rest van de politie bleek daarnaast problematisch
(Broer, Schreuder & Van der Vijver, 1987).
Mede op grond hiervan werd in de loop van de jaren negentig het gebiedsgebonden
politiewerk in Nederland geïntroduceerd. Ook binnen dit concept werken politiemensen in
kleine gebieden. Termen als kleinschalig, probleemgericht, ‘kennen en gekend worden’,
netwerken en partnerships maakten (opnieuw) de kern uit van dit gedachtegoed (Beumer et
al., 1997). Deze ontwikkeling werd sterk gestimuleerd door de komst van de regionale
politiekorpsen. Omdat burgemeesters vreesden dat de regionalisering van het politiebestel zou
leiden tot een grotere afstand tussen politie en lokale samenleving, werd versterking van het
gebiedswerk gebruikt als wisselgeld (Schaap & Terpstra, 2018).
In de jaren daarna ontwikkelde het gebiedswerk bij de politie zich verder en kreeg het een
duidelijke plaats. Toch bleken er grote verschillen tussen de regiokorpsen, zowel in de mate
waarin het gebiedswerk aandacht kreeg, als in de wijze waarop het was georganiseerd en werd
uitgevoerd (Terpstra, 2008a). Dit leidde tot twee tegengestelde bewegingen. Enerzijds werd
geprobeerd meer eenheid en afstemming tot stand te brengen in het gebiedsgebonden
9

politiewerk, onder meer door invoering van het reeds genoemde landelijk Referentiekader
voor dit werk bij de politie (Politieacademie, 2006). Anderzijds nam de druk op het
gebiedswerk toe, onder meer door de nadruk op kerntaken bij de politie (Terpstra, Van
Stokkom & Gunther Moor, 2010) en een verharding in de aanpak van onveiligheid.
Over het geheel genomen bleef er echter veel steun voor de gebiedsgebonden benadering
binnen de Nederlandse politie. Dat komt onder andere naar voren in het Visiedocument
Politie in Ontwikkeling (2005) waarin de Raad voor Hoofdcommissarissen verklaarde dat
gebiedsgebonden werken het ‘leidend principe’ zou moeten blijven voor de Nederlandse
politie. Dit komt ook terug in de verschillende plannen die aan de invoering van de Nationale
Politie ten grondslag liggen. Eerder werd al gewezen op de wettelijke verankering van de
positie van wijkagenten en op de wijze waarop aan de positie van wijkagenten in
Realisatieplan en Inrichtingsplan van de Nationale Politie een centraal belang wordt
toegekend. Opnieuw valt echter op dat kritiek op het gebiedswerk steeds blijft terugkomen.
Daarnaast is het gebiedsgebonden politiewerk in Nederland sterk beïnvloed door
ontwikkelingen in andere landen, met name in de Verenigde Staten. Het ontstaan van
community policing in de V.S. moet worden gezien tegen de achtergrond van vooral twee
ontwikkelingen. Ten eerste, onderzoek verricht in de V.S. in de jaren zeventig en tachtig van
de vorige eeuw maakte duidelijk dat het zogenaamde standaardmodel van politiewerk (met
veel nadruk op een vaak ongerichte preventieve surveillance met politieauto’s) grote
beperkingen kende, zowel in de relatie met burgers, als in de gerealiseerde effecten (Kelling
et al., 1974); ook Skogan & Frydll, 2004; Weisburd & Eck, 2004). Een van de antwoorden
daarop vormde de ontwikkeling van community policing (Skogan & Frydll, 2004).
Daarnaast was de opkomst van community policing een poging een antwoord te vinden op de
problemen die zich vooral sinds de jaren zeventig voordeden in de relaties tussen de politie en
leden van etnische minderheden in de arme wijken van de grote Amerikaanse steden. Dit
vormde een directe inspiratiebron voor bijvoorbeeld het ontstaan van community policing in
Chicago, het zogenaamde CAPS (Skogan & Hartnett, 1997).
Overigens hebben beide genoemde ontwikkelingen ertoe bijgedragen dat in de Verenigde
Staten community policing (in de praktijk en in de wetenschap) steeds meer vermengd raakte
met andere politiemodellen (zoals broken windows policing, hot spots policing, problem
orinted policing en information-led policing) (Weisburd & Braga, 2004). Met enige
vertraging trad deze vermenging van het gebiedswerk met andere politiemodellen ook op in
Nederland (Terpstra, 2010b).

1.3 Wijkagenten: veranderingen
In het najaar van 2008 werd het onderzoek Wijkagenten en hun dagelijks werk gepubliceerd
(Terpstra, 2008a). In dit onderzoek is nagegaan hoe in Nederland het gebiedsgebonden
politiewerk in de jaren 2006 en 2007 werd uitgevoerd. Het onderzoek bevatte een
gedetailleerde schets hoe in verschillende contexten wijkagenten in het leven van alledag hun
werk doen. Vooruitlopend op de volgende hoofdstukken worden hier de belangrijkste
uitkomsten van deze studie op een rij gezet.
Het onderzoek liet zien dat het gebiedsgebonden politiewerk in Nederland een grote
diversiteit kende, zowel in organisatorische zin, als in de wijze waarop het werk werd
uitgevoerd. Mede om die reden bleek het niet mogelijk de vraag hoe dat werk in de praktijk
gestalte krijgt, eenduidig te beantwoorden. Wijkagenten bleken zich in de praktijk met zeer
uiteenlopende vragen en problemen bezig te houden. Van buitenaf komen de meest
uiteenlopende vragen op hen af. De wijkagent vormt vaak een eerste aanspreekpunt voor
10

burgers. Veel wijkagenten vonden het moeilijk ‘nee’ te zeggen tegen vragen van burgers. De
hoeveelheid en diversiteit van de problemen die op wijkagenten afkomen, leken toe te nemen.
Belangrijk uitgangspunt ook voor wijkagenten zelf, vormde nabijheid, bereikbaarheid en
aanspreekbaarheid. Toch bleek de hoeveelheid tijd die wijkagenten in hun wijk doorbrachten
soms tamelijk beperkt te zijn. Kennen-en-gekend worden was voor wijkagenten een
belangrijk uitgangspunt. De wijze waarop dat werd ingevuld, verschilde echter per situatie en
was sterk afhankelijk van de opvattingen van de betrokken wijkagent. Daarnaast werd een
zekere afstand tot de wijk en de bewoners soms als wenselijk gezien omdat directe
betrokkenheid en nabijheid ook dilemma’s en spanningen met zich kan meebrengen.
In de lijn met de uitgangspunten van gebiedsgebonden politie zien veel wijkagenten preventie
als onderdeel van hun werk. De inhoudelijke invulling daarvan en de uitwerking daarvan in
concrete en specifieke maatregelen blijft echter beperkt. In tegenstelling tot een in die tijd nog
veel voorkomend beeld over het gebiedswerk, zagen wijkagenten handhaving als onderdeel
van hun werkzaamheden. Toch bleken er grote verschillen in de mate waarin zij feitelijk
handhavend optraden in hun wijk.
Wijkagenten namen deel aan uiteenlopende samenwerkingsverbanden rond de aanpak van
problemen in hun wijk. Deze deelname vervulde uiteenlopende functies voor hen, waaronder
het verkrijgen en verspreiden van informatie, het inschakelen van andere partijen en het
ontwikkelen van een meer integrale aanpak van problemen in de wijk. Hoe belangrijk deze
samenwerking ook was, zonder problemen ging het zelden. Stroperigheid, belangenconflicten
en verschillen in visie speelden daarbij een rol.
Het draagvlak onder wijkagenten voor het bevorderen van burgerbetrokkenheid rond de
aanpak van veiligheidsproblemen in de wijk was beperkt. Alleen als dit relevante informatie
opleverde voor de politie werd er positiever tegenaan gekeken. Noties als zelfredzaamheid of
meepratende of adviserende burgers kregen weinig steun en sympathie.
In deze studie werd ook geconcludeerd dat het werk van wijkagenten in Nederland niet
zonder problemen was. Zo bleek de functie van wijkagent tamelijk diffuus. Dit was mede
gevolg van de vele en zeer uiteenlopende verwachtingen die er bestaan over hun werk. Mede
daardoor bestaan er grote verschillen in de wijzen waarop wijkagenten hun werk invullen.
Onderscheid werd in deze studie gemaakt tussen verschillende werkstijlen van wijkagenten.
Deze stijlen verschilden onder meer in de mate waarin wijkagenten in hun werk aandacht
besteden aan handhaving en waarin zij communicatief, of juist meer instrumenteel optreden
tegenover burgers.
Daarnaast werd in deze studie het werk van wijkagenten gekarakteriseerd als in grote mate
onbepaald. De invulling daarvan is sterk afhankelijk van de directe context waarin zij werken
en van de problemen en ontwikkelingen die zich daarin voordoen. Ook dit draagt bij aan de
grote diversiteit in de wijze waarop de functie van wijkagent wordt ingevuld.
Grote verschillen bleken er in de wijze waarop het werk van wijkagenten was georganiseerd
en werd gestuurd. De omvang van de werkgebieden, de mate waarin ook andere taken dan het
wijkwerk op het bordje van de wijkagent kwamen, evenals de hoeveelheid uren die zij aan
hun wijkwerk konden besteden, bleken sterk uiteen te lopen.
In veel gevallen namen wijkagenten binnen hun organisatie een tamelijk geïsoleerde positie
in. Van een duidelijke inhoudelijke sturing op hun werk was vaak slechts beperkte sprake.
Opmerkelijk was de discrepantie tussen de hoge eisen en verwachtingen omtrent het werk van
wijkagenten en de beperkte mogelijkheden en capaciteiten die zij vaak hebben om daaraan
tegemoet te komen.
Geconstateerd werd dat de discussie die destijds binnen de politie werd gevoerd over haar
kerntaken, van invloed was op het werk van de wijkagenten. Zij leidde tot verwarring en het
gevoel onder wijkagenten dat hun werk onder druk kwam te staan. Bovendien droeg deze

11

discussie bij aan een negatief imago van wijkagenten (Terpstra, 2008a), een verschijnsel dat
overigens door de jaren heen telkens in onderzoek naar wijkagenten wordt geconstateerd.
Gelet op de belangrijke positie van wijkagenten in de plannen die ten grondslag lagen aan de
Nationale Politie, komt de vraag op in hoeverre de bevindingen van dit onderzoek uit 2008
nog van toepassing zijn. In hoeverre is met de komst van de Nationale Politie het werk van de
wijkagenten in Nederland veranderd in vergelijking met de periode van het regionale bestel?
Eerder onderzoek naar de basisteams in de Nationale Politie (Terpstra et al., 2016) biedt
enkele aanknopingspunten voor wat hier verwacht mag worden. Zo maken verschillende
omstandigheden dat met de Nationale Politie de context van het werk van de wijkagenten is
gewijzigd. Gewezen is al op de wettelijk regeling van de positie en inzet van wijkagenten die
is ontstaan met de Politiewet 2012. Vermoedelijk nog belangrijker zijn de interne
organisatorische veranderingen binnen de politie. Vooral de ontwikkeling van de basisteams
binnen de Nationale Politie is daarbij relevant. Niet alleen zijn deze teams en hun
werkgebieden in de regel aanmerkelijk groter dan in het verleden de teams of basisunits bij de
regionale politiekorpsen waren, maar zij brengen verschillende ontwikkelingen met zich mee
die direct lijken te raken aan het werk van de wijkagenten.
Ten eerste kan hierbij gedacht worden aan het sluiten van politiebureaus en deels in de plaats
daarvan de komst van steun- of servicepunten, met name in plattelandsgebieden. In de regel
zijn het vooral de wijkagenten in deze gebieden die van deze steunpunten gebruik maken. Ten
tweede is er de invoering van een generieke taakstelling in de basisteams en het (overal)
loslaten van een scheiding tussen werkprocessen. Dit kan ertoe leiden dat wijkagenten geen
‘eigen wijkteammedewerkers’ meer hebben. Bovendien kan dit ertoe bijdragen dat
wijkagenten (vaker) worden ingezet bij bijvoorbeeld incidentafhandeling. Ten derde zijn er
veranderingen in de wijze van sturing binnen de basisteams. Hierbij valt onder meer te denken
aan de invoering van operationeel coördinatoren (OPCO’s). Van wijkagenten wordt in de
huidige situatie (sterker) verwacht dat zij een interne regiefunctie vervullen. Daarnaast zijn er
binnen de basisteams, zoals eerder genoemd, nieuwe functies gekomen, waaronder die van
operationeel expert, operationeel specialist en operationeel expert wijkagent. Dit zou
gevolgen kunnen hebben voor de taken en autonomie van wijkagenten. Tot slot is in het
beleid meer nadruk komen te liggen op het belang van een ‘probleemgerichte aanpak’,
‘informatiegestuurd politiewerk’ en van ‘contextgedreven werken’. Hoewel dit vage
begrippen zijn (waardoor hun invloed op het eigenlijke werk vermoedelijk niet overschat
moet worden), veronderstellen deze modellen dat juist wijkagenten signalen uit hun wijk snel
oppikken, dat zij over relevante informatie beschikken en deze beschikbaar (kunnen) stellen
aan andere medewerkers uit hun organisatie om daarop een gerichte aanpak van problemen in
de wijk te kunnen ontwikkelen (zie ook Terpstra et al., 2016).
Hoe deze ontwikkelingen uitwerken, zal vermoedelijk verschillen per eenheid en
(voormalige) regio, en is deels afhankelijk van de situatie die bestond vóór de invoering van
de Nationale Politie (zie Terpstra et al., 2016). Daarnaast doen zich in de wijken waar
wijkagenten werkzaam zijn, soms belangrijke veranderingen voor. Wijkagenten kunnen
daarmee nieuwe en mogelijk complexere taken op hun bord krijgen. Deze kunnen
samenhangen met onder meer toegenomen interetnische spanningen in de wijk, politieke en
religieuze radicalisering, (de gevolgen van) ‘ondermijnende’, georganiseerde criminaliteit op
wijk- en buurtniveau (Tops & Van der Torre, 2014) of het ontstaan van een
evenementenmaatschappij, waarin de spanning tussen massale, op vertier gerichte
bijeenkomsten en de vraag naar veiligheid (Van Steden, 2009) steeds meer voelbaar wordt,
ook voor de politie. Bovendien, mede als gevolg van deze ontwikkelingen en de invoering
van de Nationale Politie, moeten wijkagenten niet alleen in een veranderde, maar in veel
12

opzichten ook complexere bestuurlijke en politieke omgeving opereren. Door de komst van de
basisteams en van de genoemde nieuwe functies daarbinnen kan overigens ook de relatie van
wijkagenten met het lokaal bestuur veranderen.
Ondanks al deze veranderingen lijken de in het eerdere onderzoek naar het functioneren van
wijkagenten geformuleerde doelstellingen en ambities van het gebiedsgebonden politiewerk
(Terpstra, 2008a) nog steeds relevant. Er is bij de start van dit onderzoek daarom vanuit
gegaan dat het ook in de huidige situatie in het gebiedsgebonden politiewerk gaat om
nabijheid, zichtbaarheid en benaderbaarheid van de politie, een oriëntatie op een breed scala
van problemen die zich in wijk en buurt kunnen voordoen, een preventieve benadering indien
mogelijk, samenwerking met partners in de aanpak van problemen en om het bevorderen van
betrokkenheid van burgers. In hoeverre deze uitgangspunten in de praktijk van het
gebiedswerk nog steeds worden gehanteerd en of zij daarbij nog een vergelijkbare invulling
krijgen, is slechts met behulp van empirisch onderzoek vast te stellen.

1.4 Vraagstelling
De in de vorige paragraaf in grote lijnen geschetste ontwikkelingen binnen de Nederlandse
politie (waarbij vooral de invoering en opzet van de basisteams naar verwachting van belang
zullen zijn), roepen uiteenlopende vragen op met betrekking tot de positie en het werk van
wijkagenten. In dit onderzoek wordt daarom nagegaan hoe het feitelijke werk van
wijkagenten in de Nationale Politie eruit ziet en in hoeverre dit is veranderd in vergelijking
met de situatie van ruim tien jaar geleden, ten tijde van het regionale politiebestel. Deze
algemene vraagstelling valt uiteen in een aantal deelvragen, die als volgt kunnen worden
geformuleerd:
a. Welke positie nemen wijkagenten in binnen de Nationale Politie, voor welke taken worden
zij ingezet en wat is de aard van hun werkzaamheden?
b. Hoe geven wijkagenten werkzaam in de Nationale Politie in de dagelijkse praktijk invulling
aan hun werk?
c. Op welke wijze geven wijkagenten werkzaam in de Nationale Politie in hun dagelijkse
praktijk invulling aan de ambities van het gebiedsgebonden politiewerk?
d. Op welke wijze worden wijkagenten in hun dagelijks werk gestuurd en op welke wijze
vervullen zij zelf een sturende rol, met name ter bevordering van ‘probleemgericht’ en
‘informatiegestuurd’ politiewerk?
e. In hoeverre verschillen de positie, het dagelijks werk en de werkzaamheden van
wijkagenten werkzaam in de Nationale Politie ten opzichte van de situatie die bestond in het
regionale bestel?
f. Welke factoren en omstandigheden spelen hierbij een rol?
De hier genoemde deelvragen kunnen als volgt worden toegelicht.
Ad. a. positie, taken en aard werkzaamheden
Ten aanzien van de positie van wijkagenten wordt onder meer nagegaan in hoeverre hun
eerder geconstateerde isolement nog bestaat, dan wel dat met de komst van de basisteams en
de generieke taakstelling een andere invulling voor deze positie is gevonden. Daarbij komt
tevens de samenwerking met collega’s (binnen en buiten het basisteam) aan bod. Bij de vraag
naar de taken wordt onder meer nagegaan in hoeverre wijkagenten naast hun gebiedswerk ook
andere werkzaamheden uitvoeren (eventueel buiten hun werkgebied of gemeente) en hoe zij
daar tegen aankijken. Tot slot wordt bij deze deelvraag nagegaan op welke werkzaamheden
bij wijkagenten de nadruk ligt en hoe zij deze invullen.
13

Ad. b. invulling dagelijkse werk
Uit het eerdere onderzoek onder wijkagenten (Terpstra, 2008a) kwam naar voren dat
wijkagenten een grote mate van vrijheid hebben hun werk zelf in te vullen. Lokale context
(zoals kenmerken van de wijk), maar ook eigen opvattingen van de wijkagent speelden
daarbij een belangrijke rol. Gevolg daarvan is dat er verschillende werkstijlen bestonden
onder wijkagenten. Daarom wordt in deze studie nagegaan hoe het werk van wijkagenten in
de praktijk tot stand komt en in hoeverre deze verschillen in werkstijl nog steeds optreden.
Ad. c. invulling kenmerken gebiedswerk
Dit onderzoek richt zich onder meer op de vraag in hoeverre en op welke wijze wijkagenten
proberen de onderscheiden kenmerken van gebiedsgebonden politiewerk (een brede
probleemoriëntatie, nabijheid, preventieve aanpak en samenwerking met partners en burgers)
in de praktijk vorm te geven. Mede omdat in het onderzoek uit 2008 bleek dat deze ambities
slechts gedeeltelijk worden gerealiseerd, komt dit aspect hier opnieuw aan bod.
Ad. d. sturing
Hierbij gaat het om twee deelvragen. Ten eerste, hoe wordt het werk van wijkagenten in de
nieuwe situatie van de Nationale Politie in de praktijk gestuurd? Hoe kijken wijkagenten daar
tegenaan? Ten tweede, in hoeverre en op welke wijze leveren wijkagenten zelf een bijdrage
aan de sturing van het politiewerk in en buiten het basisteam; hoe doen zij dat; in hoeverre
dragen zij daarmee bij aan verwezenlijking van de doelstellingen die in het beleid van de
Nationale Politie centraal staan, zoals ‘probleemgericht’, ‘informatiegericht’ en
‘contextgedreven’ werken?
Ad. e. veranderingen
Met deze deelvraag komt aan bod in hoeverre het feitelijk werk en de gehanteerde werkstijlen
van wijkagenten zijn veranderd. Nagegaan wordt in hoeverre dat samenhangt met het ontstaan
van de Nationale Politie en de komst van de basisteams. Daarmee worden de belangrijkste
uitkomsten van dit onderzoek tevens vergeleken met die van de studie uit 2008.
Ad. f. beïnvloedende factoren
Tot slot wil dit onderzoek een bijdrage leveren aan het verkrijgen van inzicht in
beïnvloedende factoren en omstandigheden. Het gaat daarbij zowel om factoren die van
invloed zijn op de uitvoering door wijkagenten van het gebiedswerk, als op omstandigheden
die een rol spelen en hebben gespeeld bij de eventuele veranderingen die zijn opgetreden in
het werk en de werkwijzen van wijkagenten. Bij dit laatste gaat het niet alleen om factoren die
samenhangen met de komst van de Nationale Politie en de invoering van de basisteams, maar
ook om bijvoorbeeld omstandigheden die daar los van staan (zoals veranderingen in de aan te
pakken problemen of de samenstelling van en verhoudingen in de wijk).

1.5 Onderzoeksopzet en -methoden
In dit onderzoek naar de positie en het werk van wijkagenten in de Nationale Politie wordt
voortgebouwd op het eerdere onderzoek van ruim tien jaar geleden naar het dagelijks werk
van wijkagenten (Terpstra, 2008a). Dit eerdere onderzoek vormt in methodische en
inhoudelijke zin voor een belangrijk deel het referentiekader voor deze studie. Dat biedt de
mogelijkheid de huidige positie van wijkagenten in de Nationale Politie en hun
werkzaamheden te vergelijken met de situatie van ongeveer tien jaar geleden.
Methoden: toen en nu
De opzet van het onderzoek uit 2008 kende drie onderdelen: open interviews met 15
wijkagenten, langdurige observaties van het dagelijks werk bij zes wijkagenten en interviews
met partners van de wijkagenten waar de observaties hadden plaatsgevonden. De observaties
14

bij de wijkagenten vormden de kern van het onderzoek. Bovendien was het verslag van het
toenmalig onderzoek voor het overgrote deel gebaseerd op deze observaties.
Er is vanaf gezien ook in het vervolgonderzoek ook weer interviews te doen bij een grotere
groep wijkagenten. Daarbij spelen twee overwegingen een rol. Ten eerste dienden in het
eerste onderzoek de interviews met een grotere groep wijkagenten primair om een selectie te
kunnen maken van een beperkt aantal wijkagenten met bij voorkeur uiteenlopende
werkwijzen waar de observaties zouden plaatsvinden. Van de inhoudelijke uitkomsten van
deze interviews werd in de analyse en rapportage van het toenmalig onderzoek uiteindelijk
weinig gebruik gemaakt. In vergelijking met de vaak zeer gedetailleerde informatie uit de
observaties bleek de informatie uit deze interviews (ook al hadden die een open karakter en
duurden die gemiddeld vrij lang) vaak oppervlakkig en soms moeilijk te duiden zonder nadere
en diepgaande kennis van de context waarbinnen de betreffende wijkagent werkzaam is.
Ook is er van afgezien om in het huidige onderzoek opnieuw externe partners van de
wijkagenten te interviewen. In het eerdere onderzoek bleek dat deze interviews veel tijd
kostten en relatief weinig additionele informatie opleverden in vergelijking met de informatie
uit de observaties. Op basis van deze overwegingen is besloten dit tweede onderzoek geheel te
laten steunen op directe observaties van het dagelijkse werk van wijkagenten.
Opzet onderzoek 2008
Alvorens in te gaan op de opzet en uitvoering van het veldwerk bij de wijkagenten werkzaam
in de Nationale Politie, wordt eerst op hoofdlijnen beschreven hoe het veldwerk in het eerdere
onderzoek was opgezet en verliep. De observaties in het kader van dit onderzoek vonden
plaats in 2006. Deze werden uitgevoerd in drie van de toenmalige regionale politiekorpsen.
Deze drie regionale korpsen waren destijds geselecteerd op basis van twee criteria: verschillen
in het beleid en de organisatie ten aanzien van het gebiedsgebonden politiewerk en de mate
waarin de regio een stedelijk of plattelandskarakter had. Per regiokorps werden vijf
wijkagenten geïnterviewd. Deze interviews hadden een open karakter en duurden vrij lang.
Vervolgens werden op basis van deze 15 interviews zes wijkagenten geselecteerd waarbij de
observaties plaatsvonden. Bij deze selectie werd gelet op diversiteit in werklocatie en
werkoriëntatie.
De observaties vonden plaats in drie verschillende politieregio’s, twee wijkagenten per regio,
elk in een ander team. Per regio werden twee wijken geselecteerd die enigszins vergelijkbaar
waren en qua verstedelijkingsgraad min of meer typerend waren voor de betreffende regio.
Op deze wijze werd geobserveerd bij wijkagenten werkzaam in twee grootstedelijke wijken,
in twee wijken in middelgrote steden en in twee wijken in plattelandsgebieden. De
wijkagenten waar observaties plaatsvonden, waren tussen de twee en tien jaar werkzaam in
hun wijk. Per wijkagent is 10 à 11 dagen in uiteenlopende diensten meegelopen. Deze waren
verspreid over een periode van ruim drie weken. Tijdens de observaties werden tussendoor
korte gesprekjes gevoerd met collega’s van de wijkagent. Deze leverden vaak interessante
informatie ter aanvulling op de gegevens verkregen uit observaties en gesprekken met de
‘eigen’ wijkagent.
De observaties hadden een open en kwalitatief karakter. Wel werd gebruik gemaakt van een
lijst met aandachtspunten. Deze waren ontleend aan het conceptueel kader op grond waarvan
het onderzoek plaatsvond. Belangrijk onderdeel daarvan vormde de genoemde vijf kenmerken
van gebiedsgebonden politiewerk. Dit globale stramien was ook nodig omdat het bij dit
onderzoek ging om vergelijkende gevalsstudies. Daarbij moest per onderzoekslocatie
informatie over min of meer dezelfde onderwerpen worden verzameld. Vervolgens moest
tussen de onderzochte cases vergelijking plaatsvinden op deze onderwerpen. De onderwerpen
van deze observatielijst zijn te herkennen in de hoofdstructuur van het eindverslag van dit
onderzoek.
15

Tot slot werden na afloop van de observatieperiodes externe partners geïnterviewd waarmee
de wijkagent samenwerkte. Zoals gezegd, deze gesprekken bleken weinig toe te voegen aan
de informatie die al verzameld was via de observaties.
Opzet huidig onderzoek
In het onderzoek waarvan hier verslag wordt gedaan, worden dezelfde opzet en
onderzoeksmethoden gehanteerd als bij de observaties in het onderzoek uit 2008. Opnieuw
gaat het om vergelijkende case studies (George & Bennet, 2005: Yin, 2013). Op zes
verschillende locaties zijn bij een wijkagent observaties van hun dagelijks werk uitgevoerd.
Het gaat hierbij om open, zogenaamde niet-systematische observaties, zij het aan de hand van
een globale lijst van onderwerpen. Deze lijst is deels gebaseerd op die uit het onderzoek uit
2008, aangevuld met enige thema’s die betrekking hebben op de nieuwe organisatorische en
beleidsmatige context van de Nationale Politie en de mogelijke veranderingen die sinds 2008
zijn opgetreden.
Een belangrijke keuze in deze onderzoeksopzet betreft de selectie van wijkagenten waar de
observaties plaatsvinden. Deze selectie is belangrijk omdat in het vorige onderzoek grote
verschillen werden gevonden in de werkwijzen van wijkagenten. Deze verschillen deden zich
voor tussen de voormalige regio’s, maar ook binnen de regio’s en tussen vergelijkbare wijken
in eenzelfde regio. De verklaring hiervan was dat de invulling van de werkwijze voor een
groot deel afhankelijk was van de opvattingen van de individuele wijkagent. Voor de
vergelijkbaarheid met de uitkomsten van het onderzoek uit 2008 leek het daarom het beste
dezelfde zes wijkagenten te onderzoeken als toen, bij voorkeur werkzaam in dezelfde wijk.
Een korte verkenning voorafgaand aan het veldwerk leerde dat van de zes wijkagenten
waarbij in het vorige onderzoek observaties werden uitgevoerd, er nog vier werkzaam waren
als wijkagent. Eén van hen had inmiddels de politie verlaten, een ander had een andere functie
gekregen binnen de politie. Van de vier die nog wijkagent waren, had er slechts één nog
dezelfde wijk als ten tijde van het eerdere onderzoek. De drie anderen die nog de functie van
wijkagent hadden, werkten (in het kader van het zogenaamde roulatiebeleid) inmiddels in een
andere wijk. De overstap naar de nieuwe wijk vond plaats tussen een half en anderhalf jaar
voordat dit onderzoek begon. In elk van deze drie gevallen is de wijk die de wijkagent nu
heeft op grote lijnen vergelijkbaar met de wijk die deze tien jaar geleden had, onder meer wat
betreft verstedelijkingsgraad, aard van de problemen die zich voordoen en de samenstelling
van de bevolking. De verschillen die zich voordoen, zijn beperkt en hebben betrekking op
bijvoorbeeld de hoeveelheid winkels in de wijk, de omvang van de wijk en de afstand tot het
bureau. In een van de gevallen heeft de wijkagent nu een veel grotere wijk die hij deelt met
twee collega-wijkagenten, terwijl hij eerder een tamelijk kleine wijk had waar hij de enige
wijkagent was. De samenstelling van de nieuwe wijk en de problemen die zich daar voordoen
zijn echter vergelijkbaar met die van zijn oude wijk.
Ter vervanging van de twee wijkagenten die voor het nieuwe onderzoek afvielen, zijn twee
andere wijkagenten gezocht. Er is geprobeerd twee ‘vervangers’ te vinden die dezelfde wijk
zouden hebben als de twee wijkagenten in 2008. Dit is niet gelukt. De reden daarvoor hangt
samen met een tweede selectiecriterium. De keuze om dit vervolgonderzoek uit te voeren bij
dezelfde wijkagenten als ruim tien jaar geleden, zou als consequentie kunnen hebben dat deze
studie vooral betrekking zou hebben op (wat) oudere wijkagenten. Omdat niet kan worden
uitgesloten dat er verschillen bestaan in werkwijze tussen jongere en oudere wijkagenten, zou
dat tot een vertekening van de onderzoeksresultaten kunnen leiden. Daarom is geprobeerd (via
de teamchefs van de betrokken basisteams) een jongere wijkagent in dezelfde wijk te krijgen
als vervanger van de in 2008 onderzochte wijkagent. De combinatie van het zoeken naar een

16

jongere wijkagent en het vasthouden aan dezelfde wijk bleek in beide gevallen niet mogelijk.2
De twee vervangende wijkagenten zijn ten tijde van het veldwerk 44 en 49 jaar.3
In beide gevallen is de wijk van de vervangende wijkagent qua samenstelling en problematiek
vergelijkbaar met die uit het vorige onderzoek. In beide gevallen liggen de ‘oude’ en ‘nieuwe’
wijk bovendien vlak bij elkaar, in één geval slechts gescheiden door een spoorlijn. Overigens,
al zou de wijk wel dezelfde zijn geweest, dan nog was vergelijking van de werkwijze van de
eerder onderzochte wijkagent met die van de wijkagent in dit onderzoek vermoedelijk lastig
geweest. De werkwijzen van wijkagenten verschillen nu eenmaal sterk en zijn vaak
persoonsgebonden (Terpstra, 2008a). In Schema 1.1 is een overzicht opgenomen van de
belangrijkste kenmerken van de zes onderzochte wijkagenten.
Schema 1.1 HIER
Uitvoering observaties
Gelet op de ervaringen met de observaties in het eerdere onderzoek, is besloten opnieuw
ongeveer tien dagen per wijkagent te observeren. De meeste observaties vonden plaats tijdens
dagdiensten, soms ook tijdens zogenaamde wijkdagen of wijkdiensten (een onderscheid dat
overigens niet overal wordt gemaakt). Afhankelijk van de gehanteerde werkwijze en
roostering in het betreffende basisteam vonden daarnaast observaties plaats tijdens enkele
avonddiensten (bijvoorbeeld een horecadienst) of tijdens een noodhulpdienst of
beschikbaarheidsdienst (de benaming verschilt per locatie) waar de betreffende wijkagent bij
was ingeroosterd. Dit gebeurde vooral als de wijkagent frequent (bijvoorbeeld twee keer per
week) dergelijke diensten moest draaien en deze onder meer gebruikte om activiteiten in het
kader van zijn wijkwerk te kunnen doen.
In totaal hebben observaties plaatsgevonden tijdens 53 diensten, in totaal ruim 470 uur. De
observaties vonden plaats door twee onderzoekers, die elk bij drie wijkagenten hebben
geobserveerd. De verdeling tussen hen vond plaats op praktische gronden.
De observaties vonden per wijkagent plaats in een periode van drie tot vier weken. In twee
gevallen liep deze periode (aanzienlijk) uit vanwege ziekte en vakantie van de wijkagent.
Daarnaast ontstond in twee gevallen vertraging in het veldwerk omdat de observaties
vanwege andere verplichtingen of afwezigheid van de wijkagent pas later konden beginnen
dan oorspronkelijk was gepland. Om genoemde redenen heeft het veldwerk verspreid
plaatsgevonden over een langere periode dan oorspronkelijk bedoeld, namelijk van oktober
2016 tot november 2017. Tijdens de observaties werden vele, vaak informele gesprekken
gevoerd met de wijkagent. Naast de observaties hebben gesprekken plaatsgevonden met
andere leden van het betreffende basisteam, zoals de teamchef (meestal zowel bij het begin,
als het einde van het veldwerk in het betreffende team), collega-wijkagenten, enkele
Operationeel experts wijkagent en andere leden van het basisteam. De duur van deze
gesprekken varieerde van tien minuten tot twee uur. In twee gevallen werd daarnaast een dag
meegelopen met een andere wijkagent uit hetzelfde basisteam.
Het werk en de werkroutines van de wijkagent bepaalden waar de observaties plaatsvonden:
op het bureau, op straat lopend, in de auto, bij bewoners thuis tijdens een bezoek, in het
kantoor van een partner-instelling, rondfietsend door de wijk of in de kantine. Een van de
wijkagenten stelde op een gegeven moment een van de onderzoekers gekscherend voor als
‘mijn schaduw’, maar hoewel plagerig bedoeld was dat eigenlijk wel een treffende
omschrijving. Tegelijk werden de observaties, afhankelijk van de situatie en de gelegenheid
2

Opmerkelijk is overigens dat volgens informatie van de betrokken teamchefs in beide basisteams geen jongere
(en toch enigszins ervaren) wijkagenten beschikbaar waren.
3
De overige wijkagenten in dit onderzoek zijn ten tijde van dit onderzoek begin en midden in de veertig,
halverwege de vijftig (twee van hen) en achterin de vijftig.

17

die zich voordeed, gebruikt om de wijkagent voortdurend te vragen naar zijn opvattingen over
situaties die zich voordeden en het waarom van zijn handelen, optreden en beslissingen.
Evenals in het vorige onderzoek was de bereidwilligheid om aan dit onderzoek mee te doen
groot. De wijkagenten bij wie eerder in 2006 al observaties plaatsvonden, leken enthousiast
dat de onderzoeker na ruim tien jaar opnieuw met hen wilde meelopen. Zowel onderzoeker,
als wijkagent constateerde vaak dat het erop leek of gesprekken van tien jaar geleden in de
auto, op de fiets of op het bureau gewoon weer werden voortgezet.
Bij de wijkagenten die in dit onderzoek ‘nieuw’ waren, was aan het begin enige
afwachtendheid te bemerken over wat het zou betekenen als een buitenstaander vele diensten
van begin tot einde met hen zou meelopen. In de regel veranderde die houding echter na
verloop van tijd en werd het tot op zekere hoogte ‘gewoon’ dat de onderzoeker er telkens was.
Soms ook leek de wijkagent het prettig te vinden zijn verhaal telkens aan iemand te kunnen
doen die daar de tijd voor had
Analyse
Evenals in het vorige onderzoek werden tijdens het veldwerk (voor zover mogelijk) al eerste
aantekeningen gemaakt van waargenomen situaties, opmerkingen, gebeurtenissen en
indrukken. Deze werden na afloop van de observatiedag zo snel mogelijk uitgewerkt. Dit
leverde in totaal 451 getypte pagina’s A4 op aan veldwerkverslagen. Op basis hiervan werd
aan het einde van elke observatieperiode een (intern) caseverslag (van een gemiddelde
omvang van ruim 30 pagina’s) opgesteld. Daarin was al een eerste analyse uitgevoerd van het
verzamelde empirische materiaal per onderzochte wijkagent. De eindanalyse vond
grotendeels plaats op basis van deze (zes) caseverslagen, waar nodig aangevuld met gerichte
analyses van het basismateriaal.
Daarnaast kende de analyse nog een tweede spoor, namelijk de vergelijking met de
uitkomsten van het onderzoek uit 2008. Bij de start van dit onderzoek was alle
veldwerkinformatie uit de eerdere studie uit 2008 nog beschikbaar, waaronder de uitgebreide
verslagen van interviews en veldwerkaantekeningen van de observaties. Ook analyseschema’s
en coderingen van verslagen waren er nog. Dit maakte het mogelijk bij de vergelijking tussen
onderzoeksuitkomsten mede gebruik te maken van het originele basismateriaal uit 2008. In de
praktijk is hierbij echter vooral gebruik gemaakt ter voorbereiding van de verschillende
observatieperiodes bij de wijkagenten. Daardoor bestond voorafgaand aan de observaties weer
een helder beeld van hoe de situatie bij de betreffende wijkagent destijds was.
Bij de vergelijking van de huidige situatie met die van ruim tien jaar eerder bleek het
overigens in de regel niet nodig weer terug te gaan naar het basismateriaal uit 2008. De
caseverslagen die in het vorige onderzoek per wijkagent waren gemaakt in combinatie met het
vaak zeer gedetailleerde eindverslag uit 2008 boden voldoende basis voor die vergelijking. Op
een enkele uitzondering na bleek het niet meer nodig het basismateriaal uit 2008 daar nog bij
te betrekken.
De analyse heeft plaats gevonden aan de hand van een analyseschema. Deels bevatte dit
schema thema’s en subthema’s die ook al in het vorige onderzoek de rode draad vormde
(opgebouwd rond de vijf kenmerken van gebiedsgebonden politiewerk). Deels was dit
analyseschema aangevuld met onderwerpen die primair betrekking hadden op de onderzochte
veranderingen. De analyse had een kwalitatief karakter en vond stapsgewijs plaats: eerst per
wijkagent in de huidige situatie, dan vergelijking per wijkagent met de oude situatie, daarna
vergelijking tussen de wijkagenten nu en vervolgens een overall vergelijking van de
veranderingen.
Dit onderzoek gaat in detail in op het dagelijks werk van wijkagenten en de veranderingen die
zich daarin hebben voorgedaan en hoe die samenhangen met hun opvattingen, inzichten, hun
18

vaak vanzelfsprekende kennis en met de veranderingen die zich voor hebben gedaan in de
context, organisatorisch en qua sturing, waarbinnen zij werken. Veel aandacht gaat daarbij uit
naar de samenhang tussen deze verschillende elementen en hoe deze in de alledaagse realiteit
vorm krijgen: wat is daarin gebleven en wat is daarin veranderd, wat doet de (veranderende)
organisatie met het werk en de wijkagent, maar ook wat zijn de reacties hierop van de
verschillende wijkagenten en hoe creëren zij zo mede hun eigen werk? Om deze vragen in
hun alledaagse complexiteit gedetailleerd te kunnen onderzoeken, is er in deze studie voor
gekozen een beperkt aantal gevallen diepgaand te analyseren.
Deze onderzoeksstrategie heeft ook een prijs. Dit onderzoek pretendeert niet generaliserende
uitspraken te kunnen doen over dé wijkagenten in de Nationale Politie in het algemeen. Dat
zou een grootschalig, maar onvermijdelijk ook oppervlakkiger onderzoek met zich hebben
meegebracht. Het onderzoek wil vooral bijdragen aan het inzicht in het werk van wijkagenten,
hoe dat gaat, vanuit welke opvattingen dat gerealiseerd wordt, welke factoren en
achtergronden daarin een rol spelen en hoe dat al dan niet is veranderd over een periode van
ruim tien jaar. In deze periode onderging de Nederlandse politie ingrijpende wijzigingen,
onder meer in politiebestel.
Vooruitlopend op de beschrijving van de resultaten van deze studie in de volgende
hoofdstukken, kan worden opgemerkt dat dit onderzoek deels ook kan worden gezien in het
verlengde van een eerdere studie naar het functioneren van de basisteams in de Nationale
Politie (Terpstra et al., 2016). Ook daarin werd, zij het minder diepgaand, ingegaan op het
werk van wijkagenten en de veranderingen die zich daarin hebben voorgedaan. De resultaten
van deze twee onderzoeken wijzen op hoofdlijnen in dezelfde richting. Mede op grond
hiervan mag verondersteld worden dat de geldigheid van de resultaten van dit onderzoek niet
beperkt blijven tot de zes hier onderzochte wijkagenten.

1.6 Slot
In de volgende hoofdstukken wordt verslag gedaan van dit vervolgonderzoek naar de positie
en het werk van wijkagenten in Nederland. Het onderzoeksverslag uit 2008 bevatte een zeer
gedetailleerde beschrijving van de praktijken en opvattingen en het dagelijks werk van
wijkagenten. Dit onderzoek leert dat veel van die beschrijvingen en analyses nog steeds
relevant en actueel zijn. Een vergelijkbare uitgebreide en gedetailleerde beschrijving van het
in dit tweede onderzoek verzamelde materiaal zou in veel opzichten een herhaling hiervan
vormen. Met andere woorden, er mag wel veel veranderd zijn in de omgeving en organisatie
waarbinnen wijkagenten hun werk doen, maar de manier waarop zij hun werk doen, hoe zij
hier tegenaan kijken, vanuit welke opvattingen en betrokkenheid zij dat werk doen, zijn vaak
niet erg veranderd.
Om deze reden heeft dit onderzoeksverslag een wat ander karakter gekregen dan het boek uit
2008. De komende hoofdstukken concentreren zich op een vergelijking met de situatie van
ruim tien jaar geleden en op de veranderingen die zich sinds die tijd hebben voltrokken in het
werk van wijkagenten, hun opvattingen en in de organisatorische context waarin zij moeten
werken. Lezers die vooral geïnteresseerd zijn in een gedetailleerde etnografische beschrijving
en analyse van het dagelijkse werk van wijkagenten (en minder in de veranderingen die daarin
over de laatste ruim tien jaar zijn opgetreden), wordt aangeraden het oorspronkelijke boek uit
2008 te raadplegen.4

4

De integrale tekst van dit boek (Terpstra, 2008a) is te vinden op:
https://www.politieenwetenschap.nl/cache/files/5b6c28d2565faPW46.pdf

19

In de volgende hoofdstukken wordt verslag gedaan van dit onderzoek. Daarbij is de opzet van
de hoofdstukken als volgt. In hoofdstuk 2 komen de belangrijkste veranderingen aan bod die
sinds het vorige onderzoek zijn opgetreden in de organisatorische context, positie en taken
van wijkagenten. Vervolgens behandelt hoofdstuk 3 de sturing, zowel van de wijkagent, als
door de wijkagent. In de daarop volgende hoofdstukken wordt nagegaan hoe de genoemde
elementen van gebiedsgebonden politiewerk binnen de huidige politie invulling krijgen en
welke veranderingen zich daarin hebben voorgedaan. Hoofdstuk 4 gaat daarbij op in de
problemen in wijk en buurt waar wijkagenten zich in hun werk op richten. Hoofdstuk 5
behandelt de nabijheid van de wijkagent, evenals de informatie waarover deze beschikt en de
contacten met bewoners. De werkwijzen van wijkagenten en de mate waarin zij aandacht
besteden aan preventie en handhaving, evenals de veranderingen die daarin zijn aan te treffen,
staan centraal in hoofdstuk 6. Daarna komt de thematiek van (veranderingen in de)
samenwerking aan de orde, zowel met partner-organisaties, als met (groepen) burgers
(hoofdstuk 7). Hoofdstuk 8 bevat een overzicht van de belangrijkste resultaten en conclusies
van deze studie. Bovendien wordt daarin nagegaan in hoeverre de ambities van het
gebiedswerk in het werk van de wijkagenten worden gerealiseerd en in hoeverre de conclusies
uit het onderzoek van ruim tien jaar geleden nog steeds van toepassing zijn. Dit hoofdstuk
sluit af met een schets van de naar het lijkt voortdurende strijd om de wijkagent. Mede op
grond hiervan wordt nog een keer vooruit en achteruit gekeken.
Tot slot, het toeval wil dat alle zes in dit onderzoek onderzochte wijkagenten mannen zijn.
Dat betekent dat dit onderzoek geen uitspraken zal kunnen doen over de gevolgen van het feit
dat de positie van wijkagent steeds vaker wordt ingenomen door vrouwen, ook in de hier
onderzochte teams. Dit kan worden opgevat als illustratie van de beperkte generalisatiewaarde
van deze studie in statistische zin. Tegelijk vormt dit echter, samen met de leesbaarheid van
de tekst, een reden waarom in de volgende hoofdstukken uitsluitend van wijkagenten in de
mannelijke vorm wordt gesproken.

20

Schema 1.1 Overzicht van de zes in deze studie onderzochte wijkagenten

Wijkagent 1
- wijk in centrum dorp op platteland
- gemêleerd: winkels, woongebieden uit
verschillende periodes
- heeft sinds vorige onderzoek drie
verschillende wijken gehad; heeft deze wijk
sinds ongeveer een jaar; qua samenstelling
en problemen vergelijkbaar met wijk uit
vorig onderzoek
- bureau ligt in wijk; bureau zal over een
paar jaar sluiten; wijkagent komt dan te
werken op politiesteunpunt in gemeentehuis
- werkwijze gekenmerkt door nabijheid,
lokale bekendheid, veel directe contacten
met burgers, zeer goed geïnformeerd, mede
omdat hij al lang in dit dorp woont; neemt
veel tijd voor mensen in gesprekken; zoekt
mensen thuis op; dagelijks in wijk aanwezig
- deel van week ingezet voor andere taken
dan wijkwerk (beschikbaarheidsdienst)
- ook in vorige onderzoek

Wijkagent 3
- wijk gelegen in middelgrote stad
- gemêleerd: winkels, station, woningen uit
zeer verschillende periodes; veel sociaaleconomische achterstandsproblemen;
verslaving, hennepkwekerijen, drugshandel,
‘verwarde personen’
- bureau ligt niet al te ver van zijn wijk;
wijkagent gaat meerdere keren per dag in
zijn wijk, vrijwel altijd op de fiets
- werkwijze gekenmerkt door veelvuldige
aanwezigheid in wijk; veel initiatief; gaat er
persoonlijk op af; betrokken bij aanpak van
veel en zeer uiteenlopende, soms ernstige
problemen
- deelt grote wijk met andere wijkagent;
wordt beperkt ingezet bij andere diensten
- zat niet in vorige onderzoek (is
‘vervanger’)

Wijkagent 2
- klein dorp, tamelijk geïsoleerd gelegen, wat
gesloten gemeenschap
- gemêleerd: winkels, woningen; uitgestrekt
buitengebied; achterstandsproblematiek in dorp
- had tot anderhalf jaar geleden andere wijk in
ander, groter dorp; verandering in kader van
roulatiebeleid; heeft zich snel ingewerkt in nieuwe
wijk; komt uit deze streek
- vroegere wijk lag naast het bureau; nu op grote
afstand; komt daarom alleen nog maar per auto in
wijk, nooit meer lopend of fietsend; oude bureau
zal sluiten; bureau van basisteam is nu op grote
afstand; komt te werken op steunpunt op
gemeentehuis
- werkwijze gekenmerkt door nabijheid,
gedetailleerde kennis van wijk; geeft voorkeur aan
direct, persoonlijke contacten; uitgebreide
taakopvatting; blijft soms bewust ook op enige
afstand
- deel van week ingezet voor andere taken dan
wijkwerk (beschikbaarheidsdienst)
- ook in vorige onderzoek

Wijkagent 4
- wijk gelegen in grote stad; wijk is aanzienlijk
groter dan eerdere wijk, maar wordt nu gedeeld met
twee andere wijkagenten
- gemêleerd: veel achterstandsproblematiek;
aanwezigheid vele, verschillende etnische
bevolkingsgroepen;
- in het verleden werkzaam in wijkteam met eigen
bureau in wijk. Nu is bureau van het basisteam op
grote afstand; in het verleden dagelijks lopend in
wijk; nu bijna altijd met auto
- werkwijze in verleden ingebed in buurtteam; was
toen meer in wijk dan nu; door verandering van
wijk en het verdwijnen van het wijkteam minder
contacten en minder informatie; is door
veranderingen in wijk en in organisatie zoekende
- wordt niet ingezet bij andere diensten
- ook in vorige onderzoek

21

Wijkagent 5
- wijk gelegen in grote stad
- wijk met gevarieerde
bevolkingssamenstelling en uiteenlopende
problemen
- afstand van bureau naar wijk is niet groot
- werkwijze: vooral reageren op meldingen;
richt zich naar verhouding vooral op
problemen rond verkeersveiligheid; komt
relatief weinig in zijn wijk; heeft naar
verhouding weinig (informele) contacten
met bewoners; niet goed geïnformeerd over
wijk; is vaak afhoudend tegenover vragen
van bewoners; is van mening dat vele
vragen van burgers niet bij politie
thuishoren en dat deze moeten worden
doorgeschoven naar andere instanties
- wordt niet ingezet bij andere taken binnen
het basisteam
- zat niet in vorige onderzoek (is
‘vervanger’)

Wijkagent 6
- wijk gelegen in middelgrote stad
- wijk is in het centrum van de plaats, met
winkelgebied, uitgaansgebied en meerdere
woongebieden
- deze wijkagent is nog werkzaam in dezelfde wijk
als ten tijde van het vorige onderzoek
- bureau is niet ver van zijn wijk (op loopafstand)
- deze wijkagent kent groot belang toe aan
nabijheid, aanspreekbaarheid, informele contacten
met bewoners; mede omdat hij hier al lang woont
en werkt, is hij zeer goed geïnformeerd en
ingevoerd in de lokale situatie
- heeft het gevoel dat hij vanwege de
organisatorische veranderingen in de huidige
situatie minder erkenning krijgt voor zijn werk;
- wordt in beperkte mate ingezet voor andere taken
binnen het basisteam
- zat ook in vorige onderzoek

22

Hoofdstuk 2 Organisatie, positie en taken van wijkagent: veranderingen

Welke veranderingen hebben zich over de afgelopen jaren voorgedaan in de organisatorische
context waarbinnen wijkagenten hun dagelijks werk verrichten, in de positie die zij daarbij
innemen en in hun taken? In dit hoofdstuk staan deze vragen centraal. Daarbij wordt tevens
ingegaan op de beschikbaarheid van wijkagenten voor het wijkwerk, hun relaties met andere
relevante onderdelen van de politieorganisatie zoals de noodhulp en de recherche, en de
veranderingen die zich in die relaties hebben voorgedaan. Tot slot wordt kort nagegaan welke
invloed de overgang naar de Nationale Politie had op de positie van wijkagenten en hoe zij
daar tegenover staan.

2.1 Organisatorische context
Een groot deel van de organisatorische veranderingen waarmee wijkagenten de afgelopen
jaren te maken hebben gekregen, hangt samen met de komst van de Nationale Politie. In
sommige gevallen zijn deze veranderingen ten tijde van dit onderzoek nog niet geheel
uitgekristalliseerd en/of moeten deels nog plaatsvinden. Soms is het voor de wijkagenten op
dat moment nog onzeker hoe deze organisatorische veranderingen eruit zullen zien en welke
gevolgen deze zullen hebben voor hun werk.
De hier meest relevante verandering over de afgelopen jaren bestaat zonder twijfel uit de
invoering van de nieuwe basisteams als centraal onderdeel van de organisatiestructuur van de
Nationale Politie. In alle onderzochte gevallen is het basisteam in de plaats gekomen van
meerdere, vaak veel kleinere teams die ten tijde van het regionaal politiebestel bestonden. In
sommige gevallen is het huidige basisteam de opvolger van wel vier tot vijf eerdere teams.
Dit houdt (in de onderzochte gevallen) ook in dat de huidige basisteams opereren vanuit één
bureau. Andere bureaus zijn (of worden op korte termijn) gesloten. Op één van de
onderzochte locaties is over de afgelopen jaren (stap voor stap) het aantal politiebureaus zelfs
teruggebracht van acht naar één. In een deel van de gemeenten waar eerder een politiebureau
was, zal een steun- of servicepunt van de politie komen. Meestal is (of wordt) dat
ondergebracht in een gemeentehuis.5 Het gaat hier vooral om plattelandsgemeenten.
Met deze ontwikkeling is ook het aantal medewerkers in een basisteam sterk gegroeid. Ten
tijde van het veldwerk van dit onderzoek hebben de onderzochte basisteams tussen de
ongeveer 90 en 200 medewerkers, terwijl op die locaties eerdere teams soms niet meer dan 25
tot 35 medewerkers kenden. Dit heeft grote gevolgen voor de wijze van leidinggeven en de
afstand tussen wijkagenten en hun direct leidinggevenden (zie ook het volgende hoofdstuk en
Terpstra et al. (2016)).
De organisatorische schaalvergroting heeft ook gevolgen voor de aanrijtijden van de politie,
evenals voor de reistijd die de wijkagent nodig heeft. Het eerste kan gevolgen hebben voor de
ondersteuning die de wijkagent in zijn werk kan krijgen vanuit de noodhulp. De belangrijkste
oorzaak is dat in vanuit het centrale politiebureau bekeken afgelegen (plattelands)gemeenten
de noodhulp minder vaak en minder snel komt. De vaak toegenomen tijd die wijkagenten
nodig hebben om op en neer te reizen tussen het centrale bureau van het basisteam en het
politieservicepunt (of het nog bestaande vroegere bureau) van waaruit zij werken, maakt dat
5

In sommige gebieden is een ontwikkeling gaande om het traditionele gemeentehuis te vervangen door een
gebouw waarin de frontlijnfuncties van meerdere instanties in is ondergebracht. Het steun- of servicepunt van de
politie zal daar dan ook komen. Overigens, geen van de in dit onderzoek onderzochte wijkagenten werkt op het
moment van onderzoek op zo’n punt. Twee van hen zullen op termijn echter wel op een politieservicepunt gaan
werken.

23

zij minder tijd voor het eigenlijke werk beschikbaar hebben en minder in hun wijk komen dan
zij gewend waren en wenselijk vinden (zie ook Terpstra et al., 2016).
Ontwikkelingen, zoals de komst van een veel groter team of het sluiten van het politiebureau,
kunnen voor de betrokken wijkagenten een grote emotionele betekenis hebben. De informele,
persoonlijke relaties met collega’s en directe chef uit het verleden zijn verdwenen, evenals de
vertrouwdheid en soms ook ‘knusheid’ van het oude bureau. In een enkel geval is de
teloorgang van het oude bureau en daarmee het vroegere team dagelijks te merken, zoals uit
het volgende blijkt.
Het politiebureau waar een van wijkagenten werkt, maakt een half verlaten indruk. Vroeger werkten
hier ongeveer 25 medewerkers, nu zitten er vaak maar drie of vier. Veel werkplekken worden niet meer
gebruikt, het gebouw wordt niet meer schoongemaakt (met als gevolg dat sommige bureaus grijs zijn
van het stof), kapotte dingen worden niet meer hersteld, de brievenbus is weggehaald zodat er geen post
meer kan worden bezorgd (gevolg is dat soms pakketjes nu bij de buren worden afgeleverd, zoals
nieuwe uniformen), het abonnement op de regionale krant is opgezegd, de mogelijkheid voor burgers
om langs te komen op het bureau is teruggebracht van ongeveer 40 uur per week naar enkele uren per
dag (alleen op werkdagen), het bureau kent geen servicemedewerkers meer, nu zijn het de wijkagenten
(en eventuele andere medewerkers) die het baliewerk en de ontvangst van burgers erbij doen. Er is
recent de mogelijkheid gecreëerd vanuit dit bureau via een televerbinding de briefing te volgen die
elders op het centrale bureau van het team wordt gehouden. Omdat de centrale briefing nauwelijks
relevante punten bevat voor de mensen werkzaam in deze gemeente, hebben de wijkagenten besloten na
afloop van de telebriefing op dit bureau aansluitend hun eigen briefing te organiseren gericht op de
specifieke problemen die in deze gemeente spelen. Er is een nijpend tekort aan vervoersmiddelen
hetgeen in dit landelijke gebied direct gevolgen heeft voor het werk. Het gevoel van teloorgang wordt
versterkt omdat overal in het gebouw foto’s hangen die getuigen van het glorieuze verleden van dit
politiebureau, bijvoorbeeld van vroeger bekende plaatselijke politiemensen (waaronder befaamde
chefs), van recepties van afscheid nemende collega’s, van nieuwe auto’s of motorfietsen (volgens de
stijl jaren zeventig en tachtig) die trots werden gepresenteerd en succesvolle sportteams van dit bureau,
inclusief veroverde trofee. Bij iedere stap in het gebouw kijk je naar het roemruchte verleden en word je
gewezen op de komende ondergang van dit politiebureau (gebaseerd op veldwerkaantekeningen).

Daarnaast, en soms net zo ingrijpend, is dat een deel van de wijkagenten sinds het onderzoek
van ruim tien jaar geleden te maken heeft gehad met een verandering van werkgebied. De
belangrijkste reden daarvoor is het zogenaamde roulatiebeleid. Dit houdt in dat eens per
(gemiddeld) zes jaar wijkagenten van wijk moeten veranderen. Belangrijke overweging
daarbij is dat het beter zou zijn als wijkagenten niet ‘vastroesten’ in een bepaalde wijk en niet
al te directe relaties krijgen met bewoners. Dit beleid bestond bij een deel van de regionale
politiekorpsen al voor 2013 en is nu breder ingevoerd binnen de Nationale Politie.
Drie van de onderzochte wijkagenten hebben de afgelopen jaren vanwege dit roulatiebeleid
een andere wijk gekregen. Het gaat overigens in alle gevallen om een aangrenzende wijk en
een in veel opzichten vergelijkbaar werkgebied. Eén van de wijkagenten heeft sinds 2006 al in
vier verschillende wijken gewerkt. In twee gevallen was de verandering gevolg van het
roulatiebeleid, in een ander geval was het direct gevolg van de invoering van de Nationale
Politie. Vanwege de nieuwe norm van één wijkagent op 5.000 inwoners was hier een
herindeling in werkgebieden van wijkagenten nodig, waardoor deze wijkagent een ander
werkgebied kreeg.
Eén van de andere wijkagenten verkeert op het moment van het onderzoek in onzekerheid of
hij zijn wijk zal moeten verlaten en een andere wijk zal krijgen. De leiding van zijn basisteam
heeft aangekondigd dat 25 tot 30 procent van de wijkagenten op korte termijn een andere wijk
zal krijgen. Hij zou niet blij zijn met een dergelijke verandering en is in het algemeen niet
gelukkig met het roulatiebeleid. Hij vreest dat roulatie zal betekenen dat hij opnieuw bijna
drie jaar nodig zal hebben om goed ingewerkt te raken in de problemen en verhoudingen van
zijn nieuwe wijk. Over telkens een periode van zes jaar bekeken, zou dat in zijn opvatting
betekenen dat een wijkagent slechts ongeveer de helft van zijn tijd goed is ingewerkt en
24

geïnformeerd. De aankondiging van het roulatiebeleid leidt in dit basisteam tot grote onrust en
onvrede onder de wijkagenten.
De wijkagenten die eerder al in het kader van het roulatiebeleid waren overgeplaatst, waren
daar destijds niet erg gelukkig mee. Twee van hen lijken gemiddeld anderhalf jaar later zich
in hun nieuwe wijk echter weer op hun plaats en voldoende ingewerkt te vinden. Dit geldt
aanmerkelijk minder voor een derde wijkagent. Terwijl hij (blijkens het onderzoek van tien
jaar geleden) zeer goed was ingevoerd in en geïnformeerd over zijn wijk, blijkt hij ten tijde
van dit onderzoek nog erg zoekende te zijn. Hij klaagt over een verlies van contacten met
bewoners en een gebrek aan informatie.
Verandering van de organisatorische context van het wijkwerk kan soms ook andere,
eveneens ingrijpende gevolgen hebben voor het werk van wijkagenten. In sommige
voormalige regionale politiekorpsen werd gewerkt met de zogenaamde scheiding der
processen. Daarbij waren onder meer noodhulp en wijkwerk in verschillende organisatorische
eenheden ondergebracht, vaak op verschillende niveaus. Wijkagenten werkten bij dit
organisatiemodel in relatief kleine wijkteams, samen met een beperkt aantal andere
politiemedewerkers die hen ondersteunden bij het wijkwerk.
Na invoering van de Nationale Politie zijn wijkagenten onderdeel van de veel grotere
basisteams die vaak sterk gedomineerd worden door de noodhulp en een noodhulpmentaliteit
(zie ook Terpstra et al., 2016). Bovendien beschikken zij hierbij niet meer over een eigen
wijkbureau en wijkmedewerkers. Wel moeten zij nu ook werken vanuit een meer generieke
taakstelling. Dit kan onder meer betekenen dat zij een deel van hun tijd worden ingezet bij de
noodhulp en dat van hen verwacht wordt dat zij reageren op meldingen met prio 1 (‘prio 1 is
voor iedereen’). Een enkele wijkagent klaagt er over dat als gevolg van de invoering van de
generieke taakstelling specialismen binnen de basispolitie verloren zijn gegaan en op meer
afstand zijn gekomen. In dit en de komende hoofdstukken zal nader worden ingegaan op de
gevolgen van deze organisatorische veranderingen voor het werk en de positie van
wijkagenten.

2.2 Positie van wijkagent
In het eerdere onderzoek naar het werk van wijkagenten ten tijde van het regionaal bestel
werd geconcludeerd dat deze categorie politiemensen vaak intern een tamelijk geïsoleerde
positie innam (Terpstra, 2008a: 357). Hoewel met de komst van de Nationale Politie en de
invoering van de basisteams de ambities over de interne coördinerende en regisserende rol
van wijkagenten nog aanzienlijk hoger zijn komen te liggen (zie ook later), lijkt hun interne
isolement ten opzichte van de rest van de organisatie en hun eigen team vaak groter te zijn
geworden.
Bij het opstellen van de plannen om te komen tot grote (‘robuuste’) basisteams binnen de
Nationale Politie bestond het besef dat dit mogelijk ten koste zou kunnen gaan van de
behoefte van veel politiemensen tot herkenbare sociale verbanden in hun werk. Om die reden
werd bij het opstellen van de plannen de mogelijkheid opengelaten om binnen de grote
basisteams kleinere subteams te onderscheiden. Er wordt in dit verband onder meer gesproken
van p-teams, p-zorgteams, plangroepen of clusters (Koers & Wolthers, 2014; Terpstra et al.,
2016: 58-64).
Zoals uit eerder onderzoek naar de lokale basisteams binnen de Nationale Politie bleek
(Terpstra et al., 2016), kennen niet alle basisteams dergelijke subteams. In één van de
onderzochte gevallen zegt de teamchef daar voorstander van te zijn, maar af te wachten of

25

medewerkers uit zijn basisteam (waarbij hij vooral denkt aan de wijkagenten) daartoe zelf
initiatieven zullen nemen.
In de gevallen dat er in het basisteam wel subteams bestaan, zijn de betreffende wijkagenten
tamelijk negatief in hun oordeel daarover. Zij zien de groepen als een ‘papieren
werkelijkheid’, weten soms niet eens wie er lid zijn van hun eigen groep: ‘Als ik eerlijk moet
zijn, nee, dat zou ik niet weten’. Opvallend is dat de wijkagent die dit zegt, wel voorstander is
van de omvorming van de p-groepen naar gebiedsgroepen of naar groepen met een oriëntatie
op een bepaald gebied.6 Met een dergelijke constructie zou de wijkagent gemakkelijker een
beroep op andere leden uit zijn team kunnen doen bij de aanpak van problemen in zijn wijk.
In een deel van de onderzochte basisteams is dit reeds gebeurd. Een ander basisteam kende in
eerste instantie evenmin subgroepen met een geografische oriëntatie. Omdat dat onvoldoende
werkte, zijn een jaar voordat dit onderzoek plaatsvond, de p-groepen omgebouwd naar
gebiedsgerichte groepen onder leiding van een Operationeel Expert. De gebieden van deze
groepen omvatten de werkgebieden van meerdere wijkagenten. Medewerkers van deze
gebiedsgerichte groepen kunnen voor zover de rest van hun werk hen dit toelaat, meehelpen
bij de aanpak van wijkproblemen. In het subteam van de onderzochte wijkagent hebben alle
ongeveer 20 medewerkers van de gebiedsgroep een eigen taakaccent, gericht op verschillende
problemen in de wijk (zoals jeugd, verkeer, PAPOS7 of drugs). Hoewel de gebiedsgerichte
groepen hier inmiddels een jaar bestaan, lijken ze nog niet erg te leven onder de leden van dit
basisteam.
Twee andere wijkagenten hebben een vergelijkbaar oordeel over de gebiedsgroepen in hun
basisteam. In één van deze teams worden de medewerkers voor de surveillancediensten
verdeeld over de verschillende gemeenten waarbij er zoveel mogelijk geprobeerd wordt hen te
laten rijden in het gebied van hun gebiedsteam. Een van deze wijkagenten hoopt dat met de
komst van het politiesteunpunt deze gebiedsgroep deels daar gehuisvest gaat worden zodat er
weer met een grotere groep medewerkers gebiedswerk kan worden gedaan. De andere
wijkagent die binnenkort overgaat naar een politiesteunpunt is juist op dit punt veel
pessimistischer. Hij vreest op het politiesteunpunt nog verder geïsoleerd te zullen raken ten
opzichte van de andere leden van het basisteam, inclusief die van zijn eigen gebiedsgroep.
Het gevoel van een groter isolement ontstaat onder wijkagenten ook vanwege de toegenomen
omvang van de basisteams. In het verleden bestond binnen de toen veel kleinere teams
gemakkelijker direct en informeel contact met alle andere teamleden. Binnen een van de
teams werd destijds altijd gezamenlijk geluncht, waarbij alle teamleden die op dat moment
dienst hadden, aanwezig waren. Ook werd ’s ochtends en ’s middags samen koffie gedronken
Niet alleen creëerde dat grote saamhorigheid en was men goed op de hoogte van elkaars
situatie en capaciteiten, maar voor de wijkagent was dit ook een manier om aan informatie te
komen, informatie te verspreiden, medewerkers van het team informeel bij zijn werk te
betrekken en door middel van vele verhalen zijn visie op het dagelijks politiewerk (variërend
van praktische tips tot morele boodschappen) te verspreiden, vooral onder jongere
medewerkers (Terpstra, 2008a: 171-184; zie ook Van Hulst, 2013). Hoewel het huidige
basisteam vier keer zo groot is als de oude teams, zitten er nu bij de lunch in de kantine veel
minder medewerkers. Van gezamenlijk koffiedrinken is geen sprake meer.8 Deze wijkagent is
6

In eerste instantie werd in de plannen van de Nationale Politie deze ontwikkeling afgeraden omdat dit zou
kunnen leiden tot verlies van flexibiliteit. Inmiddels is deze ontwikkeling op meerdere locaties al gaande
(Inspectie, 2017: 30).
7
PAPOS staat voor ParketPolitieSysteem en is een systeem met informatie over openstaande boetes. De term
wordt overigens niet overal meer gehanteerd.
8
Dit is vergelijkbaar met de eerdere constatering dat in de omvangrijke basisteams van de Nationale Politie veel
medewerkers het gevoel hebben op de ‘grote hoop’ terecht te zijn gekomen (Terpstra, et al., 2016; zie ook
Landman, 2017).

26

daarmee zijn belangrijkste manier kwijt om aan informatie van medewerkers te komen, leden
van het team te informeren, hen bij zijn werk in de wijk te betrekken en zijn sterk moreel
gekleurde opvattingen over politiewerk telkens weer onder de aandacht te brengen. Vanuit dit
perspectief is het begrijpelijk dat hij hoopt dat de binnenkort te verwachten overgang naar een
politiesteunpunt iets van het oude vertrouwde team met zijn directe contacten met collega’s
zal terugbrengen.
Wijkagenten beoordelen hun huidige positie in het basisteam mede op grond van hun eerdere
ervaringen en de positie die zij in het verleden hadden. Eén van de wijkagenten kwam uit een
regiokorps met een scheiding der processen. Hij werkte in een klein, hecht buurtteam
gehuisvest in een eigen buurtbureau. Bij zijn werk werd hij als wijkagent voortdurend
ondersteund door andere medewerkers uit zijn team. Met de overgang naar het huidige
basisteam is niet alleen zijn vroegere wijkbureau gesloten, maar bovendien is zijn wijk
aanzienlijk groter geworden. Daarnaast heeft hij geen eigen wijkteammedewerkers meer. In
het nieuwe grote basisteam voelt hij zich op afstand staan. Het is veel moeilijk geworden
medewerkers in te schakelen bij de aanpak van problemen in zijn wijk. Daardoor werkt hij nu
vaker alleen.
‘Voorheen werkten we in wijkteams. We hadden in die tijd altijd collega’s om ons heen. In het geval
van een kindermishandelingszaak zei je gewoon tegen je collega: jij gaat naar de school, jij gaat naar de
ouders, jij gaat daarheen. Je was samen verantwoordelijk voor het probleem. Iedereen in het wijkteam
was ook betrokken bij de wijk. En iedereen kende de bewoners. Nu moet je als wijkagent alles alleen
doen.’

De onvrede over deze situatie maakt dat hij op het bureau op verschillende manieren probeert
de afstand tot andere medewerkers uit het basisteam te overbruggen. Hij gaat bijvoorbeeld
niet in de ruimte bij de andere wijkagenten zitten, maar juist in de zogenaamde schrijfkamer
waar andere leden van het basisteam hun administratieve werkzaamheden verrichten. Hij gaat
daarbij zelfs zo ver om koffie voor hen te halen in de hoop dat hij zo contact met hen kan
leggen. Afgaande op de observaties werkte die strategie echter nauwelijks.
In sommige gevallen delen wijkagenten één (meestal grotere) wijk. In deze gevallen bestaat er
formeel geen taakverdeling tussen de betrokken wijkagenten. Informeel verdelen de
wijkagenten soms het werk op basis van ervaring en persoonlijke voorkeuren. Voor de
betrokken wijkagenten heeft het delen van een (grote) wijk voor- en nadelen. Bij vakantie en
ziekte kunnen zij elkaar gemakkelijker vervangen. Ook wordt zo de regelmatige afwezigheid
van parttime werkende wijkagenten opgevangen. Er ontstaan echter wel vaak
coördinatieproblemen. Tijdens de observaties wordt twee keer geconstateerd dat wijkagenten
die een wijk delen, dubbelwerk zitten te doen zonder dat zij dat in de gaten hebben. Tenzij de
wijkagenten de wijk in subgebieden hebben verdeeld, moet iedere wijkagent nu contacten met
meer burgers opbouwen en informatie verzamelen over een groter gebied dan nodig zou zijn
als elke wijkagent een eigen (kleinere) wijk zou hebben.

2.3 Beschikbaarheid en taken
Zoals eerder al werd vermeld, moet er volgens de Politiewet 2012 (art. 38a, lid 1) tenminste
één wijkagent zijn per 5.000 inwoners. Deze wettelijke norm zou moeten voorkomen dat de
invoering van de Nationale Politie zou leiden tot verslechtering van de lokale inbedding
(Fijnaut, 2012).

27

De manier waarop aan deze wettelijke norm uitvoering is gegeven, verschilt enigszins per
locatie. Gemiddeld komt de omvang van de wijk per wijkagent in de buurt van de genoemde
norm. In sommige gevallen heeft de invoering van de norm ertoe geleid dat er meer
wijkagenten zijn gekomen. In andere gevallen (waar het vroegere regiokorps al met relatief
kleine wijken werkte) werden de werkgebieden van de wijkagenten gemiddeld groter. In
beide gevallen heeft de invoering van de norm ertoe bijgedragen dat de indeling in
werkgebieden van wijkagenten is veranderd en dat wijkagenten (deels) een andere wijk
hebben gekregen. Slechts in één geval heeft een wijkagent nog steeds de zelfde wijk (met
dezelfde omvang) als hij had tijdens het vorige onderzoek.
Volgens het Inrichtingsplan Nationale Politie moet een wijkagent 80 procent van zijn of haar
tijd besteden aan werkzaamheden ten behoeve van de eigen wijk. Het verschilt per wijkagent
(deels ook per eenheid van de Nationale Politie) hoeveel tijd een wijkagent feitelijk ter
beschikking heeft voor wijkgebonden werkzaamheden. Eén van de wijkagenten kan zijn tijd
daar volledig aan besteden. Twee andere wijkagenten schatten dat zij in de praktijk ongeveer
60 tot 70 procent van hun tijd voor het wijkwerk ter beschikking hebben. De resterende dertig
tot veertig procent wordt gevuld met uiteenlopende andere activiteiten, zoals
noodhulpdiensten (de gehanteerde term verschilt per eenheid), IBT, OPCO-diensten,
cursussen en andere werkzaamheden. Bij nog twee andere wijkagenten ligt het feitelijk
beschikbare percentage voor wijkwerk nog lager. Zij schatten dat dit eerder rond de helft van
hun tijd ligt. De observaties bevestigen dit. Een van de wijkagenten heeft weliswaar vier van
de vijf dagen per week beschikbaar voor wijkwerk, maar in de praktijk gaat een groot deel
daarvan op aan meldingen rijden en traditioneel surveillancewerk (dat hij deels buiten zijn
eigen wijk doet).
De feitelijke beschikbaarheid voor wijkgebonden werkzaamheden ligt overigens nog wat
lager omdat een deel van de wijkagenten parttime werkt of vanwege een ouderenregeling
minder uren per week werkt. Bij de omvang van de werkgebieden van wijkagenten wordt hier
vaak geen rekening mee gehouden.
Overigens, dat een wijkagent bezig is met wijkgebonden werkzaamheden wil niet zeggen dat
hij in de wijk aanwezig is. Ook overleg met partners wordt hiertoe gerekend, evenals de
zogenaamde administratieve werkzaamheden (het invoeren van informatie in de
politiesystemen). De tijd die nodig is voor dat laatste loopt soms sterk op. Het komt vaak voor
dat even veel tijd in de wijk wordt besteed als aan het vervolgens invoeren van informatie in
de politiesystemen. Soms is dat ook een reden om al vast terug te gaan naar het bureau: anders
zou er onvoldoende tijd zijn om de ‘administratie af te handelen.’ Sommige wijkagenten
klagen hier over en hebben het gevoel dat deze administratieve belasting groter is geworden.
De onderzochte wijkagenten oordelen verschillend over de vraag of zij voldoende tijd hebben
voor hun wijkwerk. Twee van de onderzochte wijkagenten zijn van mening dat zij te veel tijd
moeten besteden aan bijvoorbeeld noodhulpdiensten, openbare ordediensten of het begeleiden
van evenementen. Zij zijn van oordeel dat zij daardoor te weinig in hun eigen wijk zijn en/of
onvoldoende aan wijkwerkzaamheden toekomen. Twee andere wijkagenten (beiden overigens
werkzaam in een plattelandsgebied) vinden het echter geen bezwaar om regelmatig in de
noodhulp mee te draaien, zeker als zij in staat zijn dan af en toe nog iets te doen voor of in de
eigen wijk. Beiden zijn overigens ook van oordeel dat de twee dagen die zij in de praktijk
hebben voor wijkwerkzaamheden voldoende zijn gelet op de ernst en omvang van de
problemen in hun wijk. Een van de wijkagenten heeft weliswaar veel tijd voor wijkwerk,
maar zoals gezegd besteedt hij dit voor een groot deel aan meldingen rijden en traditioneel
surveillancewerk.

28

In het onderzoeksverslag uit 2008 werd onderscheid gemaakt in tien verschillende activiteiten
in het werk van wijkagenten. Werkzaamheden die zij uitvoeren op momenten dat zij andere
diensten uitvoeren (bijvoorbeeld noodhulpdiensten), werden daarbij buiten beschouwing
gelaten. De onderscheiden wijkgerichte werkzaamheden waren:
- rechtstreekse contacten met burgers;
- activiteiten op straat (waaronder algemene of preventieve surveillance, meldingen rijden,
handhaving & toezicht en normbevestiging):
- hulpverlening (zowel klein, als groot)
- aanpakken van problemen in wijk (variërend van reactieve aanpak van acute problemen,
preventie van overlast en criminaliteit, preventie van escalatie van conflicten en spanningen in
de buurt en vormen van een probleemgerichte aanpak);
- activiteiten in het kader van opsporing;
- samenwerking met externe partners;
- schakelfuncties (tussen politie en onder meer burgers, bestuur en andere instanties);
- interne functies (zoals informatie leveren aan collega’s);
- administratieve taken (bureauwerk);
- overige taken (waaronder begeleiding van jonge collega’s of onverwachte vragen die soms
bij gebrek aan beter door de wijkagent worden opgepakt) (Terpstra, 2008a: 71-83).
Mede op grond van de door wijkagenten verrichte werkzaamheden werd destijds
geconcludeerd dat het werk van wijkagenten gekenmerkt wordt door een ‘incredible
diffuseness’, zoals Punch en Naylor (1973) het noemden. Het toenmalig onderzoek liet zien
dat de hoeveelheid tijd die wijkagenten feitelijk op straat zijn, contact hebben met burgers en
in hun werkgebied aanwezig zijn, tamelijk beperkt is. Veel tijd wordt op het bureau
doorgebracht met onder meer intern overleg, administratief werk, en koffiedrinken met
collega’s (Terpstra, 2008a: 84-90).
Het huidige onderzoek laat in vergelijking met het moment van het vorige onderzoek geen
grote verschuivingen zien in de werkzaamheden van wijkagenten. Ook de hoeveelheid tijd die
zij in de praktijk besteden aan aanwezigheid in de wijk en aan contacten met burgers lijkt
sinds die tijd nauwelijks veranderd.

2.4 Relaties met andere organisatorische onderdelen
Met de komst van de Nationale Politie zijn wijkagenten lid geworden van de nieuwe
basisteams, die in de regel aanzienlijk groter zijn dan de teams in het verleden. Bij drie van de
onderzochte wijkagenten draagt dat bij aan hun gevoel intern meer in een isolement terecht te
zijn gekomen. Dat uit zich onder meer in de relatie van de wijkagent met de noodhulp. Daar
kunnen overigens verschillende factoren aan hebben bijgedragen. Het feit dat de basisteams
veel groter zijn geworden, maakt dat de contacten met collega’s binnen de basisteams vaak
minder frequent en oppervlakkiger zijn geworden. Mede daardoor is de centrale informele rol
van de wijkagent in het vroegere, kleinere team deels verloren gegaan. Medewerkers die hem
nog uit het verleden kennen en weten hoe goed geïnformeerd hij is over de wijk en hoeveel
burgers hij persoonlijk kent, weten hem nog te vinden. Zo schakelt een medewerker van een
VVC-team de wijkagent in omdat hij problemen verwacht met een persoon die op het bureau
ontboden is in verband met zijn ontmantelde hennepkwekerij. Deze persoon heeft op het
bureau een beruchte reputatie, onder meer vanwege geweld en agressief gedrag in het
verleden. De betreffende wijkagent kent deze man heel goed. Hij heeft in het verleden zijn
vertrouwen weten te vinden door hem te helpen met problemen met zijn kinderen. De
wijkagent slaagt er dan ook met één telefoontje en in zonder al te veel moeite de man op het
bureau te krijgen. Direct na aankomst van de man praat hij een tijdje met hem om te
29

voorkomen dat er problemen zullen ontstaan en draagt hem vervolgens over aan de
medewerker van het VVC-team. De kans dat de wijkagent op deze manier wordt ingeschakeld
wordt echter steeds kleiner omdat veel medewerkers uit het inmiddels grote team niet op de
hoogte zijn van de goede informatiepositie van deze wijkagent en de contacten die hij heeft
met burgers die op het bureau worden beschouwd als lastig en moeilijk in de omgang. De
grotere omvang van de basisteams leidt in het algemeen tot meer afstand tussen collega’s
waardoor men minder goed op de hoogte is van elkaars sterke (en mogelijk ook zwakke)
punten.
Daarnaast kan het isolement van de wijkagent een gevolg zijn van het feit dat deze het
grootste deel van zijn werktijd op een andere locatie werkzaam is dan de rest van het
basisteam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij wijkagenten op een politiesteunpunt of die werken
op een bureau in een dorp waar de meeste medewerkers inmiddels zijn vertrokken naar het
centrale bureau van het basisteam.
Bovendien kan het gevoel van isolement ontstaan omdat de wijkagent in het verleden
onderdeel was van een klein hecht wijkteam. Daarin werkte de wijkagent intensief samen met
de andere wijkteamleden. Met de komst van de Nationale Politie werden de in deze
regiokorpsen bestaande scheiding der processen en de kleine wijkteams opgeheven. De
wijkagent is nu werkzaam in een groot basisteam waarin echter vaak de noodhulp en
noodhulpmentaliteit overheersen (zie ook Terpstra et al., 2016). Niet alle wijkagenten ervaren
deze situatie op dezelfde manier. De ene wijkagent sluit in werkwijze en denkwijze meer aan
op die van de noodhulp en lijkt daardoor een dergelijk isolement niet te ondervinden. De
andere wijkagent ervaart echter dat hij meer in een isolement terecht is gekomen (en mist zijn
vroegere wijkteam en wijkteammedewerkers):
‘Vroeger waren we heel close. We deden alles samen en wisten alles van elkaar. (-) We missen het
interne warme contact. We doen niet meer samen een bakkie, eten nooit meer samen, we horen elkaars
verhalen niet meer aan.’

Ruim tien jaar geleden werd in onderzoek al geconstateerd dat het werk van wijkagenten en
dat van rechercheafdelingen in veel gevallen onvoldoende op elkaar is afgestemd (Zoomer,
2006). In het eerdere onderzoek onder wijkagenten bleek eveneens dat er nauwelijks contact
of samenwerking was tussen wijkagenten en recherche. Slechts zelden werden wijkagenten in
een opsporingsonderzoek betrokken en/of daarover geïnformeerd. Wijkagenten slaagden er
bovendien slechts met grote moeite in (af en toe) de recherche zo ver te krijgen dat zij zich
richten op een probleem in hun wijk (Terpstra 2008; zie ook Van der Torre et al., 2011: 33).
Volgens recent onderzoek van Van der Torre en van Valkenhoef (2017) zou het grote
probleem in de relatie tussen wijkagenten en de recherche zitten in het kwantitatief tekort aan
rechercheurs, een opvatting die volgens hun studie ook zou domineren onder wijkagenten.
Hoewel dit onderzoek onder wijkagenten eveneens laat zien dat de relatie tussen wijkagenten
en recherche nogal problematisch is, lijken toch andere factoren hierbij belangrijker te zijn
dan een tekort aan rechercheurs. Met enkele voorbeelden kan dit worden duidelijk gemaakt.
Een van de wijkagenten constateert regelmatig situaties in zijn wijk die hem verdacht
voorkomen en waarover hij informatie doorgeeft aan de recherche of een gespecialiseerd
opsporingsteam. Zo is er in zijn wijk een café dat eigendom is van een voormalige
growshopeigenaar. Dit café is niet lang geleden ingrijpend verbouwd en opgeknapt. Toch ziet
hij er vrijwel nooit klanten en is het grote delen van de week dicht. Hij constateert op een
gegeven moment dat het café op grond van de BIBOB wordt gesloten, maar dit gebeurt verder
buiten hem om. Hij weet niet in hoeverre bij deze beslissing gebruik is gemaakt van de door
hem aangeleverde informatie. Vergelijkbare situaties overkomen hem vaker, onder meer met
betrekking tot hennepkwekerijen. Hij klaagt over de afstand niet alleen tot de
districtsrecherche, maar ook tot de ZSM-tafel. Hij betreurt dat het basisteam geen eigen
rechercheurs meer heeft zoals in het verleden in deze regio het geval was.
30

Een andere wijkagent krijgt te horen dat hij zich als wijkagent met allerlei thema’s niet meer
zou mogen bezighouden, zoals de aanpak van zedenzaken, radicalisering of
hennepkwekerijen. Hij zou zich bij dergelijke zaken moeten beperken tot het doorgeven van
informatie en signalering. De aanpak zou hij moeten overlaten aan de recherche of een
gespecialiseerd team. Hij is het hier niet mee eens. Ook al zijn er rond deze thema’s
gespecialiseerde teams, in zijn optiek is het toch belangrijk om daarin als wijkagent ook een
rol in te spelen, onder meer vanwege zijn contacten met burgers, het vertrouwen dat hij bij
hen heeft, en de specifieke, vaak gedetailleerde informatie waarover hij beschikt.
Tegelijk is hij ontevreden over de kwaliteit van het recherchewerk dat soms in zijn wijk
plaatsvindt. Hij stoort zich aan het gebrek aan voortvarendheid van de recherche en de wat
arrogante manier waarop rechercheurs soms niet alleen burgers, maar ook hemzelf als
wijkagent behandelen. Zowel slachtoffers, als familieleden van een verdachte beklagen zich
bij hem over de manier waarop zij door rechercheurs zijn bejegend. In één geval komt een
jonge vrouw met een klein kind in tranen op het bureau om de wijkagent te spreken. Zij is
overstuur over de manier waarop haar broer als veroordeelde voor een zedenzaak is
beschreven in de lokale pers, maar ook over de manier waarop zij is behandeld door een
rechercheur die haar ondanks meerdere toezeggingen nooit heeft teruggebeld. De wijkagent
hoort het aan, probeert haar enkele procedures uit te leggen en zegt toe snel weer contact met
haar op te nemen als hij een en ander heeft uitgezocht. Op deze manier probeert hij bij deze
vrouw het vertrouwen in de politie weer wat te herstellen. Hij beklaagt zich er later over bij
collega-wijkagenten als hem blijkt dat de betreffende rechercheur ondanks toezeggingen
verschillende keren geen contact met de vrouw heeft opgenomen. Hij zou dat niet als het werk
beschouwen van een rechercheur.
Soms raakt deze wijkagent min of meer bij toeval op de hoogte van een geplande actie van de
recherche in zijn wijk en probeert hij daar bij betrokken te raken. Soms wordt daarmee
overigens voorkomen dat zaken fout gaan. De waardering van de recherche hiervoor lijkt
echter uit te blijven.
Zo hoort deze wijkagent dat in zijn wijk de komende nacht een inval in een woning zal plaatsvinden
gericht op aanhouding van een buitenlandse man naar aanleiding van een internationaal rechtsverzoek.
Hij vraagt zich af waarom hij hierover niet is geïnformeerd. Uiteindelijk regelt hij dat hij er ’s nachts bij
aanwezig kan zijn. Bij de briefing constateert hij dat het team dat de inval gaat doen slecht geïnformeerd
is. Zo vraagt hij tijdens de briefing op een gegeven moment wat men bij de inval denkt te doen met de
in het huis aanwezige hond. Er ontstaat grote verwarring omdat men blijkbaar niet op de hoogte was
van een hond. Uiteindelijk besluit men hier niks mee te doen omdat volgens een van de aanwezigen
deze hond ongevaarlijk zou zijn. De wijkagent besluit zijn mond verder te houden, hoewel hij weet dat
het om een pitbull gaat. Bij de inval zelf blijkt de leiding alleen mensen te posteren bij de voordeur.
Blijkbaar realiseert men zich niet dat er een ontsnappingsmogelijkheid is via de achterdeur. Om die
reden besluit de wijkagent alleen bij de achterdeur te gaan staan. Meteen na de inval loopt de verdachte
hem hier in de armen. Als de wijkagent daar niet had gestaan, was de verdachte vermoedelijk
verdwenen. In de dagen na de inval constateert de wijkagent dat de auto van de verdachte nog steeds
voor de woning op straat staat. Na enkele dagen besluit hij dit te melden, hetgeen hij een week later nog
eens doet. Weken later staat de auto er nog steeds. De recherche reageert blijkbaar niet op zijn
meldingen.

2.5 Slot
Zoals in het voorgaande bleek is de afgelopen jaren voor de meeste wijkagenten veel
veranderd in de organisatorische context waarbinnen zij hun werk moeten doen. Vooral de
invoering van de vaak grotere basisteams als onderdeel van de Nationale Politie speelde
hierbij een belangrijke rol. Met de invoering van de basisteams is het aantal medewerkers per
team (sterk) toegenomen en zijn de wijze en organisatie van het leidinggeven veranderd. In
een deel van de gevallen is het bureau waar men vroeger werkte gesloten. Meerdere
31

wijkagenten hebben een andere wijk gekregen. Twee van hen zullen op termijn overgaan naar
een (Politie)servicepunt (zie ook Terpstra et al., 2016). De mate waarin deze veranderingen al
volledig zijn ingevoerd, verschilt overigens per basisteam (en per eenheid).
Veel van de onderzochte wijkagenten ervaren deze veranderingen als ingrijpend. Slechts één
van hen is erg enthousiast over de komst van de Nationale Politie. De overige zijn in
wisselende mate (en niet altijd om precies dezelfde redenen) tamelijk kritisch over de
gevolgen van de invoering van de Nationale Politie. Eén van hen spreekt over een
‘organisatorisch gedrocht’. Men ervaart dat de relaties met collega’s afstandelijker zijn
geworden en minder persoonlijk. Daardoor zijn zaken minder gemakkelijk informeel te
regelen. De leiding zou op meer afstand zijn gekomen. In tegenstelling tot wat gesuggereerd
werd, zijn er niet minder leidinggevenden gekomen, maar is er vanuit het perspectief van
wijkagenten een ‘nieuwe tussenlaag’ van leidinggevenden ontstaan in de basisteams. Er zijn
nieuwe functies gecreëerd, waarvan men vaak niet weet wat deze inhouden en wat hun
meerwaarde is. Men vreest dat onder politiemensen de lokale kennis en binding minder
worden of minder zijn geworden (zie ook Terpstra et al., 2016).
In één van de (plattelands)teams overheerst onder wijkagenten (ook onder de wijkagent
waarbij de observaties plaatsvonden) het gevoel dat de lokale politie er de afgelopen jaren
stap voor stap op achteruit is gegaan. Men spreekt van een geleidelijk verschraling of dat
‘alles minder aan het worden is’ (minder personeel, minder middelen, geen eigen of een
krapper gebouw).
Voor een deel van wijkagenten speelt dat zij het gevoel hebben in een uniforme mal te
worden geperst waarin zij met hun aanpak niet passen.
Tot voor kort werden in dit basisteam alle PAPOS-gevallen in een ordner opgenomen. Eens in de paar
weken keek de wijkagent of er nieuwe PAPOS-gevallen tussen zaten uit zijn wijk. Hij haalde ze er dan
uit en ging bij deze mensen op bezoek. Voor hem was dat niet alleen een manier om te kijken welke
problemen mensen hadden en na te gaan hoe daarvoor een oplossing kon worden verkregen, maar
bovendien was dit voor hem een ingang om informatie te verzamelen over mensen die in zijn wijk
wonen en bij hen achter de voordeur te kijken. In het huidige basisteam zijn een PAPOS-coördinator en
twee PAPOS-assistenten aangesteld. Deze zetten PAPOS-opdrachten uit via de briefing of via een
computersysteem direct aan noodhulpmedewerkers. De wijkagent wordt daarbij niet meer betrokken.
Hij is daar niet blij mee. Ten eerste is hij nu een van zijn middelen kwijt om bij bewoners van zijn wijk
thuis te komen en informatie over hen te verzamelen. Ten tweede constateert hij nu dat noodhulpers bij
mensen langsgaan zonder dat ze enige informatie over hen hebben of over de situatie waarin zij
verkeren. Verschillende keren blijkt dit fout te gaan, bijvoorbeeld er zijn al eerder afspraken gemaakt
over betaling van de achterstallige boete of de betreffende personen blijken er al enige tijd hier niet
meer te wonen. De pogingen van de wijkagent om de PAPOS-werkwijze weer via hem te laten lopen
als het gevallen uit zijn wijk betreft, worden in het basisteam algemeen onderschreven. Het lukt
(voorlopig) echter niet om de werkwijze daadwerkelijk aan te passen.

Ook treedt bij de meeste wijkagenten ergernis op over een verregaande bemoeienis van
bovenaf, volgens hen mede ingegeven door een gebrek aan begrip bij de leiding over wat
wijkwerk inhoudt. De leiding van het basisteam zou alleen denken in termen van getallen en
geld, zo meent een van hen. Juist bij hem leidt dit op een gegeven moment ertoe dat hij erg
kwaad wordt over een mailtje van zijn teamchef.
Deze wijkagent heeft wekelijks een spreekuur in het dorpshuis, gelegen midden in zijn wijk. Het
spreekuur is vrij succesvol, gelet op het aantal bewoners dat daar wekelijks komt met vragen en
problemen. Het tijdstip van het spreekuur sluit direct aan bij het wekelijks overleg met partners in het
wijkteam. Ook hier is de wijkagent in de regel 20 tot 30 minuten bij aanwezig zodat die gevallen even
kunnen worden besproken die ook voor hem relevant kunnen zijn. Voor deze wijkagent is dit spreekuur
des te belangrijker omdat binnenkort het politiebureau in een nabijgelegen dorp zal worden gesloten.
Burgers die naar een politiebureau willen, zullen dan ongeveer 12 kilometer moeten reizen. Op een dag
krijgt de wijkagent een mailtje van zijn teamchef dat de huur voor de ruimte waarin hij zijn wekelijks
spreekuur houdt (€ 430 per jaar, inclusief koffie) binnenkort niet meer betaald zal worden vanwege een
landelijke beleidslijn dat de politie geen huur meer betaalt voor ‘externe ruimte’. Het spreekuur zal
daarmee vervallen, tenzij de wijkagent regelt dat het gebruik van de ruimte voor niks kan. De wijkagent
wordt hier erg boos over. Hij ziet dit als aanwijzing dat zijn leiding niet begrijpt wat wijkwerk is.

32

Hoewel de kritische geluiden over de gevolgen van de komst van de Nationale Politie onder
de onderzochte wijkagenten overheersen, heeft dat niet bij allen direct gevolgen voor hun
werkwijze en opstelling. Sommige wijkagenten besluiten zich zo weinig mogelijk aan te
trekken van de onrust rond de reorganisatie en de komst van een nieuwe organisatiestructuur.
Het motto van één van hen is dat je het als wijkagent toch vooral zelf moet doen. Een ander
meent dat je ook in moeilijke situaties moet proberen er een ‘nieuwe uitdaging’ en de
‘positieve kant’ van in te zien. Er zijn dan ook verschillen in de mate waarin de denk- en
werkwijzen van de onderzochte wijkagenten zijn veranderd ten opzichte van ruim tien jaar
geleden. Bij sommige wijkagenten zijn die in hoofdlijnen nog dezelfde. Bij anderen heeft de
reorganisatie (soms in combinatie met andere factoren) ertoe bijgedragen dat de wijkagent
vooral in opstelling en betrokkenheid is veranderd. Een van de onderzochte wijkagenten lijkt
ten tijde van het veldwerk nog erg zoekende. Hij heeft een nieuwe wijk, hij moet weer nieuwe
contacten opbouwen met bewoners en partners. Hij moet deels een nieuwe werkwijze
ontwikkelen omdat de hechte samenwerking met wijkteamleden in de aanpak van
buurtproblemen thans niet meer mogelijk is. Ook tussen de twee ‘nieuwe’ wijkagenten
bestaan op dit punt grote verschillen. De een is blij met de komst van de Nationale Politie,
probeert daar een invulling aan te geven als ‘wijkagent nieuwe stijl’ of ‘wijkagent 2.0’, maar
vult zijn functie vooral in met het rijden van meldingen. De ander staat tamelijk kritisch
tegenover de komst van de Nationale Politie en hoe nu het lokale politiewerk is
georganiseerd. Hij probeert zoveel mogelijk te blijven werken zoals hij dat eerder ook deed en
zoals hij denkt dat het wijkwerk van de politie eruit moet zien. Met andere woorden, ondanks
de komst van een nieuwe organisatorische structuur zijn de verschillen in werk- en
denkwijzen tussen de wijkagenten groot, evenals de mate waarin hun werkwijze met de komst
van de nieuwe organisatie is veranderd. Deze verscheidenheid in de uitvoering van het
gebiedswerk door wijkagenten komt in de volgende hoofdstukken geregeld terug.

33

Hoofdstuk 3 Sturing van en door wijkagenten

Alvorens in de volgende hoofdstukken in te gaan op de verschillende aspecten van het werk
van wijkagenten, komt in dit hoofdstuk eerst de sturing bij dat werk aan bod. Daarbij gaat het
om twee aspecten, namelijk de sturing van wijkagenten en de sturing door wijkagenten. Het
eerste thema is belangrijk vooral vanwege de autonomie van wijkagenten in hun dagelijks
werk. Daarom wordt ook hierop kort ingegaan. Zowel de sturing van het werk van
wijkagenten, als de sturing door wijkagenten (ook wel hun regiefunctie genoemd) hebben
sinds de uitbouw van het gebiedsgebonden politiewerk begin jaren negentig telkens weer in
de belangstelling gestaan.
In de studie uit 2008 werd geconstateerd dat de sturing van het werk van wijkagenten in de
praktijk slechts in beperkte mate vorm had gekregen en op uiteenlopende problemen stuitte.
Dit wordt bevestigd in een recent onderzoek van de Inspectie waaruit blijkt dat bijna de helft
van de wijkagenten in Nederland geen enkele sturing zegt te ervaren. Ruim tweederde van
hen zou bovendien weinig of geen sturing krijgen op de mogelijkheid hun tijd te besteden aan
wijkagenttaken (Inspectie, 2017: 22). Het eerdere onderzoek uit 2008 liet bovendien zien dat
wijkagenten de voorkeur geven aan een vorm van sturing die rekening houdt met hun
autonomie en expertise en die hen op professionele wijze ondersteunt. Veel wijkagenten
meenden in hun werk te weinig op deze door manier hun leiding te worden ondersteund.
Hierin klonk overigens een kritiek door op de prestatiesturing die in die jaren tamelijk
dominant was binnen de Nederlandse politie.
Onder meer vanwege hun vaak wat geïsoleerde positie kwam volgens deze studie van de
beoogde interne regiefunctie door wijkagenten vaak eveneens onvoldoende terecht. Onder
meer de relatie tussen wijkagenten en hun collega’s (vooral uit de noodhulp), een door hen
ervaren statusverschil tussen beide groepen en verschillende visies op het politiewerk spelen
hierbij een rol.
In dit hoofdstuk wordt eerst ingegaan op de sturing en autonomie van wijkagenten (par. 3.1 en
3.2). Vervolgens komt de sturing door wijkagenten aan bod (3.3). Voor beide thema’s wordt
nagegaan hoe deze in de huidige situatie in de praktijk vorm krijgen en in hoeverre er
verschillen optreden vergeleken met ruim tien jaar geleden.

3.1 Sturing van wijkagenten
3.1.1 Relatie met leiding
De sturing van wijkagenten moet voor een belangrijk deel worden gezien tegen de
achtergrond van hun relatie met hun leidinggevenden. In de beleving van de meeste
onderzochte wijkagenten vormt de komst van de Nationale Politie en van de basisteams hierin
een belangrijke breekpunt. Deze zijn van oordeel dat de leiding zich nu op grotere afstand
bevindt, minder op de hoogte is van wat de wijkagent doet en waar hij tegenaan loopt (ook
Terpstra et al., 2016). In de optiek van deze wijkagenten toont de leiding vaak te weinig
betrokkenheid: ‘De teamchef vraagt nooit hoe het met je gaat, wat je tegenkomt in je werk,
hoe de wijk is.’ Een van hen noemt de afwezigheid van de teamchef bij belangrijke
gebeurtenissen in het team tekenend voor zijn gebrek aan betrokkenheid.
Soms speelt feitelijke afstand hierbij een rol, bijvoorbeeld als de leiding op een andere locatie
werkzaam is dan de wijkagent. Een gevoel van afstand kan echter ook optreden al zitten de
wijkagent en de leiding aan een zelfde gang in het bureau. Ook dan kan het voorkomen dat de
wijkagent de leiding zelden ziet of spreekt. Volgens een van hen is zijn teamchef alleen te
34

spreken als van tevoren een afspraak met hem is gemaakt. Tijdens een van de observaties
bleek op pijnlijke wijze hoe groot de afstand soms is.
De wijkagent wil de onderzoeker even voorstellen aan zijn teamchef. Deze begint vervolgens
enthousiast te vertellen over de vernieuwingen die op dat moment plaatsvinden in het basisteam.
Vervolgens blijkt echter dat hij de naam van de wijkagent telkens verwisselt met die van een andere
wijkagent zonder dat hij het in de gaten heeft. De wijkagent geneert zich zichtbaar, maar zegt er niets
van (tot wij later weer met zijn tweeën op de gang lopen) (gebaseerd op veldwerknotities).

Verschillende factoren dragen bij aan dit gevoel van afstand, waaronder de grote omvang van
de basisteams. Een van de wijkagenten meent dat daardoor afstand bijna onvermijdelijk is
geworden: ‘Ze hebben geen overzicht. Het is te groot geworden.’
Ook de complexiteit van de nieuwe structuur van leiding en sturing in de basisteams lijkt hier
een rol te spelen (Terpstra et al., 2016). Verschillende wijkagenten menen dat het aantal
leidinggevenden in hun team met de komst van de Nationale Politie is toegenomen. Zij
beschouwen daarbij operationeel experts, expert wijkagenten en operationeel specialisten als
leidinggevenden. Vaak is hen onduidelijk wat de precieze taken zijn van de verschillende
‘nieuwe leidinggevenden’ en hoe die zich tot elkaar verhouden. In de optiek van deze
wijkagenten leidt dit tot onduidelijkheid in de sturing en soms tot het doorschuiven van
verantwoordelijkheden:
Een wijkagent constateert dat een recent ingevoerde werkwijze ertoe leidt dat de afhandeling van
PAPOS-zaken in zijn wijk in het vervolg buiten hem omgaat. Hij vindt dat onwenselijk. Voor hem
bieden deze zaken een extra ingang om contacten te leggen met bewoners van zijn wijk, waar naar zijn
ervaring vaak meer aan de hand is. Bovendien wil hij voorkomen dat collega’s bij deze ‘PAPOSklanten ’voor niks aan de deur komen’. Hij probeert dagenlang leidinggevenden en andere bij de
PAPOS-procedure betrokken medewerkers te overtuigen van zijn opvatting zodat deze werkwijze wordt
aangepast en weer via hem loopt. De een na de ander zegt het met hem eens te zijn, maar schuift de
kwestie door naar een ander. Tijdens de observaties op deze locatie komt een oplossing niet naderbij.

Deze complexiteit van sturing en leidinggeven in de basisteams sluit aan bij een andere
ervaring van wijkagenten, namelijk dat werkwijzen in de Nationale Politie omslachtiger zijn
en meer tijd vergen.
‘Als ik vroeger een vergunningaanvraag binnenkreeg voor een evenement, stuurde ik die rechtstreeks
naar mijn contactpersoon bij het DIK. Die stuurde het weer rechtstreeks terug naar mij. De lijntjes
waren heel kort. Nu moet ik de vergunningaanvraag aanleveren bij de wijkagent expert. De stuurt het
door naar het LIK. Het LIK stuurt het vervolgens door naar de administratie van het DIK. En dan komt
het vervolgens pas terecht bij mijn contactpersoon. Maar al die tijd belt hij mij om te vragen hoe het er
voor staat.’

Wijkagenten zijn over het algemeen tamelijk ervaren politiemensen. In de regel zijn zij eraan
gewend op hun eigen koers en inzicht te vertrouwen. Sommige wijkagenten zeggen dan ook
dat de grote afstand tot hun teamchef op zich voor hen geen probleem is. Toch stoort hen deze
afstand wel en zien zij dit als uiting van een gebrek aan interesse en betrokkenheid.
In sommige gevallen kan de afstand echter ook voor een ervaren wijkagent een probleem zijn.
Zo is één van hen er vanwege ziekte een tijd uit geweest en heeft hij bij terugkeer een geheel
nieuwe wijk gekregen. In die situatie mist hij de steun en begeleiding die hij in het verleden in
het veel kleinere wijkteam wel van zijn vroegere chef zou hebben gekregen.
Wijkagenten vergelijken de huidige wijze van leidinggeven vaak met die van voor de
invoering van het basisteam. Terwijl de huidige chef op afstand zou blijven, weinig
betrokkenheid zou tonen en niet goed op de hoogte zou zijn van wat in het team speelt, wordt
daar het beeld van de oude chef tegenover gezet: direct benaderbaar voor alle vragen, op de
hoogte van alle gebeurtenissen en ontwikkelingen in het team en zeer betrokken.
Niet alle onderzochte wijkagenten zijn negatief over de leiding van hun team. De punten die
dan worden genoemd, zijn vrijwel het spiegelbeeld van de hiervoor vermelde problemen. Als
de chef goed benaderbaar is (‘zijn deur staat altijd open’), laat blijken te snappen wat er in het
wijkwerk speelt, de wijkagent de ruimte laat, en betrokkenheid en interesse toont, wordt de
relatie met de leiding door wijkagenten als veel positiever ervaren. Opmerkelijk is dat de
35

enige wijkagent die positief is over de relatie met zijn teamleiding op een relatief klein
basisteam werkt.

3.1.2 Wijze van sturing
In het onderzoek uit 2008 werd beschreven hoe geprobeerd wordt het werk van wijkagenten
op verschillende manieren te sturen, onder meer door het formuleren van prioriteiten, het
beschikbaar stellen van middelen als tijd en opleiding, het houden van een briefing, door
onderling overleg en via uiteenlopende informele kanalen. In de praktijk ging echter de
meeste sturing uit van de vaak eindeloze stroom van berichtjes, meldingen en vragen van
onder meer bewoners, partners en collega’s. Tegelijk werd in die studie geconstateerd dat de
autonomie van wijkagenten groot is. Deels is dat omdat gerichte sturing van hun werk slechts
beperkt plaatsvindt. Veel leidinggevenden gingen er bovendien vanuit dat wijkagenten over
een aanzienlijke autonomie moeten beschikken om hun werk goed te doen. In hoeverre is
sinds die tijd de situatie met betrekking tot de sturing van wijkagenten veranderd?
Hoewel er in allerlei beleidstukken meer nadruk wordt gelegd op het belang van sturing van
het wijkwerk, blijkt die in de praktijk nog steeds vrij gering te zijn. Wijkagenten ervaren dat
vaak zelf ook zo: ‘Ik word slechts heel weinig gestuurd door mijn bazen. Soms komen ze met
verzoeken, dan vragen ze of ik iets wil uitzoeken, ergens langs wil gaan of gaan bemiddelen.
Dat gebeurt niet zo vaak, slechts af en toe.’ In een enkel geval maakt de leiding duidelijk aan
de wijkagent het belangrijk te vinden dat deze over veel autonomie beschikt en die moet
gebruiken om zelf keuzes te maken en zijn verantwoordelijkheid te nemen, al wijkt hij
daarmee soms af van procedure, afspraak of stramien: ‘Als jij dat belangrijk vindt voor jouw
werk, dan moet je dat doen.’ In de optiek van wijkagenten is echter niet altijd sprake van een
dergelijke professionele wijze van sturing. Vaker heeft de wijkagent het gevoel weinig sturing
te krijgen omdat de leiding op afstand staat, onvoldoende weet wat wijkwerk inhoudt, waar de
wijkagent mee bezig is of wat er in de wijk speelt.
Net zoals in het vorige onderzoek bleek, gaat de meeste sturing op het werk van wijkagenten
uit van de grote hoeveelheid meldingen, signalen en vragen die de wijkagent ontvangt van
burgers, collega’s, partners en het servicecentrum. Ook in de huidige situatie verschilt het
sterk hoe wijkagenten hiermee omgaan en hoe zij hierin keuzes maken. De autonomie van
wijkagenten speelt hierin een belangrijke rol: ‘Er is altijd een melder, maar ik bepaal
vervolgens wat er gebeurt.’ Een van de wijkagenten laat de in zijn ogen niet serieuze vragen
en meldingen vaak lopen of doet deze telefonisch af. Andere wijkagenten reageren echter ook
op meldingen die vermoedelijk geen ‘serieuze vraag’ betreffen of wellicht niet ‘echt’
politiewerk zijn. Zij nemen dan toch contact op met de betreffende burger of gaan er bij
voorkeur persoonlijk langs. Het is voor hen een manier om weer ‘ergens achter de voordeur’
te komen en informatie over hun wijk op te doen. Zij gaan ervan uit dat ook in zo’n geval er
vaak meer speelt en dat dit een gelegenheid kan bieden voor de wijkagent relevante
informatie op te doen.
Wijkagenten voelen overigens meer dan ruim tien jaar geleden de druk om binnen 48 uur te
reageren op meldingen die via het servicecentrum bij hen komen. Eén van de wijkagenten is
zo sterk gericht op het voortdurend reageren op binnenkomende meldingen (ook prio 1
meldingen) dat zijn werk sterk gedomineerd wordt door een noodhulp-achtige werkwijze en
oriëntatie.
Nog steeds wordt geprobeerd het wijkwerk te sturen door onder meer de dagelijkse briefing,
(beleids)prioriteiten en periodiek collegiaal overleg (bijvoorbeeld tussen wijkagenten en
expert wijkagent). Ook hier geldt dat de feitelijk sturende werking die hiervan uitgaat vaak
36

beperkt is. Zo bevat de briefing voor de wijkagent vaak weinig aanknopingspunten. In veel
gevallen gaat het om informatie die de wijkagent zelf al heeft gezien in de dagrapporten.
Gerichte opdrachten aan de wijkagent worden wel eens gegeven, maar zijn beperkt in aantal.
Meerdere wijkagenten constateren een formalisering van de organisatie, de werkwijzen die zij
moeten hanteren en de relaties tussen politiemensen. Het gevoel bestaat bij hen dat daardoor
de ruimte voor informele contacten en overleg minder is geworden. Er zou meer moeten
worden gewerkt via systemen en formele opdrachten. Het lijkt bij menige wijkagent tot een
gevoel van vervreemding te leiden: ‘Moet dan echt alles zwart op wit staan? Wat is er
gebeurd? Vroeger was er veel meer rechtstreeks contact. Nu weten wij van elkaar niet meer
waar we mee bezig zijn.’
Deze formalisering verklaart mogelijk ook waarom de meeste van de onderzochte
wijkagenten het gevoel hebben meer te worden gecontroleerd. Terwijl zij vroeger zelf konden
bepalen of en wanneer zij contact zouden opnemen met burgers die de politie hadden gebeld,
moeten zij nu binnen 48 uur in het systeem zetten dat zij dat gedaan hebben (want andere
begint het ‘systeem te piepen.’). Deze formalisering draagt er ook aan bij dat het werk van
wijkagenten (nog sterker dan ten tijde van het vorige onderzoek) voor een belangrijk werk
vanachter het bureau en de pc plaatsvindt (ondanks de opmars van laptop en chromebook, die
op zich flexibiliteit in werkplek mogelijk maken).
In het eerdere onderzoek kwamen twee elementen naar voren die toen van invloed waren op
de wijze waarop het werk van wijkagenten werd gestuurd, namelijk de opvatting over de
‘kerntaken’ van de politie en de prestatiesturing. De gedachte van een concentratie op de
‘kerntaken’ van de politie leeft in enkele (naar het lijkt vooral de grootstedelijke) basisteams
ook nu nog en richt zich juist op het werk van wijkagenten. Dat laatste gebeurt vaak op een
tamelijk indirecte manier: er wordt niet zozeer een open discussie gevoerd over de kerntaken
in het gebiedsgebonden politiewerk, maar er worden beelden geponeerd waaruit zou moeten
blijken dat wijkagenten niet ‘echt’ politiewerk zouden doen (bijvoorbeeld ‘slechts katjes uit
bomen halen’). Deze manier van framing van het werk van de wijkagent creëert vooral een
negatief beeld van wijkagenten.9
De meeste wijkagenten in dit onderzoek trekken zich van deze opvatting weinig aan (hoewel
zij de invloed daarvan vaak wel merken). Zij beperken zich in hun werk dan ook niet tot de
‘kerntaken’, maar richten zich op een breed scala van problemen in hun wijk.10 Slechts één
wijkagent laat zich in zijn dagelijks werk sterk leiden door de opvatting dat hij zich moet
beperken tot de ‘kerntaken’. Hij maakt bijvoorbeeld een strikte scheiding tussen politiewerk
en ‘zorg’. Bijna alle telefoongesprekken met burgers eindigen ermee dat dat hij de melder
vertelt dat zijn vraag niet bij de politie thuishoort en dat deze zich tot een andere instelling
moet wenden. Deze opstelling leidt overigens enkele keren tot een verschil van mening met
zijn directe collega’s.
In het vorige onderzoek bleken ook de toenmalige prestatieafspraken door te werken in de
sturing van wijkagenten, onder meer in de vorm van individuele productienormen voor
aantallen te produceren bonnen (Terpstra, 2008a: 118-127; zie ook Jochoms et al., 2006).
Deze vorm van sturing is nu nauwelijks meer relevant. Een enkele wijkagent meent overigens
wel meer te worden gecontroleerd en ter verantwoording te worden geroepen dan in het
verleden. Dat gebeurt echter minder op grond van kwantitatieve prestatienormen. Hij ziet de
groeiende controle als gevolg van een gebrek aan begrip over het wijkwerk, mogelijk een
andere opvatting over wijkwerk en van wantrouwen bij de leiding tegenover wijkagenten.
Vermoedelijk leiden dit ervaren wantrouwen en onbegrip tot onvrede, nog meer dan de
9

Zie voor dit thema uitvoeriger ook de volgende paragraaf.
Zie uitgebreider hoofdstuk 4.

10

37

feitelijke hoeveelheid uitgeoefende controle. Tekenend is dat een andere wijkagent in
hetzelfde basisteam niet het gevoel heeft veel gecontroleerd te worden. Mogelijk sluit zijn
werkwijze meer aan bij het beeld dat de teamleiding heeft van het wijkwerk.
3.1.3 Wijkagenten ‘oude’ en ‘nieuwe stijl’
Zoals in het voorgaande al bleek wordt er in sommige teams ook op een minder zichtbare,
maar voor betrokkenen wel voelbare manier gestuurd, namelijk op grond van beelden.
Teamchefs en operationeel experts maken vaak onderscheid tussen ‘wijkagenten oude stijl’ en
‘wijkagenten nieuwe stijl’ (soms ook wel ‘wijkagenten 2.0’). Niet altijd is helemaal duidelijk
wat er met deze vage begrippen precies wordt bedoeld. In een recente studie van de Inspectie
(2017: 6) worden verrassend genoeg en zonder nadere reflectie deze termen eveneens
gehanteerd. Wijkagenten die daar als ’oude stijl’ worden omschreven, zouden ‘solistisch’
opereren, de noodzakelijke ‘regiefunctie’ niet vervullen en zichzelf zien als ‘eigenaar en
oplosser van alle problemen in de eigen wijk’.
Het gebruik van deze term lijkt echter vooral een symbolische functie te hebben. Volgens
voorstanders van ‘wijkagent nieuwe stijl’ moeten wijkagenten minder geïsoleerd opereren,
werkzaamheden overdragen aan partners, intern een regiefunctie vervullen en mogen zij niet
meer herinneren aan ‘het stadium van Bromsnor’ (ook Terpstra et al., 2016: 108-116). De
suggestie die van dit begrippenonderscheid uitgaat, is dat ‘wijkagenten oude stijl’ ‘niet meer
van deze tijd’ zijn, ‘te soft’ zijn, te veel tijd besteden aan gesprekjes met burgers en aan het in
de buurt aanwezig zijn.
In verschillende basisteams hanteren teamleiding, operationeel experts en experts wijkagenten
deze termen als zij spreken over wijkagenten. Zij vertellen bijvoorbeeld dat zij streven naar
een ‘ander soort wijkagenten’ en dat in hun ogen een deel van de zittende (‘oudere’)
wijkagenten moeite heeft deze ontwikkeling te volgen. Wat hier het onderscheidende is, blijft
ook bij doorvragen vaak vaag.
Achter de tegenstelling tussen ‘oude stijl’ en ‘nieuwe stijl’ wijkagenten gaan verschillende,
botsende opvattingen schuil over het werk van deze categorie politiemensen. Een gesprek
daarover komt meestal echter niet op gang (zie ook Terpstra et al., 2016). Dat komt onder
meer omdat de termen die soms gebruikt worden nogal negatief zijn. Er wordt gesproken van
oudere wijkagenten als ‘fossielen’, ‘dinosauriërs’ en ‘softies’.
Het zal geen verrassing zijn dat oudere wijkagenten dit beeld niet herkennen, laat staan
onderschrijven. Aanleiding voor een open gesprek is het meestal ook niet. Op deze wijze
ondervinden wijkagenten wel de druk om hun werkwijze, die zij vaak al lang hanteren, aan te
passen aan dit beeld. Tegelijk gebeurt dat meestal niet omdat in hun ogen het onderscheid
tussen ‘oude stijl’ en ‘nieuwe stijl wijkagenten ’is gebaseerd op onbegrip over het wijkwerk.
Het is in hun ogen een miskenning van het belang om als wijkagent vaak in de wijk aanwezig
te zijn, persoonlijk contacten te onderhouden met burgers en het werk niet alleen maar door te
‘schuiven’. Dat laatste staat in hun ogen juist een effectieve werkwijze in de weg en zal
relaties met burgers geen goed doen.
Uitzondering is hier één van de onderzochte wijkagenten die deze terminologie zelf ook
hanteert. Hij omschrijft zichzelf als voorbeeld van een ‘wijkagent 2.0’, een zienswijze die
wordt gedeeld door zijn teamchef.11 In gesprekken maakt deze wijkagent regelmatig duidelijk
hoe hij tegen veel van zijn oudere collega’s aankijkt en hoe hij zich hiervan wil
onderscheiden. Hij spreekt met afschuw over een ‘oude’ wijkagent in zijn team die als een
‘bromsnor (-) door de wijk banjert, her en der een praatje houdt en op het einde van de dag
11

Bron: interview met teamchef dat plaatsvond aan het einde van de observaties bij deze wijkagent.

38

weer terugsjokt naar het bureau’. Zelf omschrijft hij zich als ‘jong’, ‘actief’ en ‘flexibel’.
Overigens is deze wijkagent zelf niet goed op de hoogte van wat er in zijn wijk speelt, is
vooral gericht op het reageren op meldingen (niet alleen in zijn eigen wijk) en op de aanpak
van verkeersproblemen. Opvallend is dat mensen die pleiten voor wijkagenten ‘nieuwe stijl’,
zich in de regel niet lijken te realiseren dat de gedachten daarachter zeker al twintig jaar oud
zijn. Zo bleek al in het vorige onderzoek er druk te bestaan op wijkagenten om intern een
regiefunctie te vervullen, andere partijen in te schakelen en uit hun isolement te komen
(Terpstra, 2008a). Nieuw is wel dat het onderscheid ‘oud’ en ‘nieuw’ nu ook suggereert dat
direct contact met burgers, benaderbaarheid en het zelf reageren op problemen van bewoners
niet meer tot de taken van de wijkagent zouden behoren. Aan de strijd tussen ‘oud’ en ‘nieuw’
in het wijkwerk ligt dan ook een verschil van opvatting ten grondslag over het werk van
wijkagenten. Daarmee is deze beeldvorming ook verbonden met de eerder al genoemde
kerntakenopvatting over het politiewerk.
De hier beschreven strijd om de wijkagent wordt deels uitgevochten met behulp van
suggestieve, generaliserende, soms ook denigrerende beelden en symbolen.12 Overigens wordt
in een enkel geval hier een even generaliserend beeld tegenover gezet van jonge
politiemensen die een ‘andere houding’ zouden hebben in hun werk, minder betrokken
zouden zijn, het werk bij de politie niet meer zouden zien als roeping, maar slechts als
(tijdelijk) beroep, dat bovendien alleen wordt beoefend tijdens werktijden.

3.1.4 Expert wijkagent
Met de komst van de Nationale Politie is ook de nieuwe functie van expert wijkagent (soms
ook operationeel expert GGP, OE Wijk of WOE genoemd) geïntroduceerd (Kooijman,
Schilders & Holla, 2013; Meurs & Kreulen, 2017; Meurs & Visch, 2018). Ten tijde van dit
onderzoek bestond deze functie nog niet op alle locaties. Deze paragraaf beperkt zich dan ook
tot de basisteams waar met deze functie ervaring is opgedaan.
Hoewel de functie van expert wijkagent niet is bedoeld als leidinggevende in de traditionele
zin van het woord, wordt die door wijkagenten vaak wel zo ervaren. Men ziet deze functie als
onderdeel van en bewijs voor de ‘nieuwe tussenlaag’ van leidinggevenden die in het
basisteam zou zijn ontstaan (Terpstra et al., 2016). Een van de wijkagenten spreekt dan ook
bijvoorbeeld van een expert wijkagent als een ‘soort chef’.
Dit beeld komt overigens niet helemaal uit de lucht vallen. Zo wordt in een bijeenkomst over
de taakverdeling tussen wijkagenten en experts weliswaar benadrukt dat ‘wij er samen’ uit
moeten uitkomen, maar als wordt gevraagd wie uiteindelijk de beslissing neemt, luidt het
antwoord van de teamchef dat dit gebeurt door de expert wijkagent. Het gevoel dat de expert
leidinggevende is, kan bovendien worden versterkt als deze op een andere locatie werkzaam
is, in een ander bureau, op de gang bij de teamchef en zelden op de locatie komt waar de
wijkagent met zijn collega-wijkagenten werkt.
Veel wijkagenten hebben geen duidelijk beeld van de taken van de expert wijkagent. Dat
komt deels omdat zij in de praktijk soms niet veel met deze nieuwe politiefunctionaris te
maken hebben. Dat is overigens opmerkelijk aangezien in veel gevallen de expert wijkagent
er inmiddels een jaar of langer is en deze voor de wijkagent als naaste collega zou moeten
gelden.
Er circuleren onder wijkagenten verschillende lezingen over de taken van de expert wijkagent.
De expert zou zich bezig moeten houden met ‘beleidszaken’, ‘wijkoverstijgende thema’s’,
‘processen’ (en daarmee niet met ‘inhoud’), de deelname aan ‘extern overleg’ of met de
12

Zie uitvoeriger hoofdstuk 8.

39

sturing van het recent weer in het basisteam ingevoerde wijkteam. Niet al deze
omschrijvingen zijn voor de betrokken wijkagenten duidelijk en herkenbaar. Ook een
uitspraak als dat de expert moet worden gezien als de ‘wijkdoorsnijdende satépen’ (zoals een
leidinggevende het op een gegeven moment in een overleg noemt), draagt niet bij tot deze
helderheid.
Bij alle vier wijkagenten die in een basisteam zitten met expert wijkagenten bestaat scepsis,
argwaan en wantrouwen tegenover deze nieuwe functie. Verschillende van hen zeggen niet te
begrijpen wat de meerwaarde van deze functie zou moeten zijn. Zij zijn bang dat zij vanwege
de komst van deze experts taken, autonomie en flexibiliteit zullen kwijtraken en vrezen voor
‘uitholling van hun functie’ (zie ook Inspectie, 2017: 22; Meurs & Visch, 2018). Dat
wantrouwen wordt soms versterkt door de wijze waarop de expert opereert. De ene keer wordt
erover geklaagd dat de wijkagenten de expert nooit zien en dat deze alleen per e-mail met hen
communiceert. In een ander geval hebben ze het gevoel dat de expert eerst taken claimt en
vervolgens weer afschuift, zoals het schrijven van een bestuurlijke rapportage over de lokale
horeca of het regelmatig overleg met de burgemeester. Als deze laatste aangeeft liever
rechtstreeks met de wijkagenten te praten in plaats van met een expert die de informatie over
de wijken altijd slechts uit de tweede of derde hand heeft, vindt dit overleg in het vervolg
weer plaats in afwezigheid van de expert.
In sommige gevallen bestaat bij de wijkagent de indruk dat de expert de voor hem leukste
taken zelf wil doen (de ‘krenten uit de pap’). Als dat om een of andere reden niet kan of
tegenvalt, worden deze weer op zijn bord teruggeschoven. Het leidt soms tot een gevoel van
miskenning of dat men wordt gereduceerd tot de ‘typemiep’ van de expert.
Een van de wijkagenten heeft een centrumgebied als wijk. Daar vinden per jaar vele evenementen
plaats. Al sinds een jaar of twintig besteedt hij daaraan veel van zijn tijd, samen met partners. Met de
komst van de expert wijkagent verliest hij deze taak (voor zijn gevoel wordt hem deze afgepakt, zonder
dat rekening wordt gehouden met zijn jarenlang opgebouwde ervaring en contacten op dit terrein).
Enkele maanden later is de expert vanwege ziekte langdurig afwezig. Omdat dit werk nu dreigt te
blijven liggen, neemt de wijkagent op eigen initiatief deze taak weer over. De onvrede over deze gang
van zaken is echter groot.

In sommige gevallen proberen wijkagenten hun domein af te schermen tegen de invloed van
de expert. Een enkele keer loopt dit bijna uit op een conflict.
Er is een overleg tussen zes wijkagenten en de expert wijkagent. De expert (die de bijeenkomst voorzit)
probeert een gesprek op gang te brengen over wat elk van de wijkagenten het belangrijkste vindt in zijn
werk. Om de beurt vertelt iedere wijkagent hier wat over. De bijeenkomst krijgt een scherpe toon op het
moment dat een van de wijkagenten duidelijk maakt dat hij niet zal accepteren dat de expert zich met de
‘inhoud’ van het werk en zijn ‘wijk’ bemoeit. De expert reageert hier niet of nauwelijks op. De indruk
ontstaat dat hij weliswaar formeel de expert is, maar dat het feit dat de meeste van de hier aanwezige
wijkagenten veel ouder zijn en veel meer ervaring hebben dan hij, hier beslissend is.

Concluderend, de komst van de expert wijkagent heeft bij wijkagenten geleid tot
onduidelijkheid. Het heeft geresulteerd in conflicten over taken en verantwoordelijkheden. In
de bestudeerde gevallen gaat er weinig operationele sturing van deze nieuwe functie uit op het
wijkwerk, een conclusie die eerder al werd getrokken door de Inspectie (2017: 22).

3.1.5 Waardering van sturing
Uit het eerdere onderzoek bleek dat wijkagenten weliswaar sterk hechten aan de autonomie in
hun werk, maar ook willen dat hun leiding hen steunt in hun werk, functioneert als vraagbaak
en klankbord en laat blijken hun discretionaire ruimte en deskundigheid te erkennen en te
waarderen (ook Terpstra, 2002; Bervoets et al., 2009). Dit beeld van de sturing en leiding
wordt in deze studie bevestigd. Daarnaast komen enkele aspecten nu scherper naar voren. Dit
hangt deels samen met de veranderde organisatorische context waarbinnen wijkagenten
40

werken.13 Regelmatig wordt tijdens de observaties duidelijk dat een leiding die op afstand
blijft, alleen communiceert per e-mail, vooral stuurt op ‘afvinklijstjes’ of alleen kijkt naar
informatie uit systemen, niet wordt gewaardeerd. In het algemeen geldt dat wijkagenten
willen dat leiding en sturing plaatsvinden in een persoonlijk contact: ‘Warm contact is wat dat
betreft toch altijd het beste.’ In plaats van een leiding die achteraf (en van grote afstand) zegt
dat het geleverde werk niet goed was, heeft men liever een betrokken leiding:
‘Ik wil dat ze me helpen. Dat ze meedenken over de aanpak. Dat we er samen naar kijken. Dat we
overleggen over de beste strategie, dat we samen filteren wat wel en niet belangrijk is. Dat ze meedoen.
Zo ging het vroeger.’

Van de leiding wordt verwacht dat deze persoonlijk belangstelling toont en in de gaten heeft
wanneer de vraag moet worden gesteld of ondersteuning nodig is. Tijdens een gesprek met de
leiding van het basisteam spuit de wijkagent dan ook kritiek op de afstandelijke manier
waarop zij met hem omgaan:
‘Er is niemand die aan mij vraagt, hoe gaat het met de evenementen? Heb je hulp nodig? Waarmee
kunnen wij je ondersteunen?’

Deze onvrede past bij wat eerder werd genoemd het ontstaan van een abstracte
politieorganisatie, waarin niet alleen de omgeving op meer afstand komt van de politie, maar
waarin ook interne relaties afstandelijker worden en meer gestuurd worden met behulp van
ICT-middelen en ‘systeeminformatie’ (Terpstra, Fyfe & Salet, 2018). In aanvulling daarop
kan bij wijkagenten ergernis ontstaan als de wijze waarop in hun ogen de leiding en sturing
opereren, onvoldoende rekening houdt met de lokale context en specifieke omstandigheden
waarin de wijkagent werkt. Men verwacht van de sturing dat die is gebaseerd op een juist
beeld van en voldoende informatie over de lokale context. Dit wordt overigens niet alleen
verwacht van de leiding, maar bijvoorbeeld ook van sturing door de Meldkamer. Niet altijd
blijkt dat vanzelfsprekend.
Vandaag met de wijkagent op stap geweest in een dienst waarbij hij voor een groot deel ingeroosterd
was voor de noodhulp en het rijden van meldingen. Drie keer komt er een melding binnen waar wij
direct naar toe moeten. Twee keer blijkt de Meldkamer het adres verkeerd te hebben (wel de goede
straatnaam, maar in een andere gemeente), de derde keer wil de Meldkamer ons sturen naar een locatie
die heel ergens anders en ver weg. In een geval zijn wij daardoor als laatste bij een ernstig ongeval,
hoewel wij er op moment van de melding niet ver van af zaten. Het roept bij de twee politiemensen in
de auto ergernis op over het gebrek aan lokale kennis bij de nieuwe Meldkamer (gebaseerd op
veldwerkaantekeningen).

Soms speelt niet alleen de afstand een rol in de onvrede van wijkagenten over de leiding in
hun team. Twee van hen zijn ontevreden over de koers die deze vaart. Kritiek ontstaat vooral
als in hun ogen de leiding onvoldoende doortastend is en daarmee te lang onzekerheid laat
bestaan in het team. In een van de gevallen worden voor wijkagenten belangrijke beslissingen
over onder meer het rouleren van wijkagenten en een herindeling van wijken telkens maar
niet genomen. Onder de wijkagenten ontstaan daardoor onrust en onzekerheid.

3.2 Autonomie van wijkagenten
Het onderzoek van ruim tien jaar geleden liet zien dat wijkagenten in hun werk over een
aanzienlijke autonomie beschikken. Verschillende factoren spelen daarbij een rol waaronder
de (‘boundary-spanning’) positie die zij innemen in hun organisatie (Prottas, 1979), de aard
van hun werk, en de noodzaak antwoord te vinden op de spanning tussen de grote vraag naar
hun (politie)werk en de beperkte middelen die zij daartoe hebben (Lipsky, 1980). Ook het
morele karakter van hun werk en het feit dat zij algemene regels en procedures moeten
toepassen op concrete, contextgebonden, vaak individuele omstandigheden dragen bij aan
13

Zie hoofdstuk 2.

41

deze autonomie (Terpstra, 2008a: 306- 322). In hoeverre is deze autonomie sinds die tijd
veranderd?
Ook nu beschikken wijkagenten in hun werk over veel autonomie. Binnen vaak brede kaders
bepalen zij zelf hoe hun dag is ingedeeld, waaraan zij hun tijd besteden, wanneer en hoe lang
zij in hun wijk zijn, of zij met de fiets of de auto gaan, bij welke adressen zij langsgaan, hoe
lang zij daar blijven, aan welke problemen of vragen zij veel, weinig of geen tijd besteden,
welke zij eerst laten liggen en welke zij direct oppakken, wanneer een collega wordt
ingeschakeld of contact wordt opgenomen met een partner. Is er in de ogen van de wijkagent
sprake van een ‘zeurklacht’ of van een burger ‘die niks anders te doen heeft’ dan de politie te
bellen, dan is de kans groot dat de wijkagent niet of pas laat reageert.
In hun optreden op straat en hun contacten met burgers hebben zij veel ruimte zelf te bepalen
wat zij wel of niet doen en hoe. De ene keer besluit een wijkagent een bon uit te schrijven
voor een verkeersovertreding, een andere keer volstaat hij met een waarschuwing of doet niks.
Zelfs op momenten dat zij ingepland zijn voor een dienst met min of meer vaste activiteiten,
blijken zij toch vaak ruimte te kunnen vinden (of te nemen) om even tussendoor iets in hun
wijk te doen of bij een wijkbewoner langs te gaan.
De ruimte die zij hebben, wordt soms ook gebruikt af te wijken van regels en procedures. ‘Je
moet soms wel een beetje grijs werken’, zoals een wijkagent het formuleert. In het ene geval
wordt het volgen van de regels niet rechtvaardig gevonden, in een ander geval is het strikt
naleven van de regels te veel werk, niet effectief, vervelend of simpelweg overdreven (daarom
draagt bijvoorbeeld een van de wijkagenten nooit zijn steekvest als hij de straat opgaat) of
wordt aan andere activiteiten meer gewicht toegekend. Een van de wijkagenten hanteert een
informele schuldregeling voor inwoners van zijn wijk die met achterstallige boetes te maken
hebben. De afspraak is dat deze personen elke week op zijn spreekuur komen om een
afgesproken deel van hun schuld bij hem te betalen. Als alles betaald is, regelt hij met het
justitieel incassobureau de eindafrekening. Hij beseft dat deze praktijk niet meer is toegestaan.
Hij gaat hier echter mee door omdat hij de bestaande regelingen star en onrechtvaardig vindt
waardoor de betreffende mensen vaak nog verder in de problemen komen. Bovendien levert
deze werkwijze hem veel informatie op over zijn wijk en een vertrouwensrelatie met personen
die vaak in een problematische situatie zitten, soms ook wantrouwend staan tegenover
instanties.
In sommige gevallen speelt ook de behoefte aan actie en spanning een rol. In één geval gaat
een wijkagent op een avond uit nieuwsgierigheid kijken bij een grootschalige inval door de
politie, die overigens buiten zijn wijk plaatsvindt en waarmee hij in zijn werk verder niks te
maken heeft. Een andere wijkagent reageert regelmatig op prio 1 meldingen buiten zijn wijk,
hoewel er genoeg noodhulpauto’s in de buurt zijn. Dit werk vindt hij leuker en past meer bij
zijn beeld van politiewerk dan wat hij op dat moment in zijn eigen wijk doet.
In veel gevallen beseffen leidinggevenden dat de wijkagent over een grote autonomie
beschikt. Soms wordt dat door hen als noodzakelijk beschouwd voor het werk van
wijkagenten. Soms echter past het ongemoeid laten daarvan in de onderlinge verhoudingen
binnen het team (Terpstra, 2002).
Rond de autonomie van wijkagenten doen zich tegenstrijdige bewegingen voor. Enerzijds is
in veel gevallen de afstand tot leidinggevenden toegenomen en klagen veel wijkagenten
hierover. Dit lijkt te duiden op meer autonomie, die echter vaak wordt ervaren als afstand,
isolement en gebrek aan betrokkenheid. Anderzijds hebben wijkagenten soms het gevoel in
hun werk meer afhankelijk te zijn geworden van anderen (bijvoorbeeld een expert wijkagent)
en van computersystemen die bepalen of en wanneer zij iets moeten doen. Dit speelt
bijvoorbeeld bij de zogenaamde 48 uur eis bij meldingen. Vooral met vrije dagen (en speciaal
42

voor parttime wijkagenten) is het lastig hieraan te voldoen. Soms wordt dit opgelost met
tamelijk ritualistische oplossingen (bijvoorbeeld eerst even afvinken en pas later (of soms
helemaal niet) langsgaan bij de melder) (vgl. Kort & Terpstra, 2015).

3.3 Sturing door wijkagenten
Het uitgangspunt dat wijkagenten hun collega’s, ook die van andere onderdelen van hun
organisatie, moeten inschakelen bij de aanpak van problemen in hun wijk, bestaat al langere
tijd. Het eerdere onderzoek onder wijkagenten maakte echter duidelijk dat deze interne sturing
door wijkagenten in de praktijk vaak moeizaam verliep, bijvoorbeeld ten aanzien van de
noodhulp. In een recenter onderzoek van Van der Torre & Valkenhoef (2017: 49) wordt door
geïnterviewden de interne regierol van wijkagenten zelfs omschreven als een illusie.
Het onderzoek uit 2008 laat zien dat naast capaciteitsproblemen en werkdruk, ook andere
factoren daarbij een rol spelen, zoals een gebrek aan kennis bij collega’s, hun vaak vertekende
beeld van het wijkwerk en van wat daarin belangrijk is, de lage status van wijkagenten in de
ogen van collega’s en het feit dat zij de opdrachten en verzoeken van wijkagenten niet
‘spannend’ vinden en soms ook niet als ‘echt politiewerk’ beschouwen. De Inspectie (2017:
6) spreekt meer recent van GGP-medewerkers die vaak nog in een ‘noodhulpstand-stand’
zitten.
Hoewel al langer duidelijk was dat de intern sturende rol van wijkagenten in de praktijk op tal
van belemmeringen stuitte, toch heeft de gedachte van de wijkagent als ‘interne regisseur’ of
‘spilfunctie’ in de plannen en opzet van de Nationale Politie een centrale plaats gekregen
(Inrichtingsplan Nationale Politie, 2012). In het volgende wordt nagegaan in hoeverre in deze
nieuwe organisatorische context de interne sturing door de wijkagent op een andere wijze
verloopt.
De mate waarin wijkagenten in hun dagelijkse praktijk bezig zijn collega’s in hun werk te
sturen of te regisseren, loopt uiteen. Bij twee van hen gebeurt dit slechts in beperkte mate. Bij
de andere wijkagenten komt deze sturing vaker voor, maar ook daar is geen sprake van een
‘actieve regierol’ of ‘spilfunctie’, de termen die in beleidstukken worden gebruikt ter
beschrijving van deze rol van wijkagenten.
De manieren waarop wijkagenten proberen het werk van collega’s te beïnvloeden of hen te
betrekken bij de aanpak van wijkproblemen, zijn sinds het vorige onderzoek niet sterk
veranderd. Aan de ene kant maakt de wijkagent soms gebruik van formele opdrachten (ook
nog wel WAP-jes genoemd, Wijkaandachtspunten). Een opdracht moet nu door de wijkagent
in een systeem worden gezet. Vervolgens bepaalt een OPCO of ACO later welke opdrachten
worden uitgezet onder de medewerkers van het basisteam. Op het werken via deze formele
opdrachten wordt later in dit hoofdstuk nog uitgebreider teruggekomen.
Daarnaast vindt sturing plaats via periodiek overleg. Dat kan in combinatie met (formele)
opdrachten. Zo kent een van de basisteams het wekelijkse Keek op de Week. Wijkagenten
kunnen daar hun opdrachten inbrengen met behulp van een korte tekst die op dat overleg
wordt besproken. Per week worden enkele onderwerpen geselecteerd. De wijkagent van wie
een thema is gekozen, moet dit vervolgens uitwerken in een beargumenteerd plan van aanpak,
inclusief werkopdrachten.
Ook kan de wijkagent tijdens de dagelijkse briefing punten naar voren brengen waarvoor hij
aandacht vraagt of waarop hij de leden van het team wil attenderen. Tot slot proberen
wijkagenten nog steeds teamleden informeel in te schakelen of hen te vragen ergens aandacht
aan te besteden. Deze informele sturing staat echter onder druk. Niet alleen wordt van
wijkagenten verwacht dat zij meer via formele opdrachten werken, maar bovendien zijn met
43

de toegenomen omvang van basisteams de mogelijkheden voor informeel contact verminderd
(zie hoofdstuk 2).
De onderwerpen waarop de informatie en sturing van wijkagenten betrekking hebben, lopen
eveneens sterk uiteen, zowel inhoudelijk, als wat betreft complexiteit. Soms is het niet meer
dan het bieden van wat aanvullende informatie of het verbeteren van informatie uit
politiesystemen. Zo corrigeert een wijkagent tijdens een briefing enkele leden van zijn
basisteam die menen dat zij de dag daarvoor naar een adres werden gestuurd van een
vuurwapengevaarlijke persoon zonder dat zij daarover werden geïnformeerd. De wijkagent
probeert de zaak te temperen: ‘Er staat misschien wel in het systeem dat de man
vuurwapengevaarlijk is, maar dat is oude informatie. De man is al jaren ziek’. In andere
gevallen gaat het om een verzoek aan bijvoorbeeld noodhulpmedewerkers om tijdens de
komende avonddienst een paar keer langs een parkeergarage te rijden omdat er klachten van
omwonenden zijn dat de jeugd de garage gebruikt om te skaten. Hij vraagt of ze de namen
van de jongeren kunnen noteren als ze hen tegenkomen, hen willen wegsturen en hen willen
waarschuwen dat als ze er nog een keer skaten, de wijkagent er werk van gaat maken.
In andere gevallen gaat het om meer complexe thema’s die een meer georganiseerde aanpak
en voorbereiding vereisen. In één geval gaat het om een drugspand in de wijk, in een ander
geval betreft het mogelijk een stash house. In een derde situatie verzamelt een wijkagent
voortdurend informatie over twee personen die in zijn wijk wonen en waarvan hij weet dat zij
tamelijk vooraanstaande leden zijn van beruchte motorbendes. In deze gevallen is er niet
zozeer sprake van een gerichte opdracht, maar van het opbouwen en verstrekken van
informatie met als (min of meer impliciete) boodschap aan districtsrecherche of hennepteam
iets aan deze problemen te gaan doen. Vaak is het de wijkagent overigens onduidelijk of en
wat er met deze informatie of verzoeken gebeurt. Terugkoppeling hierover door de recherche
ontbreekt in de regel.14
Uit het vorige onderzoek bleek dat onder wijkagenten onvrede leeft over hun intern sturende
rol. Ook toen werd al van wijkagenten verwacht dat zij collega’s, bijvoorbeeld uit de
noodhulp of het wijkteam, zouden inschakelen bij de aanpak van wijkproblemen. Onder
andere vanwege de grote weerstand hiertegen bij noodhulpmedewerkers bleef de uitvoering
van deze opdrachten vaak in gebreke. Mede daarom hadden veel wijkagenten het gevoel dat
het effectiever was als ze het werk zelf deden in plaats van het ‘weg te zetten’, zoals het toen
vaak werd genoemd in politiekring.
Met de invoering van de basisteams is er nog meer beleidsmatige nadruk gekomen op deze
regiefunctie van wijkagenten. Bovendien wordt van hen verwacht dat ze de opdrachten nu
uitzetten via een meer geformaliseerde route. Dat betekent ook dat van wijkagenten wordt
verwacht dat zij dit niet meer informeel en tussendoor doen. Bij het basisteam dat werkt met
een Keek op de Week leidt dit er bijvoorbeeld toe dat wijkagenten die de briefing proberen te
gebruiken om tussendoor even een opdracht aan collega’s uit te zetten (zoals zij in het
verleden gewend waren), soms krijgen te horen dat zij dit eerst moeten uitwerken in een
formele opdracht die ingebracht moet worden in de wekelijkse Keek op de Week.
De wijkagenten die met enige regelmaat formeel opdrachten uitzetten, zijn erg kritisch over
deze werkwijze. Dit geldt bijvoorbeeld voor een wijkagent die onlangs heeft besloten toch
maar eens op deze wijze te gaan werken. Hij doet dit vooral uit loyaliteit aan zijn organisatie.
Hij gelooft hier echter niet in. Hij twijfelt over de effectiviteit van deze werkwijze en is bang
dat hij op die wijze op grotere afstand zal komen van zijn wijk. Ook heeft hij bezwaren tegen
de onpersoonlijke manier waarop opdrachten nu aan collega’s uitgezet moeten worden.
14

Zie ook hoofdstuk 2.

44

‘Ze (de leidinggevenden) vinden dat de wijkagent minder zelf moet doen. Dat je problemen meer moet
uitzetten bij andere leden van het team of misschien bij externe partners. Bovendien moet dat dan niet
meer rechtstreeks, maar dat moet je dan aan de computer in een bepaald systeem zetten dat daarvoor is
bedoeld. (-) Ze verwachten dat toch nu van mij dat ik dat vaker doe. Ik kreeg klachten dat er in een van
de woonwijken een auto telkens verkeerd geparkeerd staat, ook een beetje gevaarlijk. Buurtbewoners
klaagden erover. Vroeger zou ik dat zelf gaan doen, was ik er eens langs gefietst op verschillende tijden
om eens te kijken. Ik had de buren eens gevraagd hoe dat zit en misschien had ik dan ook eens
aangebeld bij de eigenaar en gevraagd waarom hij daar zijn auto zet. Ik zou hem hebben
gewaarschuwd dat hij dat niet meer moest doen en dan zou ik er vervolgens eens regelmatig langs
rijden en als het niet hielp, dan was het een bon. Nu dacht ik, dan doe ik het anders. Dus ik zet dat in
het systeem. De conclusie: er gebeurde gewoon niks. Het werd niet opgepikt, er werd niet
gecontroleerd. Bovendien, de opdracht staat drie dagen in het systeem en dan wordt het er automatisch
uitgegooid, of het nu is opgelost of niet. Maar los daarvan, ze pikken het niet op, dus er gebeurt niks
mee. Die ervaring heeft mij er in gesterkt dat dit niks is. Ik wil ook eigenlijk helemaal niet zo werken. Ik
geloof er ook helemaal niet in. Ik blijf ook werken zoals ik dat al deed. Dat is waar ik in geloof. Het
gaat om kennen en gekend worden. Daar draait het om. Het gaat niet alleen om de politie en het
uniform, maar ook om de man die ze kennen. Maar ook andersom, ik moet in die wijk zijn, mijn gezicht
laten zien, zodat ik weet wie die mensen zijn, wat ze doen. Dat is ook wat burgers van mij verwachten.
Zelfs als je een collega erop afstuurt, dan is het toch het beste als je de eerste keer met hem mee gaat.
Hem introduceert, dat helpt al een heleboel. Ik denk dat in de huidige politieorganisatie het belang
daarvan veel te veel wordt onderschat.’

Een andere wijkagent redeneert op overeenkomstige wijze:
‘Burgers moeten mij in hun wijk zien als dé vertegenwoordiger van de politie. Dat betekent dat ik als
het even kan in de wijk moet zijn, contacten moet leggen en zo informatie moet zien te krijgen Mijn
stelling is, als er ook maar iets in de wijk is, ik het zelf wil doen. Of het nu de inning van een boete is of
een controle op een vergunning van een jachtgeweer (-), dan ga ik er zelf heen en laat het aan niemand
anders over. (-) Zo kom ik als wijkagent ook aan mijn informatie.’

De gedachte dat hij als wijkagent alleen nog zou moeten coördineren en opdrachten zou
moeten verstrekken, is hem een gruwel en naar zijn overtuiging gebaseerd op een onjuist
beeld van het wijkwerk.
Ook een derde wijkagent merkt dat hij onder druk staat om werkzaamheden in zijn wijk
zoveel mogelijk door te geven en over te laten aan collega’s, bijvoorbeeld in de noodhulp. Hij
doet dit ook met enige regelmaat, mede omdat hij een zeer drukke wijk heeft. Zijn ervaringen
daarmee zijn echter slecht. Tijdens de dagen dat er met hem meegelopen wordt, gaat het keer
op keer fout. Meestal gebeurt er helemaal niks met de verstrekte opdracht. Vervolgens moet
hij later zelf alsnog het werk doen. Zo vraagt hij aan het einde van een dagdienst aan twee
collega’s van de noodhulp of zij bij twee adressen willen langsgaan. Hij kan er zelf niet langs
omdat hij de volgende dag vrij is. Hij legt de collega’s uit wat de achtergrond is van zijn vraag
en welke problemen op de twee adressen spelen. Twee dagen later komt hij weer in dienst en
is er niks met zijn vragen gedaan. Volgens één van de noodhulpmedewerkers die hij hierop
aanspreekt, zijn zij bij een adres een keer langs gegaan, maar was daar niemand thuis. Voor de
rest zou tijdens de avonddienst ‘te druk’ zijn geweest. Een van de eerste dingen die de
wijkagent vervolgens doet, is contact opnemen met een van de adressen en zijn excuses
aanbieden dat de afspraak niet is nagekomen.
Ook om andere redenen oordelen deze wijkagenten negatief over het systeem van opdrachten
zoals dat nu in de basisteams moet plaatsvinden. Het brengt soms veel administratief werk
met zich mee en kan tot aanzienlijke vertraging leiden. Bovendien heeft degene die de
opdracht moet uitvoeren vaak onvoldoende informatie om dat naar behoren te kunnen doen.
Daarnaast ontstaat soms concurrentie tussen de verschillende opdrachten om geselecteerd te
worden (zoals in het basisteam dat werkt met een Keek op de Week). De wijkagent moet dan
maar afwachten of zijn opdracht zal worden uitgekozen. De observaties in het betreffende
team maken duidelijk dat al is een thema geselecteerd, dat nog niet wil zeggen dat er
voldoende capaciteit beschikbaar is voor de uitvoering daarvan en dat tijdens de uitvoering
daaraan voldoende sturing wordt gegeven. Zo wordt besloten de opdracht van een wijkagent
tot de aanpak van een kraakpand uit te voeren, maar de inval in het pand verloopt rommelig.
45

Uiteindelijk wordt een deel van het daaruit resulterende werk (zoals het verhoor van
verdachten) op het bord van de wijkagent teruggeschoven. De combinatie van deze problemen
maakt dat een van de wijkagenten tot op heden helemaal niet aan het werken met opdrachten
is begonnen.
De sturing door wijkagenten van collega’s buiten het basisteam verloopt nog problematischer.
Zo blijkt het lastig voor wijkagenten om de recherche in te schakelen bij de aanpak van
problemen in hun wijk. De door Van der Torre & Valkenhoef (2017) in dit verband gebruikte
term ‘illusie’ lijkt hier inderdaad van toepassing.

3.4 Slot
In dit hoofdstuk is achtereenvolgens ingegaan op sturing van en door wijkagenten. Het eerste
is lastiger geworden door de grotere afstand tussen wijkagenten en leiding en de complexere
structuur van leiding en sturing in de basisteams. De sturing van het wijkwerk wordt daarnaast
beïnvloed door vaak denigrerende beelden over ‘wijkagenten oude stijl’, terwijl het alternatief
van de ‘wijkagent 2.0’ wel hip klinkt, maar erg vaag is.
Daarnaast blijkt de beoogde sturing door wijkagenten en hun interne regiefunctie in de
praktijk slechts in beperkte mate worden gerealiseerd. De problemen hierbij hangen samen
met de organisatorische context. Het verlies van kleine en overzichtelijke teams en directe en
informele relaties met collega’s maken het realiseren van een dergelijke regie lastig De
afhankelijkheid van formele kanalen en middelen sluit niet aan bij de opvattingen en
werkwijzen van veel wijkagenten en is in hun ogen weinig effectief.
Tijdens het veldwerk van dit onderzoek wordt binnen verschillende basisteams weer
geprobeerd herkenbare subteams terug te brengen, in veel gevallen met een gebiedsoriëntatie.
Op deze wijze wordt geprobeerd de nadelen van de grote, vaak anonieme basisteams zoals die
direct na de vorming van de Nationale Politie ontstonden, te corrigeren. Hoewel deze
veranderingen onder wijkagenten soms aanleiding zijn tot enig cynisme (eerst moeten wij
gebiedsgericht werken, vervolgens wordt dat stopgezet en dan wordt het na bijna drie jaar
weer teruggedraaid), lijkt het een stap om de ergste problemen in de sturing door wijkagenten
zoals die zich nu voordoen, tegen te gaan. Omdat het weer terugbrengen van kleine subteams
met een gebiedsoriëntatie op het moment van dit onderzoek nog tamelijk recent had
plaatsgevonden, is op basis van deze studie nog niet te zeggen of deze maatregelen in de
praktijk het beoogde effect zullen hebben.

46

Hoofdstuk 4 Problemen en probleemoriëntaties in het gebiedswerk

Een van de uitgangspunten in het gebiedsgebonden politiewerk is dat het op een breed scala
van problemen en vragen van burgers is georiënteerd. Het gebiedsgebonden politiewerk zou
zich volgens dit uitgangspunt niet alleen moeten richten op criminaliteit, maar ook op
verschijnselen als overlast en onveiligheidsgevoelens. Uit het onderzoek uit 2008 blijkt dat
wijkagenten zich in de praktijk van alledag bezighouden met zeer uiteenlopende problemen
en vragen. Deze lopen uiteen van verkeersproblemen, overlast, vragen om hulp en
dienstverlening, (kleine en grote vormen van) criminaliteit, verstoringen van openbare orde,
geweld in primaire relaties, conflicten tussen bewoners, panden die voor problemen zorgen,
onveiligheidsgevoelens, tot administratieve aangelegenheden. Verschillende factoren en
omstandigheden dragen ertoe bij dat wijkagenten zich in de praktijk bezighouden met zo
uiteenlopende problemen en vragen. Zowel vanuit de omgeving van de politie (buurt,
bewoners en partners), als vanuit de eigen organisatie komen zeer uiteenlopende vragen bij de
wijkagent terecht. In veel gevallen zijn de verschillende soorten problemen bovendien
onderling verweven. Ook worden er vanuit het beleid telkens nieuwe problemen op het bord
van de wijkagent gelegd, hetgeen eveneens bijdraagt aan deze brede probleemoriëntatie.
Per wijkagent kan het verschillen aan welke problemen deze vooral aandacht besteedt. Deels
hangt dat samen met de vraag welke problemen zich in de betreffende wijk voordoen. De
eigen opvattingen en voorkeuren van wijkagenten spelen hier echter eveneens een rol.
In het eerdere onderzoek werd geconstateerd dat er sprake is van een ´onbepaaldheid´ in de
problemen waar wijkagenten zich op richten. Dat hangt deels samen met het streven in het
gebiedsgebonden politiewerk ook aandacht te besteden aan preventie en probleemgericht
werken. In beide gevallen gaat het daarbij om problemen of risico´s die in de toekomst
zouden kunnen optreden. De bijdrage van de wijkagent bestaat daarbij in veel gevallen uit het
verzamelen en vastleggen van informatie hierover. Daarbij kunnen (uiteraard) ‘fouten’
optreden. Wijkagenten geven daarbij vaak de voorkeur aan fouten van de tweede soort boven
fouten van de eerste soort: liever informatie verzameld over te veel risico’s, dan dat achteraf
blijkt dat een risico is gemist. Op deze wijze dragen de ambities van preventief en
probleemgericht werken bij aan de onbepaaldheid in het werk van wijkagenten.
In dit hoofdstuk wordt allereerst nagegaan op welke problemen wijkagenten zich nu in hun
werk richten (par. 4.1). In het vorige onderzoek bleek dat wijkagenten de druk voelden om
zich tot de zogenaamde kerntaken van de politie te beperken. De vraag in hoeverre zich dat
nog steeds voordoet, komt aan bod in par. 4.2. Vervolgens wordt onderzocht in hoeverre
wijkagenten in de praktijk bezig zijn met de aanpak van uiteenlopende ‘nieuwe’ problemen in
hun wijk (4.3).

4.1 Problemen en vragen in de wijk
Terwijl uit het eerdere onderzoek kwam dat wijkagenten zich in het algemeen in hun werk
bezig houden met zeer uiteenlopende problemen en vragen, laat dit onderzoek een wat
gedifferentieerder beeld zien. Vier van de wijkagenten hebben nog steeds een zeer brede
probleemoriëntatie. De in het vorige onderzoek onderscheiden categorieën (zie hierboven)
zijn daarin nog steeds terug te vinden. Allerlei vragen, meldingen en problemen komen bij de
wijkagent terecht en bij de meeste probeert hij daar iets aan te doen of daarop antwoord te
geven. Soms kost dat meer tijd en komt dit probleem in achtereenvolgende diensten terug en
kan zelfs wekenlang de aandacht van de wijkagent vragen. In andere gevallen volstaat hij met
47

wat informatie op te zoeken in een van de politiesystemen (en dat eventueel door te geven),
geeft hij een kort antwoord per mail, voert een telefoongesprekje, gaat even persoonlijk langs
bij een bewoner in de wijk of spreekt iemand op straat aan. De diversiteit en aard van de
problemen waaraan in de praktijk van het gebiedsgebonden werk tijd en aandacht worden
besteed, kunnen het beste worden geïllustreerd aan de hand van één van de onderzochte
wijkagenten.
In willekeurige volgorde houdt deze wijkagent zich in de acht dagen dat er met hem wordt meegelopen,
onder meer bezig met: parkeeroverlast rond een basisschool, diefstal bij een supermarkt in zijn wijk,
handhaving van verkeersregels (onder meer het aanspreken en bekeuren van automobilisten voor door
rood rijden, zonder gordel rijden, gebruik telefoon tijdens autorijden, tegen eenrichtingsverkeer
inrijden), problemen rond een steeds weer verkeerd en hinderlijk geparkeerde auto, vernielingen aan een
auto, achtergelaten fietswrakken, sluikstort, klachten van omwonenden over vervuiling/verloedering,
klachten over een barbecue op straat met overlast, vernielingen en brandstichting door jeugd in een
leegstaand klooster, diefstal van een fiets, diefstal van tv-toestel, geluidsoverlast van buren, langdurige
burenruzie met bedreiging en geweld, burenruzie met interetnische dimensie, verschillende gevallen van
huiselijk geweld, geruchten in de wijk over seksueel misbruik van kinderen, een zedenzaak in de wijk
(vooral het voorkomen van escalatie en onrust in de buurt als gevolg daarvan), een persoon die op straat
is lastig gevallen, melding van een vermissing van meerdere personen uit één gezin, aanhouding van
een bewoner uit zijn wijk op grond van een internationaal rechtsverzoek, woningsluiting in verband met
drugshandel, bedreiging met vuurwapen, een bekende alcoholverslaafde die op straat loopt te drinken,
verzamelen van informatie over een hennepkwekerij, het aanhoren van klachten van burgers over
hufterig politieoptreden en het indammen van de ergernis hierover, informatie verzamelen over een
mogelijk drugspand, zoeken van een mogelijk observatiepunt voor de recherche, verschillende personen
in zijn wijk met ernstige psychische/psychiatrische problemen met dreiging van gevaar voor de
omgeving, controleren of een eigenaar van een opgerolde hennepkwekerij zich aan de afspraken houdt,
contact leggen met en informatie verzamelen over een oudere man die met zijn auto verschillende
ongelukken veroorzaakt, controleren van een verkeersafzetting die genegeerd wordt door
automobilisten, klachten van een café-eigenaar die vreest dat zijn zaak misbruikt wordt als uitvalsbasis
en ontmoetingsplaats voor louche (mogelijk criminele) handelaren, overleg met een groep bewoners
over komst van nieuw Cruijff-court en hun vrees dat dit veel overlast met zich zal meebrengen, melding
dat er op een kinderspeelplaats een persoon met een vuurwapen dreigend rondloopt, etc. etc.

Hoewel deze wijkagent aan zeer uiteenlopende problemen en vragen aandacht besteed, is hij
verreweg het meeste van zijn werktijd kwijt aan twee categorieën van problemen. Ten eerste
gaat het daarbij om verschillende personen die in zijn wijk wonen, en bij wie sprake is van
ernstige psychische/psychiatrische problemen, vaak ook van verslaving (drugs en alcohol), en
die grote moeite hebben met een zelfstandig bestaan en het opbouwen en in stand houden van
een vaste structuur in hun leven. Beperkingen in verstandelijke vermogens lijken hierbij in
enkele gevallen een rol te spelen. Vaak zorgen deze mensen voor ernstige overlast in hun
naaste omgeving. Soms gaat van hen een dreiging van geweld uit. Pogingen om
zorginstellingen in te schakelen, hulp te intensiveren of de persoon in kwestie te laten
opnemen, lopen telkens weer op niks uit. Vanwege de dreiging en overlast, maar ook omdat
hij zich zorgen maakt over deze mensen, bezoekt hij tijdens iedere dienst wel een of meerdere
van deze adressen. Op twee van deze adressen komt hij vrijwel elke dienst die hij draait, ook
al is het soms maar tien minuten.
De tweede categorie problemen waaraan deze wijkagent veel tijd besteed, wordt gevormd
door de teelt van en handel in hennep. Regelmatig worden in zijn wijk hennepkwekerijen
aangetroffen en opgerold en worden woningen gesloten wegens productie en handel in drugs.
In zijn wijk wonen meerdere personen waarvan deze wijkagent vermoedt dat zij veel geld
verdienen of hebben verdiend aan de productie van en handel in softdrugs.
De meeste wijkagenten zijn nog steeds gericht op een zeer gevarieerd geheel van problemen.
Welke problemen daarin de meeste aandacht krijgen, verschilt enigszins per wijkagent.
Omstandigheden in de wijk spelen daarbij een rol, mogelijk ook de omvang en ernst van de
problemen in een wijk, evenals de eigen opvattingen van de wijkagent. Zo besteden twee
wijkagenten vrij veel aandacht aan bewoners met achterstallige boetes (in één geval helpt de
48

wijkagent deze personen ook met terugbetaling). Voor beide wijkagenten is hier een
belangrijk argument dat dit voor hen een manier is om contact te leggen met personen waar
vaak meer aan de hand is en zo meer informatie te krijgen over de wijk en haar inwoners. Een
andere wijkagent zou deze werkwijze zelf ook wel willen toepassen, maar daar in zijn wijk
helaas niet aan toe te komen vanwege drukte en andere, meer dringende problemen. Zoals al
uit het eerdere onderzoek kwam, kunnen wijkagenten zeer uiteenlopende problemen
aanpakken zonder dat dit elkaar in de weg hoeft te zitten. Zoals in deze paragraaf eerder
beschreven, besteedt één van de wijkagenten veel aandacht aan ‘zorggevallen’, tegelijk is hij
actief in bijvoorbeeld de verkeershandhaving en besteedt hij vrij veel tijd aan ernstige vormen
van criminaliteit in de wijk.
Twee van de onderzochte wijkagenten richten zich in hun werk op een aanmerkelijk minder
breed scala van problemen. Een van hen houdt veel vragen van bewoners af, met als argument
dat het niet om politiewerk zou gaan en dat zij daarmee naar een andere instelling (meestal op
het terrein van de zorg) moeten. Sommige gevallen houdt hij om een combinatie van deze
twee redenen af, zoals in het geval van ernstige overlast voor buren veroorzaakt door een
‘verwarde’ man waarmee het lastig communiceren is. Naar verhouding besteedt hij veel tijd
aan parkeer- en verkeersproblemen. Bovendien is hij vaak bezig met het rijden van
meldingen, ook buiten zijn wijk.
De andere wijkagent lijkt een minder brede focus te hebben dan ten tijde van het vorige
onderzoek. Nog steeds vragen de vele evenementen in zijn wijk veel van zijn aandacht. De
reden waarom hij zich nu richt op een minder grote diversiteit van problemen, is niet geheel
duidelijk. Het zou kunnen samenhangen met de overgang naar de Nationale Politie, waarbij
hij in het nieuwe basisteam zijn vertrouwde plek, houvast en erkenning enigszins lijkt te zijn
kwijtgeraakt.

4.2 Kerntaken en het werk van de wijkagent
Eind jaren negentig komt in Nederland een discussie op gang over de zogenaamde
kerntakenopvatting van de politie. Hoewel deze opvatting in uiteenlopende varianten
voorkomt, gaat het telkens om de gedachte dat de politie zich zou moeten beperken tot haar
‘kerntaken’ en andere activiteiten en werkzaamheden zou moeten stopzetten of overdragen
aan andere partijen (Van der Vijver, Meershoek & Slobbe, 2001). Zowel bedrijfsmatige
overwegingen van kosten, effectiviteit en efficiëntie, als veranderende opvattingen over de rol
van de politie (soms ook in meer brede zin van de overheid) liggen hieraan ten grondslag.
Beleidsmatig en juridisch heeft deze discussie nauwelijks blijvende en fundamentele
veranderingen opgeleverd. Zowel de regering, als de wetgever hebben vastgehouden aan een
brede taakopvatting van de politie. Toch leek sluipenderwijs deze opvatting binnen de politie
wel aan invloed te winnen, soms zelfs als vanzelfsprekend feit te worden beschouwd
(Terpstra, Van Stokkom & Gunther Moor, 2010).
Onderzoek uitgevoerd rond 2007 vond nauwelijks aanwijzingen dat de toenmalige regionale
politiekorpsen daadwerkelijk bezig waren met het overdragen van taken (en voor zover dit
gebeurde, droeg dit nauwelijks bij aan efficiëntiewinst) (Van der Torre et al., 2007). Uit het in
ongeveer dezelfde periode uitgevoerde eerdere onderzoek onder wijkagenten bleek dat,
hoewel wijkagenten in de regel een zeer brede taakopvatting hadden, er van de roep om een
sterkere focus op de kerntaken toch enige invloed uitging op hun werk en werksituatie. In de
eerste plaats zorgde de gedachte van een concentratie op kerntaken voor verwarring binnen
het gebiedsgebonden politiewerk, ook onder wijkagenten zelf. In de praktijk leidde dit er
soms toe dat verschillende onderdelen van het gebiedsgebonden politiewerk onder druk
kwamen te staan en op beperktere wijze werden opvat, bijvoorbeeld dat de kern van het
49

gebiedswerk zou liggen in de strafrechtelijke handhaving. Ook leek de kerntakendiscussie te
hebben bijgedragen aan een verder negatief imago van wijkagenten. Immers de suggestie die
hier van uitging was dat wijkagenten zich met de verkeerde taken bezighielden, niet aan ‘echt’
politiewerk zouden doen of te ‘soft’ waren (Terpstra, 2008a: 358-360).
In hoeverre heeft de kerntakenopvatting nog steeds invloed op het werk van wijkagenten?
Tijdens de observaties komt deze vraag als bijna vanzelf naar voren in de vele vaak informele
gesprekjes met de wijkagenten. Deze thematiek leeft bij alle onderzochte wijkagenten, maar
hun opstelling loopt daarbij sterk uiteen.
Aan de ene kant zijn er wijkagenten die zich sterk verzetten tegen de gedachte dat zij zich
zouden moeten beperken tot ‘kerntaken’ en dat zij bepaalde taken zouden moeten overdragen
aan bijvoorbeeld gemeentelijke BOA’s (zie Eikenaar, 2017). Eén van deze wijkagenten staat
in zijn dagelijks werk open voor vragen van burgers die elders niet meer beschouwd lijken te
worden als politiewerk. Voorbeelden hiervan zijn burgers die klagen over jongeren die
gevaarlijk met vuurwerk gooien of is een scootmobieleigenaar die bekogeld is met
sneeuwballen. De betreffende wijkagent moedigt burgers aan deze problemen wel te melden
bij de politie.
Deze wijkagent is het er niet mee eens dat het hier niet (meer) om politiewerk zou gaan en dat de politie
daar geen tijd meer voor zou hebben. In zijn opvatting is dit juist wel werk voor de politie. Eerder is er
hier sprake van een ‘verkeerde mentaliteit’. Hij ziet dat vaker bij collega’s: ‘zijn zij ergens geweest,
hebben ze burgers aangehoord, dan denken ze, daar doe ik niks mee. Hoogstens zetten ze het dan in het
systeem voor de wijk- of jeugdagent. Dat is gewoon doorschuiven, niet alleen intern, maar ook extern,
naar een gemeentelijke toezichthouder.’

Op een gegeven moment doet zich een discussie voor tussen deze wijkagent en twee collega
wijkagenten, waarvan één nog niet lang geleden haar opleiding voor wijkagent heeft
afgerond. Deze jonge wijkagent vertelt dat zij tijdens haar opleiding heeft geleerd dat
wijkagenten zich niet meer mogen bezighouden met allerlei taken die de politie voorheen wel
op zich nam, maar die nu niet meer als politiewerk mogen worden beschouwd. De twee
andere wijkagenten zijn het hier niet mee eens. Na een tijdje doorpraten begint de jongere
wijkagent echter te twijfelen aan de opvatting over het wijkwerk die zij tijdens haar opleiding
heeft geleerd.
De jonge wijkagent vertelt dat ze tijdens haar opleiding op de Politieacademie heeft geleerd hoe
wijkagenten nu moeten werken en dat dit op twee punten verschilt van de werkwijze van wijkagenten
vroeger. Ten eerste mogen ze niet meer werken als een ‘Bromsnor’ die probeert alle problemen zelf aan
te pakken. In de vorm van ‘opdrachten’ moet het werk worden ‘uitgezet’ bij anderen. Bovendien heeft
ze geleerd dat ze als wijkagent zich niet mee moet bezighouden met problemen zoals ‘burenruzie,
groepen rondhangende jongeren, verwarde personen, overlast, verkeer, toezicht op straat, en
evenementen.’ De twee andere wijkagenten zijn het hier niet mee eens en vragen zich af ‘wat voor werk
er dan nog overblijft’. Opmerkelijk is dat tijdens het gesprek deze jonge wijkagente zich (naar het lijkt
voor het eerst) begint te realiseren dat er een grote kloof bestaat tussen wat ze op de opleiding heeft
geleerd en hoe zij zelf (evenals haar collega’s) in de praktijk werkt. Twijfel begint tijdens het gesprek
bij haar te ontstaan over de juistheid van de opvatting die zij tijdens haar opleiding heeft geleerd
(gebaseerd op veldwerkaantekeningen).

Daarnaast zijn er wijkagenten die nog steeds betrokken zijn bij de aanpak van zeer
uiteenlopende problemen, maar die onder invloed van de kerntakenopvatting zich soms
afvragen of zij deze brede probleemoriëntatie nog wel mogen hebben. Op dit punt blijken zij
vaak ambivalent. Ten aanzien van sommige problemen beseffen zij dat volgens de
kerntakenopvatting dit geen politiewerk meer mag worden genoemd, maar zij vinden het toch
belangrijk daar als wijkagent aandacht aan te besteden:
Voor een van de wijkagenten geldt als uitgangspunt dat je als wijkagent niet te snel ‘nee moet zeggen.’
Hij ziet zijn werk als een morele plicht. Hij stoort zich er daarom aan als sommige collega’s beweren
dat zij ‘ergens niet van zijn.’ Naar aanleiding van een concreet geval komt het verschil in opstelling
tussen deze wijkagent en enkele van zijn collega’s scherp naar voren. De politie is al twee keer aan de
deur geweest bij een alleenstaande bejaarde vrouw die meldde dat ze dacht dat er iemand in haar huis

50

was geweest. Beide keren leek er niks aan de hand. Collega’s zeggen dat als ze voor de derde keer weer
belt, ze er niet meer heen gaan. De wijkagent is het hier niet mee eens. Hij vraagt zich of de vrouw
vanwege vergeetachtigheid of haar hoge leeftijd niet meer zo goed snapt hoe het werkt met de
sleutelkluis voor de thuiszorg. Voor hem maakt dit echter niks uit. Als deze vrouw bang is en
kwetsbaar, moet de politie er iedere keer langs gaan als ze zich meldt (gebaseerd op veldwerknotities).

Bij andere gelegenheden bekruipt deze wijkagent toch enige twijfel of hij bepaalde taken die
niet zouden horen tot ‘echt’ politiewerk, moet laten vallen.
In de mutaties van de voorgaande dagen ziet de wijkagent dat een man van 75 jaar woonachtig in zijn
wijk een aanrijding had vlak bij zijn woning. Collega’s van de noodhulp zijn er bij geweest en zijn met
de man naar huis gegaan. Op zich was de aanrijding niet zo ernstig, maar er waren wel wat problemen
met deze man. De man beweerde zijn rijbewijs kwijt te zijn en dat hij vandaag op het gemeentehuis een
nieuwe kon ophalen. De collega’s hebben de sleutel van de auto meegenomen om te voorkomen dat hij
toch zou autorijden. De man maakte op hen een verwarde indruk. Het zou in zijn huis een grote rommel
zijn geweest.
Op basis van verschillende informatiebronnen begint de wijkagent zich af te vragen of deze man nog
wel achter het stuur van een auto is te vertrouwen. Daarom belt hij iemand op het gemeentehuis om te
kijken hoe het zit met rijbewijs. Er staat echter niemand met deze naam op de lijst om vandaag een
rijbewijs op te halen, hetgeen de verwarring nog groter maakt.
Daarom besluit de wijkagent bij de man langs te gaan. Na meerdere tevergeefse bezoeken aan huis,
telefoontjes met familieleden en een bezoek aan de zuster van de man, lukt het eindelijk de man thuis te
treffen. Dat het huis erg vervuild zou zijn, blijkt mee te vallen. Wel is de man erg vergeetachtig. Hij
begrijpt overduidelijk niet hoe het met zijn rijbewijs zit. De wijkagent bezweert de man echter geen auto
te rijden zolang hij geen rijbewijs heeft. Dat is voor de man pijnlijk want hij is gewend elke avond naar
een café te gaan om daar gezellig een paar biertjes te drinken. Zonder auto kan hij daar niet komen.
Terug op het politiebureau besluit de wijkagent deze man in te brengen in een zorgteam. Niet alleen is
de man fysiek zorgbehoeftig, maar ook is hij blijkbaar niet in staat zelfstandig zijn weg te vinden in de
Nederlandse bureaucratie. Na afloop vraagt deze wijkagent zich af: ‘Is dat nou iets voor de politie? Nee
eigenlijk, maar ja, ik ga er toch naar toe, want anders doet niemand dat.’ Ondanks zijn brede
taakopvatting en het feit dat zijn bezoek aan de man in verband kan worden gezien met de
verkeersveiligheid en het voorkomen van verkeersongelukken, bekruipt deze wijkagent toch de twijfel
of dit wel zijn werk is. Hij doet het toch, maar meer omdat hij zich zorgen maakt over de man en
niemand anders hier aandacht aan besteedt.

Bij een andere wijkagent leven een vergelijkbare twijfel en ambivalentie. Vanuit zijn eigen
basisteam krijgt hij vaker te horen dat preventie niet meer het werk van de politie is en dat hij
taken die daarmee verband houden, moet delegeren aan partners. Zelf is hij het daar niet mee
eens. In zijn vorige wijk heeft hij juist ervaren dat het voor wijkagenten belangrijk is aandacht
te besteden aan het ‘schoon en heel houden’ van zijn wijk, juist om te voorkomen dat er geen
sfeer van verloedering ontstaat waarin kwaadwillende personen denken hun gang te kunnen
gaan.15 Hij is dan ook van plan op den duur ook in zijn nieuwe wijk die aanpak weer te gaan
hanteren.
Naast deze wijkagenten die in meerdere of mindere mate vasthouden aan een brede
probleemoriëntatie, zijn er twee wijkagenten waar dit anders ligt. De eerste van hen is in
vergelijking met tien jaar geleden terughoudender geworden in de hoeveelheid en variëteit
van de problemen die hij aanpakt. Hij neemt minder initiatief en laat zich over sommige
meldingen negatiever uit (‘zeikmeldingen’) om daar vervolgens weinig of niets mee te doen.
Deze verandering in opstelling hangt vermoedelijk slechts deels samen met de
kerntakenopvatting over politiewerk. Belangrijker lijkt dat deze wijkagent zich in de nieuwe
organisatorische context van het basisteam weinig gelukkig voelt. Hij mist de erkenning voor
zijn werk, waardoor zijn eerdere grote betrokkenheid en motivatie minder zijn geworden. Dat
dit grote gevolgen heeft voor de problemen die hij wel en niet aanpakt, blijkt onder meer uit
het volgende.
15

Deze werkwijze (overigens gehanteerd niet alleen door deze wijkagent, maar ook diens toenmalige wijkteam)
was gebaseerd op veronderstellingen die grote overeenkomst vertonen met de broken windows opvatting (Wilson
& Kelling, 1982; Weisburd & Braga, 2004; Braga, Welsh & Schnell, 2015). Zie Terpstra (2008: 293-298).

51

Via een zorginstelling krijgt de wijkagent bericht dat ouders zich ernstige zorgen maken over hun 21jarige, nog thuis wonende dochter die door haar vriend mishandeld wordt. Deze jongeman was ook
tegenover anderen erg agressief en bedreigt daarnaast de ouders van het meisje. De wijkagent brengt
een bezoek aan de ouders, spreekt kort met het meisje zelf, maar deze zegt geen aangifte te willen doen.
Het is duidelijk dat het meisje (volgens haar ouders tamelijk labiel en impulsief) erg bang is voor haar
vriend. Terug op het bureau blijkt uit beschikbare politie-informatie dat de vriend bij meerdere
geweldszaken betrokken was. Op dat moment besluit de wijkagent hier verder niks mee te doen. Twee
weken later nemen de ouders weer contact op met de politie. Hun dochter is een aantal dagen vermist
geweest en opnieuw bedreigd. Ze vermoeden dat hun dochter in een loverboycircuit terecht is gekomen.
Na haar vermissing meldt zij zich elders op een politiebureau. Het meisje is echter zo bang dat zij geen
verklaring durft af te leggen. Ze wordt uiteindelijk geplaatst in een crisisopvang, maar verdwijnt daar
ook weer, waarbij in eerste instantie onbekend is waar ze is. De vriend wordt aangehouden en krijgt een
contactverbod opgelegd. Hoewel meerdere van zijn collega’s op verschillende momenten met deze zaak
bezig zijn, houdt de wijkagent zich hier verder afzijdig van. Hij ziet voor zichzelf geen rol weggelegd in
deze zaak en is van oordeel dat hij ‘er genoeg in heeft geïnvesteerd.’ Het meisje is in zijn ogen
meerderjarig en als zij geen aangifte wil doen, houdt het daarmee voor hem op. De
verantwoordelijkheid ligt daarmee volgens hem bij de ‘maatschappelijke partners’. Een aantal dagen
later blijkt een collega het met deze beslissing niet eens te zijn. Zij vreest voor nog meer geweld en voor
‘seksuele uitbuiting’. Zij is bang dat deze zaak wel eens dramatisch zou kunnen aflopen. De wijkagent
blijft echter bij zijn opvatting: ‘Als je er sec naar kijkt, moet je constateren dat dit geen taak is voor de
politie. Wij zijn er alleen voor het strafrechtelijk traject. Als zij aangifte wil doen, komen wij weer in
actie. Tot die tijd is het een taak voor de maatschappelijke partners.’ (gebaseerd op veldwerknotities)

In vergelijking hiermee is de invloed van de kerntakenopvatting bij de andere wijkagent
groter. Bij hem is geen sprake van een brede probleemoriëntatie. Deze wijkagent zegt dat hij
heeft moeten leren dat ‘niet alles’ voor de politie is en dat ‘de grote valkuil’ waar volgens
hem politiemensen vaak in trappen, is ‘dat ze problemen naar zich toe trekken’. In een cursus
heeft hij geleerd dat ‘de politie nooit probleemhouder’ is. Ook voor de ‘participatie van
burgers’ is het volgens hem van belang dat deze meer zelf regelen. Deze opstelling hanteert
hij niet alleen ten aanzien van kleinere problemen en vragen, maar ook bij grotere.
Op een vrijdagavond krijgt de wijkagent die samen met een collega rondrijdt een melding dat een man
van huis zou zijn weggelopen. De collega kent deze man. Hij weet dat deze man als militair
uitgezonden is geweest naar een oorlogsgebied, zou PTSS hebben en onvoorspelbaar en agressief
gedrag vertonen. Al op voorhand gaan de twee politiemensen er vanuit dat zij het verhaal van de vrouw
van de man zullen aanhoren, maar dat zij verder niks zullen doen, want dit is ‘een zorgverhaal.’ Bij het
huis aangekomen blijkt dat de vrouw, ondanks de kou en regen, zich op enige afstand van het huis
tussen de geparkeerde auto’s verstopt heeft. De man blijkt inmiddels weer thuis te zijn, maar ontkent dat
er iets aan de hand is. De vrouw, die op enige afstand blijft, zegt zich echter grote zorgen te maken. Zij
zegt een vergelijkbare situatie eerder te hebben meegemaakt en dat hij toen ‘door het lint ging.’ De
wijkagent en zijn collega maken haar echter duidelijk dat zij hier niks mee zullen doen: ‘Hij komt op
ons rustig over (-). Het lijkt er dus op dat er niks aan de hand is. Dit is puur een zorgverhaal, mevrouw.
Als politie kunnen wij hier niks mee. Wij komen pas in actie als Uw man een gevaar vormt voor zichzelf
of zijn omgeving.’ Zij adviseren de vrouw na het weekend contact op te nemen met een zorginstelling.
De bezorgdheid van de vrouw neemt door deze reactie echter alleen maar toe: ‘Dit gaat echt niet goed.
Dit klopt gewoon niet.’ Als de wijkagent zich even verwijderd heeft, vraagt zij aan de collega waarom
de wijkagent niet probeert op haar man in te praten en hem te kalmeren. Eerder had zij ervaring met een
politieman die dat wel deed en er zo in slaagde een positieve invloed uit te oefenen op haar man. Dit
ziet deze wijkagent echter niet als zijn taak. De twee politiemensen besluiten dan ook weer weg te gaan.
Terug op het bureau gaan ze echter wel uitgebreide mutaties maken over dit voorval. Argument dat ze
daarbij noemen, is dat zij dan kunnen aantonen ‘juist gehandeld’ te hebben mocht de zaak toch fout
aflopen.

4.3 Nieuwe problemen en vragen in het wijkwerk?
In hoeverre besteden wijkagenten in de praktijk ook aandacht aan ‘nieuwe’ problemen en
vragen die de afgelopen jaren op de agenda van de wijkagenten zijn gezet? Vaak wordt juist
52

van wijkagenten verwacht dat zij goed geïnformeerd zijn over ontwikkelingen en
verhoudingen in hun wijk (‘tot diep in de haarvaten van de samenleving zitten’, zoals het
vaak genoemd wordt), zodat zij als eersten beginnende problemen kunnen signaleren en de
relevante informatie hierover kunnen doorgeven aan meer gespecialiseerde afdelingen binnen
de politie. Achtereenvolgens wordt aandacht besteed aan twee van deze ‘nieuwe’ problemen,
namelijk ‘ondermijning’ en ‘interetnische spanningen en radicalisering’. Beide zijn overigens
niet echt nieuw. Uit het vorige onderzoek bleek dat wijkagenten ook toen al aandacht aan
deze of vergelijkbare problemen besteden. Vervolgens komt een derde thema aan bod waar
wijkagenten meer mee te maken hebben, namelijk personen met ernstige psychische of
psychiatrische problemen.
‘Ondermijning’
Van verschillende kanten is de afgelopen jaren gepleit voor uitbreiding en versterking van de
aanpak van de ‘ondermijnende criminaliteit’ (ook wel kortweg ‘ondermijning’ genoemd), ook
op het niveau van wijken (zie Tops & Van der Torre, 2014; Van der Torre & Valkenhoef,
2017). In hoeverre weerspiegelt dit zich in een toegenomen aandacht hiervoor van
wijkagenten? Omdat de term ‘ondermijnende criminaliteit’ nogal onduidelijk is en lijkt te
verwijzen naar zeer uiteenlopende problemen en hun mogelijke effecten (zie Huisman, 2017;
Meershoek, 2018), is deze vraag niet zo gemakkelijk te beantwoorden.
Wijkagenten kennen de term ‘ondermijning’ (of verwante begrippen) wel, maar hanteren dit
begrip in hun werk zelf niet. De redenen daarvoor verschillen enigszins. Deels is dit omdat de
verschijnselen die onder ‘ondermijning’ worden geplaatst als zo heterogeen worden ervaren
dat wijkagenten ze niet als eenheid zien. Dit geldt ook voor de verschillende aanpakken die
daarbij worden gehanteerd. Het gaat voor hen eerder om de aanpakken van bijvoorbeeld
hennepkwekerijen, ‘louche cafés’ (horeca die bijvoorbeeld hoofdzakelijk functioneert om
witwasredenen) en van leden van beruchte motorbendes. De term ondermijning verhult eerder
die verschillen. Daarnaast roept de term ondermijning voor verschillende wijkagenten een
beeld op van het wijkwerk waar zij niet achter staan:
Een van de wijkagenten vertelt dat hij enkele maanden geleden een bijeenkomst heeft bijgewoond over
ondermijning. Deze riep bij hem veel vragen op. Hij kreeg sterk de indruk dat daar het wijkwerk alleen
nog maar in het kader van ‘een justitiële politie’ werd geplaatst, een gedachte waar hij niet gelukkig
mee is omdat het in zijn ogen tot verschraling van het gebiedswerk zou leiden.

Eén van de wijkagenten kent de term ondermijning wel. Hij is ook op de hoogte van de
pogingen om daar vanuit de politie meer aandacht aan te besteden. Hij legt echter geen
verband tussen de door hem uitgevoerde werkzaamheden en deze term.
Een van de wijkagenten houdt zich in zijn werk veel bezig met aan de productie en handel van soft
drugs gelieerde activiteiten in zijn wijk. Als ik vraag of ik dat moet zien als zijn aanpak van
ondermijning, kijkt hij mij enigszins verbaasd aan en zegt aarzelend: ‘Tja, zo zou je het misschien ook
kunnen zien.’

Vier van de wijkagenten besteden in hun werk met wisselende regelmaat aandacht aan
verschijnselen als hennepkwekerijen, witwassen en leden van georganiseerde bendes. Bij een
van hen vormt ‘hennep’ (samen met de problematiek van ‘verwarde personen’) het onderwerp
waaraan hij de meeste tijd besteedt. In de regel bestaat de bijdrage van deze wijkagenten
vooral uit het oppikken van signalen, het in de gaten houden van ontwikkelingen in hun wijk,
daarover informatie verzamelen en dit vastleggen in politiesystemen. Soms ook proberen zij
een situatie in hun wijk gericht onder de aandacht te brengen van bijvoorbeeld een
districtsrecherche of gespecialiseerd hennepteam. Deze vier wijkagenten zijn tijdens de
observatieperiodes elk betrokken bij het oprollen van hennepkwekerijen en/of de aanhouding
van personen die daarvoor verantwoordelijk zijn.
Hoeveel aandacht wijkagenten geven aan een dergelijk signaal of situatie, kan sterk
uiteenlopen. In één geval hoort een wijkagent via twee collega’s dat een al jaren leegstaand
café weer een horecabestemming zal krijgen. Omdat de informatie over de achtergronden van
53

de eigenaar bij hem vragen oproept, gaat hij verschillende keren bij het pand kijken in de
hoop iemand aan te treffen. Telkens blijkt niemand aanwezig. De situatie roept bij hem steeds
meer vragen op. Wordt dit een ‘witwascafé’? Wordt de bovenverdieping ingericht als
hennepkwekerij (om die reden controleert hij telkens de inhoud van de afvalcontainers die
achter het pand staan)?
Een andere wijkagent constateert dat in een huurwoning zwaar breekwerk plaatsvindt. Hij
vraagt zich af wat daar gebeurt: wordt hier een hennepkwekerij aangelegd? Terug op het
bureau neemt hij hierover contact op met de betrokken woningbouwvereniging om na te gaan
of zij daar aan het breken zijn en of zij hiervan op de hoogte zijn. Verschillende wijkagenten
rijden op hun rondjes vaak langs woningen waar volgens hen beruchte criminelen wonen die
volgens hen ‘schatrijk’ zijn geworden door criminele handelingen. De woningen zijn vaak
zichtbaar gebarricadeerd, voorzien van meerdere beveiligingscamera’s. Bij de woningen staan
soms opvallend dure auto’s. Door deze wijkagenten wordt deze kenmerken vaak gezien als
indicaties voor de betrokkenheid bij criminele activiteiten en van de riante inkomsten die
daaraan zouden zijn ontleend. Veel meer dan het in de gaten houden van het pand en het
bijhouden van de auto’s (en kentekens) die er staan, doen deze wijkagenten in de regel niet.
Ook deze informatie wordt vaak ‘gemuteerd’ in informatiesystemen van de politie.
In sommige gevallen gaat de wijkagent verder en begint zelf een klein onderzoekje.
Via een wijkbewoner krijg de wijkagent op een gegeven moment informatie over een woning waar
bijna dagelijks (soms meerdere keren per dag) een auto met een door hem genoemd kenteken voor de
deur komt te staan met daarin ‘twee Marokkaanse uitziende mannen.’ Terwijl de een altijd in de auto
blijft zitten, loopt de ander met een volle weekendtas naar de woning om even later met een lege tas
terug te komen. Dan rijdt de auto weer weg. Op basis van deze informatie (maar ook gelet op de locatie
van de woning) komt de wijkagent tot het vermoeden dat het hier wel eens om een ‘stash house’ zou
kunnen gaan. Direct nadat hij deze informatie heeft gekregen, probeert hij te achterhalen op wiens naam
de auto staat. Het blijkt een persoon te zijn die het afgelopen jaar meer dan dertig verschillende
kentekens op zijn naam heeft gehad. Op grond daarvan ontstaat het vermoeden dat de auto wellicht van
een katvanger is. Bij een wijkagent in de woonplaats van de eigenaar van de auto vraagt hij om nadere
informatie. Noodhulpmensen vraagt hij nog dezelfde avond om naar de auto met dit kenteken uit te
kijken. De diensten die hierop volgen, rijdt hij regelmatig zelf ook langs deze woning. Inmiddels hoort
hij van de geraadpleegde wijkagent elders dat de auto op naam staat van een handelaar waarvan bekend
is dat hij vaak auto’s ter beschikking stelt aan criminelen. Via een andere buurtbewoner hoort hij dat de
betreffende woning niet lang geleden ingrijpend is verbouwd, hetgeen bij de wijkagent de verdenking
versterkt dat hier iets aan de hand is omdat het een huurwoning is. Op een avond ziet de wijkagent een
auto in de buurt van de woning die merkwaardig gedrag vertoont (in het donker rijden zonder
koplampen aan, keert onverwacht als hij de politieauto ziet en probeert met grote snelheid weg te rijden,
achtervolging door de wijkagent mislukt). Later op het bureau blijkt het kenteken op naam te staan van
een persoon die wegens meerdere drugsdelicten is veroordeeld (gebaseerd op veldwerkaantekeningen).

De belangrijkste reden waarom deze wijkagent hier zelf een onderzoek begint en op
verschillende manieren aanvullende informatie verzamelt, is dat hij heeft ervaren dat anders
de recherche verder niks met de zaak zal doen. Dit past bij de algemenere onvrede onder
meerdere van de wijkagenten over het gebrek aan interesse en daadkracht van de recherche en
het ontbreken van een terugkoppeling naar hen (zie eerder hoofdstuk 2). Twee wijkagenten
zouden graag zien dat de recherche actiever werd ten aanzien van wat zij zien als ‘beruchte
criminelen’ in hun wijk die zich gedragen als ‘rijke patser’ zonder duidelijk is waar zij hun
geld vandaag hebben. Wat hen betreft zou de recherche dat op een voor bewoners zichtbare
manier mogen doen (bijvoorbeeld door een inval in de woning met veel vertoon). Daarvan
zou naar hun opvatting een belangrijk symbool van uitgaan naar de ‘gewone’ burgers in de
wijk (zie ook Van der Torre en Van Valkenhoef, 2017: 77).
Het is op basis van dit onderzoek niet duidelijk of de aandacht voor deze problematiek onder
wijkagenten is toegenomen. Hennepkwekerijen vormden bij meerdere wijkagenten ten tijde
van het vorige onderzoek ook al een aandachtspunt.
Enkele wijkagenten hebben nauwelijks aandacht voor deze thematiek. Het opmerkelijke is dat
die wijkagenten die het meest oog hebben voor het belang van nabijheid, van contact leggen
54

met burgers, van ‘achter de voordeur komen’, van kleine vormen van hulp- en dienstverlening
aan burgers en die het meeste tijd besteden aan mensen in moeilijke omstandigheden
(psychiatrische stoornis, verslaving, etc.) ook degenen zijn die ten aanzien van ‘ondermijning’
actief zijn. De tegenstelling hier is dus niet ‘soft’ versus ‘hard’, maar actief of niet (en actief is
de wijkagent dan op een breed terrein). Indicatief is dat een van de wijkagenten ten tijde van
het vorige onderzoek op dit terrein erg actief was, maar hier nu helemaal niet bij betrokken
lijkt. Dit hangt bij hem mogelijk samen met een meer algemeen verlies aan motivatie en
betrokkenheid.
Etnische spanningen en radicalisering
Verschillende wijkagenten hebben een wijk met een etnisch divers samengestelde bevolking.
Het verschilt echter wel tussen de wijkagenten in hoeverre zij bezig zijn met mogelijke
signalen van spanningen tussen verschillende bevolkingsgroepen en van radicalisering. Een
van de wijkagenten, wiens ouders zelf als migranten naar Nederland kwamen, heeft al lang
ervaring in het werken in een multi-etnische wijk. Met zijn kennis van cultuurverschillen,
beheersing van de taal van de grootste etnische minderheidsgroepering in zijn wijk en zijn
vele contacten met vertegenwoordigers van verschillende bevolkingsgroepen, beschikt hij
over goede mogelijkheden om in een multiculturele wijk te opereren. Op een gegeven
moment dreigen er in zijn wijk, onder invloed van politieke ontwikkelingen elders op de
wereld, ernstige spanningen te ontstaan tussen verschillende etnische groeperingen. Deze
lijken gevolgen te kunnen hebben voor zijn positie ten aanzien van deze groeperingen. Op
hoger niveau binnen de politieorganisatie wordt vervolgens besloten voorlopig wijkagenten
afkomstig uit de betrokken groeperingen op wat meer afstand te houden.
Een andere wijkagent werkzaam in een multi-etnische wijk krijgt in deze zelfde periode
opdracht informatie te verzamelen over mogelijke spanningen in zijn werkgebied. Het wordt
duidelijk dat hij hiervoor echter de noodzakelijke kennis mist (zoals wat het verschil is tussen
Turken en Koerden), en onvoldoende weet van en feeling heeft voor verschillen in cultuur en
communicatiestijl. Zo gaat hij in een overvol Turks café aan de eigenaar vragen wat hij van
Erdogan en de (op dat moment recente) couppoging in Turkije vindt. De cafébaas houdt zich
op dat moment op de vlakte en zegt dat hij niet in politiek is geïnteresseerd. De wijkagent
concludeert uit dit gesprekje van slechts enkele minuten dat er geen spanningen in zijn wijk
zijn omdat men niet in politiek is geïnteresseerd.
Zijn betrokkenheid bij deze thematiek is gering, zoals bij een andere gebeurtenis duidelijk
wordt. Ten tijde van de genoemde etnische en politieke spanningen wordt in de wijk van deze
wijkagent een vuurwerkbom naar binnen gegooid bij een gezin met kleine kinderen,
behorende bij een van de betrokken etnische groeperingen. De wijkagent wordt gevraagd later
een ‘nazorggesprek’ te doen met dit gezin. Hij doet dit echter telefonisch af. Omdat dit
telefoongesprek geen nieuwe informatie oplevert, laat hij het hier verder bij.
Van wijkagenten wordt verwacht dat zij in staat zullen zijn signalen van radicalisering in hun
wijk vroegtijdig te onderkennen. Voor de meeste wijkagenten speelt deze thematiek in hun
wijk niet. In twee gevallen lijkt dat overtuigend, gelet op de tamelijk homogene
dorpsgemeenschap in hun werkgebied. In een derde geval wekt dit echter enige verbazing
omdat deze wijkagent werkt in een grootstedelijk gebied met een multi-etnische
bevolkingssamenstelling. Het doet vermoeden dat gebrek aan kennis en betrokkenheid hierbij
een rol speelt.
Twee van de wijkagenten hebben te maken (gehad) met (mogelijke) signalen van
radicalisering. In één geval werd de wijkagent door een moeder aangesproken dat zij zich
zorgen maakte over haar dochter omdat zij vreesde voor radicalisering. De wijkagent kreeg
daarbij overigens van een collega te horen dat hij zich in een dergelijke situatie moest
beperken tot het overdragen van deze zaak aan een gespecialiseerde afdeling. Hij was het met
55

deze opvatting niet eens: juist omdat hij als wijkagent het vertrouwen genoot van de moeder
vond hij dat hij niet kon volstaan met het overdragen van deze zaak.
Een andere wijkagent hoorde al enkele jaren geleden van een moeder dat zij zich zorgen
maakte over haar toen 11-jarige zoontje. Hij volgde daarbij een creatief pad en maakte
gebruik van zijn eerdere contacten:
Eerder was hij al met dit gezin in contact gekomen. De vrouw bleek met haar vijf kinderen vrijwel
zonder geld in een bijna kaal huis te wonen. Hij heeft toen via Twitter mensen gemobiliseerd die nog
spullen over hadden. Daarmee kreeg deze vrouw veel vertrouwen in de wijkagent, reden waarom ze
later contact met hem opnam over haar oudste kind. Toen de wijkagent vervolgens op bezoek ging,
bleek de jongen vaak naar gewelddadige video’s (onder meer van ISIS) te kijken. Hij heeft met de
jongen gepraat en daar kwam naar zijn idee uit dat de jongen eigenlijk niet in ISIS geïnteresseerd was
maar vooral oorlogsfilms spannend vond. De wijkagent heeft toen bedacht dat het misschien goed voor
deze jongen zou zijn als hij bij een kickboksschool zou kunnen zodat hij afleiding zou krijgen, sociale
vaardigheden zou leren en zijn agressie kwijt zou kunnen. Omdat hij de eigenaar daarvan goed kende,
heeft hij dit geregeld en met de eigenaar afgesproken dat als de jongen niet meer komt of hij denkt dat
zijn gedrag of houding opeens verandert, hij hem dat direct laat weten. Nu drie jaar later zit hij nog
steeds op de sportschool en lijkt het goed met hem te gaan.

Deze wijkagent constateert overigens dat gebrek aan kennis en aan interculturele
vaardigheden signalering bij collega’s vaak belemmert. Hij merkt ook soms angst bij
collega’s voor de leden van deze etnische groepen en de neiging te snel conclusies te trekken,
zonder dat gezocht is naar meer gedegen informatie.
Mensen met psychische/psychiatrische problemen
Alle wijkagenten hebben in hun wijk te maken met personen die zorgbehoevend zijn en in
hun omgeving voor veel overlast zorgen, soms daar ook een gevaar voor kunnen vormen. Als
verzamelterm gebruiken politiemensen hier vaak het begrip ‘verwarde personen’. In feite gaat
het hier om een zeer heterogene categorie personen, waaronder dementerende bejaarden, (ex)psychiatrische patiënten, verslaafden en soms ook mensen met verstandelijke beperkingen.
De hoeveelheid tijd en aandacht die wijkagenten aan deze ‘zorgbehoevende personen’
besteden, loopt sterk uiteen. Niet alleen het aantal van deze gevallen in de wijk speelt hierbij
een rol, maar ook de opvattingen van de wijkagent en de invulling die hij geeft aan zijn werk.
Juist vanwege dat laatste is de wijze waarop individuele wijkagenten met deze gevallen
omgaan in de loop van de tijd niet erg veranderd. Zo wordt in het onderzoek uit 2008
beschreven hoe een van de onderzochte wijkagenten veel tijd en energie stopt in contacten
met enkele bewoners uit zijn wijk die vanwege hun psychiatrische problemen voor veel
overlast en problemen zorgen in hun buurt. Ook als de acute problemen bij deze mensen over
lijken, houdt hij contact met hen. Juist daarom wint hij hun vertrouwen en kan hij er snel bij
zijn en de zaak bijsturen als de problemen opnieuw gaan spelen. Ruim tien jaar later, ten tijde
van het tweede onderzoek, hanteert deze wijkagent deze werkwijze nog steeds.
Deze gevallen kunnen wijkagenten veel tijd en moeite kosten. Bovendien stuiten zij hierbij
vaak op het gebrekkige functioneren van zorginstellingen. Elke wijkagent krijgt bij deze
gevallen te maken met de moeilijke afweging dat hij zelf niet over de juiste deskundigheid en
vaardigheden beschikt om adequate antwoorden te kunnen vinden voor deze complexe
problemen, maar dat het loslaten ervan in zijn ogen ook geen optie is, zowel uit humaan
perspectief, als vanwege de (nieuwe) problemen die dan kunnen ontstaan. Hoe complex deze
zaken kunnen zijn en hoe lastig de afwegingen waar wijkagenten mee te maken krijgen, kan
worden geïllustreerd aan de hand van het volgende voorbeeld.
Via collega’s krijgt de wijkagent informatie over een vrouw die in zijn wijk woont, die met haar dochter
van 18 jaar van huis is weggelopen. Vanwege ernstige bedreiging door haar partner worden beide
personen verborgen gehouden in een opvangcentrum. Er wordt vanuit gegaan dat hieraan huiselijk
geweld ten grondslag ligt. De wijkagent kent de betrokken man al langer, is behoorlijk goed op de
hoogte van zijn omstandigheden en gaat bij zijn eerstvolgende dienst bij hem langs om te kijken hoe het

56

met hem gaat en om hem duidelijk te maken dat hij geen contact moet zoeken met de vrouw en haar
dochter.
Tijdens dit eerste gesprek probeert de wijkagent er achter te komen waarom de vrouw en haar dochter
zijn vertrokken. De man ontkent geweld en bedreiging, maar klinkt erg verward. Hij ontkent drugs te
gebruiken. Na ongeveer een kwartiertje gaat de wijkagent weer weg. Hij zegt nog wel eens langs te
komen, maar dat de man geen ‘gekke dingen’ moet doen. Na afloop van het bezoek maakt de wijkagent
zich ernstige zorgen over de man en vertrouwt de situatie niet.
In de weken daarna gaat hij vrijwel dagelijks op dit adres langs. De man blijkt ernstige psychiatrische
problemen te hebben, lijdt aan wanen, vertelt telkens weer dat hij ‘gezocht wordt’, maar dat hij er niet
over mag praten. Er is vaak geen touw aan vast te knopen. Soms lijkt hij ook aan godsdienstwanen te
lijden. Was voor de wijkagent in eerste instantie de reden hier langs te gaan gelegen in de melding van
huiselijk geweld en het gevaar voor de weggelopen partner en haar dochter, al snel verandert het doel
omdat de wijkagent de man zelf als groot risico beschouwt, voor zichzelf, maar mogelijk ook voor
anderen.
In de weken daarna worden de problemen met de man steeds groter. Zijn waanbeelden nemen toe. Zijn
gedrag wordt steeds bizarder. Zo heeft hij op een gegeven moment een dooie jonge kat in de vriezer
liggen die hij ons laat zien. Regelmatig zitten er onbekende personen in huis, waaronder een
alcoholverslaafde, die zich min of meer laat meesleuren door de wanen van deze man. Op een ander
moment zijn er twee Oosteuropeanen in huis waarmee een enorme vechtpartij ontstaat. De man raakt
hierbij verwond en belandt in het ziekenhuis. Opnieuw komt de noodhulp aan de deur.
Bij meerdere gelegenheden zegt de man dat hij opgenomen wil worden. Hij heeft eerder in een
psychiatrische inrichting gezeten. Pogingen van de wijkagent de geestelijke gezondheidszorg bij de man
langs te laten gaan om de man eventueel op te laten nemen, slagen niet. Volgens de wijkagent zou men
de man niet ‘erg genoeg’ vinden. Omdat hij zich ernstige zorgen maakt, neemt hij op een gegeven
moment een ambulante medewerker van een laagdrempelige zorginstelling mee naar dit adres. In de
vijftien minuten dat wij hier zijn, barst de man telkens in tranen uit en heeft verhalen waar niemand iets
van begrijpt. Later concludeert deze hulpverlener dat de man ‘manisch’ is en aan ‘paranoia’ lijdt. Hij
neemt direct contact op met zijn psychiater en begeleider. Ook wordt deze casus een paar dagen later
besproken in een overleg, waaraan ook de wijkagent en de behandelend psychiater deelnemen. De
laatstgenoemde geeft aan dat hij onvoldoende reden ziet voor een opname. De wijkagent heeft hem bij
die gelegenheid gevraagd of ‘wij dan moeten wachten tot het hier een keertje fout gaat.’ Op deze vraag
is geen duidelijk antwoord gekomen. De wijkagent houdt het gevoel dat hij met deze man een ‘tijdbom
in zijn wijk heeft waarop je kunt wachten tot hij een keer afgaat.’ Hij verbaast zich over het gebrek aan
reactie bij zorgverleners. Deze situatie blijft zich de hele observatieperiode voordoen. Bijna dagelijks
komt de wijkagent langs op dit adres, praat met de man en komt telkens weer tot de zelfde conclusie:
hoe lang gaat dit nog goed, hij vreest ernstige ongelukken, ziet dat de zorgsector het laat afweten en
weet niet meer wat hij hier zelf aan kan doen dan de zaak in de gaten houden: ‘Blijkbaar moeten er eerst
ongelukken gebeuren voordat er echt iets gebeurt vanuit de hulpverlening’. De laatste keer dat ik
aanwezig ben, dreigt een van de aanwezigen wapens te gebruiken omdat hij slachtoffer zou zijn geweest
van diefstal. Aan het einde van de observatieperiode loopt deze zaak nog steeds en vergt veel aandacht
van de wijkagent, niet zozeer om problemen op te lossen, maar om zicht te houden op de situatie voor
het geval het helemaal uit de hand loopt (gebaseerd op veldwerkaantekeningen).

Het contrast met de opstelling van enkele andere wijkagenten ten aanzien van dit type
problemen, is groot. Een van de andere wijkagenten heeft in zijn wijk eveneens te maken met
een (ex-)psychiatrische patiënt, die vanwege zijn gedrag voor veel overlast en klachten bij
omwonenden zorgt. Al enige jaren speelt deze problematiek. Door de woningbouworganisatie
wordt geprobeerd mediation op gang te brengen tussen deze man en enkele van zijn buren.
Daartoe vindt een gesprek plaats met enkele buren, waarbij ook de wijkagent aanwezig is. De
buren geloven echter niet in het nut van bemiddeling. Nadat zowel de man, als de wijkagent
enkele malen tevergeefs hebben geprobeerd telefonisch contact met elkaar te krijgen, besluit
laatstgenoemde zich hier verder niet meer mee te bemoeien. Hij vind de man een ‘lastpak’. In
zijn ogen is ‘het wel klaar nu’. Deze opstelling past bij zijn eerder beschreven opvatting over
kerntaken van de politie en het scherpe onderscheid dat hij maakt tussen politiewerk en de
verantwoordelijkheid van zorginstellingen.16
16

Zie ook het eerder genoemde voorval met een man die PTSS zou hebben.

57

4.4 Slot
Dit hoofdstuk laat zien dat de problemen en vragen waarop wijkagenten zich in hun werk
richten veel overeenkomsten vertonen met de situatie ten tijde van het onderzoek uit 2008. De
meeste wijkagenten richten zich nog steeds op zeer uiteenlopende problemen in hun wijk.
Ook bestaan nog steeds verschillen tussen wijkagenten in de problemen die zij aanpakken.
Dat is deels afhankelijk van de aard en de omvang van de problemen die zich voordoen in hun
wijk (waarbij zich overigens fluctuatie en verandering kunnen voordoen), deels is dit
afhankelijk van de opstelling en voorkeuren van de individuele wijkagent. Deze voorkeuren
en persoonlijke invulling van het werk kennen over een periode van ruim tien jaar een grote
mate van continuïteit. Als zich hierin veranderingen voordoen, hangen die soms samen met
veranderingen in de politieorganisatie, zoals bijvoorbeeld verandering van wijk of van team.
Beide kunnen leiden tot verlies van houvast en een zoeken van de wijkagent naar een nieuwe
invulling van zijn werk, hetgeen (al dan niet tijdelijk) kan leiden tot een minder actieve,
betrokken en brede opstelling.
Afgezien daarvan doen zich twee tegengestelde bewegingen voor. Enerzijds komen er nieuwe
vragen op wijkagenten af. Dat hangt deels samen met beleidskeuzes naar aanleiding van
maatschappelijke veranderingen en nieuwe vragen die zich voor de politie aandienen. Het past
bij de in het vorige onderzoek reeds geconstateerde neiging telkens weer nieuwe problemen
op het bordje van de wijkagent te leggen. Het is tegelijk ook de reden waarom de wijze
waarop wijkagenten ten aanzien van deze ‘nieuwe’ problemen opereren, vaak getuigt van een
zoekproces. Anderzijds is bij een deel van de wijkagenten de gedachte van een concentratie
op kerntaken sterker geworden. Dit leidt tot een minder brede probleemoriëntatie en een
afwachtende en afhoudende opstelling van de betreffende wijkagenten. Het resulteert in een
neiging problemen en vragen op het bord van andere instanties of van burgers zelf te
schuiven. De gedachte dat ‘echt politiewerk’ zich zou beperken tot een focus op het strafrecht
kan soms desastreuze gevolgen hebben, zoals eerder de commissie Eenhoorn (2016)
signaleerde naar aanleiding van haar onderzoek naar de gang van zaken rond de dood van een
verpleegkundige bij het TweeSteden Ziekenhuis te Waalwijk. Bovendien doet een dergelijke
beperkte blik geen recht aan de ook wettelijk gezien veel bredere taak en
verantwoordelijkheid van de politie. De gedachte van een beperking van politiewerk tot
enkele kerntaken functioneert op deze wijze bovendien als excuus voor politiemensen die zich
opstellen als vermijder (Muir, 1977) of zich terugtrekken (Merton, 1968). Dat deze opstelling
ook bij wijkagenten wordt aangetroffen, is opmerkelijk omdat juist betrokkenheid, brede
oriëntatie en actieve houding kenmerkend leken voor deze categorie politiemedewerkers
(Terpstra, 2008a).17
Tot slot, er bestaan grote verschillen in de mate waarin wijkagenten zich in hun werk
bezighouden met ‘nieuwe’ problemen en vraagstukken. Dat hangt deels samen met
verschillen tussen de wijken in de problemen die zich daar voordoen, deels met verschillen in
opvattingen en houding van individuele wijkagenten. Tegelijk maakt dit hoofdstuk duidelijk
dat de kennis, vaardigheden en andere capaciteiten nogal eens tekort schieten gelet op de ernst
van deze problemen en de soms hoge verwachtingen over de bijdragen die wijkagenten
zouden kunnen leveren aan de aanpak van deze problemen. Bescheidenheid en realisme lijken
op dit punt gewenst.

17

Hierop wordt uitvoeriger ingegaan in het slothoofdstuk 8.

58

Hoofdstuk 5 Nabijheid, informatie en contacten met burgers

Een van de belangrijkste uitgangspunten van het gebiedsgebonden politiewerk is dat dit moet
bijdragen aan de nabijheid, benaderbaarheid en aanspreekbaarheid van de politie voor burgers
(zie onder meer Skogan & Hartnett, 1997; Brogden & Nijhar, 2005; Tilley, 2003). In het
eerdere onderzoek uit 2008 is nagegaan in hoeverre en op welke wijze wijkagenten invulling
geven aan dit uitgangspunt. Volgens die studie onderschrijven wijkagenten in de regel het
belang van nabijheid en van het ‘kennen en gekend worden’ als centrale uitgangspunten in
hun werk. De invulling die zij daaraan geven, loopt echter uiteen. Deels hangt dat samen met
praktische omstandigheden, als de grootte van de wijk en de feitelijke beschikbaarheid van de
wijkagent voor het wijkwerk (naast eventuele andere taken). Als hun wijk erg groot is of zij
slechts twee of drie dagen per week werken als wijkagent, doen zij veel contacten met burgers
bijvoorbeeld af per telefoon of e-mail. Deels om dezelfde reden zijn wijkagenten soms alleen
geïnteresseerd in ‘kennen en gekend worden’ voor zover dit in hun ogen van belang is voor de
aanpak van een concreet probleem of omdat het om leden gaat van een voor de politie
interessante groepering in hun wijk.
Een van de wijkagenten uit het vorige onderzoek week in zijn opstelling hier overigens van
af. Hij kende aan nabijheid weinig belang toe. Zijn opstelling werd deels ingegeven doordat
hij een tamelijk grote wijk had (rond de 10.000 inwoners) en voor zijn wijkwerk slechts twee
dagen per week beschikbaar had. Belangrijker nog was zijn opvatting over het werk van
wijkagenten, dat hij vooral zag als een tweedelijnsfunctie.
Uit het eerdere onderzoek bleek bovendien dat wijkagenten verschillende functies en doelen
toekenden aan het uitgangspunt van ‘kennen-en-gekend-worden’. De belangrijkste daarvan
was gelegen in het opbouwen en in stand houden van informatie over de wijk. Daarnaast had
nabijheid voor hen een meer symbolische betekenis (als het aan bewoners tonen van
belangstelling en betrokkenheid), was het een manier om (vroegtijdig) burgers te kunnen
helpen bij problemen (preventie), hen gerust te stellen en het vertrouwen in de politie te
bevorderen. Het winnen van vertrouwen bleek echter verre van vanzelfsprekend, niet alleen
als het gaat om tamelijk gesloten gemeenschappen gekenmerkt door een eigen subcultuur met
een wantrouwende opstelling tegenover de buitenwereld (zie ook Bervoets & Bruinsma,
2017), maar ook als het burgers betreft met een calculerende en veeleisende opstelling
tegenover de politie.
Het onderzoek uit 2008 liet ook zien dat wijkagenten uiteenlopende strategieën hanteren om
hun bekendheid en nabijheid in hun wijk te bevorderen. Zij maakten hiertoe onder meer
gebruik van een vast spreekuur (bijvoorbeeld in een wijkhuis), hadden een vaste rubriek in
een huis-aan-huiskrantje, woonden een periodiek overleg bij met bewoners, hadden vaste
contacten met scholen, ouders en leerlingen in het kader van een schooladoptieproject of
waren aanwezig bij bijzondere gebeurtenissen en evenementen in hun wijk. Ook maakten zij
gebruik van min of meer informele, maar niet geheel toevallige contacten met bewoners
(variërend van een ‘praatje op pot’ op straat, een ‘bakkie doen’ bij vaste adresjes tot
kennismakingsbezoekjes bij nieuwe ondernemers in de wijk), gingen persoonlijk langs bij
bewoners na een melding of terugbelverzoek. Ook gebruikten zij een kluiscontrole of een
achterstallige boete als gelegenheid om een bewoner thuis op te zoeken. Het streven om de
afstand met burgers te overbruggen, blijkt soms ook uit het gebruik van het lokale dialect in
gesprekken met (een deel van de) bewoners.
De relatie van wijkagenten met bewoners wordt vaak gekenmerkt door spanningen tussen een
streven naar nabijheid en de noodzaak ook enige afstand te bewaren. Dat laatste hangt niet
alleen samen met de eventuele betrokkenheid van de wijkagent bij de opsporing van strafbare
feiten (zie Bervoets & Bruinsma, 2017). Een te nauwe relatie met bewoners kan ook ten koste
59

gaan van de vrije tijd en rust van de wijkagent. Soms moet een wijkagent (om overigens
uiteenlopende redenen) ‘nee’ kunnen zeggen tegen (veeleisende) bewoners of is hij
gedwongen handhavend of repressief op te treden. Ook dat vereist dat hij (enige) afstand
bewaart. De wijze waarop wijkagenten hiermee omgaan, verschilt overigens. Het tonen aan
bewoners van ‘openheid’ en ‘eerlijkheid’ over de positie die men inneemt (bijvoorbeeld door
telkens te benadrukken dat men primair de politieorganisatie vertegenwoordigt) is in de ogen
van verschillende wijkagenten een van de manieren om met deze spanning om te gaan.
In de studie uit 2008 werd ook geconstateerd dat kennis en informatie van wijkagenten meer
zijn dan de gesystematiseerde, ‘objectieve’ informatie uit bijvoorbeeld politiesystemen. De in
de loop van het werk ontwikkelde, praktische en contextueel afhankelijke kennis en
informatie zijn vaak veel belangrijker. Deze geconstrueerde, deels moreel gekleurde, vaak
vanzelfsprekende politiekennis is geen neutrale weergave van een ‘feitelijke werkelijkheid’,
maar bevat praktische kennis, ingegeven door concrete ervaringen en biedt
interpretatieschema’s die ondersteuning en richting bieden bij de aanpak van problemen in het
werk (Waddington, 1999). Deze kennis en informatie worden vooral geleerd op straat en van
ervaren collega’s (Reiner, 2010; Reuss-Ianni, 1983; Rubinstein, 1973). In het onderzoek werd
beschreven hoe deze kennis en informatie tussen politiemensen op het bureau, bijvoorbeeld in
de kantine, bij voortduring werden uitgewisseld, vaak in de vorm van anekdotes en verhalen
(zie ook Van Hulst, 2013). Juist ervaren wijkagenten bleken in deze informatie-uitwisseling
een belangrijke rol te spelen en leverden zo niet alleen informatie over hun wijk, maar
bouwden zo ook aan een gemeenschappelijk geheel van informele regels, interpretaties en
strategieën binnen hun team of bureau (Terpstra, 2008a: 175-181).
In dit hoofdstuk wordt nagegaan in hoeverre zich in het streven naar nabijheid in het
gebiedswerk en de informatie waarover wijkagenten beschikken sinds het vorige onderzoek
veranderingen hebben voorgedaan. Eerst wordt ingegaan op de opvattingen van wijkagenten
over de nabijheid tot burgers (5.1), waarna hun feitelijke nabijheid en aanspreekbaarheid voor
buurtbewoners aan bod komt (5.2). Vervolgens wordt de informatiepositie van wijkagenten
behandeld (5.3), evenals de gehanteerde strategieën om informatie te verwerken (5.4). Tot
slot van dit hoofdstuk worden de contacten met burgers aan de orde gesteld (5.5) en wordt
nogmaals teruggekomen op de spanning tussen nabijheid en afstand in het gebiedsgebonden
politiewerk (5.6).

5.1 Opvattingen over nabijheid
De opvattingen van wijkagenten over het belang van nabijheid zijn sinds het vorige onderzoek
nauwelijks veranderd. De wijzen waarop zij hieraan uitdrukking geven, lopen overigens
uiteen. De een spreekt van het belang van het ‘in de haarvaten van de samenleving zitten’ en
herhaalt daarmee een bekende, maar zonder nadere toelichting niet zo veel zeggende leus van
de Nederlandse politie. Anderen leggen in detail uit waarom nabijheid en aanspreekbaarheid
in hun wijk in hun ogen van belang zijn.
De continuïteit in opvattingen is ook zichtbaar bij individuele wijkagenten. Zo formuleert één
van de wijkagenten zijn opvatting over het belang van nabijheid in bijna letterlijk dezelfde
woorden als ruim tien jaar geleden. Hij zegt als wijkagent benaderbaar en toegankelijk te
willen zijn voor bewoners in zijn wijk, hij wil de tijd voor hen hebben, hen thuis bezoeken en
vaak in de wijk aanwezig zijn. Voor hem is belangrijk om bij meldingen of andere signalen er
direct en persoonlijk op af te gaan. Voor hem ‘staat de burger centraal’, zoals hij het noemt.
Nabijheid is voor deze wijkagent een manier om gedetailleerde kennis op te bouwen van de
wijk en haar bewoners. Juist het ontbreken van deze gedetailleerde kennis maakt dat in zijn
60

ogen sommige van zijn collega-wijkagenten te veel afgaan op standaardoplossingen (‘de
automatische piloot’). Juist met gedetailleerde kennis over de wijk en over individuele
bewoners wordt het volgens hem mogelijk problemen eerder te onderkennen, informele
oplossingen te realiseren en te vermijden dat met algemene, soms drastische maatregelen de
problemen alleen maar erger worden.
Bij een horecavoorziening in het dorp is een man die zijn koffie met taart niet heeft afgerekend. Als
medewerkers in de bereikbaarheidsdienst (noodhulp) er bij komen, blijkt de man behoorlijk dronken te
zijn. De eigenaar van de horecavoorziening is niet zozeer geïnteresseerd in het geld, maar wil vooral
van de man af. De noodhulpmedewerkers willen de man naar het cellencomplex brengen elders in de
regio. De wijkagent bemoeit zich er vervolgens mee. Hij kent de man al jaren. Hij is er verbaasd over
dat de man dronken is, want zo kent hij hem de laatste jaren niet. In het verre verleden was de man wel
eens lastig, maar dat is inmiddels lang geleden. Om die reden vindt hij het niet zinnig de man nu naar
het regionaal cellencomplex over te brengen. Daar zullen zij volgens hem ook niet ‘hardlopen’ voor
zo’n geval. Hij besluit daarom de man zijn roes te laten uitslapen in het niet meer gebruikte
cellencomplex in het eigen bureau. De volgende dag praat hij alsnog met de man als deze weer wat
nuchter is. Dan hoort hij waarom de man zoveel gedronken had: hij had te horen gekregen dat hij
kanker heeft. De wijkagent is blij dat hij tot deze oplossing kwam, maar niet alle collega’s blijken het
met hem eens te zijn. ‘Is dat ons werk?’ De wijkagent meent dat juist het feit dat hij de man goed kent,
maakt dat hij tot een andere inschatting van het probleem kwam en naar een andere oplossing zocht.

Voor deze wijkagent is een van de aantrekkelijkheden van zijn werk gelegen in de vele
contacten die hij heeft met zeer uiteenlopende mensen, een motivatie die hij deelt met veel
van zijn collega’s. Zoals in het vorige onderzoek al werd beschreven, laat hij zich inspireren
door het beeld dat hij in zijn jeugd opdeed van een politieman die een centrale positie innam
in de hechte gemeenschap van het dorp waar hij opgroeide. Mede daarom verbaast hij zich
over (deels jongere) collega-wijkagenten die in zijn ogen op grote afstand blijven van hun
wijk, daar nauwelijks komen en hun werk grotendeels vanachter hun bureau doen.
Net zoals in het vorige onderzoek is er ook in deze studie één wijkagent die een afwijkende
opvatting over heeft over het belang van nabijheid in het gebiedsgebonden politiewerk. Hij
neemt slechts contact op met een bewoner als daar een specifieke reden voor is. Ontbreekt die
reden, dan zal hij op afstand blijven. Deze opstelling hangt nauw samen met zijn opvatting
over wijkwerk, waarop later nog uitgebreider wordt ingegaan.

5.2 Aanwezigheid en benaderbaarheid voor burgers
Wat komt van deze opvattingen over nabijheid in de praktijk terecht? Voor de meeste van de
onderzochte wijkagenten geldt ook nu dat zij (vrijwel) dagelijks in hun wijk komen, zij het
soms maar gedurende korte tijd. Zo gaat een van de wijkagenten dagelijks minstens twee keer
per fiets zijn wijk in, combineert dat met bezoekjes aan bewoners of afspraken met partnerinstellingen. Hij rijdt dan door de wijk heen, groet mensen op straat, voert korte gesprekjes,
spreekt mensen aan en kijkt of er zich opvallende situaties voordoen. Net zoals verschillende
andere collega’s vindt hij het belangrijk direct en persoonlijk te reageren op meldingen,
vragen of terugbelverzoeken van burgers. Deze wijkagenten doen dit liever niet af per
telefoon of e-mail. Zij gaan er bij voorkeur persoonlijk op af, omdat zij zo dan weer nieuwe
contacten kunnen opdoen, meer informatie krijgen en het voor burgers gemakkelijker maken
contact met hen op te nemen of informatie door te geven. Op deze wijze proberen zij ook te
voorkomen dat zij afhankelijk worden van informatie uit politiesystemen. Liever willen zij de
situatie met eigen ogen zien of mensen persoonlijk spreken. Daarom ook handelen zij
kluiscontrole (voor vuurwapens) of achterstallige boetes liever zelf af. Voor deze wijkagenten
is nabijheid de kern van hun werk.
‘Dat betekent dat ik als het even kan in de wijk moet zijn, contacten moet leggen en zo informatie moet
zien te krijgen. Mijn stelling is als er ook maar iets in de wijk is, ik het zelf wil doen (-) Of het nu de

61

inning van een boete is of een controle op een vergunning van een vuurwapen (-), dan ga ik er zelf heen
en laat het niet over aan iemand anders. Bijvoorbeeld, bij een vergunningcontrole kom ik bij mensen
thuis, de eerste keer levert dat niks op, de tweede keer krijg ik een bak koffie en hoor ik een heleboel
want dan kennen ze je en dan willen ze je opeens van alles vertellen. Zo kom ik als wijkagent toch aan
mijn informatie.’

Wijkagenten hanteren ook nog andere manieren om hun benaderbaarheid te vergroten. Zo
houdt een wijkagent wekelijks spreekuur van anderhalf uur in het dorpshuis gelegen midden
in zijn wijk. Per keer komen er gemiddeld drie of vier (groepjes) mensen langs, soms
spontaan, soms na een afspraak of weet de wijkagent al dat ze langskomen. Als er even
niemand is, praat hij informeel wat met de aanwezigen in het dorpshuis en hoort zo van alles
over wat er in zijn dorp op dat moment speelt.
Kenmerkend voor deze wijkagenten is niet alleen dat zij op straat gemakkelijk aanspreekbaar
zijn, maar ook dat zij burgers af en toe even helpen bij uiteenlopende kleine probleempjes:
een mevrouw die een kat heeft gevonden, zich afvraagt wie de eigenaar is en hoe de kat terug
te brengen. De wijkagent besluit dat op twitter te zetten. Een paar uur later is op deze manier
kat bij baas terug en mevrouw is blij met zo’n ‘lieve agent’. Een andere wijkagent helpt een
bekende even met zijn caravan die is losgeraakt van de trekhaak.
In de vorige studie bleek dat wijkagenten vaak niet meer dan vier tot tien uur per week
feitelijk in hun wijk aanwezig zijn. Een aanzienlijk deel van hun tijd (soms wel veertig
procent) brengen zij door achter hun bureau of computer. De gemiddelde hoeveelheid tijd die
wijkagenten doorbrengen in hun wijk is sinds die tijd beperkter geworden, ondanks het feit
dat zij aanwezigheid in de wijk en persoonlijk contact met burgers nog steeds belangrijk
vinden. Het sluiten van bureaus, de toegenomen (reis)afstand tussen bureau en wijk, soms in
combinatie met verandering van werkgebied, spelen daarbij een rol.
Zo ging een van de wijkagenten ruim tien jaar geleden dagelijks meerdere keren vaak lopend
zijn wijk in. Hij komt nu veel minder in zijn wijk. Zijn nieuwe werkgebied ligt niet meer in de
buurt van het bureau, maar op een half uur fietsen. Als hij nu naar zijn wijk gaat, is dat altijd
met de auto. Hij heeft er geen zin in ‘bezweet’ bij mensen op bezoek te gaan. Een
belemmering om naar zijn wijk te gaan is daarnaast dat zijn team over te weinig auto’s
beschikt. Het gevolg is dat hij minder in zijn wijk komt en dat hij in een auto minder
aanspreekbaar is voor bewoners. Ook bij een andere wijkagent werkzaam in een stedelijk
gebied doet zich dit voor. In het verleden lag het bureau van zijn wijkteam midden in zijn
wijk. Dagelijks ging hij meerdere keren te voet de wijk in. Nu is het wijkbureau gesloten en is
hij werkzaam op een groot bureau dat verder weg ligt van zijn wijk. Hij gaat alleen nog met
een auto naar zijn wijk. Door de wijk lopen komt nauwelijks meer voor. Beide wijkagenten
betreuren deze situatie, maar weten niet hoe dit te veranderen.
Het sluiten van politiebureaus leidt vanwege de toegenomen reistijd tussen wijk en bureau er
juist voor wijkagenten toe dat minder effectieve werktijd over blijft (zie Terpstra et el., 2016).
Zo gaat een van de wijkagenten ’s ochtends eerst naar zijn eigen bureau om zich om te
kleden. Vervolgens gaat hij met de auto naar het centrale bureau van zijn basisteam om een
politieauto op te halen. Daar wacht hij dan op een collega die met hem meerijdt. Vervolgens
gaan ze terug naar het bureau in het dorp om vandaar uit de briefing via de televerbinding bij
te wonen. Aan het einde van de dienst herhaalt zich dit heen- en weergereis. Uiteindelijk
verliest deze wijkagent hier gemiddeld vijf kwartier per dag mee (zie ook Terpstra et al.,
2016). Omdat andere activiteiten even veel tijd blijven vragen (briefing, overleg,
bureauwerk), gaat dit vooral ten koste van aanwezigheid in de wijk en contacten met
bewoners.
Wijkagenten verschillen ook in de huidige situatie in de invulling die zij geven aan het
uitgangspunt van nabijheid. Deels is dit een kwestie van individuele stijl. Daarin zit een grote
continuïteit. Twee van de wijkagenten leggen veel nadruk op directe en persoonlijke
62

contacten en gaan vaak bij bewoners langs. De een bewaart tijdens het eigenlijke contact wat
meer afstand dan de ander. De tweede wijkagent besteedt in zijn contacten ook vaak aandacht
aan emotionele aspecten. Het verschil in afstand blijkt ook uit het feit dat de eerste zijn 06nummer nooit aan burgers geeft, terwijl de ander dat vaak wel doet. Hij accepteert daarbij dat
hij in zijn vrije tijd door burgers kan worden lastiggevallen. Deze verschillen waren er ten
tijde van het vorige onderzoek en zijn er nu nog steeds.
Opnieuw wijkt een van de onderzochte wijkagenten van dit beeld af. Deze wijkagent heeft
niet alleen andere opvattingen over het belang van nabijheid, maar besteedt in zijn werk
daaraan ook weinig tijd en aandacht. Hij gaat niet vaak bij een bewoner persoonlijk langs,
doet contacten in de regel af per telefoon of e-mail. In meerdere opzichten houdt hij afstand.
Hij komt naar verhouding weinig in zijn wijk, is er niet in geïnteresseerd bij ‘mensen achter
de voordeur te kunnen kijken’, houdt vaak vragen of verzoeken van burgers af en spreekt op
straat nauwelijks burgers aan. Hij zegt zelf weinig mensen uit zijn wijk te kennen (en ervaart
dat niet als probleem).

5.3 Informatie over de wijk
Bij het vorige onderzoek bleek dat wijkagenten op uiteenlopende, vaak informele, soms ook
wat ongestructureerde manieren aan informatie komen over hun wijk. Hun kennis (beter
gezegd: een combinatie van feiten, interpretaties, verwachtingen en morele noties) loopt
uiteen van zeer gedetailleerd tot soms tamelijk oppervlakkig en onvolledig. Beoordeling van
deze kennis alleen op basis van haar feitelijke juistheid of volledigheid zou echter voorbij
gaan aan het feit dat het hier vooral gaat om praktische kennis, die aanknopingspunten biedt
voor het handelen van de politie.
Ook dit onderzoek laat zien dat de meeste wijkagenten goed op de hoogte zijn van de situatie
en verhoudingen in hun wijk, veel bewoners kennen en informatie over hen hebben.
Verschillende wijkagenten hebben een gedetailleerde sociale kaart van hun wijk in hun hoofd
zitten. Zo weet een van de wijkagenten dat twee flats in zijn wijk die van buitenaf identiek
lijken, in feite sterk verschillen in bewonerssamenstelling, maar ook qua sfeer en
omgangsvormen die daar heersen. Een andere wijkagent heeft een wijk waarvan het lastig is
deze goed te (leren) kennen. Zijn wijk is groot (mede omdat hij deze deelt met twee andere
wijkagenten), namelijk ongeveer 15.000 inwoners, het is een stedelijk gebied waar buren
elkaar vaak hoogstens bij gezicht kennen, de wijk bestaat uit zeer verschillende delen die
weinig gemeenschappelijks hebben en het verloop is in sommige delen groot. Toch blijkt hij
goed op de hoogte van veel situaties, kent tal van bewoners (uit verschillende delen van zijn
wijk) en heeft veel informatie.
Sommige wijkagenten kennen veel bewoners al lang en weten over hun verleden of de
geschiedenis van hun familie. Soms is dat omdat zij hier al vele jaren werken, soms ook
omdat zij op deze locatie al lang wonen. Kennis die zij nu en in het verleden op hebben
gedaan buiten hun werktijd om, vermengt zich met de beroepsmatig verkregen informatie en
levert zo een gedetailleerd beeld op van de lokale gemeenschap en haar bewoners.
Juist omdat zij hier al lang werken, kennen zij niet alleen bewoners uit hun wijk, maar ook
veel (vanuit politieperspectief) opvallende personen die niet uit hun wijk komen. Op een
avond als de wijkagent nog eens met de auto door de wijk rijdt nadat hij een bijeenkomst van
de wijkraad heeft bezocht, raakt hij bij een donker parkje in gesprek met een vrouw die hij al
jaren blijkt te kennen. Hij kende haar in het verleden als straattippelaarster. Ook nu lijkt zij
bezig met het werven van klanten. Hoewel zij niet uit zijn wijk komt, blijkt hij nauwkeurig op
de hoogte van haar situatie en verleden. Hij vraagt van alles aan haar, onder meer over waar
63

zij tegenwoordig woont en hoe het met haar gaat. Ook zij gaat er vanuit dat deze wijkagent
veel over haar weet, onder meer over haar verslavings- en zorgverleden. Zonder veel
aarzeling vertelt zij van alles over haar huidige situatie.
Voor verschillende wijkagenten is het bijhouden van de informatie over hun wijk ook
belangrijk omdat zij daarmee beelden van collega’s en foutieve of achterhaalde informatie uit
politiesystemen kunnen corrigeren. Eerder werd al een situatie beschreven tijdens een briefing
waarbij een wijkagent twee jonge collega’s erop wijst dat informatie uit de politiesystemen
over een bewoner die vuurwapengevaarlijk zou zijn, al jaren achterhaald is. De les van zijn
boodschap is: ga niet blind af op wat deze ‘systemen’ zeggen.
Sommige wijkagenten zijn zo goed geïnformeerd dat zij bij verhalen van collega’s direct
weten om wie het gaat en of de informatie klopt. Tijdens een briefing blijken bewoners rond
de Markt te klagen over skatende en sneeuwballen gooiende jongeren. De wijkagent weet
direct de namen van de betrokken jongeren. Een collega uit de noodhulp vertelt gesproken te
hebben met de eigenaar van een nieuw café. De wijkagent weet echter dat dit niet kan kloppen
omdat de eigenaar een ander is.
Om verschillende redenen beschouwen sommige wijkagenten het als hun (morele) plicht goed
geïnformeerd te zijn over hun wijk. In hun ogen kunnen zij hun werk alleen goed doen, als zij
over goede en actuele informatie beschikken. Soms willen zij niet alleen informatie hebben
over personen die voor criminaliteit en andere problemen zorgen, maar ook over andere
bewoners. Een van de wijkagenten vertelt bijvoorbeeld het ook te willen weten als mensen uit
zijn wijk een auto-ongeluk hebben gehad. Als hij deze mensen op straat tegenkomt en hij zou
hiervan niet op de hoogte zijn, zou dit als ‘vreemd’ overkomen en zijn geloofwaardigheid
kunnen schaden: ‘Ik zou het raar vinden als mensen mij aanspreken en daar mogelijk over
beginnen en ik zou het helemaal niet weten.’ Juist omdat informatie uit politiesystemen (zoals
PAPOS-lijsten, overzichten van veelplegers of over individuele personen) volgens hem vaak
onjuist, onvolledig of achterhaald is, ziet hij het als zijn plicht goed op de hoogte te blijven.
Een van de wijkagenten kan het bijna niet geloven dat hem ontgaan is dat een persoon die in het
verleden voor veel overlast zorgde en hem wel eens veel werk gaf, enkele maanden geleden is
overleden. Na afloop van het overleg van het sociaal wijkteam waar hij dit hoort, vraagt hij zich
vertwijfeld af hoe hij dit kan hebben gemist. Een van de dagen daarop besluit hij maar eens langs de
vroegere woning van de man te rijden: inderdaad het staat leeg. Het lijkt wel of hij het eigenlijk nog
steeds niet kon geloven (gebaseerd op veldwerknotities).

Wijkagenten die goed geïnformeerd zijn, zijn vaak voortdurend bezig informatie aan te vullen
en uit te breiden. Een mededeling van een collega of een bericht in het dagrapport is voor de
wijkagent aanleiding aanvullende informatie op te zoeken, op bezoek te gaan of persoonlijk
de locatie te gaan bekijken. Soms ook kan dit reden zijn voor een aanvullend onderzoekje. Op
die manier breidt informatie zich voortdurend uit.
Daarnaast zijn er twee wijkagenten die minder goed op de hoogte zijn van hun wijk. De eerste
was ten tijde van het vorige onderzoek wel goed geïnformeerd over zijn wijk. Hoewel hij het
belang van goede informatie nog steeds benadrukt, erkent hij nu minder goed op de hoogte
zijn: ‘Ik ken mijn buurtbewoners niet meer.’ In zijn ogen hebben verschillende factoren
hieraan bijgedragen. Ten eerste is hij van wijk veranderd. Deze wijk (die hij deelt met twee
andere wijkagenten) is bovendien aanzienlijk groter waardoor het moeilijk is daar een goed
beeld van te krijgen. Het oude bureau (dat midden in zijn wijk lag) is gesloten. Nu werkt hij
op een bureau op grotere afstand van zijn wijk. Bovendien krijgt hij minder informatie over
zijn wijk uit politiesystemen omdat (volgens hem) burgers sinds de invoering van het nieuwe
dienstverleningsmodel minder aangifte doen (zie Terpstra et al., 2016). Tot slot is de druk van
bureau- en computerwerk zo groot geworden, dat hij minder tijd heeft in zijn wijk te zijn.18
18

Bij deze wijkagent is het overigens niet uitgesloten dat de informatie waarover hij beschikt op termijn zal
verbeteren.

64

Een andere wijkagent is eveneens gebrekkig geïnformeerd over zijn wijk. Ondanks het feit dat
hij in deze wijk al zes jaar als wijkagent werkt, kent hij zijn werkgebied alleen op grote lijnen.
Zijn kennis beperkt zich tot waar gevaarlijke kruispunten zijn, waar relevante
partnerinstellingen zijn gehuisvest of waar een veelpleger woont waarmee hij eens per twee
weken een gesprek heeft.

5.4 Verwerven van informatie
De studie uit 2008 liet zien dat wijkagenten uiteenlopende strategieën hanteren om aan
informatie over hun wijk te komen. Vaak waren deze tamelijk informeel en enigszins
ongestructureerd. Van bijvoorbeeld een wijkscan of een model om jeugdgroepen te
analyseren werd ten tijde van dit onderzoek door wijkagenten nauwelijks gebruik gemaakt.
Hoewel wijkagenten vaak over veel en gedetailleerde informatie over hun wijk en haar
bewoners beschikten, was de basis van deze informatie vaak beperkt. Juist omdat zij niet het
risico wilden lopen, belangrijke informatie te missen, leek hun informatievergaring bovendien
enigszins ongericht. Slechts in een enkel geval beginnen wijkagenten naar aanleiding van
informatie die zij hebben ontvangen, zelf onderzoek.
Ook uit dit onderzoek komt naar voren dat wijkagenten uiteenlopende manieren hanteren om
aan informatie te komen. Deze strategieën zijn in grote lijnen dezelfde als ten tijde van het
vorige onderzoek.
Wijkagenten beginnen hun dienst in de regel met het raadplegen van dagrapporten en
mutaties. Daar zijn zij vaak anderhalf tot twee uur mee bezig. Sommigen van hen beperken
zich daarbij niet tot hun eigen wijk, maar willen ook zicht krijgen op gebeurtenissen elders in
het gebied van hun basisteam. Deze bron biedt hen niet alleen informatie over problemen en
incidenten die zich hebben voorgedaan, maar ook over wat collega’s in die gevallen hebben
gedaan. Soms is deze informatie voor de wijkagent aanleiding zich hier verder in te
verdiepen, bijvoorbeeld door de betrokken collega te vragen wat er precies gebeurd is, welke
wijkbewoners daarbij betrokken waren, zelf langs te gaan bij de betreffende bewoners en/of
de situatie ter plekke met eigen ogen te bekijken. Eventueel kan de wijkagent naar aanleiding
van signalen of informatie van collega’s zelf op zoek gaan in de politiesystemen en kijken of
over een bepaalde persoon of situatie meer bekend is. Ook op andere manieren kunnen
collega’s een belangrijke informatiebron zijn, niet alleen bij formele momenten als een
briefing, maar ook informeel, bijvoorbeeld tijdens de lunch.
Relevante informatie kan ook van partnerinstellingen komen, bijvoorbeeld tijdens een
periodiek overleg. Soms nemen partners contact op met de wijkagent, informeren hem over
gebeurtenissen of problemen in de wijk, vragen soms ook in hoeverre hij hiervan op de
hoogte is en eventueel betrokken is bij een aanpak daarvan. Andersom nemen wijkagenten
soms contact op met een van hun partners voor nadere informatie. Zo komt een wijkagent bij
toeval er achter dat in een huurwoning ingrijpend gebroken wordt. Hij ziet echter geen auto
staan van een aannemer. Omdat in deze woningen al vaker hennepkwekerijen zijn
aangetroffen, vraagt hij zich af of de verbouwing in dat kader moet worden gezien. Om die
reden belt hij vervolgens met een vertegenwoordiger van de woningbouwcorporatie om te
vragen of deze op de hoogte is van de verbouwing.
Wijkagenten krijgen ook informatie rechtstreeks uit de wijk. Bewoners bellen of mailen hen.
Ook worden zij op straat aangesproken door bewoners, die hen iets vertellen over wat zich in
de wijk afspeelt. Nieuw in vergelijking met het onderzoek uit 2008 is dat sommige
wijkagenten nu ook informatie krijgen via sociale media (zie ook later). Soms doen burgers
een melding bij de wijkagent via Facebook. Zo laat een bewoner aan een wijkagent weten dat
65

op sociale media een foto circuleert van een wijkbewoner die verdachte is in een pedozaak.
Omdat de wijkagent zich zorgen maakt over een mogelijke escalatie in de wijk naar
aanleiding van deze zaak, is hij zeer in geïnteresseerd in de vraag wie deze foto heeft
verspreid. Ook leden van WhatsApp-groepen brengen regelmatig informatie onder de
aandacht van deze wijkagent.
Een van de wijkagenten krijgt ook informatie via zijn wekelijks spreekuur. Een deel van de
bezoekers aan dit spreekuur komt daar primair om de wijkagent over bepaalde gebeurtenissen
te informeren, bijvoorbeeld dat in een parkje een groepje jongeren regelmatig soft drugs zou
gebruiken.
Wijkagenten hebben vaak enkele vaste contacten die hen van informatie voorzien over
gebeurtenissen en personen in hun buurt. Soms ligt het initiatief daartoe bij de wijkagent. Hij
gaat af en toe bij deze mensen langs in de hoop weer eens wat te horen. In andere gevallen
neemt de bewoner af en toe zelf contact op, via e-mail, SMS of telefoon. Eén van deze
bewoners die als vaste informatiebron van de wijkagent optreedt, is bang dat omwonenden
zullen zien dat hij contact heeft met de politie. Daarom wordt dan elders met hem
afgesproken.
Voor de meeste wijkagenten is en blijft een belangrijke strategie om aan informatie te komen
het zelf regelmatig in de wijk zijn. Zoals beschreven zijn voor hen onder meer meldingen,
telefonische vragen of terugbelverzoeken aanleiding om de betreffende bewoners bij voorkeur
zelf thuis op te zoeken. Dit wordt deels gemotiveerd omdat dit nieuwe informatie kan
opleveren. Bovendien wordt verondersteld dat als bewoners de wijkagent eenmaal persoonlijk
kennen, zij een volgende keer gemakkelijker informatie aan hem zullen verstrekken.
De mate waarin wijkagenten gebruikmaken van sociale media, lopen sterk uiteen. Twee van
de wijkagenten maken hier helemaal geen gebruik van. De een vreest dan ‘helemaal geen
leven meer te zullen hebben.’ De ander zegt het liever te houden bij persoonlijk en direct
contact met bewoners. Daarnaast zijn twee wijkagenten wel begonnen met Twitter of een
Facebook pagina, maar maken daar slechts terughoudend gebruik van. Een van hen zet af en
toe informatie op Twitter als er in zijn wijk een specifieke actie loopt waarop hij mensen wil
attenderen, bijvoorbeeld dat er de komende weken extra gecontroleerd zal worden op fout
parkeren bij de sportvelden. Ook een incidenteel succes (‘aanhouding overvaller door
wijkagent!)‘ zet hij op Twitter. Deze wijkagent zegt tegelijk niet goed te weten wat hij met de
sociale media verder aan moet.
Daarnaast zijn er twee wijkagenten die actief zijn met deze communicatiekanalen. De een is
zeer actief via een eigen Facebook pagina. Naar zijn ervaring is dit een goede manier om
berichten uit te zetten onder wijkbewoners. Tegelijk krijgt hij via Facebook veel informatie,
waaronder meldingen van bewoners. Mede om die reden ontstaat binnen zijn team een
discussie of wijkagenten nog wel een eigen Facebook pagina mogen hebben en of dit niet
‘gestroomlijnd’ moeten worden tot één Facebook pagina voor het hele basisteam. Deze
wijkagent vreest dat daarmee deze informatiebron voor hem zal opdrogen omdat het gebied
van het basisteam daarvoor te groot zou zijn. De andere wijkagent is een dagelijkse
Twitteraar. Hij verspreidt op die manier informatie over uiteenlopende acties en thema’s,
waarvan hij denkt dat die relevant kunnen zijn voor mensen uit zijn wijk, zoals maatregelen
tegen woninginbraak, een anti-fietsdiefstal actie en het afsteken van vuurwerk. Ook door de
politie behaalde ‘successen’ komen hierbij aan bod. Juist bij deze actieve twitteraar ontstaat
echter twijfel of hij hiermee wel moet doorgaan:
‘We hebben tegenwoordig zoveel kanalen: Twitter, WhatsApp, e-mail… Soms zeggen mensen wel eens
tegen mij: Heb je mijn berichtje op Twitter gelezen? Waarom heb je nog geen reactie gegeven? Dan zeg
ik: Moet ik 24 uur per dag Twitter kijken? Ik kan niet altijd en overal bereikbaar zijn. Of dan zeggen ze:
Ik heb je gisteren een mail gestuurd maar ik heb nog niks gehoord. Waarom lees je je mail niet?
Vroeger had je al deze dingen niet. Vroeger kwam je gewoon naar het bureau of belde je de politie. Nu

66

verwachten mensen van je dat je altijd bereikbaar bent en dat je ook nog gelijk reageert. Maar ik zit
niet de hele dag op je mail of Twitterbericht te wachten. Natuurlijk moet je meegaan met de
maatschappij, je kunt niet stil blijven staan. Het heeft ook zeker wel voordelen. (-) Maar het is ook veel
drukker geworden.’

Het opmerkelijke is dat de wijkagenten die het beste geïnformeerd zijn over hun wijk, zich
ook het meeste zorgen maken over belemmeringen die kunnen optreden om goed
geïnformeerd te blijven. Per wijkagent verschilt enigszins welke belemmeringen men dan op
het oog heeft. Sommige van deze belemmeringen hangen samen met de komst van de
Nationale Politie en de invoering van de basisteams. Wijkagenten noemen onder meer het
sluiten van lokale politiebureaus, het verminderen van openingstijden, de grotere
afhankelijkheid van aangiften per internet en het verdwijnen van kleine wijkteams als factoren
die er aan zouden bijdragen dat wijkagenten minder informatie krijgen. In de zelfde lijn is dat
de (reis)afstand tussen bureau en wijk is toegenomen, waardoor er minder tijd overblijft om in
de wijk te zijn. Om die zelfde reden ziet een wijkagent zich gedwongen vooral met de auto
naar zijn wijk te gaan, waardoor hij minder informele gesprekjes met bewoners heeft en
minder informatie krijgt. De wens persoonlijk contact te houden met bewoners uit de wijk is
overigens (mede) reden waarom wijkagenten soms aarzelen over het werken met opdrachten
aan collega’s of partners.
Twee van de wijkagenten zullen in de (naaste) toekomst gaan werken vanuit een
politieservicepunt, ondergebracht in een gemeentehuis. Hun opvattingen hierover verschillen.
De een verwacht dat het servicepunt geen oplossing zal bieden voor de genoemde
belemmeringen in de informatieverwerving. De ander denkt echter dat dit gecompenseerd zal
worden door een intensievere samenwerking met partners die voor een belangrijk deel ook op
het gemeentehuis zullen gaan werken. Voor beide verwachtingen moet nog blijken in
hoeverre deze zullen uitkomen.
Verschillende wijkagenten ervaren daarnaast dat de druk van administratieve verplichtingen
groter is geworden, waaronder het dagelijks bekijken van mutaties en dagrapporten en de
verplichting binnen 48 uur contact op te nemen met een burger die een melding heeft gedaan.
Hierdoor zou hun werk meer bureauwerk zijn geworden. Ook dit kan in hun ogen negatieve
gevolgen hebben voor de informatie die zij over de wijk hebben. Verschillende wijkagenten
vrezen ook de negatieve gevolgen van het rouleringsbeleid waardoor wijkagenten na verloop
van een aantal jaar van wijk moeten veranderen. Omdat het inwerken in een nieuwe wijk en
het weer opbouwen van informatie daarover telkens geruime tijd kost, zou dat volgens hen
betekenen dat zij steeds enkele jaren onvoldoende geïnformeerd zijn om hun werk goed te
kunnen doen.
Twee wijkagenten wijzen op enkele specifiekere belemmeringen. Ten eerste meent een van
hen dat onder een deel van de wijkagenten een andere beroepsopvatting lijkt te ontstaan.
Hierdoor zouden deze wijkagenten vooral op het bureau blijven, achter de computer zitten,
niet zelf achter vragen en problemen aangaan, maar via opdrachten of overleg met partners
proberen anderen in te schakelen. Zij menen dat vanwege deze beroepsopvatting er
wijkagenten zijn gekomen die zich terugtrekken uit de wijk, minder goed geïnformeerd zijn of
alleen informatie uit de tweede hand hebben.
Daarnaast klagen verschillende wijkagenten over gebrekkige informatieverstrekking door de
recherche. Deze klacht is niet alleen te herleiden tot afstand. Zo werkt een van deze
wijkagenten in hetzelfde gebouw als de districtsrecherche. Toch constateert hij herhaaldelijk
dat de recherche een onderzoek heeft lopen of een actie gaat uitvoeren in zijn wijk waarvan
hij pas achteraf of bij toeval op de hoogte komt.

5.5 Contacten met bewoners
67

Een deel van het dagelijkse werk van wijkagenten bestaat uit vele, soms korte contacten met
wijkbewoners. Naast contacten naar aanleiding van specifieke problemen of met leden van
groepen die in de optiek van de wijkagent special aandacht verdienen, hebben veel
wijkagenten ook vrijwel dagelijks contact met ‘gewone’ burgers. De aanleiding daarvoor kan
verschillen. In sommige gevallen probeert de wijkagent zoveel mogelijk in contact te komen
met bewoners omdat hij dit als een goede manier ziet om aan informatie te komen, mensen te
leren kennen, zijn bekendheid in de wijk te vergroten of om later van deze contacten gebruik
te kunnen maken. Zo gaan sommige wijkagenten bij voorkeur persoonlijk bij bewoners langs
bij een melding, terugbelverzoek, achterstallige boete of kluiscontrole. Zo leren zij bewoners
kennen en krijgen zij informatie. Is het de eerste keer nog niet nuttig, dan wel een tweede of
derde keer, zo is de redenering. Om dezelfde reden groeten sommige wijkagenten (vooral als
werkzaam zijn in een dorp) op straat voortdurend mensen, worden zij aangesproken en
spreken zij burgers aan. Soms is dat niet meer dan een ‘praatje pot’ over het weer of over het
voetballen van de kinderen. Hoe ongericht deze werkwijze als informatiestrategie er ook uit
mag zien, op deze wijze vergaren zij gedetailleerde kennis van hun werkgebied, de mensen
die er wonen en de onderlinge relaties. De betrokken wijkagenten realiseren zich in de regel
dat een dergelijk contact vanuit het perspectief van de politie op dat moment nog niet direct
wat oplevert, maar zij beschouwen dit als ‘investering’, zij het dat de opbrengst daarvan
vanwege het ongerichte karakter van te voren moeilijk is te bepalen. Zij gaan er echter vanuit
dat het groeten, aanspreken, mensen helpen bij kleine probleempjes of vragen, goodwill
kweekt en vertrouwen schept waar zij later gebruik van kunnen maken. Dat zit soms alleen al
in de kennis en informatie die zij op deze manier opdoen. Het eerder beschreven geval van de
dronken man die zijn koffie met taart niet wilde afrekenen, wordt daarvan als voorbeeld
gezien. Soms ook maakt de wijkagent zich zorgen om een inwoner van zijn wijk en besluit hij
om die reden contact te houden:
Een wijkagent komt bij toeval in contact met een oudere bewoner uit zijn wijk. De man was vlak voor
het politiebureau met de fiets gevallen. De man maakte een verwaarloosde indruk, leek onder invloed
van alcohol en vereenzaamd. Later had hij de man nog eens bezocht in een verpleeghuis, waar hij na
zijn val tijdelijk was opgenomen. Daar ontmoette hij de enige twee familieleden van de man. Sinds de
man weer thuis is, heeft de wijkagent hem daar twee keer bezocht. Onaangekondigd gaat hij er dan
langs. Het lijkt wat beter met de man te gaan: het huis is opgeruimd, hoewel de man nog steeds een
ruime alcoholconsumptie heeft. De man reageert afhoudend op het bezoek van de wijkagent en is niet
geneigd veel te vertellen over hoe het met hem gaat. De reden dat de wijkagent toch bij de man langs
gaat, is dat hij zich zorgen maakt over hem en in de gaten wil houden hoe het met hem gaat.

Het vertrouwen dat de wijkagent op deze manier opbouwt, biedt de mogelijkheid daar later
gebruik van te maken. Dat geldt ook bij bewoners die verder een tamelijk wantrouwende
houding hebben ten aanzien van de politie.
Het oude kloostergebouw aan de rand van de wijk staat al enige tijd leeg. Er zijn plannen dit te
verbouwen in appartementen. Sinds enige weken vinden in het klooster vernielingen plaats, worden
ruiten ingegooid en vuurtjes gestookt. De wijkagent wil weten wie hiervoor verantwoordelijk zijn.
Schuin achter het klooster woont een (voormalig) woonwagengezin waar de wijkagent al eerder mee te
maken had. Hij heeft deze mensen toen geholpen met problemen en rekent erop dat hij genoeg
vertrouwen bij hen heeft dat zij bereid zijn hem informatie te geven. Als de wijkagent aanbelt, zijn de
man en vrouw verbaasd dat de wijkagent op de stoep staat. Zij laten hem echter meteen binnen. Hij stelt
hen direct gerust dat hij niet komt vanwege problemen. Hij praat eerst een tijdje met hen over hoe met
hen gaat. Pas daarna vertelt hij waarom hij langskomt. Hij vraagt of zij wel eens mensen zien bij het
klooster. De man en vrouw zeggen toe dit in de gaten te zullen houden en als ze wat zien het de
wijkagent te zullen melden. De dochter des huizes is het hier niet mee eens. Zij verkondigt met luide
stem dat ze echt niks aan de politie vertelt. De ouders reageren hier niet op.

Dankzij de relaties die de wijkagent in de loop van de tijd opbouwt, is hij soms in staat
problemen snel en op eenvoudige wijze aan te pakken zonder dat dit escalatie en conflicten
oplevert. In enkele gevallen zorgt een wijkagent ervoor dat een veroordeelde of ontboden
verdachte die bekend staat vanwege zijn agressieve gedrag, zonder problemen op het bureau
68

komt voor een verhoor. In een geval gaat de wijkagent alleen naar het adres toe van een
persoon die nog een gevangenisstraf moet uitzitten. Ondanks gesputter van de verdachte gaat
deze uiteindelijk toch met een sporttas met kleding met de wijkagent mee naar het bureau. Het
rustige optreden van de wijkagent en zijn bekendheid bij deze familie maken dat dit zonder al
te veel problemen gebeurt. In een ander geval dat al eerder aan bod kwam, gaat het om een
verdachte van een hennepkwekerij die weigert op het bureau te komen. Deze man staat
bekend om zijn agressie. Er werd daarom overwogen hem met dwang thuis op te halen. Om
escalatie te voorkomen belt de wijkagent de verdachte op die hij al jaren kent. Hij praat een
tijdje met hem, onder andere over hoe het met zijn kinderen gaat en vertelt hem dat het beter
voor hem is als hij de volgende ochtend op het bureau komt. Hij belooft er dan zelf ook te zijn
en met hem naar de VVC-afdeling te zullen gaan. De man houdt zich aan zijn afspraak. Het
verhoor verloopt zonder al te veel problemen. De man is aan het einde alleen wat
teleurgesteld dat de wijkagent er dan niet meer is om nog een praatje met hem te maken.
Als een wijkagent over goede contacten met bewoners beschikt, kan dat betekenen dat
burgers liever met hem persoonlijk contact hebben dan met de anonieme politieorganisatie.
Een aantal keer blijkt tijdens de observaties dat een bewoner of winkelier er geen vertrouwen
in heeft om bij de politie melding te doen maar dat men dat wel bij de wijkagent persoonlijk
wil doen. Een verslaafde (ex-)prostitué probeert snel weg te komen als zij op straat een
politieman in een auto blijkt te hebben aangesproken, maar als zij merkt dat het de wijkagent
is, komt zij meteen terug om hem van alles en nog wat te vertellen.
In de context van een dorpsgemeenschap lijkt die bereidheid nog groter. De persoonlijke
bekendheid van de wijkagent in combinatie met een grotere sociale dichtheid in een dorp
(Banton, 1964; Weisheit & Wells, 1996; Terpstra, 2017) (of: ‘iedereen kent iedereen’) maakt
dat burgers eerder de stap naar de wijkagent zetten (al is het maar omdat ze beseffen dat ze
hem toch niet kunnen ontlopen).
- De wijkagent is de avond daarvoor bij iemand aan huis geweest die hij wilde spreken over een incident
tijdens het afgelopen weekend. De man was niet thuis. Hij trof alleen zijn ouders aan. De wijkagent
wilde er een van de komende diensten nog eens langsgaan. Dat blijkt niet nodig. De volgende dag komt
de man tijdens de lunchpauze in zijn werkkleding zelf al op het bureau langs.
- Aan de rand van het dorp is een startende ondernemer een bedrijf begonnen in een loods. Hij ziet
telkens politieauto’s langs rijden die lijken te kijken wat hij aan het doen is. Hij belt de wijkagent op
met de vraag om eens bij hem in het bedrijf te komen kijken want dat hij niks te verbergen heeft.

Niet alle onderzochte wijkagenten hebben de zelfde opstelling ten aanzien van burgers. Een
van de wijkagenten zegt niet geïnteresseerd te zijn in een ‘praatje pot’ met gewone burgers. In
de praktijk doet hij dat overigens wel degelijk. Twee andere wijkagenten zijn wel relatief
afhoudend in hun contacten met burgers. Zodra de contacten in hun ogen in het teken staan
van wat zij beschouwen als ‘hulp’ of ‘zorg’, houden zij afstand. Dat gebeurt ook als het gaat
om een tamelijk ernstige problematiek, bijvoorbeeld een jonge vrouw die afhankelijk lijkt te
zijn van een ‘loverboy’. Eén van de wijkagenten heeft weinig contact met bewoners in zijn
wijk. Zijn eerder genoemde opvattingen over nabijheid in het wijkwerk en de rol van
wijkagenten spelen hierbij een belangrijke rol. Zijn opstelling kan worden omschreven als
afhoudend, ook in directe contacten met bewoners.

5.6 Slot: nabijheid en betrokkenheid
In dit hoofdstuk stonden nabijheid en het streven naar informatie over de wijk als
kernonderdelen van het gebiedsgebonden politiewerk centraal. Er zijn tussen de onderzochte

69

wijkagenten grote verschillen in de mate waarin en de wijze waarop zij aan dit element
invulling geven. Deze verschillen lijken groter dan in het onderzoek uit 2008.
Aan de ene kant zijn er wijkagenten bij wie nabijheid, direct, persoonlijk contact en het tonen
van betrokkenheid in hun werk centraal staan. Deze wijkagenten proberen zo veel mogelijk
(zelf) meteen te reageren op vragen, meldingen en problemen van burgers. Op allerlei
manieren grijpen zij de kans aan zelf bij bewoners langs te gaan en zich op de hoogte te
stellen van hun situatie. Deze werkwijze biedt hen de mogelijkheid informatie op te doen,
beginnende problemen te onderkennen, eventueel bij te sturen, en vertrouwen van burgers te
winnen. Pas op termijn blijkt wat dit oplevert. In sommige gevallen vereist dat bovendien
volharding van de wijkagent, zoals van de wijkagent die wekenlang dagelijks bij een adres
langsgaat van een verwarde man omdat hij vreest dat het hier wel eens dramatisch zou kunnen
aflopen. Tegelijk is deze informele werkwijze ook wat ongericht. Deze grote betrokkenheid
maakt dat deze wijkagenten niet gelukkig zijn met enkele ontwikkelingen, die weliswaar niet
helemaal nieuw zijn, maar wel aan gewicht hebben gewonnen, en die hen meer op afstand van
de wijk zetten (zoals het moeten werken met opdrachten).
De betrokkenheid is niet bij alle onderzochte wijkagenten zo duidelijk in hun dagelijks werk
te herkennen. Twee van hen zeggen nabijheid en betrokkenheid nog steeds als kern van hun
werk te beschouwen, maar komen er in de praktijk minder aan toe hun werk ook zo te doen.
Bij de een hebben verandering van wijk, verlies van het oude wijkteam en wijkbureau en
langere reistijd naar de wijk hieraan (mogelijk tijdelijk) bijgedragen. De andere wijkagent
werkt weliswaar nog op hetzelfde bureau en heeft nog dezelfde wijk als ruim tien jaar
geleden. De reorganisatie en de overgang naar de Nationale Politie hebben echter negatieve
gevolgen gehad voor zijn betrokkenheid en motivatie. Hij voelt zich als wijkagent minder
erkend. Dat weerspiegelt zich in zijn opstelling en werkwijze.
Tot slot is er een wijkagent wiens opstelling in het algemeen kan worden omschreven als
afhoudend. Hij heeft weinig contact met wijkbewoners, heeft een tamelijk ritualistische
werkwijze en beperkt zich vaak tot een telefoongesprek waarin hij de burger uitlegt dat hij
met zijn vraag niet aan het goede adres is. Vervolgens wordt dit vastgelegd in mutatie of
verslag. Tekenend voor zijn werkwijze zijn uitspraken opgetekend tijdens de observatie zoals:
‘…voor mij is het probleem hiermee afgehandeld. Ik kan er verder niks mee. (-) Ik ga er ook
niet meer energie in steken’, ‘Dit is niet een zaak waarvoor de politie uitrukt (maar) U kunt
tegen Uw buurman zeggen dat U met de wijkagent heeft gesproken en dat hij ervan weet. Als
het echt dreigt te escaleren, kunt U nog buurtbemiddeling inschakelen’ (telefoongesprek met
wijkbewoner), of ‘Hier kun je niks aan doen. Ik noteer het alleen. Ik leg het vast in het
systeem, zorg dat het dossier in orde is. Verder is het voor mij klaar.’ Ook hier klinkt de
eerder genoemde opvatting door dat deze wijkagent vindt dat hij slechts in actie hoeft te
komen als dit strafrechtelijk relevant is: ‘Worden er strafbare feiten gepleegd? Zo nee, dan ga
ik er ook niet langs.’

70

Hoofdstuk 6 Werkwijzen in het gebiedswerk
- preventie, handhaving en veranderingen -

Een van de belangrijke uitgangspunten in het gebiedsgebonden politiewerk is dat de politie
niet alleen een reactieve, maar ook preventieve aanpak moet hanteren ten aanzien van de
veiligheidsproblemen die zich in wijk of buurt voordoen. Het onderzoek uit 2008 liet zien dat
wijkagenten preventie vaak opvatten als het tegenovergestelde van repressie (soms ook
handhaving), een tegenstelling die conceptueel niet helemaal juist is. De (destijds vaak)
gehoorde gedachte dat wijkagenten zich wel met preventie, maar niet met repressie of
handhaving zouden bezighouden, bleek volgens dat onderzoek niet (meer) met de feiten te
corresponderen. In de praktijk van het gebiedswerk waren de preventieve doelstellingen vaak
weinig geëxpliciteerd. Bovendien werden preventie-activiteiten slechts in beperkte mate
uitgewerkt in concrete en gestructureerde werkwijzen. De belangrijkste preventieve
strategieën die wijkagenten hanteerden, bestonden uit het onderhouden van persoonlijk
contacten met bewoners, het verstrekken van informatie (bijvoorbeeld over mogelijke
risico’s), samenwerking met partners en uit verschillende vormen van handhaving. Veel
wijkagenten constateerden destijds dat in het gebiedswerk meer nadruk was komen te liggen
op handhaving en repressie. Tegelijk bestonden er aanzienlijke verschillen tussen wijkagenten
in de hoeveelheid aandacht en tijd die zij aan handhaving besteedden. De opvatting dat
handhaving geen onderdeel zou zijn van het werk van de wijkagent, bleek in 2008 weinig
werkelijkheidswaarde (meer) te hebben.
In dit hoofdstuk wordt nagegaan welke veranderingen zich hebben voorgedaan in de aandacht
die wijkagenten geven aan preventie en handhaving. Eerst wordt ingegaan op preventie (6.1)
en vervolgens op handhaving in het kader van het gebiedswerk (6.2). Daarna komt de vraag
aan bod in hoeverre zich sinds het vorige onderzoek veranderingen hebben voorgedaan in de
werkwijzen die door wijkagenten worden gehanteerd (6.3).

6.1 Preventie
Voor de meeste onderzochte wijkagenten geldt dat veel van hun werkzaamheden kunnen
worden gezien in het kader van preventie, maar dat zij deze term zelf nauwelijks hanteren als
zij hun werk beschrijven. Dankzij hun gedetailleerde kennis van en informatie over hun
werkgebied, hun frequente, directe en persoonlijke contacten met bewoners en hun
aanwezigheid en aanspreekbaarheid in de wijk zijn zij in staat zeer uiteenlopende problemen
in een vroegtijdig stadium te onderkennen. Vervolgens proberen zij te voorkomen dat de
problemen erger zullen worden. Ook daarbij steunen zij vooral op hun directe aanwezigheid
en contacten. Dat vereist ook dat de wijkagent niet afwachtend is, initiatief neemt en
bijvoorbeeld telkens weer langs gaat bij een adres waarvan hij vreest dat problemen daar
kunnen verergeren.
De aard, ernst en gevolgen van de problemen die de wijkagent met zijn werk probeert te
voorkomen, lopen sterk uiteen. Daarmee kunnen ook de duur en complexiteit van de
preventieve activiteiten sterk variëren. De ene keer geeft hij eenmalig advies aan een
bewoonster over het hang- en sluitwerk in haar woning om inbraak te voorkomen of verwijst
hij een moeder naar een instelling voor opvoedingsondersteuning omdat zij zich zorgen maakt
over haar dertienjarige zoon. Een andere keer houdt een wijkagent zich wekenlang bezig met
een bewoner met ernstige psychiatrische problemen. Omdat hij er rekening mee houdt dat
deze man gewelddadig kan worden, gaat hij lange tijd vrijwel elke dienst bij de man langs om
de situatie in de gaten te houden. Ondertussen doet hij pogingen zorginstellingen tot de in zijn
71

ogen noodzakelijke stappen te brengen. Bij een al langer lopende burenruzie neemt hij de
bedreigingen die van beide kanten worden uitgesproken, zeer serieus. Omdat
Buurtbemiddeling deze zaak heeft opgegeven en de problemen alleen maar ernstiger lijken te
worden, gaat deze wijkagent hier regelmatig langs. Bovendien probeert hij de
woningbouwcorporatie te bewegen een van de betrokken buren elders woonruimte aan te
bieden in de hoop dat daarmee de problemen over zullen zijn.
Activiteiten van wijkagenten kunnen ertoe bijdragen dat escalatie van problemen wordt
voorkomen of dat ingrijpende middelen (zoals dwangmiddelen) moeten worden ingezet. In
het vorige hoofdstuk werden twee situaties beschreven waarin een persoon op het
politiebureau moest komen maar waarbij werd gevreesd dat dit met veel verzet, agressie of
geweld gepaard. In beide gevallen slaagden de wijkagenten erin de persoon op het bureau te
krijgen zonder dat dit gebeurde. Daarin slaagden zij dankzij hun persoonlijk gezag, directe
relaties en gedetailleerde kennis. Bovendien konden zij gebruik maken van het vertrouwen en
de reputatie die zij bij de betreffende personen in de loop van de tijd hadden opgebouwd.
Zoals in het onderzoek uit 2008 al werd geconstateerd, zijn deze preventieve werkzaamheden
van wijkagenten vaak wat ongericht en ongestructureerd, hoe belangrijk ze ook zijn en hoe
waardevol de effecten die daarmee geboekt kunnen worden. Ook blijft soms wat onduidelijk
welke problemen de wijkagent precies wil voorkomen.
Eerder werd het voorbeeld gegeven van een wijkagent die een oudere wijkbewoner leerde kennen
omdat deze vlak bij het politiebureau een ongeluk had met zijn fiets. De man maakte op de wijkagent
een verwaarloosde en vereenzaamde indruk. Nadat de man was hersteld van de gevolgen van zijn
ongeluk, bezoekt de wijkagent hem een paar keer thuis. Hij wil daarmee in de gaten houden hoe het met
deze man gaat en of hij niet in de problemen komt. Beide keren duurt het bezoekje overigens niet meer
dan een minuut of vijftien.

Een duidelijke analyse van de dreigende problemen ontbreekt in de regel. Wijkagenten gaan
bovendien zelden ‘proactief’ op zoek gaan naar problemen. Zij komen deze vaak min of meer
toevallig tegen. Soms is het niet meer dan ‘intuïtie’ die maakt dat de wijkagent aandacht aan
een bepaald geval gaat besteden. Achteraf kan overigens blijken dat deze intuïtie gebaseerd
was op onjuiste informatie, maar dat de wijkagent zo toch een situatie treft waarvan hij denkt
dat het goed is deze in de gaten te houden of preventieve maatregelen te (laten) nemen.
De aandacht van de wijkagent wordt gewekt door een mutatie over een kleine aanrijding in zijn wijk.
Een van de betrokken chauffeurs, een wat oudere man, bleek geen rijbewijs te kunnen tonen omdat hij,
zoals hij beweerde, binnen enkele dagen een nieuw rijbewijs zou krijgen. Vervolgens ging de wijkagent
na of over deze man meer bekend was. Hij besloot door te zoeken toen hij dacht te vinden dat de
adresgegevens die de man had opgegeven niet correspondeerden met gegevens uit de
bevolkingsregistratie. Daarop ging hij bij de gemeente na of daar iets bekend was over een nieuw
rijbewijs voor de man. Toen dat niet het geval bleek, besloot hij de man thuis te bezoeken. Daar
constateerde hij dat deze man vanwege zijn gezondheid niet meer zelf achter het stuur van zijn auto zou
moeten zitten. Hij regelde dat de sleutels van zijn auto bij een familielid kwamen. Deze preventieve
actie was oorspronkelijk ingegeven door een vaag gevoel dat echter gebaseerd was op onjuiste
informatie. De bevolkingsgegevens correspondeerden niet met de gegevens van de man omdat het
achteraf om twee verschillende personen bleek te gaan. Toch was de wijkagent blij dat hij er achteraan
was gegaan. Hij vertrouwde de man niet meer in een auto en had dat door inschakeling van familieleden
kunnen voorkomen.

In enkele gevallen blijft de achterliggende preventieve doelstelling tamelijk impliciet, maar
blijkt deze bij doorvragen wel aanwezig. Zoals eerder beschreven hanteert een van de
wijkagenten een eigen, informele afbetalingsregeling voor bewoners uit zijn wijk die te
maken hebben met een achterstallige boete. Deze wijkagent hanteert deze regeling omdat naar
zijn oordeel de landelijke regeling te rigide is en de betreffende personen soms verder in de
problemen brengt. De tijd en energie die deze wijkagent hierin steekt, zijn voor een belangrijk
deel bedoeld om deze problemen te voorkomen.
Vanwege het soms wat ongerichte karakter van deze preventieve activiteiten kan bij de
betrokken wijkagenten soms twijfel ontstaan of deze nog gerekend moeten worden tot
72

(politie)werk. Daarbij gaat het deels om de vraag waar de grens ligt tussen de
verantwoordelijkheden van politie en van andere (zorg)instanties. Soms speelt daarbij ook een
rol dat er slechts een vaag beeld bestaat van de problemen die moeten worden voorkomen.
In slechts enkele gevallen hanteren wijkagenten meer geëxpliciteerde preventiestrategieën.
Een voorbeeld daarvan werd eerder genoemd: een wijkagent die ingeschakeld wordt door een
moeder omdat zij zich zorgen maakt over haar zoon die mogelijk sympathie zou hebben voor
de ISIS-beweging. De wijkagent bedenkt een strategie om de situatie van de jongen te
doorbreken en hem structuur en afleiding te geven door hem bij een kickboksschool aan te
melden waarvan hij de eigenaar goed kent en vertrouwt.
Preventieve activiteiten van wijkagenten kunnen niet alleen op individueel, maar ook op
wijkniveau betrekking hebben. Zoals beschreven vreest een van de wijkagenten dat een
uitspraak van een rechter naar aanleiding van een pedozaak tot ernstige spanningen en
conflicten zou kunnen leiden in zijn wijk. Hij neemt daarom het initiatief om samen met
verschillende partners een aantal scenario’s op te stellen ter voorbereiding op eventuele
spanningen en om te voorkomen dat deze uit de hand zullen lopen. Uiteindelijk blijkt dit niet
nodig te zijn geweest.
In het vorige onderzoek werd beschreven dat destijds een van de wijkagenten lid was van een
wijkteam dat zich sterk richtte op de aanpak van fysieke verloedering in de wijk. De
veronderstelling was daarbij dat de aanpak van problemen in de fysieke leefomgeving
ernstige vormen van overlast en criminaliteit zou kunnen voorkomen.19 In de huidige situatie
zou de wijkagent deze werkwijze nog steeds willen hanteren. Verschillende omstandigheden
maken echter dat hij (tot zijn spijt) deze werkwijze niet meer kan uitvoeren: verandering van
wijk waardoor hij minder op de hoogte is van de situatie daar en de grotere afstand tot de wijk
waardoor hij daar minder vaak aanwezig is. Hij heeft het gevoel dat hij daardoor minder aan
preventie toekomt.
Om overigens verschillende redenen menen ook andere wijkagenten dat de mogelijkheden tot
preventie in hun werk minder zijn geworden. Zij wijzen daarbij onder meer op het verdwijnen
van de positie van jeugdagent (waar wijkagenten in het verleden vaak intensief mee
samenwerkten) en het afschaffen van schooladoptieprogramma’s. Beide waren in hun optiek
bij uitstek geschikt om contacten te leggen met de jeugd in hun wijk, hen te leren kennen, hun
persoonlijke bekendheid bij de jeugd te vergroten en problemen bij jongeren vroegtijdig te
onderkennen en indien nodig aan te pakken.
Niet alle wijkagenten houden zich in hun werk bezig met preventie. Voorwaarde voor deze
preventieve werkwijze is dat wijkagenten beschikken over gedetailleerde informatie over hun
wijk, over directe en persoonlijke contacten met bewoners, dat zij vaak aanwezig zijn in hun
wijk en juist op die punten actief zijn en initiatief nemen. De individuele wijkagent in dit
onderzoek die minder goed is geïnformeerd over zijn wijk en die het belang van nabijheid niet
onderschrijft, komt aan deze preventieve werkwijze niet toe. Voor zover hij problemen of
spanningen in een vroegtijdig stadium onderkent, beschouwt hij deze vaak niet als
politiewerk, maar als verantwoordelijkheid voor andere instellingen, met name op het terrein
van de zorg. De vrouw die de politie belde omdat zij bang was voor mishandeling door haar
man die bij de politie bekend staat vanwege zijn agressieve gedrag als gevolg van PTSS,
krijgt van deze wijkagent op straat te horen dat hij hier niks mee kan zolang er ‘niks gebeurd’
is en dat zij na het weekend een hulpverlenende instelling moet bellen.
Ook hier speelt de opvatting een rol dat de politie zich alleen zou moeten richten op zaken die
relevant zijn vanuit het oogpunt van een strafrechtelijke reactie. Zo meent een van de
19

Deze veronderstelling vertoont grote overeenkomsten met de theorie van de Broken Windows (Wilson &
Kelling, 1982).

73

wijkagenten dat hij niks kan doen zolang een jonge vrouw geen aangifte doet tegen een
(vermoedelijke) ‘loverboy’ door wie zij zich bedreigd voelt (en die haar eerder zichtbaar
mishandeld had):
‘Als je er sec naar kijkt, moet je constateren dat dit geen taak is voor de politie. Wij zijn er alleen voor
het strafrechtelijk traject. Als zij aangifte doet, komen wij weer in actie. Tot die tijd is het een taak voor
de maatschappelijke partners om gesprekken te voeren (-). Wanneer wij weer aan zet zijn, horen wij dat
vanzelf.’20

In dit laatste geval lijkt deze opstelling niet alleen ingegeven door een bepaalde opvatting
over de reikwijdte van politiewerk, maar ook door een gebrek aan initiatief en betrokkenheid.
Deze opvattingen spelen elders soms ook een rol. Ook daar krijgen wijkagenten vanuit hun
organisatie soms te horen dat ‘preventie niet meer hun zaak is.’ Deze laatste wijkagenten zijn
het met deze opvatting overigens niet eens en trekken mede op basis van hun betrokkenheid
toch hun eigen lijn.

6.2 Handhaving
Uit de vorige studie kwam naar voren dat alle onderzochte wijkagenten van mening waren dat
handhaving (bijvoorbeeld door het uitschrijven van een bon) er in hun werk gewoon bij hoort.
Tegelijk werd duidelijk dat de hoeveelheid aandacht die wijkagenten hieraan feitelijk gaven,
nogal uiteenliep. Dat beeld blijkt nog steeds te bestaan. Geen enkele wijkagent zegt dat
handhaving (ook in de eigen wijk) (geheel) aan anderen kan worden overgelaten. Toch
verschilt per wijkagent hoeveel tijd feitelijk aan handhaving wordt besteed. Aan de ene kant is
er een wijkagent bij wie dit (vrijwel) dagelijks gebeurt. Anderzijds zijn er wijkagenten die
gedurende de acht tot tien diensten dat met hen is meegelopen, nooit een bon uitschrijven.
Deze individuele werkstijlen zijn sinds het vorige onderzoek weinig veranderd.
Voor een van de onderzochte wijkagenten vormt handhaving een bijna vanzelfsprekend
onderdeel van zijn werk als hij bezig is met zijn dagelijkse fietstochten door zijn wijk.
Dagelijks spreekt hij mensen aan op straat, bijvoorbeeld vanwege hun verkeersgedrag, omdat
zij rommel op straat achterlaten of daar alcohol drinken. Hoewel hij mensen vaak alleen maar
waarschuwt of aanspreekt op hun gedrag, schrijft hij ook vrijwel dagelijks een bon uit. Zijn
beslissing om dat dan toch te doen, hangt vaak samen met de houding die de betreffende
persoon in zijn ogen heeft of wordt ingegeven omdat deze na waarschuwing zijn gedrag niet
aanpast. Ook morele oordelen wegen daarin soms mee (Terpstra, 2002). Ook vraagt hij
collega’s in de noodhulp wel eens een bepaalde persoon aan te houden of te bekeuren omdat
deze na herhaaldelijke waarschuwing zijn gedrag niet aanpast. Dat deze wijkagent met enige
regelmaat de ‘harde kant’ van politiewerk laat zien, wil niet zeggen dat hij geen oog heeft
voor andere aspecten. Integendeel, deze wijkagent is in zijn optreden vaak communicatief,
heeft oog voor individuele omstandigheden, veel geduld (ook in lastige omstandigheden) en
toont in meerdere vaak behulpzaam te zijn. Hij trekt in deze gevallen hierin echter een
duidelijke grens. Zo toont hij zich weinig toeschietelijk bij een woningsluiting, waar een
moeder en dochter op straat komen te staan. Het gaat hier echter om een familie die in zijn
ogen alle krediet heeft verloren: leden van deze familie zijn actief geweest in ernstige vormen
van drugshandel en –productie en hebben zij zich schuldig gemaakt aan bedreiging en
geweld.
Ook drie andere wijkagenten schrijven met enige regelmaat bonnen uit. Bij de eerste gebeurt
dit hoofdzakelijk bij parkeer- en verkeersovertredingen. Dit past in zijn noodhulpachtige
manier van werken. De twee anderen schrijven eveneens regelmatig bonnen uit, maar voor
een veel breder scala van gebeurtenissen, variërend van het dealen van drugs op straat tot
20

Voor de volledigheid, deze opvatting wordt overigens door enkele van zijn directe collega’s niet gedeeld.

74

overlastgevend gedrag rond een woning of het onjuist aanbieden van huisvuil op straat. De
ene wijkagent ziet het uitschrijven van een bon vooral als middel tot gedragsverandering,
bijvoorbeeld om de betreffende persoon te bewegen een beroep te gaan doen op
hulpverlening. Veronderstelling hierbij is dat sommige personen slechts hun gedrag willen
veranderen als er enige dwang wordt uitgeoefend.
Tot slot is er een wijkagent die tijdens de acht dagen dat zijn werk geobserveerd werd, geen
enkele keer een bon uitschrijft. Dit gebeurde bij het vorige onderzoek ook al. Toch zegt hij
handhaving wel als onderdeel te zien van zijn werk. Dat is in zijn opvatting onder meer nodig
om te voorkomen dat hij in zijn wijk de reputatie oploopt nooit hard te op te treden. In de
praktijk schrijft hij echter zelden een bon, zelfs niet in situaties die daarom lijken te vragen
(zoals bijvoorbeeld bij een man die zijn auto op de stoep parkeert en daar laat staan ook nadat
hij daarop door de wijkagent is aangesproken). In het beeld dat hij van zijn werk heeft, speelt
handhaving uiteindelijk dan ook een ondergeschikte rol. In zijn motivatie voor en trots op zijn
werk is (succesvolle) hulpverlening dan ook veel belangrijker: ‘daar doe je het voor.’

6.3 Veranderingen in werkwijzen
In hoeverre zijn de werkwijzen van de wijkagenten veranderd sinds het vorige onderzoek,
ruim tien jaar geleden? Bij de vorming van de basisteams werd als uitgangspunt gehanteerd
dat in het gebiedsgebonden politiewerk gebruik zou moeten worden gemaakt van
probleemgerichte, informatiegestuurde en contextgedreven werkwijzen (Kwartiermakers,
2012). Het onderzoek uit 2008 liet zien dat, uitgaande van de opvatting van Goldstein (1979)
over probleemgericht werken, de meeste wijkagenten hier niet aan toe kwamen. In dat
onderzoek werd geconcludeerd dat een dergelijke werkwijze nauwelijks van de grond kwam.
Een systematische analyse van (oorzaken van) problemen in de wijk en van beschikbare
informatie daarover, vond nauwelijks plaats. Van een programmatische werkwijze was
evenmin nauwelijks sprake. De meeste werkzaamheden van wijkagenten waren gericht op
vaak onvoorziene, acute en onverwachte gebeurtenissen. Hun aanpak was vaak primair
gericht op een korte termijn.
Uit recenter onderzoek naar het werk in de basisteams van de Nationale Politie bleek
eveneens dat, ondanks de ingrijpende organisatorische veranderingen die zich hebben
voorgedaan, van een probleemgerichte benadering in de praktijk weinig terecht komt. De
traditionele oriëntatie op noodhulp en op het afhandelen van (afzonderlijke) meldingen en
incidenten blijft in de basisteams groot. Het informatiegestuurde karakter heeft vooral geleid
tot formalisering van informatie- en communicatieprocessen (Terpstra et al., 2016: 176-177).
Deze bevindingen worden in dit onderzoek in grote lijnen bevestigd. Hoe goed sommige
wijkagenten ook geïnformeerd zijn over wat er in hun wijk speelt, er is in de regel geen
sprake van een probleemgerichte en informatiegestuurde werkwijze waarbij op basis van een
systematische analyse van informatie gerichte stappen worden gezet om ‘patronen van
problemen’ (Goldstein, 1979) aan te pakken. Deels bestaat onder wijkagenten ook
wantrouwen tegenover dergelijke geformaliseerde systeeminformatie. Te vaak zou die
volgens wijkagenten niet kloppen of achterhaald zijn. Zo is een van de onderzochte
wijkagenten op een gegeven moment erg verbaasd over een door een informatieafdeling
opgestelde lijst met veelplegers in zijn wijk, waarop veel namen van personen staan die hij
niet kent. Hij vraagt zich eerst af waarom hij zoveel veelplegers in zijn wijk heeft gemist. Bij
nader inzien echter blijkt de lijst vele fouten te bevatten: de meeste namen zijn van personen
die niet in zijn wijk blijken te wonen.

75

Belangrijker is nog dat de probleemgerichte en informatiegestuurde logica niet past bij de
werk- en denkwijzen van de meeste wijkagenten. Ten eerste zijn er wijkagenten die op basis
van gedetailleerde kennis van hun wijk en hun directe contacten met bewoners, bij meldingen,
vragen, problemen en signalen bij voorkeur zo snel mogelijk reageren door persoonlijk langs
te gaan bij de betreffende wijkbewoner om zich op de hoogte te stellen van de situatie.
Daarbij nemen zij vaak uitgebreid de tijd om met mensen te praten, winnen nadere informatie
in en schakelen eventueel andere instellingen in. Soms onderhouden zij het contact met de
betreffende wijkbewoner langere tijd tot de situatie zich heeft verbeterd. Juist met hun directe
reactie en hun grote persoonlijke betrokkenheid zijn zij vaak in staat problemen in een
vroegtijdig stadium te onderkennen en daar iets aan te doen (al is het maar om te voorkomen
dat deze erger worden). Van een systematische analyse van patronen van problemen, zoals
verwacht zou mogen worden op basis van Goldstein’s opvatting over Problem Oriented
Policing, is echter geen sprake. Het gaat hier vooral om een ad hoc wijze van werken.
Tegelijk is overigens deze directheid in hun reactie en optreden juist de kracht van hun
werkwijze.
Daarnaast is er een tweede werkwijze die maakt dat de logica van een probleemgerichte en
informatiegestuurde werkwijze niet past bij hoe een deel van de wijkagenten in de praktijk
opereert. Het gaat hier om wijkagenten die op grotere afstand van hun wijk staan, minder
goed geïnformeerd zijn en bij wie het snel reageren op meldingen een belangrijk deel van hun
werkwijze vormt. Eén van hen (overigens oorspronkelijk afkomstig uit een noodhulpdienst)
zet zich sterk af tegen wijkagenten die ‘weigeren om meldingen te rijden.’ Omdat in dit
basisteam als regel geldt dat ‘prio 1 is voor iedereen’ ziet hij het rijden van meldingen als de
kern van zijn werk. De (vermoedelijk deels zelf opgelegde) druk om op meldingen te
reageren, maakt dat deze wijkagent regelmatig met zijn auto buiten zijn wijk is te vinden, ook
bij situaties waarin andere collega’s beschikbaar zijn om op dezelfde melding te reageren. Het
gevolg is dat het regelmatig voorkomt dat de wijkagent met spoed naar een melding gaat
buiten zijn wijk, waarbij ter plaatse aangekomen wordt geconstateerd dat al meerdere
politieauto’s op de melding zijn afgekomen. De aanwezigheid van nog een auto lijkt daaraan
dan overigens niets toe te voegen. Opmerkelijk is dat dit voor deze wijkagent geen reden is
vervolgens direct weer weg te gaan, terug naar zijn wijk.
Zo komt er een melding dat personeel van een zwembad gelegen in een andere wijk wordt bedreigd. De
wijkagent rijdt hier snel naar toe. Ter plaatse blijken er al twee politieauto’s te staan. De personen die de
bedreiging hadden geuit, zijn inmiddels per auto vertrokken. Vervolgens gaat de wijkagent in de buurt
nog een minuut of twintig rondrijden om te kijken of de genoemde auto nog kan worden gevonden. Het
enige dat wordt aangetroffen is een andere politieauto die ook op zoek is naar de betreffende auto
(gebaseerd op veldwerknotities).

Ook bij een andere wijkagent doet dit patroon zich regelmatig voor. De ervaren druk om op
een melding te reageren, soms ook in combinatie met het niet willen missen van een mogelijk
‘spannende’ gebeurtenis, kan ertoe leiden dat het werk in de eigen wijk hieronder leidt.
De wijkagent heeft een ontruiming voorbereid van een kraakpand in zijn wijk. Tijdens deze ontruiming,
waarin drie personen worden aangetroffen die gesommeerd worden het pand te verlaten, komt een
melding dat elders een ‘extra wagen’ nodig is. De aanwezige politiemensen, waaronder de wijkagent,
snellen weg, de drie krakers verbaasd achterlatend, om met grote snelheid en soms tegen het
eenrichtingsverkeer naar de melding te rijden. Onderweg komt het bericht dat de melding een
fietsendiefstal op heterdaad betreft. De betrokken politiemensen realiseren zich dat deze actie wat
overbodig was. Er wordt echter niet teruggegaan naar het kraakpand om de ontruiming af te maken.
Men veronderstelt dat de krakers inmiddels zelf wel zijn vertrokken.

Ook deze sterk op het rijden van meldingen gerichte werkwijze staat ver af van de noties van
probleemgericht en informatiegestuurd politiewerk. Terwijl bij de eerstgenoemde werkwijze
op basis van gedetailleerde informatie en directe contacten aan de aanpak van uiteenlopende
problemen in de wijk wordt gewerkt (zij het dat het hierbij vaak om losse problemen gaat en
op basis van weinig gesystematiseerde informatie), ontbreekt dit nagenoeg in de
laatstgenoemde, op de traditionele noodhulp lijkende werkwijze. Deze wijkagent beschikt
76

nauwelijks over informatie over zijn wijk, directe contacten met bewoners zijn beperkt, met
als gevolg dat slechts het traditionele ad hoc reageren op meldingen resteert.
De werkwijzen van de onderzochte individuele wijkagenten kennen een grote mate van
continuïteit. De wijkagenten die zich ten tijde van het vorige onderzoek kenmerkten door hun
zichtbaarheid, benaderbaarheid en brede probleemoriëntatie, hun gedetailleerde kennis van de
wijk, hun grote betrokkenheid, persoonlijke relaties met veel bewoners, en het direct reageren
op signalen, vragen en meldingen door bij voorkeur persoonlijk langs te gaan, zijn op de
genoemde punten meestal weinig veranderd. De continuïteit in hun opstelling en werkwijze
treedt soms tot in detail op. Een van de wijkagenten werd in het vorige onderzoek omschreven
als ‘praktische moralist’. Ook nu heeft hij in zijn contacten met veel bewoners vaak een
moraliserende en opvoedende boodschap. Zijn werkwijze ten aanzien van personen in zijn
wijk die vanwege psychiatrische problemen extra aandacht vragen (onder andere door hen
frequent te (blijven) bezoeken en hun vertrouwen te winnen), is nagenoeg ongewijzigd. Een
andere wijkagent hanteerde een (informele) afbetalingsregeling ten aanzien van wijkbewoners
die hun openstaande boetes niet kunnen. Deze manier van werken heeft hij ruim tien jaar later
nog steeds.
Dat deze brede, persoonsgerichte werkwijze een combinatie vormt van verschillende
onderling samenhangende elementen kan worden geïllustreerd aan de hand van een concreet
voorbeeld. De wijkagent is met dit complexe geval lange tijd intensief bezig. Vele problemen
lopen hier door elkaar: overlast, zorgbehoevendheid, bedreiging, geweld, verslaving, diefstal,
beperkte verstandelijke vermogens, prostitutie, financiële problemen, verwaarlozing, fysieke
gezondheidsproblemen, vernieling en productie van drugs.
Een adres waar deze wijkagent vaak komt, is een huurwoning gelegen in een deel van zijn wijk met een
slechte reputatie en goedkope woningen waarin veel mensen met uiteenlopende problemen zijn
ondergebracht. Op dit adres woont een vrouw van rond de 35, die analfabeet is en af en toe in de
prostitutie zit. Zij heeft een drankprobleem, mogelijk ook drugsproblemen. In haar woning verblijft ook
een man, een ex-tbs-er van rond de 40, met eveneens drank- en drugsproblemen. Soms hebben deze
mensen een relatie met elkaar, soms zijn zij in ernstige ruzies en conflicten verwikkeld.
De eerste keer dat ik hier met de wijkagent kom, is naar aanleiding van een melding van een paar dagen
daarvoor dat de man onwel was geworden. Collega’s en een ambulance zijn aan de deur geweest, maar
de man wilde niet mee. De wijkagent gaat de eerste dienst die hij daarna heeft op het adres langs om te
kijken wat er aan de hand is. Wij bellen deze mensen rond 11 uur uit bed. Zij gaan meteen aan het
(zware) bier als ontbijt. Volgens deze mensen was er niks aan de hand: de man had een lichte
epilepsieaanval, heeft hij wel eens vaker, geen reden om met een ambulance mee te gaan. Nu hij er toch
is, probeert de wijkagent wat meer zicht te krijgen op hoe het verder met hen gaat. Vraagt of ze het wel
redden en vertelt hen dat als er problemen zijn dat ze niet moeten aarzelen hem te waarschuwen.
Een paar dagen later staan wij weer aan de deur, tot twee keer toe, maar er is niemand thuis. Later blijkt
dat de vrouw en man ruzie hebben en dat de vrouw bij een ander is ingetrokken. De wijkagent gaat op
het nieuwe adres langs. De vrouw zegt dat ze niks meer met haar (eerdere) vriend te maken wil hebben,
‘met de hele rotzooi en die vuile drugs (-): hij komt er nooit meer in.’ Al pratende laat ze ongemerkt
zien waar zij mee bezig is. Ze vertelt over dealers in bolletjes die ze goed kent, ze heeft haar nieuwe
‘partner’ zo ver gekregen te hebben dat hij haar een nieuwe telefoon heeft gegeven.
Een paar dagen later hoort de wijkagent van een hulpverleenster dat de vrouw weer in haar eigen
woning zit, samen met de voormalige tbs-er. De relatie tussen hen zou weer aan zijn. Er zijn nog steeds
problemen op dit adres. Zo is een steen door de voorruit gegooid. De hulpverleenster meent dat de twee
mensen ernstige verslavingsproblemen hebben en nauwelijks in staat zijn hun leven te structureren.
Wijkagent en hulpverleenster delen de opvatting dat hier sprake is van een onhoudbare situatie die wel
eens verkeerd zou kunnen aflopen. De wijkagent meent dat het het beste zou zijn als beiden, los van
elkaar, in een begeleid wonen zouden komen. Helaas, zo menen beiden, is een oplossing hier niet af te
dwingen en is de kans erg klein dat dit op vrijwillige basis zal lukken.
Nog diezelfde dag gaat de wijkagent er opnieuw langs om de ‘sfeer te proeven’. Hij ziet dit als
voorbeeld van een geval waar sprake is van allerlei persoonlijke problemen (verslaving,

77

zwakbegaafdheid, psychiatrie, etc.) maar waar hij als politie weinig mee kan. In zijn opvatting zou de
oplossing van de zorgsector moeten komen. Hij wil de zaak echter ook niet loslaten omdat hij vreest dat
er dan nog ernstiger problemen zullen ontstaan.
Bij dit bezoek aan het adres is de sfeer gespannen en opgefokt. Er ligt een onbekende man op een bank
die nauwelijks aanspreekbaar is. Het glas van de ingegooide ruit ligt bij elkaar geveegd in een hoek van
de gang. Met de ex-tbs-er gaat het niet goed. Hij zegt al zijn spullen kwijt te zijn, weggegooid door de
man waar zijn vriendin kort bij introk en waar ze een telefoon van kreeg. Later komen wij de ex-tbs-er
weer tegen op straat. In tranen legt hij aan de wijkagent uit dat hij niet meer weet hoe het verder moet.
Hij heeft niks meer, kan op dit adres niet blijven, wil dat ook niet vanwege de verslaving van de vrouw.
Hij zegt dat hij een paar dagen geleden expres spullen in een winkel heeft gestolen in de hoop dat hij
zou worden opgepakt, maar dat werkte ook niet. Pogingen om bij andere mensen elders in Nederland
onderdak te krijgen zijn op niks uitgelopen. Hij hoopt met een week geld te krijgen en dan weg te
kunnen en ergens een plekje te vinden. De wijkagent adviseert de man contact op te nemen met zijn
begeleider, maar deze boodschap wordt vermoedelijk niet opgevolgd.
De vrouw is deze keer bijna onaanspreekbaar. Ze wil dat iedereen zijn mond houdt want ze moet een tvserie zien, die keihard aanstaat. Het enige dat ze kwijt wil is dat ‘die tbs-er’ nu wel even in haar huis
kan blijven, maar dat die niet moet denken een relatie met haar te hebben en dat hij er echt uit moet
zodra die zijn geld heeft. Dit bezoek versterkt bij de wijkagent het gevoel dat het hier helemaal niet
goed gaat. Hij houdt er een ‘slecht gevoel’ aan over, maar weet opnieuw niet hoe hij de hulpverlening
zo ver kan krijgen hier iets aan te doen.
Een paar dagen later gaat hij opnieuw bij dit adres langs. Reden is dat bij een buurtbewoner een tvtoestel is gestolen en dat de naam van de vrouw is genoemd als verdachte. Ondanks het vroege tijdstip
zitten de man en vrouw weer aan het zware bier. De wijkagent wil dit onderwerp niet aanroeren (de
vrouw is per slot van rekening verdachte) maar ze begint er zelf over, verontwaardigd dat ze hiervan
verdacht wordt. Gesuggereerd wordt dat een of andere bij naam genoemde dealer de tv misschien zou
hebben gestolen. De wijkagent probeert de twee mensen aan te sporen ‘geen gekke dingen te doen’. Zijn
boodschap komt nauwelijks over tussen de shagwalmen, de vele blikken zwaar bier op tafel, het gekef
van hun hondje en de tv die keihard aan staat.
Hoe dicht de wijkagent ook op deze mensen zit, toch blijkt hij nog signalen te kunnen missen. Een
aantal dagen later komt uit een verhoor van een andere persoon terloops naar voren dat in deze woning
op zolder een hennepkwekerij zou zijn. De wijkagent gaat daarop met een collega naar de woning en
vraagt of hij even op zolder mag kijken. Volgens de vrouw zou de hennepkwekerij van de ex-tbs-er zijn;
de zolder is zijn ‘hobbyruimte’. Er worden vervolgens 150 oogstrijpe planten gevonden.
De wijkagent en ook ikzelf hebben al die tijd als wij in het huis waren, nooit henneplucht geroken. De
ontruiming van de hennepkwekerij leidt er overigens toe dat de vrouw bedreigd wordt door
vermoedelijk de eigenaar/financier van de hennep en dat vernielingen in de woning plaatsvinden. Zoals
de wijkagent zegt: ‘de soap gaat door!’ De woning wordt tijdelijk gesloten. De wijkagent hoopt dat dit
de eerste stap zal zijn naar begeleid wonen van de vrouw. Hij houdt er echter rekening mee dat dit
(opnieuw) niet zal lukken. (gebaseerd op veldwerkaantekeningen)

Naast continuïteit is in de werkwijzen van wijkagenten sprake van veranderingen. Deels
hangen deze samen met veranderingen in de organisatorische context (zie hoofdstuk 2). Bij
een deel van de wijkagenten leiden deze organisatorische veranderingen tot een (gevoel van)
isolement. Onder meer het sluiten van het lokale bureau, het ontstaan van het veel grotere
basisteam, het isolement op het nieuwe steunpunt ten opzichte van de rest van het team, soms
ook het verdwijnen van het vroegere hechte buurtteam dragen bij aan dit isolement. Ook de
toenemende formalisering van de onderlinge verhoudingen en de gegroeide afstand tot de
leiding spelen hierbij een rol (zie Terpstra et al., 2016).
Veranderingen in de werkwijzen van wijkagenten zijn deels ook gevolg van gewijzigde
verwachtingen over hoe zij zouden moeten werken. Voorbeelden daarvan zijn onder meer het
gebruik van formele opdrachten en van sociale media. De invoering van deze en andere
vernieuwingen gaat niet vanzelf (zie de eerdere hoofdstukken). Een deel van de wijkagenten
ervaart deze vernieuwingen als strijdig met hun vooral op persoonlijke kennis en directe
contacten gebaseerde werkwijze. In een enkel geval houdt de wijkagent (deels) vast aan zijn
eerdere werkwijze, ook al wordt die door anderen beschouwd als achterhaald en niet meer
geoorloofd. Zo besluit een wijkagent door te gaan met zijn afbetalingsregeling voor bewoners
met achterstallige boetes. Overigens zijn er teamchefs die voor dergelijke ‘afwijkingen’
78

begrip hebben en daarvoor ruimte laten, er vanuit gaande dat de wijkagent zelf in staat is te
bepalen of deze werkwijze in zijn situatie zinvol is.
Een van de belangrijke veranderingen in de werkwijzen van een deel van de wijkagenten is
dat zij vaker werkzaamheden verrichten omdat in hun optiek andere partijen steken laten
vallen. Zo besteden wijkagenten veel tijd en aandacht aan ernstig zorgbehoeftige ‘verwarde’
personen in hun wijk. Deze mensen zorgen niet alleen vaak voor veel overlast, maar lijken
soms ook een gevaar voor zichzelf en voor anderen. In de optiek van deze wijkagenten faalt
hier de zorgsector omdat zij voor deze zorgbehoevenden geen adequate goede zorg weet te
leveren. Deze wijkagenten realiseren zich dat zij voor de taken die deze complexe gevallen
oproepen, onvoldoende deskundigheid en middelen hebben. Toch blijven zij hier hun tijd en
aandacht aan besteden. Dit gebeurt omdat zij bang zijn dat de situatie ernstig uit de hand zal
lopen, om te zorgen dat er nog enig contact vanuit instellingen met deze personen blijft
bestaan, deels ook uit humane redenen. Het credo lijkt te zijn: wij kunnen weinig, maar
loslaten is hier voor de politie geen optie. De frustratie is er echter soms niet minder om.
Iets vergelijkbaars doet zich bij enkele wijkagenten voor ten aanzien van de recherche. Deze
wijkagenten zijn van oordeel dat de recherche in hun wijk te veel gaten laat vallen. Zo
constateert een wijkagent dat de recherche al vroegtijdig een onderzoek afbreekt naar een
overval op een snackbar in zijn wijk omdat er geen aanwijzingen zouden zijn over de
mogelijke daders. Hij ontdekt echter dat de recherche geen gebruik heeft gemaakt van de
beschikbare beelden op beveiligingscamera’s van een nabij gelegen winkel. Omdat de
recherche niet reageert op zijn mail hierover, gaat hij zelf bij de winkelier langs om de
beelden te krijgen. Deze zelfde wijkagent wordt er door een horeca-eigenaar op gewezen dat
haar restaurant regelmatig gebruikt wordt door (vermoedelijk) een groep helers. Hij gaat hier
zelf nader onderzoek doen opnieuw omdat de recherche op deze informatie niet reageert.
Eerder werd beschreven dat een wijkagent zelf onderzoek gaat doen rond een vermoedelijk
stash house in zijn wijk omdat hij er op voorhand al vanuit gaat dat de recherche hier pas iets
aan zal doen als er al veel bewijs klaar ligt. Twee van de wijkagenten hebben in hun wijk te
en met bewoners en winkeliers met opvallend dure woningen, auto’s en levenspatroon die
moeilijk in lijn zijn te brengen met hun formele inkomenspositie. Deze wijkagenten zouden
graag zien dat de recherche hier meer (en vooral zichtbaar) tegen optrad, ook omdat de
aanwezigheid van deze personen op de rest van de bewoners in de wijk een ‘ondermijnende’
invloed zou hebben. Om die reden zijn zij regelmatig bezig informatie te verzamelen en vast
te leggen over deze adressen. Onduidelijk is (ook voor henzelf) of dit ertoe bijdraagt dat de
recherche aan deze zaken aandacht gaat besteden.
Terwijl bij de meeste wijkagenten de continuïteit in hun werkwijzen groot is, geldt dit niet
voor anderen. Twee van hen hanteerden ten tijde van het vorige onderzoek een werkwijze die
ook gekenmerkt werd door nabijheid, goede informatie, veel contacten met bewoners, een
grote betrokkenheid en het direct reageren op problemen en vragen in de wijk. Hoewel beiden
nog steeds van oordeel zijn dat het wijkwerk op deze wijze moet plaatsvinden, slagen zij er
minder in dan in het verleden deze werkwijze ook te realiseren. De factoren en
omstandigheden die daaraan bijdragen, verschillen overigens (zie eerder hoofdstuk 2). Bij de
ene wijkagent spelen verandering van wijk, het verdwijnen van het vroegere wijkteam en de
grotere afstand naar zijn wijk (waardoor hij daar minder vaak is) een grote rol. Hij beschikt
daardoor ten tijde van dit onderzoek over minder informatie en heeft minder contacten met
bewoners. De andere wijkagent heeft nog wel dezelfde wijk als tien jaar geleden, maar heeft
als gevolg van de reorganisatie het gevoel minder erkenning te krijgen voor zijn werk. Dit uit
zich onder meer in een afgenomen betrokkenheid en als gevolg daarvan neemt hij minder
initiatief.

79

De grootste verandering in werkwijze is te vinden bij een derde wijkagent. Hij verzet zich in
zijn opvattingen sterk tegen wat hij noemt de ‘wijkagent oude stijl’ en beschouwt zichzelf als
een ‘wijkagent 2.0’. Zoals eerder beschreven, bestaat zijn werkwijze voor een belangrijk deel
uit het rijden van meldingen. Dit beschouwt hij als de kern van zijn werk. Zijn kennis van de
wijk en contacten met bewoners zijn tamelijk beperkt. Veel problemen doet hij af per telefoon
of e-mail, zonder bij de betreffende personen langs te gaan. Belangrijk doel van deze
activiteiten is het administratief vastleggen dat aan een verzoek of verplichting is voldaan.
Moeilijke gesprekken en complexe situaties lijkt hij bij voorkeur te vermijden, zoals een
gesprek met een oudere, veel overlast veroorzakende buurtbewoner, een gezin met kleine
kinderen waar een vuurwerkbom door de ramen is gegooid of een jonge vrouw die informatie
kwijt wil over iemand die in handen zou zijn gevallen van een ‘lovergirl’. Vragen om nader
informatie te verzamelen over problemen in zijn wijk (zoals politieke spanningen of
problemen op een opvanglocatie) doet hij kort af, zonder dat duidelijk is of hij de relevante
informatie heeft. Soms lijkt zijn werkwijze een verplichting waarbij het doel naar de
achtergrond is verdwenen, zoals bij zijn tweewekelijks bezoek aan een veelpleger.
Deze werkwijze lijkt nog het meeste op die van een ‘vermijder’ (avoider), zoals Muir (1977)
het noemt, hoewel er ook elementen in zitten van een zich terugtrekken (retreatism) en
ritualisme (om de terminologie van Merton (1968) te gebruiken). Deze werkwijze wordt deels
gelegitimeerd door te verwijzen naar de in cursussen voor wijkagenten geleerde term
Wijkagent 2.0. Daarnaast benadrukt deze wijkagent dat allerlei vragen en problemen die bij
hem terecht komen niet bij de politie (en ook niet hem als wijkagent) thuishoren. In zijn
opvatting is de politie ‘nooit probleemhouder’ en ‘nooit regiehouder’. Ook deze terminologie
heeft hij opgedaan in een cursus voor wijkagenten en functioneert als legitimatie om
verantwoordelijkheden af te schuiven en met collega’s van de noodhulp meldingen te kunnen
rijden.

80

Hoofdstuk 7 Samenwerking door wijkagenten

Wijkagenten nemen deel aan uiteenlopende vormen van samenwerking met andere
organisaties en instellingen, zo kwam in het onderzoek uit 2008 naar voren. Deze studie liet
bovendien zien dat de samenwerking met partners in de daarvoor liggende jaren een
duidelijke ontwikkeling had doorgemaakt (zie ook Terpstra & Kouwenhoven, 2004). Niet
alleen bleek de samenwerking met partners in die jaren te zijn toegenomen, de onderlinge
taak- en verantwoordelijkheidsverdeling tussen de betrokken partijen had zich bovendien in
meerdere opzichten verder uitgekristalliseerd. Tegelijk liet het onderzoek zien dat de
samenwerking vaak nog steeds voor een groot deel gebaseerd was op informele contacten en
onderling vertrouwen tussen vertegenwoordigers van de betrokken organisaties.
Hoewel er in de regel vanuit werd gegaan dat in het kader van het zich ontwikkelende lokale
integrale veiligheidsbeleid de regie en coördinatie van deze samenwerking bij de gemeente
hoorde te liggen en niet meer bij de politie, speelde in de praktijk en informeel de wijkagent
namens de politie hierin nog steeds een belangrijke rol. Zo had het initiatief tot de
samenwerking in veel gevallen bij de wijkagent gelegen.
Deze samenwerking vervulde voor zowel politie, als partners belangrijke functies. Tegelijk
bleek deze samenwerking in veel gevallen niet zonder fricties en problemen te verlopen. Zij
kostte vaak veel tijd (vooral als de visies en belangen niet helemaal parallel liepen), terwijl de
opbrengst voor wijkagenten niet altijd even duidelijk was. Wijkagenten hechtten meer aan de
samenwerking naarmate deze meer concrete opbrengsten had en minder vrijblijvend was.
Geconstateerd werd dat een belangrijk motief voor de politie om aan deze samenwerking deel
te nemen, was dat dit de mogelijkheid bood taken ‘weg te zetten’, dat wil zeggen door te
schuiven naar andere partijen.
Samenwerking vond door wijkagenten daarnaast plaats met (groepen) bewoners en winkeliers
uit hun wijk, soms binnen veiligheidsnetwerken waaraan ook verschillende andere
organisaties deelnamen. Drie functies van deze burgerparticipatie rond vraagstukken van
veiligheid en leefbaarheid in wijk en buurt zijn daarbij te onderscheiden. Deze functies zijn
informatieverstrekking door burgers aan politie en gemeente, het bevorderen van
zelfredzaamheid van burgers in de aanpak van problemen en het meepraten door bewoners en
ondernemers over prioriteiten en beslissingen rond de aanpak van onveiligheid in hun wijk
(zie ook Terpstra & Kouwenhoven, 2004). De eerste functie (burgers als ‘ogen en oren’ van
de politie) werd door wijkagenten in de regel als de belangrijkste beschouwd. De tweede
functie, zelfredzaamheid van burgers, riep bij wijkagenten vaak weinig herkenning op. Over
het meepraten door burgers oordeelden veel wijkagenten tamelijk negatief. Niet alleen kostte
deze vorm van samenwerking in hun ogen veel tijd en leverde deze tamelijk weinig op, maar
vaak ook hadden zij een nogal negatief beeld van burgers die wilden meepraten, bijvoorbeeld
als vooral lastige mensen en notoire klagers.
In dit hoofdstuk wordt nagegaan welke veranderingen sinds het onderzoek uit 2008 zijn
opgetreden in de betrokkenheid van wijkagenten bij deze vormen van samenwerking in hun
wijk. Daarbij komt eerst de samenwerking met partner instellingen aan bod (7.1), vervolgens
wordt ingegaan op samenwerking met (groepen) bewoners (7.2).

7.1 Samenwerking met partnerinstellingen
Omvang en vormen van samenwerking

81

Het beeld dat het vorige onderzoek opleverde over de samenwerking van wijkagenten met
partner instellingen en de actieve rol die zij daarin speelden, valt in dit onderzoek wat minder
positief uit. Hoewel verschillende van de wijkagenten nog steeds betrokken zijn bij
uiteenlopende vormen van samenwerking met andere organisaties in het kader van de aanpak
van veiligheidsproblemen in hun wijk, is in veel gevallen het aantal samenwerkingsverbanden
en –contacten erop achteruit gegaan, is de samenwerking minder intensief geworden, doen
zich daarin meer belemmeringen voor en zijn sommige wijkagenten in hun opstelling
terughoudender geworden, soms zelfs uitgesproken negatief. Het verschil met de situatie ten
tijde van het vorige onderzoek is hier dan ook opmerkelijk.
De huidige samenwerking van wijkagenten met partnerinstellingen vindt nog steeds op
uiteenlopende manieren plaats, variërend van eenmalig overleg (vaak naar aanleiding van
concrete incidenten), al dan niet periodiek bilateraal overleg en overleg met meerdere partijen
op structurele basis (zoals bijvoorbeeld een casusoverleg dat geregeld bij elkaar komt).
Belangrijkste samenwerkingspartners zijn voor wijkagenten de gemeente,
woningbouwcorporaties, onderwijs en zorg- en hulpverleningsinstellingen. De problemen in
wijk of buurt die in deze samenwerking centraal staan, zijn zeer divers en lopen uiteen van
(jongeren)overlast, huiselijk geweld, verkeersproblemen tot ‘verwarde personen’ of de aanpak
van drugspanden.
Terwijl ten tijde van het vorige onderzoek de variëteit in samenwerkingsvormen groot was,
lijkt een tendens tot standaardisering en formalisering opgetreden, onder meer onder invloed
van het landelijk beleid tot de vorming van sociale wijkteams. Hoe deze lokaal heten,
ingevuld zijn en functioneren, lijkt overigens nog steeds per locatie te verschillen. In veel
gevallen lijken deze wijkteams vooral gericht te zijn op de sociale sector, waarmee de rol van
de politie wat meer naar de achtergrond is verschoven.
Doelstellingen
Wijkagenten hanteren verschillende doelstellingen bij hun samenwerking met
partnerorganisaties. Vaak gaat het om een streven naar een ‘integrale aanpak’ van bepaalde
problemen waarbij de betrokken partijen elk vanuit hun eigen specifieke deskundigheid en
mogelijkheden proberen verschillende aspecten van het probleem tegelijk (‘integraal’) aan te
pakken. Om die reden komt op een gegeven moment een zogenaamde scenariocommissie
bijeen om na te gaan hoe een eventuele escalatie van conflicten en spanningen in de wijk kan
worden voorkomen naar aanleiding van een rechtszaak tegen een bewoner die wordt verdacht
van pedofilie. Verschillende partijen zijn bij deze bijeenkomst betrokken, waaronder de
politie, de woningbouw, het Openbaar Ministerie, verschillende afdelingen van de gemeente,
de regionale gezondheidsdienst, het buurtwerk, de woningbouwcorporatie en een
vertegenwoordiger van een bewonersorganisatie. In andere gevallen zijn de doelen van de
wijkagent om deel te nemen aan de samenwerking echter beperkter, bijvoorbeeld het
uitwisselen van informatie over problemen, personen en gebeurtenissen in de wijk. In een van
de gevallen vertonen deze doelen grote overeenkomst met wat wel wordt genoemd third-party
policing (Mazerolle & Ransley, 2005), waarbij derden door de overheid worden ingezet om
bij te dragen aan een beoogde maatregel of interventie.
Buurtbewoners klagen bij politie en gemeente over overlast in de buurt van twee coffeeshops. Er zou
worden gedeald, geblowd en er zou sprake zijn van wildpassen. Een deel van de bewoners eist daarom
dat de coffeeshops sluiten. De wijkagent en een medewerker openbare veiligheid van de gemeente
besluiten de eigenaren van de twee coffeeshops uit te nodigen voor een gesprek. Zoals zij van tevoren al
vreesden, ontkennen de twee coffeeshophouders dat zij hier een verantwoordelijkheid hebben. Tijdens
het gesprek proberen wijkagent en gemeentevertegenwoordiger de twee ondernemers er echter van te
overtuigen dat zij zelf (ook) maatregelen moeten nemen om de overlast tegen te gaan, bijvoorbeeld door
op hun kosten op de overlastplaatsen te laten surveilleren. Dit lukt pas als aan de ondernemers wordt
duidelijk gemaakt dat zij hier zelf ook een belang bij hebben. Vooral de suggestie helpt daarbij om de
surveillanten (private beveiligers) jasjes te laten dragen met het opschrift “Coffeeshop Toezicht”. Op die

82

wijze kunnen de twee coffeeshop mogelijk goodwill in de buurt opbouwen. De ondernemers besluiten
vervolgens op hun kosten private beveiligers toezicht te laten houden op straat in de omgeving van de
coffeeshops, onder de voorwaarde dat de gemeente in dit gebied ook BOA’s laat surveilleren en dat
private beveiligers en BOA’s zullen samenwerken in het toezicht.

Voor twee van de onderzochte wijkagenten is een belangrijk doel van de samenwerking met
andere instanties dat zo de hoeveelheid werk voor de politie in de hand kan worden gehouden
of zelfs kan worden teruggebracht. Dit gebeurt vaak in twee stappen. Eerst wordt gezocht naar
een herdefiniëring van taken of werkdomeinen van de politie en van andere instanties. Dit
gebeurt bijvoorbeeld door een strikte scheiding aan te brengen tussen politietaken en
verantwoordelijkheden van andere instanties. Eventuele werkzaamheden in de grijze zone
tussen politie en bijvoorbeeld de zorgsector worden daarbij als verantwoordelijkheid van de
laatstgenoemde beschouwd. De samenwerking met andere instanties wordt vervolgens
gebruikt om werkzaamheden die niet worden gezien als verantwoordelijkheid van de politie,
door te schuiven). In het ene geval heet het met betrekking tot parkeer- en verkeersoverlast
dan: ‘De komst van de stadswachten is voor ons een hele lastenverlichting.’ In een ander
geval waar het gaat om een meisje dat mogelijk in handen is gevallen van een loverboy, zegt
de betrokken wijkagent: ‘Dit is echt een zorgverhaal. De politie komt pas op het moment dat
het uit de hand loopt.’ Deze opstelling heeft niet alleen gevolgen voor de relatie met andere
instanties, maar leidt er ook toe dat de wijkagent een minder brede probleemoriëntatie
hanteert, zich meer beperkt tot een reactieve werkwijze en zich probeert te plaatsen in een
meer afstandelijke regierol (zie eerder hoofdstuk 4 en 6). Het moge duidelijk zijn, deze
opstelling wordt voor een belangrijk deel ingegeven door een organisatorisch eigenbelang van
politie of wijkagent. Bij de overige onderzochte wijkagenten is de druk van deze opvatting
voelbaar, maar zij laten hun werk er niet door bepalen.
Betrokkenheid
In lijn met het voorgaande is dat de betrokkenheid van de wijkagenten bij samenwerking met
externe partners in de aanpak van onveiligheid in hun wijk sterk uiteenloopt. Een van de
wijkagenten is betrokken bij meerdere vormen van overleg en netwerken met partners,
waaronder een sociaal wijkteam en een overlastteam. Hij neemt bovendien vaak het initiatief
om naar aanleiding van concrete problemen in zijn wijk contact op te nemen met
vertegenwoordigers van andere organisaties om hen te informeren, na te gaan of zij
aanvullende informatie hebben of om hen te betrekken bij een gezamenlijke aanpak. Zijn
eerder genoemde initiatief om een zogenaamde scenario-overleg bijeen te laten roepen in
verband met mogelijke spanningen in zijn wijk is hiervan een voorbeeld.
Voor andere wijkagenten geldt echter dat zij minder sterk betrokken zijn bij externe
samenwerking. Zo is er op één locatie wekelijks een overleg van het sociaal wijkteam. De
wijkagent zorgt dat hij wel altijd even bij de vergadering is, maar vertrekt meestal ook weer
na een kwartiertje. Zijn betrokkenheid bij samenwerking is minder groot dan in het verleden.
Reden is dat dit sociaal wijkteam meer dan zijn voorganger vooral opereert op het terrein van
de zorg. Ook bij verschillende andere wijkagenten is de betrokkenheid bij de samenwerking
met andere instanties beperkter dan ten tijde van het vorige onderzoek. Een van hen zegt dat
hij meer dan tien jaar geleden zaken ‘loslaat’ en niet meer bereid is de ‘gaten van anderen’ op
te vullen. Zo zegt hij naar aanleiding van een mishandeling van een jonge vrouw:
‘Vroeger bleef ik tot in lengte van dagen in zo’n zaak hangen, bleef ik er mee bezig omdat niemand
anders zich verantwoordelijk voelde voor het probleem. Dat doe ik nu niet meer. Als ik hierin blijf
hangen, dan ga ik andere professionals voor de voeten lopen. ’

Bij één wijkagent gaat dit zover dat hij probeert samenwerking met externe partijen in
belangrijke mate te vermijden. Hij lijkt potentiele partners vaak niet persoonlijk te kennen. Hij

83

beperkt zich er meestal toe burgers erop te wijzen dat zij met hun probleem niet bij de politie
moeten zijn maar bij bijvoorbeeld een hulpverlenende instelling.
Ook andere factoren spelen een rol bij deze groeiende afstand. Op meerdere locaties klagen
wijkagenten erover dat het niet goed lukt om met zorginstellingen tot een vruchtbare
samenwerking te komen bij de reacties op ‘verwarde personen.’ In sommige gevallen steken
wijkagenten hier veel tijd en moeite in, mede omdat de zorgsector het in hun ogen op dit punt
laat afweten. Pogingen om instellingen voor geestelijke gezondheidszorg een zorgtraject te
laten starten, de ‘verwarde’ persoon intensiever te laten begeleiden of deze op te laten nemen,
lopen tot frustratie van deze wijkagent op niks uit. Blijkbaar, zo meent een wijkagent ten
aanzien van een wijkbewoner waarbij sprake is van een zeer ernstige problematiek en
waarvan een grote dreiging uitgaat voor zowel de man zelf, als zijn omgeving, is de man er
volgens de betrokken psychiater ‘nog niet erg genoeg’ aan toe.
Samenwerking onder druk
Vergelijking van de huidige situatie met die ten tijde van het vorige onderzoek maakt
duidelijk dat de samenwerking van wijkagenten met andere partijen in de aanpak van
problemen in wijk en buurt onder druk is komen te staan. Verschillende factoren en
omstandigheden spelen daarbij een rol. Vooral op het platteland lijken de betrokken partijen
meer op afstand van elkaar te zijn gekomen. Vrijwel alle organisaties, niet alleen de politie,
hebben over de afgelopen jaren te maken gehad met processen van schaalvergroting en een
streven naar kostenbeheersing en efficiëntie. Mede als onderdeel daarvan hebben veel
organisaties besloten zich terug te trekken en meer op afstand te gaan functioneren. Het
gevolg daarvan is dat vertegenwoordigers van de verschillende instanties elkaar (op den duur)
niet meer persoonlijk kennen. Daarmee verdwijnt een belangrijke basis waarop in het
verleden de samenwerking gebaseerd was, namelijk directe, informele relaties en in de loop
van de tijd opgebouwd onderling vertrouwen.
Een van de wijkagenten vertelt dat hij onlangs te maken kreeg met een woningsluiting in zijn dorp. In
het verleden waren bij woningsluiting telkens dezelfde vertegenwoordigers van de betrokken instanties
(politie, gemeente, woningbouwcorporatie) aanwezig die elkaar persoonlijk kenden, elkaars opvattingen
en werkwijzen kenden en wisten wat zij aan elkaar hadden. Nu bleek dat de woningbouwcorporatie
geen lokale vertegenwoordiger meer stuurde, maar een landelijke specialist in woningsluiting. Geen van
de andere partijen kende deze man. Er was ook geen vooroverleg, zoals in het verleden altijd het geval
was. Hij kwam met zijn auto speciaal voor deze woningsluiting uit het Westen van het land waar zijn
hoofdkantoor is, bleek niet op de hoogte van de situatie, kende de andere aanwezigen niet, had over het
adres en de bewoners alleen informatie uit een computersysteem, verrichte zijn activiteiten en vertrok
weer. De wijkagent betreurt deze verandering. Naar zijn mening wordt zo de kans op maatwerk kleiner
en wordt het moeilijker andere dan standaardoplossingen te realiseren.

Op een van de onderzochte plattelandslocaties vond in het verleden intensieve samenwerking
tussen partijen plaats in een zogenaamd multidisciplinair overleg. In de huidige situatie
bestaat dit overleg alleen nog op papier. De uitholling van het overleg is geleidelijk gegaan.
De ene partij ging op afstand functioneren en besloot alleen nog te komen als het strikt nodig
was. Een andere partij wilde alleen nog komen als voldoende eigen cliënten werden
besproken. Gevolg was dat eerst de frequentie van het overleg minder werd, dat vervolgens de
tijd waarin geen overleg plaatsvind steeds langer werd, waarna nog slechts sprake was van
overleg op papier. Ten tijde van het veldwerk wordt door de wijkagent geprobeerd dit overleg
nieuw leven in te blazen.
Op een andere locatie is de terugtrekking van meerdere partijen geformaliseerd door een
onderscheid aan te brengen in een ‘binnen- en buitenschil’. De partijen uit de binnenschil
nemen nog regelmatig deel aan het overleg. De afspraak is dat de andere partijen (overigens
de meerderheid) die in de buitenschil vallen, alleen op afroep komen. Na verloop van tijd
blijkt dat de buitenschilpartners helemaal afvallen. Zij worden door de vaste deelnemers aan
het overleg niet meer ingeschakeld vanaf het moment dat de vroegere vaste
84

vertegenwoordiger een andere baan krijgt en niemand de nieuwe contactpersoon (voor zover
die er is) nog persoonlijk kent.
Niet alleen op het platteland doen zich ook andere ontwikkelingen voor waardoor de
samenwerking onder druk komt te staan. Twee van de wijkagenten besteden veel tijd en
aandacht aan de problemen van ‘verwarde personen’. Een van hen wordt er daarbij regelmatig
mee geconfronteerd dat de (geestelijke) zorginstellingen op grote afstand blijven en dat
daarmee in zijn ogen moeilijk afspraken zijn te maken. In zijn optiek krijgt hij rond ‘verwarde
personen’ werk dat eigenlijk tot de taken van zorginstanties hoort. Deze wijkagent constateert
dat vanwege bezuinigingen en het gevoerde beleid er gaten vallen in het lokale aanbod van de
sociale sector. Ook dat maakt in zijn optiek samenwerking lastiger dan in het verleden.
Nieuwe initiatieven rond samenwerking lijken slechts deels een antwoord op deze problemen.
Eerder werd gewezen op de invoering van de sociale wijkteams. Hoewel verschillende
wijkagenten hieraan deelnemen, ligt naar hun idee de focus in deze teams te veel op
hulpverlening waardoor zij daarin slechts een beperkte rol spelen. De opbrengst van dit
overleg voor de politie is naar hun idee te weinig.
Zoals eerder al werd beschreven, zal op twee locaties op termijn het politiebureau worden
gesloten. In plaats daarvan zal in het gemeentehuis een servicepunt van de politie komen. De
betrokken wijkagenten verschillen in hun verwachtingen over wat deze ontwikkeling kan
betekenen voor hun samenwerking met partners. De een is hierover tamelijk sceptisch, vooral
omdat hij vreest dat zijn eigen basisteam op afstand zal komen. De ander hoopt dat in het
nieuwe gemeentehuis ook de voor hem relevante partners hun werklocatie zullen krijgen,
waardoor de afstand tot hen kleiner zal worden en samenwerking gemakkelijker zal worden.
Interne factoren
De grotere afstand tot samenwerkingspartners is niet alleen een gevolg van externe
ontwikkelingen, maar hangt ook samen met factoren binnen de politieorganisatie. Deels gaat
het hier om de doorwerking van beleidsbeslissingen. Zo hadden twee wijkagenten in het
verleden veel contacten met basisscholen in het kader van ‘schooladoptie’. Dit betekende dat
wijkagenten (soms ook andere politiemensen) een paar keer per jaar op de school kwamen om
in de klas een bijdrage te leveren, bijvoorbeeld aan een les. Ook waren zij betrokken bij het
afnemen van de verkeersexamens. Op die manier leerden zij de kinderen kennen en leerden de
kinderen hen kennen als de wijkagent. Doordat zij daarmee met enige regelmaat op de school
waren, ontstond als vanzelf ook een relatie met leerkrachten en leiding. In de betreffende
basisteams wordt dit sinds een paar jaar niet meer als politiewerk gezien. De wijkagenten zijn
hier dan ook mee gestopt. Een van hen constateert dat langzaam er meer afstand is gekomen
tussen hem en de kinderen uit zijn dorp, en dat de ooit vanzelfsprekende en directe relatie met
leerkrachten en schooldirectie aan het verdwijnen is. Hij betreurt deze ontwikkeling. Hij ziet
deze contacten als investering op langere termijn. Zijn ervaring is dat het hem in zijn latere
contacten met (de wat oudere) jeugdgroepen in het dorp helpt als hij de leden van die groepen
al langer kent, bijvoorbeeld via contacten met de basisschool, al is het maar vrij oppervlakkig.
Hij vreest dat het loslaten door de politie van de contacten met basisscholen op den duur een
negatieve uitwerking zal hebben op de mogelijkheden informeel, op basis van persoonlijke
bekendheid en gezag, problemen met de jeugd in het dorp aan te pakken.
Interne en externe factoren kunnen elkaar in dit proces van groeiende afstand tussen wijkagent
en partners versterken. Een van de wijkagenten klaagt erover dat de directe relaties met
partners in de afgelopen jaren minder zijn geworden. Het in het verleden goed functionerende
multidisciplinaire overleg met partners is verwaterd. Ten tijde van het veldwerk is hij druk
bezig dit overleg nieuw leven in te blazen. Tegelijk reageert hij (samen met collega
wijkagenten uit zijn basisteam) echter niet op een initiatief vanuit de GGZ-sector om eens te
komen praten over betere samenwerking. Dit verzoek is afkomstig van een persoon die hij
85

niet persoonlijk kent. Het argument om niet op de uitnodiging in te gaan, is dat het verzoek te
vaag zou zijn en te laat aangekondigd. Op deze manier wordt de groeiende afstand tot partners
echter een zichzelf versterkend proces.
Ook de eerder beschreven veranderende opvattingen over de rol en taken van de wijkagent
spelen hierbij een rol. Volgens deze opvatting moet een strikte scheiding worden aangebracht
tussen politiewerk en de taken van andere instanties en dient de wijkagent de
samenwerkingsrelaties vooral te gebruiken om vragen en taken door te schuiven naar anderen,
zodat de politie de tijd krijgt zich met het ‘echte’ politiewerk bezig te houden. Alle
wijkagenten ervaren op een of andere manier deze druk om hun werk anders in te richten,
meer afstand te houden tot hun wijk en de relaties met partners anders te gebruiken. Tegelijk
gaan wijkagenten op verschillende manieren met deze druk om. Drie van de onderzochte
wijkagenten gaan door met de werkwijze die zij gewend waren, ook ten aanzien van de
samenwerking met partners. Twee van de wijkagenten zijn weliswaar nog steeds van oordeel
dat directe samenwerking met partners belangrijk is, waaronder het gezamenlijk optrekken bij
de aanpak van problemen in de wijk. Tegelijk zijn zij op dit punt minder actief dan in het
verleden. Een van de wijkagenten werkt nauwelijks samen met partners. Hij beroept zich
daarbij op de nieuwe verwachtingen ten aanzien van wijkagenten (de zogenaamde wijkagentnieuwe-stijl of wijkagent 2.0).

7.2 Samenwerking met burgers
Zoals in de inleiding tot dit hoofdstuk al werd genoemd, bleken in het vorige onderzoek alle
onderzochte wijkagenten op een of andere wijze betrokken bij vormen van burgerparticipatie
rond veiligheidsvraagstukken in hun wijk. Tegelijk werd in die studie duidelijk dat zij niet alle
vormen van burgerparticipatie even belangrijk vinden. Zij hechten wel veel waarde aan
burgers als ‘ogen en oren’ van de politie, maar niet of veel minder aan burgers die zich
bezighouden met ‘zelfredzaamheid’ of aan overleg met (groepen) burgers over wat de
veiligheidsproblemen in hun wijk zijn of welke prioriteiten moeten worden gekozen in de
aanpak daarvan.
Deze geringe betrokkenheid bij en belangstelling voor burgerparticipatie rond
veiligheidsthema’s komen in deze studie nog sterker naar voren. Een wijkagent die ten tijde
van het vorige onderzoek nog een neutraal tot wat wisselende opvatting had over
burgerparticipatie zegt nu dat hij ‘niet zoveel’ heeft met burgerparticipatie. Nu zegt hij het
’vreemd’ te vinden dat de politie zou moeten stimuleren dat burgers een opvatting over de
politie hebben en deze naar voren zouden moeten brengen. Hij noemt dit de ‘omgekeerde
wereld.’ Voor zover wijkagenten een duidelijk beeld hebben van wat burgerparticipatie op dit
terrein zou moeten inhouden, overheerst daarbij dat zij daaraan geen of slechts een beperkt
belang toekennen. In de wijk van een van de wijkagenten functioneert al langere tijd een
bewonersorganisatie. De betrokken wijkagent weet hier nauwelijks iets van en heeft daar ook
geen enkel contact mee. Bij een andere wijkagent overheerst het cynisme over participatie
door wijkbewoners. Het is misschien ‘wel een leuk idee, maar ik heb het al honderd keer
voorbij zien komen. Het zet geen zoden aan de dijk.’ Op grond daarvan doet hij bijvoorbeeld
niet mee aan een experiment voor bevordering van burgerparticipatie dat met externe
financiering in zijn eigen basisteam loopt en dat door de leiding van zijn team van harte wordt
gesteund.
De opvattingen van wijkagenten over burgerparticipatie en over hun betrokkenheid daarbij
verschillen per vorm van burgerparticipatie. Deze verschillen komen in grote lijnen overeen
met het beeld dat het eerdere onderzoek opleverde.
86

De belangrijkste functie die wijkagenten aan samenwerking met (groepen) burgers toekennen,
is dat deze relevante informatie voor de politie moet opleveren. Dit kan verschillende vormen
aannemen. In enkele van de wijken waren er in het verleden Buurtpreventiegroepen. Enerzijds
leverden die informatie aan de politie. Anderzijds hielden de leden van die groepen vaak ook
informeel toezicht in hun wijk op straat. Wijkagenten waren hier in het verleden tamelijk
positief over. Veel van die groepen slagen er echter niet in lang te blijven bestaan. Hun plaats
lijkt voor een belangrijk deel ingenomen door WhatsApp-groepen Buurtpreventie of
Wijkveiligheid (de benaming verschilt) die de laatste jaren op veel plaatsen in Nederland zijn
ontstaan. Buurtbewoners kunnen elkaar daarbij gemakkelijk attenderen op verdachte situaties
in de wijk en eventueel elkaar mobiliseren. Iedere groep kent een vaste coördinator die ook de
contacten onderhoudt met gemeente en politie.
Alle wijkagenten zijn tamelijk positief over deze groepen, juist omdat ze de politie concrete
informatie kunnen leveren. Vrijwel elke wijkagent kent wel een voorbeeld waarin een
verdachte situatie snel kon worden verholpen omdat leden van de WhatsApp-groep iets
verdachts hadden waargenomen en de politie hadden gewaarschuwd. Zo vertelt een van de
wijkagenten over een persoon die in zijn wijk bij vooral oudere personen aan de deur
probeerde nepartikelen te verkopen. Dankzij de alertheid van de groep kon de man snel
worden gelokaliseerd en aangehouden.
Hoe positief ook het oordeel is van wijkagenten over deze WhatsApp-groepen, tegelijk
houden zij afstand. In de regel beperken zij hun betrokkenheid tot de startfase, waarbij zij
eenmalig een voorlichtingspraatje houden aan de leden van de groep over wat de politie doet.
Verder zien zij de WhatsAppgroep als verantwoordelijkheid van de gemeente en niet van
henzelf. Als een coördinator veiligheid van de gemeente bij een bijeenkomst van de groep
wegens privéomstandigheden niet aanwezig kan zijn, weigert de betreffende wijkagent haar te
vervangen, zelfs als dit betekent dat de bijeenkomst niet door gaat en de groep daardoor
wellicht uiteen zal vallen en zal ophouden te bestaan. Op één locatie kunnen ook wijkagenten
lid zijn van de Whatsapp-groepen. De beide wijkagenten die hier werken, weigeren dit, vooral
omdat zij vrezen daaraan te veel tijd kwijt te zijn. Op een andere locatie besloot de wijkagent
verder afstand te houden tot de WhatsAppgroep in zijn wijk, omdat deze groep vooral bleek te
draaien om gezelligheid en het uitwisselen van nieuwtjes en roddels.
Al met al illustreert dit dat samenwerking met burgers die informatie oplevert door
wijkagenten wel als belangrijk wordt beschouwd, maar die waardering gaat niet zover dat
deze samenwerking (veel) tijd mag kosten, laat staan extra verantwoordelijkheid voor de
wijkagent mag opleveren. Bovendien kunnen wijkagenten hierbij de behoefte voelen enige
afstand te behouden. Dit spanningsveld tussen behoefte aan afstand en betrokkenheid keert
overigens op allerlei manieren terug in de relatie van wijkagenten met hun wijk (Terpstra,
2008a: 166-171; zie ook Bervoets & Bruinsma, 2017).
Terwijl wijkagenten vormen van burgerparticipatie die relevante informatie voor de politie
kunnen opleveren, belangrijk vinden (zij het dat zij hier weinig tijd aan willen besteden),
ontbreekt het enthousiasme voor een andere vorm van burgerbetrokkenheid, namelijk
zelfredzaamheid van burgers. Dit is een term die de meeste wijkagenten nog steeds weinig
zegt. Dat is in zekere zin opmerkelijk omdat de gedachte dat bepaalde taken niet bij de politie
thuishoren, maar beter door burgers zelf kunnen worden uitgevoerd, wel een notie is die bij
sommige wijkagenten sterk leeft. Deze gedachte sluit ook nauw aan bij het streven naar
zelfredzaamheid. Vermoedelijk slaat deze term echter toch niet aan omdat er bij de gedachte
van zelfredzaamheid vanuit wordt gegaan dat de politie nog steeds een belangrijke rol moet
spelen bij de ondersteuning van burgers (Denkers, 1993; Gunther Moor & Peeters, 1996;
Terpstra & Kouwenhoven, 2004). Daarentegen staat in het dominante denken over deze
thematiek vooral het afschuiven, wegzetten of doorgeven van taken centraal. Tegelijk zijn er
87

nog steeds vormen van burgerparticipatie in de veiligheidszorg die elementen van
zelfredzaamheid bevatten (denk bijvoorbeeld aan de hiervoor beschreven WhatsAppgroepen), maar die onder die noemer door de wijkagenten niet (meer?) worden herkend.
Afgaande op deze studie lijkt het er anno nu dan ook op dat de ooit geuite veronderstelling
(zie bijvoorbeeld Denkers, 1993) dat gebiedsgebonden politiewerk en de bevordering van
zelfredzaamheid een steeds sterkere band zullen krijgen, wel erg optimistisch is.
Overigens blijken er volgens deze studie nog steeds wijkagenten die in hun opvattingen ver af
staan van de gedachte dat de politie als het enigszins kan werkzaamheden moet afhouden en
aan burgers moet overlaten. Tijdens de observaties valt bijvoorbeeld op hoe één wijkagent
vaak burgers oproept om toch vooral de politie te bellen als er iets aan de hand is, ook als de
problemen relatief klein lijken (zoals sneeuwballen gooiende jongeren). Hij realiseert zich
daarbij dat de politie hier vaak niet zoveel mee kan. Toch vindt hij het belangrijk om van
bewoners te horen wat er speelt. Bovendien lijken zijn morele opvattingen over politiewerk
hierbij een rol te spelen. Hij wil voorkomen dat de politieorganisatie zich afsluit voor
problemen die vanuit politieperspectief misschien wel klein zijn, maar voor burgers niet. Hij
ziet het daarom als zijn verantwoordelijkheid als wijkagent ook bij dergelijke ‘kleine’
problemen en vragen te reageren.
Een derde vorm van burgerparticipatie waarmee wijkagenten te maken krijgen, betreft burgers
die mee willen praten en adviezen geven over wat de grootste problemen zijn in hun wijk en
welke prioriteiten politie en gemeente daarbij zouden moeten stellen. Hoewel er belangrijke
verschillen bestaan tussen wijkagenten in de mate waarin zij hierbij betrokken zijn, overheerst
toch dat zij aan het centrale doel van deze vorm van burgerparticipatie, namelijk inspraak over
prioriteiten en over de aanpak van problemen in hun wijk, weinig waarde toekennen. Twee
van de wijkagenten wonen regelmatig een overleg bij van de wijk- of dorpsraad. Zij
herdefiniëren de functie van deze raad echter in een meer instrumentele richting. Voor de een
geldt dat het hem niet zozeer gaat om de adviezen van deze raad, maar om de informatie over
problemen in de wijk die hij daar door zijn aanwezigheid kan opdoen. In plaats van dat de
dorpsraad hem adviseert, draait hij deze relatie om. Hij beschouwt zichzelf als adviseur van
deze raad. Ook de tweede wijkagent ‘gelooft niet zo in adviezen’. Hij probeert de leden van de
raad in te zetten voor doelen van de politie door hen informatie te verschaffen. Daarmee hoopt
hij ook andere bewoners te bereiken en begrip te kweken voor de aanpak van de politie. De
ene keer gaat het om onrust in de wijk rond de mogelijke terugkeer van een verdachte van
zedendelicten. In het andere geval gaat het om informatie over een sterk toename van het
aantal fietsendiefstallen in de wijk en over de aanpak van verwarde personen die op enkele
plekken in de wijk voor veel overlast zorgen.
De andere onderzochte wijkagenten zijn aanzienlijk negatiever over burgerparticipatie rond
veiligheid in hun wijk. Een van hen zegt nog wel een netwerk met bewoners belangrijk te
vinden (‘voor hen doe ik het ‘). In de praktijk let hij er overigens vooral op of het overleg voor
hem ‘nuttig’ is en ‘iets oplevert’. Eke keer nadat hij een overleg met bewoners heeft
bijgewoond, is hij hier echter uitermate negatief en cynisch over: ‘Het zijn altijd maar
dezelfde mensen, het gaat altijd over hetzelfde gezeik. Ze klagen alleen maar, de politie doet
niks, de gemeente doet niks. Maar ze doen zelf niks. (-) Neem dat gezeik over rattenoverlast.
Wat hebben ze zelf gedaan? Niks (-) Ze geven ook heel weinig informatie over die inbraken.
Namen geven ze niet. Kentekens geven ze niet. Wat moeten wij dan? Daar kunnen wij toch
niks mee?’ Hoewel deze wijkagent het overleg van bewoners in zijn wijk meestal bijwoont,
heeft zijn aanwezigheid een sterk ritueel karakter. Zijn opstelling straalt een gebrek aan
interesse en betrokkenheid uit:
Tijdens een bijeenkomst zijn meerdere leden van het buurtplatform aanwezig, evenals de wijkagent.
Buurtbewoners brengen naar voren dat ze de laatste tijd in de wijk last hebben van rondhangende
jongeren, het dealen van drugs en van vernielingen. De wijkagent toont zich weinig betrokken bij deze

88

bijeenkomst en mengt zich nauwelijks in het gesprek. Op een gegeven moment maken enkele van de
aanwezige wijkbewoners kritische opmerkingen over het functioneren van de politie en de wijkagent:
‘De politie is onzichtbaar geworden. Vroeger zag je de wijkagent altijd, nu kennen we hem niet eens
meer.’ De wijkagent reageert niet op deze opmerkingen. Hij is ondertussen bezig met zijn telefoon en
twittert dat hij op dat moment bij het buurtoverleg aanwezig is.

Een andere wijkagent heeft wel enig contact met BuurtBestuurt in zijn wijk, maar heeft daar
een tamelijk negatieve opvatting over. In zijn ogen levert dit contact te weinig informatie op.
De leden van dit wijkorgaan leggen volgens hem een te groot beslag op zijn tijd. Hij zegt dat
hij hen moet ‘afkappen, anders sta ik er aan het eind van de dag nog.’ Het liefste laat hij de
contacten met deze groep over aan de gemeente. Hij is ook erg verbaasd over de prioriteiten
die deze burgers aandragen als de belangrijkste in hun wijk. Deze stroken niet met wat hij zelf
als de grootste problemen van de wijk beschouwt.
Tot slot zijn er twee wijkagenten die het belang (‘nut’) van deze vorm van
bewonersparticipatie niet inzien, maar die daar in de praktijk ook geen tijd aan besteden. Zo
gaan zij nooit naar een bewonersoverleg en hebben daar ook geen contact mee. In een van de
gevallen speelt daar overigens een rol bij dat de wijkagent dit contact vermijdt omdat hij niet
betrokken wil raken in een conflict tussen het bewonersoverleg en de gemeente.

7.3 Slot
Zoals in de inleiding van dit hoofdstuk werd geconstateerd, liet het onderzoek uit 2008 zien
dat de samenwerking van wijkagenten met partnerorganisaties en (groepen) burgers een
duidelijke ontwikkeling en groei had doorgemaakt. Hoewel het toen in veel opzichten nog een
zoeken was naar de meest geschikte vormen waarin die samenwerking kon worden gegoten,
veel van die samenwerking afhankelijk was van informele en persoonlijke relaties tussen de
betrokken partijen en daarmee tamelijk kwetsbaar was, er zich in de praktijk tal van
problemen voordeed, was de algemene teneur dat er ten aanzien van íntegrale samenwerking
rond veiligheidsvraagstukken in wijk en buurt belangrijke stappen waren gezet (zie ook
Terpstra & Kouwenhoven, 2004).
Het beeld dat ontstaat op basis van deze studie verschilt hier in vele opzichten van. De politie
(vaak in de persoon van de wijkagent) lijkt zich meer te hebben teruggetrokken, meer afstand
te bewaren ten opzichte van samenwerkingspartners en het eigen belang meer centraal te
stellen. Korte termijn overwegingen (wat levert de samenwerking mij nu op?) wegen in veel
gevallen zwaar. Vooral samenwerking met (groepen) burgers wordt gezien als primaire
verantwoordelijkheid, niet van de politie, maar van de gemeente. Deze opstelling maakt dat
de feitelijke betrokkenheid van de onderzochte wijkagenten bij de verschillende vormen van
burgerparticipatie in de wijk, tamelijk gering is (geworden).

89

Hoofdstuk 8 Slotbeschouwing

In dit onderzoek is nagegaan hoe wijkagenten binnen de Nationale Politie invulling geven aan
hun werk en welke veranderingen zich daarin over de afgelopen jaren hebben voorgedaan.
Het eerdere onderzoek naar het dagelijkse werk van wijkagenten in Nederland (Terpstra,
2008a) heeft daarbij als vergelijkingspunt gefunctioneerd. In hoeverre gelden de bevindingen
en conclusies van toen nu nog?
In dit slothoofdstuk worden de belangrijkste bevindingen van deze studie op een rij gezet.
Deze liggen overigens in de regel in de lijn van die uit eerder onderzoek naar het functioneren
van basisteams binnen de Nationale Politie waarin werd ingegaan op het werk van
wijkagenten (Terpstra et al., 2016). Dit geeft aan dat de resultaten van deze studie een bredere
relevantie hebben dan alleen voor het beperkte aantal wijkagenten dat hier diepgaand werd
onderzocht.
Achtereenvolgens komen daarbij de volgende vragen en thema’s aan bod. Welke
veranderingen hebben zich over de afgelopen ruim tien jaar voorgedaan in de positie en het
werk van wijkagenten (8.1)? Wat komt in de praktijk van de oude en nieuwe ambities van het
gebiedsgebonden politiewerk terecht (8.2)? In hoeverre zijn de conclusies van het onderzoek
uit 2008 ook nu nog van toepassing (8.3)? Het hoofdstuk besluit met een beschouwing over
de ‘strijd om de wijkagent’ (8.4) en met enkele overwegingen die relevant lijken voor de
verdere ontwikkeling van het gebiedsgebonden politiewerk in Nederland.

8.1 Verandering en continuïteit
Deze studie maakt duidelijk dat in de positie en het werk van wijkagenten sprake is van zowel
verandering, als continuïteit. Grote veranderingen hebben zich, vooral sinds de invoering van
de Nationale Politie in 2013, voorgedaan in de organisatorische context waarbinnen
wijkagenten hun werk moeten doen. De invoering van de basisteams heeft geresulteerd in een
aanzienlijke schaalvergroting, is (of zal) vaak gepaard (ge)gaan met verandering van
werkplek (bijvoorbeeld door sluiting van bureaus of invoering van politieservicepunten),
veranderende relaties met collega’s en leidinggevenden en de komst van nieuwe functies die
direct raken aan de positie van de wijkagent (zie ook Terpstra et al., 2016).
Daarnaast zijn veranderingen opgetreden in de beleidscontext waarbinnen wijkagenten
moeten opereren. Dit heeft vooral geresulteerd in deels andere verwachtingen over hun werk
en hun positie. Daarbij wordt overigens voortgebouwd op al langer bestaande noties, zoals de
wijkagent als interne regisseur en het werken met opdrachten voor collega’s (zie Terpstra,
2008a). Deze verwachtingen lopen niet altijd parallel met de opvattingen die wijkagenten zelf
hebben over hun positie en werkwijzen. Dit kan ertoe leiden dat wijkagenten in toenemende
mate spanningen ervaren tussen hoe zij zelf hun werk zien en wat er (vanuit hun organisatie)
van hen wordt verwacht.
Naast deze veranderingen valt de continuïteit op. Zo is er geen fundamentele verschuiving in
de wijze waarop de meeste wijkagenten hun werk doen. Ook de problemen in wijk en buurt
waarop de wijkagenten zich in hun aanpak richten, zijn in grote lijnen onveranderd.
Hoogstens dienen zich telkens nieuwe vragen aan, waaronder etnische spanningen,
radicalisering of zogenaamde ondermijnende criminaliteit. Het duidt op het al in het vorige
onderzoek geconstateerde verschijnsel dat steeds nieuwe problemen en vragen op het bord
van de wijkagent worden gelegd. Dit past bij de toenemende druk die wijkagenten in hun
werk ervaren. Afgezien daarvan, bij de hier onderzochte wijkagenten is de aandacht voor deze

90

‘nieuwe’ problemen beperkt (en deze ontbrak overigens ten tijde van het vorige onderzoek
overigens ook niet geheel).
Daarnaast treden enkele andere ontwikkelingen op in het werk van wijkagenten. Deze hangen
deels samen met meer algemene veranderingen, zowel binnen, als buiten de politie. Er is
onder meer sprake van een geleidelijke formalisering van hun werk en van een groeiende
afhankelijkheid van computersystemen. Dat heeft in de optiek van wijkagenten zowel voor-,
als nadelen. Tot de eerste behoort onder meer de beschikbaarheid van MEOS en Chromebook,
waardoor het werken respectievelijk op straat en op een andere werklocatie (bijvoorbeeld een
buurthuis) gemakkelijker wordt. Tot het tweede horen de klachten van sommige wijkagenten
over een afvinkcultuur, verzelfstandiging van systeeminformatie of versterking van de (toch
al bestaande) neiging onder collega’s meer achter bureau en computer te zitten en steeds
minder op straat en in de wijk te zijn.
Ondanks het streven om wijkagenten een centrale positie te geven in hun basisteam
(bijvoorbeeld als interne regisseur), lijkt hun in het vorige onderzoek geconstateerde
isolement nog steeds aanwezig. Dat geldt zowel intern, als extern. Vanwege onder meer
schaalvergroting, het opheffen van kleine bureaus en van speciale wijkteams is de afstand van
wijkagenten tot hun directe collega’s vaak eerder groter geworden. Ook de relaties tot
noodhulp en vooral recherche (en de mogelijkheden hen in te schakelen bij de aanpak van
problemen in de wijk) blijven vaak moeizaam. De belemmeringen zijn hier eerder groter
geworden. Zo blijft wederzijdse informatieoverdracht tussen wijkagenten en recherche een
lastig punt. Extern is de afstand van een deel van de wijkagenten tot hun wijk eveneens
toegenomen. Verschillende factoren hebben daaraan bijgedragen, waaronder grotere
reisafstanden tussen bureau en wijk en de (ervaren) toename van bureauwerk. Daarnaast
wordt de samenwerking met partners nu meer gekenmerkt door afstand en soms ook door
meer terughoudendheid van de kant van wijkagenten.
De ervaren afstand tussen wijkagenten en de leiding van hun team is vaak eveneens
toegenomen. Nieuwe functies zijn in de basisteams gecreëerd die formeel geen
leidinggevende taak hebben, maar die wel vaak als zodanig worden geïnterpreteerd en
ervaren. In veel gevallen leidt de komst van deze nieuwe functies tot onduidelijkheid over
verantwoordelijkheden, hier en daar ook tot spanningen en conflicten.
Op individueel niveau kennen de opvattingen van wijkagenten over hun werk een grote mate
van continuïteit. Dat geldt vaak ook voor de door hen gehanteerde werkwijzen. Bij de meeste
wijkagenten blijft veel nadruk liggen op nabijheid, persoonlijk contact met bewoners,
informele contacten met partners en directheid in reageren op vragen. Deze continuïteit treedt
soms zelfs op in kleine details die de werkwijze van de individuele wijkagent kenmerken. In
enkele gevallen is in vergelijking met de situatie ten tijde van het vorige onderzoek wel een
verandering in de opstelling van de wijkagent zichtbaar. De ene wijkagent lijkt onder invloed
van de reorganisatie van de Nederlandse politie nog zoekende naar de invulling van zijn
nieuwe positie. Een andere wijkagent is nogal teleurgesteld over de veranderingen, iets dat
zijn opstelling bij het werk negatief beïnvloedt.
Evenals in het vorige onderzoek komt ook nu onder wijkagenten de grote variëteit in
werkwijzen en werkstijlen duidelijk naar voren. Deze variëteit in werkstijlen laat zich
(opnieuw) beschrijven naar twee dimensies, namelijk de mate van communicatief optreden en
de mate waarin (ook) aandacht wordt besteed aan handhaving. Met deze twee dimensies
hangen andere verschillen tussen wijkagenten samen, zoals met betrekking tot de breedte van
hun probleemorientatie of de gedetailleerdheid van de informatie die zij hebben over hun
wijk. Ook de mate waarin zij zich bezighouden met de problematiek van ‘verwarde
personen’(ook wel ‘zorgwekkende zorggevallen’), met preventie of waarin zij hun werk
opvatten als beperkt tot het strafrechtelijk traject, hangt hiermee samen.

91

Sterker dan in het vorige onderzoek komt hier de verscheidenheid in de betrokkenheid van
wijkagenten naar voren. Liet het vorige onderzoek nog een grote betrokkenheid zien bij alle
onderzochte wijkagenten, nu is deze bij enkele van hen aanzienlijk minder. De achtergronden
van dit verlies van betrokkenheid lopen overigens uiteen. Deels liggen deze in het
reorganisatieproces dat de politie de afgelopen jaren onderging en de wijze waarop enkele van
de wijkagenten dit persoonlijk hebben ervaren. Deels hangt de geringe(re) betrokkenheid
samen met de opvattingen van de betreffende individuele wijkagent.

8.2 Oude en nieuwe ambities
In het onderzoek onder wijkagenten uit 2008 werd op basis van een analyse van beschikbare
(inter)nationale literatuur onderscheid gemaakt in vijf kenmerken van het gebiedsgebonden
politiewerk. Achtereenvolgens gaat het hier om een focus van de politie op een breed scala
van problemen, nabijheid, een preventieve (naast een reactieve) benadering en samenwerking
in de aanpak van problemen met andere partijen. Daarnaast hanteert de Nationale Politie sinds
haar oprichting enkele uitgangspunten die ook (of misschien wel juist) relevant zijn voor het
gebiedsgebonden politiewerk (Kwartiermakers, 2012).
In deze paragraaf gaan wij op basis van de voorgaande hoofdstukken eerst na wat er van de al
langer bestaande ambities terecht komt in het werk van de wijkagenten en welke
veranderingen zich daarin hebben voorgedaan. Vervolgens komen de ‘nieuwe’ ambities aan
bod.
Probleemoriëntatie
De studie uit 2008 liet zien dat wijkagenten zich in hun wijk bezighielden met zeer
uiteenlopende problemen. Door uiteenlopende omstandigheden leek de diversiteit van de
problemen die op het bord van de wijkagent kwamen, bovendien toe te nemen. Hoewel
handhaving in de regel door wijkagenten werd gezien als onderdeel van hun werk (deels in
afwijking van de beeldvorming daarover), bleek de hoeveelheid tijd die daaraan feitelijk werd
besteed per wijkagent sterk uiteen te lopen.
Het huidige onderzoek laat zien dat bij een deel van de wijkagenten nog steeds sprake is van
een brede probleemoriëntatie. Hierbij doen zich tegenstrijdige ontwikkelingen voor. Enerzijds
gaat de al eerder geconstateerde ontwikkeling door dat wijkagenten in hun werk telkens te
maken krijgen met nieuwe problemen, waarvan verwacht wordt dat zij er iets aan zullen doen.
Soms is dit bij gebrek aan adequaat optreden van andere instanties (zoals op sommige locaties
waar de problematiek van ‘verwarde personen’ van wijkagenten soms veel tijd en energie
vraagt). Afhankelijk van de wijk en de problemen die zich daarin voordoen, wordt van hen
ook een rol gevraagd in onder meer de aanpak van interetnische spanningen en het signaleren
van radicalisering. Hoewel zij de term zelf niet hanteren, besteedt een deel van de
wijkagenten ook aandacht aan verschillende aspecten van wat wordt genoemd
‘ondermijnende criminaliteit’, zoals bijvoorbeeld hennepkwekerijen, leden van onwenselijke
motorbendes of louche bedrijven, onder meer in de horeca. Overigens zijn dit voor
wijkagenten vaak geen nieuwe thema’s.
Bij wijkagenten die zich met deze laatstgenoemde thema’s bezighouden (bijvoorbeeld door
hierover informatie te verzamelen en door te geven aan andere partijen), valt vaak opnieuw
hun tamelijk geïsoleerde positie op. De samenwerking, afstemming en informatieoverdracht
tussen wijkagenten en districts- en regiorecherche zijn beperkt, ook als de wijkagent bij
voortduring probeert de recherche te informeren en te betrekken. Terugkoppeling door de
recherche naar aanleiding van aangeleverde informatie vindt in de optiek van deze
wijkagenten zelden plaats. Daarentegen constateren wijkagenten (nog steeds) dat de recherche
92

met een onderzoek in hun wijk bezig kan zijn zonder dat zij daarvan op de hoogte zijn. Ook
zien zij soms dat de recherche bij gebrek aan lokale kennis fouten maakt of dreigt te maken.
Actieve wijkagenten proberen soms missers van de recherche te corrigeren, bijvoorbeeld in de
relatie met slachtoffers of familieleden. Gegeven de reacties daarop is het opmerkelijk dat
wijkagenten zich hier nog steeds mee bezighouden. Het lijkt hen soms niet in dank te worden
afgenomen door specialisten elders in de organisatie.
Anderzijds bestaat er mede onder invloed van de kerntakenopvatting druk op wijkagenten om
problemen en vragen van burgers af te houden en door te schuiven naar andere partijen. Deze
tegenstrijdige ontwikkelingen draagt bij aan grote verschillen tussen individuele wijkagenten.
Op dit punt is de diversiteit onder wijkagenten groter dan ten tijde van het vorige onderzoek.
Dat hangt niet alleen samen met de hier beschreven tegenstrijdige ontwikkeling. Het vorige
onderzoek leverde het beeld op van wijkagenten die zeer betrokken waren bij de problemen in
hun wijk en daarom niet gauw ‘nee’ zeiden. Mede om die reden waren zij allen betrokken bij
de aanpak van zeer uiteenlopende problemen. Nu zijn er ook wijkagenten die (overigens om
verschillende redenen) meer afhoudend zijn en eerder proberen vragen en problemen te
vermijden. Zij houden zich met veel minder diverse problemen bezig.
Nabijheid
De opvattingen van de meeste wijkagenten over het belang van nabijheid, zichtbaarheid en
aanspreekbaarheid voor bewoners van hun werkgebied zijn niet ingrijpend veranderd sinds
het vorige onderzoek. Nog steeds kennen de meeste van hen aan aanwezigheid in de wijk en
persoonlijk contact met bewoners een centrale betekenis toe. In tegenstelling tot het vorige
onderzoek is er in deze studie echter ook een wijkagent die aan deze aspecten minder belang
toekent. Dat hangt samen met zijn opvatting over wijkwerk, deels met zijn beperkte
betrokkenheid bij zijn wijk.
In de praktijk blijkt de feitelijke hoeveelheid tijd die wijkagenten in hun wijk doorbrengen
beperkt en (nog) minder te zijn geworden. Die afname hangt samen met verschillende
factoren: de feitelijke afstand tussen bureau en wijk is in sommige gevallen toegenomen, de
betrokkenheid en motivatie van enkele onderzochte wijkagenten staan (al dan niet tijdelijk)
onder druk onder invloed van organisatorische veranderingen en (in één geval) de opvattingen
van de wijkagent over zijn werk, die nabijheid als minder belangrijk ziet. Deze factoren
dragen ertoe bij dat er duidelijker twee categorieën wijkagenten zijn te onderscheiden: meer
en minder nabij in hun wijk.
Het verzamelen van informatie over de wijk en haar bewoners is nog steeds een belangrijk
doel van het gebiedsgebonden politiewerk. Ook in deze studie valt op dat de werkwijzen van
wijkagenten om aan informatie over hun wijk te komen, vaak informeel zijn en soms een wat
ongerichte en weinig gestructureerde indruk maken. Desalniettemin, de meeste van de
onderzochte wijkagenten zijn nog steeds goed op de hoogte van wat er in hun wijk speelt,
welke verhoudingen daar gelden en welke (groepen) personen voor problemen zorgen. In
vergelijking met het vorige onderzoek zijn er nu echter ook enkele wijkagenten die minder
kennis en informatie hebben over hun wijk. Soms gaat het hier wellicht om een tijdelijke
situatie. In één geval lijkt dit echter samen te hangen met de opvattingen en beperkte
betrokkenheid van de betreffende wijkagent bij zijn wijk en daarmee een meer permanent
karakter te hebben.
De strategieën van wijkagenten om aan informatie over hun wijk te komen, zijn weinig
veranderd. Er is hierop één uitzondering, namelijk een wijkagent die actief is met sociale
media. Hij slaagt er op die wijze in relevante informatie over zijn wijk te krijgen. Burgers
gebruiken deze media ook om hem erop te wijzen dat in de sociale media informatie wordt
verspreid over bepaalde situaties en gebeurtenissen in zijn wijk.

93

Meerdere van de onderzochte wijkagenten vrezen dat het op termijn moeilijker zal worden
aan de eisen van nabijheid en een goede informatiepositie te (blijven) voldoen. Deels hangt
dat samen met de ervaren grotere afstand tussen politie (basisteams) en wijk. Er zijn daarnaast
concrete aanleidingen waarom wijkagenten deze ontwikkeling vrezen, waaronder het feit dat
zij activiteiten hebben moeten afstoten die zij juist voor dat doel belangrijk achten. Deze
punten versterken bij sommige wijkagenten het gevoel dat hun eigen organisatie soms het
realiseren van nabijheid en aanspreekbaarheid lastiger maakt. Dat is overigens deels een
onbedoeld effect van de organisatorische verandering. Zo konden in het verleden wijkagenten
putten uit de vele kennis en informatie die andere leden van het basisteam hadden. Veel
teammedewerkers werkten al lang op het relatief kleine team, kwamen soms uit de zelfde
streek waardoor zij (soms vanuit een ver verleden) goed op de hoogte waren van de lokale
situatie en verhoudingen. Met de schaalvergroting, het sluiten van lokale politiebureaus en de
groeiende mobiliteit van politiemensen is deze ooit rijke bron van informatie voor
wijkagenten geleidelijk aan het opdrogen.
Aanpak van problemen
In het vorige onderzoek bleek dat veel wijkagenten preventie zagen als (kern)onderdeel van
hun werk. In de praktijk bleef de invulling van deze preventieactiviteiten echter beperkt en
bestond veelal uit ad hoc maatregelen die weinig waren uitgewerkt. Het huidige onderzoek
komt tot overeenkomstige bevindingen. Van geëxpliciteerde preventiestrategieën met een
daaraan ten grondslag liggende probleemanalyse is slechts beperkt sprake. Toch, en dat ligt in
de lijn van het vorige onderzoek, is een deel van de activiteiten van wijkagenten te scharen
onder de noemer preventie (hoewel zij deze term meestal niet gebruiken). Daarbij wordt in de
regel geprobeerd door directe persoonlijke contacten problemen te voorkomen of in een
vroegtijdig stadium bij te sturen.
Verschillende factoren lijken een rol te spelen bij deze beperkte aandacht voor preventie. In
het vorige onderzoek werd al geconcludeerd dat grenzen in de kennis en deskundigheid van
wijkagenten hierbij een belangrijke rol speelden. Bij wijkagenten is soms ook enige
verwarring of zij een bepaalde (preventie)activiteit wel moeten zien als politiewerk en dus als
hun verantwoordelijkheid. Twee van de onderzochte wijkagenten menen dat preventie
helemaal geen politietaak is en dat politiewerk zich zou moeten beperken tot handhaving,
repressie en activiteiten die passen in het strafrechttraject. Zoals eerder geconstateerd zijn er
nu ook wijkagenten die op meer afstand staan van hun wijk en haar bewoners (om overigens
verschillende redenen). Dat maakt dat zij over minder gedetailleerde informatie over hun wijk
beschikken en daardoor minder aanknopingspunten zien voor preventieve activiteiten. Dat
wordt versterkt als een wijkagent probeert taken te vermijden die niet passen in zijn beperkte
opvatting over politiewerk. Juist preventie zoals opgevat door veel wijkagenten vergt niet
alleen gedetailleerde informatie, maar ook betrokkenheid en een actieve opstelling. Preventie
vraagt bovendien vaak om samenwerking met andere instanties. Met deze samenwerking
wordt echter terughoudender omgegaan.
Samenwerking
Het onderzoek uit 2008 liet zien dat wijkagenten actief deelnamen aan
samenwerkingsverbanden rond de aanpak van lokale veiligheidsproblemen. In veel gevallen
lag het initiatief tot oprichting van zo’n netwerk (mede) bij hen. In de praktijk liep de
betrokkenheid van wijkagenten uiteen. Dit hing onder meer samen met de opvattingen van
wijkagenten: zagen zij hun werk meer als een eerste of als een tweedelijnsfunctie?
Samenwerking bleek niet altijd zonder problemen te verlopen. In de praktijk was deze soms
stroperig, zorgden verschillen in opvattingen en belangen voor wrijving en soms was sprake
van enige vrijblijvendheid. De positie van wijkagenten in deze samenwerkingsverbanden
94

werd gekenmerkt door ambivalentie. Enerzijds werden samenwerkingsverbanden vanuit de
politie gezien als mogelijkheid activiteiten ‘weg te zetten’ (af te schuiven), anderzijds bleek in
de praktijk de informele regie van de netwerken opvallend vaak bij een wijkagent te blijven
die daaraan meestal enthousiast invulling gaf.
Dit onderzoek laat zien dat deze samenwerkingsverbanden nog altijd een voorname rol spelen
in de aanpak van veiligheidsproblemen in wijk en buurt. Zij vervullen belangrijke doelen in
de aanpak van deze problemen, zoals het uitwisselen van relevante informatie, het betrekken
van verschillende partijen bij een gezamenlijke aanpak en het doorbreken van een beperkte of
verkokerde werkwijze. Ook vanuit de politieorganisatie worden deze netwerken nog steeds
gezien als mogelijkheid bepaalde werkzaamheden over te dragen.
Tegelijk geeft dit onderzoek een minder positief beeld van de wijze waarop wijkagenten nu in
deze samenwerkingsverbanden opereren en hoe deze veiligheidsnetwerken functioneren. In
vergelijking met ruim tien jaar geleden lijkt er op de onderzochte locaties minder
samenwerking plaats te vinden en is de samenwerking minder intensief. Verschillende
factoren spelen daarbij een rol. De afstand tussen politie en partners lijkt op verschillende
locaties te zijn toegenomen, vooral op het platteland. Met deze groeiende afstand is de relatie
tussen partners meer geformaliseerd. Daardoor is er minder ruimte voor informele relaties en
persoonlijk vertrouwen. In het verleden bleken juist die elementen belangrijke bouwstenen te
zijn voor succesvolle interorganisationele samenwerking (Terpstra & Kouwenhoven, 2004).
Bovendien is het accent in netwerken op wijk- en buurtniveau deels verschoven naar de zorgen sociale sector, waardoor de politie daarin een minder centrale positie heeft gekregen. Het
enthousiasme over samenwerking uit de pioniersfase lijkt wat verdwenen. Ook verschillende
wijkagenten zijn terughoudender geworden in hun deelname aan deze lokale netwerken.
Twijfel over de opbrengst daarvan, maar ook de vraag of dit nog politiewerk is, draagt daar
aan bij. Op de achtergrond speelt daarbij soms het streven naar een concentratie op kerntaken
een rol of het stoppen met bepaalde samenwerkingsactiviteiten.
Ook ten aanzien van samenwerking met (groepen) burgers lijkt de animo onder wijkagenten
te zijn teruggelopen. In het vorige onderzoek bleek dat wijkagenten de meeste waarde
hechtten aan burgerparticipatie waarin burgers optraden als ‘ogen en oren’ van de politie om
zo de politie aan informatie te helpen. Over andere vormen van burgerparticipatie waren zij
minder enthousiast, zoals rond zelfredzaamheid van burgers of waarin burgers meepraten over
prioriteiten of de aanpak van politie en gemeente.
Dit patroon komt uit dit onderzoek nog sterker naar voren. Zelfredzaamheid en ‘meepraten’
door burgers krijgen nauwelijks meer steun van wijkagenten. Voor zover er behoefte bestaat
aan ondersteuning van dergelijke initiatieven, wordt dat eerder als verantwoordelijkheid
gezien van andere instanties, zoals gemeente en opbouwwerk. Als wijkagenten wel tijd
besteden aan bijvoorbeeld het bijwonen van wijkavonden, draaien zij de functie daarvan vaak
om. Zij definiëren het als manier voor de politie om aan relevante informatie over de wijk te
komen. Zelfs een initiatief als WhatsApp groepen, waarbij het primair gaat om het
verschaffen van informatie aan de politie over problemen in de wijk en waar wijkagenten om
die reden vaak positief tegenover staan, wordt primair beschouwd als verantwoordelijkheid
van bijvoorbeeld de gemeente. Op deze wijze wegen interne overwegingen en belangen van
de politie zwaarder dan de continuïteit en het adequaat functioneren van een groep bewoners
of de bijdrage die dat kan leveren aan het vertrouwen van burgers in de politie.
‘Nieuwe’ ambities
De invoering van de Nationale Politie in 2013 beoogde niet alleen een structuur- en
organisatiewijziging tot stand te brengen, maar zou ook moeten leiden tot een andere wijze
waarop de Nederlandse politie haar werk doet. Dit werk zou meer ‘probleemgericht’,
95

‘informatiegestuurd’ en ‘contextgedreven’ moeten worden (Kwartiermakers, 2012). Eerder
onderzoek naar het functioneren van de basisteams binnen de Nationale Politie in 2016
concludeerde dat de realisatie van deze idealen nog ver weg is en dat het realiseren hiervan
eerder moeilijker leek te worden. Gewezen werd onder meer op de dominantie van de
noodhulp binnen veel basisteams en de vaak geïsoleerde positie van wijkagenten. Het eerste
element versterkte de reactieve oriëntatie binnen de basisteams, hetgeen haaks staat op de drie
genoemde idealen van meer gestructureerd en gestuurd politiewerk. Het tweede doet afbreuk
aan de mogelijkheden hierop correctie uit te oefenen. Bovendien is de informatiepositie van
de basisteams er vaak niet op vooruitgegaan, vooral als wordt gekeken naar de informatie
waarover politiemensen (informeel) beschikken buiten de (politie)systemen om.
In hoeverre leidt deze studie ruim tien jaar later tot andere bevindingen? De informatiepositie
van wijkagenten is sinds het vorige onderzoek niet verbeterd. Integendeel, in sommige
opzichten is het voor hen moeilijker geworden een goede informatiepositie te behouden.
Onder meer de toegenomen afstand tot de wijk speelt daarbij een rol. Systematische analyse
van beschikbare informatie over wijkproblemen komt bovendien vaak slechts moeizaam van
de grond. Van een uitgewerkte aanpak van preventie van problemen in de wijk is vaak geen
sprake. Veelal bestaat de werkwijze van wijkagenten vooral uit ad hoc reageren op vragen,
meldingen en signalen. Hoe belangrijk en noodzakelijk dat ook is, daarmee ontbreken
belangrijke voorwaarden voor een meer probleemgerichte, informatiegestuurde en
contextgedreven aanpak door wijkagenten.
Een dergelijke aanpak is daarnaast afhankelijk van de mate waarin wijkagenten erin slagen
anderen (collega’s en externe partijen) in te schakelen bij de aanpak van problemen in de
wijk. Uit het onderzoek uit 2008 kwam naar voren dat de toen ook al beoogde interne
regiefunctie van wijkagenten slechts beperkt van de grond kwam. Voor zover dit plaatsvond,
gebeurde dat vaak vooral op informele wijze. Ondanks deze onderzoeksbevindingen werden
in de plannen voor de Nationale Politie hoge ambities geformuleerd met betrekking tot de
‘interne regierol’ van de wijkagent. Van de wijkagent wordt verwacht dat hij binnen het
basisteam een belangrijke sturende rol zal spelen door opdrachten op te stellen en uit te zetten.
In de praktijk lijkt de wijze van sturing door de wijkagent sinds het vorige onderzoek weinig
veranderd. De belangrijkste verandering is dat nu verwacht wordt dat de sturing door de
wijkagent op meer geformaliseerde wijze moet verlopen. Dit zou tevens inhouden dat deze
sturing minder afhankelijk is van informele kanalen en persoonlijke contacten.
De scepsis onder wijkagenten over deze verandering is groot. De opvatting overheerst dat dit
tot omslachtige werkwijzen leidt, tot meer bureauwerk en formeel overleg. Deze visie op
sturing past bovendien niet goed bij het belang dat veel wijkagenten toekennen aan het zelf
uitvoeren van bepaalde taken die zij juist niet willen doorschuiven naar collega’s. Door deze
werkzaamheden zelf te (blijven) doen, ontstaat in hun ogen meer gelegenheid persoonlijk
contact te hebben met bewoners, hun zichtbaarheid te vergroten, het vertrouwen onder
bewoners te versterken, ‘achter de voordeur te kijken’ en informatie te verzamelen over wat in
de wijk speelt. De gedachte van het op geformaliseerde wijze uitzetten van opdrachten past
niet goed bij het beeld dat veel wijkagenten hebben van hun werk.
Daarnaast hebben organisatorische veranderingen rond het ontstaan van de basisteams
gevolgen gehad voor de positie van wijkagenten. Het isolement van verschillende
wijkagenten ten opzichte van hun collega’s is groter geworden. Onder meer het sluiten van
politiebureaus, het verdwijnen van wijkteams en de optredende schaalvergroting (met meer
afstand tot collega’s) hebben hieraan bijgedragen (zie ook Terpstra et al., 2016). Voor
wijkagenten is het vaak onduidelijk aan wie zij de opdracht nu verstrekken. Omdat zij de
opdracht niet meer persoonlijk aan collega’s moeten geven, maar in een systeem moeten
zetten, waarna deze door een andere medewerker (Operationeel Expert of het PCC) wordt
96

uitgezet bij een lid van het basisteam, is de opdrachtverlening voor hen nu weinig transparant.
Dat wordt nog versterkt omdat de opkomst van ‘nieuwe sturende en leidinggevende’ functies
(met onder meer Operationeel Experts en Experts Wijk) door wijkagenten als complex,
onduidelijk en weinig overzichtelijk wordt ervaren. Op uiteenlopende wijzen proberen
wijkagenten de nadelen van dit geformaliseerde proces te omzeilen (bijvoorbeeld door toch
informeel collega’s aan te spreken, buiten het systeem om).
In sommige basisteams was ten tijde van het onderzoek besloten weer meer geografisch
gerichte subteams in te richten. Dit zou voor wijkagenten een overzichtelijker structuur
kunnen bieden, waarbij zij weer meer directe relaties hebben met collega’s en zo op directe
wijze opdrachten kunnen uitzetten. Ten tijde van het veldwerk van dit onderzoek was het nog
niet duidelijk in hoeverre dit in de praktijk een oplossing zal bieden voor de ervaren
problemen.
De sturing door de wijkagent blijkt ook lastig als het gaat om collega’s buiten het basisteam.
De relatie tussen wijkagenten en recherche (zowel op het niveau van het district, als dat van
de regionale eenheid) is te afstandelijk. Wijkagenten slagen er onvoldoende in de recherche te
betrekken bij de aanpak van wijkproblemen. Andersom wordt nog te vaak door de recherche
gewerkt zonder gebruik te maken van de wijkagent.

8.3 Conclusies van vorig onderzoek: een vergelijking
Diffuus, onbepaald en hoge verwachtingen
In het onderzoek uit 2008 werd geconcludeerd dat het concept van gebiedsgebonden politie,
ondanks de grote populariteit, tamelijk vaag is en in de praktijk op uiteenlopende manieren
wordt ingevuld. Bovendien is het beroepsbeeld van wijkagent tamelijk diffuus en kan hun
werk worden omschreven als onbepaald. Het gevolg daarvan was dat de invulling van het
gebiedsgebonden politiewerk sterk afhankelijk was van de individuele wijkagent. Mede
daardoor traden in de uitvoering van dit werk grote verschillen op. Wijkagenten namen
binnen hun organisatie vaak een nogal geïsoleerde positie in. Bovendien was in hun werk de
druk van de kerntakenopvatting voelbaar. Dit droeg bij aan verwarring over de wijze waarop
hun werk moest worden ingevuld.
In hoofdlijnen gelden deze conclusies nog steeds. Aan het werk van wijkagenten worden ook
nu vele, vaak tegenstrijdige eisen gesteld: zowel nabijheid, als afstand; zowel vertrouwen
winnen onder burgers, als handhaven; zowel openstaan voor vragen en behoeften van
bewoners, als uitgaan van centraal geformuleerde prioriteiten; zowel een eerste-, als
tweedelijnsfunctie. Dit tegenstrijdige beeld van het werk van wijkagenten bestaat overigens
niet alleen extern, maar ook binnen de eigen organisatie.
Dit onderzoek laat zien dat het werk van wijkagenten nog steeds een grote mate van
onbepaaldheid heeft. Niet alleen moeten zij zich richten op de aanpak van een breed scala van
problemen, maar bovendien wordt verwacht dat zij proberen problemen te voorkomen die nog
niet zijn opgetreden (waarbij vaak in het midden wordt gelaten welke problemen dat precies
zijn). Daar komt bij dat de problemen waarop wijkagenten zich moeten richten in de loop van
de tijd (nog) diverser zijn geworden. Over de afgelopen jaren zijn thema’s als radicalisering,
spanningen tussen etnische bevolkingsgroepen, ‘ondermijnende criminaliteit’ en de uitwassen
van wereldpolitiek op wijkniveau op hun agenda gezet. De zogenaamde
participatiemaatschappij in combinatie met het falen van de zorgsector maakt dat wijkagenten
de complexe en soms dramatische problematiek van ‘verwarde personen’ op hun bord krijgen
en daaraan veel tijd kwijt zijn. Van wijkagenten wordt verwacht dat zij deze problemen in een
vroegtijdig stadium onderkennen en signaleren, en bijdragen aan het voorkomen en oplossen
daarvan.
97

Daarmee stijgen de verwachtingen nog verder over wat wijkagenten zouden moeten en
kunnen. Dat is des te problematischer gegeven de grenzen aan beschikbare middelen en
capaciteiten. Hoewel de afgelopen jaren geregeld is gepleit voor versterking van de kennis en
het opleidingsniveau van wijkagenten (Politieonderwijsraad, 2017), heeft zich dat in de
praktijk beperkt tot versterking van de back office van wijkagenten, bijvoorbeeld met de
nieuwe functie van Operationeel expert Wijk (daarmee tevens leidend tot nieuwe
organisatorische complexiteit, fragmentering en onduidelijkheid). Van versterking van de
deskundigheid en verhoging van het niveau van de ‘gewone’ wijkagent is het tot nu toe
onvoldoende gekomen. Het lijkt tijd deze spiraal van steeds hogere verwachtingen ten aanzien
van wijkagenten en daarvoor ontoereikende middelen/capaciteiten te doorbreken.
De voorgaande hoofdstukken hebben bovendien laten zien dat de kerntakenopvatting nog
steeds van invloed is op het gebiedsgebonden politiewerk in Nederland (al lijkt daarvan in
beleid en wetgeving afscheid te zijn genomen) (Terpstra, Van Stokkom & Gunther Moor,
2010). De verwarring die deze opvatting veroorzaakt in het gebiedsgebonden politiewerk,
komt uit dit onderzoek zelfs scherper naar voren. Misverstanden zoals de opvatting dat het
(gebiedsgebonden) politiewerk zich zou moeten beperken tot strafrechtelijke handhaving,
klinken in dit onderzoek sterker door dan ruim tien jaar geleden. De samenwerking van de
politie met partners en groepen burgers op buurt- en wijkniveau staat mede onder invloed van
deze opvatting onder druk.
De in het vorige onderzoek beschreven diversiteit in de wijze waarop wijkagenten hun werk
doen, is (ondanks pogingen tot standaardisering en uniformering binnen de Nederlandse
politie over de afgelopen jaren) nog steeds aanwezig. De kanttekeningen die in 2008 hierbij
werden gemaakt, zijn nog steeds relevant. Enerzijds brengen de uitgangspunten van
gebiedsgebonden werk onvermijdelijk met zich mee dat dat het werk wordt afgestemd op
lokale omstandigheden. Veelvormigheid en een persoonlijke invulling horen daar bij. Tegelijk
duidt de bestaande veelvormigheid op onduidelijkheden over wat het gebiedsgebonden
politiewerk zou moeten inhouden. In die zin is de veelvormigheid van het gebiedsgebonden
politiewerk ook uitdrukking van het diffuse karakter en de vaagheid van het concept.
Autonomie en sturing
In dit verband is ook de sturing van wijkagenten een belangrijk thema. Volgens het onderzoek
uit 2008 was de autonomie van wijkagenten groot en de invloed van sturing op hun werk
beperkt. Hoewel wijkagenten hechtten aan hun vrijheid en autonomie (soms was dat mede
reden voor deze functie te kiezen), wil dat niet zeggen dat zij in hun werk geen behoefte
hebben aan sturing. Zij geven echter de voorkeur aan een persoonlijke vorm van sturing die
rekening houdt met hun autonomie en expertise. Het onderzoek uit 2008 maakte duidelijk dat
dit in de praktijk niet altijd gebeurde.
Zoals onderzoek naar de basisteams binnen de Nationale Politie al liet zien (Terpstra et al.,
2016), blijkt ook uit deze studie dat wijkagenten vaak afstand ervaren tot hun leiding. Deze
feitelijke en ervaren afstand hangt deels samen met de schaalvergroting die is opgetreden met
de vorming van de basisteams. Deze afstand is soms een bron van onvrede en kan leiden tot
een ervaren gebrek aan waardering vanuit de teamleiding. Bij de toegenomen afstand speelt
bovendien dat met de komst van nieuwe ‘leidinggevende functies’ er voor het gevoel van
wijkagenten een onoverzichtelijke ‘tussenlaag’ is ontstaan binnen de teams. Dit onderzoek
laat zien dat van de Operationeel expert wijk in de praktijk weinig sturing uitgaat. In de optiek
van wijkagenten is vaak niet duidelijk wat precies de taak is van deze nieuwe functionaris en
wat daarvan de toegevoegde waarde is voor het wijkwerk. In veel gevallen wordt de relatie
met de operationeel expert wijk geïnterpreteerd en ervaren als hiërarchisch. Scepsis,
wantrouwen, concurrentiegevoelens en het gevoel dat de autonomie bedreigd wordt (al dan

98

niet in combinatie), maken dat deze relatie soms moeizaam verloopt. Om die reden lijken
beide partijen daarom soms afstand te houden ten opzichte van elkaar.
Ook uit deze studie blijkt dat de autonomie van wijkagenten groot is en de doorwerking van
sturing op hun werk beperkt. De meeste sturing gaat uit van de bijna eindeloze stroom van
vragen en meldingen van burgers, collega’s en partners.
Toch is in de sturing van wijkagenten sinds het vorige onderzoek wel iets veranderd.
Wijkagenten worden geconfronteerd met andere opvattingen over hun positie en werk en
voelen (in meerdere of mindere mate) de druk zich hieraan aan te passen. Volgens deze
opvattingen (die overigens niet geheel nieuw zijn, maar nu nadrukkelijker naar voren komen)
moeten wijkagenten intern een sterkere regierol vervullen, opdrachten uitzetten en zich niet
bezighouden met nu vaak als onzinnig beschouwde werkzaamheden als het befaamde ‘praatje
pot’ met bewoners of wat rondfietsen door hun wijk. Geprobeerd wordt een nieuw beeld te
creëren van het werk en de positie van wijkagenten. Termen als ‘wijkagent oude stijl’ en
‘wijkagent 2.0’ worden in dat verband gehanteerd. De inhoud van deze termen is tamelijk
vaag. Het lijkt hier vooral te gaan om een sturing op beelden en emoties. Een deel van de
wijkagenten is hiermee erg ongelukkig. Deze termen worden vaak ervaren als diskwalificatie
van hun werk en werkwijze. In hun opvatting zijn persoonlijke aanwezigheid in de wijk, het
zoveel mogelijk zelf reageren op vragen van bewoners en partners, het onderhouden van
informele relaties met collega’s en partners, het niet doorschuiven van werk in de vorm van
formele opdrachten juist kernonderdelen van het werk van de wijkagent.
Onder de teamleiding van de basisteams lijken verschillende opvattingen te bestaan over de
sturing en autonomie van wijkagenten. In sommige gevallen benadrukt de teamleiding dat het
eigen oordeel van de wijkagent cruciaal is. Argument daarbij is dat de wijkagent als
professional het beste kan beoordelen wat nodig is voor zijn wijk en haar bewoners. In andere
gevallen is er echter minder vertrouwen in de inzet en het oordeel van wijkagenten en klinkt
een negatieve kijk door op hun functioneren en capaciteiten. Zoals een teamleider het
formuleert: er moet minder aan wijkagenten zelf worden overgelaten. Het is dan ook niet
verwonderlijk dat enkele wijkagenten zich in deze nieuwe constellatie minder erkend voelen
en het idee hebben meer gecontroleerd te worden in hun werk. De wijze van controle is
overigens wel veranderd. Ten tijde van het vorige onderzoek was prestatiemanagement erg
populair binnen de Nederlandse politie (Jochoms et al., 2006; Terpstra & Trommel, 2006),
maar speelt nu nauwelijks meer een rol.
Concluderend, rond de autonomie van wijkagenten doen zich tegenstrijdige ontwikkelingen
voor. Enerzijds is de leiding meer op afstand, waardoor de autonomie van wijkagenten groter
is. Die autonomie is soms echter eerder een isolement. Een deel van de wijkagenten verlangt
naar de situatie waarin zij direct contact hadden met hun chef en er een persoonlijke relatie
bestond gericht op openheid, wederzijdse waardering en respect. Anderzijds worden
wijkagenten geconfronteerd met meer reglementering van hun werk. Dat blijkt niet alleen uit
bijvoorbeeld de verplichting formele opdrachten via computersystemen uit te zetten in plaats
van informeel collega’s bij het werk te betrekken zoals in het verleden gebruikelijk was. Het
blijkt ook uit de strakke roostering waarmee sommige wijkagenten te maken hebben. Hoewel
fulltime wijkagent is precies vastgelegd op welke dagen zij wijkwerk mogen doen en op
welke dagen zij voor andere taken zijn ingepland. Dat maakt het lastig voor hen direct te
reageren op meldingen en vragen zoals zij in het verleden gewend waren.
Betrokkenheid
Het onderzoek uit 2008 besloot met de constatering dat betrokkenheid een sleutelbegrip is in
het werk van wijkagenten. Deze betrokkenheid maakt dat zij hun werk zien als morele opgave
die een grote verantwoordelijkheid met zich meebrengt. Deze betrokkenheid werkt door in
vele aspecten van hun werk, waaronder de wijze waarop zij problemen in de wijk aanpakken,
99

hun relatie met individuele bewoners, de wijze waarop zij tegen hen aankijken, hun inzet,
hulpbetoon en beroepsethos (zie ook Vinzant & Crothers, 1998; Denhardt & Denhardt, 2000;
Maynard-Moody & Musheno, 2000; Muir, 1977). Deze betrokkenheid bepaalt ook hoe zij
soms omgaan met regels en procedures. Tegelijk werd in deze studie geconstateerd dat in het
realiseren van de ambities van het gebiedsgebonden politiewerk de grote betrokkenheid van
individuele wijkagenten soms het gebrek aan organisatorische steun, middelen of capaciteiten
leek te moeten compenseren.
Deze studie laat ten aanzien van deze betrokkenheid een gevarieerder beeld zien. Aan de ene
kant zijn er wijkagenten die nog steeds zeer betrokken zijn bij hun werk, hun buurt en de
mensen die daar wonen. Juist deze wijkagenten zijn zeer actief, nemen uiteenlopende
initiatieven en zijn daarbij vaak volhardend. Door hun directe contacten, hun gedetailleerde
informatie, hun persoonlijke bekendheid bij bewoners, hun betrokkenheid en het gezag dat zij
uitstralen, zijn zij in staat problemen in een vroegtijdig stadium te temperen. Daarbij zijn deze
wijkagenten bereid zeer uiteenlopende problemen aan te pakken. Zo is een van de
wijkagenten actief in de aanpak van ‘ondermijnende criminaliteit’ in zijn wijk (zoals
hennepkwekerijen, een stash house of horeca die dreigt te worden overgenomen door een
criminele groep). Regelmatig probeert hij de recherche aan te sporen actiever te worden.
Tegelijk is deze wijkagent actief in de aanpak van ‘kleine’ problemen als verkeersveiligheid
rond een basisschool of in de zorg voor ‘verwarde personen’ (waarbij hij overigens een
bewonderenswaardige inzet toont). Deze wijkagent zegt niet snel dat iets geen werk is voor de
wijkagent of politie Zo meent hij dat het de taak van de politie te blijven langsgaan bij een
oudere, alleenstaande vrouw die telkens weer meldt dat er iemand in haar woning was, ook al
wordt er steeds niets aangetroffen dat daar op wees. In zijn visie is het de taak van de politie
op elke melding van haar te reageren, omdat deze vrouw bang en kwetsbaar is. Dit levert
overigens discussies op met collega’s die hier anders over denken. Zijn betrokkenheid gaat
zover dat hij op eigen houtje besluit ’s ochtends om vijf uur in zijn wijk aanwezig te zijn bij
een inval van de recherche omdat hij vreest dat zonder zijn aanwezigheid en kennis van de
lokale situatie er wel eens iets fout zou kunnen gaan (hetgeen overigens ook gebeurt).
Niet alle wijkagenten zijn zo betrokken bij hun werk en wijk. Enkele van de wijkagenten die
ruim tien jaar geleden zeer betrokken waren bij hun werk en daarin een actieve rol speelden,
tonen zich nu minder betrokken en minder actief. Zij houden nu eerder werkzaamheden af.
Soms klinkt cynisme door over hun werk en over bewoners. Dit verlies in betrokkenheid
hangt samen met de veranderingen die de invoering van het basisteam met zich heeft
meegebracht. Verandering van wijk, grotere afstand tot de leiding, een moeizame relatie met
de Operationeel expert wijk (die bepaalde taken heeft overgenomen die de wijkagent zelf
graag wilde blijven doen), het gevoel minder erkenning te krijgen en meer gecontroleerd te
worden, spelen hierbij een rol. Onduidelijk is of dit verlies van betrokkenheid tijdelijk is.
In een van de andere gevallen hangt de geringe betrokkenheid vooral samen met de
opvattingen van de wijkagent over zijn werk. Zoals eerder beschreven ziet hij zijn werk als op
afstand van zijn wijk en vindt hij regelmatig contact met bewoners niet belangrijk. Hij houdt
veel problemen en vragen uit zijn wijk af en probeert deze door te schuiven. In die zin kan
deze wijkagent worden beschouwd als een ‘vermijder’ (Muir, 1977). Opmerkelijk is dat hij de
legitimatie voor deze opvatting ziet in het beeld van ‘wijkagent 2.0’ of ‘wijkagent nieuwe
stijl’. Nog opmerkelijker is dat hij om deze reden door zijn teamleiding naar voren is
geschoven als wijkagent die het meeste voldoet aan dit nieuwe ideaalbeeld. Niet al zijn
collega-wijkagenten in zijn team delen overigens deze opvatting.

8.4 De strijd om de wijkagent

100

Internationaal bezien kan de institutionalisering van community policing worden beschouwd
als succes. Al in de jaren negentig werd community policing omschreven als dominant
politieparadigma (Bayley & Shearing, 1996; Oliver & Bartgis, 1998). Inmiddels heeft dit
politiemodel zich verspreid over vele landen (Brogden & Nijhar, 2005; Bayerl et al., 2017).
Ook in Nederland heeft de wijkagent, de belangrijkste invulling die dit concept daar heeft
gekregen, zich een onmiskenbare positie verworven. Duidelijk kwam dit naar voren in de
plannen tot invoering van Nationale Politie. Ondanks de grote nadruk daarin op centralisatie
werd de positie van wijkagenten op een aantal punten formeel duidelijker geregeld dan
voorheen. Dit blijkt onder meer uit de wettelijke norm van tenminste één wijkagent per 5.000
inwoners (Politiewet 2012, art 38a, lid 1). Ook in de plannen voor het nationale politiekorps
keert de centrale positie van wijkagenten terug. Uitgangspunt daarin was en is dat
wijkagenten een ‘spilfunctie’ moeten vervullen in de basisteams.
Tegelijk is de positie van wijkagenten in Nederland minder vanzelfsprekend dan mogelijk
lijkt. Het concept van gebiedsgebonden politie heeft van meet af aan veel discussie
opgeroepen. Parallel aan het proces van institutionalisering doet zich in Nederland bovendien
een strijd voor om de positie van de wijkagent.21 Deze laait telkens weer op, zij het dat de
wijze waarop deze wordt gevoerd per periode wisselt. In deze strijd lopen argumenten,
suggesties, persoonlijke voorkeuren, emoties, beeldvorming en symbolen op vaak moeilijk te
ontwarren wijzen door elkaar. Soms wordt geprobeerd een beeld van deze politiefunctionaris
te creëren waarmee de wijkagent op een bepaalde wijze wordt ‘geframed’. Dat zit soms al in
de gehanteerde termen. Heeft zich eenmaal een dergelijk beeld gevestigd, dan lijkt een in die
lijn liggende beoordeling bijna onvermijdelijk, al is de empirische basis daarvan onzeker of
dubieus (Goffman, 1974).
Onderscheid kan worden gemaakt tussen drie manieren waarop in Nederland de afgelopen
ongeveer vijftien jaar de strijd om de wijkagent heeft plaatsgevonden. In de praktijk lopen
deze drie manieren overigens vaak door elkaar.
De eerste hier te onderscheiden strijd wordt gevoerd onder het motto van het belang van crime
fighting. In deze visie zouden wijkagenten hieraan onvoldoende bijdragen. Gewezen wordt
onder andere op de noodzaak voor de politie zich te beperken tot haar ‘kerntaken’ (Terpstra et
al., 2010). Volgens deze opvatting moet de politie zich meer richten op bestrijding van
criminaliteit. Daarom zou een verschuiving nodig zijn ten koste van het gebiedsgebonden
politiewerk, dat in deze visie te veel is afgedwaald van het ‘eigenlijke’ politiewerk (Van der
Torre et al., 2007: 19-25).
In Nederland heeft deze opvatting de laatste jaren aan actualiteit gewonnen door de grote
aandacht voor ‘ondermijnende criminaliteit’ of ‘ondermijning’. Deze onder bestuurders en
politiemensen populair geworden maar vage termen staan voor een bonte verzameling van
verschijnselen als georganiseerde criminaliteit, drugshandel, integriteitsproblemen bij de
overheid, criminele families of illegale economische activiteiten. Het gebruik van deze termen
suggereert dat hiervan een ernstig ondermijnende werking uitgaat op samenleving en bestuur
(Huisman, 2017). Met beroep op de ernst van deze problemen en de noodzaak van een harde
aanpak wordt geprobeerd een verschuiving tot stand te brengen in het beleid van niet alleen
Openbaar Ministerie en politie, maar ook van lokale overheden. Bij deze instanties zou de
aanpak van ‘ondermijning’ hoog op de agenda moeten komen (Tops & Van der Torre, 2014;
Tops & Tromp, 2017). De burgemeester krijgt daarmee steeds meer de rol van crime fighter
en sheriff (Sackers, 2010).
In de wat meer bescheiden variant van deze opvatting wordt gepleit voor meer samenwerking
tussen wijkagenten en recherche. Soms wordt de rol van wijkagent zo geherdefinieerd dat
21

Zie voor de andere kant van deze strijd waarbij vooral het perspectief van de Operationeel expert wijk aan bod
komt: Meurs & Visch (2018).

101

deze primair taken krijgt in opsporing en crime fighting of wordt gepleit voor vervanging van
wijkagenten door rechercheurs. Van der Torre & Valkenhoef (2017: 4) halen bijvoorbeeld
met instemming een (overigens anonieme) burgemeester aan die liever ‘vijf rechercheurs’
zegt te hebben dan ‘vijf wijkagenten’. Ook elders proberen deze auteurs hun kritiek op
wijkagenten kracht bij te zetten met de suggestie dat hun opvatting breed gedeeld wordt. Zo
zouden burgers willen dat de politie zich meer bezighoudt met handhaving en opsporing.
Onder wijkagenten zelf zou de opvatting domineren dat er meer recherche en opsporing in
hun wijk moeten komen om de ‘ondermijning’ te lijf te gaan (Van der Torre & Valkenhoef,
2017: 17, 77 en 151). Het gaat hier overigens om een selectief gebruik van
onderzoeksresultaten. Of de bepleite verschuiving effectief zal zijn en in hoeverre deze
ongewenste neveneffecten kan oproepen, blijft hierbij buiten beschouwing.
De tweede manier waarop de strijd om de wijkagent wordt aangegaan, vertrekt vanuit een
instrumentele visie. Dit gebeurt deels op grond van bedrijfsmatige overwegingen met hun
nadruk op kosten, effectiviteit en meetbare prestaties. Eerder onderzoek liet zien dat de kern
van het werk van wijkagenten bestaat uit elementen die zich moeilijk laten vastleggen in
instrumentele, kwantitatief meetbare eenheden, zoals nabijheid, ‘kennen en gekend worden’,
vertrouwen, persoonlijke kennis en betrokkenheid. Door de nadruk op kosten, effectiviteit en
prestaties komt de meer communicatieve kant van het werk van wijkagenten onder druk te
staan (Terpstra, 2008a: 326-329).
Hierbij speelt ook de managerial behoefte om het werk van wijkagenten te kunnen
controleren. Dat gebeurt onder meer door werkwijzen te formaliseren en te standaardiseren.
Wijkagenten mogen om die reden niet meer informeel hun collega’s inschakelen bij hun
werk, maar moeten gebruik maken van formele opdrachten via een computerprogramma.
Daardoor neemt hun controleerbaarheid toe. De instrumentalisering van het werk van
wijkagenten vindt ook plaats door dit op te splitsen en te verdelen over verschillende
categorieën medewerkers. Dit is wat er gebeurde met de invoering van Operationele experts
wijk. Dit leidt tot veel onduidelijkheid bij wijkagenten en een gevoel dat zij autonomie
inleveren en dat ‘verschraling’ optreedt in hun werk (Terpstra et al., 2016; Inspectie, 2017).
Vergelijkbare verschijnselen doet zich voor bij het inzetten van wijkagenten bij andere
werkzaamheden zoals het surveillancewerk om het gebrek aan capaciteit daar op te vangen.
Met de komst van de Nationale Politie krijgt de interne regiefunctie van wijkagenten meer
nadruk. Deels moet op die manier het sturingsprobleem in de grote basisteams worden
opgelost. De Inspectie (2017) stelt terecht de vraag in hoeverre deze regiefunctie zich
verdraagt met de primaire rol van wijkagenten als de ‘ogen en oren’ van de politie in de wijk.
De derde manier waarop de positie van wijkagenten onder druk staat, is vaak meer verborgen,
maar is in haar doorwerking niet minder effectief. Met deze strategie wordt geprobeerd de
professionele status van de wijkagent te ondermijnen door het presenteren van een negatief
beeld daarover. Daarbij worden elementen uit de traditionele politiecultuur (met een sterk
verlangen naar spanning en het vangen van boeven) (Reiner, 2010) gecombineerd met een
managerial agenda om meer grip en controle te krijgen op het werk van wijkagenten en hun
werk aan te passen aan nieuwe eisen. Bij het eerstgenoemde element wordt voortgebouwd op
een negatieve beeldvorming over wijkagenten die al langer binnen de Nederlandse
politieorganisatie op de werkvloer circuleert. Daarbij wordt vaak over de wijkagent gesproken
in stereotiepe uitdrukkingen als de ‘wijkzuster’ of ‘Bromsnor’ (Bastiaenen & Vriezema, 1980;
van der Torre, 1999; Terpstra, 2008a) .
Op deze wijze wordt de laatste jaren een beeld gepresenteerd opgebouwd rond twee
categorieën wijkagenten. Enerzijds worden ‘wijkagenten oude stijl’ onderscheiden. Deze
zouden niet meer van deze tijd zijn en een werkwijze hebben die niet bij de huidige politie
102

zou passen. Dit beeld duikt opmerkelijk genoeg ook op in formele documenten, zoals een
verslag van de Inspectie (2017). Hierin worden wijkagenten ‘oude stijl’ verweten ‘solistisch’
op te treden en zich ten onrechte te zien als ‘eigenaar en oplosser’ van uiteenlopende
wijkproblemen. Dit laatste maakt ook duidelijk dat het vage begrip ‘wijkagent oude stijl’ moet
worden gezien in relatie met de notie van kerntaken: de wijkagent mag zich niet laten
aanpraten ‘eigenaar’ te zijn van wijkproblemen, maar moet deze doorschuiven naar andere
instanties, zodat de politie eindelijk haar ‘eigenlijke’ werk kan doen.
Tegenover het negatieve etiket ‘wijkagent oude stijl’ (waarmee uiteraard niemand zich wil
identificeren) wordt het positieve beeld gezet van ‘wijkagent nieuwe stijl’, ook wel ‘wijkagent
2.0’. Hoe vaag ook dat begrip is, de betekenis die ervan uitgaat, is dat deze laatstgenoemde
wijkagenten zich niet schuldig maken aan als zinloos beschouwde gesprekken met bewoners
en fietsrondjes door de wijk, maar in plaats daarvan een krachtige regisseur zijn die bezig met
‘echt’ politiewerk. Deze beeldvorming is zo sterk dat veel wijkagenten dit niet kunnen
negeren. Welke wijkagent durft zich te presenteren als ‘oude stijl’? Dit is echter meer dan
beeldvorming: in feite wordt zo geprobeerd een ander soort wijkagent te creëren, beter
controleerbaar en instrumenteler ingevuld.
De strijd om de beeldvorming gaat in menig basisteam op de werkvloer door. Veel jongere
Operationeel experts hebben een tamelijk negatief beeld van de zittende wijkagenten (die
vaak ouder zijn en lager opgeleid). Andersom ervaren veel wijkagenten het negatieve beeld
dat over hen wordt verspreid als miskenning van hun werk (zie ook Terpstra et al., 2016: 115116). Het gaat hier om een culturele strijd op microniveau over beelden en betekenissen, die
weliswaar weinig werkelijkheidswaarde bezitten, maar die wel ‘reële’ gevolgen kunnen
hebben voor wijkagenten en hun werk.
De strijd om de positie van de wijkagent is niet alleen een kwestie van bedrijfsmatig denken
tegenover professionalisme. Vanuit verschillende perspectieven wordt geprobeerd tot een
andere invulling te komen van professionaliteit bij wijkagenten. De spanningen laten zich
begrijpen vanuit het door Evetts (2009) geïntroduceerde onderscheid tussen occupational en
organisational professionalism. Geprobeerd wordt een opvatting over professionaliteit
gebaseerd op ervaring, vakmanschap, directe en persoonlijke contacten, betrokkenheid,
vertrouwen, tacit knowledge en discretionaire ruimte te vervangen door een opvatting waarin
de nadruk ligt op standaardisering, formalisering, meetbare prestaties, de harde kant van
politieoptreden, controleerbaarheid en uiteindelijk wantrouwen.
Deze strijd zal naar verwachting voorlopig wel doorgaan. Ondanks alle veranderingen blijven
wijkagenten vaak hun oude werkwijzen en denkpatronen hanteren, soms tegen de stroom in.
Soms lijken zij aan de nieuwe beelden te voldoen, maar blijken zij deze in de praktijk zoveel
mogelijk te vermijden (Terpstra et al., 2016). De directe sociale omgeving waarin zij
opereren, de buurt en haar bewoners, vraagt van hen een ander, directer, persoonlijker, minder
formeel optreden dan vanuit de eigen organisatie vaak wordt verwacht.
In haar laatste rapportage over de vorming van de Nationale Politie constateert de Inspectie
(2017) dat de Nationale Politie weer lijkt terug te keren naar een territoriale oriëntatie binnen
de basisteams, versterking van directe relaties van wijkagenten met collega’s en een besef dat
eenzijdige nadruk op coördinatietaken bij wijkagenten op gespannen voet kan staan met hun
aanwezigheid en bekendheid in de wijk. De strijd om de wijkagent lijkt daarmee voorlopig
niet van de baan. Het laat enerzijds zien hoe kwetsbaar de positie van het gebiedsgebonden
politie en van wijkagenten is. Het toont tevens aan dat het in standhouden van gebiedswerk bij
de politie blijkbaar met zich meebrengt dat telkens weer moet worden uitgelegd waar het in
dit werk om gaat en om moet gaan.

103

8.5 Slot
Het onderzoeksverslag uit 2008 sloot af met een vijftal punten die toen van belang leken voor
de verdere ontwikkeling van het gebiedsgebonden politiewerk in Nederland. Het gaat hier
achtereenvolgens om het ontwikkelen van een kader voor het gebiedswerk,
professionalisering van de wijkagent, versterking van de organisatorische inbedding,
waaronder de sturing van het wijkwerk en verdere uitbouw van burgerbetrokkenheid. Deze
punten hebben weinig van hun actualiteit verloren. Om deze reden worden zij hier op basis
van de voorgaande hoofdstukken nog eens langsgelopen en wordt nagegaan wat hun
betekenis anno nu is.
Een van de telkens terugkerende bevindingen van deze studie is de vaagheid van het concept
van gebiedsgebonden politiewerk. Te vaak lijkt de invulling van dit werk afhankelijk van min
of meer toevallige, vaak persoonsgebonden factoren. Om die reden is het (nog steeds) van
belang te werken aan een richtinggevend kader voor het gebiedswerk bij de politie. Zoals
eerder aangegeven, is een dergelijk kader mogelijk zelfs belangrijker geworden vanwege de
druk die vanuit verschillende kanten op het gebiedswerk en de positie van de wijkagent wordt
uitgeoefend. Omdat een dergelijk kader richting moet geven, moet het bestaan uit een aantal
inspirerende hoofdpunten en principes. Daarbij is ruimte nodig voor lokale invulling. Het
opstellen van zo’n kader is niet een eenmalige gebeurtenis, maar moet voortdurend
plaatsvinden omdat het huidige gebiedswerk, zoals gezegd, een kwetsbare positie blijkt in te
nemen. Zonder een dergelijk richtinggevend kader moet worden gevreesd dat het wijkwerk
verder in de verdrukking zal komen.
Met betrekking tot de professionalisering van de wijkagent is de afgelopen jaren gepleit voor
verhoging van het opleidingsniveau van wijkagenten (Politieonderwijsraad, 2017). In de
praktijk heeft zich dat beperkt tot de komst van de functie van Operationeel expert wijk. Deze
studie laat zien dat deze keuze nadelen met zich meebrengt. In de praktijk werkt het vooral uit
als investering in de back office van het wijkwerk. De capaciteiten en mogelijkheden van de
‘gewone’ wijkagent blijven hiermee dezelfde. Bovendien ontstaan door de invoering van deze
functie nieuwe spanningen, conflicten en onduidelijkheden binnen de organisatie. De bijdrage
van deze functie aan de operationele sturing van het wijkwerk lijkt op basis van deze studie
beperkt. Tegelijk moet worden geconstateerd dat andere aspecten van de professionalisering
van het wijkwerk nader aandacht verdienen. In het onderzoeksverslag uit 2008 werd gepleit
voor realisme ten aanzien van de ambities van het wijkwerk en om de vaak torenhoge
verwachtingen ten aanzien daarvan te temperen. Te gemakkelijk werden en worden telkens
weer nieuwe taken en problemen van de wijkagent gelegd. Het risico bestaat dat het wijkwerk
zo de dupe wordt van hypes in veiligheidsland.
Professionalisering van de wijkagent vraagt bovendien om meer dan alleen verhoging van
opleidingsniveau. Zoals al in het onderzoeksverslag uit 2008 werd geconstateerd vormt
betrokkenheid een sleutelelement in het gebiedswerk van de politie. Deze studie laat zien dat
deze betrokkenheid in de praktijk soms onder druk staat en dat het balanceren tussen
nabijheid en afstandelijkheid vraagt om wijsheid en morele competenties. Dit laat zich niet
alleen oplossen door verhoging van het opleidingsniveau of het creëren van extra functies in
het wijkwerk.
Deze studie laat opnieuw zien dat de organisatorische inbedding van het wijkwerk bij de
politie beperkingen kent. De conclusie is onvermijdelijk dat in veel van de huidige basisteams
het isolement van veel wijkagenten groter is geworden. Op die wijze wordt onvoldoende
geprofiteerd van de mensen die deze functie vervullen. Tegelijk worden zij zo soms
104

weggezogen in ander werk. Van de verwachting van een spilfunctie of regierol van de
wijkagent binnen het basisteam komt op deze wijze te weinig terecht. De relatie van
wijkagenten met onder meer de recherche is teleurstellend.
Om het isolement van wijkagenten te doorbreken lijken de in veel basisteams reeds genomen
initiatieven om subteams weer een geografische oriëntatie te geven, dan ook belangrijk. Op
die wijze kan de wijkagent zijn regierol gemakkelijker waarmaken en collega’s bij het
wijkwerk betrekken. Het is daarbij verstandig om de bestaande fixatie op formele en abstracte
communicatie- en controlesystemen te doorbreken en te zoeken naar een balans daarvan met
informele kanalen waarmee wijkagenten vaak meer affiniteit hebben en die voor collega’s
vaak motiverender werken.
Om het wijkwerk te versterken is een betere relatie met de recherche noodzakelijk. Nagegaan
moet worden op welke wijze de recherche die nu geconcentreerd is op hogere
organisatorische niveaus, binnen de basisteams kan worden betrokken zodat lokaal de aanpak
van ernstiger vormen van criminaliteit beter van de grond komt. Dat proces vergt
vermoedelijk niet alleen organisatorische maatregelen, maar vooral ook dat er voldoende oog
is voor hierbij naar verwachting optredende culturele weerstanden.
Het werk van wijkagenten stelt hoge eisen aan de personen die dit uitvoeren. Zij hebben
daarom recht op gepaste sturing, steun, begeleiding en een klankbord in hun dagelijks werk.
Dat ontbreekt in de huidige situatie te vaak. Niet alleen is de sturing van wijkagenten beperkt,
maar voor zover zij plaatsvindt is zij ook vaak te afstandelijk en gericht op formaliteiten, nu
niet meer in de vorm van kwantitatieve prestatienormen, maar wel bijvoorbeeld door controle
op formele opdrachten die in een systeem zijn ingevoerd. Bij de sturing van wijkagenten is
niet alleen een persoonlijke relatie wenselijk, maar ook maatwerk. De categorische wijze
waarop nu het roulatiebeleid van wijkagenten wordt uitgevoerd, is hiervoor exemplarisch en
staat hier haaks op. Leidinggevenden van basisteams zouden de ruimte moeten nemen ook
hierin te individualiseren. De huidige wijze van rouleren van wijkagenten houdt soms
onnodige vernietiging van kennis en contacten in en draagt bij aan geringere betrokkenheid.
Sturing van professionals vereist dat rekening wordt gehouden met professionele ruimte en
expertise. Daar komt nu vanwege de grote afstand tussen leiding en wijkagent vaak te weinig
van terecht. Weliswaar ontlenen wijkagenten daar in de praktijk autonomie aan, maar deze is
vaak gebaseerd op gebrek aan betrokkenheid.
Bij de operationele sturing van wijkagenten binnen de Nationale Politie is een belangrijke
plaats toegekend aan de Operationeel expert wijk. Deze constructie heeft op veel locaties een
ongelukkige start gekend omdat de verhouding tussen expert en wijkagenten vaak al snel in
het teken kwam te staan van statusongelijkheid, strijd, concurrentiegevoelens en
onduidelijkheid over taakverdeling. Het zal op veel plaatsen vermoedelijk veel moeite gaan
kosten om deze ‘valse start’ te herstellen. Zonder gerichte aandacht daarvoor zal dit echter
lastig zijn dit te herstellen: oud zeer kan lang doorzieken.
Onderdeel van de sturing van wijkwerk is de verantwoording daarover. Zoals in het vorige
onderzoek al werd geconstateerd, kent juist in het gebiedsgebonden politiewerk
verantwoording meerdere dimensies en kanalen. Dat wil zeggen dat de verantwoording moet
worden afgelegd aan een veelheid van interne en externe partijen die belang hebben bij het
gebiedswerk of daarbij betrokken zijn (Terpstra, 2011). Dat is ook een manier om die partijen
bij het gebiedswerk te betrekken, ook een belang van de politie zelf.
De politie, het is bijna een open deur, is in haar aanpak en werkwijze afhankelijk van de inzet
van andere partijen. Deze studie laat zien dat de samenwerking met andere partijen en met
(groepen) burgers op het niveau van wijk en buurt onder druk staat. Daarbij spelen
uiteenlopende achtergronden een rol, waaronder factoren gelegen binnen de politie. Korte
105

termijnoverwegingen en instrumentele zienswijzen, maar ook simpele opvattingen over
kerntaken of over de grenzen van politiewerk hebben aan dit terugtrekken van de politie
bijgedragen en daarmee geen goed gedaan aan de samenwerking met partners die soms
bovendien op meer afstand lijken te zijn gekomen.
De opvattingen van de in deze studie onderzochte wijkagenten over het belang van
burgerparticipatie in hun wijk zijn tamelijk negatief. Zij verwachten er vaak weinig van en
willen er bovendien vaak niet veel moeite voor doen. Zelfs als deze burgerparticipatie vooral
is gericht op het aanleveren van informatie aan de politie (zoals bij WhatsApp groepen
buurtveiligheid), zien wijkagenten ondersteuning daarvan vaak niet als taak van de politie of
van henzelf. De klassieke notie uit politiewetenschappelijk onderzoek dat de effectiviteit van
formele sociale controle, waaronder politiewerk, in belangrijke mate afhankelijk is van de
mate waarin deze op vruchtbare wijze aansluit bij patronen van informele sociale controle
(Wilson & Kelling, 1982; Cachet, 1990), lijkt in belangrijke mate naar de vergetelheid
gedrongen. Het is van groot belang deze notie weer nieuw leven in te blazen, aangepast aan
de huidige omstandigheden. Daarbij is het van belang dat ook een andere notie uit eerder
onderzoek daarbij betrokken wordt, namelijk dat actieve betrokkenheid van burgers bij de
aanpak van veiligheidsproblemen slechts mogelijk is als de politie dat actief en zichtbaar
ondersteunt (Terpstra & Kouwenhoven, 2004; Carr, 2005; Terpstra, 2008b; Van Stokkom,
2008).
Het gebiedsgebonden politiewerk krijgt de komende jaren (opnieuw) te maken met nieuwe
vragen en uitdagingen. In de recente Ontwikkelagenda GGP (Nationale Politie, 2018) zijn een
aantal van deze nieuwe uitdagingen op een rij gezet. Het gaat hierbij achtereenvolgens om de
opkomst van nieuwe communicatiemiddelen, de toegenomen mobiliteit en wereldwijde
verwevenheid, veranderende vormen van criminaliteit, ook op buurt- en wijkniveau, en het
zoeken naar nieuwe vormen van nabijheid in een tijd van schaalvergroting.
Deze studie laat zien dat wijkagenten met deze ontwikkelingen in hun wijk en in hun werk nu
al geconfronteerd worden. Tegelijk maakt deze studie duidelijk dat het vaak nog een kwestie
is van erg zoeken naar hoe hiermee door de politie in wijken en buurten kan worden
omgegaan. Dat geldt voor elk van de hier genoemde verschijnselen: hoe op vruchtbare wijze
gebruik te maken van sociale media, hoe als wijkagent signalen van radicalisering of van
ethische spanningen te onderkennen en wat hiermee te doen, of hoe te komen tot een
effectievere samenwerking tussen recherche en wijkagenten in de aanpak van ‘ondermijnende
criminaliteit’ in de wijk? Tegelijk is het hier ook een zoektocht naar een nieuwe, adequate
invulling van de kernelementen van gebiedsgebonden politiewerk die passen bij deze
veranderende omgeving. Het gaat daarbij niet om eenzijdige, abstracte reacties door de politie
(Terpstra, Fyfe & Salet, 2018), maar om de vraag hoe nabijheid, persoonlijke relaties, directe
samenwerking, een brede oriëntatie en een streven naar preventie kunnen worden
gecombineerd met nieuwe technologische mogelijkheden en middelen.

106

Literatuur
Banton, M. (1964). The Policeman in the Community. London: Tavistock.
Bastiaenen, J. & Vriesema, J. (1980). Wijkagent: diender van twee meesters. Amsterdam:
ITOBA.
Bastiaenen, J. & Vriesema, J. (1981). Een kwestie van aanpak. Wijkagent zet politie op het
kruispunt van twee wegen. Den Haag: Staatsuitgeverij.
Bayerl, P. S., et al. (eds.) (2017). Community Policing. A European Perspective. New York:
Springer.
Bayley, D.H., & Shearing, C.D. (1996). The Future of Policing. Law & Society Review, 3,
585-606.
Bervoets, E., et al. (2009). Bij de tijd: wijkagenten in Hollands Midden. Den Haag: Boom
juridische uitgevers.
Bervoets, E., & Bruinsma, M. (2017). Horen, zien en zwijgen. Opsporing in dorpen en
stadsbuurten met een gesloten leefgemeenschap. Apeldoorn: Politie & Wetenschap.
Beumer et al. (1997). Gebiedsgebonden politiewerk. Een verkenning. Den Haag: Ministerie
van Binnenlandse Zaken.
Braga, A.A., Welsh, B.C., & Schnell, C. (2015). Can policing disorder reduce crime? A
systematic review and meta-analysis. Journal of Research in Crime and Delinquency, 52:4,
567-588.
Broer, W., Schreuder, C.C., & Van der Vijver, C.D. (1987). Eindbalans
organisatieverandering politie Haarlem. Resultaten na drie jaar werken met wijkteams. Den
Haag: Ministerie van BZK.
Brogden, M., & Nijhar, P. (2005). Community Policing. National and international models
and approaches. Cullompton: Willan.
Cachet, A. (1990). Politie en sociale controle. Over het effect van politieoptreden. Een
vergelijkend onderzoek naar verkeersdelicten, gezinsgeweld en drugsgebruik. Arnhem:
Gouda Quint.
Carr, P.J. (2005). Clean Streets. Controlling crime, maintaining order, and building
community activism, New York/London: New York University Press.
Commissie Eenhoorn (2016). TweeSteden. Conclusies en aanbevelingen Onderzoeksrapport.
https://www.politie.nl/binaries/content/assets/politie/mijnbuurt/wijkprojecten/08/onderzoeksrapport-commissie-eenhoorn.pdf, geraadpleegd augustus
2018.
Denhardt, R.B., & Denhardt J.V. (2000). The new public service: serving rather than steering.
Public Administration Review, 60:6, 549-559.
Denkers, F.A.C.M., Op eigen kracht de onveiligheid de baas. De politie van pretentieuze
probleemoplosser naar bescheiden ondersteuner, Lelystad: Vermande, 1993.
Donnelly, D. (2013). Municipal policing in the European Union. Comparative perspectives.
Basingstoke: Palgrave MacMillan.
Eikenaar, T. (2017). Municipal disorder policing. Dealing with annoyances in public places.
The Hague: Eleven.
Evetts, J. (2009). New professionalism and new public management: changes, continuities
and consequences. Comparative Sociology, 8:2, 247-266.
Fijnaut, C. (2012). Het nationale politiekorps. Achtergronden, controverses en
toekomstplannen. Amsterdam: Bert Bakker.
George, A.L., & Bennet, A. (2005). Case studies and theory development in the social
sciences. Cambridge: MIT Press.
Goffman, E. (1974). Frame analysis: An essay on the organization of experience. Cambridge:
Harvard University Press.

107

Goldstein, H. (1979). Improving policing: a problem-oriented approach. Crime and
Delinquency, 25:2, 236-258.
Greene, J.R. (1998). Evaluating planned change strategies in modern law enforcement:
implementing community-based policing, In: Brodeur, J.P. (ed.). How to Recognize Good
Policing. Problems and issues, Thousand Oaks: Sage Publications, pp. 141-160.
Gunther Moor, L., & Peeters, J. (1996). Politie en Sociale Zelfredzaamheid van Burgers. Een
onderzoek naar aanleiding van de vestiging en opheffing van politiebureaus. Dordrecht: SMP.
Holmberg, L. (2002). Personalized policing. Results from a series of experiments with
proximity policing in Denmark. Policing: An International Journal of Strategies &
Management, 25:1, 32–47.
Hoogenboom, A.B. (2009). Bringing the police back in : Notes on the lost & found character
of the police in police studies. Dordrecht: SMVP.
Huisman, W. (2017). De aanpak van ondermijnende criminaliteit: oude wijn in nieuwe
zakken? Delikt & Delinkwent, 31:5.
Hulst, M.J. van (2013). Storytelling at the police station: The canteen culture revisited. British
Journal of Criminology, 53:4, 624-642.
Inrichtingsplan (2012). Inrichtingsplan Nationale Politie. Den Haag: Ministerie Veiligheid &
Justitie.
Inspectie Justitie & Veiligheid (2017). Modernisering van de gebiedsgebonden politiezorg.
Afsluitend onderzoek naar de vorming van de nationale politie. Den Haag: Ministerie van
J&V.
Jochoms, M.P.C.M., et al. (2006). Op prestaties gericht. Over de gevolgen van
prestatiesturing en prestatieconvenanten voor sturing en uitvoering van het politiewerk. Den
Haag: Elsevier.
Kelling, G.L., et al. (1974). The Kansas City preventive patrol experiment. A summary report.
Washington, D.C.: The Police Foundation.
Koers, C. & Wolthers, A. (2014). Landelijk Werkingsdocument Districten & Basisteams. Den
Haag: Nationale Politie.
Kooijman, W., Schilders, H. & Holla, P. (2013). De Wijkagent in de Nationale Politie,
presentatie NIK themadag 24 januari 2013,
http://www.nikthemadag.nl/doc/doc/doc/download/files/58-08.pdf, geraadpleegd maart 2016.
Kort, J. & Terpstra, J. (2015). 'Onnodige' bureaucratie binnen het basispolitiewerk.
Onderzoek naar de achtergronden van een hardnekkig verschijnsel. Apeldoorn: Politie &
Wetenschap.
Kwartiermakers Nationale Politie (2012). Realisatieplan Nationale Politie. Den Haag: z.u.
Landman, W. (2017). Tussen zorg en hoop. De ontwikkeling van de nationale
politieorganisatie. Justitiële Verkenningen, 43:4, 9-25.
Lipsky, M. (1980). Street-Level bureaucracy: Dilemmas of the individual in public services.
New York: Russel Sage.
Mastrofski, S. (2004). Community policing: a skeptical view. In: Weisburd,
D. & Braga, A.A. (ed.). Police Innovation. Contrasting Perspectives. Cambridge: Cambridge
University Press, pp. 44-76.
Maynard-Moody, S., & Musheno, M. (2000). State agent or citizen agent: Two narratives of
discretion. Journal of Public Administration Research and Theory, 10:2, 329-358.
Mazerolle, L., & Ransley, J. (2005). Third party policing. Cambridge: Cambridge University
Press.
Meershoek, G. (2000). Blauw blauw: Het tanend gezag van de politie. In: Gunther Moor, L.,
& Vijver, K. van der (red.). Het Gezag van de politie. Dordrecht: Stichting Maatschappij,
Veiligheid en Politie, pp. 81-102.

108

Meershoek, G. (2018). Bestuurlijke focus en sociale weerbaarheid bij de georganiseerdemisdaadbestrijding. het Tijdschrift voor de Politie, 80:1, 6-10.
Merton, R.K. (1968). Social theory and social structure. New York: The Free Press.
Meurs, T., & Kreulen, B.J. (2017). Het hoe van de WOE. Over de wijkagent operationeel
expert. het Tijdschrift voor de Politie, 79:4, 26-30.
Meurs, T., & Visch, A. (2018). Grijze gebieden. Hoe hybride professionals hun identiteit
bevechten binnen de politie. Proces. Tijdschrift voor Strafrechtpleging, 97:2, 147-158.
Moore, M.H., & Trojanowicz, R.C. (1988). Policing and the Fear of Crime, Washington:
National Institute of Justice, (Perspectives on Policing, no. 3).
Muir, W.K. (1977). Police streetcorner politicians. Chicago: University of Chicago Press.
Nationale Politie (2018). Ontwikkelagenda GGP. Podium voor goed politiewerk. Den Haag:
Nationale Politie.
Oliver, W.M., & Bartgis, E. (1998). Community policing: a conceptual framework. Policing.
An International Journal of Police Strategies & Management, 21:3, 490-509.
Politieacademie (2006). Referentiekader Gebiedsgebonden politie. Apeldoorn:
Politieacademie.
Politieonderwijsraad (2017). Kwalificaties en opleidingsmogelijkheden voor het
wijkagentschap van 20125. Adviesrapport. Den Haag: POR.
Projectgroep Visie op de politiefunctie (2005). Politie in Ontwikkeling. Visie op de
politiefunctie. Den Haag: NPI.
Prottas, J.M. (1979). People processing: the street-level bureaucrat in public service
bureaucracies. Lexington (Mass.): Lexington Books.
Punch, M., & Naylor, T. (1973). The police: a social service. New Society, 17/554, 358-361.
Reiner, R. (2010). The Politics of the Police. Oxford: Oxford University Press, 2010.
Reuss-Ianni, E. (1983). Two Cultures of Policing. Street cops and management cops. New
Brunswick/London: Transaction Books.
Rigthart, H. (1995). De eindeloze jaren zestig: Geschiedenis van een generatieconflict.
Amsterdam/Antwerpen: Arbeiderspers.
Rohe, W. (1999). Community Policing and Planning, PAS MEMO: Growing Smart K
Working Paper, January 1999, nr. 4.
Rubinstein, J. (1993) (1973). City police. New York: Farrar, Straus and Giroux.
Sackers, H.J.B. (2010). Herder, hoeder, en handhaver. De burgemeester en het bestuurlijk
sanctierecht. Nijmegen: Radboud Universiteit.
Schaap. D., & Terpstra, J. (2018). Het turbulente politiebestel. Institutionele verandering en
continuïteit (1989- 2017). Den Haag: Boom.
Skogan, W.G., & Hartnett, S.M. (1997). Community Policing, Chicago Style. New
York/Oxford: Oxford University Press.
Skogan, W., & Frydl, K. (2004). Fairness and Effectiveness in Policing. The Evidence.
Washington, D.C.: The National Academies Press.
Sluis, A. van, et al. (2013). Community policing in the Netherlands: a continuously changing
constant. In: A. Verna, D.K. Das & M. Abraham (eds.). Global community policing. Problems
and challenges. Boca Raton: CRC Press Taylor & Francis Group, pp. 229-247.
Steden, R. van (2009). De pretparksamenleving: een wereld van vertier. In: Boutellier, J.C.J.,
Boonstra, N., Ham, M. (red.). Omstreden ruimte: de spanning tussen regulering en
spontaniteit. Amsterdam: Van Gennep, pp. 15-32.
Stokkom, B. van (2008). Bange burgers, doortastende dienstverleners. In: Boutellier, H. &
Steden, R. van (red.). Veiligheid en Burgerschap in een Netwerksamenleving, Den Haag:
BoomJu: 267-289.

109

Terpstra, J. (2002). Sturing van politie en politiewerk. Een verkennend onderzoek tegen de
achtergrond van een veranderende sturingscontext en sturingsstijl. Apeldoorn: Politie &
Wetenschap.
Terpstra, J. (2008a). Wijkagenten en hun dagelijks werk. Een onderzoek naar de uitvoering
van gebiedsgebonden politiewerk. Apeldoorn: P & W.
Terpstra, J. (2008b). Burgers in veiligheid. Lokale netwerken en buurtcoalities. In: Boutellier,
H., & Steden, R. van (red.). Veiligheid en burgerschap in een netwerksamenleving. De Haag:
Boom juridische uitgevers, pp. 243-265.
Terpstra, J. (2010a). Community policing in practice: ambitions and realization. Policing: A
Journal of Policy and Practice, 4:1, 64-72.
Terpstra, J. (2010b). Community policing in the Netherlands and the use of other related
police models: problem-oriented, disorder and reassurance policing. Journal of Police
Studies/ Cahiers Politiestudies, 3, nr. 16, 215-232.
Terpstra, J. (2011). Governance and accountability in community policing, Crime, Law and
Social Change, 55: 2-3, 87-104.
Terpstra, J. (2017). Story-telling about Rural Policing. The social construction of a
professional identity. European Journal of Policing Studies, 4/5:4/1, 17-33.
Terpstra, J. & Kouwenhoven, R. (2004). Samenwerking en netwerken in de lokale
veiligheidszorg. Apeldoorn: Politie en Wetenschap.
Terpstra, J. & Trommel, W. (2006). Het nieuwe bedrijfsmatig denken bij de politie. Analyse
van een culturele formatie in ontwikkeling. Apeldoorn: Politie & Wetenschap.
Terpstra, J., Fyfe, N.R., & Salet, R. (2018). The abstract police. A conceptual exploration of
unintended changes of police organizations. The Police Journal (under review).
Terpstra, J., Stokkom, B. van & Vijver, K. van der (2014). Community Policing, In: G.
Bruinsma & D. Weisburd (eds.). Encyclopedia of Criminology and Criminal Justice, New
York: Springer Science and Business Media, pp. 416-426.
Terpstra, J., Stokkom, B. van, & Gunther Moor, L. (2010). De kerntakendiscussie in
Nederland: retoriek en realiteit. In: Stokkom, van B., Terpstra, J. & Gunther Moor, L. (red.).
De politie en haar opdracht: de kerntakendiscussie voorbij. Antwerpen: Maklu, pp. 25-50.
Terpstra, J., et al. (2016). Basisteams in de Nationale Politie. Organisatie, taakuitvoering en
gebiedsgebonden werk. Apeldoorn: P & W.
Tilley, N. (2003). Community Policing, Problem-Oriented Policing and Intelligence-Led
Policing. In: Newburn, T. (ed.). Handbook of Policing. Cullompton: Willan, pp. 311–
339.
Tops, P.W., & Torre, E. van der (2014). Wijkenaanpak en ondermijnende criminaliteit.
Tilburg/Apeldoorn: UvT/PA.
Torre, E.J. van der (1999). Politiewerk. Politiestijlen, community policing, professionalisme.
Alphen aan den Rijn: Samsom.
Torre, E.J. (2011). Politiewerk aan de basis: stevig en nuchter. Apeldoorn: Politieacademie.
Torre, E.J. van der, & Valkenhoef, J.M. van (2017). De lokale betekenis van basisteams. Over
het werk van geüniformeerde agenten en het gebrek aan rechercheurs. Den Haag: Boom.
Torre, E.J. van der, et al. (2007). De kerntakendiscussie: verloop, opbrengsten en barrières.
Apeldoorn: P&W.
Torre, E.J. van der, et al. (2011). Op de agenda: een survey onder wijkagenten. Apeldoorn:
Politieacademie.
Vijver, C.D. van der, Meershoek, A.J., Slobbe, D.F. (2001). Kerntaken van de politie. Een
inventarisatie van heersende opvattingen. Zeist: Kerckebosch.
Vinzant, J.C., & L. Crothers (1998). Street-Level leadership. Direction and legitimacy in
front-line public service. Washington D.C.: Georgetown University Press.

110

Waddington, P.A.J. (1999). Police (canteen) sub-culture. British Journal of Criminology,
39/2, 287-309.
Weisburd, D. & Braga, A. (eds.) (2004). Police Innovation. Contrasting Perspectives.
Cambridge: Cambridge University Press.
Weisburd, D., & Eck, J.E. (2004). What can the police do to reduce crime, disorder, and fear?,
The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 593, No. 1, 4265.
Weisheit, R.A. & Wells, L.E. (1996). Rural crime and justice: implications for theory and
research. Crime and Delinquency, 42:3, 379-397.
Wilson, J.Q., & Kelling, G.L. (1982). Broken Windows: the police and neighborhood safety.
The Atlantic Monthly, 243 (March), 29-38.
Yin, R.K. (2013). Case study research. Resign and Methods. London: Sage.

111