Plan- en
procesevaluatie
Actieplan Wapens
en Jongeren

J. Snippe
J.A. de Muijnck
L. Wouters

Plan- en procesevaluatie
Actieplan Wapens en Jongeren

Januari 2023

Colofon
©Breuer&Intraval
Januari 2023
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van
druk, fotokopie, microfilm of anderszins, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van
de uitgever.
Tekst:
Opmaak:
Opdrachtgever:

J. Snippe, J.A. de Muijnck, L. Wouters
M. Haaijer
Afdeling Extern Wetenschappelijk Beleidsonderzoek, WODC

VOORWOORD

In dit rapport presenteren wij de evaluatie van het actieplan wapens en jongeren, dat wij
in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van
het ministerie van Justitie en Veiligheid uitvoerden. Het doel van het actieplan is om in een
periode van twee jaar (2021 en 2022) het wapenbezit en -gebruik onder jongeren
terugdringen. Het plan omvat 16 acties die op landelijk en lokaal niveau uitgevoerd zouden
gaan worden.
Voor dit onderzoek spraken wij een groot aantal betrokkenen die op lokaal of landelijk
niveau invulling hebben gegeven aan het actieplan. Daarnaast voerden we een
literatuurstudie uit naar de motieven van jongeren om een wapen te dragen of te
gebruiken, en bestudeerden we alle relevante beleidsstukken. Wij danken alle
respondenten voor de tijd die ze voor ons hebben willen vrijmaken en de kennis die ze
hebben willen delen.
Dank in het bijzonder aan de begeleidingscommissie onder voorzitterschap van Karin
Wittebrood (zelfstandig) en de leden Machteld Hoeve (Universiteit van Amsterdam), JanDirk de Jong (Hogeschool Leiden), Saskia Baas (WODC), en namens het ministerie van
Justitie Geert van den Born die in de afrondende fase van het onderzoek is vervangen door
Aden Mohamed. Wij hebben graag gebruik gemaakt van het opbouwende commentaar en
de expertise van alle leden.
Dit onderzoek is uitgevoerd door Jacco Snippe, Jorine de Muijnck en Lara Wouters met
ondersteuning van Lotte Hulleman van onderzoeks- en adviesbureau Breuer&Intraval.
Groningen,
16 januari 2023
Namens het onderzoeksteam,
Jacco Snippe

INHOUDSOPGAVE

Samenvatting

I

1 Inleiding
1.1 Onderzoeksvragen
1.2 Aanpak
1.3 Leeswijzer

1
2
3
7

2 Planevaluatie
2.1 Totstandkoming actieplan
2.2 Afbakening en inbedding
2.3 Hoofddoelstelling van het actieplan
2.4 Subdoelen in het actieplan
2.5 Resumé

9
9
10
12
14
21

3 Motieven van jongeren
3.1 Onveiligheid en zelfbescherming
3.2 Status
3.3 Slachtofferschap en ervaringen met steekincidenten
3.4 Persoonlijkheidskenmerken en socialisatie
3.5 Resumé

23
23
24
26
27
28

4 Verplichte acties
4.1 Actie 2 - Bewustwording en ontmoediging
4.2 Actie 7 - Organiseren wapeninleveracties
4.3 Acties 9 en 14 - Zicht krijgen en behouden op jongeren en Risicosignalering
4.4 Resumé

29
29
33
38
44

5 Lokaal toegepaste acties
5.1 Actie 1 - Bewustwording en ontmoediging via campagnes
5.2 Actie 3 - Wegnemen van onveiligheidsgevoelens
5.3 Actie 4 - Tegengaan verkoop minderjarigen
5.4 Actie 5 - Proactieve kluisjescontrole op scholen
5.5 Actie 6 - Wapencontroles in horeca
5.6 Actie 8 - Lokale inzet van preventief fouilleren
5.7 Actie 10 - Versterken contacten politie, gemeente, scholen en horeca
5.8 Resumé

47
47
51
54
55
58
60
63
65

6 Landelijke acties
6.1 Actie 11 - Versterken juridische betrokkenheid ouders
6.2 Actie 12 - Tegengaan online filmpjes met wapens en geweld
6.3 Actie 13 - Direct ingrijpen
6.4 Actie 15 - Toolbox
6.5 Actie 16 - Borging actieplan
6.6 Resumé

67
67
71
72
73
75
76

7 Resultaten actieplan
7.1 Uitvoering lokale actieplannen
7.2 Bereiken doelgroep
7.3 Knelpunten in bereiken doelgroep
7.4 Cijfermatige ontwikkeling wapenbezit en -gebruik
7.5 Resumé

77
78
81
85
88
89

8 Conclusies
8.1 Totstandkoming van het actieplan wapens en jongeren
8.2 Proces van het actieplan wapens en jongeren
8.3 Resultaten van het actieplan wapens en jongeren
8.4 Tenslotte
8.5 Aanbevelingen

93
93
95
97
99
100

SAMENVATTING

De afgelopen jaren is het wapengebruik onder jongeren fors toegenomen. De daders van
steekincidenten worden steeds jonger en het aantal steekincidenten waarbij jongeren
betrokken zijn, stijgt. Om deze problematiek terug te dringen en jongeren te behoeden
voor dader- en slachtofferschap, is in 2020 het actieplan wapens en jongeren opgesteld.
Hieraan werkten 20 gemeenten, het centrum voor criminaliteitspreventie en veiligheid,
bureau Halt, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Openbaar Ministerie,
Politie, Raad voor de Kinderbescherming, Jeugdreclassering en Jeugdbescherming en de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten mee, onder leiding van het ministerie van Justitie
en Veiligheid (JenV). Het doel van het actieplan is om in een periode van twee jaar (2021
en 2022) het wapenbezit en -gebruik onder jongeren terug te dringen. De 16 acties die
staan beschreven in het plan dienen dit doel.
In dit rapport evalueren we het actieplan. In de planevaluatie gaan we na hoe het actieplan
tot stand is gekomen en op basis van welke aannames de gekozen acties bijdragen aan
het hoofddoel. In de procesevaluatie beschrijven we de uitvoering van het actieplan door
de gemeenten en de rijksoverheid; welke acties hebben gemeenten uitgevoerd, en op
welke wijze? Hoe kijken gemeenten terug op de uitvoering en waar liepen zij in de
uitvoering tegenaan? Vervolgens gaan we in op de bereikte resultaten.

Onderzoeksmethode
Voor deze evaluatie zijn interviews afgenomen met de opstellers van het actieplan van het
ministerie JenV. Daarnaast is een selectie gemaakt van 16 gemeenten die deelnemen aan
het actieplan. Elk van deze gemeenten heeft relevante beleidsdocumenten toegestuurd of
verwezen naar documenten in het raadinfornatiesysteem. Verder zijn interviews gehouden
met de betrokken ambten(a)ar(en) en medewerkers van ketenpartners. Er is in totaal met
38 professionals gesproken. Daarnaast hebben we een exploratieve literatuurstudie
uitgevoerd om de (inter)nationale literatuur over wapens en jongeren in kaart te brengen
en inzicht te krijgen in de motieven van jongeren om wapens te dragen.

Planevaluatie: totstandkoming van het actieplan
De ernst van de problematiek en de zorgen onder lokale bestuurders, vroegen om een
snelle politieke reactie. Het actieplan is hierop in korte tijd tot stand gekomen. De opstellers
hebben het plan in zo’n drie á vier maanden, met input van gemeenten en relevante
landelijke organisaties, opgesteld. Daarnaast zijn wetenschappelijke bronnen en de kennis
en ervaring van de opstellers van het actieplan benut. Vooraf is echter geen analyse
uitgevoerd van de doelgroep en hoe die te bereiken. Door de korte doorlooptijd van het
actieplan (twee jaar) hebben acties en maatregelen die vragen om een investering voor
langere termijn (in tijd dan wel geld) geen plek gekregen in het plan. Dit betroffen met
name preventieve acties, zoals maatregelen gericht op het versterken van de positie van
kwetsbare risicojongeren.

Samenvatting

I

Literatuur
Uit een exploratie van de wetenschappelijke literatuur blijkt dat oorzaken en motieven van
messenbezit onder jongeren verklaard kunnen worden op verschillende niveaus,
maatschappelijk, situationeel, en psychologisch. We onderscheiden de volgende oorzaken
en motieven die jongeren ertoe brengen een wapen te gaan dragen of gebruiken:
(perceptie van) onveiligheid waardoor jongeren overgaan tot zelfbescherming, het willen
verhogen van je status binnen een subgroep, het slachtoffer zijn van geweld of dit van
dichtbij hebben meegemaakt, persoonlijkheidskenmerken en factoren in de opvoeding.
De factoren staan niet op zichzelf maar in onderling verband. Een voorbeeld hiervan is de
observatie van Weerman e.a. waarin jongeren hun status verhogen als strategie om zich
veiliger te voelen.i Deze jongeren geloven dat ze minder gevaar lopen als ze een
gewelddadige reputatie hebben. In dit geval beïnvloeden de motieven van status en
veiligheid elkaar. Bovendien blijkt de keuze voor zelfbescherming, dus de redenering ‘met
een mes op zak voel ik mij veiliger’, ook samen te hangen met een gebrek aan vertrouwen
in instanties als politie en overheid. Het motief om wapens te dragen wordt beïnvloed door
verschillende contextuele factoren en verschillende motieven versterken elkaar. Dit levert
een complex geheel aan factoren op dat uiteindelijk kan leiden tot het dragen of gebruiken
van een steekwapen.
Succesvol ingrijpen vraagt om inzicht in de leefwereld van de (wapenbezittende) jongeren,
in wat hen drijft en om een investering in het bereiken van deze groep. Het voornaamste
motief van jongeren om een wapen te dragen is het ervaren gevoel van veiligheid. Hier
staat tegenover dat een toename van steekwapens op straat die specifieke buurt juist
onveiliger maakt. Om deze cyclus te doorbreken is ingrijpen op het ervaren gevoel van
onveiligheid nodig, en inzicht in de stap van ‘je onveilig voelen’ naar ‘een steekwapen
maakt mij veiliger’.

Procesevaluatie: uitvoering van het actieplan
De acties uit het actieplan zijn op verschillende wijze uitgevoerd. Dit hangt samen met de
verschillende niveaus van de acties; sommige acties waren erg concreet en konden
makkelijk geïmplementeerd worden, terwijl andere acties abstracter geformuleerd waren
en om nadere interpretatie en invulling van de gemeenten vroegen. Hierdoor is een aantal
acties door vrijwel alle onderzochte gemeenten op vergelijkbare wijze uitgevoerd, terwijl
andere acties verschillend zijn ingevuld. Ook vereisten een aantal acties inzet van het
ministerie van JenV.

Verplichte acties
Alle deelnemende gemeenten hebben zich gecommitteerd aan het uitvoeren van een
viertal acties: bewustwording via voorlichtingslessen van Halt, wapeninleveracties zicht
krijgen op risicojongeren, en risicosignalering en vroegtijdig ingrijpen. Deze acties zijn in
vrijwel alle gemeenten uitgevoerd.

i

Weerman, F.M., R. A. Roks, J. B. A. van den Broek en J.C. Willink (2022). Het is een probleem, maar niet voor

mij. Erasmus Universiteit Rotterdam.

II

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Overige lokaal toegepaste acties
De overige lokale acties zijn in gemeenten geïmplementeerd en uitgevoerd, al dan niet
met
ondersteuning
vanuit
landelijke
samenwerkingspartners.
Zo
zijn
de
bewustwordingscampagnes You choose en Drop je knife landelijk ontwikkeld zodat
gemeenten hier gebruik van konden maken. Daarnaast zijn er acties, zoals
kluisjescontroles en wapencontroles in de horeca, die vaak al vóór het ingaan van het
actieplan in gemeenten werden uitgevoerd. Veel gemeenten hebben de intensiteit van deze
acties verhoogd na het ingaan van het actieplan.
Gemeenten hebben niet alle acties uitgevoerd. In sommige gemeenten was sprake van
capaciteitsgebrek bij uitvoerende partijen en zijn met name actiepunten waarvan de
verwachtingen laag waren niet uitgevoerd. Bijvoorbeeld bij het tegengaan van de verkoop
van messen aan minderjarigen. Deze actie is landelijk opgepakt door het ministerie van
JenV, er is een wetsvoorstel ingediend om de verkoop van messen aan minderjarigen in
winkels en online te verbieden en er zijn landelijke afspraken gemaakt met winkelketens.
Veel gemeenten hebben de resultaten van deze gesprekken afgewacht, en slechts een
enkele gemeente heeft hier op lokaal niveau op ingezet.

Landelijk ondersteunde acties
Op landelijk niveau is een aantal acties ingezet die de gemeenten ondersteunen in het
uitvoeren van het actieplan. Zo is op de website van het CCV een toolbox wapens en
jongeren beschikbaar gesteld om gemeenten te ondersteunen bij de uitvoering van het
actieplan. Vooral kleinere gemeenten hebben kunnen profiteren van de kennis en ervaring
van de beschikbaar gestelde kennis.
Verder is in een verkenning nagegaan welke juridische mogelijkheden er zijn om ouders
meer dwingend op hun verantwoordelijkheid te wijzen. Daarbij heeft de minister in een
brief aan de Kamer in het bijzonder gekeken naar de Britse benadering van ouders in
relatie tot een delictpleging van hun kind. Hierover is nog geen definitief besluit genomen.
Ook voor de actie online filmpjes te verwijderen is nog geen voorstel ingediend. Wel zijn
er door het ministerie van JenV verschillende onderzoeken aangevraagd naar de vorm en
effectiviteit van een dergelijke wetswijziging.
Wetswijzigingen zijn een langdurig bureaucratisch proces dat niet zomaar versneld kan
worden. Het actieplan is grotendeels onafhankelijk van de relevante wetswijzigingen
uitvoerbaar. In sommige gevallen hebben de gemeenten zelf de acties opgepakt die door
een wetswijziging zouden worden voltooid.

Resultaten van het actieplan
De maatregelen waaraan gemeenten zich hebben gecommitteerd zijn voor het grootste
deel uitgevoerd. Van de overige lokale en landelijke acties zijn meerdere acties in ongeveer
de helft van de gemeenten niet uitgevoerd.
Over de samenwerking binnen gemeenten zijn respondenten positief. De motivatie om
acties uit het plan op te pakken is over het algemeen groot. In enkele gemeenten blijft

Samenvatting

III

uitvoering van bepaalde acties door ketenpartners achter, vaak door capaciteitsgebrek,
maar ook corona en gebrek aan draagkracht spelen hier een rol.

Bereiken doelgroep
De verwachting is dat met het geven van klassikale voorlichtingslessen door met name
Halt de doelgroep daadwerkelijk is bereikt. Ook van het jongerenwerk wordt in veel
gemeenten gezegd dat zij in staat zijn de doelgroep bestaande uit jongeren die wapens
dragen en mogelijk gebruiken daadwerkelijk te bereiken. Jongeren die tot de doelgroep
van het actieplan behoren zijn erg actief op sociale media en dit leidt soms tot fysieke
confrontaties. In de meeste gemeenten is weinig zicht op de activiteiten van jongeren op
sociale media. Het ontbreekt aan instrumenten, deskundigheid en capaciteit om de sociale
media goed te kunnen monitoren.

Knelpunten in de uitvoering
Belangrijke knelpunten in de uitvoering zijn gebrek aan (gespecialiseerde) medewerkers,
capaciteitsgebrek, politieke en bestuurlijke onhaalbaarheid, de problematiek waar
sommige acties op ingrijpen speelt er niet en gemeenten zijn in afwachting van landelijke
afspraken of maatregelen. Het niet uitvoeren van sommige acties kan gevolgen hebben
voor de effecten die met het actieplan dienen te worden bereikt. Niet van alle acties is
bekend of deze werkzaam zijn tegen wapenbezit onder jongeren. Het ontbreken van een
of meer (niet of minder effectieve) acties hoeft de effectiviteit van de lokale aanpak niet
direct te verminderen.
Een ander knelpunt is dat het vergroten van het bewustzijn over wapengeweld de
gevoelens van onveiligheid onder risicojongeren kan versterken. Jongeren zouden door de
bewustwordingscampagne en de resultaten van de inleveracties de indruk krijgen dat
iedereen met een mes loopt, en dat zij dit uit zelfbescherming ook moeten doen.
Gemeenten verwachten dat het wapenbezit de komende jaren aandacht zal blijven vragen.
Dat geldt ook voor vuurwapenbezit, dat in sommige gemeenten onder jongeren zou
toenemen. De toename is niet alleen het gevolg van de onveiligheidsgevoelens van
jongeren, ook sociale achterstand en minderwaardigheidsgevoelens zouden daarbij
meespelen. Gepleit wordt voor preventieve maatregelen waarbij de vraag waarom
wapendragende jongeren zich zo onveilig voelen en kansarm wanen het uitgangspunt zou
moeten zijn.

Conclusies
Het actieplan had urgentie omdat er door met name burgemeesters grote zorgen waren
geuit. Politiek en samenleving vroegen om ‘daadkracht’ en snelheid van handelen. Dit heeft
tot gevolg gehad dat het actieplan in korte tijd is geschreven (drie á vier maanden). Er is
een fenomeenanalyse verricht, maar voor opties als het uitvoeren van een nulmeting, het
toetsen van bestaand beleid op effectiviteit, een nadere analyse van de doelgroep en de
motieven van jongeren om een wapen te dragen, is niet gekozen.
Hierdoor was onvoldoende duidelijk wie de doelgroep was van het actieplan en hoe deze
groep te bereiken. Met andere woorden, bij aanvang was niet bekend wie de jongeren

IV

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

waren die wapens droegen, wat hun motieven waren en hoe een gedragsverandering tot
stand gebracht zou kunnen worden. Door dit gebrek aan focus was het voor gemeenten
bij sommige acties lastig om hieraan invulling te geven, en bij andere acties stelden zij
vraagtekens bij het bereiken van de doelgroep en daarmee bij de effectiviteit van de
betreffende actie. Bij enkele acties is zelfs opgemerkt dat deze mogelijk een averechts
effect hebben.
Een positieve uitwerking van het actieplan en het proces van totstandkoming is dat het
momentum creëerde voor de aanpak van wapenbezit en -gebruik onder jongeren.
Deelnemende gemeenten onderschrijven dat hieraan een stevige impuls is gegeven. Een
aantal gemeenten heeft lokaal onderzoek uitgevoerd en zo de kennis van de doelgroep
vergroot. Wanneer uit deze onderzoeken bleek dat een actie niet effectief of zelfs een
averechts effect zou hebben, zijn deze gemeenten gestopt met het uitvoeren van deze
acties.
Een kwantitatief doel van het actieplan was het bereiken van een afname van het aantal
steekincidenten in deelnemende gemeenten van 25%. Deze cijfers zijn nog niet bekend.
Er is enige indicatie van de richting waarin dit cijfer zich beweegt: de gemeenten Rotterdam
en Den Haag hebben cijfers beschikbaar gesteld die duiden op stabilisering van het aantal
steekincidenten onder jongeren. Het doel, een daling van 25%, lijkt daarmee nog ver weg.
Een kwalitatief doel van het actieplan was het veranderen van de motieven voor het dragen
van wapens. Dit zou onder meer bereikt worden door de acties ‘zicht krijgen op de
wapendragende jongeren’, ‘voorlichtingslessen van Halt’ en ‘het wegnemen van
onveiligheidsgevoelens’. Deze acties zijn door de gemeenten opgepakt, maar doordat zicht
en focus op de doelgroep ontbrak is het onduidelijk hoe en of deze acties bij de
wapendragende jongeren terecht zijn gekomen. Verschillende professionals benoemen het
risico dat deze acties niet alleen de doelgroep niet bereiken, maar zelfs een averechts effect
hebben: de aandacht voor messengeweld zou de gevoelens van onveiligheid onder
risicojongeren kunnen versterken, en onveiligheid is een voorname reden om over te gaan
tot het dragen van een wapen.
Om daadwerkelijk een gedragsverandering te bereiken bij de groep die al een wapen
draagt, of waarbij het risico hierop groot is, is diepgaand en positief contact nodig met de
risicojongeren. Een van de beperkte mogelijkheden om in contact te komen met de
risicogroep is door dicht bij ze te staan en een vertrouwensband op te bouwen. Deze
maatregel, die doorgaans wordt uitgezet bij jongerenwerk, is niet concreet in het actieplan
genoemd, maar lijkt een veelbelovende actie. Hierbij moet wel goed gekeken worden naar
hoe jongerenwerk wordt ingezet en welke specifieke actie nodig is om deze groep te
bereiken.
De resultaten van de landelijke acties zijn beperkt gebleven. Terwijl er voor de uitvoering
van het actieplan veel van gemeenten werd verwacht, bleven landelijke acties lang
sudderen, mogelijk mede als gevolg van de corona-epidemie of door procedures die een
lange doorlooptijd vergen. Gemeenten dringen echter aan op voortgang.

Samenvatting

V

Tenslotte
De aanzet van het actieplan is goed, maar de scherpte in de uitvoering mist. Veel acties in
het actieplan zijn gericht op een brede doelgroep, in een enkel geval op de gehele bevolking
of op alle jongeren. Het kan worden gezien als een schot hagel waarmee ook een jongere
die tot de risicovolle groep behoort wordt bereikt maar waarin de precisie ontbeert:
• Bewustwordingscampagne is breed ingezet, gericht op het algemene publiek.
Campagnes zijn echter pas effectief als die gericht zijn op de meest risicovolle groep die
wapens gebruikt en als een onderdeel van een intensieve, lokale aanpak van de groep
met de meeste problematiek.
• Controleacties (kluisjescontrole op scholen, (preventief) fouilleren in aangewezen
gebied en wapencontroles in horeca) zijn eveneens zijn breed ingezet en wellicht zijn
hiermee ook jongeren uit de doelgroep bereikt.
• Voorlichtingslessen van Halt: gericht op alle schoolgaande jongeren. Ondanks dat er op
veel scholen lessen worden gegeven wordt jaarlijks een fractie van de leerlingen bereikt.
Hier zullen ook jongeren uit de doelgroep tussen zullen zitten.
Veel partijen hebben zich ingespannen bij de uitvoering van de acties maar door de te
brede insteek is de doelgroep onvoldoende bereikt. Onder het adagium ‘alle beetjes helpen’
zijn met de acties ook jongeren uit de risicogroep bereikt, maar door het ontbreken van
precisie zijn het toevalstreffers en zal het totale effect beperkt zijn. Bovendien kan het
breed inzetten van acties averechts werken wanneer het de indruk wekt of versterkt dat
wapenbezit en -gebruik veel voorkomen. Dit kan leiden tot onveiligheidsgevoelens en
mogelijk tot het meer of vaker dragen van wapens onder jongeren, zoals genoemd door
enkele geïnterviewden.

VI

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

1. INLEIDING

In november 2020 is het actieplan wapens en jongeren geïntroduceerd. Het actieplan is
tot stand gekomen door een samenwerking tussen nationale en lokale overheden: de
ministeries van Justitie en Veiligheid (JenV) en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW),
vijftien gemeenten waar steekwapenproblematiek op dat moment een urgent probleem
was, Openbaar Ministerie (OM), politie, Halt, Jeugdreclassering, Raad voor de
Kinderbescherming, Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), Centrum voor
Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV).1 Bij de start is een looptijd van twee jaar
overeengekomen, ofwel de periode november 2020 – oktober 2022.

Aanleiding voor het actieplan
De aanleiding voor het actieplan wapens en jongeren zijn de verontrustende
steekincidenten waarbij jongeren betrokken waren, en de zorgen die hierover worden geuit
in de maatschappij. Zo werd in de zomer van 2020 op de Pier in Scheveningen een 19jarige Rotterdammer doodgestoken nadat er wekenlang via sociale media dreigementen
werden geuit tussen rivaliserende groepen drillrappers.2 Daarnaast zijn in onder andere de
gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Groningen, maar ook in kleinere gemeenten als
Smallingerland en Nissewaard, steekpartijen geweest waarbij minderjarigen betrokken
waren.3,4
Tevens bleek in deze periode uit cijfers van de politie en het WODC dat de aantallen
steekincidenten, in beslag genomen wapens, en ernstige geweldsdelicten onder jongeren
stijgen. Zo steeg het aantal minderjarige verdachten van steekincidenten van 162 in 2017
naar 408 in 2020.5 Ook bij jongvolwassenen tussen de 18 en 23 jaar was een stijging
waarneembaar.6 De politie in 2017 454 messen in beslag, in 2020 waren dat er 1.565.7
Daarnaast blijkt uit de monitor Jeugdcriminaliteit van het WODC dat, ondanks de daling in
jeugdcriminaliteit, het aantal minderjarigen dat verdacht wordt van een ernstig
geweldsdelict sterk is toegenomen (17% in 2020 en 45% in 2019).8 Ook onder
jongvolwassenen tot 21 jaar is sprake van een stijging van 31% in 2019 en 4% in 2020.
Deze minderjarigen en jongvolwassenen worden verdacht van zware mishandeling, diefstal
met geweld, afpersing of ernstige bedreiging en/of (poging tot) doodslag en moord.
Kortom, incidenten waarbij in veel gevallen wapengeweld gebruikt wordt.

1

In het volgende hoofdstuk, de planevaluatie, gaan we uitgebreid in op de totstandkoming van het actieplan, de
rol van deze partijen en de deelnemende gemeenten.
2
Zie: http://hdl.handle.net/1765/133360
3
Zie: http://journalistiekennieuwemedia.nl/jnm/2020/02/20/steekpartijen-onder-minderjarigen-toename-indelicten-of-media-aandacht/
4
Zie: https://lc.nl/friesland/smallingerland/Verdachte-16-dodelijke-steekpartij-Drachten-blijft-langervastzitten-25522476.html
5
Zie: https://www.politie.nl/nieuws/2021/juni/14/00politie-probeert-voor-het-tienergeweld-te-zitten.html
6
Zie: https://www.politie.nl/nieuws/2022/januari/21/nog-steeds-zorgwekkend-veel-steekincidenten-doorjongeren.html
7
Zie: https://www.politie.nl/nieuws/2021/juni/14/00politie-probeert-voor-het-tienergeweld-te-zitten.html
8
Zie: https://repository.wodc.nl/handle/20.500.12832/3058

Inleiding

1

De toegenomen media-aandacht in 2020 ging gepaard met een toename van
messengeweld, zoals bleek uit de cijfers van de politie. Hoewel de jeugdcriminaliteit al
jaren gestaag afneemt, stijgt dit type (zware en ernstige) geweldsincidenten.
Bovenstaande ontwikkelingen vormden de aanleiding voor het actieplan wapens en
jongeren.

Doelstelling
Het doel van het actieplan is om wapenbezit en wapengebruik onder jongeren te
verminderen door op het niveau van lokaal integraal veiligheidsbeleid preventieve,
proactieve en repressieve maatregelen te formuleren en uit te voeren. In het actieplan zijn
zowel kwantitatieve als kwalitatieve doelen geformuleerd (zie tabel 1.1). Preventieve
maatregelen hebben betrekking op bewustwording en ontmoediging van jongeren in hun
sociale omgeving. Proactieve maatregelen richten zich op risicojongeren, en repressieve
maatregelen op het ingrijpen, aanpassen en het versterken van bestaande maatregelen
wanneer nodig.
Tabel 1.1 Doelen actieplan wapens en jongeren
De kwantitatieve doelen van het actieplan wapens en jongeren zijn:
• Het verminderen van wapenincidenten door jongeren met 25% per betrokken gemeente (in
de periode 1 januari 2021 tot 1 januari 2023)
• De inname van een per betrokken gemeente vastgesteld aantal wapens bij jongeren
De kwalitatieve doelen van het actieplan wapens en jongeren zijn:
Preventief
• Het vergroten van de bewustwording over de risico’s van wapens in de betrokken gemeenten
• Het voorkomen van (herhaald) slachtofferschap van wapen gerelateerd geweld
Proactief
• Het verminderen van de beschikbaarheid en aanwezigheid van wapens voor jongere
• Het verbeteren van de informatiepositie van lokale partijen over (risico)jongeren met wapens
• Het versterken van de contacten tussen lokale partijen met het oog op steekincidenten
Repressief

• Het versterken van het wettelijk instrumentarium

Plan- en procesevaluatie
In het actieplan wapens en jongeren is afgesproken een plan- en procesevaluatie uit te
voeren anderhalf jaar na de inwerkingtreding, zodat lessen uit de evaluatie kunnen worden
meegenomen in de verdere beleidsontwikkeling. Het WODC heeft Breuer&Intraval
opdracht gegeven deze plan- en procesevaluatie uit te voeren. De onderzoeksactiviteiten
die hiervoor zijn uitgevoerd en de resultaten die daaruit naar voren komen, beschrijven
we in deze rapportage.

1.1 Onderzoeksvragen
In tabel 1.2 tonen we de onderzoeksvragen van dit onderzoek. Het gaat hierbij om vragen
gerelateerd aan: 1) de totstandkoming, 2) de uitvoering, en 3) de resultaten van het
actieplan. De vragen onder punt 4 zijn de basis voor de conclusies op basis van dit
onderzoek.
2

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Tabel 1.2 Onderzoeksvragen actieplan wapens en jongeren

1. Totstandkoming van het actieplan wapens en jongeren
a. Op basis van welke aannames zijn de gekozen maatregelen in het actieplan opgenomen?
Welke werkzame mechanismen werden verondersteld?

b. In hoeverre waren de gemaakte keuzes gebaseerd op inzichten uit wetenschappelijk en

c.

beleidsgerelateerd onderzoek over het effectief bestrijden van wapenbezit en –gebruik
onder jongeren (evidence-based)?
In hoeverre waren de gemaakte keuzes gebaseerd op kennis over effectieve bestrijding
van wapenbezit en –gebruik die is opgedaan in de praktijk?

2. Uitvoering van het actieplan wapens en jongeren
a. Hoe zijn de maatregelen uit het actieplan door de deelnemende partijen vertaald in
concrete activiteiten op lokaal en nationaal niveau?
b. Welke activiteiten zijn/worden daadwerkelijk onder het actieplan uitgevoerd in de periode
november 2020 – oktober 2022?

c. Hoe wordt de samenwerking onder het actieplan ervaren en gewaardeerd door
betrokkenen in de verschillende deelnemende organisaties? Welke knelpunten doen zich
voor?
d. Hoe is het uitvoeringsproces door betrokkenen ervaren en welke leerpunten zien zij voor
toekomstige initiatieven?
e. Zijn er (positieve of negatieve) neveneffecten van het actieplan?

3. Resultaten van het actieplan wapens en jongeren
a. Hoeveel wapens zijn er ingenomen of ingeleverd als gevolg van onderdelen van het
actieplan?
b. Welke andere cijfers zijn er in deelnemende gemeenten beschikbaar over wapenbezit
onder jongeren en steekincidenten waarbij jongeren betrokken zijn en welke trends laten
deze cijfers zien?
c. Welke resultaten nemen deelnemende organisaties waar ten aanzien van de overige
doelstellingen van het actieplan?

4. Conclusies
a.

Wat kan op basis van de kwaliteit en de wetenschappelijke onderbouwing van de plannen,
de uitvoering ervan en de beschikbare indicatoren worden gezegd over de mogelijke
effecten van de verschillende activiteiten die onder het actieplan zijn ondernomen?
b. In hoeverre zijn waargenomen veranderingen in wapenbezit en –gebruik toe te schrijven
aan de interventies uit het actieplan?
c. Zijn er alternatieve verklaringen voor waargenomen veranderingen?
d. Welke best practices kunnen worden afgeleid?
e. Welke verbeterpunten in de aanpak van wapenbezit en –gebruik onder jongeren zijn te
formuleren?

1.2 Aanpak
In deze paragraaf beschrijven we de uitvoering van het onderzoek. Overeenkomend met
de vier clusters van onderzoeksvragen uit tabel 1.2 bestaat onze aanpak uit vier delen.
Doel van het onderzoek is om de totstandkoming van het actieplan wapens en jongeren te
reconstrueren, na te gaan hoe er uitvoering is gegeven aan het plan en welke resultaten
Inleiding

3

er bereikt zijn. Hierop volgt een overkoepelende analyse van de bevindingen en de
samenhang hiertussen; welke overeenkomsten en verschillen zien we tussen gemeenten,
en wat betekent dit voor de werking van het actieplan als geheel?

Planevaluatie
Voor de planevaluatie is een documentstudie uitgevoerd en zijn interviews afgenomen met
vier opstellers van het actieplan. Zij zijn allen werkzaam bij het ministerie van JenV. De
interviews zijn afgenomen met behulp van een topiclijst gebaseerd de documentstudie. We
hebben gevraagd naar het proces van opstellen, naar de context, de beoogde doelen en
waarom de maatregelen hieraan zouden gaan bijdragen. Aan de respondenten die na het
opstellen betrokken zijn gebleven bij het actieplan, is gevraagd naar knelpunten die zich
hebben voorgedaan bij de uitvoering en hoe hiermee is omgegaan.
Voor het reconstrueren van de opzet van het actieplan, en het identificeren van de
werkzame mechanismen hebben we gebruik gemaakt van de RE-benadering.9 We hebben
op basis van documenten en gesprekken met de opstellers de beweringen vastgesteld die
verwijzen naar de werkzame mechanismen waarvan verwacht wordt dat deze bijdragen
aan het doel: het tegengaan van wapenbezit en -gebruik onder jongeren. Met andere
woorden: hoe en waarom zou het plan leiden tot de beoogde resultaten en wat zijn de
werkzame mechanismen? Ook is in de reconstructie gezocht naar randvoorwaarden en
contextvariabelen die de werkzame elementen zouden kunnen bevorderen of verstoren
(denk bijvoorbeeld aan de coronapandemie).
Vervolgens hebben we in wetenschappelijke literatuur gezocht naar de onderbouwing van
de beweringen in het plan, zijn er bewijzen in recent onderzoek die de werkzame
mechanismen onderschrijven? In overleg met de begeleidingscommissie is de
literatuurstudie breder getrokken: op basis van recente wetenschappelijke literatuur
bieden we (in hoofdstuk 3) een overzicht van motieven en achtergronden van jongeren die
leiden tot wapenbezit en -gebruik.
De literatuur is opgezocht binnen de databases van SocIndex, WebofScience en Google
scholar. Hierbij is gebruik gemaakt van de volgende zoekstrings: knife crime AND
prevention; knife AND youth or adolescents or young people or teen or young adults; en
knife crime. Voor de Nederlandse literatuur is gebruikt gemaakt van eerdere onderzoeken
van het WODC over aangrenzende onderwerpen zoals jeugdcriminaliteit en preventief
fouilleren. Ook is naar de geraadpleegde bronnen in beleidsdocumenten van gemeenten
gekeken en naar de onderzoeken die in opdracht van een gemeente zijn uitgevoerd.

Procesevaluatie
In de procesevaluatie zijn we nagegaan hoe de deelnemende gemeenten en de landelijke
partijen invulling hebben gegeven aan de uitvoering van het actieplan. Dit onderzochten
we op basis van een documentstudie en (groeps)gesprekken.

9

Zie: Ehren et al., 2005; Pawson & Tilley, 1997.

4

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Selectie van gemeenten voor het onderzoek
In de opzet van dit onderzoek was opgenomen dat 15 gemeenten onderzocht zouden
worden, omdat er 15 gemeenten aan de basis stonden van het actieplan. Gedurende de
looptijd zijn er echter nog vijf gemeenten aangesloten, waarmee er in 20 gemeenten
uitvoering is gegeven aan het actieplan. Daarom is ervoor gekozen een selectie van
gemeenten mee te nemen in dit onderzoek.
Met alle 20 betrokken gemeenten is contact gelegd. Wij verzochten de gemeenten om de
volgende informatie:
• Het toesturen van alle relevante (beleids)documenten;
• Aangevuld met een korte opsomming van welke concrete acties zijn uitgevoerd.
Een overzicht van de respons is opgenomen in tabel 1.3. 16 gemeenten hebben informatie
toegestuurd. De gemeenten die geen of beperkte informatie toestuurden, gaven als reactie
hiervoor dat zij: 1) langdurige uitval hebben binnen het team OOV, 2) de portefeuille
vacant is, 3) door drukte niet in staat zijn te reageren, en 4) op dit moment geen
contactpersoon hebben voor dit dossier. Door het uitblijven van contact en/of het niet
actief invulling geven aan het dossier, zijn Eindhoven, Gorinchem en Helmond uit de
selectie gelaten. Aangezien Beverwijk aangaf dat de vaste contactpersoon langdurig
afwezig is, is ervoor gekozen ook Beverwijk uit te sluiten voor dit onderzoek. Zo komen
wij op 16 ‘onderzoeksgemeenten’, waarbij geldt dat de gemeenten Barendrecht en
Ridderkerk een nauwe samenwerking hebben, ook in de uitvoering van het actieplan. Zij
worden in dit rapport geregeld samen genoemd (bijvoorbeeld in tabellen) en zijn ook
gezamenlijk door ons geïnterviewd.
Tabel 1.3 Selectie gemeenten uit actieplan voor plan- en procesevaluatie
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19

Almere
Amsterdam
Barendrecht en Ridderkerk1
Beverwijk2
Breda2
Capelle a/d IJssel
Den Haag
Eindhoven2
Gorinchem3
Groningen
Haarlemmermeer
Helmond2
Leidschendam-Voorburg
Nissewaard2
Rotterdam
Smallingerland
Utrecht
Zaanstad
Zoetermeer
Totaal

Informatie
toegestuurd
1
1
2
1
1
1
1
0
0
1
1
0
1
1
1
1
1
1
1
16

Lokaal actieplan
opgesteld
1
1
1
1
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
5

In onderzoeksselectie
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Ja
Ja
Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
16

1

Aangezien Barendrecht en Ridderkerk samenwerken in de bar-organisatie (Barendrecht, Alblasserwaard,
Ridderkerk) zijn beide gemeenten samengenomen.
2
Geven aan: langdurige uitval binnen team OOV, portefeuille vacant, door drukte niet in staat te reageren
(of vergelijkbaar).
3
Geen reactie.

Inleiding

5

Documentstudie
Hiervoor zijn alle relevante documenten bestudeerd. Deze zijn deels toegestuurd door
deelnemende gemeenten, deels door de onderzoekers verzameld op basis van een
internet-search. Zowel via Google als het raadsinformatiesysteem (RIS) van alle
deelnemende gemeenten is gezocht op meerdere zoektermen, zoals ‘actieplan + wapens
+ jongeren’, ‘steekincidenten + [gemeentenaam]’, ‘wapeninleveractie + [gemeentenaam]’. De verzamelde informatie is samengevoegd en geanalyseerd. In een Excelschema
is bijgehouden 1) welke acties gepland zijn, 2) welke uitgevoerd zijn, 3) of er een eigen
invulling is gegeven aan de uitvoering, en 4) waarin gemeenten verschillen. Daarnaast is
gekeken in hoeverre gemeenten de vier verplichte acties hebben uitgevoerd.
Interviews en groepsgesprekken met professionals
Op basis van de verworven inzichten uit de documentstudie, zijn interviews en
groepsgesprekken afgenomen met professionals van deelnemende gemeenten en
betrokken organisaties in die gemeenten. Doel van deze gesprekken was om een beeld te
vormen van het verloop van de uitvoering: Welke maatregelen zijn gekozen, waarop is
deze keuze gebaseerd? Welke activiteiten zijn daadwerkelijk uitgevoerd, en door wie? Wat
zijn de ervaringen en resultaten? En is er iets bekend over de mate waarin de doelgroep is
bereikt?
Er is in totaal met 38 professionals gesproken. In alle gemeenten is de projectleider van
het actieplan wapens en jongeren geïnterviewd, dit was meestal een beleidsadviseur van
openbare orde en veiligheid, maar ook in een enkel geval een stadsmarinier. Daarnaast
zijn in acht gemeenten groepsgesprekken gevoerd in diverse samenstellingen. Deelnemers
waren: beleidsambtenaren OOV, Jeugd, Onderwijs en schoolveiligheid; politiemedewerkers
op het gebied van jeugd; analisten van de politie; Boa’s; jongerenwerkers; medewerkers
van de Raad voor de Kinderbescherming, Jeugdbescherming, Halt en openbaar vervoer.

Resultaten
Aanvullend op de plan- en procesevaluatie beantwoorden we met dit onderzoek vragen
over de voorlopige resultaten van het actieplan (onderzoeksvragen 3a t/m 3c). Het gaat
hier om voorlopige resultaten, veelbelovende ontwikkelingen, knelpunten in de uitvoering
en mogelijke verbeterpunten. Deze bevindingen kunnen bijdragen aan verdere
beleidsontwikkeling van het thema.
Hiervoor hebben we de verzamelde documenten en gespreksverslagen nader
geanalyseerd, om antwoord te geven op voornoemde resultaatsvragen. In het
onderzoeksmateriaal is gezocht naar: 1) indicaties dat de ingezette maatregelen leiden tot
het behalen van de doelstellingen van het actieplan, 2) veranderingen in het (denken over)
wapengebruik en wapenbezit onder jongeren en 3) in hoeverre die zijn toe te schrijven
aan de interventies uit het actieplan. Waar nodig zijn aanvullende vragen gesteld aan de
respondenten, of is extra informatie opgevraagd/gezocht.
Ook is gezocht naar cijfermatige resultaten van de ingezette acties. Dit betreffen cijfers
over de wapeninleveracties en de afname van voorlichtingslessen van Halt door scholen.

6

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Eerstgenoemde gegevens zijn opgevraagd bij gemeenten en voor de Halt gegevens is Halt
Nederland benaderd; met de betrokken medewerker is ook een interview afgenomen.

Conclusies
Teneinde antwoord te kunnen geven op het vierde cluster van onderzoeksvragen (zie tabel
1.2), is een overkoepelende analyse verricht van al het verzamelde onderzoeksmateriaal.
De bevindingen uit wetenschappelijke literatuur, zoals verzameld in de planfase,
beschouwen we opnieuw, in het licht van de bevindingen over het tegengaan van
wapenbezit onder jongeren in de gemeenten. Welke (extra) duiding kunnen we geven aan
de resultaten van het actieplan die gemeenten hebben bereikt, gegeven de kennis over
motieven en achtergronden van jongeren om een wapen te dragen? En biedt deze kennis
mogelijke verklaringen voor de knelpunten waar gemeenten tegenaan zijn gelopen? En
wat betekent dit voor de vooraf opgestelde doelen, wat zijn mogelijke verklaringen voor
het wel of niet behalen van de beoogde doelen, en waren deze, achteraf gezien, realistisch?
Deze analyse is verricht door de verzamelde gegevens uit beleidsdocumenten en interviews
te rubriceren onder een aantal thema’s: bereiken van de doelgroep, motieven van jongeren
(volgens gemeenten/professionals), onveiligheidsgevoelens van jongeren, knelpunten in
de uitvoering, doelbereik (op welke wijze dragen de afzonderlijke acties bij aan het
hoofddoel). Op basis van deze gegevens hebben de onderzoekers eerst afzonderlijk van
elkaar conclusies geformuleerd. Deze zijn bijeengebracht en daar waar verschillen
bestonden is opnieuw in de data nagegaan of er voldoende onderbouwing bestond voor de
argumentaties. Als laatste stap in het onderzoek zijn aanbevelingen geformuleerd op basis
van de conclusies.

1.3 Leeswijzer
In het volgende hoofdstuk beschrijven we de planevaluatie. We beschrijven wat het
oorspronkelijke plan was, op welke aannames dit berust en of er wetenschappelijke
onderbouwing bestaat voor deze aannames, wat er beoogd was aan acties en waarom dit
zou moeten gaan werken. In hoofdstuk 3 geven we een overzicht van de motieven en
achtergronden van jongeren, die een rol spelen in de keuze om een wapen te gaan dragen
en/of te gebruiken. We baseren ons hier op recente wetenschappelijke literatuur.
Hoofdstuk 4, 5 en 6 beslaan de uitvoering van het actieplan, ofwel de beschrijving van de
procesfase van het onderzoek. We bespreken respectievelijk: de acties waaraan alle
gemeenten zich gecommitteerd hadden (hoofdstuk 4), de ‘overige’ acties die lokaal zouden
worden uitgevoerd (hoofdstuk 5) en de acties die op landelijk niveau uitgevoerd zijn
(hoofdstuk 6).
In hoofdstuk 7 gaan we in op de behaalde resultaten, de veelbelovende acties en de
knelpunten in de uitvoering. Ten slotte bespreken we in hoofdstuk 8 de conclusies van dit
onderzoek.

Inleiding

7

8

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

2. PLANEVALUATIE

In het vorige hoofdstuk kwam al kort aan bod dat dit actieplan een antwoord is op
toenemende onrust en zorgen rondom steekincidenten waar jongeren bij betrokken waren.
Verschillende burgemeesters in het land uitten hierover hun zorgen en verzochten de
regering om een overstijgende aanpak. In dit hoofdstuk gaan we nader in op het proces
van totstandkoming (paragraaf 2.1), de afbakening en inbedding van het actieplan
(paragraaf 2.2) en de analyse van de opzet van het actieplan: de gehanteerde termen in
de doelstelling (2.3), de (sub)doelen die in het actieplan zijn opgenomen en in hoeverre er
wetenschappelijke onderbouwing bestaat voor de aannames die hieraan ten grondslag
liggen (2.4).1 De informatie in dit hoofdstuk is gebaseerd op relevante beleidsdocumenten,
wetenschappelijke bronnen en interviews met de opstellers van het actieplan.

2.1 Totstandkoming actieplan
Vanaf begin 2019 verschijnen in de media in toenemende mate berichten over
geweldsincidenten met (zeer) jonge betrokkenen, waarbij met name messen worden
gebruikt. De toegenomen media-aandacht voor steekincidenten en wapenbezit onder
jongeren(groepen) maakt dat er in de politiek meer aandacht komt voor dit onderwerp.
Op 19 juni 2020 vindt een rondetafelgesprek plaats tussen de ministers van JenV en voor
Rechtsbescherming, politie, OM, jongeren en een aantal burgemeesters van gemeenten
waar steekincidenten hadden plaatsgevonden. Hierin is afgesproken om ‘gezamenlijk een
actieplan op te stellen tegen illegaal wapenbezit onder jongeren’.2
Het plan zal preventieve en repressieve maatregelen bevatten, zodat er een multi-aanpak
mogelijk wordt in de gemeenten waar het (steek)wapenbezit onder de jeugd een urgent
probleem is. De minister zegt in het rondetafelgesprek toe dit te zullen oppakken en in
overleg met lokale overheden te willen komen tot een set aan passende maatregelen om
deze trend een halt toe te roepen. Dit rondetafelgesprek vormt de basis van het actieplan.
Er nemen 15 gemeenten deel aan dit initiatief. Daarnaast zijn twee ministeries betrokken,
JenV en OCW, en een aantal landelijke organsaties (Halt, CCV, OM, politie, Raad voor de
Kinderbescherming, VNG, jeugdreclassering). Het ministerie van JenV heeft hierin de
leiding (organisatorisch en in het opstellen van het plan). Gezien de ernst en omvang van
de problematiek en de zorgen onder (lokale) bestuurders, wordt vanuit de landelijke
overheid een actieplan opgesteld. Er wordt dus niet ervoor gekozen de steekincidenten
onder bestaand beleid meer aandacht te geven. Het plan zal zowel landelijke maatregelen
bevatten als punten die op lokaal niveau nadere invulling zouden moeten krijgen.

1

In dit hoofdstuk behandelen we wetenschappelijke literatuur die specifiek deze aannames onderbouwt. Voor
een overzicht van de recente literatuur rondom motieven van jongeren om een (steek)wapen te dragen, verwijzen
we naar hoofdstuk 3.
2
Kamerstukken II, 2019-2020, 28 741, nr. 77.

Planevaluatie

9

Proces: werkgroep opstellen actieplan
Voor de ambtelijke voorbereiding van het rondetafelgesprek is binnen JenV samenwerking
gezocht tussen verschillende directies en Directoraten-Generaal. Vanuit deze
samenwerking ontstond een werkgroep die het rondetafelgesprek voorbereidt. Deze zelfde
werkgroep zal vervolgens ook het actieplan opstellen. Aangezien er binnen JenV nog geen
portefeuille bestond specifiek op dit onderwerp, is een werkgroep samengesteld waarin
medewerkers vanuit verschillende directies deelnamen. Hiermee is een combinatie
gevormd met kennis en ervaring op verschillende terreinen: het tegengaan van geweld,
preventie
van
criminaliteit
onder
jongeren,
politiebetrokkenheid,
burgemeestersbevoegdheden, juridische kennis van respectievelijk de wet wapens en
munitie, adolescentenstrafrecht en preventief fouilleren.

Betrokken partners in opstelfase
Naast het ministerie van JenV is in een vroeg stadium contact gelegd met het ministerie
van OCW, aangezien scholen een belangrijke vindplaats zouden zijn van wapens die door
jongeren worden gedragen, en tegelijk een voorname speler als het gaat om het bereiken
van jongeren en voor het bewerkstelligen van een gedragsverandering onder jongeren.
Aan OCW zijn conceptversies van het actieplan voorgelegd, zij hebben geen (actieve) rol
in het schrijfproces gehad. Ook de actief betrokken gemeenten, de aanjagers van het
actieplan, zijn gedurende het opstellen van het actieplan geconsulteerd.
Doorlooptijd opstelfase
In relatief korte tijd (drie á vier maanden) is op voornoemde wijze een actieplan opgesteld
dat rond november 2020 werd afgerond.

2.2 Afbakening en inbedding
Het actieplan wapens en jongeren staat niet op zichzelf. Landelijk en lokaal bestaan
uiteraard al maatregelen gericht op het tegengaan van ofwel criminaliteit onder jongeren
in het algemeen, ofwel specifieke acties gericht op het tegengaan van wapenbezit. In deze
paragraaf benoemen we een aantal keuzes die het actieplan afbakenen, en gaan we in op
de inbedding van het plan in bestaand beleid.

Kaders
We beschreven al dat de stijging van wapenbezit onder jongeren in toenemende mate als
problematisch gezien werd. Hiervoor bestaat gerede onderbouwing; uit onderzoek is
bekend dat de kans bestaat dat bij agressieve conflicten het geweld escaleert en het bezit
van een wapen uitmondt in het gebruik van dat wapen.3 Dragers van een wapen zouden
zich zelfverzekerder voelen en minder geneigd zijn conflicten te sussen of uit de weg te
gaan.4 Ten slotte zijn de fysieke gevolgen voor het slachtoffer vaak ernstiger dan in de
gevallen van geweld waarbij geen wapen gebruikt wordt.5
3

Beke, B.M.W.A., W.J.M. de Haan en G.J. Terlouw (2001). Geweld verteld. Daders, slachtoffers en getuigen over
geweld op straat. WODC, Den Haag.
4
Kroese, G.J. en R. Staring (1993). Prestige, professie en wanhoop. Een onderzoek onder gedetineerde
overvallers. WODC, Den Haag.
5
Zie (onder meer): https://hetccv.nl/onderwerpen/wapens-en-jongeren/

10

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Doorlooptijd van het plan
In het actieplan wapens en jongeren is een looptijd van twee jaar vastgelegd. Ook is erin
opgenomen dat anderhalf jaar na de inwerkingtreding het plan geëvalueerd zal worden,
zodat lessen uit de evaluatie kunnen worden meegewogen in de verdere
beleidsontwikkeling.
Aantal deelnemende gemeenten
Bij aanvang nemen 15 gemeenten deel aan het actieplan, zij waren al in de aanloopfase
betrokken en hun input is bij het opstellen van belang geweest. Gedurende de looptijd zijn
er nog vijf gemeenten betrokken waardoor het totaal medio 2022 op 20 gemeenten ligt.
Er is geen gewenst of maximumaantal deelnemende gemeenten vastgelegd, noch een
tijdslimiet voor nieuwe deelname. De gemeente die het kortst geleden aanhaakte deed dit
rond april 2022.
Reikwijdte
In het actieplan wordt aangegeven dat (steek)wapenbezit onder jongeren niet op zichzelf
staat. De jongeren waarover het gaat behoren vaak tot een risicogroep (verhoogd risico
op crimineel gedrag) op grond van een aantal kenmerken: lage sociaaleconomische status,
niet opgroeien bij beide biologische ouders, licht verstandelijke beperking, afkomstig uit
een achterstandswijk6, en antisociaal gedrag van de ouders. Vaak is er sprake van
achterliggende factoren voor het criminele gedrag, waaronder multi-gezinsproblematiek.
De bredere aanpak van jeugdcriminaliteit vraagt dan ook om samenwerking tussen het
sociaal domein en veiligheid.

Inbedding in bestaand beleid
Het tegengaan van steekwapenincidenten onder jongeren is onderdeel van het tegengaan
van jeugdcriminaliteit in bredere zin. Maatregelen die in het actieplan worden opgenomen
staan hiermee niet op zichzelf, maar vormen een onderdeel van een groter scala aan
maatregelen gericht op het tegengaan van jeugdcriminaliteit. In het plan wordt deze
inbedding als volgt verwoord: ‘Het is niet de bedoeling de elders in gang gezette
maatregelen in onderhavig actieplan te overlappen. Dit laat onverlet dat het goed is vanuit
het actieplan wapens en jongeren zicht te hebben op de lopende trajecten zodat beide
elkaar waar nodig kunnen versterken.’

Concrete reeds bestaande acties
In het plan wordt aangegeven dat er al sinds zo’n twee decennia verschillende
bewustwordingscampagnes bestaan in Nederland, evenals brochures en lespakketten om
geweld tegen te gaan. Ook zijn in sommige gemeenten al voor de start van het actieplan
wapeninleveracties gehouden en is door lokale partijen (politie, scholen, gemeente)
samengewerkt aan maatregelen gericht op het voorkomen van wapenbezit onder jongeren.
Doordat het actieplan in nauwe samenwerking met gemeenten tot stand is gekomen, is
het niet verwonderlijk dat dergelijke maatregelen ook hun plek hebben gekregen in het
actieplan. Een gemeente zal zo’n maatregel graag opgenomen zien in het plan omdat het
(a) bijdraagt aan het doel en (b) al uitgevoerd wordt en dus weinig aanpassing van de
werkzaamheden vergt.
6

Deze term wordt in het actieplan niet nader gedefinieerd.

Planevaluatie

11

Ook landelijk zijn er voorafgaand aan dit actieplan al maatregelen doorgevoerd: het
verhogen van de strafmaxima op wapenbezit, het verruimen van de mogelijkheden voor
preventief fouilleren en het invoeren van een verbod op drie soorten messen. Er worden
in het actieplan geen evaluaties of effectmetingen genoemd van deze bestaande acties.
Ten aanzien van het tegengaan van jeugdcriminaliteit in het algemeen, worden in het
actieplan de volgende aanpalende trajecten en interventies genoemd die reeds worden
ingezet:
• Gedragsinterventies bij minderjarigen van 12 t/m 18 jaar: Alleen Jij Bepaalt (AJB);
• Persoonsgerichte aanpak van 18-minners met inzet van een coach: Integrale
Persoonsgerichte Toeleiding Arbeid (IPTA);
• Interventies gericht op risicosignalering van grensoverschrijdend en agressief gedrag
bij kinderen jonger dan 12 jaar die onderwijs volgen (praktijkschool, basis- of
kaderberoepsgerichte leerweg van het VMBO) (Basta, Alles Kidzzz).
Van deze interventies zijn geen effectstudies verricht. In een effectstudie uit 2013 is wel
aangetoond dat preventieve interventies effectief zijn, op basis van een meta-analyse
concluderen Van der Put e.a. dat (bepaalde componenten van) preventieve interventies
leiden tot een (geringe) afname van delinquent gedrag bij jongeren.7

2.3 Hoofddoelstelling van het actieplan
Het doel van het actieplan is als volgt geformuleerd: ‘Het verminderen van wapenbezit en
wapengebruik, in het bijzonder van steekwapens, onder jongeren.’ We gaan in deze
paragraaf in op de afzonderlijke termen die deze doelstelling bevat, hoe deze zijn
gedefinieerd en op basis van welke argumenten.

Doelgroep: jongeren
De term ‘jongeren’ is in het actieplan als volgt gedefinieerd: ‘Primair gaat het bij jongeren
om de groep tot en met 17 jaar. Bij een deel van de acties kunnen ook jongvolwassenen
18 t/m 22 jaar worden meegenomen.’
We zien hier dat het actieplan primair gericht is op een vrij jonge doelgroep
(minderjarigen). Dit heeft ermee te maken dat bij de incidenten die de aanleiding vormden
voor het actieplan een jonge dadergroep betrokken was. Berichten in de media spraken
van messenbezit onder 14-jarigen, of zelfs jonger. Er wordt geen ondergrens genoemd in
de definitie van het actieplan. Wel wordt door toevoeging van de tweede zin de doelgroep
(secundair) uitgebreid met jongvolwassenen (18 t/m 22 jaar). De opstellers merken
hierover op dat de jonge leeftijd weliswaar reden was tot zorg onder burgemeesters en tot
media-aandacht leidde, en daarmee aanleiding voor het actieplan is geweest, maar dat er
ook een toename van steekincidenten werd waargenomen onder 18- t/m 22-jarigen. Dit
blijkt ook uit politieregistraties.

7

Put, C. van der, M. Assink, A. Bindels, G.J. Stams en S. de Vries (2013). Effectief vroegtijdig ingrijpen. Een
verkennend onderzoek naar effectief vroegtijdig ingrijpen ter voorkoming van ernstig delinquent gedrag. UvA,
Amsterdam.

12

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Bovendien zullen de jongvolwassenen ook (automatisch) tot de doelgroep behoren als het
gaat om maatregelen als preventief fouilleren en kluisjescontroles op scholen waarbij niet
eerst naar de leeftijd wordt gevraagd. Acties in de horeca zullen zelfs vooral 18-plussers
als doelgroep hebben, omdat dit een leeftijdsgrens voor binnenkomst is die veel cafés en
clubs hanteren. Daarnaast is over de leeftijdsgrens opgemerkt dat wanneer de uitvoering
van het beleid zich richt op jeugdgroepen en de groepscultuur, bijvoorbeeld een
jongerenwerker die met jongeren in gesprek gaat over wapenbezit, het maken van een
onderscheid op leeftijd binnen die groep niet zinvol is. Aangezien er vaak invloed uitgaat
van rolmodellen binnen de groep en dit vaak juist de wat oudere jongeren zijn, is het van
belang ook hen met het actieplan te bereiken.
Een reden om deze twee leeftijdscategorieën wel apart te benoemen in het actieplan is dat
de jongste groep (18-) onder het adolescentenstrafrecht valt en de jongvolwassenen niet.
Niet alle maatregelen in het actieplan hebben dus dezelfde (juridische) gevolgen voor de
gehele doelgroep.

Wapengebruik en -bezit
Het actieplan is gericht op het tegengaan van zowel het wapengebruik als het wapenbezit.
Uit onderzoek is bekend dat het op zak hebben van een wapen de kans op een
wapenincident vergroot. Uiteraard geldt dat zonder wapenbezit geen wapen gebruikt kan
worden, hoewel er bij geweld ook een ‘gelegenheidswapen’ gebruikt kan worden. Een
gelegenheidswapen is een gebruiksvoorwerp dat geen wapen is maar voor die gelegenheid
als wapen ingezet wordt, zoals een (gebroken) glas, een steen of een bestekmes.8 Op dit
type wapens is het actieplan niet gericht.
Een belangrijk element in het verband tussen wapenbezit en wapengebruik onder
jongeren, is dat de jongeren zelf op voorhand niet inschatten dat ze het wapen dat ze op
zak hebben daadwerkelijk gaan gebruiken. Uit onderzoek blijkt dat acht van de tien
jongeren die een mes bij zich dragen dit zegt te doen uit zelfbescherming.9 Ze geven aan
het voor de veiligheid bij zich te dragen, omdat anderen dat ook doen, of uit stoerdoenerij.
Wanneer de jongere echter wordt uitgedaagd of er een ruzie ontstaat, blijkt hij (het gaat
meestal om een jongen) het mes toch tevoorschijn te halen en zelfs te gebruiken. Dragers
van een wapen zouden zich volgens het actieplan over het algemeen zelfverzekerder
voelen en minder geneigd zijn conflicten te sussen of uit de weg te gaan. In het geval van
explosieve conflicten zou de kans groot zijn dat de agressie escaleert en het bezit van een
wapen uitmondt in het gebruik van dat wapen.10 Kortom, er is dus niet alleen een direct,
logisch verband tussen bezit en gebruik: ‘als jongeren geen steekwapens dragen daalt het
aantal steekincidenten’, maar ook een indirect verband: ‘jongeren onderschatten de mate
waarin een wapen gebruikt wordt bij een (dreigend) conflict, hierdoor draagt wapenbezit
bij aan wapengebruik’.

8

https://nos.nl/artikel/2437869-meisje-17-dat-22-jarige-man-doodstak-in-rosmalen-wordt-alsnog-vervolgd
De Vries, M. (2013). Wapengebruik. Van inzicht in modus operandi naar een effectieve aanpak. Politie en
Wetenschap, Universiteit Twente, 2013.
10
Landelijk Platform tegen Geweld op Straat. Wapens zijn geen speeltjes, 2002.
9

Planevaluatie

13

Steekwapens ‘in het bijzonder’
Een derde element in de doelstelling is de afbakening van het soort wapen. In het actieplan
staat dat het gaat om het terugdringen van ‘in het bijzonder’ steekwapens. Het actieplan
is hiermee dus niet uitsluitend gericht op steekwapens, terwijl het messenbezit onder
jongeren en de toename van steekincidenten wel de aanleiding vormden voor het
actieplan. Enerzijds geldt dat het dragen van wapens anders dan messen onder deze jonge
doelgroep uiteraard eveneens zorgwekkend is, en volgens de opstellers een reden om de
doelstelling niet tot steekwapens te beperken. Anderzijds geldt een pragmatische reden:
verschillende acties zijn gericht op wapenbezit in het algemeen en het maken van
onderscheid op voorhand is niet zinvol: wanneer bij fouilleren, kluisjescontrole of een
wapeninleveractie een vuurwapen wordt aangetroffen of ingeleverd, is dat eveneens een
opbrengst van de actie.
Juridisch gezien is er een verschil tussen steekwapens en vuurwapens. Een vuurwapen kan
men niet legaal bezitten zonder vergunning, bepaalde steekwapens, zoals keukenmessen,
priemen en schroevendraaiers, wel. Het aanpassen van het wettelijk instrumentarium en
het tegengaan van verkoop aan minderjarigen betreffen acties gericht op steekwapens.

Expressief geweld
In het actieplan wordt vermeld dat het gebruik van steekwapens vaker gerelateerd wordt
aan expressief geweld. Voor de aanpak van wapens onder jongeren is het van belang
rekening te houden met de specifieke context van expressief geweld, omdat geweldpleging
vanuit emotie lastiger te beteugelen is dan instrumenteel geweld. Aan het gebruik van een
vuurwapen zou vaak een meer weloverwogen beslissing voorafgaan, het gaat dan meestal
om instrumenteel geweld. Een vuurwapen wordt vaker ingezet om mee te dreigen, en leidt
in veel minder gevallen tot letsel (17%) dan het gebruik van een steekwapen (25%). Dit
verschil wordt als onderbouwing gezien voor het relateren van steekwapens aan expressief
geweld.11

2.4 Subdoelen in het actieplan
In deze paragraaf gaan we na welke subdoelen zijn opgesteld die zouden bijdragen aan
het hoofddoel: ‘het terugdringen van wapenbezit en -gebruik onder jongeren’ (tabel 2.1).
Aan de opstellers is gevraagd op welke wijze de in het actieplan gestelde doelen zouden
bijdragen aan het hoofddoel, en wat hierin het werkzame mechanisme zou zijn: wat maakt
nu dat vooraf verondersteld mocht worden dat dit zou gaan werken? Vervolgens hebben
we gezocht naar wetenschappelijke grond voor deze gedane aannames: bestaat er
empirische of evidence based onderbouwing die erop duidt dat de opgestelde doelen
bijdragen aan het hoofddoel van het actieplan?12

11

De Vries, M. (2013). Wapengebruik. Van inzicht in modus operandi naar een effectieve aanpak. Politie en
Wetenschap, Universiteit Twente.
12
In deze paragraaf behandelen we wetenschappelijke literatuur die specifiek deze aannames onderbouwt. Voor
een overzicht van de recente literatuur rondom motieven van jongeren om een (steek)wapen te dragen, verwijzen
we naar hoofdstuk 3.

14

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Tabel 2.1 Doelen actieplan wapens en jongeren
De kwantitatieve doelen van het actieplan wapens en jongeren zijn:
- Het verminderen van wapenincidenten door jongeren met 25% per betrokken gemeente (in
de periode 1 januari 2021 tot 1 januari 2023)
- De inname van een per betrokken gemeente vastgesteld aantal wapens bij jongeren
De kwalitatieve doelen van het actieplan wapens en jongeren zijn:
Preventief
- Het vergroten van de bewustwording over de risico’s van wapens in de betrokken gemeenten
- Het voorkomen van (herhaald) slachtofferschap van wapen gerelateerd geweld
Proactief
- Het verminderen van de beschikbaarheid en aanwezigheid van wapens voor jongere
- Het verbeteren van de informatiepositie van lokale partijen over (risico)jongeren met wapens
- Het versterken van de contacten tussen lokale partijen met het oog op steekincidenten
Repressief
- Het versterken van het wettelijk instrumentarium

Kwantitatieve doelen
Bij het opstellen van het actieplan is bekeken of er meetbare indicatoren zijn aan te wijzen
die bijdragen aan het hoofddoel. De kwantificeerbare indicatoren waarmee wapenbezit en
-gebruik gemeten kunnen worden zijn respectievelijk het percentage jongeren dat een
wapen bezit en het aantal (steek)incidenten onder jongeren (in een bepaalde periode in
een specifieke gemeente). Dit leidde tot de volgende twee kwantitatieve doelen in het
actieplan:
• Het verminderen van wapenincidenten door jongeren met 25% per betrokken gemeente
(in de periode 1 januari 2021 tot 1 januari 2023);
• De inname van een per betrokken gemeente vastgesteld aantal wapens bij jongeren.

Wapengebruik
Ten aanzien van het aantal steekincidenten onder jongeren is in het plan het volgende doel
opgesteld: “Voor wapengebruik is het doel een reductie van het aantal steekincidenten
waarbij jongeren betrokken zijn. De ambitie die hierbij genoemd wordt is een daling van
het aantal steekincidenten van 25% per betrokken gemeente in de periode 1 januari 2021
– 1 januari 2023.”
De opstellers geven aan geen wetenschappelijke of evidence based bronnen te hebben
gebruikt om tot dit percentage te komen. Een kwart lijkt haalbaar, wordt hierover
opgemerkt. Een van de opstellers geeft aan dat dit percentage ook als doelstelling wordt
gehanteerd bij interventies gericht op het terugdringen van High Impact Crimes.13

Wapenbezit
Over wapenbezit onder jongeren is weinig bekend, waardoor een afname niet betrouwbaar
vast te stellen is. Bovendien zal het wapenbezit onder jongeren variëren per gemeente, en
daarmee ook de keuze voor de maatregelen die men wil treffen. Vandaar dat in het
actieplan is opgenomen dat elke gemeente lokaal bepaalt welk absolute aantal wapens
men aan het einde van de looptijd van het actieplan ingenomen wil hebben. In de lokale
13

Aangezien voornoemde periode nog niet is afgelopen, zijn deze cijfers niet in dit rapport opgenomen.

Planevaluatie

15

uitwerkingen van de actieplannen zijn we echter geen vooraf vastgesteld streefgetal
tegengekomen van het aantal op te halen wapens. Wel is door alle gemeenten bijgehouden
wat de opbrengst is van de wapeninleveractie. Moeilijkheid hierbij is dat wanneer dit
anoniem gebeurt er geen leeftijd bekend is. Bij inbeslagname is dit wel bekend.

Kwalitatieve doelen
Doel van het actieplan is zoals gezegd het bewerkstelligen van een ommekeer in het
wapenbezit en -gebruik onder jongeren. Naast bovengenoemde kwantitatieve doelen zijn
in het actieplan kwalitatieve doelen opgenomen (Figuur 2.1). Deze zijn onderverdeeld in
preventieve, proactieve en repressieve doelen, overeenkomend met de indeling van de 16
maatregelen van het actieplan.
We bespreken hier de opgestelde doelen en onderliggende aannames. Ook is gezocht naar
wetenschappelijke onderbouwing voor deze aannames. Uit onze zoektocht naar relevante
literatuur blijkt dat er sinds het opstellen van het actieplan (2020) artikelen zijn verschenen
die ingaan op de beweegredenen van jongeren om een mes bij zich te dragen. Vandaar
dat wij ervoor kiezen een actueel overzicht van deze inzichten in een apart hoofdstuk
(hoofdstuk 3) op te nemen.

Preventieve doelen
De preventieve doelen hebben betrekking op bewustwording en ontmoediging bij jongeren
in het algemeen en hun sociale omgeving:
• Het vergroten van de bewustwording over de risico’s van wapens in de betrokken
gemeenten;
• Het voorkomen van (herhaald) slachtofferschap van wapengerelateerd geweld.
- Bewustwording
Het eerste preventieve doel is het vergroten van de bewustwording over de risico’s van
wapens in de betrokken gemeenten. Hieraan ligt de aanname ten grondslag dat
bewustwording van de risico’s bijdraagt aan het verminderen van wapenbezit en
wapengebruik. De opstellers benoemen dat jongeren onder meer een (steek)wapen dragen
omdat jongeren ervan zouden uitgaan dat ‘iedereen dat doet’ en dus niet veilig zijn zonder
steekwapen. Dat het gebruik ervan kan leiden tot zeer ernstig letsel bij alle betrokkenen
en dat er hoge straffen staan op wapengebruik (maar ook op het bezit), lijkt minder te
worden meegewogen in de keuze van de jongere om een wapen te dragen. Het
benadrukken van deze risico’s zou volgens de opstellers leiden tot gedragsverandering.
Door de opstellers is aangegeven dat er bij het opstellen van dit subdoel niet zozeer
wetenschappelijke literatuur is gezocht die deze aanname onderbouwt. Op basis van
praktijkvoorbeelden en kennis van stakeholders (politie, jongerenwerkers, onderwijs) is
verondersteld dat bij het wapenbezit onder een deel van de jongeren een mate van
groepsdruk/groepscultuur speelt. Dit wordt onderschreven door YouTube fragmenten
geplaatst door jongeren zelf, waarin zij wapenbezit verheerlijken. Het hoort bij de
subcultuur waar zij onderdeel van uitmaken. Tegelijkertijd zijn er veel jongeren voor wie
wapenbezit niet ‘normaal’ is. Dit leidt tot de veronderstelling dat bewustwording onder de
wapendragende jongeren zou helpen om in te zien dat het niet normaal is.

16

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Slechts een beperkt aantal jongeren zou een mes dragen om het ook echt te gebruiken in
een confrontatie of om mee te dreigen bij een overval. Jongeren die uit stoerdoenerij een
wapen dragen zijn waarschijnlijk het best te motiveren hun wapen thuis te laten, terwijl
de jongeren die het instrumenteel gebruiken waarschijnlijk lastiger zijn te overtuigen. Bij
de jongeren die een wapen dragen uit zelfverdediging zien we een patstelling: zolang zij
niet overtuigd zijn dat andere jongeren – hun (vermeende) tegenstanders – geen wapen
op zak hebben, blijven zij een wapen dragen. Zo ontstaat een ‘wapenwedloop’ die lastig te
doorbreken is. Duidelijk is dat de ervaren veiligheid van jongeren, en de perceptie dat het
dragen van een mes je ‘veiliger’ maakt, hierin een rol spelen.
Onderzoek onderschrijft dat het motief om een een wapen te dragen zelfverdediging is,
maar ook stoerdoenerij.14 In bepaalde jongeren-subculturen worden wapens gezien als
een statussymbool. Hierop gaan we in het volgende hoofdstuk uitgebreid in.
- Slachtofferschap
Het voorkomen van (herhaald) slachtofferschap van wapengerelateerd geweld is het
tweede preventieve doel in het actieplan. Het tegengaan van slachtofferschap, zonder de
toevoeging ‘herhaald’, is een breed doel dat zich lastig laat meten. Het is immers op
voorhand niet bekend wie een slachtoffer wordt, waardoor de doelgroep zich lastig laat
definiëren. De potentiële doelgroep zouden hier risicojongeren kunnen zijn, waarvoor in
het actieplan wapens en jongeren indicatoren zijn opgenomen. Deze groep komt overeen
met de groep potentiële daders, waarmee de preventie van dader- en slachtofferschap
dicht bij elkaar komen te liggen.15 Het plan geeft geen duidelijke omschrijving hoe het doel
‘voorkomen van slachtofferschap’ behaald zou moeten worden. Van de andere kant kunnen
we stellen dat (vrijwel) alle maatregelen hieraan bijdragen, want een afname van het
aantal steekincidenten zal immers tot minder slachtoffers leiden.
In het plan wordt wel ingegaan op het doel ‘voorkomen van herhaald slachtofferschap’, dit
zou bereikt worden door de inzet van Slachtofferhulp Nederland. In het actieplan wapens
en jongeren is dit omschreven als de volgende actie: jongeren die slachtoffer geweest zijn
van geweld, krijgen van Slachtofferhulp Nederland ondersteuning bij het verwerken van
het incident, waarbij ook aandacht besteed wordt aan de onwenselijkheid om zich te gaan
bewapenen. Hierbij is de aanname dat het in gesprek gaan met slachtoffers van een
steekincident kan leiden tot een afname van steekincidenten. Hiervoor is geen directe
wetenschappelijke onderbouwing gevonden. Sterker nog, het belangrijkste motief om een
wapen te dragen blijkt onveiligheid te zijn en iemand die slachtoffer is en dus de
onveiligheid aan den lijve ondervindt, zou er ook voor kunnen kiezen voortaan juist wel
een wapen te gaan dragen. In het volgende hoofdstuk zien we dat het ervaren (in de
nabijheid zijn) van geweld juist kan leiden tot geweld, doordat er sprake is van normalisatie
van het gebruik van geweld. Dit neemt niet weg dat een slachtoffer ontvankelijk kan zijn
voor een gesprek over de onwenselijkheid van het dragen van wapens, dit kan zelfs een
interventie zijn op een belangrijk moment in het leven en de persoonlijke ontwikkeling van
een jongere.
14

Dijkstra J.K., S. Lindenberg, R. Veenstra, C. Steglich, J. Isaacs, N.A. Card en E.V. Hodges (2010). Influence
and selection processes in weapon carrying during adolescence: The roles of status, aggression, and vulnerability.
Criminology, 48(1), 187-220.
15
In de volgende paragraaf gaan we nader in op dit verband, dat victim-offender overlap wordt genoemd..

Planevaluatie

17

Proactieve doelen
Proactieve maatregelen zijn specifiek gericht op de groep risicojongeren. Het doel hiervan
is beter zicht krijgen op deze groep, ook online, op het versterken van lokale contacten,
het niet tolereren en verminderen van wapens onder jongeren en het bemoeilijken van de
verkoop van wapens aan jongeren. De proactieve doelen in het plan zijn:
1. Het verminderen van de beschikbaarheid en aanwezigheid van wapens voor jongeren;
2. Het verbeteren van de informatiepositie van lokale partijen over (risico)jongeren met
wapens;
3. Het versterken van de contacten tussen lokale partijen met het oog op steekincidenten.
1.
Verminderen beschikbaarheid wapens voor jongeren
De aanname dat het wapenbezit onder jongeren afneemt wanneer wapens minder
beschikbaar zijn, is een logische gedachtegang. In het plan wordt niet benoemd of er
kennis is over hoe de jongeren op dat moment aan steekwapens komen. Een wettelijk
verbod op de verkoop van messen aan minderjarigen wordt voorgesteld als maatregel. De
aanname is daarbij dat het minder gemakkelijk verkrijgbaar zijn van steekwapens leidt tot
minder aankoop van (nieuwe) steekwapens. Wanneer echter de behoefte aan wapens niet
verandert, zullen jongeren op een andere wijze toegang tot wapens zoeken, zoals ook met
andere illegale of leeftijdsgebonden, maar gewilde artikelen gebeurt (alcohol, hard- en
softdrugs). Het jongeren lastiger maken om een wapen te kopen door er een drempel voor
op te werpen kan een dempend effect hebben.
2.
Verbeteren van de informatiepositie
We zien hier dat er diverse aannames zijn gedaan. Ten aanzien van de informatiepositie
van medewerkers van lokale organisaties over (risico)jongeren met wapens en het
onderling contact tussen deze partijen is de aanname dat ‘meer informatie over
(risico)jongeren met wapens, of beter gebruik (uitwisseling) van deze informatie leidt tot
minder wapenbezit en/of -gebruik’. De opstellers merken hierover op dat in de opstelfase
van het actieplan door de aangesloten gemeenten werd aangegeven dat in de
informatievoorziening knelpunten bestaan en dat dat een voorname reden is dat het een
plek heeft gekregen in het actieplan wapens en jongeren. Zoals gesteld is het actieplan
opgesteld in nauwe samenwerking met gemeenten waardoor dergelijke meer procesmatige
aspecten ook in het plan een plek hebben gekregen. Dit is verdedigbaar, aangezien een
soepel verlopend proces een voorwaarde is voor een succesvolle uitvoering van beleid.
Lokale partijen zijn niet altijd op de hoogte van elkaars informatiepositie, noch van elkaars
handelingsmogelijkheden en wat er in samenwerking tussen politie, jeugdzorg, school en
wijkzorg kan worden bereikt. Hierbij kan privacywetgeving een belemmerende rol spelen.
Vooral met oog op preventie is een goede informatiepositie van belang, zodat lokale
partijen in staat worden gesteld in een vroeg stadium in te kunnen grijpen. Dit vraagt om
een vroege signalering van risicovol gedrag (dreigende incidenten, een melding van
wapenbezit, berichten op sociale media). De mogelijkheden voor vroegtijdig ingrijpen zijn
uitgewerkt in de interventiematrix van het CCV. In het actieplan wordt nog gesproken van
de escalatieladder, deze term is vervangen door interventiematrix. In een van de landelijke
subgroepen (subgroep 3: Strategie) die zijn opgezet om elementen uit het actieplan nader
uit te werken zouden door deze acties - het verkrijgen van meer zicht op problematische

18

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

jongeren, ook online, en het versterken van lokale contacten – handvatten voor lokale
partijen worden opgesteld.
3.
Versterken van contacten
Er bestaat wetenschappelijk bewijs voor de effectiviteit van interventies gericht op het
tegengaan van jeugdcriminaliteit, waarin een combinatie van maatregelen wordt ingezet,
gericht op repressie en zorg, en die gericht zijn op het systeem waarin de jongere zich
bevindt en niet alleen op het individu (ook ouders, vrienden en andere betrokkenen zijn
onderdeel van de interventie).16 Verschillende systematische literatuurreviews en metaanalyses tonen aan dat integrale en systeemgerichte programma’s effectief lijken in het
voorkomen van jeugdcriminaliteit.17
De Vries e.a. komen in hun practitioner review tot de conclusie dat de effectiviteit van
preventieprogramma’s gericht op het verminderen van aanhoudende jeugdcriminaliteit,
kan worden verhoogd wanneer interventies: (a) gedragsgericht zijn, (b) worden geleverd
in een gezins- of multimodale aanpak waarin meerdere criminogene factoren worden
aangepakt, en (c) wanneer de intensiteit van het programma is afgestemd op het
risiconiveau van de jongere.18 Manuel en Jorgensen voerden een systematische
literatuurstudie uit naar interventies gericht op preventie van jeugdcriminaliteit bij
jongeren tussen 12 en 17 jaar.19 Zij concluderen dat systeemgerichte interventies, waarbij
verschillende instanties en partijen (mogelijke) probleemjongeren een vangnet bieden en
die zijn gericht op het voorkomen van crimineel gedrag, het meest effectief zijn. Dit is
gebaseerd op een systematic review waarin 72 interventies gericht op het afnemen van
storend of crimineel gedrag onder deze leeftijdsgroep zijn meegenomen. De
systeemgerichte interventies en de familiegerichte interventies laten de meest positieve
resultaten zien, vergeleken met interventies (uitsluitend) gericht op school, op de groep,
of op het individu. Bij systeemgerichte en familiegerichte interventies laten respectievelijk
63% en 57% van de interventies positieve effecten zien, ten opzichte van 22% bij de
overige interventies. De review toont ook aan dat interventies met looptijden van
tenminste vier tot zes maanden effectiever zijn dan kortere looptijden.
Uit een literatuursynthese van Snippe e.a. blijkt dat voor de ‘Nederlandse’ aanpak van
politie en jongerenwerkers, waarbij wordt ingezet op het creëren van een vertrouwensband
met de jongeren, weinig wetenschappelijke onderbouwing bestaat.20 Dat wil niet zeggen
dat dit niet effectief kan zijn, maar dat hierover weinig nationale en internationale studies
zijn aangetroffen en dat hierover (nog) geen uitspraak kan worden gedaan.

16

Snippe, J., J.A. de Muijnck, M. Kamperman en R. Pieper (2021). Effecten van preventie: een compacte
literatuursynthese. Breuer&Intraval, Groningen
17
Manuel, C. en A. Jorgensen (2013). Systematic Review of Youth Crime Prevention Interventions. Danish
National Centre for Social Research, Kopenhagen; Vries, S. de, L.A. Hoeve, M. Assink, G.J.J. Stams en J.J. Ascher
(2015). Practitioner Review: Effective ingredients of prevention programs for youth at risk of persistent juvenile
delinquency. Journal of Child Psychology and Psychiatry and Allied Disciplines, 56(2), 108-121.
18
De Vries, M. (2013). Wapengebruik. Van inzicht in modus operandi naar een effectieve aanpak. Politie en
Wetenschap, Universiteit Twente.
19
Manuel, C. en A. Jorgensen (2013).
20
Snippe, J., J.A. de Muijnck, M. Kamperman en R. Pieper (2021). Effecten van preventie: een compacte
literatuursynthese. Breuer&Intraval, Groningen.

Planevaluatie

19

Repressieve doelen
In het actieplan is een kwalitatief doel opgenomen waaronder de repressieve maatregelen
zijn uitgewerkt, dat is ‘het versterken van het wettelijk instrumentarium’. Hieronder vallen
grotendeels landelijke maatregelen, waaronder een juridische verkenning van de
mogelijkheden om ouders meer aan te spreken op het criminele gedrag van hun kind, en
het ingrijpen bij onlinefilmpjes die strafbare uitingen bevatten. Aan de basis van de
repressieve acties ligt de aanname ten grondslag dat strafrecht een (effectief) middel is
om wapenbezit en -gebruik onder jongeren te verlagen. Bijvoorbeeld: ‘als we ouders
dwingen naar een opvoedcursus te gaan, zullen ze hun kinderen meer bijsturen en van het
criminele pad afhouden, waardoor het wapenbezit en -gebruik daalt’. Hiervoor bestaat
geen wetenschappelijke onderbouwing. In het actieplan is ook geen concrete maatregel
opgesteld ten aanzien van het versterken van de juridische betrokkenheid van ouders,
maar opgemerkt is ‘de mogelijkheden te verkennen’.
Cruciale vraag bij het betrekken van ouders is of dit op vrijwillige of (wettelijk) verplichte
basis gebeurt. Er is wel overtuigend aangetoond dat het betrekken van ouder(s),
opvoeders en/of de directe sociale kring rondom een jongere, een positief effect heeft op
een gewenste gedragsverandering bij de jongere.21 Of het dwingen van ouders door hen
te bestraffen daar positief aan bijdraagt is onduidelijk.22
- Onmacht van ouders
Uit een meta-analyse van Hoeve e.a. komt naar voren dat de onmacht van ouder(s) er
mede de oorzaak van kan zijn dat kinderen afglijden in de criminaliteit.23 Ouders die
kampen met opvoedkundige tekortkomingen, al dan niet in combinatie met een
problematische gezinssituatie, zouden niet altijd bij machte zijn ingesleten patronen en
nijpende omstandigheden zoals armoede, te veranderen. Veel ouders die met
opvoedingsonmacht te maken hebben en waarvan een kind een ernstig misdrijf –
bijvoorbeeld een steekincident – heeft gepleegd, accepteren bovendien vaak het vrijwillige
hulpaanbod dat reeds bestaat in Nederland.
Armoede wordt in verband gebracht met onveilige hechting, minder goede
hersenontwikkeling en een minder voorspoedige schoolloopbaan van het kind.24 Met name
wanneer complexe problemen samenkomen en langdurig zijn, zoals werkloosheid, slechte
huisvesting, een slechte gezondheid of psychische problematiek, wordt opvoeden
ingewikkeld voor ouders. Een deel van de ouders in armoede heeft een lage opleiding en/of
veel stress vanwege moeilijke leefomstandigheden en opstapelende problemen. Dit kan
leiden tot een weinig ondersteunende en stimulerende ouder-kind interactie.
Uit onderzoek onder migrantenouders in Nederland komt naar voren dat voorstellen om
ouders te beboeten wanneer hun kinderen messen bij zich dragen, het frame versterken

21

Idem.
Hoeve, M., J.S. Dubas, V.I. Eichelsheim, P.H. van der Laan, W. Smeenk en J.R. Gerris (2009). The relationship
between parenting and delinquency: a meta-analysis. J Abnorm Child Psychol, 37(6):749-75.
23
Idem.
24
Kalthoff, H. (2020). Opgroeien en opvoeden in armoede. NJI, Utrecht.
22

20

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

van de ouders als dader.25 De suggestie wordt gewekt dat de ouders ‘falen’ in hun
opvoedkundige taak. Specifiek voor migrantenouders zou gelden dat hierdoor de angst en
het wantrouwen jegens instanties kan toenemen. Dit terwijl juist deze ouders aldus volgens
het Kennisplatform Integratie en Samenleving behoefte blijken te hebben aan
pedagogische ondersteuning. Ook de angst voor mogelijke juridische gevolgen voor hun
kind zou ouders ervan kunnen weerhouden acties te ondernemen of hulp te zoeken.

2.5 Resumé
In dit hoofdstuk is beschreven hoe het actieplan tot stand is gekomen, welke doelen erin
geformuleerd zijn en welke aannames er aan het actieplan ten grondslag lagen. We zagen
dat het plan in korte tijd moest worden opgesteld omdat de politieke werkelijkheid om een
‘korte klap’ vroeg. De opstellers hebben het plan in zo’n drie á vier maanden, met input
van gemeenten en relevante landelijke organisaties, opgesteld. Daarnaast zijn
wetenschappelijke bronnen en de kennis en ervaring van de opstellers van het actieplan
benut. Vooraf is echter geen analyse uitgevoerd van de doelgroep en hoe die te bereiken.
Ook is er niet voor gekozen om hiermee te starten. Door de doorlooptijd van het actieplan
van twee jaar, hebben acties en maatregelen die vragen om een investering voor langere
termijn (in tijd dan wel geld) geen plek kunnen krijgen in het plan. In het proces van
opstellen is hierover wel gesproken, zo kwam uit de interviews naar voren. Dit betroffen
met name preventieve acties, zoals maatregelen gericht op het versterken van de
kwetsbare positie van de risicojongeren.
Het actieplan bevat een aantal veronderstelde werkzame mechanismen. Zo zou het
vergroten van bewustwording over de risico’s van wapenbezit en -gebruik bijdragen aan
het verminderen ervan. In het plan is niet gespecificeerd onder welke groep deze
bewustwording zou moeten plaatsvinden, noch of de specifieke doelgroep van deze
problematiek door een dergelijke boodschap (het wijzen op risico’s) tot
gedragsverandering kan worden aangezet.
Een tweede mechanisme is dat het in gesprek gaan met slachtoffers van een steekincident,
zou leiden tot een afname van steekincidenten. Hiervoor is geen directe wetenschappelijke
onderbouwing gevonden. Wel is bekend dat het ervaren van een gewelddadige situatie een
aanleiding kan zijn om zelf een wapen te gaan dragen.
Een derde mechanisme is dat het minder gemakkelijk verkrijgbaar zijn van steekwapens
leidt tot minder aankoop, en dus bezit, van steekwapens. Hiervan kan een dempende
werking uit gaan. Het is echter vooraf niet onderzocht hoe de doelgroep aan steekwapens
komt. Wanneer een groot deel dit online aanschaft zou het effect van een leeftijdsgrens in
winkels beperkt kunnen blijven.

25

Loon-Dikkers, L. van, M. van der Hoff, J. Achahchah, M. Distelbrink (2021). Messenbezit onder jongeren. Een
verkenning naar ondersteuningsbehoeften van migrantenouders en kansrijke aanpakken. Kennisplatform
Integratie & Samenleving, Utrecht.

Planevaluatie

21

Het actieplan formuleert ook als doel om de samenwerking tussen relevante partijen (zorg,
veiligheid, onderwijs) te vergroten. Het vierde mechanisme is daarmee ‘betere
samenwerking gaat het wapenbezit en -gebruik onder jongeren tegen’. Hiervoor bestaat
wetenschappelijk bewijs: interventies gericht op het tegengaan van jeugdcriminaliteit,
waarin een combinatie van maatregelen wordt ingezet, gericht op repressie én zorg, en op
het individu maar ook zijn omgeving (met name ouder(s)), zijn bewezen effectief.
Aan de basis van de repressieve acties ligt de aanname ten grondslag dat strafrecht een
(effectief) middel is om wapenbezit en -gebruik onder jongeren te verlagen. Dit is het vijfde
veronderstelde werkzame mechanisme. Bijvoorbeeld: ‘als we ouders dwingen naar een
opvoedcursus te gaan, zullen ze hun kinderen meer bijsturen en van het criminele pad
afhouden, waardoor het wapenbezit en -gebruik daalt’. Er bestaat wel bewijs voor een
positief effect van het betrekken van ouders in een interventie (zoals hierboven
beschreven), maar niet dat juridische dwang hieraan bijdraagt.

22

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

3. MOTIEVEN VAN JONGEREN

Wat maakt dat jongeren ertoe overgaan een mes aan te schaffen, dit bij zich te dragen
en het te gebruiken? Welke motieven hebben zij hiervoor en welke externe factoren
beïnvloeden dit? In dit hoofdstuk gaan we na wat hierover bekend is uit wetenschappelijke
literatuur. De in het vorige hoofdstuk besproken literatuur is specifiek gezocht bij de doelen
van het actieplan, hier kijken we breder naar recente wetenschappelijke kennis over
wapendragende jongeren en wat hen ertoe brengt een wapen te dragen en/of gebruiken.
De kennis over deze motieven en achtergronden draagt bij aan het duiden van de
bevindingen van dit onderzoek (dit beschrijven we in de conclusies, hoofdstuk 8).
In de wetenschap bestaat consensus over de twee voornaamste motieven van jongeren
om een mes te dragen. De eerste is angst voor criminaliteit en het beschouwen van het
dragen van een mes als een manier om je te beschermen.1 Een tweede belangrijk motief
is de perceptie dat het bij je dragen van een mes een manier is om status te vergroten.2
Naast onveiligheid en status komen we in literatuur aanvullende oorzaken tegen die niet
zozeer een (bewuste) motivatie zijn, zoals externe factoren en persoonlijkheidskenmerken.
We bespreken achtereenvolgens deze vier motieven en oorzaken:
1. Onveiligheid en zelfbescherming
2. Status
3. Slachtofferschap en ervaringen met steekincidenten
4. Persoonlijkheidskenmerken en socialisatie

3.1 Onveiligheid en zelfbescherming
In het onderzoek naar de motieven en de omvang van wapengebruik onder jongeren in
Rotterdam worden verschillende motieven voor het dragen van wapens benoemd.3 In dit
onderzoek wordt het verschil tussen het bezitten, dragen en gebruiken van wapens
benadrukt. Volgens de onderzoekers zouden er veel jongeren zijn die wapens bezitten
maar deze nooit zouden gebruiken, of bij zich dragen. Deze jongeren blijken een ander
profiel te hebben en andere motieven dan jongeren die wapens gebruiken of dragen. Zij
zijn gefascineerd door wapens maar zijn niet ingebed in een gewelddadige omgeving.
Tussen de jongeren die wapens dragen en gebruiken bestaan eveneens verschillen.
Sommige jongeren schuwen volgens Roks en Van den Broek geweld en dragen
voornamelijk een wapen om zich veiliger te voelen in hun (gevaarlijke) buurt.4 Vaak
1

Foster, R. (2013). Knife Crime Interventions: ‘What Works’? The Scottish Centre for Crime and Justice Research.
Lemos. G. (2004). Fear and Fashion. The use of knives and other weapons by young people. Bridge House
Trust; Smith, R. (2008). Are Knives Ads Working? Youth crime special report: young people’s views Children and
Young People Now; Silvestri, A. (2009). Young people, ‘knife’ and ‘gun crime’: policy in an evidence vacuum?
Criminal Justice Matters 76 (1) p. 48-49.
3
Roks, R.A. en J.B.A. van den Broek (2020). Cappen voor clout? Een verkennend onderzoek naar Rotterdamse
jongeren, drill en geweld in het digitale tijdperk, Erasmus Universiteit Rotterdam.
4
Idem.
2

Motieven van jongeren

23

hebben zij direct of indirect geweld meegemaakt en zijn bang weerloos te zijn tegen
geweldplegers. De jongeren die wapens dragen met de intentie deze te gebruiken zouden
daarentegen vaak dieper geïntegreerd zijn in criminele netwerken. Mogelijk nemen ze deel
aan criminele activiteiten waarbij een steekwapen instrumenteel wordt ingezet. Ook
kunnen deze jongeren geweld genormaliseerd en verheerlijkt hebben waardoor messen
eerder gebruikt worden.

Gebrek aan vertrouwen in instanties
Het vertrouwen in instanties blijkt bovendien een rol te spelen in de beslissing om een mes
te dragen voor eigen veiligheid. In internationale literatuur over de Britse context wordt
aandacht besteed aan het gebrek aan vertrouwen tussen jongeren en de politie.
Skarlatidou e.a. observeren in een kwalitatief onderzoek naar jongeren in Oost-Londen dat
het vertrouwen in de politie onder deze jongeren erg laag is.5 Dit gevoel wordt versterkt
door repressieve politie-interventies zoals preventief fouilleren. Hierdoor verliezen
jongeren het gevoel dat ze eerlijk behandeld zullen worden door de politie. Daarnaast
wordt niet geloofd dat de politie hen zal beschermen wanneer dit nodig is. Traynor voegt
hieraan toe dat jongeren met een moeizame relatie met autoriteiten, zich meer gaan
identificeren met een ‘outlaw identity’ waarbij ze buiten de maatschappij vallen en zichzelf
moeten beschermen.6 Daaruit zou de (gepercipieerde) noodzaak volgen jezelf te kunnen
verdedigen door middel van steekwapens.

3.2 Status
Ten aanzien van de invloed van status op messenbezit is opgemerkt dat ondanks dat een
aantal studies uitwijst dat het dragen van wapens niet tot een hogere status onder alle
jongeren leidt, het weldegelijk een hogere status oplevert binnen bepaalde
straatculturen.7,8 Het verlenen van status aan wapens is hierbij niet een wijdverspreid
cultureel fenomeen, maar een norm binnen sommige (gewelddadige) subculturen.

Street credibility
In het Nederlandse onderzoek van Weerman e.a. geven jonge respondenten aan dat zij
denken dat dragers van wapens dit doen om ‘stoer te doen’.9 Hierbij wordt aangenomen
dat de drager meent dat dit hem een hogere status onder andere jongeren verleent. Dit
zou met name spelen binnen een specifieke subcultuur waar de messendragers deel van
uitmaken. Harding geeft aan hoe messendragers in het Verenigd Koninkrijk in een
specifieke sociale context leven waarin het dragen van messen als essentieel wordt gezien.
10
Hierin is het mes niet alleen een beschermingsmiddel, maar heeft het ook een
symbolische waarde. Het laat zien dat de drager weet wat er op straat gebeurt en niet
5

Skarlatidou, A., L. Ludwig, R. Solymosi, & B. Bradford (2021). Understanding Knife Crime and Trust in Police
with Young People in East London. Crime & Delinquency. https://doi.org/10.1177/00111287211029873
6
Traynor, P. R. (2016). Blz. 255.
7
Idem.
8
Weerman, F.M., R. A. Roks, J. B. A. van den Broek en J.C. Willink (2022). Het is een probleem, maar niet voor
mij. Erasmus Universiteit Rotterdam.
9
Idem.
10
Harding, S. (2020). Getting to the point? Reframing narratives on knife crime. Youth justice, 20(1-2), pp.3149.

24

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

naïef is. Het dragen van een mes draagt bij aan de geloofwaardigheid (street credibility),
er gaat een symbolische waarde vanuit, die in subculturen op straat respect en een hogere
status afdwingt.11 Palasinski et al (2012) analyseren de interne motieven en achterliggende
redenatie van messendragers.12 Zij merken op dat messendragers het gevaar in de buurt
waarin ze wonen gebruiken als argument om een mes te dragen. Toch gebruiken ze hun
inzicht en straatkennis in het omgaan met deze problemen (ook) als statussymbool. Hierbij
speelt het uitdragen van masculiene eigenschappen een rol, en de hieraan verwante
waarden van het (tonen van) zelfstandigheid en zelfredzaamheid.

Zelfredzaamheid
In zijn proefschrift naar messengeweld onder jongeren merkt Traynor op hoe
messendragers belang hechten aan hun zelfredzaamheid op straat.13 Hierbij voelen ze zich
onafhankelijk en geïsoleerd van hun familie, en zoeken ze geen steun bij hun ouders of
andere volwassenen wanneer ze problemen ervaren. Dit verheerlijkte beeld van
zelfstandigheid zorgt ervoor dat jongeren het gevoel hebben zelf hun problemen te moeten
oplossen en dat dit iets is om trots op te zijn. De jongeren uit dezelfde buurten die geen
messen dragen, geven aan hechtere banden met hun familie en vrienden te hebben. Deze
banden zouden hen minder kwetsbaar maken voor criminele netwerken en pestgedrag op
straat.14

Invloed van de subcultuur
Uit interviews met jongeren in kwetsbare wijken in het Verenigd Koninkrijk en Rotterdam
blijkt dat de jongeren die geen wapens dragen, neerkijken op de jongeren die dit wel doen.
De jongeren die messen dragen maken deel uit van een specifieke subcultuur op straat
waarin het dragen van messen aangemoedigd wordt. De jongeren die geen wapens dragen
vinden de wapendragende jongeren ‘roekeloos’ en ‘gek’. Zij tonen wel sympathie voor de
beweegredenen om wapens te dragen voor bescherming, ondanks dat ze deze methode
van zelfbescherming zelf niet onderschrijven.15,16 De normen van de messendragers zijn
eveneens anders dan de jongeren die dit niet doen.

Drillrap
In de (mainstream) media wordt vaak verwezen naar de rol van gewelddadige muziek,
games en films die zouden kunnen leiden tot het gebruik van wapens onder jongeren. Deze
media zou het gebruik van wapens verheerlijken en jongeren beïnvloeden in hun gedrag.
De muzieksoort die hiervoor het meeste genoemd wordt is drillrap. Deze muziekstijl rapt
over geweld en in de clips worden messen en verwijzingen naar crimineel en gewelddadig
gedrag gezien.
Naar aanleiding van dit fenomeen is in 2020 is onderzoek gedaan naar de lokale
(Rotterdamse) context van deze rappers.17 Hierbij is drillrap als een onderdeel van een
11

Idem.
Palasinski, M., W. Brown, N. Shortland, D. Riggs, M. Chen and L. Bowman-Grieve (2019). Masculinity, Injury
and Death – Exploring Anti-Knife- carrying Messages. Journal of Interpersonal Violence. ISSN 1552-6518
13
Traynor, P.R. (2016). Blz. 233
14
Palasinski, M. and Riggs, D., 2012. Young white British men and knife-carrying in public.
15
Weerman e.a. (2022).
16
Traynor (2016). Blz. 231
17
Roks en Van den Broek (2020).
12

Motieven van jongeren

25

subcultuur beschouwd die zich voornamelijk onder jongeren op straat en op sociale media
afspeelt. Deze jongeren vergaarden status door via verschillende platformen te pronken
met hun wapens en ervaringen op straat. Drillrap was hierin ook een platform, maar zeker
niet het meest dominante platform waarop dit vertoon werd geuit. Binnen deze subcultuur
was er sprake van een online uiting van geweld, terwijl deze jongeren zich offline minder
gewelddadig gedroegen. Daarbij zouden zij wel de druk voelen het gewelddadige optreden
online ook offline door te zetten.

3.3 Slachtofferschap en ervaringen met steekincidenten
Bailey, Harinam en Ariel beschrijven op basis van een netwerkanalyse van jongeren die
betrokken zijn bij steekwapen incidenten in de Thames Valley in het Verenigd Koninkrijk,
dat er sprake is van een victim-offender overlap (VOO).18 Deze term wordt vaak gebruikt
in criminologische theorieën om een gedeeld profiel van de dader en slachtoffer aan te
geven. Uit hun netwerkanalyse komt naar voren dat jongeren die slachtoffer zijn geweest
van steekwapengeweld hetzelfde netwerk delen als hun dader. Daarnaast delen zij veel
sociale factoren, zoals leeftijd, sociale achtergrond en woongebied. Het profiel van daders
komt dus sterk overeen met het profiel van slachtoffers. Daarbij wijzen Shaw, Pease,
Hebenton ook op een correlatie tussen het meemaken van een geweldsincident en het
dragen van een steekwapen onder jongeren in Engeland en Wales.19 Dit zou erop wijzen
dat dezelfde jongere die het slachtoffer is van steekwapengeweld op een ander moment
ook de dader kan zijn. Dit kan komen door de angst die slachtoffers voelen na een incident;
ze willen weerbaarder zijn en zien het dragen van een mes als een manier om herhaald
slachtofferschap te voorkomen. Ook kan het onverwerkte trauma van een steekincident
leiden tot een normalisatie van het dragen van messen en kan de empathie naar andere
slachtoffers afvlakken.20
Bovengenoemde onderzoeken gaan nader in op het bijzondere slachtoffer-dader profiel
van gangleden. Zij zouden een aanzienlijk hogere kans op slachtofferschap hebben, maar
ook veel van de steekincidenten initiëren. Al komt gangproblematiek niet in dezelfde mate
voor in Nederland als in het Verenigd Koninkrijk, Roks en Van den Broek benadrukken in
hun onderzoek wel dat jongeren in Rotterdam rivaliteit ervaren tussen verschillende
buurten in de stad.21 Ze worden vijandig bejegend wanneer ze zich in een andere wijk
begeven en ze maken deel uit van een jeugdgroep waarin het overtreden van de wet
genormaliseerd is. De onderzoekers merken op dat de jongeren die wapens dragen met
de intentie deze te gebruiken, vaak kampen met achterliggende problematiek en uit een
gezinssituatie komen met een lage sociaaleconomische status. Verder blijkt uit het

18

Bailey, L., Harinam, V., & Ariel, B. (2020). Victims, offenders and victim-offender overlaps of knife crime: A
social network analysis approach using police records. Public Library of Science, 15(12), 1–21. https://doiorg.proxy-ub.rug.nl/10.1371/journal.pone.0242621
19
Shaw, D., Pease, K. & Hebenton, B. (2011). Possession of a knife and private defence: Dilemmas in the pursuit
of personal security in England and Wales. International Journal of Law, Crime and Justice, 39(4), 266-279,
https://doi.org/10.1016/j.ijlcj.2011.06.002.
20
Bailey, L., Harinam, V., & Ariel, B. (2020). Victims, offenders and victim-offender overlaps of knife crime: A
social network analysis approach using police records. Public Library of Science, 15(12), 1–21. https://doiorg.proxy-ub.rug.nl/10.1371/journal.pone.0242621
21
Roks en Van den Broek (2020).

26

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Rotterdamse onderzoek dat jongeren eerder geneigd zijn een steekwapen te dragen
wanneer ze slachtoffer zijn geweest van een steekwapenincident of wanneer iemand in
hun nabije omgeving slachtoffer of dader is geweest. In hun verhalen getuigen jongeren
ervan dat een sterk gevoel van onveiligheid hen ertoe drijft een steekwapen te dragen. Dit
gevoel van onveiligheid kan voortkomen uit de traumatische ervaring van hun
slachtofferschap. Hieruit kan worden opgemaakt dat in Nederland vergelijkbare motieven
voor het dragen van messen spelen als in het Verenigd Koninkrijk.

3.4 Persoonlijkheidskenmerken en socialisatie
In een studie naar de psychologische achtergrond van jongeren die wapens dragen in het
Verenigd Koninkrijk identificeert psycholoog Gliga verschillende motieven voor het dragen
van steekwapens.22 Uit interviews met jongeren in dit onderzoek valt op dat de jongeren
die wapens dragen dit vaak niet zien als een stoer aspect van zichzelf. Verder observeert
Gliga de individuele cognitieve kenmerken van een kleine groep jonge daders. Hieruit blijkt
dat veel jongeren met agressief en crimineel gedrag lijden aan hersenschade waardoor ze
uitdrukkingen van anderen minder goed kunnen lezen en mindere impulscontrole hebben.
In het lezen van uitdrukkingen gaan deze jongeren al gauw uit van vijandige motieven bij
de ander en reageren ze hierop door zich agressief te uiten.

Socialisatie
Uit een fenomeenanalyse van messengeweld, waarin de jongerencultuur vanuit een
psychologisch perspectief wordt beschouwd23, komt naar voren dat gedragsnormen zoals
die worden aangeleerd in de adolescentie door sociaal leren van met name familie, de
gemeenschap en de peergroup, van grote invloed zijn op het handelingsperspectief: de
‘automatische’ reactie die in iemand opkomt als hij wordt uitgedaagd, kan zijn om dit met
geweld te beantwoorden wanneer dit in de adolescentie is aangeleerd.
Andersom is er bewijs dat het hebben van hechtere familiebanden het risico op
wapendragen verkleint. Onderzoek onder groepen jongeren die wel en geen wapens
dragen, die in dezelfde wijk en in vergelijkbare sociaaleconomische omstandigheden
opgroeien, duidt erop dat hechte banden met familie en vrienden de subjectieve
onveiligheid verlagen.24 Jongeren met een hecht netwerk zijn minder kwetsbaar voor
pestgedrag op straat en worden minder verleid door gangs/jeugdgroepen. Hetzelfde
onderzoek wijst uit dat gepest worden (op straat) een reden kan zijn voor het dragen van
een steekwapen.25
Blootstelling aan geweld in het algemeen leidt tot een toename van agressie bij kinderen.26
Ook het horen praten over geweld en de mening (van bijvoorbeeld ouders) over wraak en
22

Gliga, T. (2009). The ‘knife crime’ phenomenon - A psychological perspective on youth knife culture. BPS
Parliamentary Office. Blz 9
23
Gliga, T. (2009). The ‘Knife Crime’ phenomenon – A psychological perspective on youth knife culture. Centre
for Brain and Cognitive Development. ResearchGate.net/publication/324209038.
24
Traynor (2016).
25
Idem.
26
Guerra, N.G.., L.R. Huesmann and A. Spindler (2003). Community violence exposure, social cognition, and
aggression among urban elementary school children. Child Development, 74(5): p. 1561-76.

Motieven van jongeren

27

vergelding, of het zijn van getuige of slachtoffer van geweld, leiden allen tot de perceptie
dat wapens en geweld geaccepteerd of zelfs wenselijk zijn.27

3.5 Resumé
In wetenschappelijk onderzoek dat erop gericht is het messenbezit onder jongeren te
verklaren worden oorzaken en motieven benoemd op verschillende niveaus,
maatschappelijk, situationeel, en psychologisch. De factoren staan bovendien niet op
zichzelf maar in onderling verband. Een voorbeeld hiervan is de observatie van Weerman
e.a. waarin jongeren hun status verhogen als strategie om zich veiliger te voelen.28 Deze
jongeren geloven dat ze minder gevaar lopen als ze een gewelddadige reputatie hebben.
In dit geval beïnvloeden de motieven van status en veiligheid elkaar. Het motief om wapens
te dragen wordt beïnvloed door verschillende contextuele factoren en verschillende
motieven versterken elkaar. Dit levert een complex geheel aan factoren op dat uiteindelijk
kan leiden tot het dragen of gebruiken van een steekwapen. Daar komt bij dat de context
waarin internationale onderzoeken zijn uitgevoerd verschilt van de Nederlandse context,
hetgeen mogelijk gevolgen heeft voor de besproken bevindingen. Internationale
onderzoeken zijn met name gebaseerd op slachtoffer-dader profielen van gangleden, een
fenomeen dat in Nederland niet in dezelfde mate voorkomt. Wel ervaren jongeren in
Rotterdam rivaliteit tussen verschillende buurten in de stad.
Wil een lokale overheid invloed uitoefenen op de keuze van jongeren om een wapen te
bezitten en/of gebruiken, dan is het van belang er aandacht is voor deze complexiteit.
Succesvol ingrijpen vraagt om inzicht in de leefwereld van de (wapenbezittende) jongeren,
in wat hen drijft en om een investering in het bereiken van deze groep. Het voornaamste
motief van jongeren om een wapen te dragen is het ervaren gevoel van veiligheid. Hier
staat tegenover dat een toename van steekwapens op straat die specifieke buurt juist
onveiliger maakt. Om deze cyclus te doorbreken is ingrijpen op het ervaren gevoel van
onveiligheid nodig, en inzicht in de stap van ‘je onveilig voelen’ naar ‘een steekwapen
maakt mij veiliger’.

27

Wikstrom, P.-O. and K.H. Treiber (2009). Violence as situational action. International Journal of Conflict and
Violence, 12(3).
28
Weerman e.a. (2022).

28

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

4. VERPLICHTE ACTIES

Voor alle acties uit het actieplan geldt dat de invulling die gemeenten eraan hebben
gegeven is afgestemd op de lokale situatie, en deze kan sterk verschillen. In de ene
gemeente is de (wapen)problematiek onder jongeren groter dan in de andere gemeente.
Daarnaast verschillen de gemeenten in de mate waarin ze al vóór het actieplan
maatregelen geïmplementeerd hadden. Voor deze gemeenten vormt dit actieplan een
aanvulling op het eigen beleid. Ten slotte kunnen gemeenten er door lokale
omstandigheden vanaf zien bepaalde acties uit te voeren, bijvoorbeeld omdat deze
bestuurlijk of qua capaciteit niet haalbaar blijken te zijn.
In dit hoofdstuk bespreken we de lokale acties van het actieplan, waarvan de betrokken
gemeenten hebben afgesproken deze in ieder geval allemaal uit te voeren.1 Het gaat om
de volgende acties:
• Actie 2: Bewustwording en ontmoediging via bijvoorbeeld de volgende lessen (OM en
Halt);
• Actie 7: Het organiseren van een inleveractie voor (steek)wapens;
• Actie 9: Het verkrijgen en behouden van zicht op de jeugd- en jongerengroepen die
problemen veroorzaken; en
• Actie 14: Risicosignalering en vroegtijdig ingrijpen na wapenbezit.
Van deze acties beschrijven we in dit hoofdstuk hoe gemeenten ze hebben uitgevoerd en
wat de stand van zaken is. Deze informatie is gebaseerd op interviews en
groepsgesprekken met gemeenten en betrokken partners. Daarnaast hebben de meeste
gemeenten relevante beleidsdocumenten toegestuurd, zoals beleidsdocumenten, brieven
aan de raad, onderzoeksrapporten en interne evaluaties van acties.

4.1 Actie 2 - Bewustwording en ontmoediging
In het actieplan staan onder Actie 2: ‘Bewustwording en ontmoediging via bijvoorbeeld
de volgende lessen’, de volgende maatregelen genoemd:
• De betrokken gemeenten ontwikkelen lokale bewustwordings- en/of
ontmoedigingscampagnes tegen wapenbezit.

• Het ministerie van JenV stelt op aanvraag budget beschikbaar om de lokale campagnes in
een aantal gemeenten te ondersteunen.

• Het ministerie van JenV stelt op verzoek communicatiedeskundigheid en -ervaring
beschikbaar om de ontwikkeling van campagnes te ondersteunen.

Toelichting
De voorlichtingslessen op scholen bereiken schoolgaande jongeren die (nog) geen wapens
dragen, maar ook jongeren die al wapens dragen (de doelgroep). De lessen zijn gericht op
1

Zie bijv.: https://denhaag.raadsinformatie.nl/modules/13/Overige%20bestuurlijke%20stukken/636162

Verplichte acties

29

(a) bewustwording van de gevaren van wapens en (b) op het wegnemen van
onveiligheidsgevoelens. Getrainde sprekers gaan met jongeren het gesprek aan over het
dragen van wapens en rivaliserende groepen.

Uitvoering
Alle 16 gemeenten geven aan het lessenpakket van Halt te hebben aangeboden aan hun
scholen. De gemeenten stellen allen budget beschikbaar om deze lessen te bekostigen.
Daarnaast bestaan verschillen in de uitvoering: sommige gemeenten zijn actiever in het
stimuleren van de voorlichtingslessen dan anderen. Zo stellen sommige gemeenten het in
bestaande schoolveiligheid-overleggen met schoolbesturen regelmatig expliciet aan de
orde. Veel gemeenten organiseren daarnaast ook hun eigen activiteiten op scholen om
wapengebruik onder de aandacht te brengen.
Niet alle scholen maken gebruik van het aanbod om voorlichtingslessen af te nemen die
de gemeente bekostigt. Een knelpunt hierbij is dat het niet altijd lukt om de
voorlichtingslessen te plannen wanneer het de school uitkomt.

Landelijke afname van Halt-lessen over wapens en geweld
Halt ontwikkelt voorlichtingslessen voor kinderen, jongeren en ouders over een breed scala
aan thema’s. Op het gebied van wapens, heeft Halt het lespakket ‘Wapens en geweld’
ontwikkeld. In deze lessen wordt aandacht besteed aan wapens, wapenbezit, -gebruik en
-geweld, angst voor wapengeweld en de schijnveiligheid van wapenbezit.
Halt Nederland houdt een overzicht bij van alle lessen over wapens en geweld die er op
scholen daadwerkelijk zijn gegeven, per gemeente. Hieruit blijkt dat deze Halt-lessen in
80 gemeenten (23% van alle Nederlandse gemeenten) verspreid over het land zijn
gegeven. Van de 20 gemeenten die bij het actieplan zijn aangesloten zijn in 12 (60%)
gemeenten lessen gegeven en in de 16 onderzochte gemeenten zijn dat er elf (69%; zie
tabel 4.1). De gemeente Almere heeft geen contract met Halt en heeft de
voorlichtingslessen uitbesteed aan een lokale organisatie. Uit het overzicht blijkt ook dat
er vier andere gemeenten waar de voorlichtingslessen weliswaar zijn aangevraagd, maar
hier zijn de lessen nog niet daadwerkelijk gegeven. Daarnaast verzorgt Halt ook
voorlichtingslessen voor ouders. Door Halt worden deze voorlichtingslessen georganiseerd
voor ouders van jongeren die betrokken waren bij (steek)incidenten. De opkomst is
volgens Halt vaak laag in deze lessen, waardoor dit vervolgens minder vaak wordt
afgenomen door gemeenten.2

2

De informatie onder dit kopje zijn afkomstig uit een interview met Halt Nederland.

30

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Tabel 4.1 Overzicht uitvoering actie 2 naar gemeente
Gemeente
Uitgevoerd
Specificatie uitvoering
Almere

Ja

Lokale organisatie verzorgt lessen

Amsterdam

Ja

Voorlichtingslessen Halt Wapens en geweld

Barendrecht Ridderkerk

Nee

Nog niet gerealiseerd

Breda

Ja

Voorlichtingslessen Halt Wapens en geweld

Capelle a/d IJssel

Ja

Voorlichtingslessen Halt Wapens en geweld

Den Haag

Ja

Voorlichtingslessen Halt Wapens en geweld

Groningen

Ja

Voorlichtingslessen Halt Wapens en geweld

Haarlemmermeer

Ja

Voorlichtingslessen Halt Wapens en geweld

Leidschendam-Voorburg

Ja

Voorlichtingslessen Halt Wapens en geweld

Nissewaard

Ja

Voorlichtingslessen Halt Wapens en geweld

Rotterdam

Ja

Voorlichtingslessen Halt Wapens en geweld

Smallingerland

Nee

Nog niet gerealiseerd

Utrecht

Ja

Voorlichtingslessen Halt Wapens en geweld

Zaanstad

Nee

Nog niet gerealiseerd

Zoetermeer

Ja

Voorlichtingslessen Halt Wapens en geweld

Gebruik van Virtual Reality-brillen
Een aantal gemeenten heeft tijdens de week van de veiligheid extra aandacht en lesuren
besteed aan het onderwerp wapens en jongeren. In twee gemeenten (Capelle a/d IJssel
en Haarlemmermeer) is geëxperimenteerd met lessen waarin jongeren met Virtual Realitybrillen de situatie van een steekincident ‘ervaren’. De jongeren krijgen een filmpje te zien
waarin ze door de ogen van een jongere kijken die bij een steekincident betrokken is. Ze
kunnen op verschillende momenten keuzes maken, zoals of ze een mes meenemen van
huis en of ze ingaan op een uitdaging. Uiteindelijk worden de gevolgen van het incident
duidelijk; veel vrienden nemen afstand, anderen dreigen met wraak op de familie van de
virtuele dader en de juridische gevolgen zijn ernstig. Uit deze lessen blijkt dat er op
verschillende momenten keuzes gemaakt kunnen worden die deze uitkomst hadden
kunnen voorkomen. Daarna is in de klas een gesprek gevoerd over het dragen van een
mes en hoe je in een stresssituatie niet weet hoe je reageert. Je kan een mes dragen
zonder de intentie het te gebruiken, maar dit onder stress toch doen. Deze actie is via de
toolbox van het actieplan (op de website van het CCV) naar verschillende gemeenten
verspreid. Ook hebben sommige gemeenten hun eigen lessenpakket laten ontwikkelen,
zoals ‘Mes weg’ in Den Haag en de training ‘Wie grijpt in’ voor docenten en medewerkers.
Ook in Capelle a/d IJssel is een voorlichting georganiseerd voor docenten over
straatcultuur. Deze gemeente gaf aan dat dit impact had, docenten bleken weinig besef te
hebben van straatcultuur en wat dit betekent voor jongeren. Door de voorlichtingen
herkennen docenten de signalen hun leerlingen beter, en weten ze waar ze deze signalen
kunnen melden.
Basisscholen
In Zoetermeer heeft de politie alle basisscholen bezocht voor het geven van zogenoemde
EPJO-lessen. Het Educatief Programma Jongeren (EPJO) is een interactief lesprogramma

Verplichte acties

31

ontwikkeld door de politie en de Peter Faber Stichting voor de leerlingen van groepen 8
van de basisschool en voor het voortgezet onderwijs.

Samenwerking met jongerenwerk
De meeste gemeenten hebben daarnaast veel samengewerkt met het jongerenwerk om
aanvullende voorlichtingslessen en spreekuren op hun scholen te verzorgen.
Jongerenwerkers waren op scholen aanwezig voor spreekuren. Ook heeft jongerenwerk
een aantal grote acties georganiseerd op scholen. Zo is er in Utrecht een bus met
jongerenwerkers op verschillende schoolpleinen gaan staan. Hier gingen jongerenwerkers
in gesprek met leerlingen over wapengebruik en onveiligheidsgevoelens. Aanvullend op de
voorlichtingslessen is in sommige gemeenten gebruik gemaakt van een zogenoemd mobiel
multimedia lab van de politie. Het betrof een bus van de politie, gericht op voorlichting
over wapens, criminaliteit en drugs aan jongeren en ouders. Deze bus heeft een aantal
dagen op een opvallende locatie in gemeenten gestaan om aandacht te vragen voor het
onderwerp. Vanuit scholen werden bezoeken aan deze bus georganiseerd, en ook jongeren
in de wijk (met of zonder ouders) bezochten de bus.

Knelpunten in de uitvoering
Een aantal gemeenten merkt op dat sommige scholen in hun gemeente terughoudend
waren in het aanvragen van voorlichtingslessen van Halt. Een reden die is genoemd voor
het niet gebruik maken van deze lessen heeft met de coronacrisis te maken; scholen
hadden hierdoor al veel lesachterstanden opgelopen en zouden geen lestijd willen besteden
aan voorlichting. Het was volgens respondenten soms lastig om in coronatijd initiatieven
op te zetten op scholen. Zo was er in gemeente Smallingerland het plan om een
voorlichting met de vader van een overleden slachtoffer van een steekincident te
ontwikkelen. Dit plan is uiteindelijke door de onzekerheid tijdens de lockdown verwaterd
en niet uitgevoerd.
Daarnaast blijken scholen soms ervoor beducht te zijn dat aandacht voor
wapenproblematiek het imago van de scholen kan aantasten. Ouders zouden het gevoel
kunnen krijgen dat deze problematiek op de school van hun kind speelt. In twee
gemeenten is echter opgemerkt dat scholen enthousiaster waren geworden over deze
lessen omdat volgens hen bleek dat de problematiek herkenbaar is voor hun leerlingen.
Op sommige scholen worden ook de wijkagent of jongerenwerkers ingeschakeld voor
voorlichting en bewustwording over wapenbezit. Hierbij lopen scholen er wel tegenaan dat
er beperkte capaciteit is bij de politie en het jongerenwerk om genoeg voorlichtingen te
geven of spreekuren te verzorgen.

Resultaten
Over het algemeen zijn scholen zeer tevreden over de inhoud en uitvoering van de
voorlichtingslessen. De animo om deze lessen af te nemen stijgt onder scholen. Uit het
interview met Halt Nederland blijkt dat de lessen ook jongeren bereiken die wapens dragen
of vrienden hebben die dat doen.

32

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

4.2 Actie 7 - Organiseren wapeninleveracties
• De betrokken gemeenten en politie organiseren met instemming van de Officier van Justitie

•

(lokale/regionale) inleveracties voor wapens en munitie, vergezeld van communicatie over de
risico’s van wapenbezit.
Het ministerie van JenV coördineert in samenwerking met politie en OM een gezamenlijke
inleveractie in de betrokken gemeenten.

Toelichting
Tijdens een inleveractie mochten wapens straffeloos ingeleverd worden bij de politie.
Wapeninleveracties hebben tot doel het aantal wapens op straat te verminderen en inzicht
te krijgen in het soort wapens dat jongeren bezitten.
In diverse steden en regio’s werden voordat het actieplan werd ingevoerd al inleveracties
voor wapens gehouden. Een inleveractie in de stad Rotterdam leverde 262 ingeleverde
wapens op, waaronder 60 vuurwapens. De opstellers van het actieplan waren van mening
dat dit navolging verdiende. De inleveracties dienden te worden georganiseerd in relatie
met andere activiteiten om wapenbezit te ontmoedigen. In het actieplan wordt gewezen
op de mogelijkheid om via jeugd- en jongerenwerkers jongeren te stimuleren om wapens
in te laten leveren, omdat zij een laagdrempeliger contact met jongeren hebben dan de
politie. Verder wordt gesteld dat er een inleveractie wordt georganiseerd die gelijktijdig zal
plaatsvinden in de gemeenten die hieraan willen deelnemen. Dat versterkt volgens
gemeenten het signaal aan met name jongeren dat het niet normaal is om met een wapen
de straat op te gaan.
Alle 16 gemeenten hebben in 2021 aan de gelijktijdig georganiseerde landelijke
wapeninleveractie in oktober 2021 deelgenomen (tabel 4.2).
Tabel 4.2 Gemeenten die hebben deelgenomen aan de inleveractie voor wapens
Gemeente
Uitgevoerd
Bijzonderheden
Resultaat oktober 2021*
Almere

Ja

Gemeentelijke cijfers

72 wapens

Amsterdam

Ja

221 wapens

Barendrecht Ridderkerk

Ja

Gestopt in 2022. In
november 2020 336
wapens
Gemeentelijke cijfers

Breda

Ja

Regionale cijfers

Capelle a/d IJssel

Ja

Gemeentelijke cijfers

319 wapens in district
Zeeland en West-Brabant
64 wapens

Den Haag

Ja

Groningen

Ja

Regionale cijfers. 669
wapens in mei 2021
41 wapens in 2022

505 wapens eenheid Den
Haag
Ruim 90 wapens

Haarlemmermeer

Ja

Gemeentelijke cijfers

Bijna 30

Leidschendam-Voorburg

Ja

Regionale cijfers

29 wapens

Nissewaard

Ja

Gemeentelijke cijfers

22 wapens

Rotterdam

Ja

Regionale cijfers. 262
wapens in 2019

442 wapens Eenheid
Rotterdam-Rijnmond

Verplichte acties

Ruim 40 wapens

33

Utrecht

Ja

Gemeentelijke cijfers

99 wapens

Smallingerland

Ja

Regionale cijfers

Zaanstad

Ja

Zoetermeer

Ja

Regionale cijfers. 197
wapens in 2020
Regionale cijfers

25 wapens in eenheid
Fryslân
64 wapens

505 wapens eenheid Den
Haag
* Gebaseerd op informatie uit interviews, opgaven van gemeenten, media- en politieberichten.

Beperkingen cijfermatige resultaten
De cijfers in de bovenstaande tabel zijn op verschillende wijzen verkregen; ze zijn
toegestuurd of genoemd door ambtenaren, aangetroffen in nieuwsartikelen en
persberichten van de politie. In deze bronnen wordt niet uniform vermeld welke wapens
zijn ingeleverd, hoeveel inleverbakken er waren en waar deze stonden, en hoe groot het
gebied was waarin de wapeninleveractie is uitgevoerd. In sommigen gemeenten zijn cijfers
beschikbaar van het aantal ingeleverde wapens, terwijl voor andere gemeenten de cijfers
alleen per politiedistrict of -eenheid beschikbaar zijn. De cijfers zijn hierdoor niet met
elkaar te vergelijken, noch kunnen hier conclusies over het wapenbezit onder jongeren uit
getrokken worden. De meeste wapens zijn niet door jongeren ingeleverd. De tabel is een
indicatie van de resultaten van de wapeninleveractie per gemeente.

Uitvoering
Het ministerie van JenV heeft in het kader van het landelijk actieplan in 2021 een
inleveractie georganiseerd. Minister Grapperhaus van ministerie JenV en minister Dekker
van Rechtsbescherming stuurden de burgemeesters op 10 mei een brief met informatie
over de actie en een verzoek om deel te nemen. De nadruk lag primair op het inleveren
van steekwapens, maar gemeenten konden ervoor kiezen er vuurwapens aan toe te
voegen.
De landelijke wapeninleveractie is gehouden in oktober in de Week van de Veiligheid (11
t/m 17 oktober 2021) en is georganiseerd door de politie en het OM. Voorlichting aan
jongeren over wapenbezit en wapengebruik voorafgaand aan de inleveractie was een
belangrijk aanvullend onderdeel. Lokaal is hiervoor op diverse creatieve manieren
aandacht gevraagd om zo het bewustzijn te verhogen over de risico’s van het bij je dragen
van een wapen. Jongerenwerk, politie en scholen zijn erbij betrokken om voorlichting te
geven en het besef dat wapenbezit niet normaal is, te versterken.

Locaties
In de meeste gemeenten konden wapens anoniem worden ingeleverd in speciale tonnen
die op politiebureaus waren geplaatst. In een gemeente (Utrecht) is de politie gevraagd op
te letten wie de wapens hebben ingeleverd. Omdat de inleverbakken ver van de balie
stonden heeft de politie dat niet goed kunnen vaststellen. Wat ze wel vaststelden is dat
het om een gemêleerd gezelschap ging, maar niet zozeer de doelgroep die ze wilden
bereiken. In een andere gemeente (Ridderkerk) heeft het jongerenwerk een eigen
wapeninleveractie georganiseerd, omdat de politie deze gepland had op tijden dat jongeren
niet konden.

34

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Landelijke inleveractie 2021
Aan de landelijke wapeninleveractie in 2021 deden in heel Nederland 218 gemeenten mee.
De bijgaande voorlichtingscampagne was vooral gericht op jongeren. Sommige gemeenten
specificeerden dit nog naar de leeftijdsgroep van 12 tot 15 jaar (Breda) of van 12 tot 25
jaar (Utrecht). Ouders, verzorgers en personen in de sociale omgeving van jongeren
worden in veel gemeenten ook als doelgroep beschouwd. Op politiebureaus kon dan ook
iedereen anoniem terecht om zonder straf zijn steek-, slag-, stoot- en nepwapens in te
leveren. Volgens een telling van de politie zijn er landelijk in totaal 3.300 wapens
ingeleverd. Er is een grote verscheidenheid aan wapens ingeleverd, onder meer ruim 2.000
messen, ruim 200 andere steekwapens, ruim 400 vuurwapens, ruim 700 overige wapens
en een hoeveelheid munitie en enkele explosieven. In de 16 onderzochte gemeenten zijn
ruim 2.000 wapens ingeleverd. Dit aantal is enigszins vertekend omdat in enkele gevallen
cijfers alleen voor de wijdere regio beschikbaar zijn. Niettemin zijn er in en rond de 16
gemeenten relatief veel wapens ingeleverd. De aandacht die door de lokale campagnes is
gegenereerd zal hieraan hebben bijgedragen.
‘Drop je knife’
Behalve het verminderen van het wapenbezit in de samenleving had de inleveractie ook
tot doel om duidelijk te maken aan jongeren dat een wapen dragen niet normaal is en dat
er risico’s aan kleven. Het ministerie van JenV startte daarom in september 2021 de
campagne ‘Drop je knife’ (Actie 1), gericht op jongeren die met een mes de straat op
gaan.
Eerdere lokale acties
In sommige gemeenten (Amsterdam, Rotterdam, Zaanstad) zijn al vòòr 2021
wapeninleveracties gehouden. In Rotterdam bestaat sinds 2018 het burgerinitiatief
‘Wapens de wijk uit’ als reactie op de steek- en schietincidenten in de stad. In 2019 leverde
dit initiatief 262 ingeleverde wapens op. Een tweede opbrengst van ‘Wapens de wijk uit’
was het starten van de dialoog over wapenbezit en -gebruik. De verwachting van de
organisatoren was niet dat criminelen hun wapens zouden inleveren, maar dat wapenbezit
bespreekbaar zou worden, iets dat ook voor de andere acties geldt. Om tot dit doel te
komen worden de wapeninleveracties vaak vergezeld van bewustwordingscampagnes.
Wapeninleveracties in 2022
In 2022 zijn er lokaal enkele veranderingen doorgevoerd in de wapeninleveracties. In
enkele gemeenten is geconstateerd dat inleveracties onveiligheidsgevoelens (bij jongeren
of inwoners) kunnen versterken. Met name het breed en groot communiceren van de
inleveracties zou hieraan bijdragen. In de actie van oktober 2022 is door enkele gemeenten
en politie meer aandacht besteed aan onveiligheidsgevoelens van jongeren, door de
boodschap mee te geven dat wanneer jongeren zich onveilig voelen zij hierover kunnen en
dienen te praten.
In interviews is opgemerkt dat het inleveren van wapens bij een politiebureau niet altijd
als anoniem wordt beschouwd. Met name jongeren zouden niet op opvallende en zichtbare
locatie wapens willen inleveren. Zo zijn om de anonimiteit te versterken in sommige
gemeenten (Almere, Groningen) ook op andere locaties dan politiebureaus inlevertonnen

Verplichte acties

35

neergezet, bijvoorbeeld bij jongerencentra en in winkelgebieden. Andere gemeenten
gebruikten mobiele inleverpunten (Haarlemmermeer) of - ook in 2021 al - een roulerende
box (Nissewaard).
Niet alle gemeenten hebben in 2022 aan de wapeninleveractie meegedaan. In Amsterdam
is dit in 2022 bijvoorbeeld niet herhaald, omdat de verwachte opbrengst na twee eerdere
acties in 2020 en 2021 niet in verhouding zou staan tot de inspanning. Daarnaast vragen
deze acties een uitzondering op de Wet Wapens en Munitie die volgens de gemeente niet
structureel gewenst is.

Communicatie rondom de inleveracties
Lokaal is aandacht gevraagd voor de wapeninleveracties. Tijdens lokale campagnes zijn in
jongerencentra en bij andere gelegenheden flyers en posters opgehangen die jongeren
attendeerde op de inleveractie. Verder zijn in veel gemeenten professionals, onder meer
jongerenwerkers, jeugdboa’s, politieagenten, docenten en Haltmedewerkers met jongeren
in gesprek gegaan over wapenbezit. Vooral van jongerenwerkers wordt verwacht dat zij in
staat zijn jongeren ervan te overtuigen dat dit het moment is om hun wapens in te leveren.
Jongerenwerk heeft een andere relatie met de jongeren dan de politie en handhaving,
maar ook dan docenten. Jongerenwerkers zouden jongeren op een laagdrempelige manier
kunnen wijzen op de risico’s van wapenbezit en hen ervan kunnen overtuigen hun wapen
in te leveren. Om jongeren te stimuleren wapens in te leveren heeft het jongerenwerk in
een gemeente (Utrecht) twee filmpjes gemaakt, met een ervaringsdeskundige en met een
slachtoffer van messengeweld. Dat leverde volgens de ambtenaar in Utrecht een
indringend en sterk beeld op. In een andere gemeente (Almere) zijn politieagenten gaan
gamen met jongeren om zo in gesprek te raken over wapenbezit. Op de landelijke
wapeninleverdag is – eveneens in Almere – het mobiel medialab van de politie ingezet. In
en rond het medialab is met honderden bezoekers, waarvan de helft bestond uit jongeren,
gesproken over het toenemend wapengeweld en het wapenbezit onder jongeren.
Samenwerking met scholen
In sommige gemeenten zijn schoolbesturen betrokken geweest bij het opzetten van de
inleveractie. Hen is gevraagd de leerlingen in te lichten over de inleveractie (Almere,
Groningen). In Groningen kregen alle ouders van leerlingen een brief van de school, waarin
de school aangeeft deel te nemen aan de wapeninleveractie. Ook stond hierin dat er na
afloop van de wapeninleveractie een onaangekondigde kluisjescontrole zou plaatsvinden.
De samenwerking met scholen liep in enkele gemeenten wat stroef. Scholen in die
gemeenten bleken niet altijd bereid de voorlichtingslessen over wapenbezit aan te bieden,
maar ook bij het plaatsen van inleverbakken voor wapens merkten enkele respondenten
een terughoudende reactie van scholen. Een goede samenwerking met het onderwijs wordt
in veel gemeenten als een belangrijk onderdeel van de aanpak beschouwd. Een groot deel
van jongeren die geweldsdelicten plegen en/of steekwapens op zak hebben zit immers op
de VO-scholen.

36

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Bereikte resultaten
Politie en gemeenten zeggen in het algemeen tevreden te zijn over de directe resultaten
van de inleveractie, met name over de aantallen ingeleverde wapens. Elk ingeleverd wapen
maakt de gemeente immers veiliger, zo wordt in interviews gesteld. Ook is er door de
inleveracties meer aandacht gekomen voor de risico’s van wapenbezit. Wapeninleveracties
leveren bovendien volgens geïnterviewden veel aandacht op van de media. Respondenten
menen dat mede hierdoor, en door de bewustwordingscampagnes en oproepen op sociale
media, het thema stevig onder de aandacht is gebracht bij jongeren. Ook de aandacht op
veel scholen voor de Week van de Veiligheid met een themaweek over wapenbezit en
wapengeweld heeft hieraan bijgedragen.
De aantallen ingeleverde wapens worden in sommige gemeenten niet bijzonder hoog
gevonden. In een enkele gemeente (Barendrecht) is de opbrengst als teleurstellend
ervaren. De wapens werden er voornamelijk door oudere mensen ingeleverd en niet door
de doelgroep. Als mogelijke verklaring is genoemd dat de actie lokaal laat in gang is gezet.
Bovendien werd voornamelijk meegelift met de landelijke actie, waar dit volgens
geïnterviewden meer in samenwerking met het jongerenwerk had gemoeten.

Kanttekeningen
Veel geïnterviewden benoemden de forse capaciteit die inleveracties kosten. Er is relatief
veel (met name politie-)inzet nodig om de inleveractie uit te voeren, zeker wanneer dit
wordt afgezet tegen het resultaat. Enkele gemeenten menen dat de inspanningen niet
opwegen tegen de opbrengst.
Verder is opgemerkt dat een inleveractie zijn waarde kent, maar dat het bezit van verboden
wapens strafbaar is. Door veelvuldig wapeninleveracties te organiseren, waarbij straffeloos
verboden wapens kunnen worden ingeleverd, zou deze norm onder druk komen te staan
(Amsterdam). Dit argument is door enkele gemeenten genoemd, andere gemeenten
beschouwen dit niet als een risico, bij een frequentie van eenmaal per jaar (Rotterdam).
Er blijkt een relatief groot aantal vuurwapens anoniem te zijn ingeleverd. Sommige
gemeenten vinden dat problematisch omdat tijdens de inleveractie mensen zich konden
ontdoen van wapens zonder dat zij daarvoor strafrechtelijk worden vervolgd. Van
ingeleverde vuurwapens dient volgens de politie te worden nagegaan of het mogelijk bij
een strafbaar feit is gebruikt. Omdat het wapen anoniem is ingeleverd wordt een dergelijk
onderzoek niet altijd als zinvol gezien.
Niet alle ingeleverde wapens worden geassocieerd met steekwapens waarmee jongeren op
straat lopen. De opbrengst bestond onder meer uit vleesvorken, broodmessen, (Zwitserse)
zakmessen en dergelijke. Ook werden er historische wapens ingeleverd als musketten, een
morgenster, en een middeleeuwse gevechtsknots. In de interviews vragen respondenten
zich dan ook af wat het effect van de inleveractie is op het tegengaan van wapengeweld
onder jongeren. Zij vrezen dat veel jongeren die een wapen dragen niet zijn bereikt.
Bovendien wordt getwijfeld aan de geneigdheid van deze groep om een wapen in te
leveren, een belangrijk motief om het bij je te dragen is immers een gevoel van
onveiligheid in de buurt waar zij wonen. Dat wordt met een inleveractie niet weggenomen.

Verplichte acties

37

Daarnaast is in enkele interviews opgemerkt dat wapeninleveracties jongeren het idee
geeft dat wapenbezit normaal is en dat iedereen een wapen draagt. Sommige jongeren
zouden hierdoor gesterkt worden in hun mening dat met name andere, rivaliserende
jongeren een wapen dragen. Dat zou bijdragen aan gevoelens van onveiligheid en juist
kunnen leiden tot wapenbezit.
Organisatoren van de wapeninleveracties hopen dat ze de schil rond deze jongeren wel
bereiken, dat wil zeggen ouders en jongeren in de omgeving van wapendragende jongeren.
Vooral ouderen en ouders blijken wapens te hebben ingeleverd, maar dat kunnen zij ook
voor hun kinderen doen wordt hierbij opgemerkt. Sommigen hopen dat daarmee toch (een
deel van) de doelgroep met de wapeninleveractie is bereikt.

4.3 Acties 9 en 14 - Zicht krijgen en behouden op jongeren en
Risicosignalering
Het zicht krijgen op jongeren, en risicosignalering en vroegtijdig ingrijpen, liggen in elkaars
verlengde. Om zicht te krijgen op wapenbezit onder jongeren moet het fenomeen eerst
gesignaleerd worden, en om in te grijpen is zicht nodig op de jongeren die het betreft. In
de gesprekken die we met de gemeenten voerden worden beide acties vaak in een adem
genoemd of wordt bij actie 14. Risicosignalering en vroegtijdig ingrijpen bij constateren
wapenbezit terugverwezen naar de toelichting die is gegeven op actie 9. Zicht krijgen op
jongeren en groepen. Om die reden behandelen we hier beide acties gezamenlijk.
Actie 9. Zicht krijgen op jongeren en groepen:

• Het ministerie van JenV stelt in samenwerking met de betrokken gemeenten handvatten op om

•
•

de informatiepositie van betrokken partners over jongeren en groepen met wapens te verbeteren.
Hierin wordt ook betrokken het meer online zicht kunnen krijgen op jongeren.
De betrokken gemeenten implementeren deze handvatten op lokaal niveau.
Politie versterkt het eigen zicht op (risico)jongeren en jeugdgroepen en betrekt hierbij
jongerenplatforms.

• Politie volgt de initiatieven voor meer online verbondenheid met jongeren en zet die waar mogelijk
in voor de aanpak van wapens.

• Politie en het ministerie van JenV zorgen voor een versterkte inzet van Meld Misdaad Anoniem
voor het melden van (steek)wapenincidenten.
Actie 14. Risicosignalering en vroegtijdig ingrijpen bij constateren wapenbezit:

• Gemeenten besteden in de risicosignalering van jongeren ook aandacht aan wapenbezit.

Toelichting
Volgens het actieplan wapens en jongeren is er meer zicht nodig op leden van
jeugdgroepen, het netwerk, de motieven om wapens te dragen en de criminaliteit die zij
plegen. Niet alleen zijn gegevens van gemeenten en politie nodig, maar ook informatie
over het sociale netwerk van de jongeren (ouders, familie, vrienden) en professionals die
zicht hebben op het gedrag van de jongeren (docenten, jongerenwerkers en

38

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

jeugdreclassering). Sociale media zijn van groot belang voor jongeren, en kunnen ook van
invloed zijn op het (messen)geweld. Samen met de betrokken gemeenten zou het
ministerie van JenV handvatten opstellen hoe het zicht van de relevante partners op
risicojongeren voor wapenbezit verbeterd kan worden en hoe dit vertaald kan worden in
strategische beleidsplannen.

Risicosignalering
Voor de aanpak van wapenbezit, en breder: de aanpak van jongeren die afgegleden zijn
in de criminaliteit, is het volgens het actieplan van belang dat een goede risicosignalering
van wapenbezit plaatsvindt. Wanneer wapenbezit is vastgesteld dient afgewogen te
worden welke strafrechtelijke en aanvullende pedagogische maatregelen nodig zijn.
Adequate nazorg voor deze jongeren vraagt ook om goede samenwerking tussen zorg– en
veiligheidsdomein.
Tabel 4.3 Gemeenten die actie hebben ondernomen om zicht te krijgen op jongeren en groepen en
vroegtijdig ingrijpen bij wapenbezit
Gemeente
Zicht krijgen op jongeren
Risicosignalering en vroegtijdig
ingrijpen
Almere
ja
ja
Amsterdam

ja

ja

Barendrecht Ridderkerk

ja

nee

Breda

ja

ja

Capelle a/d IJssel

ja

nee

Den Haag

ja

ja

Groningen

ja

ja

Haarlemmermeer

ja

ja

Leidschendam-Voorburg

ja

ja

Nissewaard

ja

ja

Rotterdam

ja

ja

Utrecht

ja

nee

Smallingerland

ja

nee

Zaanstad

ja

nee

Zoetermeer

ja

ja

Uitvoering
Alle 16 gemeenten hebben acties ondernomen om (meer) zicht te krijgen op jongeren en
jongerengroepen. Doorgaans bestond er voor het actieplan al een groepsaanpak. In
sommige gemeenten is de bestaande aanpak meer toegespitst op het wapenbezit van
jongeren.

Zicht op groepen en jongeren
In het actieplan zijn de maatregelen om meer zicht te krijgen op jongeren en groepen
jongeren vrij algemeen geformuleerd en niet altijd toegespitst op jongeren die wapens
bezitten. Sommige gemeenten richtten zich in eerste instantie vooral op repressie en
zetten in op handhaving van het verbod op het dragen van een wapen. De uitvoering lag
daarmee vooral bij de politie (jeugdagent) en/of jeugdboa’s (Nissewaard, Barendrecht,
Verplichte acties

39

Ridderkerk). Gedurende de looptijd van het actieplan zijn veel gemeenten de aanpak
verder gaan uitwerken en zijn organisaties uit het sociaal domein of onderwijs eraan
toegevoegd.
Persoonsgerichte aanpak
In december 2020 informeerde de gemeente Den Haag de raad over de bevindingen van een
politie analyse waaruit bleek dat risicosignalering en vroegtijdig aanpakken van belang zijn voor
de uitvoering van het Haagse actieplan wapens en jongeren. Tevens adviseerde deze brief op
lokaal niveau een Persoons Gerichte Aanpak (PGA) te ontwikkelen voor jongeren en
(jeugd)groepen.3 Een jaar later, in een voortgangsbrief aan de raad eind 2021, is dit uitgegroeid
tot een meer op messenbezit gerichte actie onder de titel Risico’s signaleren en vroegtijdig
ingrijpen.4 In alle elf basisteams van de politie in Den Haag is een PGA lokaal actie, waarbij
jongeren tot en met 23 jaar die betrokken zijn bij een incident met een (steek)wapen en/of die
een slag-, stoot-, steek- of vuurwapen in bezit hebben, door de politie worden aangemeld. Hierop
wordt een passende aanpak gekozen, bijvoorbeeld individuele behandeling of systeemtherapie bij
het Palmhuis of de Waag vanuit de jeugdreclassering. Verder heeft de gemeente samen met het
Zorg- en Veiligheidshuis Haaglanden door de politie een uitvoerige analyse laten uitvoeren op de
jongeren. De Erasmusuniversiteit heeft daarnaast een scan gemaakt van rivaliserende
jeugdgroepen. Dat heeft er onder meer toe geleid dat er een gezamenlijke aanpak van
rivaliserende groepen is opgezet over de gemeentegrenzen heen; Zoetermeer en Delft zijn hierbij
betrokken. In de gesprekken is hierover opgemerkt dat het zicht krijgen op risicojongeren in Den
Haag aanzienlijk is verbeterd.
Ook in vijf andere gemeenten (Groningen, Haarlemmermeer, Rotterdam, Zaanstad, Zoetermeer)
wordt gezegd dat zij met een gerichte aanpak beter zicht hebben gekregen op groepen en
individuele jongeren. In Zaanstad wordt periodiek gemonitord hoe de groep risicojongeren in de
aanpak er uitziet en is inzicht verkregen in de resultaten van de aanpak. De gemeente
Haarlemmermeer heeft met een integrale aanpak jeugdoverlast en jeugdcriminaliteit goed zicht
op jongeren en groepen gekregen, ook als er sprake is van wapenbezit. Nagegaan wordt wat er
aan ondersteuning nodig is, dat kan lichte begeleiding zijn of toeleiding naar een positieve
vrijetijdsbesteding. Bij complexe casuïstiek wordt een casusregisseur ingezet die een
persoonsgerichte aanpak in gang zet. Ook in Zoetermeer worden jongeren die betrokken waren
bij incidenten met wapens besproken bij een uitvoeringsoverleg en krijgen zij een
persoonsgerichte aanpak. In Groningen is de ervaring dat wanneer er preventieve of - indien
nodig - repressieve maatregelen op groepen en individuen worden ingezet, groepen redelijk snel
uit elkaar vallen. In Amsterdam is er veel aandacht voor de relatie jongeren, drugs en geweld.
Enkele gemeenten (Almere, Breda) refereren in interviews aan het gebruik van het door Bureau
Beke opgestelde ‘Werkproces integrale aanpak problematische jeugdgroepen’ – het zogenoemde
7-stappenmodel.5 Binnen het 7-stappenmodel brengt de gemeentelijke regisseur informatie over
een problematische jeugdgroep samen. Het gaat daarbij om informatie van diverse organisaties.
Per gemeente zijn er verschillende partijen bij betrokken. Genoemd zijn onder meer de politie, de
gemeente, het jongerenwerk, straathoekwerk, stadstoezicht, woningbouwcorporaties, bewoners
en ondernemers. Samen werken deze ketenpartners aan het in beeld brengen van jeugdgroepen,
bepalen ze of en hoe groep(sleden) aangepakt moet(en) worden en geven ze vervolg aan het
daadwerkelijk aanpakken van de geprioriteerde jeugdgroepen en individuele jongeren.

3

RIS307307. Haags Actieplan wapens en jongeren 2020-2022. 17 december 2020.
RIS311008. Voortgangsrapportage Haags Actieplan Wapens en Jongeren 2020- 2022, 21 december
2021.
5
T. van Ham, H. Ferwerda (2017). Duiding van problematisch jeugdgroepgedrag. Een theoretische
verkenning en praktische handleiding voor het veld. Bureau Beke, Arnhem.
4

40

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Nog geen beleid
De gemeente Leidschendam-Voorburg is in een laat stadium, medio 2022, aangesloten bij
de werkgroep actieplan wapens en jongeren. In deze gemeente is nog geen beleid
opgesteld om zicht te krijgen op risicojongeren. Bij het lokale veiligheidshuis is er volgens
geïnterviewden wel een globaal beeld van wie de risicojongeren zijn, maar zou met name
het zicht op de jonge aanwas van 12 tot 15 jaar nog ontbreken.
Geen steekincidenten
In sommige gemeenten is volgens geïnterviewden niet echt sprake van groepen jongeren
(Barendrecht, Ridderkerk) of sprake van problematiek met betrekking tot
steekwapenincidenten (Utrecht, Zaanstad). In Utrecht is het probleem niet als zo urgent
beschouw dat dit om een apart vroeg. Utrecht en Zaanstad kennen wel een groepsaanpak
en een persoonsgerichte aanpak voor criminele en overlastgevende groepen jongeren. De
klassieke hanggroepen zien zij veel minder. Dat is ook het geval in Barendrecht en
Ridderkerk. Door de fluïde samenstelling van groepen jongeren en het feit dat er recent
geen steekincidenten meer zijn geweest, is er minder zicht op groepsvorming en ontbreekt
informatie over wat er mogelijk op de achtergrond bij jongeren speelt. In Barendrecht en
Ridderkerk is geen groepsaanpak, wel is er sprake van een persoonsgerichte aanpak voor
jongeren zonder een justitieel kader, waarbij samenwerking is gezocht met VO-scholen,
politie, handhaving, jongerenwerk, sociaal wijkteam en Halt.
Sociale media
Jongeren uit risicogroepen zijn ook online actief. In de helft van de deelnemende
gemeenten is hier aandacht voor. Vaak zijn de politie en het jongerenwerk betrokken bij
het volgen van berichtgevingen van jongeren over wapenbezit en -gebruik op onder meer
Instagram en TikTok. Ook zijn er jeugdagenten die online gamen met jongeren. Tijdens
het spel zeggen zij een ander contact te hebben met jongeren en kunnen zij een onderwerp
als wapenbezit bespreken. Opgemerkt is dat door de vluchtigheid van het gebruik van
sociale media door de doelgroep het lastig is bij te houden welke apps populair zijn onder
jongeren.
Het online volgen van individuen of groepen blijkt in de praktijk lastig. Wanneer een
gemeente wil weten wat er online speelt aan sentimenten tussen groepen jongeren, zijn
er volgens Bantema e.a. (2021) veelal geen juridische beperkingen.6 In dergelijke gevallen
kunnen vooral fenomenen worden gemonitord, maar niet personen. Zodra er technische
hulpmiddelen worden ingezet om individuen of groepen jongeren stelselmatig te volgen,
komen gemeenten volgens in juridisch drijfzand terecht – daarvoor bestaat namelijk geen
wettelijke basis.7
Daarnaast wordt er gekeken naar het online inzetten van de bevoegdheden van de
burgemeester. De onlinewereld is van invloed op de openbare orde. Uit onderzoek blijkt
dat burgemeesters online geen bevoegdheden kunnen inzetten, maar dat zij wel in gesprek

6

Bantema, W., S. Westers, M. Hoekstra, R. Herregodts, S. Munneke (2021). Een wankel fundament onder een
stevige praktijk. P&W, Politiekunde 109. Sdu Uitgevers, Den Haag.

7

Idem.

Verplichte acties

41

kunnen gaan met de jongeren die achter de berichten zitten.8 Burgemeester Halsema van
de gemeente Amsterdam pleitte voor een onderzoek naar de mogelijkheden voor een
digitaal gebiedsverbod.9
Online zicht op jongeren

Rotterdam stelt dat zij een goed beeld hebben van jongeren in de publieke ruimte en
dat er met zogenoemde DigiKamers wordt getracht zicht te krijgen op de sociale mediauitingen van jongeren.10 Door te surveilleren op sociale media krijgen zij hier meer zicht
op. Dit heeft er in enkele gevallen toe geleid dat in een vroeg stadium kon worden
ingegrepen en zijn incidenten voorkomen. Tegelijk geven zij aan dat dit zicht beperkt
blijft, gezien het enorme aantal berichten dat online gedeeld wordt en de snelheid
waarmee deze media(-kanalen) veranderen.
In meerdere gemeenten is opgemerkt dat sociale media een nog onontgonnen gebied
is (Groningen, Nissewaard, Smallingerland, Zoetermeer). Er zou weinig zicht zijn zijn op
de onlinewereld van jongeren en de conflicten die hier ontstaan. Ook in de gemeenten
waar er wel aandacht voor is, is er vaak behoefte aan uitbreiding van de inzet van politie
en jongerenwerkers. Een vraagstuk voor gemeenten is de zichtbaarheid van instanties
online: Hoe word je zichtbaar voor jongeren en ouders, wat is daarbij de beste aanpak
en op welke sociale mediaplatformen dien je actief te zijn? Het doel is om jongeren aan
te spreken in hun (online) omgeving, aan te sluiten bij hun belevingswereld, om
uiteindelijk ingangen te vinden om hen positief te beïnvloeden.

Meld Misdaad Anoniem (MMA)
Verder hebben enkele gemeenten zich geabonneerd op Meldt Misdaad Anoniem (MMA).
Daar halen ze ook informatie uit over criminaliteit waarbij jongeren betrokken zijn. Wat
dat oplevert aan informatie over wapenbezit onder jongeren is nog niet duidelijk. In Breda
is er via het team ondermijning een campagne gestart rondom Meld Misdaad Anoniem,
maar die is niet specifiek gericht op wapenbezit.

Risicosignalering
Niet alle gemeenten hebben risicosignalering of vroegtijdig, preventief ingrijpen al
gerealiseerd. In enkele gemeenten is opgemerkt dat eraan wordt gewerkt. In gesprekken
is vaak opgemerkt dat risicosignalering onderdeel is van de aanpak en afhankelijk van
welke partijen er in een gemeente bij berokken zijn wordt uitgevoerd door onder meer
politie, jongerenwerk of jeugdinterventieteams, straatcoaches, boa’s, leerplichtambtenaar
en zorgmedewerkers van bijvoorbeeld wijkteams of uit de jeugdgezondheidszorg.
In Den Haag zijn scholen en het Centrum voor Jeugd en Gezin bij vroegsignalering ingezet.
Medewerkers van het CJG worden ingezet op politiebureaus om jongeren te signaleren die

8

Bantema, W., S. Twickler, S. Munneke, M. Duchateau & W. Stol (2018). Burgemeesters in cyberspace. P&W,
Politiewetenschap 103. Sdu Uitgevers, Den Haag.
9
Het Parool, 25 februari 2021. ‘Halsema wil ook online relschoppers de pas af kunnen snijden’,
http://www.parool.nl/
10
DigiKamers bieden gemeenten de mogelijkheden van openbare bronnen en het internet beter te benutten en
een completer beeld te krijgen van de veiligheidssituatie in de gemeente.

42

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

dreigen te ontsporen. Ook wordt hierbij gekeken naar de risico’s voor jongere broertjes
om ook in de problemen te komen en of ouders hulp nodig hebben.
In Rotterdam wordt wekelijks overlegd op wijkniveau met het wijkteam, jongerenwerk,
welvaartsteam, handhaving en overige partners over wat er op straat
gebeurt. Jongerenwerkers zouden er ook een beeld hebben van wat erop scholen en online
gebeurt, zij zijn de ogen en oren in de wijken. Als een groep jongeren overlast geeft of
zich richting crimineel gedrag beweegt, wordt overlegd met de politie en het OM voor een
groepsaanpak. Wanneer er officieel toestemming is gegeven door de driehoek kan er ook
met jeugdbescherming worden overlegd, om zoveel mogelijk informatie te krijgen over
wat er gebeurt met een groep en bepaalde jongeren. Bij een groepsaanpak is er bovendien
een regiehouder en wordt afgestemd wie wat doet. Wanneer een jongere in een ander deel
van de gemeente opnieuw wordt aangehouden wordt dat bijvoorbeeld teruggekoppeld naar
alle relevante partijen.

Zorg en veiligheid
Jongeren die het risico lopen om met wapengeweld in aanraking te komen, komen soms
uit gezinnen die al in beeld zijn bij de gemeente vanwege (onder meer) opgroei- en
opvoedproblemen. Aan de basis van de aanpak van messenbezit ligt volgens een
geïnterviewde de aanname dat jongeren die een wapen dragen en gebruiken over het
algemeen ernstigere problematiek hebben. Deze jongeren dienen te worden ondersteund
en er dient te worden nagegaan wat er met ze aan de hand is. Voor een succesvolle aanpak
zou meer nodig zijn dan straf alleen. Uit onderzoek blijkt dat een gecombineerde aanpak
gericht op zorg en veiligheid voor de jongere en het (gezins)systeem het meest effectief
is.
Veel van de overleggen in gemeenten waar jongeren worden besproken die voorkomen in
politieregistraties, bestonden al voor het actieplan wapens en jongeren. Diverse trajecten
in gemeenten zijn er al op gericht een betere samenwerking en verbinding tot stand te
brengen tussen het sociaal domein, de zorg en de strafrechtketen (veiligheid). Dat geldt
bijvoorbeeld ook voor gemeente Leidschendam-Voorburg die pas onlangs is aangesloten
bij het actieplan. Afhankelijk van de informatie die er over een jongere is en de juridische
of bestuurlijke mogelijkheden die dit biedt, wordt ofwel een jeugdconsulent uit het sociaal
domein, ofwel een veiligheidsregisseur ingezet om de aanpak te intensiveren. Er wordt ook
contact gelegd met de ouders van de jongere en er wordt gekeken naar broertjes, zusjes
en de thuissituatie.
Ook in andere gemeenten is nagegaan hoe het fenomeen van wapenbezit en -gebruik
gezamenlijk binnen het bestaand netwerk van zorg- en veiligheidspartners kan worden
aangepakt. In bijvoorbeeld Amsterdam is – in plaats van de ‘enge’ veiligheidsbenadering
– gekozen voor een integrale benadering bij zowel het vaststellen van het probleem als bij
de analyse van onderliggende oorzaken en voor de keuze van een aanpak. Ter vergelijking
wijst Amsterdam op de ‘public health approach to violence prevention’, waarmee in het
Verenigd Koninkrijk goede ervaringen zijn opgedaan.11Veel is echter nog in ontwikkeling.
11

Mark A. Bellis, Karen Hughes, Clare Perkins and Andrew Bennett (2012). Protecting people Promoting health.
A public health approach to violence prevention for England. The Centre for Public Health, Liverpool.

Verplichte acties

43

Zo wordt nagegaan of de wapenproblematiek in Amsterdam onderdeel kan worden van de
Top400 en Top600 en of het wenselijk en mogelijk is om wapenbezit als zorgcriterium op
te nemen in de Top400 aanpak. Ook worden Top600 regisseurs ondersteund in het
herkennen en leren omgaan met wapenproblematiek in hun casuïstiek. Hiertoe is een
Handelingskader Wapenproblematiek opgesteld. Daarnaast worden wapenincidenten
systematisch geanalyseerd om beter te begrijpen wat factoren zijn die eraan ten grondslag
liggen. Momenteel wordt onderzocht welke interventies in het kader van de Top400 & 600
op wapenbezit beschikbaar en effectief zijn.
In Rotterdam is in het Zorg en Veiligheidshuis Rotterdam-Rijnmond (ZVHRR) sinds april
2021 een integrale aanpak operationeel voor jongeren die zijn aangehouden voor verboden
wapenbezit of die betrokken zijn geweest bij een steekincident. Deze jongeren worden
vanuit ZSM12 aangebracht voor een bespreking in een multidisciplinair overleg, waar ook
de onderwijsinstelling bij aansluit.
In interviews is opgemerkt dat door bezuinigingen in het verleden en lange wachtlijsten in
de jeugdzorg de zorg in sommige gezinnen minder goed is geweest. Zorg, maar ook de
inzet van reclassering komen niet altijd goed van de grond. Daarnaast wordt gezegd dat
er een selecte groep jongeren dusdanig is verhard dat er veel moeite en tijd nodig is om
tot hen door te dringen. Voor gezinnen die soms al jaren in beeld zijn, met name grote
gezinnen met een brede zorgvraag, zou het lastig zijn oplossingen te bedenken.

4.4 Resumé
In dit hoofdstuk zijn de vier acties besproken waaraan gemeenten zich hebben
gecommitteerd. Deze acties zijn door alle onderzochte gemeenten opgepakt. Sommige
gemeenten, die al langer te maken hebben met wapengeweld door jongeren, hadden de
acties al geïmplementeerd. Voor andere gemeenten zijn het een nieuwe maatregelen.

Wapeninleveractie
De wapeninleveractie is in 2021 door alle gemeenten uitgevoerd. Tijdens de
wapeninleveracties zijn maar ten dele wapens ingeleverd die corresponderen met de
wapens die door de doelgroep worden gebruikt. Ook lijkt slechts een beperkt deel van de
inleveraars tot de doelgroep te behoren. De meeste gemeenten blijven de jaarlijkse
inleveractie echter wel organiseren. De voornaamste reden hiervoor is dat dit het
maatschappelijk debat en de bewustwording op gang zou brengen.
Enkele gemeenten hebben er in 2022 geen vervolg meer aan gegeven. Zij zijn van mening
dat de inleveractie en de bijbehorende bewustwordingscampagne een negatief neveneffect
(kunnen) hebben; zij zouden de onveiligheidsgevoelens van jongeren kunnen
aanwakkeren of versterken. Ook zouden jongeren door de wapeninleveractie het idee
kunnen krijgen dat wapenbezit een wijdverspreid fenomeen is. Beide elementen,
normalisatie en onveiligheid, zijn ook motieven om juist een wapen te gaan dragen.
12

Binnen ZSM (Zorgvuldig, Snel en op Maat) wordt door het OM in overleg met politie, reclassering, en
slachtofferhulp veelvoorkomende criminaliteit afgedaan.

44

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Vandaar dat deze gemeenten redeneren dan de inleveracties mogelijk een averechts effect
hebben. Dit besef heeft wel tot aanpassing van de bewustwordingscampagne geleid; in
2022 was is in de campagne meer aandacht besteed aan de onveiligheidsbeleving van
jongeren. Er is benadrukt dat jongeren die zich onveilig voelen hierover kunnen praten
met een schoolmatschappelijk werker, mentor of jongerenwerker.

Voorlichtingslessen
Voor de voorlichtingslessen geldt dat in alle gemeenten VO-scholen zijn verzocht deze
lessen bij Halt aan te vragen. Eén gemeente heeft zelf een aanbod ontwikkeld. In de
meeste (12 van de 16) gemeenten zijn de lessen ook daadwerkelijk gegeven op VO-scholen
en soms ook op basisscholen. Deze lessen hebben een breed bereik, verondersteld wordt
dat ook wapenbezittende jongeren deelnemen aan de lessen. Dat wordt in interviews met
Halt, vertegenwoordigers van scholen en gemeenten ook bevestigd.

Signaleren en zicht krijgen op jongeren
Ook houdt elke gemeente zich bezig met het zicht krijgen op jongeren. Voor veel
gemeenten is het onduidelijk of ze jongeren die wapens dragen in beeld hebben. In kleinere
gemeenten is meer overzicht en contact tussen instanties, terwijl in grotere gemeenten
meer capaciteit is om interventies en aanvullend onderzoek uit te voeren. Het zicht hebben
op risicojongeren staat echter niet gelijk aan het doordringen en voorkomen dat jongeren
een wapen dragen. Niet alle gemeenten maken gebruik van risicosignalering of vroegtijdig,
preventief ingrijpen. Sommige gemeenten werken nog aan een aanpak, in ander
gemeenten is risicosignalering onderdeel van een bestaande aanpak gericht op het in de
gaten houden van met name groepen jongeren waaraan het messenbezit is toegevoegd.
Hierbij wordt gebruik gemaakt van signalen van een breed scala aan professionals, van
straatcoaches en jongerenwerkers tot medewerkers van het CJG en Wij-teams. Bij serieuze
signalen wordt overgegaan tot een individuele - of groepsaanpak. Bij deze aanpakken is in
sommige gemeenten nadrukkelijk aandacht voor opgroei- en opvoedproblemen in de
gezinnen waarin jongeren opgroeien die met een wapen zijn aangetroffen.

Verplichte acties

45

46

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

5. LOKAAL TOEGEPASTE ACTIES

In het vorige hoofdstuk bespraken we de acties waaraan alle gemeenten zicht
gecommitteerd hebben. In dit hoofdstuk bespreken we de uitvoering van de ‘overige’ lokale
acties. Gemeenten hadden de vrijheid voor zowel de keuze om deze actie wel of niet uit te
voeren, als voor de wijze waarop hieraan invulling gegeven werd.
Het gaat om de volgende acties:
• Actie 1: Bewustwording en ontmoediging via campagnes;
• Actie 3: Wegnemen van onveiligheidsgevoelens;
• Actie 4: Tegengaan van verkoop minderjarigen;
• Actie 5: Proactieve kluisjescontrole op scholen;
• Actie 6: Wapencontroles in horeca;
• Actie 8: Lokale inzet van preventief fouilleren; en
• Actie 10: Versterken contacten politie, gemeente, scholen en horeca.
Van deze acties beschrijven we welke gemeenten ze hebben uitgevoerd en wat de stand
van zaken is. Elke gemeente heeft in een interview de acties uit het actieplan toegelicht
hoe deze actie is uitgevoerd en welke knelpunten eventueel opkwamen. Ook hebben de
meeste gemeenten relevante beleidsdocumenten toegestuurd waarin de voortgang van de
uitvoering van het actieplan staat beschreven. Dit waren veelal brieven aan de raad,
beleidsplannen en beleidsevaluaties.

5.1 Actie 1 – Bewustwording en ontmoediging via campagnes
• De betrokken gemeenten ontwikkelen lokale bewustwordings- en/of
ontmoedigingscampagnes tegen wapenbezit.

• Het ministerie van JenV stelt op aanvraag budget beschikbaar om de lokale campagnes in
•

een aantal gemeenten te ondersteunen.
Het ministerie van JenV stelt op verzoek communicatiedeskundigheid en -ervaring
beschikbaar om de ontwikkeling van campagnes te ondersteunen.

Toelichting
In het actieplan wordt deze actie toegelicht: onder sommige jongerengroepen lijkt
wapenbezit ‘normaal’ te worden gevonden. Ouders en andere direct betrokkenen in de
sociale omgeving van de jongere treden niet altijd op tegen wapenbezit. Door campagnes
en voorlichting kunnen jongeren en hun sociale omgeving bewust worden gemaakt van de
gevaren en het abnormale karakter van wapenbezit, aldus het actieplan. Ook is het van
belang dat de sociale omgeving zich meer bewust wordt van de noodzaak om te letten op
signalen van wapenbezit en om op te treden. De lokale campagnes dienen aan te sluiten
bij de leefwereld en het taalgebruik van jongeren, met aandacht voor de do’s en dont’s in
communicatieboodschappen.
Daarbij
dient
er
aandacht
te
zijn
voor
het
handelingsperspectief van jongeren, zodat ze concreet weten wat ze moeten doen in het
geval van wapenbezit, bijvoorbeeld via de inzet van Meld Misdaad Anoniem.

Lokaal toegepaste acties

47

Tabel 5.1 Overzicht uitvoering actie 1 naar gemeente
Gemeente
Uitgevoerd Specificatie uitvoering
Almere

Ja

Almere Ontwapent, You
Choose, online campagne
Amsterdam Ontwapent Op de
doelgroep gerichte
beleidscampagne

Amsterdam

Ja

Barendrecht en
Ridderkerk
Breda
Capelle a/d IJssel
Den Haag

Ja
Ja
Ja
Ja

Met filmpjes
You Choose, tiktok
EO-programma, You Choose

Groningen
Haarlemmermeer
LeidschendamVoorburg
Nissewaard

Ja

You Choose

Rotterdam
Smallingerland

Ja
Ja

Utrecht

Ja

Zaanstad
Zoetermeer

Ja
Ja

Doelgroep
Ouders en
professionals
Doelgroep en ouders
Ouders
Ouders en jongeren
Ja op sociale media is
75% van de
doelgroep bereikt.

Ja
Ja

Eigen campagne Steek energie
in je toekomst
Plannen voor een theaterstuk
zijn niet doorgegaan
Met filmpjes

Ouders en jongeren

Schoolgaande
jongeren

Lokale campagne Be on Track
You Choose, aangevuld met
lokaal ontwikkeld programma
(Soapbox)

Stand van zaken gemeenten
Veel gemeenten (tien) waren al bezig met het thema wapens en jongeren voor het
actieplan begon. In een aantal gemeenten (Almere, Nissewaard, Amsterdam en
Rotterdam) waren ook bewustwordingscampagnes opgezet. Zo heeft de gemeente Almere
zich laten inspireren door de campagne Amsterdam Ontwapent, waarna ze ook
#AlmereOntwapent zijn begonnen. In Nissewaard is lokaal de campagne
#steekenergieinjetoekomst ontwikkeld. Binnen deze campagnes wordt aandacht gevraagd
voor het gebruik van wapens onder jongeren. Ook is er door jongerenwerk en Halt op
persoonlijk vlak met de doelgroep gepraat over wapengeweld. De campagnes worden op
verschillende wijzen uitgevoerd; via posters op straat, QR-codes op stoeptegels die
verwijzen naar de website You Choose, filmpjes op sociale media, vaak met rapnummers.
Hoewel de problematiek bij sommige partners het hele jaar onder de aandacht is, zoals bij
jongerenwerk, Halt en bij scholen, wordt van de campagne op straat met onder meer
posters op een paar momenten per jaar gebruik gemaakt. Een groot deel van de
responderende gemeenten gebruikt de nationale week van de veiligheid om extra aandacht
te vragen voor de lokale acties om wapenbezit en -geweld tegen te gaan. Rondom deze
week worden veel acties uitgevoerd om wapengeweld onder de aandacht te brengen bij
een breder publiek en bij de doelgroep zelf. In deze week worden ook veel
voorlichtingslessen op scholen gegeven. In deze week worden naast medewerkers van Halt
en in mindere mate het OM, in sommige gemeenten ook jongerenwerkers naar scholen
gestuurd om daar met jongeren te praten en de problematiek onder een bredere groep

48

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

jongeren onder de aandacht te brengen. De bewustwordingscampagne is erop gericht bij
jongeren duidelijk te maken dat het dragen van messen niet normaal is, en dat er andere
manieren zijn om respect van je omgeving te krijgen. De insteek van deze campagnes is
dus deels het vergroten van bewustwording en deels preventie voor jongeren die (nog)
geen wapens dragen.
In enkele gemeenten is de bewustwordingscampagne aan de wapeninleveractie gekoppeld.
Hierbij is aan bewustwording gewerkt door de actie te koppelen aan het inleveren van
wapens. In sommige gemeenten komen jongerenwerkers met een mobiele
wapeninleverbak naar scholen, waar ze in de week van de veiligheid voorlichting geven en
jongeren spreken.
Daarnaast gaan jongerenwerkers, boa’s en jeugdagenten in gesprek met jongeren op
hotspots waar (risico)jongeren samenkomen, en op online platformen. Door jongeren
actief op te zoeken en met ze in gesprek te gaan voelen jongeren zich volgens
geïnterviewden gehoord. In de gesprekken besteden ze aandacht aan de preventie van het
dragen van wapens. Bijvoorbeeld, als deel van de bewustwordingscampagne, bezocht het
jongerenwerk in Utrecht schoollocaties met een bus. Ze gingen in gesprek met jongeren
over wapengebruik. Met deze actie zijn in Utrecht circa 120 jongeren bereikt. In het
reguliere jongerenwerk is ook extra aandacht besteed aan wapengebruik, hierin heeft
Jongerenwerk Utrecht 350 jongeren bereikt.
Het gebruikte campagnemateriaal verschilt per gemeente. Veel gemeenten maken gebruik
van de You Choose campagne, waarbij posters op zichtbare publieke locaties in de
gemeente zijn opgehangen. Daarbij heeft een aantal gemeenten samengewerkt met
rolmodellen uit de gemeente. Onder rolmodellen verstaan gemeenten personen met een
vergelijkbare achtergrond als de doelgroep, die succesvol zijn geworden als rapper,
influencer of presentator van? Deze rolmodellen laten de jongeren zien dat het met hun
achtergrond mogelijk is om succes te krijgen, maar dat ze daarvoor uit de criminaliteit
moeten stappen. De rolmodellen vinden op deze manier aansluiting bij de jongeren en
kunnen een positief toekomstperspectief bieden.
Enkele gemeenten (Utrecht, Breda) hebben filmpjes voor sociale media gemaakt met
rolmodellen, ervaringsdeskundigen en slachtoffers van messengeweld. In Utrecht zijn twee
filmpjes gemaakt, een met een ervaringsdeskundige en een met een slachtoffer, die
veelvuldig zijn bekeken. In een gemeente (Capelle a/d IJssel) is een filmpje gemaakt met
een jongere uit de doelgroep zelf, dit tiktok filmpje is erg veel bekeken en het is ook
duidelijk dat de doelgroep deze tiktok gezien heeft en dat het in de groep heeft geleefd.
Ook is in een aantal gemeenten (Amsterdam, Almere, Rotterdam, Capelle a/d IJssel)
samengewerkt met de lokale hiphop scene om jongeren af te houden van drillrap en naar
andere raponderwerpen te sturen. In Amsterdam worden jongeren begeleid door
ervaringsdeskundigen, zogenoemde credible messengers, om hun ervaringen onder meer
door middel van muziek te verwerken. In Almere zijn rapwedstrijden georganiseerd om
jongeren te motiveren creatief met hun talent om te gaan.

Lokaal toegepaste acties

49

Ouders
Een aantal gemeenten (Capelle a/d IJssel, Groningen, Zoetermeer) heeft bewust ingezet
op het voorlichten van ouders als onderdeel van de bewustwordingscampagne. Zo zijn
ouderavonden gehouden en informatieprogramma’s gemaakt om ouders ervan bewust te
maken hoe de straatcultuur in elkaar zit en waar de risico’s liggen. Ook zijn er podcasts
gemaakt voor ouders over straatcultuur en messenbezit. Of de doelgroep bereikt wordt in
deze campagne is nog onbekend. De gemeente Almere gaf bijvoorbeeld aan dat niet is
onderzocht hoe deze campagne bij de doelgroep en de leeftijdsgroep is ontvangen.
Bereik van bewustwordingsacties
Het blijft bij al deze acties de vraag of de doelgroep van jongeren die wapens dragen en/of
gebruiken, bereikt wordt en aanzet tot gedragsverandering. Een aantal gemeenten (Almere,
Barendrecht en Ridderkerk) zegt hierover dat naar hun idee de campagne minimaal bij de
jongeren is aangekomen. Ook geven zij aan dat deze actie niet alleen gericht is op de jongeren
maar ook op ouders, docenten en inwoners in het algemeen. De campagne zou ‘het
maatschappelijk debat op gang brengen’ en ‘de norm uitdragen dat wapenbezit niet normaal is’.
De campagne dient daarmee een breder doel dan het overtuigen van jongeren hun wapens thuis
te laten. In hoeverre dit bijdraagt aan het hoofddoel, het verminderen van wapenbezit en -gebruik
onder jongeren, is echter niet bekend.
Over het landelijke campagnemateriaal Drop je knife doe wat met je life zijn veel geïnterviewden
kritisch. In de campagne komt de overheid over als een instantie die straattaal bezigt. Dat is,
menen geïnterviewden, niet geloofwaardig en doet afbreuk aan de boodschap. Het maakt de
campagne minder effectief. Jongeren nemen de boodschap daardoor niet serieus en de doelgroep
zou er niet door zijn beïnvloed. Bovendien is de zinssnede ‘doe wat met je life’ suggestief, het
impliceert dat dit nu niet het geval is. Gemeenten die een lokale campagne hebben ontwikkeld
oordelen positiever over het bereiken en aanspreken van de doelgroep (naar hun inzicht, dit is
niet geëvalueerd).
Respondenten van twee grote gemeenten (Amsterdam en Rotterdam) zijn van mening dat een
brede campagne niet effectief zou zijn en juist gevoelens van onveiligheid van jongeren zou
kunnen aanwakkeren. Door brede aandacht aan het dragen van wapens te besteden krijgt de
doelgroep het idee dat veel jongeren met een wapen rondlopen. Hierdoor zijn ze eerder geneigd
dit ook te doen. Ook zouden er ouders zijn die hun kinderen aanmoedigen tot het dragen van
wapens omdat ze bang zijn dat hun kind anders onveilig is op straat. Voor het ontwikkelen van
hun lokale campagnes zijn jongerenwerkers geconsulteerd.
Ook andere gemeenten geven aan gebruik te willen maken van campagnes die selectiever gericht
zijn op de doelgroep. Het in gesprek komen met de jongeren is daarin het belangrijkste onderdeel.
De gemeenten willen weten wat de achterliggende oorzaken zijn dat jongeren wapens dragen; en
als dat door een gevoel van onveiligheid komt, hoe komt het dat ze zich onveilig voelen? En als
het met achterstand en gebrek aan talentontwikkeling te maken heeft, waarom voelen ze zich
kansarm?

Samenvattend
Bewustwordingscampagnes zijn door verschillende gemeenten verschillend opgepakt. We
zien dat de bewustwordingscampagne vaak twee doelen dient. Het eerste doel is
overbrengen van de norm dat het dragen van een wapen ‘niet normaal’ is, en onwenselijk.
Deze boodschap is gericht op een breed publiek. Ten tweede heeft de campagne tot doel
jongeren ervan af te laten zien wapens te dragen.
50

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Deze twee doelen vergen een verschillende aanpak die door de meeste gemeenten in één
actie(week) is gegoten. Aan de ene kant is het brede publiek bewust gemaakt door middel
van een publieke campagne met posters op straat, filmpjes op sociale en traditionele
media, documentaires en podcasts. In de meeste gemeenten zijn geïnterviewden van
mening dat zij hiermee het brede publiek hebben weten te bereiken en bewust hebben
gemaakt van het messenbezit onder jongeren. Aan de andere kant zijn jongeren bereikt
door middel van spreekuren met jongerenwerkers op scholen, gesprekken met boa’s en
jeugdagenten op straat en tijdens culturele evenementen. De aanname van gemeenten is
dat jongeren die messen dragen ook bereikt zijn met de publieke campagne, maar dit is
niet onderzocht door gemeenten.
Sommige gemeenten benadrukken de risico’s van campagnes. Zij zijn van mening dat
bewustwordingscampagnes ertoe kunnen leiden dat het gevoel van jongeren dat iedereen
met een wapen op straat loopt wordt versterkt. Algemene campagnes, onvoldoende gericht
op de doelgroep, zouden zo een averechts effect kunnen hebben.

5.2 Actie 3 – Wegnemen van onveiligheidsgevoelens
•
•

De betrokken gemeenten stimuleren de inrichting van een laagdrempelig aanspreekpunt voor
jongeren die zich bedreigd voelen.
Jongeren die slachtoffer geweest zijn van geweld, krijgen van Slachtofferhulp Nederland
ondersteuning bij het verwerken van het incident, waarbij ook aandacht besteed wordt aan de
onwenselijkheid om zich te gaan bewapenen.

Toelichting
Een van de motieven van jongeren om een wapen te dragen is de angst om (opnieuw)
slachtoffer te worden van geweld. Het wordt van belang geacht dat ze bij iemand terecht
kunnen met wie ze hun zorgen kunnen delen. Laagdrempelige hulp kan via
(school)jongerenwerker of (school)wijkagent verlopen. Voor jongeren die slachtoffer zijn
geweest van geweld, is Slachtofferhulp Nederland beschikbaar. Zowel voor Slachtofferhulp
als voor laagdrempelige jeugdhulp wordt informatie opgesteld over de wapenproblematiek
en het handelingsperspectief voor jongeren.
Tabel 5.2 Overzicht uitvoering actie 3 naar gemeente
Gemeente
Uitgevoerd
Specificatie uitvoering
Almere
Nee
Amsterdam
Ja
Beleidsplan positief perspectief
Barendrecht Ridderkerk
Ja
Via jongerenwerk
Breda
Deels
Via campagne
Capelle a/d IJssel
Deels
Via jongerenwerk
Den Haag
Ja
Via slachtofferhulp en jongerenwerk
Groningen
Incidenteel
Na incidenten wordt het gevoel van veiligheid behandeld
Haarlemmermeer
Ja
LeidschendamDeels
Voorburg
Nissewaard
Ja
Rotterdam
Ja
Extra inzet jongerenwerk
Smallingerland
Ja
Via slachtofferhulp na incidenten
Utrecht
Nee
Zaanstad
Deels
Is veel aandacht voor bij jongerenwerk, jeugdagenten
Zoetermeer

Lokaal toegepaste acties

Ja

Taak van schoolwijkagenten

51

Uitvoering
Hoewel elke gemeente aangaf het belang van het wegnemen van onveiligheidsgevoelens
in te zien, gaven zij ook aan het lastig te vinden om concrete acties te ontwikkelen die
specifiek dit doel diende.
Gemeenten hebben het wegnemen van onveiligheidsgevoelens vaak geïntegreerd in
bestaand beleid, als onderdeel van ‘integraal werk’ zoals jongerenwerk. In vrijwel alle
gemeenten wordt jongerenwerk gebruikt om de doelgroep te bereiken en om door
gesprekken met de jongeren de onveiligheidsgevoelens te verminderen. De gemeenten
zijn zich ervan bewust dat sommige jongeren wapens dragen om zich veiliger te voelen op
straat. Deze jongeren zouden het gevoel hebben dat veel andere jongeren wapens dragen
en dat zij onveiliger zijn zonder wapen of dat ze een wapen moeten dragen omdat iedereen
het doet.

Jongerenwerk
Jongerenwerkers gaan in gesprek met jongeren over het dragen van wapens en de redenen
hiervoor. In de meeste gemeenten werd deze methode al voor het actieplan gebruikt om
kwetsbare jongeren te bereiken en te ondersteunen. In een gemeente waar jongerenwerk
nog niet veel ervaring had met wapengeweld (Capelle aan den IJssel) zijn jongerenwerkers
aangesteld om zich te richten op deze specifieke groep jongeren. Ook heeft een aantal
gemeenten (Rotterdam, Amsterdam) extra jongerenwerkers aangenomen om de capaciteit
van jongerenwerk te vergroten.
De jongerenwerkers zijn op sociale media, op straat, in jongerencentra en in scholen actief
en praten hier met jongeren over hun leven en waar ze tegenaan lopen. Indien nodig
worden ook thema’s als veiligheid en het dragen van wapens besproken. Ook zijn
jongerenwerkers actief op sociale media en bereiken ze op deze manier de doelgroep.
Enkele gemeenten (Rotterdam, Barendrecht en Ridderkerk) rapporteerden dat het lastig is
voor sommige jongerenwerkers om actief te zijn op sociale media omdat dit buiten de
reguliere werkwijze ligt. Hierdoor missen ze een deel van de belevingswereld van jongeren
en kunnen ze minder goed ingrijpen in het geval van dreigingen via sociale media.
Ook zijn er enkele kanttekeningen bij de inzet van jongerenwerk te plaatsen. In een rapport
over de werking van jongerenwerk bij risicojongeren wordt benadrukt wat de uitdagingen
zijn van het jongerenwerk in het verminderen van sociale problematiek.1 Vooral door de
enorme verscheidenheid aan taken en verantwoordelijkheden van jongerenwerkers is de
focus op de doelgroep (jongeren die wapens dragen en gebruiken) afwezig.
Jongerenwerkers houden zich niet specifiek bezig met deze risicogroep. Mede door de
complexiteit van de problematiek en de tijdsdruk die jongerenwerkers ervaren bij de
uitvoering van hun taken verdwijnen deze jongeren vaak snel weer naar de achtergrond.
Het doel van jongerenwerk is niet specifiek het tegengaan van geweld of criminaliteit onder
jongeren maar het ontwikkelen van talenten en de identiteit van kwetsbare jongeren.
Hiertoe kunnen ook jongeren behoren die wapens dragen, maar het werk van de

1

Jong, J.D.A. de (2022). Jongerenwerk voor ‘de 2%’: Over 'wat werkt' en 'wie werkt' in jongerenwerk om recidive
te voorkomen en sociale problematiek te verminderen. Leiden: Hogeschool Leiden, Lectoraat Aanpak
Jeugdcriminaliteit.

52

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

jongerenwerker is voornamelijk preventief en niet gericht op jongeren die al in
rivaliserende jeugdgroepen zitten. Jongerenwerk is een preventief middel om kwetsbare
jongeren te ondersteunen in hun ontwikkeling en hen (daardoor) uit de criminaliteit te
houden. Jongerenwerkers zijn weliswaar de professionals die het dichtst bij de risicogroep
komen en kennis hebben van hun belevingswereld, ze zijn echter niet het antwoord op alle
maatschappelijke problematiek onder jongeren.

Steekincidenten
Na een steekincident laaien de gevoelens van onveiligheid vaak op onder de betrokken
jongeren en ouders. Ook kunnen persberichten over steekincidenten en toenemend
wapengeweld gevoelens van onveiligheid vergroten. In een gemeente (Groningen) is na
een incident een samenkomst voor de betrokken ouders en jongeren georganiseerd. Hier
waren voornamelijk ouders aanwezig. Het heeft volgens de gemeente geholpen om de
oplopende spanning tussen deze twee jongerengroepen weg te nemen.
Veel gemeenten geven aan dat slachtofferhulp wordt aangeboden aan slachtoffers en
betrokkenen van steekincidenten. Er is echter geen zicht op de mate waarin op dit aanbod
van Slachtofferhulp wordt ingegaan.
Om de onveiligheid weg te nemen werken enkele gemeenten (Amsterdam, Rotterdam,
Nissewaard) met groepsaanpakken en individuele begeleiding voor kwetsbare jongeren.
Amsterdam heeft een nieuw beleid voor scholen ontwikkeld waarin scholen kennis en
instrumenten kregen om kwetsbare jongeren te benaderen, ondersteunen en begrenzen.
Ook heeft deze gemeente een netwerk van credible messengers in het leven geroepen. Dit
zijn rolmodellen, vaak ervaringsdeskundigen en hulpverleners, die zijn opgeleid om
kwetsbare jongeren op duurzame wijze te begeleiden in de wijken waar ze zelf wonen.
Door jongeren op deze manier te begeleiden zouden ze meer zelfvertrouwen krijgen, een
positiever toekomstbeeld en een sterker netwerk. Dit kan eraan bijdragen dat jongeren de
consequenties van hun acties gaan inzien en aan hun toekomst willen werken. Daarnaast
zou het bijdragen aan het verminderen van de gevoelens van onveiligheid onder jongeren.
Averechts effect
Een aantal gemeenten (Amsterdam, Nissewaard, Rotterdam) zien vanuit eigen onderzoek en
ervaring dat onveiligheidsgevoelens een belangrijk motief zijn voor het dragen van wapens, en
willen meer inzetten op het wegnemen van deze gevoelens. Ze menen echter dat sommige acties
uit het actieplan de onveiligheidsgevoelens juist versterken. Brede bewustwordingscampagnes en
(de communicatie rond) wapeninleveracties zouden jongeren en hun ouders het gevoel geven dat
veel mensen op straat wapens dragen en dat ze een wapen moeten dragen om zichzelf te
verdedigen.

Resultaten
Ondanks dat veel gemeenten geen specifieke maatregelen onder dit actiepunt scharen,
geven zij wel aan dat de urgentie van wapengeweld onder jongeren bij de gemeente en
ketenpartners is versterkt. Binnen bestaande structuren van jongerenzorg is hierdoor extra
aandacht aan wapenproblematiek besteed.

Lokaal toegepaste acties

53

Doordat dit actiepunt langdurige aandacht en vaak intensievere ondersteuning voor
jongeren vergt, vinden gemeenten het lastig concrete nieuwe acties voor dit doel te
formuleren. Ook is het lastig vast te stellen of acties in gemeenten het gewenste effect
hebben en tot minder onveiligheidsgevoelens onder jongeren leiden.

5.3 Actie 4 – Tegengaan verkoop minderjarigen
•
•

•

Het ministerie van JenV maakt afspraken met landelijke ketens om de verkoop van legale
messen aan minderjarigen te voorkomen.
De betrokken gemeenten stimuleren in gesprek met lokale winkeliers dat de middenstand geen
legale messen verkoopt aan minderjarigen. Het ministerie van JenV maakt afspraken om online
verkoop van legale wapens aan minderjarigen tegen te gaan en betrekt hierbij ook de inzet
van de douane.
Er wordt een wetsvoorstel opgesteld om de verkoop van legale messen aan minderjarigen te
verbieden.

Toelichting
De verkoop van gebruiksmessen (zoals keukenmessen) aan minderjarigen is momenteel
niet strafbaar. Op 5 december 2022 is een wetsvoorstel ingediend om de verkoop van
messen aan minderjarigen in winkels en online te verbieden. Het betreft een aanpassing
van de Wet wapens en munitie om de verkoop aan minderjarigen van (bepaalde)
gebruiksmessen en het dragen daarvan in de openbare ruimte te verbieden. Beoogd is dat
de wetgeving op 02-02-2023 zal gaan gelden.2
Vooruitlopend op deze wet is ingezet op de vrijwillige deelname van ondernemers. Het
ministerie van JenV is in gesprek gegaan met landelijk opererende grootwinkelbedrijven
en de detailhandel om de verkoop van messen aan banden te leggen. Hierdoor zien
verschillende winkelketen vrijwillig af van de verkoop aan minderjarigen. Enkele grote
winkelketens als Action, Hema, Xenos en Ikea verkopen geen messen meer aan jongeren
onder de zestien jaar. Het tegengaan van de verkoop van messen aan minderjarigen online
is problematischer. Ingezet is op een verkenning van de mogelijkheden om online verkoop
van wapens aan minderjarigen tegen te gaan.
De bij het actieplan betrokken gemeenten voerden eveneens dit gesprek met de lokale
middenstand. Onderstaande tabel toont dit overzicht.
Tabel 5.3 Overzicht uitvoering actie 4 naar gemeente
Gemeente
Uitgevoerd
Specificatie uitvoering
Almere
Sinds 2020
Amsterdam
Ja
Geen verbod maar winkelketen staken vrijwillig met
het verkopen aan jongeren onder de 18
Barendrecht en
Ja
Geen zicht op de uitvoering
Ridderkerk
Breda
Nee
Capelle a/d IJssel
Nee
2

Internetconsultatie, 2022, Wijziging van de Wet wapens en munitie (verkoop en dragen van messen)
https://www.internetconsultatie.nl/verbod_op_verkoop_van_messen, geraadpleegd 3 januari 2023.

54

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Den Haag
Groningen
Haarlemmermeer
LeidschendamVoorburg
Nissewaard
Rotterdam
Smallingerland
Utrecht
Zaanstad
Zoetermeer

Ja
Nee
Nee
Ja
Geen info
Geen info
Nee
Nee
Ja
Nee

Via digitale agent zicht op online verkoop

Na gesprek met wijkagent is winkelier gestopt met
verkoop.
Verbod voor kermisexploitanten op weggeven wapens
als prijs, geen overleg geweest met lokale winkeliers

Gemeenten die dit actiepunt hebben uitgevoerd hebben dit doorgaans bereikt door in
overleg te gaan met de lokale winkeliers. Gemeenten zijn in gesprek gegaan met lokale
verkopers en/of hebben stickers uitgedeeld. De winkeliers waren doorgaans doordrongen
van de ongewenstheid messen aan minderjarigen te verkopen en gemotiveerd om de
verkoop tegen te gaan. De samenwerking verliep daardoor soepel. Enkele gemeenten
hebben onderzocht of een verbod in de APV kon worden opgenomen, maar dit is (nog) in
geen van de gemeenten daadwerkelijk gebeurd.
Er is weinig zicht op het gevolg van deze maatregel. Is er sprake van minder wapenbezit
en/of -gebruik in die gemeenten waar lokale ondernemers meewerkten? – gemeenten
betwijfelen dit. Veel respondenten geven aan dat het effect van de maatregel waarschijnlijk
zeer gering is, gezien het gemak waarmee jongeren online wapens kunnen kopen. In een
van de interviews met de politie werd bevestigd dat de meeste jongeren hun wapens online
aanschaffen. Om deze reden heeft Den Haag een online agent ingezet om de online
verkoop van wapens tegen te gaan. Hieruit zijn een paar aanhoudingen voortgekomen,
maar handhaving bleek lastig doordat online verkoop niet regio gebonden is.
De gemeenten die deze actie niet hebben uitgevoerd benoemden dat het erg tijdsintensief
is, en dat het effect minimaal zou zijn. Bovendien werd op landelijk niveau met grote
winkelketens gepraat, waardoor de meeste winkels in de gemeente al bewust gemaakt
werden van deze actie. Daarnaast zeggen gemeenten in afwachting te zijn van de
landelijke wetgeving, die in de maak is.

5.4 Actie 5 - Proactieve kluisjescontrole op scholen
•
•

•

De betrokken gemeenten stimuleren scholen om de checklist voor preventieve kluisjescontrole
te implementeren.
Het CCV ondersteunt desgevraagd scholen die preventieve kluisjescontroles op basis van de
checklist willen implementeren, ook bij het formuleren van de randvoorwaarden voor
invoering.
De Stichting School en Veiligheid (SSV) ondersteunt scholen met informatie, handreikingen en
een helpdesk.

Lokaal toegepaste acties

55

Toelichting
Voor de vier partijen – scholen, politie, gemeenten en OM – die bij de preventieve
wapencontroles op scholen betrokken zijn, is een checklist ontwikkeld die door het CCV
beschikbaar is gesteld.3 In het actieplan wordt de verwachting uitgesproken dat alleen al
van de wetenschap dat er op school wapencontroles uitgevoerd kúnnen worden in de
kluisjes en tassen van de leerlingen, er in de praktijk een sterke preventieve werking van
uit zal gaan tegen het meenemen van een wapen naar school.
Tabel 5.4 Overzicht uitvoering actie 5 naar gemeente
Gemeente
Uitgevoerd
Specificatie uitvoering
Almere
ja
Amsterdam
Ja
Integraal met preventieve maatregelen op
scholen
Barendrecht en
ja
Ridderkerk
Breda
ja
Capelle a/d IJssel
Ja
Den Haag
Ja
Groningen
Ja
Haarlemmermeer
Nee
LeidschendamJa
Voorburg
Nissewaard
Ja
Rotterdam
Ja
Smallingerland
Nee
Nog niet uitgevoerd
Utrecht
Ja
Zaanstad
Ja
Zoetermeer
Ja

Uitvoering
Kluisjescontroles vallen onder het gezag en de verantwoordelijkheid van scholen in de
gemeente. Om een kluisjescontrole uit te voeren moet deze maatregel zijn opgenomen in
het schoolveiligheidsplan van scholen. De scholen dragen dus de regie over het uitvoeren,
rapporteren en evalueren van kluisjescontroles. Gemeente en politie vervullen een
ondersteunende rol. Er zijn bijvoorbeeld vaak wijkagenten aanwezig bij kluisjescontroles,
om de (mogelijke) wapens aan te nemen en veiligheidsrisico’s te waarborgen.
Om meer overzicht in de uitvoering en samenwerking met scholen te verkrijgen heeft een
gemeente (Almere) een convenant Schoolveiligheid gesloten met schoolbesturen, het OM
en de gemeente. Het hoofddoel van dit convenant is elkaar snel weten te vinden bij
incidenten en gevoelige onderwerpen bespreekbaar maken. Almere ziet het onderwijs als
belangrijke partner in het signaleren van maatschappelijke trends, en ontwikkelingen in
zorg en veiligheid. Ook heeft een aantal gemeenten zich proactief opgesteld (Barendrecht,
Ridderkerk, Capelle aan den IJssel) in de communicatie met schoolbesturen. In kleinere
gemeenten is het makkelijker om met alle schoolbesturen om de tafel te zitten en ze op

3

T. van Ham, H. Ferwerda (2015). Checklist invoering controle op wapenbezit in scholen. Bureau Beke,
Arnhem.

56

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

een lijn te krijgen. Op sommige scholen zijn kluisjescontroles opgenomen in het beleid van
de school. Zo heeft een school kluisjes die na schooltijd automatisch opengaan. Ook zijn
er scholen die al voor het actieplan meermaals per jaar een kluisjescontrole deden.
Net als bij de bewustwordingscampagne en inleveracties wordt de kluisjescontrole vaak
uitgevoerd in de week van de veiligheid. Hiermee is de kluisjescontrole een zichtbare,
proactieve actie die (kort) volgt op het creëren van bewustwording onder jongeren, ouders
en docenten. In Amsterdam worden kluisjescontroles uitgevoerd in combinatie met
preventieve acties; zo worden sportactiviteiten georganiseerd waarbij ook het gesprek over
wapens wordt geopend, soms samen met een slachtoffer van een steekincident.

Knelpunten in de uitvoering
Verschillende gemeenten merkten dat scholen in de gemeente huiverig waren om
kluisjescontroles uit te voeren, omdat ze niet de indruk zouden willen wekken dat deze
problematiek op hun school speelt. Enerzijds kan het onveiligheidsgevoelens bij leerlingen
aanwakkeren, anderzijds zijn scholen bevreesd voor hun imago. Desondanks lijken scholen
in de afgelopen jaren meer gemotiveerd om zich met deze onderwerpen bezig te houden.
In veel gemeenten hebben steekincidenten in de buurt van scholen plaatsgevonden en de
zorgen rondom wapenbezit onder jongeren namen toe in de maatschappij, wat ook om
betrokkenheid bij de aanpak ervan van scholen vraagt. Scholen lijken in een aantal
gemeenten proactiever te zijn geworden in de samenwerking met gemeenten, zo blijkt uit
gesprekken.
Gemeenteambtenaren die wij voor dit onderzoek spraken hebben niet altijd een duidelijk
beeld van welke scholen op welke wijze een kluisjescontrole vormgeven, noch wat de
resultaten hiervan zijn. Een aangetroffen wapen wordt niet altijd gerapporteerd. Scholen
zouden daar terughoudend in zijn om de jongere te beschermen en een strafblad te
voorkomen. Gegevens over kluisjescontroles worden vaak niet structureel met gemeenten
gedeeld.
In twee gemeenten (Smallingerland en Ridderkerk) heeft de politie zich in het begin erg
assertief opgesteld tijdens de kluisjescontrole. Dit leidde tot negatieve ervaringen bij de
scholen en hun leerlingen. Sindsdien zijn er duidelijke afspraken gemaakt tussen de politie
en scholen. De politie kan alleen langskomen om de school te ondersteunen in de
kluisjescontrole, maar kan zonder huiszoekingsbevel niet zelf de kluisjes openen. Ondanks
deze negatieve ervaringen vinden scholen het met oog op veiligheid belangrijk dat er
agenten aanwezig zijn tijdens de kluisjescontroles. Dit vergt vervolgens wel capaciteit van
de politie, die niet altijd beschikbaar is.
Vrijwel alle gemeenten stellen zich de vraag hoeveel leerlingen wapens in hun kluisjes
zouden bewaren, met andere woorden, of kluisjescontroles een effectief middel tegen
wapenbezit zijn. Er zouden ook slechts sporadisch wapens zijn aangetroffen bij controles.
Het blijft hiermee onduidelijk of de aanname dat de aankondiging van een kluisjescontrole
al zou leiden tot het niet meenemen van wapens naar school correct is.

Lokaal toegepaste acties

57

Resultaten
Naar aanleiding van het actieplan zijn gemeenten actiever over wapens gaan
communiceren naar scholen en zijn er ook een aantal scholen begonnen met
kluisjescontroles. In een geval (een school in Groningen) was deze actie gestart naar
aanleiding van het actieplan. In andere gevallen (twee scholen in Zoetermeer) zijn ze
begonnen met controles nadat er vuurwapens waren aangetroffen op een school.
Gemeenten zeggen het lastig te vinden na te gaan wat de resultaten zijn van de
kluisjescontroles, doordat er veel partijen bij betrokken zijn en de communicatie tussen
deze partijen soms moeizaam of incompleet verloopt. De resultaten worden in enkele
gemeenten besproken in een overleg tussen de schoolbesturen en de gemeente, en een
gemeente heeft een enquête uitgezet onder alle VO-scholen met de vraag hoe deze
maatregel wordt uitgevoerd. Hieruit bleek dat op de meeste VO-scholen de
kluisjescontroles goed zijn georganiseerd. Resultaten van de kluisjescontroles worden niet
gedeeld.

5.5 Actie 6 – Wapencontroles in horeca
•

•

Horeca op risicolocaties voor steekincidenten worden benaderd met het voorstel om de
checklist voor preventieve wapencontroles te implementeren.
Het CCV ondersteunt desgevraagd horeca die preventieve wapencontroles op basis van de
checklist willen implementeren, ook bij het formuleren van de randvoorwaarden voor
invoering.

Toelichting
Ook voor preventieve wapencontroles in de horeca heeft het CCV een checklist beschikbaar
gesteld.4 Stapsgewijs geeft de checklist antwoord op praktische vragen over de
randvoorwaarden, de benodigde maatregelen en de partners die betrokken zijn. De
Kwaliteitsmeter Veilig Uitgaan van het CCV kan bij de implementatie ondersteuning bieden.
Tabel 5.5 Overzicht uitvoering actie 6 naar gemeente
Gemeente Uitgevoerd Specificatie uitvoering
Almere
Ja
Amsterdam
Barendrecht en
Nvt
Ridderkerk
Breda
Nee
Wel andere acties voor het bevorderen van veilig uitgaan
Capelle a/d IJssel
Nvt
Den Haag
Ja
Groningen
Ja
Haarlemmermeer
Nee
LeidschendamNvt
Voorburg
Nissewaard
Nvt
Rotterdam
Ja

4

H. Ferwerda, J. Wolsink (2015). Checklist invoering controle op wapenbezit in horeca. Bureau Beke, Arnhem.

58

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Smallingerland
Utrecht
Zaanstad
Zoetermeer

Ja
Nee
Nee
Ja

CCV ondersteunt en intentieverklaring
Coronatijd was geen geschikt moment
Gereed bij heropening horeca na corona

Uitvoering
Deze maatregel wordt niet door alle gemeente uitgevoerd aangezien er niet in elke
gemeente uitgaansgelegenheden zijn waar met name jongeren komen. Voornamelijk
kleinere buurgemeenten van grote steden hadden weinig tot geen uitgaansgelegenheden
waar de doelgroep komt (Nissewaard, Capelle a/d IJssel, Leidschendam-Voorburg,
Barendrecht en Ridderkerk). In de gemeenten waar wel uitgaansgelegenheden waren
werden acties tegen wapenbezit integraal met andere maatregelen rondom veilig uitgaan
uitgevoerd. Zo werden wapencontroles gelijktijdig met andere controles op verboden
waren uitgevoerd.
In
een
aantal
gemeenten
(Groningen,
Almere,
Smallingerland)
staan
in
horecagelegenheden kluizen waarin een aangetroffen wapen bewaard kan worden. In
Smallingerland is opgemerkt dat er de laatste jaren meer wapens in de horeca zijn
aangetroffen. Naar aanleiding hiervan is het uitgaansgebied in deze gemeente aangewezen
als een veiligheidsrisicogebied. In Groningen geldt een gebiedsverbod voor het
uitgaansgebied voor jongeren die betrokken zijn geweest bij een steekincident.
Naar aanleiding van steekincidenten en het actieplan is ook ingezet op meer
bewustwording bij horecaondernemers en personeel van uitgaansgelegenheden, geven
enkele gemeenten aan. In Den Haag is bijvoorbeeld een ondernemersontbijt georganiseerd
in de week van de veiligheid, waarin over de problematiek is gesproken.
Daarnaast worden andere, meer op veiligheid in het algemeen, gerichte acties genoemd
door gemeenten. In Breda en Groningen worden sfeermakers ingezet om conflicten te
voorkomen en te de-escaleren. In Breda is het project Sterk op Straat opgestart, hier lopen
gastheren in witte jassen door het centrum, die een praatje maken met de mensen in het
uitgaansgebied, zij lossen veel conflicten op met persoonlijke aandacht en een vriendelijk
woord. Ook staan in sommige gemeenten beveiligers in uitgaanscentra, zoals uitsmijters,
via een oortje met elkaar in contact, hierdoor worden opruiers sneller gesignaleerd en kan
ertegen worden opgetreden.

Knelpunten in de uitvoering
Door de lockdown zijn controleacties in de horeca en uitgaansgebieden vaak niet
doorgegaan omdat de uitgaansgelegenheden niet open waren. Enkele gemeenten geven
aan dat de coronaperiode geen geschikt moment was om met de horeca te overleggen
over wapencontroles. Dat hebben zij uitgesteld tot na de lockdown. Tegelijkertijd
betekende de lockdown ook dat er geen bezoekers waren en er dus ook geen sprake was
van geweld in uitgaansgelegenheden.

Resultaten
Deze actie is in veel gemeenten onderdeel gemaakt van maatregelen die al in gang waren
gezet vóór het actieplan, en die bijdragen aan de algehele veiligheid van uitgaansgebieden.
Lokaal toegepaste acties

59

Gemeenten hebben het messenbezit nogmaals onder de aandacht gebracht bij betrokken
partijen, soms op een meer ludieke wijze door een ontbijt te organiseren. Die hernieuwde
aandacht heeft wellicht geleid tot meer bewustwording. Door corona en de lockdown zijn
niet in alle gemeenten de acties ook uitgevoerd.

5.6 Actie 8 – Lokale inzet van preventief fouilleren
•

•

In de betrokken gemeenten agendeert de burgemeester de inzet van preventief fouilleren in
de lokale driehoek, wanneer de gemeenteraad bij verordening de burgemeester de
bevoegdheid als in artikel 151b Gemeentewet heeft verleend.
De betrokken gemeenten onderzoeken, wanneer de gemeenteraad de burgemeester deze
bevoegdheid niet heeft verleend, de wenselijkheid om aan de raad voor te stellen dit alsnog
te doen.

Toelichting
De raad kan bij verordening de burgemeester de bevoegdheid verlenen om bij verstoring
van de openbare orde door bijvoorbeeld de vrees dat er wapens aanwezig zijn een gebied
als veiligheidsrisicogebied aanwijzen. In een veiligheidsrisicogebied kan de officier van
justitie de bevoegdheden, bedoeld in de artikelen 50, derde lid, 51, derde lid, en 52, derde
lid, van de Wet wapens en munitie toepassen. Preventief fouilleren is een instrument om
te voorkomen dat er wapens in een bepaald gebied aanwezig zijn en om (de dreiging van)
wapens weg te nemen. Dit wordt bereikt door ze tijdens het fouilleren in beslag te nemen
of doordat bezoekers van het gebied uit voorzorg geen wapens bij zich dragen, vanwege
de kans op fouilleren.
Tabel 5.6 Overzicht uitvoering actie 8 naar gemeente
Gemeente
Almere
Amsterdam
Barendrecht en Ridderkerk
Breda
Capelle a/d IJssel
Den Haag
Groningen
Haarlemmermeer
Leidschendam-Voorburg
Nissewaard
Rotterdam
Smallingerland
Utrecht
Zaanstad
Zoetermeer

Uitgevoerd
Nee
Ja
Nee
Nee
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Nee

Uitvoering
Over preventief fouilleren zijn de meningen van de betrokken gemeenten verdeeld. Een
aantal gemeenten heeft een veiligheidsrisicogebied aangewezen waarin preventief
fouilleren mogelijk is. In een aantal gemeenten is dit middel ingezet op momenten waarop
er sterke vermoedens waren op een geweldsincident, of waarop er veel jongeren met
60

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

wapens zouden rondlopen. Dit is bijvoorbeeld in Rotterdam gebeurd bij de kermis en in
Capelle aan den IJssel op het moment dat er indicaties waren dat er een drillrapvideo zou
worden opgenomen. In deze gevallen werd er een tijdelijk veiligheidsrisicogebied
aangewezen en werd hierbinnen preventief gefouilleerd. In Capelle aan den IJssel is dit
ook ingesteld, op het moment dat er een confrontatie dreigde tussen twee rivaliserende
groepen in een winkelcentrum. Hierbij konden gedurende twaalf uur bezoekers gefouilleerd
worden.
In Amsterdam is in vijf gebieden in de gemeente preventief gefouilleerd. Om etnisch
profileren te vermijden is geëxperimenteerd met selectiepoortjes en een selectiezuil. Deze
technische hulpmiddelen zouden voorbijgangers willekeurig aanwijzen voor het fouilleren.5
Deze actie is eind 2022 stopgezet omdat de politie buiten de afgesproken gebieden, met
name in een jongerecentrum, bezoekers heeft gefouilleerd.6
In veel gemeenten vindt geen preventief fouilleren plaats. In sommige gemeenten komt
dit doordat er geen veiligheidsrisicogebied kan worden ingesteld. In andere gemeenten,
zoals Utrecht en Den Haag zijn de partijen in de gemeenteraad geen voorstander van
preventief fouilleren.

Maatschappelijke discussie
Over preventief fouilleren was al in 2020 een maatschappelijke discussie gaande, met
name vanwege het risico op etnisch profileren door de politie. Deze discussie is anno 2022
nog niet verstomd en onlangs is deze in Amsterdam weer opgelaaid. Bovendien bestaat er
geen bewijs dat preventief fouilleren effectief is tegen wapenbezit onder jongeren en het
aantal steekincidenten in die gebieden terugdringt.7 Uit onderzoek in het Verenigd
Koninkrijk blijkt dat er zelfs een omgekeerd effect van uit kan gaan.8 Preventief fouilleren
zou leiden tot een versterkt gevoel van onveiligheid, het gevoel ‘eruit gepikt te worden’
door politie en daarmee afname van vertrouwen in instanties en het gevoel ‘er alleen voor
te staan’. Beide argumenten zijn onder de risicogroep voorname redenen om over te gaan
tot het dragen van een wapen.
Evaluatie preventief fouilleren
In 2022 heeft onderzoeksbureau ProFacto een rapport uitgebracht over de effectiviteit van
preventief fouilleren. Hierin wordt gesteld dat de effecten op het verminderen van wapengebruik
door preventief fouilleren nauwelijks meetbaar zijn. Toch blijkt uit dit onderzoek dat preventief
fouilleren de veiligheid van omstanders vergroot, maar kan het de gevoelens van veiligheid van
jongeren verlagen.9 Ook heeft een internationaal onderzoek uitvoeringen van preventief fouilleren
in verschillende landen geëvalueerd. Hieruit bleek dat preventief fouilleren op breed
maatschappelijk niveau een gevoel van veiligheid geeft, terwijl het op individueel niveau negatieve
ervaringen en onveiligheidsgevoelens kan veroorzaken.10
5

NH Nieuws, 12 September 2022, https://www.nhnieuws.nl/nieuws/308474/amsterdam-wijst-vijf-gebiedenaan-voor-nieuwe-proef-met-preventief-fouilleren/
6
NOS, 18 November 2022, https://nos.nl/artikel/2452918-amsterdam-stopt-met-preventief-fouilleren-naonbevoegde-controles; https://www.trouw.nl/binnenland/nijmegen-start-met-wapencontroles-juist-nuamsterdam-ze-verguist.
7
Zie onder meer: https://www.eur.nl/esl/nieuws/criminoloog-hekelt-plan-tot-preventief-fouilleren-nijmegen
8
Skarlatidou, A., L. Ludwig, R. Solymosi, & B. Bradford (2021).
9
Winter, H.B., Beukers, M., Boxum, C., Cazemier, J. and Vols, M. (2022). Evaluatie preventief fouilleren.
Groningen, ProFacto.
10
Petersen, K., Weisburd, D., Fay, S., Eggins, E. and Mazerolle, L., 2023. Police stops to reduce crime: A
systematic review and meta-analysis. Campbell Systematic Reviews, 19(1), p.e1302.

Lokaal toegepaste acties

61

Knelpunten
Preventief fouilleren kan worden uitgevoerd in een gebied dat is aangewezen als
veiligheidsrisicogebied. Niet alle gemeenten hebben een gebied met een hoog risico op
overtredingen en verstoring van de openbare orde, hetgeen een voorwaarde is voor een
veiligheidsrisicogebied. In veel gemeenten vinden de verschillende incidenten met wapens
niet in een bepaald gebied plaats, maar verspreid over de gehele gemeente. Ook is er niet
altijd sprake van veel wapengeweld in een beperkt gebied. Groepen jongeren bewegen
zich door de gemeente en ontmoeten elkaar op verschillende plekken. Het is hierdoor niet
mogelijk een specifiek gebied te markeren. Kleinere gemeenten in de omgeving van een
grote stad hebben soms te maken met jongeren uit de stad die naar de kleinere gemeente
komen en die soms wapens bij zich hebben. Tussen groepen jongeren uit buurgemeenten
kan een jarenlange rivaliteit bestaan. Het is echter lastig te voorspellen waar ontmoetingen
vervolgens zullen plaatsvinden. Ingrijpen door een veiligheidsrisicogebied aan te wijzen en
het organiseren van een fouilleeractie is volgens gemeenten in een dergelijk geval geen
optie.
Sommige gemeenten hebben deze actie voorbereid, vooralsnog zonder het te hebben
ingezet. Zij hebben de juridische voorwaarden voor de inzet van preventief fouilleren
opgenomen in de APV. De mogelijkheid en wenselijkheid van preventief fouilleren is in de
driehoek besproken en bij voldoende aanleiding kan de maatregel direct worden ingezet.

Resultaten
Preventief fouilleren is een politiek gevoelige maatregel die niet vaak door gemeenten
wordt ingezet. Toch worden er regelmatig wapens gevonden bij fouilleeracties. In Zaandam
zijn bijvoorbeeld 22 wapens in een jaar opgehaald met preventief fouilleren, om deze reden
wordt de actie in deze gemeente doorgezet.11 Het zou daarmee gezien kunnen worden als
een effectieve maatregel om wapens op straat te verminderen.

Effectiviteit
Verder geven gemeenten aan dat voorafgaand aan het preventief gefouilleerd bij de
doelgroep vaak al bekend is dat dit zal plaatsvinden. Zij nemen dan geen wapens mee of
mijden het gebied. Gemeenten beschouwen deze actie mede om die reden niet als
bijzonder effectief in het verminderen van steekwapens op straat.
Sommige gemeenten zien preventief fouilleren als een ingrijpende maatregel die jongeren
een onveilig gevoel kan geven. Bij de uitvoering van deze maatregel zou etnisch profileren
op de loer liggen. Daarnaast kan het de vertrouwensband tussen jongeren en de politie
negatief beïnvloeden.

11

NH Nieuws, 1 december 2022. https://www.nhnieuws.nl/nieuws/306208/dit-jaar-zijn-er-21-wapensgevonden-zaanstad-gaat-langer-preventief-fouilleren

62

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

5.7 Actie 10 – Versterken contacten politie, gemeente, scholen en
horeca
•

•
•

Politie, VNG en de ministeries van JenV, OCW en VWS formuleren handvatten voor het
versterken van de verbinding van scholen met politie en zorginstanties, waarna deze op lokaal
niveau in de betrokken gemeenten geïmplementeerd worden.
Politie, KHN, gemeenten en JenV versterken de verbinding tussen horeca en politie via de
Kwaliteitsmeter Veilig Uitgaan.
Het CCV ondersteunt desgevraagd gemeenten die een KVU in hun uitgaansgebieden willen
introduceren, danwel deze willen versterken met de aanpak van wapens onder jongeren.

Toelichting
Om jongeren met wapens op zak te bereiken zijn er volgens het actieplan wapens en
jongeren twee belangrijke ‘vindplaatsen’: scholen en uitgaansgebieden. Voor de aanpak
van de problematiek op straat, met name het uitgaansleven, is een goed contact tussen
politie en horeca nodig. Door het versterken van de contacten zou er bij een incident snel
gehandeld kunnen worden. Daarnaast zou het versterken van de contacten leiden tot meer
zicht op de jongeren die wapens dragen of waarvan een vermoeden is dat zij dit doen.
Tabel 5.7 Overzicht uitvoering actie 10 naar gemeente
Gemeente
Almere
Amsterdam
Barendrecht en Ridderkerk
Breda
Capelle a/d IJssel
Den Haag
Groningen
Haarlemmermeer
Leidschendam -Voorburg
Nissewaard
Rotterdam
Utrecht
Smallingerland
Zaanstad
Zoetermeer

Uitgevoerd
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja

Uitvoering
Alle gemeenten rapporteren dat het actieplan tot een versterkte aandacht voor het thema
wapens en jongeren heeft geleid. Zo zijn er overleggen georganiseerd tussen meerdere
partners, zoals scholen, jongerenwerk en politie. Doordat acties als de bewustwordingscampagne door meerdere partijen georganiseerd zijn, hebben de partijen kennis van
elkaars werk en weten ze elkaar beter te vinden. In de meeste gemeenten geldt dit vooral
voor het contact tussen gemeente, scholen, politie, jongerenwerk en bureau Halt. Scholen
zijn zich meer bewust van de problematiek en zouden beter weten bij wie ze moeten
aankloppen. Ook zouden scholen beter inzien welke preventieve acties ze kunnen nemen.
In Breda werd geconstateerd dat scholen de intensievere contacten op prijs stellen, zij
zagen hierdoor dat ze niet de enige zijn met deze problematiek en zij kunnen best practices
Lokaal toegepaste acties

63

delen. Barendrecht en Ridderkerk hebben een convenant tussen de scholen en de
gemeente opgesteld om de schoolveiligheid te bevorderen. Messengeweld is hier onderdeel
van. Ook in andere gemeenten is schoolveiligheid hoger op de agenda van schoolbesturen
komen te staan en wordt er vaker met de gemeente en politie overlegd. Dit gaat vaak via
al bestaande schoolveiligheidsoverleggen tussen gemeenten en schoolbesturen.
Naast schoolbesturen is het jongerenwerk vaak betrokken bij meerdere acties uit het
actieplan. Zij zijn met name ingeschakeld bij de preventieve acties. Daarnaast is in enkele
gemeenten jeugdzorg betrokken bij de begeleiding van jongeren die zijn aangehouden
voor wapenbezit. In twee gemeenten (Breda en Capelle a/d IJssel) wordt het samenwerken
tussen partijen georganiseerd en gefaciliteerd door een stadsmarinier. Hij is voor
verschillende partijen de contactpersoon, maar heeft ook contact met en zicht op de
doelgroep. In grotere gemeenten wordt deze functie vaak door een speciaal team vervuld,
dat zich richt op jongeren en veiligheid. In Amsterdam zijn de contacten tussen de
verschillende partijen onder invloed van het actieplan versterkt en is er meer aandacht
voor wapengeweld gekomen in de afgelopen periode. Scholen krijgen voorlichting in hoe
ze met deze problematiek om kunnen gaan en er is geïnvesteerd in jongerenwerk om meer
en beter met de verschillende partijen samen te werken. Daarnaast heeft Amsterdam een
team op Jeugd en veiligheid dat de verbinding vormt tussen professionals in het veld en
de gemeente. In Rotterdam is er eveneens veel contact ontstaan tussen de verschillende
partijen. Jongeren worden individueel in het veiligheidshuis besproken en er is structureel
overleg tussen het veiligheidshuis en de politie. Ook wordt in Rotterdam het openbaar
vervoer betrokken bij het zicht krijgen op jongeren. Zij kunnen met hun camera’s volgen
waar jongeren zich bevinden wanneer er een confrontatie tussen rivaliserende groepen
dreigt.

Horeca
Contact en communicatie rondom de messenproblematiek tussen politie, gemeenten en
horeca is in enkele gemeenten bij het uitvoeren bij de acties versterkt en een
aandachtspunt geworden bij (bestaande) overleggen rondom veilig uitgaan. Messenbezit
is hieraan als onderwerp toegevoegd.

Knelpunten in de uitvoering
In het versterken van de contacten tussen partijen lopen veel gemeente tegen de
privacywetgeving aan. De AVG voorkomt het delen van persoonsgegevens van de
doelgroep, waardoor de partijen niet precies kunnen weten welke jongeren precies met
deze problematiek rondlopen. Enkele gemeenten (Nissewaard) geven aan tegen de
privacywetten aan te lopen in hun samenwerking met andere partijen. De kennis blijft bij
een partij hangen en ze kunnen niet specifiek over bepaalde jongeren informatie delen. In
het kader van preventieve acties waar niet altijd convenanten voor beschikbaar zijn wordt
dit als lastig ervaren.
Een gemeente (Ridderkerk) ervoer veel hobbels in de communicatie met scholen. Zij
hadden verwachtingen die de gemeente niet waar kon maken. Het was in de samenwerking
lastig uit te leggen hoe de verschillende partners intern werken en wat er bij de politie,
scholen en gemeente mogelijk was.

64

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Resultaten
Over het algemeen zijn de gemeenten erg tevreden over de samenwerking die is ontstaan
of verstevigd tussen de bij de uitvoering van de maatregelen in het actieplan betrokken
partijen. Het actieplan heeft de aandacht en prioriteit op wapens en jongeren gericht en
door het gezamenlijk uitvoeren van veel acties is de samenwerking (verder) verbeterd.
AVG-wetgeving kan bij het ontbreken van een convenant een knelpunt vormen in de
informatie-uitwisseling tussen organisaties waardoor een effectieve en snelle reactie niet
altijd mogelijk is.

5.8 Resumé
De acties die zijn besproken in dit hoofdstuk zijn op lokaal niveau ontwikkeld en uitgevoerd,
al dan niet met ondersteuning vanuit landelijke samenwerkingspartners. Dit betreft de
acties 1, Bewustwording en ontmoediging via campagnes, actie 4, Tegengaan van verkoop
aan minderjarigen en actie 6, het inzetten van wapencontroles in de horeca. Deze acties
zijn op landelijk niveau ingezet, waardoor de gemeenten hier meteen gebruik van konden
maken. Ook de bewustwordingscampagnes You choose en Drop je knife zijn landelijk
verspreid zodat de gemeenten hier gebruik van konden maken.

Integraal uitgevoerde acties
De kluisjescontroles en wapencontroles in de horeca werden veelal al uitgevoerd voor het
ingaan van het actieplan. Tijdens deze controles wordt ook gecontroleerd op illegale drugs
en vuurwerk. Toch hebben de meeste gemeenten de inzet van deze acties versterkt na het
ingaan van het actieplan.
Het versterken van contacten tussen politie, gemeenten, scholen en horeca (actie 10), is
integraal met de andere acties uitgevoerd, of beter gezegd, heeft invulling gekregen als
gevolg van het uitvoeren van overige acties uit het plan. Door het werken aan het actieplan
zijn nauwere samenwerkingsverbanden ontstaan en weten de partijen beter van elkaar wie
wat doet en wat men van elkaar kan verwachten.

Niet volledig uitgevoerde acties
Niet alle gemeenten hebben elk actiepunt uitgevoerd. In sommige gemeenten speelde
capaciteitsgebrek hierin een rol en werden actiepunten waarvan niet veel resultaat werd
verwacht niet uitgevoerd. Zoals bijvoorbeeld bij het tegengaan van verkoop aan
minderjarigen. Ook vergde deze actie inzet door het ministerie van JenV, waardoor
gemeenten besloten op deze inzet te wachten. Preventief fouilleren is ook niet door elke
gemeente toegepast. In enkele gemeenten is er niet genoeg aanleiding om een
veiligheidsrisico gebied in te stellen. Daarnaast zien sommige gemeenten af van het
gebruik van preventief fouilleren, omdat het tot gevoelens van onveiligheid en etnisch
profileren zou kunnen leiden.
Ook
heeft
een
aantal
gemeenten
afgezien
van
het
inzetten
van
de
bewustwordingscampagne. De campagne sluit volgens hen onvoldoende aan op de
belevingswereld van de doelgroep en zou juist gevoelens van onveiligheid in de hand

Lokaal toegepaste acties

65

werken, doordat het idee bij jongeren maar wellicht ook bij andere bewoners versterkt
wordt dat ‘iedereen’ met een wapen op zak loopt.

Inzet jongerenwerk
Het wegnemen van onveiligheidsgevoelens (actie 3) is door alle gemeenten aangestipt als
een belangrijk actiepunt, toch hebben veel gemeenten moeite met de uitwerking en
invulling ervan. Het actiepunt was menen gemeenten niet concreet genoeg om er
specifieke acties aan te verbinden die meteen doorgevoerd konden worden. Alle
gemeenten wijzen op het jongerenwerk als een belangrijke (de belangrijkste) partij voor
het wegnemen van onveiligheidsgevoelens bij jongeren. In het actieplan is dit niet concreet
vermeld. Jongerenwerkers zijn een onmisbare schakel in het bereiken van de doelgroep
en het aangaan van een gesprek over wapenbezit en het aandragen van alternatieven.
Ook kunnen jongerenwerkers als rolmodel fungeren voor risicojongeren. Met de inzet van
credible messengers proberen gemeenten gevoelens van onveiligheid, een negatief
toekomstperspectief en onzekerheid bij jongeren in kwetsbare wijken te verminderen.
Kleinere gemeenten hebben niet altijd de capaciteit en expertise om dit soort interventies
in te zetten.

66

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

6. LANDELIJKE ACTIES

In dit hoofdstuk bespreken we de acties in het actieplan wapens en jongeren, waarbij
landelijke initiatief nodig is om de acties op lokaal niveau te kunnen implementeren en
uitvoeren. Het gaat om de volgende acties:
• Actie 11: Versterken juridische betrokkenheid ouders;
• Actie 12: Tegengaan van online-filmpjes met wapens en geweld;
• Actie 13: Direct ingrijpen; en
• Actie 15: Toolbox.
Per actie geven we aan hoe hieraan invulling is gegeven door landelijke partijen, en waar
zij tegenaan lopen in de uitvoering. Daar waar ook op lokaal niveau actie is ondernomen,
benoemen we dit. We eindigen het hoofdstuk met een paragraaf over de borging van de
acties uit het actieplan (Actie 16).
De informatie uit dit hoofdstuk is gebaseerd op de interviews die zijn gehouden met
beleidsmedewerkers in alle 16 gemeenten, beleidsmedewerkers van het ministerie van
JenV, informatie uit de toolbox en relevante beleidsdocumenten.

6.1 Actie 11 - Versterken juridische betrokkenheid ouders
• Het ministerie van JenV verkent de mogelijkheid om ouders wettelijk meer aansprakelijk te
stellen voor het criminele gedrag van hun kind door te onderzoeken of elementen uit de
Engelse aanpak geschikt zijn voor invoering in het Nederlandse recht.

• Het ministerie van JenV inventariseert welke effectieve interventies beschikbaar zijn om
ouders pedagogische vaardigheden te helpen ontwikkelen en zorgt waar nodig voor
doorontwikkeling van deze interventies.

Toelichting
Ouders zijn primair verantwoordelijk voor de opvoeding en ontwikkeling van hun kind.
Vanuit deze opvoedingsplicht zijn ouders medeverantwoordelijk voor het gedrag van hun
kind. Wanneer minderjarigen strafbare feiten plegen, kan dit een aanwijzing zijn dat hun
ouders tekortschieten bij het dragen van ouderlijke verantwoordelijkheid. In het kader van
het actieplan is door het ministerie van JenV een verkenning uitgevoerd van (de
wenselijkheid van) juridische mogelijkheden om nalatige ouders aan te spreken op hun
pedagogische verantwoordelijkheden.1 Behalve het vaker aanspreken van ouders op hun
verantwoordelijkheid is het ook van belang dat zij geholpen worden de juiste pedagogische
vaardigheden aan te leren wanneer het schort aan hun vermogen om die
verantwoordelijkheid te dragen. We beschrijven hier de het proces en de bevindingen van
deze verkenning. Tot op heden is er geen verdere uitbreiding van deze verkenning, of
opvolgende kamerstukken over dit onderwerp.
1

Ministerie van JenV (2021). Jeugdcriminaliteit en opvoeding. Een verkenning van nieuwe grenzen om nalatige
ouders aan te spreken op hun pedagogische verantwoordelijkheden.

Landelijke acties

67

Ouderbetrokkenheid
Al aan de start van het schrijven van het actieplan kwam de rol van ouders/opvoeders in
het tegengaan van crimineel gedrag van jongeren ter sprake.2 Burgemeesters pleitten er
in dit gesprek voor om te inventariseren of en hoe ouders meer betrokken kunnen worden
in het bijsturen van strafbare gedrag van hun kind. De minister geeft hierop aan te
verkennen welke juridische mogelijkheden hiertoe bestaan in het strafrecht of
bestuursrecht.
In het advies uit de verkenning Jeugdcriminaliteit en Opvoeding3 dat de minister in 2021
aan de Kamer aanbood wordt onder meer gesteld dat moet worden ingezet op betere
opvoedingsondersteuning in een vrijwillig kader, zodat (herhaald) crimineel gedrag kan
worden voorkomen. Maatregelen dienen erop gericht te zijn de verantwoordelijkheid van
ouders voor de opvoeding van hun kinderen te vergroten. De reden dat niet alle ouders
hun verantwoordelijkheid nemen kan volgens de minister voortvloeien uit de specifieke
problematiek van ouders zelf, zoals verslaving, psychische problemen, echtscheiding of
gebrekkige pedagogische vaardigheden. Daarnaast kunnen psychiatrische of pedagogische
problemen van de ouders bij de kinderen stress en problemen veroorzaken of tot
mishandeling en verwaarlozing leiden.4

Uitbreiding last onder dwangsom
De last onder dwangsom is een maatregel binnen het bestuursrecht die ook op dit
onderwerp zou kunnen worden toegepast. Hiermee zouden de financiële consequenties
van het gedrag van een jongere voor de ouders worden vergroot. Dit zou een stok achter
de deur zijn om hen ertoe te bewegen strafbaar gedrag van hun kind te voorkomen. De
verwachting is dat een last onder dwangsom die gepaard gaat met een
hulpverleningsaanbod bij opvoedproblemen, bijdraagt aan het voorkomen van recidive.
Hierbij moet vervolgens prudent worden omgegaan met het daadwerkelijk opleggen van
de dwangsom in het geval van meewerkende ouders.
Bestaande civiele aansprakelijkheid van ouders
Wanneer een minderjarig kind een onrechtmatige daad pleegt en daarmee schade
toebrengt aan derden, kunnen ouders hiervoor aansprakelijk worden gesteld. Ouders zijn
altijd risicoaansprakelijk voor kinderen tot 14 jaar. Bij kinderen van 14 en 15 jaar zijn zij
eveneens aansprakelijk, tenzij ouders kunnen aantonen dat hun geen enkel verwijt treft
over de gedraging van het kind (artikel 6:169 lid 2 BW). Kinderen van 16 en 17 jaar zijn
zelf aansprakelijk, hun ouders niet. De minister wil de risicoaansprakelijkheid die nu voor
kinderen tot 14 jaar geldt, uitbreiden naar kinderen van 14 en 15 jaar. Daarnaast kunnen
ouders ook aansprakelijk gesteld worden voor schade die hun kind van 16 en 17 jaar
veroorzaakt. Deze schuldaansprakelijkheid is niet mogelijk wanneer zij kunnen aantonen
dat zij het gedrag van hun kind niet konden voorkomen. De verhaalsmogelijkheid van
slachtoffers wordt zo eveneens verruimd (neveneffect).

2
3

4

Kamerstukken II, 2019-2020, 28 741, nr. 77.
Kamerstukken II, 2020-2021, 28 741, nr. 79.

Haxe, I., J. Holdorp en A. Wolzak (2015). Emotionele en pedagogische verwaarlozing, NJI, Utrecht.

68

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Overige dwingende vormen van ouderbetrokkenheid
Bij ouders die niet te bewegen zijn tot vrijwillige medewerking kan als het kind ernstig in
zijn ontwikkeling wordt bedreigd, het opleggen van civiele kinderbeschermingsmaatregelen in het belang van het kind nodig zijn. Binnen een ondertoezichtstelling bestaat
de mogelijkheid van een schriftelijke aanwijzing door de gecertificeerde instelling en de
eventuele bekrachtiging door de kinderrechter waarmee nadere regels over de verzorging
en opvoeding van het kind afdwingbaar zijn. Maar ook een dergelijke aanwijzing biedt geen
ongelimiteerde mogelijkheden. De ondertoezichtstelling richt zich primair op het
wegnemen van de bedreigende situatie voor het kind en dus in beginsel niet primair op de
ouders. Volgens de minister ontbreken zowel in het civiel recht als in het strafrecht
mogelijkheden om ouders te dwingen tot medewerking aan hulp en ondersteuning en zich
aan bepaalde voorwaarden te houden die de opvoeding van het kind ten goede komen,
zoals het stellen van regels en het toezicht houden op de naleving daarvan door het kind.

Uitbreiden wettelijk instrumentarium
De minister wil het juridische instrumentarium uitbreiden met meer dwingende
mogelijkheden om onwillige of dwarse ouders op hun verantwoordelijkheid aan te kunnen
spreken. De minister benadrukt dat deze wetgeving niet gericht is op ouders die in het
geheel niet in staat zijn hun kinderen op te voeden of zelfs afwijzend of vijandig tegenover
hun kind staan. Ook is er geen sprake van een wettelijk instrumentarium wanneer ouders
vrijwillig meewerken en het wapengebruik van hun kind willen terugdringen.
Het stellen van regels om toezicht te houden op de minderjarige kan vormgegeven worden
via bijzondere voorwaarden bij een voorwaardelijke veroordeling van het kind. Door bij
deze bijzondere voorwaarden ouders te verplichten medewerking te verlenen aan het
toezicht op de naleving, wordt beoogd de gedragsverandering bij de jongere te stimuleren.
Door de ouder medeverantwoordelijk te maken voor de naleving van de opgelegde
bijzondere voorwaarden is de verwachting dat de kans op herhaling van het strafbare
gedrag wordt beperkt. Daarnaast zou via deze voorwaarden volgens de minister moeten
worden ingezet op het verbeteren van de opvoedingssituatie door de verplichte deelname,
ook van de ouders, aan interventies die zijn gericht op het gezin of het systeem waarin de
jeugdige opgroeit. Dit kader van gerichte voorwaarden waaraan naast de jongere ook de
ouders zich dienen te houden, is nog niet in wetgeving vastgelegd.

Resultaat
De kamerbrief van minister Dekker die in deze paragraaf wordt beschreven heeft geen tot
op heden geen navolging gekregen. Het juridisch instrumentarium is nog niet uitgebreid.
Ondanks dat deze actie op landelijk niveau niet is gerealiseerd, hebben een aantal
gemeenten (Rotterdam, Capelle aan den IJssel, Nissewaard, Groningen en Almere) op
lokaal niveau actie genomen om de (juridische) betrokkenheid van ouders te versterken
door hen te wijzen op hun verantwoordelijkheid. Zwaardere maatregelen als een last onder
dwangsom wordt zeer beperkt toegepast, slechts twee gemeenten hebben hier ervaring
mee. Andere gemeenten zijn van mening dat een last onder dwangsom een onevenredige
druk legt op economisch kwetsbare ouders. Hierbij wordt betwijfeld of maatregelen in een
bestuurs- of strafrechtelijk kader de juiste is om nalatige ouders te bereiken en tot actie
te bewegen. Zij willen met ouders samenwerken, en verwachten dat met opgelegde

Landelijke acties

69

maatregelen ouders zich gestigmatiseerd voelen en juist meer in verzet gaan.

Jeugdcriminaliteit is bovendien meestal niet het enige probleem in deze gezinnen. Vaak
zou het gaan om gezinnen in achterstandssituaties, die vaak in armoede leven met een
alleenstaande ouder die niet altijd thuis kan zijn om kinderen op te vangen. In enkele
gemeenten geven ze er de voorkeur aan na te gaan welke steun deze ouders nodig hebben
in plaats van ze te straffen voor het gedrag van hun kind.
Het betrekken van ouders – lokale inspanningen
Om handvatten te bieden en de betrokkenheid te vergroten zetten gemeenten diverse
maatregelen in. De helft van de gemeenten geeft aan hierop in te zetten.
Lokale maatregelen op grond van wetgeving
• In Capelle a/d IJssel wordt de keuze voor het inzetten van een dwangsom als maatwerk
gezien. Ouders die hun verantwoordelijkheid in de opvoeding van hun kind aantoonbaar niet
oppakken, lopen het risico op een dwangsom. Er dient in dat geval sprake te zijn van een
directe relatie tussen het gepleegde delict en de opgelegde dwangsom, die ouders direct
financieel treft. De afweging die de gemeente hierbij maakt is welk bedrag de ontvanger zich
kan veroorloven voor de dwangsom. Het betreft een pilot die nog verder moet worden
uitgewerkt.
• Ook in Rotterdam wordt gebruik gemaakt van een last onder dwangsom als stok achter de
deur voor ouders om verantwoordelijkheid te nemen voor het delinquente gedrag van hun
kind. De last onder dwangsom is momenteel nog niet opgenomen in de APV en wordt nog
geëvalueerd. In een burgermeesterbrief aan de raad wordt geadviseerd om een dwangsom
van € 2.500 te hanteren. Dit zou in verhouding staan tot de begane overtreding en tevens
een afschrikkend effect hebben. Gezien het kleine aantal opgelegde dwangsommen voor
messenbezit en het feit dat deze relatief kortgeleden zijn opgelegd, is er volgens de gemeente
nog onvoldoende te zeggen in hoeverre dit bijdraagt aan de gewenste gedragsverandering.
Lokale maatregelen op vrijwillige basis
• In drie gemeenten (Rotterdam, Capelle a/d IJssel en Almere) wordt een brief namens de
burgemeester overhandigd aan de ouders, waarop een gesprek kan volgen. In dit gesprek
worden ouders actief doorverwezen naar hulpverlening zoals opvoedondersteuning. Deze
hulpverlening is vrijwillig en kan in de meeste gevallen niet gedwongen worden opgelegd aan
ouders.
• In Nissewaard vinden huisbezoeken plaats na het aantreffen van een mes bij een jongeren.
• In Groningen worden ouders na een incident uitgenodigd voor een persoonlijk gesprek, en is
er een gespreksleidraad opgesteld voor ouders waarin kort de situatie met betrekking tot hun
kind uitgelegd wordt, wat de motieven zijn van jongeren om wapens te dragen, wat de invloed
is vanuit drillrap en de sociale omgeving van de jongeren, en hoe ouders het gesprek kunnen
aangaan met hun kind. Door ouders op deze wijze te stimuleren na een incident met een mes
hierover een gesprek te voeren met hun kind, kan de doelgroep van het actieplan, jongeren
die wapens dragen, direct worden aangesproken.

70

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

6.2 Actie 12 – Tegengaan online filmpjes met wapens en geweld
•
•

•

•

Politie surveilleert in het kader van haar opsporingstaak actief op internet en laat waar
mogelijk illegale content verwijderen waarbij sprake is van haat zaaien en opruiing.
Het ministerie van JenV bespreekt met internet-hostingbedrijven e.d. de mogelijkheden om
beelden en overige strafbare content met illegaal wapenbezit voor het publiek
ontoegankelijk te maken.
Het ministerie van JenV onderzoekt de mogelijkheden voor het traceren van communicatie
in besloten groepen op het internet waarbij berichten worden uitgewisseld die op zichzelf
niet strafbaar zijn, maar die mogelijk wel leiden tot een verstoring van de fysieke openbare
orde.
Het ministerie van JenV zet zich in voor verruiming van de juridische mogelijkheden tot het
verwijderen van online berichten die strafbare uitingen bevatten.

Toelichting
Filmpjes waarin wapens en geweldpleging verheerlijkt worden, lijken een toenemende
invloed uit te oefenen op jongeren om (illegale) wapens te dragen. Dit is vooral aan de
orde in drillrap videoclips van gemaskerde jongeren die anderen beledigen en bedreigen,
zwaaien met messen, geld en geweren en het criminele leven romantiseren. In sommige
clips worden rechtstreekse bedreigingen geuit tegen rivaliserende groepen. Daarmee wordt
een strafrechtelijke grens overschreden.

Uitvoering
Het Rijk heeft informatie over de mogelijkheden om online-berichten te verwijderen en
ontoegankelijk te maken opgenomen in de CCV-toolbox. Hierin kunnen gemeenten
bekijken wat gedaan kan worden wanneer er online content is die zij willen verwijderen.
Ook heeft het Rijk in 2021 een haalbaarheidsonderzoek laten doen over het inrichten van
een meldpunt online openbare orde content (MOOC) door NL Confidential. Dit onderzoek
heeft een beeld geschetst van de voorwaarden (tijd, capaciteit en geld) voor het inrichten
van een meldpunt. Daarbij is er een onderzoek gaande door ProCoM in opdracht van het
Rijk. Dit onderzoek bekijkt het draagvlak en behoefte onder gemeenten voor een dergelijk
meldpunt.
Tegengaan online filmpjes – lokale inspanningen
De gemeente Den Haag gaf aan dat de politie actief op internet surveilleert en waar mogelijk de
content laat verwijderen wanneer er sprake is van haat zaaien en opruiing. Den Haag dringt aan
bij JenV om filmpjes op sociale media te verwijderen wanneer sprake is van wapenbezit of het
verheerlijken of oproepen tot geweld.
Meerdere gemeenten (Almere, Amsterdam, Den Haag, Leidschendam-Voorburg, Nissewaard)
monitoren de jeugd in hun gemeente online. Almere bijvoorbeeld heeft voor het online toezicht
speciale digitale jeugdagenten. Deze agenten hebben aandacht voor filmpjes waarin wapens
worden getoond. In Amsterdam is een pilot gestart om online groepsprocessen te monitoren en
indien nodig in actie te komen bij dreigende situaties online die kunnen leiden tot wapengeweld
op straat.

Landelijke acties

71

Een overige actie die ingezet wordt in Breda is het begeleiden van jongeren die zich willen uiten
door middel van drillrap. Deze jongeren worden in een muziekstudio begeleid door pedagogisch
medewerkers zodat zij zich kunnen ontwikkelen in muziek en creativiteit. De medewerkers zijn
alert op de opruiende werking die drillrap kan hebben. Dit is een preventieve vorm van het
tegengaan van onlinefilmpjes.

Knelpunten
Bij het bestrijden van onlinefilmpjes die wapens en geweld bevatten worden een aantal
knelpunten genoemd. De voornaamste is een gebrek aan capaciteit bij de politie. Dit geluid
komt met name uit de gemeenten Den Haag en Rotterdam. Daarnaast zegt de gemeente
Den Haag dat er geen duidelijke scheidslijn loopt tussen drillrap als kunstvorm en de
uitingen van mogelijk strafbaar gedrag. Ook benoemt deze gemeente dat de verwijderde
filmpjes vaak elders op het internet weer snel terug te vinden.
Wat het tegengaan van onlinefilmpjes ook bemoeilijkt is dat berichten in een besloten
groep op het internet niet altijd strafbaar zijn. Dit kunnen echter wel berichten zijn die
leiden tot openbare ordeproblemen in de fysieke wereld. In enkele gemeenten werd
opgemerkt dat het tegengaan van onlinefilmpjes de verantwoordelijkheid is van het
ministerie, of dat de gemeente ‘wacht’ op landelijke wetgeving hieromtrent.
Rotterdam wilde een bestand aanleggen van meldingen van professionals die content
aantreffen die gewelddadig is, opruiend, of die de gebruikersrichtlijnen overtreedt. Dit
bleek lastig doordat het door diverse professionals geregistreerd moet worden, doordat
meldingen dagelijks binnenstromen en er ook een vervolg aan moet kunnen worden
gegeven. Ook dat vraagt menskracht. Daarbij komt nog dat het verwijderen van content
op sociale media moeizaam verloopt, doordat de mediaplatforms verschillen in hun wijze
van het afhandelen van meldingen.

6.3 Actie 13 – Direct ingrijpen
•

•

•

Het ministerie van JenV stelt in samenspraak met Politie, OM, Raad voor de
Kinderbescherming, Jeugdreclassering en Jeugdzorg een escalatieladder op voor het
optreden bij geconstateerde strafbare gedragingen.
Bij het opstellen van de escalatieladder worden tevens de onevenwichtigheid en knelpunten
betrokken die zich in de praktijk mogelijk voordoen bij het toepassen van het strafrechtelijke
en bestuursrechtelijke kader en de (pedagogische) interventies die ingezet kunnen worden.
Daarbij wordt tevens de vraag betrokken of het huidige juridische instrumentarium volstaat.

Toelichting
In het optreden tegen wapenbezit en -gebruik is het volgens het actieplan wapens en
jongeren van belang continue te komen met een reactie op maat, die herhaling voorkomt.

Uitvoering
Het ministerie van JenV heeft, in samenspraak met relevante partners in de keten, een
‘escalatieladder’ opgesteld voor het strafrechtelijk en bestuursrechtelijk optreden bij

72

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

specifieke wapendelicten. Deze ladder gaat ook in op nazorg en de interventies vanuit
onder meer de Jeugdreclassering die zich richt op criminogene factoren, gezinspatronen
en andere onderliggende problematiek. Voor verschillende interventies is een
escalatieladder opgesteld, een stappenplan van signalering tot nazorg, waarin staat welke
partijen bij een incident betrokken kunnen worden en wat zij voor de jongere kunnen doen.
Alle gemeenten geven aan bekend te zijn met de interventiematrix. Wel werd aangegeven
dat er vaak al een goed beeld bestond van de mogelijkheden, rollen en
verantwoordelijkheden van alle betrokken partners in hun gemeente.
Lokale invulling
• In het project Straatkracht in Amsterdam worden jongeren die dreigen in het criminele circuit
terecht te komen intensief begeleid door jeugdreclassering en ketenpartners. Hierbij ligt de
focus op het zoeken naar toekomstperspectief buiten de criminaliteit.
• In Barendrecht en Ridderkerk wordt gewerkt met een Integrale Persoonsgerichte Aanpak
Onderwijs (IPAO), een bijzondere persoonsgerichte aanpak. Het onderscheidend karakter van
de IPAO is volgens deze gemeenten dat samen met de VO-scholen, politie, handhaving,
jongerenwerk en Halt jongeren die op school zitten en nog geen justitieel kader hebben een
persoonlijk begeleidingsplan krijgen. Er is bij deze aanpak afstemming met de regisseur jeugd
en veiligheid, de school en andere ketenpartners die worden ingezet in een interventietraject
die wordt gekenmerkt door coaching. De interventies zijn gericht op het onderwijs dat de
leerling volgt, op zijn woonomgeving en op de eventuele hulpverlening die er al is. Het
onderscheid tussen de ‘reguliere’ persoonsgebonden aanpak en de IPAO is het kader
waarbinnen de aanpak plaatsvindt: de IPAO is vrijwillig, terwijl in de PGA-casuïstiek wordt
behandeld van jongeren die een traject bij Halt hebben lopen, in beeld zijn bij Leerplicht of
een justitieel kader hebben.

6.4 Actie 15 - Toolbox
Het ministerie van JenV en CCV ontwikkelen en onderhouden in samenspraak met de bij dit
actieplan betrokken partners een toolbox met informatie en best practices van instrumenten om
wapenbezit en geweld met wapens tegen te gaan.

Toelichting
In de toolbox op de website van het CCV staan de acties van het actieplan beschreven met
handleidingen en overige informatie over hoe deze acties kunnen worden uitgevoerd. Hier
kunnen de betrokken partners - de gemeenten, ondernemers, scholen, horeca,
jongerenwerk, politie, OM, Halt en overige organisaties die zich bezighouden met zorg voor
de jeugd en jeugdcriminaliteit – voorbeelden uit putten. Op de website worden specifieke
maatregelen beschreven die kunnen worden overgenomen. Daarnaast is er een overzicht
van praktijkvoorbeelden die door betrokken partners kan worden aangevuld met hun eigen
beleidsplan, praktijkvoorbeeld of campagne tegen wapens.

Gebruik van de toolbox
Vrijwel alle gemeenten zijn tevreden over de Wapens en jongeren toolbox op de website
van de CCV. Vooral de kleine en middelgrote gemeenten maken veel gebruik van deze
toolbox, met name om snel een overzicht te krijgen van de mogelijke maatregelen die ze
Landelijke acties

73

kunnen nemen bij een specifieke actie. In deze gemeenten zit vaak een ambtenaar op het
dossier, die bovendien beperkt tijd heeft om aan het actieplan te besteden. De toolbox is
een handig hulpmiddel om in korte tijd een overzicht te krijgen van de mogelijkheden.
Daarnaast melden gemeenten dat de toolbox bijdraagt aan de geloofwaardigheid en het
vertrouwen in het beleid. Bij het opstellen van een lokaal actieplan hebben gemeenten
vaak gebruik gemaakt van de toolbox. Zij halen er maatregelen uit waarvan zij verwachten
dat die goed passen bij het bestaand beleid in hun gemeente. Bovendien vergroot het feit
dat meerdere gemeenten ergens op inzetten het draagvlak voor een maatregel; met name
de best practices dragen bij aan de geloofwaardigheid richting de raad en de burgemeester.
Daarnaast zou het burgemeesters motiveren elkaar meer aan te spreken op het onderwerp
wapens en jongeren. Een gemeente merkt op dat naar aanleiding van het actieplan een
gesprek tot stand kwam tussen de burgemeester en die van een buurgemeente en dat dit
de samenwerking heeft gestimuleerd. Er is meer overleg op specifieke casussen en
afstemming in de aanpak. Waar voorheen vooral ambtenaren in verschillende gemeenten
contact met elkaar hadden vinden burgemeesters elkaar nu ook op dit thema. De
communicatie, informatiedeling en samenwerking tussen gemeenten zouden hierdoor zijn
verbeterd.

Grote en kleine gemeenten
Ook gemeenten die later zijn aangesloten aan het actieplan zoals Capelle a/d IJssel en
Leidschendam-Voorburg konden veel inspiratie uit de toolbox halen. In Capelle a/d IJssel
was de toolbox een kapstok waaruit het beleid voor wapens en jongeren in de gemeente
is ontwikkeld. Dit scheelde hen volgens de geïnterviewde ambtenaren veel tijd, middelen
en onderzoek.
Grotere gemeenten die al langer met de problematiek van wapengebruik onder jongeren
kampen, zeggen minder uit de toolbox te halen. In deze gemeenten is vaak al meer
ervaring met de in de actieplannen voorgestelde maatregelen en zij beschikken ook over
meer ambtenaren en capaciteit om het probleem aan te pakken. In de gemeenten
Amsterdam, Rotterdam en Den Haag zijn ook meer steekincidenten, grotere aantallen
jongeren die er bij zijn betrokken en speelt het probleem ook al langer. In kleinere
gemeenten zijn het vaak enkele, zeer heftige incidenten geweest die het onderwerp op de
bestuurlijke agenda hebben gezet. Wel delen de grote(re) gemeenten hun ervaringen in
de toolbox. Zij leveren voorbeelden van maatregelen en de resultaten van door hen
uitgevoerde onderzoeken aan de toolbox. Zo heeft Rotterdam bijvoorbeeld twee
onderzoeken laten uitvoeren door de Erasmus Universiteit naar de relatie tussen drillrap
en steekincidenten en naar de houding van jongeren tegenover het dragen van
steekwapens in Rotterdam. Deze onderzoeken zijn in de toolbox gezet en door veel
gemeenten gelezen en gebruikt voor het krijgen van een beter begrip van de leefwereld
van jongeren. Ook hebben de gemeenten Rotterdam en Amsterdam onderzoek gedaan
naar de effecten van inleveracties en de Drop je knife-campagne. Deze onderzoeken wezen
uit dat de campagne niet zou aansluiten bij de belevingswereld van jongeren. Gemeenten
blijken tevreden over de toolbox. De voorbeelden leiden tot meer onderling contact en
versterken het netwerk van de uitvoerders van het actieplan.

74

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

6.5 Actie 16 - Borging actieplan
Niet van alle gemeenten hebben we een duidelijk antwoord gekregen op de vraag hoe de
acties in gemeenten zijn of worden geborgd. Veel gemeenten geven aan nog niet aan
borging te zijn toegekomen. Ook gaven gemeenten aan te wachten op duidelijkheid vanuit
het ministerie van JenV; wanneer het ministerie een vervolg geeft aan het actieplan heeft
dit uiteraard gevolgen voor de deelnemende gemeenten. Het actieplan kende een beperkte
looptijd en zou eenmalig zijn. Niet in alle gemeenten is de financiering voor een vervolg
van de maatregelen al geregeld.
Wel is duidelijk dat het onderwerp wapens en jongeren de aandacht van gemeenten blijft
houden. Wapens zijn in veel gemeenten onderdeel geworden van de straatcultuur onder
jongeren. De verwachting van gemeenten is dat het onderwerp de komende jaren om
blijvende inzet vraagt. Meerdere gemeenten hebben bijvoorbeeld in hun opdracht aan het
jongerenwerk opgenomen dat er structureel aandacht moet worden besteed aan
messenbezit. Ook maatregelen die onderdeel zijn van eerder in gang gezet beleid, met
name de groepsgerichte en individuele aanpakken (waar ook jongeren instromen vanwege
wapenbezit) worden vaak gecontinueerd.
De verwachting in veel gemeenten is verder dat zij de wapeninleveracties blijven
organiseren de komende jaren. Ondanks dat de feitelijke resultaten soms tegenvallen,
worden de aandacht die het genereert en de bewustwording als een belangrijke opbrengst
beschouwd. Ook andere acties gericht op bewustwording, zoals voorlichtingslessen op
scholen door Halt zullen naar verwachting uitgevoerd blijven worden. Sommige gemeenten
willen met scholen in gesprek over het schoolveiligheidsprogramma waarin ook
messenbezit onderdeel van dient te worden. Een enkele gemeente wil de lessen uitbreiden
naar het MBO.
Een enkele gemeente wijst erop dat zij veel jeugd hebben en dat de jeugdcriminaliteit
ondanks de dalende landelijke trend in hun gemeente waarschijnlijk niet of minder zal
afnemen. Het is bovendien geen geïsoleerd onderwerp. Gerelateerde onderwerpen zijn
vuurwapenbezit, drugshandel, jonge aanwas, mensenhandel, et cetera. Er is sprake van
overlap in doelgroepen, in risicojongeren en doorgroeiers. Risicojongeren worden bij jonge
aanwas als kwetsbare jongeren gezien waarvan criminelen misbruik maken, maar zij
dragen wellicht ook wapens. In nieuwe lokale actieplannen zal daar ook aandacht aan
moeten worden besteed. Sommige gemeenten hopen voor een brede aanpak op jongeren
op gelden uit de aanpak van ondermijning of uit het programma gezag en autoriteit.
Tenslotte merken enkele gemeenten op dat zij een of meer maatregelen (waarschijnlijk)
niet langer zullen uitvoeren. De meeste discussie is rond wapeninleveractie. Sommige
gemeenten vinden de kosten van het organiseren van de actie niet opwegen tegen de
beperkte opbrengsten aan ingeleverde wapens. Daar komt nog bij dat als gevolg van de
inleveracties de indruk bij jongeren versterkt wordt dat wapenbezit normaal is. Ondanks
dat zijn er gemeenten die dat op de koop toenemen zij ook meerwaarde zien in het op
gang brengen van een gesprek over wapenbezit. Dat geldt ook voor de
bewustwordingscampagne waarmee de norm wordt gesteld dat wapenbezit en
wapengebruik nooit normaal is. De campagne die ook gericht is op ouders, jongere
Landelijke acties

75

kinderen en de wijdere omgeving van wapenbezittende jongeren stimuleert het
maatschappelijk debat. Daar wordt in veel gemeenten de meerwaarde van onderkend.

6.6 Resumé
De landelijke acties zijn voornamelijk uitgevoerd door het Rijk. Hierbij hebben gemeenten
de landelijke acties soms op lokaal niveau versterkt. Zoals het tegengaan van verkoop aan
minderjarige en het direct ingrijpen. Ook is de borging en het invullen van de toolbox
voornamelijk gedaan door de gemeenten. Veel gemeenten konden hun aanpak tegen
wapens en jongeren niet volledig uitvoeren omdat ze daarvoor moesten wachten op de
uitvoering van de actiepunten door het Rijk. Dit was bijvoorbeeld het geval in het
tegengaan van online filmpjes.
Ook kon de capaciteit niet in elke gemeente vergroot worden waardoor lastig dat er veel
van de gemeenten werd verwacht zonder alle mogelijkheden om de capaciteit te vergroten.

Versterken juridische instrumentarium
Er is vanuit het Rijk een brief geschreven over de mogelijkheden van het uitbreiden van
het wettelijk instrumentarium. Hierbij is er gekeken naar de verschillende situaties waarin
een last onder dwangsom baat zou hebben, en wanneer dit onnodig en schadelijk zou zijn
voor het gezin van de risicojongere. Deze wetswijziging is nog niet doorgevoerd.
Op lokaal niveau, worden in een aantal gemeenten ouders op verschillende manieren
betrokken bij de wapenproblematiek onder jongeren. In twee gemeenten wordt
geëxperimenteerd met de last onder dwangsom in uitzonderlijke gevallen. Daarnaast wordt
er informatie verspreid en ouderavonden georganiseerd. Toch leunen de meeste acties van
gemeenten op de welwillendheid van ouders, en schuwen gemeenten over het algemeen
het inzetten van een last onder dwangsom.
Ook het verwijderen van online filmpjes heeft niet veel concrete navolging in de vorm van
een wetswijziging gehad. Wel zijn er verschillende onderzoeken aangevraagd naar de vorm
en effectiviteit van een dergelijke wetswijziging.
Wetswijzigingen zijn een langdurig bureaucratisch proces dat niet zomaar versneld kan
worden. Het actieplan is grotendeels onafhankelijk van de relevante wetswijzigingen
uitvoerbaar. In sommige gevallen hebben de gemeenten zelf de acties opgepakt die door
een wetswijziging zouden worden voltooid.

Landelijk ondersteunde acties
Op landelijk niveau zijn ook een aantal acties ingezet die de gemeenten ondersteunen in
het uitvoeren van het actieplan. De toolbox en escalatieladder is door het Rijk opgezet met
als doel de gemeenten te ondersteunen bij de verschillende acties van het actieplan.
Voornamelijk de toolbox is veelvuldig gebruikt door de gemeenten. Hierbij hebben kleinere
gemeenten kunnen profiteren van de kennis en ervaring van grotere gemeenten die al
langer met deze problematiek kampen. De kleinere gemeenten konden de toolbox
gebruiken als kapstok voor hun eigen beleid over wapens en jongeren. Deze toolbox werd
als erg positief ervaren door de gemeenten.
76

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

7. RESULTATEN ACTIEPLAN

Het actieplan wapens en jongeren heeft tot doel het wapenbezit en wapengebruik, in het
bijzonder van steekwapens, onder jongeren te verminderen. Primair gaat het om jongeren
tot en met 17 jaar. Bij een deel van de acties zijn ook jongvolwassenen in de leeftijdsgroep
18 tot en met 22 jaar meegenomen. Met de acties willen de bij het actieplan betrokken
partijen vooral de jongeren bereiken die wapens bezitten en de risicojongeren die vatbaar
zijn voor wapenbezit. Jongeren die geen wapens bezitten, maar wel tot de sociale
omgeving behoren van wapendragende en jongeren met risico’s op wapenbezit behoren
ook tot de doelgroep van het actieplan, evenals de ouders en andere voor wapenbezittende
jongeren belangrijke personen.
De doelen van het actieplan zijn het verminderen van het aantal door jongeren gepleegde
wapenincidenten en het inleveren van wapens door jongeren. Om deze doelen te behalen
zullen jongeren die wapens dragen daadwerkelijk moeten worden bereikt. Jongeren
moeten vervolgens door de acties bewogen worden hun wapens in te leveren of af te zien
van het dragen van wapens. Het bereiken van wapendragende jongeren kan ook indirect
via vrienden, ouders of andere belangrijke personen in hun sociale omgeving.
Om deze doelen te bereiken zijn in het actieplan drie typen acties uitgewerkt: preventieve,
proactieve en repressieve acties. Deze acties beogen op verschillende niveaus van het
gedrag van jongeren in te grijpen. De preventieve acties moeten voorkomen dat kwetsbare
jongeren wapens gaan dragen, de proactieve maatregelen dienen te beletten dat jongeren
die wapens hebben ze mee naar school of mee op straat nemen en er geweld mee plegen,
en de repressieve maatregelen dienen met juridische maatregelen het dragen van wapens
te straffen of te ontmoedigen.
Hoewel jongeren door elke maatregel bereikt kunnen worden blijft het voor de gemeenten
de vraag of de doelgroep daadwerkelijk is bereikt met de maatregelen. En wanneer de
doelgroep is bereikt, heeft dit er dan toe geleid dat jongeren geen wapens meer dragen,
en vervolgens tot minder wapengeweld? Met andere woorden, jongeren kunnen in
aanraking zijn gekomen met de maatregelen, maar hebben zij de boodschap echt tot zich
genomen en heeft dit tot een gedragsverandering geleid.

Behaalde resultaten
In voorgaande hoofdstukken hebben we uitvoerig beschreven hoe de maatregelen uit het
actieplan door de deelnemende partijen zijn vertaald in concrete activiteiten op lokaal en
nationaal niveau. Tevens hebben we per actie beschreven welke activiteiten daadwerkelijk
onder het actieplan zijn uitgevoerd in de periode november 2020 - oktober 2022. In dit
hoofdstuk gaan we in op de behaalde resultaten van het actieplan. Vanwege de korte
looptijd van het actieplan en het ontbreken van een nulmeting kunnen we de resultaten
van de door gemeenten uitgevoerde activiteiten niet naast ontwikkelingen in het aantal
steekincidenten leggen. Wel zijn we nagegaan welke set aan maatregelen gemeenten
hebben ingezet, hoe de samenwerking bij de uitvoering ervan is ervaren, en welke
Resultaten actieplan

77

knelpunten en eventuele neveneffecten zich hebben voorgedaan. Daarnaast gaan we kort
in op de beschikbare cijfers over wapenbezit en steekincidenten in enkele aan het actieplan
deelnemende gemeenten.

7.1 Uitvoering lokale actieplannen
Gemeenten hebben niet altijd alle 16 acties uit het actieplan uitgevoerd. In deze paragraaf
gaan we in op de mix aan maatregelen die in gemeenten zijn uitgevoerd, de acties die niet
zijn uitgevoerd en de redenen waarom acties wel of niet zijn uitgevoerd.

Overeenkomsten en verschillen
De acties waaraan de organisaties die zijn betrokken bij het opstellen van het actieplan
zich hebben gecommitteerd zijn in de 16 onderzochte gemeenten uitgevoerd (tabel 7.1).
Drie van deze vier verplichte acties zijn in alle gemeenten uitgevoerd. Over de
voorlichtingslessen van Halt is in hoofdstuk vier al opgemerkt dat dit door alle gemeenten
aan scholen is aangeboden maar dat in enkele gemeenten scholen hiervan (nog) geen
gebruik hebben gemaakt. De actie met betrekking tot risicosignalering is in de meeste
gemeenten uitgevoerd in combinatie met het versterken van zicht op jeugd. In enkele
gemeenten is opgemerkt dat er wordt gewerkt aan het verbeteren van het zicht op
jongeren die wapens dragen, maar dat vroegtijdig ingrijpen bij het constateren van
wapenbezit niet of onvoldoende is gerealiseerd. In deze gemeenten is niet altijd bij alle
betrokken partijen duidelijk welke procedure er dient te worden gevolgd wanneer bij een
jongere een wapen is aangetroffen. In sommige gemeenten ontbreekt er een aanpak voor
een specifieke categorie jongeren, bijvoorbeeld jongeren onder de 15 jaar.
Tabel 7.1 Overzicht van uitgevoerde maatregelen per gemeente (0=niet uitgevoerd; 1=uitgevoerd)
Verplichte acties

Overige lokale acties

Landelijke acties

Lessen Wapen Zicht Risico Camp WegVerkoop Kluis Wapen- Preven
Halt/
inlever op
signa agne nemen minder jes
controle tief
OM
actie
jeugd lering
onveilig- jarigen contr horeca fouiller
heidsgeole
en
voelens

Almere
Amsterdam
Barendrecht
en Ridderkerk
Breda
Capelle a/d
IJssel
Den Haag
Groningen
Haarlemmermeer
LeidschendamVoorburg
Nissewaard
Rotterdam
Smallingerland
Utrecht
Zaanstad
Zoetermeer

Verst Betrok Tegen
erken kengaan
conta heid
filmpcten ouders jes

Direct Tool Boringrij box ging
pen

01
1
1

1
1
1

1
1
1

1
1
0

1
1
1

0
1
1

1
1
1

1
1
1

1
1
0

0
1
1

1
1
1

0
0
0

0
0
0

1
1
1

1
1
1

1
1
0

1
1

1
1

1
1

0
1

1
1

1
1

0
0

1
1

1
0

0
1

1
1

0
1

0
0

1
1

1
1

0
0

1
1
1

1
1
1

1
1
1

1
1
1

1
1
1

0
0
1

1
0
0

1
1
0

1
1
0

0
0
0

1
1
1

0
0
0

1
0
0

1
1
1

1
1
1

0
1
0

1

1

1

1

1

1

1

1

0

0

1

0

0

1

1

0

1
1
1
1
1
1

1
1
1
1
1
1

1
1
1
1
1
1

1
1
0
0
0
1

1
1
1
1
1
1

0
1
1
0
1
0

-2
-2
0
0
1
0

1
1
0
1
1
1

0
1
1
0
0
1

1
1
1
0
1
0

0
1
1
1
1
1

0
1
0
0
0
0

0
0
0
0
0
0

1
1
1
1
1
1

1
1
1
1
1
1

0
0
0
1
1
0

1. Lessen zijn gegeven door een lokale organisatie, niet door Halt; 2. Onduidelijk of lokale winkeliers daadwerkelijk zijn
bezocht.

78

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Bij de overige lokale maatregelen zien we dat enkele maatregelen in (vrijwel) alle
onderzochte gemeenten zijn uitgevoerd, terwijl er in deze categorie ook maatregelen zijn
die in ongeveer de helft van de gemeenten zijn uitgevoerd. Een belangrijke reden hiervoor
is dat gemeenten verschillen in de mate waarin ze voor de invoering van het actieplan al
maatregelen geïmplementeerd hadden, bijvoorbeeld omdat ze voor 2020 reeds een eigen
aanpak tegen wapenbezit onder jongeren hadden ontwikkeld. Dit geldt vooral voor de grote
gemeenten. Een opsteller van het actieplan heeft opgemerkt dat er in de ontwerpfase
vooral meer preventieve maatregelen in het actieplan waren opgenomen. In het overleg
met de gemeenten en betrokken organisaties is ervoor gekozen een deel van deze acties
niet in het plan op te nemen.
Aan het plan zijn in de opstelfase maatregelen toegevoegd die in sommige gemeenten al
werden uitgevoerd, zoals kluisjescontroles op scholen, preventief fouilleren en
wapencontroles in de horeca. Niet alle gemeenten hebben ervoor gekozen deze
maatregelen uit te voeren. Sommige gemeenten hebben ervan afgezien omdat deze
maatregelen bestuurlijk of politiek niet haalbaar bleken te zijn. Dat geldt met name voor
preventief fouilleren. In meer dan de helft van de gemeenten is deze actie niet uitgevoerd,
onder meer omdat er niet altijd een veiligheidsrisicogebied aan te wijzen is. Het komt ook
voor dat een gemeente afziet van een actie deze niet relevant is; in enkele gemeenten is
bijvoorbeeld opgemerkt dat er geen uitgaansgelegenheden zijn die door jongeren worden
bezocht. Om die reden hebben er geen wapencontroles in de horeca plaatsgevonden. Een
andere reden voor het niet uitvoeren van acties is het later aansluiten bij het actieplan. In
deze gemeenten blijkt (nog) niet met de uitvoering van alle acties te zijn gestart.
Verder is er een categorie acties waarvan gemeenten zeggen af te wachten welke landelijke
maatregelen er worden genomen of welke benodigde instrumenten landelijk beschikbaar
komen om de actie te kunnen uitvoeren. Dit geldt met name voor de acties 4. Verkoop van
wapens aan minderjarigen en 11. Versterken juridische betrokkenheid van ouders. Deze
acties zijn in minder dan de helft van de gemeenten uitgevoerd. Verder geven gemeenten
aan dat sommige maatregelen specialistische kennis vereisen die niet in hun gemeente
beschikbaar is. Dat geldt met name voor actie 12. Tegengaan van onlinefilmpjes. Hoewel
meerder gemeenten online actief zijn en jongeren volgen, bijvoorbeeld om op de hoogte
te zijn van een fysiek treffen van rivaliserende groepen, krijgt het offline halen van haat
zaaiende filmpjes minder aandacht. Gemeenten redeneren doorgaans dat dit een druppel
op de gloeiende plaat is, omdat filmpjes vaak zeer snel weer online verschijnen.

Effectiviteit maatregelen
Voorafgaand aan het opstellen van het actieplan heeft een beperkte probleemanalyse
plaatsgevonden. Er is gekeken naar aard en omvang van het messengeweld in Nederland,
naar motieven van jongeren om wapens te dragen en naar achterliggende oorzaken. Er is
echter geen literatuurstudie verricht naar maatregelen die bewezen effectief zijn in het
tegengaan van wapenbezit onder jongeren. Dergelijke kennis was weldegelijk aanwezig bij
sommige opstellers van het actieplan, maar niet alle voorstellen voor acties zijn
overgenomen in het actieplan. Vanwege de urgentie om op korte termijn tot een actieplan
te komen is gekozen voor maatregelen die op korte termijn zichtbaar zouden zijn, of die
al in uitvoering waren en eenvoudig aan het actieplan konden worden toegevoegd. De
nadruk is bovendien meer gelegd op repressieve en proactieve acties dan op preventieve
maatregelen.
Resultaten actieplan

79

Doelgroep
Veel maatregelen in het actieplan hebben een breed bereik en zijn gericht op alle jongeren
en niet zozeer op de groep jongeren die doelbewust met een wapen rondloopt. In het
actieplan is vermeld dat dit een kleine groep is, maar niet waar deze groep kan worden
gevonden. De jongeren zouden behoren tot een risicogroep (verhoogd risico op crimineel
gedrag) op grond van een aantal kenmerken: lage sociaaleconomische status, niet
opgroeien bij beide biologische ouders, licht verstandelijke beperking, antisociaal gedrag
van de ouders en afkomstig uit een kwetsbare wijk. Intussen is er meer bekend over
jeugdcriminaliteit en het gebruik van messen door jongeren. Van de jeugdcriminaliteit die
wordt geregistreerd vindt een kwart plaats in één procent van de buurten.1 Kijken we naar
die woonbuurten dan blijken de meeste jeugdige verdachten in de grote steden te wonen.
Naast de concentratie in buurten waar jeugdcriminaliteit gepleegd wordt, zien we ook een
concentratie in buurten waar plegers van jeugdcriminaliteit wonen. Van de jeugdige
verdachten woont 14 procent in 1 procent van alle buurten in Nederland, en 50 procent in
slechts 10 procent van alle buurten. Jeugdcriminaliteit blijkt er hardnekkig. Er is weinig
verandering over de tijd als het gaat om de percentages jeugdcriminaliteit in pleeg- en
woonbuurten. Sommige delicten zijn sterker geconcentreerd in bepaalde buurten dan
andere. Vermogens- en geweldsdelicten zijn het meest gespreid. De door politie
geregistreerde wapens- en drugsdelicten waarbij jongeren betrokken zijn concentreren
zich juist in een relatief beperkt aantal buurten.
Onveiligheidsgevoelens
In de gesprekken met respondenten is vaak benoemd dat jongeren een mes dragen omdat
zij zich onveilig zeggen te voelen. Landelijk daalt weliswaar de jeugdcriminaliteit, maar de
ernstige door jongeren gepleegde misdrijven zijn niet afgenomen. Juist deze misdrijven
vinden plaat in een beperkt aantal buurten. Dit maakt de angst om slachtoffer te worden
van een ernstig misdrijf te worden, voor jongeren in deze buurten voorstelbaar. Op het
moment dat het actieplan werd opgesteld was deze informatie niet op buurtniveau
beschikbaar. Nu dit wel beschikbaar blijkt dat er buurten zijn waar de jeugdcriminaliteit al
jarenlang hoog is en niet afneemt. Met deze kennis kan de effectiviteit van de maatregelen
uit het actieplan worden vergroot, door vooral in te zetten op jongeren die wonen deze
buurten, waar de wapengerelateerde misdrijven waarbij jongeren zijn betrokken
plaatsvinden en waar de onveiligheidsbeleving vermoedelijk het grootst is.
Basispakket maatregelen
Het actieplan wapens en jongeren is een pakket van maatregelen waarvan sommige
maatregelen zijn gericht op alle jongeren en andere maatregelen meer zijn gericht op
wapenbezittende jongeren en personen in de sociale omgeving van die jongeren. Naast de
brede gerichtheid van de maatregelen is ook niet van alle maatregelen bekend of zij
werkzaam zijn tegen wapenbezit onder jongeren. Geen enkele gemeente heeft ervoor
gekozen alle maatregelen uit het actieplan uit te voeren. Het ontbreken van een of meer
(niet of minder effectieve) maatregelen hoeft de effectiviteit van de lokale aanpak niet
direct te verminderen. Door zich te committeren aan vier min of meer verplichte acties is

1

Tollenaar, N., J. Broers & A.M. van der Laan (2022). Woon- en pleegbuurten van geregistreerde
jeugdcriminaliteit: De samenhang met buurtkenmerken en de veranderingen die zich daarin voordoen over de
tijd. Ministerie van Justitie & Veiligheid, Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum, Den Haag.

80

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

er in alle 16 gemeenten een basis gelegd voor het tegengaan van het messenbezit onder
jongeren. Daarnaast hebben alle gemeenten (veel) meer acties uitgevoerd, waarmee zij
deze basis verder hebben verstevigd.

Samenwerking
Door het actieplan is de samenwerking tussen en binnen gemeenten en met het ministerie
van JenV versterkt. Gemeenten hebben samengewerkt bij het opstellen van het actieplan
en de voortgang wordt sindsdien halfjaarlijks besproken in de landelijke werkgroep.
Volgens geïnterviewden is de samenwerking in gemeenten tussen betrokken partijen
geïntensiveerd. Bij het uitvoeren van de acties werken gemeenten met verschillende
diensten en ketenpartners intensief samen. Dit maakt de contacten tussen deze partners
hechter. De ernst van de problematiek en urgentie bij de uitvoering van de acties wordt
door zowel de gemeenten als de ketenpartners gevoeld. De motivatie om samen te werken
aan het bestrijden van wapengebruik onder jongeren is in veel gemeenten groot. De
meeste gemeenten geven aan dat de samenwerking goed verloopt, in enkele gemeenten
is opgemerkt dat dit met sommige ketenpartners wat moeizamer gaat. In enkele
gemeenten zijn partijen afgehaakt, omdat zij het ambtelijk en politieke apparaat als log
en demotiverend ervaren.
Daarnaast hadden sommige respondenten wat meer verwacht van landelijke werkgroepen
en het bestuurlijke overleg. De bijeenkomsten zelf zijn overwegend als positief ervaren
maar men vindt het lastig de bevindingen en ideeën om te zetten naar concrete acties.
Hiervoor is niet altijd voldoende budget in de eigen gemeente. Sommige respondenten
twijfelen hierdoor aan de effectiviteit van deze overleggen. Op de achtergrond speelt mee
dat er geen budget beschikbaar is gesteld door het ministerie, maar ook de onzekerheid
over het bereiken van de beoogde resultaten met het actieplan. Naast dat in de meeste
gemeenten de resultaten van het actieplan niet worden gemonitord, is tevens opgemerkt
dat de bestuurlijke werkelijkheid vaak anders is dan de ambtelijke. De acties worden
volgens betrokkenen afgewerkt waarbij elke actie een vinkje krijgt, maar in de dagelijkse
praktijk worden de resultaten van de acties als beperkt ervaren. Dit heeft deels met de
kwaliteit van de uitvoering te maken, die in enkele gemeenten beter zou kunnen, maar
vooral met twijfels die er zijn over het bereiken van de juiste doelgroep. Worden de
jongeren die wapens dragen met de acties wel bereikt?

7.2 Bereiken doelgroep
Voor het behalen van de doelen van het actieplan dient een gedragsverandering te worden
bewerkstelligd onder wapendragende jongeren en de jongeren die als risicogroep gelden.
Om dat te bereiken dienen deze jongeren door de maatregelen uit het actieplan te worden
bereikt en ervan te worden overtuigd om hun wapen thuis te laten of geen wapen te gaan
dragen. In de gesprekken die we in de gemeenten met betrokken partijen hebben gevoerd
is ingegaan op het bereiken van de doelgroep. Naast acties (met name voorlichtingslessen)
zijn organisaties genoemd die deze jongeren weten te bereiken (met name jongerenwerk)

Resultaten actieplan

81

en is ingegaan op plekken waar jongeren die wapens dragen worden aangetroffen en
benaderd (met name online).

Voorlichtingslessen
Aangezien het merendeel van de jongeren naar school gaat, zijn voorlichtingslessen een
goede manier om jongeren te bereiken. Uit interviews met Halt en de gemeenten komt
naar voren dat met de voorlichtingslessen op scholen die klassikaal aan alle leerlingen
wordt aangeboden ook de doelgroep van wapendragende jongeren is bereikt. In de
voorlichtingslessen wordt het gesprek geopend over messen en geweld. Sommige jongeren
zijn open over hun ervaringen met messen en geven in de lessen aan zelf ook wel eens
een wapen te dragen. De Haltmedewerker kan op deze momenten doorvragen naar de
motieven en ervaringen van deze jongere en in het gesprek het dragen van een mes
afraden. Voor wat betreft het bereik van de doelgroep dient te worden opgemerkt dat vaak
niet duidelijk is of de risicogroep ook daadwerkelijk is bereikt. Op de gemeente Almere na,
waar voorlichtingslessen door een lokale organisatie zijn gegeven, maken alle onderzochte
gemeenten gebruik van het aanbod van Halt. In 75% van de 16 onderzochte gemeenten
zijn lessen gegeven over wapens en geweld, in totaal ging het om 358 klassen waarin door
Halt voorlichtingslessen zijn gegeven plus een onbekend aantal klassen in de gemeente
Almere. Wanneer er gemiddeld 30 leerlingen in een klas zitten, zijn er 10.740 leerlingen
van 12 tot en met 17 jaar bereikt op scholen in het voortgezet onderwijs en middelbaar
beroepsonderwijs in elf gemeenten. Dat is echter een fractie van het totale aantal
leerlingen in deze gemeenten. Alleen in Amsterdam zijn al bijna honderd scholen voor het
voortgezet (speciaal) onderwijs waar ongeveer 48.000 leerlingen naartoe gaan.2
Naast de voorlichtingslessen over wapens en geweld zijn er andere initiatieven ontwikkeld
om jongeren te bereiken waarbij de school als vindplaats is gebruikt. De gemeenten
Haarlemmermeer en Capelle aan den IJssel bijvoorbeeld maken gebruik van VR-brillen
waarmee (ook) in lessen is geëxperimenteerd. Opgemerkt is dat jongeren vaak erg geraakt
zijn door deze VR-ervaring, die goed zou aansluiten op de leefwereld van jongeren en een
genuanceerde en realistische kijk zou bieden op de gevolgen van een steekincident. Ook
wordt de nadruk gelegd op de sociale consequenties van een steekincident in plaats van
alleen op de juridische implicaties. Hierdoor zou de boodschap niet als moraliserend worden
ervaren. Tijdens de voorlichtingslessen van Halt en de bijeenkomsten met de VR-bril raken
jongeren met elkaar in gesprek over wapenbezit, delen zij hun angsten maar ook de
motieven voor het dragen van wapens. De risico’s van het dragen van messen komen aan
bod en er wordt nagegaan hoe deze boodschap door jongeren wordt ontvangen. Het is
daardoor een veelbelovende activiteit om jongeren te bereiken die er bovendien aan kan
bijdragen dat de boodschap tegen het dragen van wapens op een aansprekende manier
wordt ontvangen. Of dit ook daadwerkelijk bereikt wordt is onduidelijk. Er zijn geen
effectstudies beschikbaar naar de effectiviteit van de voorlichtingslessen of de toepassing
van VR-brillen.

Jongerenwerk
Alle geïnterviewde gemeenten beamen dat een langdurig en intensieve begeleiding nodig
is om een gedragsverandering te realiseren bij de risicojongeren. Uit de gesprekken blijkt
2

Zie: https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/scholen-in-amsterdam

82

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

dat risicojongeren in hun gemeente vaak meerdere uitdagingen kennen zowel op school,
thuis als en in hun vriendengroep. Het dragen van wapens is daarbij vaak vervlochten met
andere sociale problematiek. Om tot een duurzame gedragsverandering te komen dient er
op meerdere vlakken intensieve begeleiding te zijn. Ook blijft het een uitdaging voor
gemeente, politie en hulpverleners om de leefwereld van jongeren te begrijpen en
geloofwaardig over te komen op de jongeren.
Alle gemeenten maken gebruik van jongerenwerk om de risicojongeren te bereiken.
Jongerenwerkers staan vaak dichter bij risicojongeren in de gemeenten dan andere
hulpverleners en dan handhavers; zij spreken jongeren in hun eigen omgeving, op straat,
in een jongerencentrum of op een sportveldje en zij organiseren laagdrempelige
activiteiten voor jongeren. Vaak spreken zij vaak de (straat)taal van risicojongeren
waardoor ze toegankelijk zijn en gemakkelijk in gesprek raken, ook over lastige
onderwerpen. Jongerenwerk geeft begeleiding aan jongeren die het moeilijk hebben,
waardoor er bij het jongerenwerk al veel jongeren in beeld zijn die tot de risicogroep
behoren.
De gemeente Amsterdam is naast het jongerenwerk een programma met credible
messengers gestart. Dit zijn ervaringsdeskundigen en hulpverleners die vaak eenzelfde
achtergrond hebben als de risicojongeren. Zij begrijpen de problemen en verleidingen waar
deze jongeren in hun woonbuurt tegenaan lopen en kunnen hier op empathische en
doortastende wijze ingaan. In gesprekken is opgemerkt dat sommige jongeren een andere
kant van zichzelf laten zien bij jongerenwerkers dan onder hun vrienden. Wanneer een
jongerenwerk hun vertrouwen heeft gewonnen kunnen ze kwetsbaar zijn en praten over
hun angsten en gevoelens van onveiligheid. Een deel van de jongeren zou zelf bang zijn
voor het wapenbezit van andere, rivaliserende groepen en zich daardoor onveilig voelen.
We zien dat voor gemeenten het jongerenwerk een belangrijke factor is in het bereiken
van de jongeren, het opbouwen van een informatiepositie, het zicht krijgen en houden op
risicojongeren en het aangaan van het gesprek over wapens en onveiligheid.
Jongerenwerkers begeleiden de jongeren op maat en kunnen op langere termijn een band
behouden, waar nodig. Dankzij de inzet van jongerenwerkers wordt de doelgroep in veel
gemeenten beter bereikt. De capaciteit van het jongerenwerk kent echter grenzen, enkele
gemeenten hebben geïnvesteerd in jongerenwerkers, maar in andere gemeenten ontkomt
ook het jongerenwerk niet altijd aan bezuinigingen. Ondanks de inzet van jongerenwerkers
wordt in veel gemeenten betwijfeld of alle risicojongeren bereikt worden en of gesprekken
met jongerenwerkers wel volstaan. Jongerenwerkers zijn vooral goed in het leggen en
onderhouden van contacten, wanneer jongeren te maken hebben met sociale en
psychische problematiek zouden zwaardere vormen van hulpverlening nodig zijn. Die hulp
moet dan wel (tijdig) geboden kunnen worden.

Sociale media
Volgens gemeenten gebeurt er veel op sociale media, en veel meer dan zij weten. Sommige
gemeenten spreken de wens uit dat er meer instrumenten beschikbaar komen voor het
monitoren van het gedrag van risicojongeren op sociale media. In met name de grotere
gemeenten is er vaak sprake van rivaliserende jeugdgroepen. Zij voelen zich verbonden
met een hun buurt en staan soms vijandig tegenover jeugdgroepen uit andere buurten,
Resultaten actieplan

83

soms uit omliggende gemeenten. Wanneer deze rivaliserende groepen elkaar ontmoeten
kan dit leiden tot agressie en geweld. Ook kleinere gemeenten hebben er soms mee te
maken. Zo komen in de gemeente Nissewaard bijvoorbeeld jongeren uit buurgemeenten
in de zomer naar de gemeente, vanwege de aantrekkelijke recreatieve mogelijkheden die
Nissewaard hen biedt. Dit leidt soms tot conflicten tussen jeugdgroepen die afkomstig zijn
uit verschillende gemeenten. Ook in andere gemeenten (Amsterdam, Almere, Den Haag,
Groningen, Rotterdam, Haarlemmermeer) is melding gemaakt van rivaliserende
jeugdgroepen en onderlinge fysieke confrontaties. Sommige confrontaties zijn het gevolg
van spanningen tussen jongeren of groepen jongeren die zijn ontstaan op sociale media.
Jongeren maken bijvoorbeeld filmpjes in elkaars wijken die ze posten op sociale media met
het doel een andere groep uit te dagen. Ook wordt in (drill)raps op beledigende wijze
verwezen naar leden van andere groepen. In een gemeente viel op dat drillrappers een
overleden vriend van een rivaliserende groep beledigden. Dit was een duidelijke provocatie
richting die groep.
In Groningen is na een steekincident een bijeenkomst met een mediator georganiseerd
tussen twee rivaliserende groepen en hun ouders. Volgens een geïnterviewde medewerker
van de gemeenten waren op de bijeenkomst naast enkele jongeren vooral ouders van de
beide groepen jongeren aanwezig. Er volgde een gesprek tussen politie, gemeente en
ouders. Ondanks dat slechts enkele jongeren het gesprek bijwoonden en niet erg
spraakzaam waren, zijn de ouders bewust gemaakt van de risico’s. Ook bleek de spanning
tussen beide rivaliserende groepen te zijn geweken.

Monitoring
In sommige gemeenten vindt op sociale media monitoring van jongeren plaats. Zo kregen
in Rotterdam en Capelle aan den IJssel politie en gemeente via sociale mediakanalen
informatie over wanneer en waar groepen jongeren hadden afgesproken. In beide gevallen
is de politiecapaciteit verhoogd en naar deze plek gestuurd. Ook is er een tijdelijk
veiligheidsrisicogebied ingesteld zodat er gefouilleerd mocht worden. De doelgroep is in
deze gevallen door repressieve maatregelen afgeschrikt en is een mogelijk ernstig incident
voorkomen. Het blijft echter een voortdurende uitdaging voor betrokken instanties tijdig
informatie te vergaren over mogelijke confrontaties.

Preventie
Omdat jongeren lastiger te bereiken zijn wanneer ze in een jeugdgroep zitten, proberen
veel gemeenten deze stap voor te zijn door preventieve maatregelen te nemen. Zo worden
de Halt voorlichtingslessen ook gegeven aan leerlingen in groep acht van het
basisonderwijs en in enkele gemeenten wordt met kinderen van 10-12 gesport. Sport is
hier een middel om in contact te komen met kinderen en wordt getracht te voorkomen dat
jongeren niet in criminele netwerken terechtkomen. Ook een sportclub kan preventieve
functies vervullen. Jongeren komen zo meer in contact met volwassenen die hen kunnen
corrigeren of een voorbeeld kunnen zijn. Ook nemen sommige gemeenten aanvullende
maatregelen om rond deze leeftijd de ouders van risicojongeren te bereiken. Daarnaast
zetten de meeste van de 16 gemeenten in op preventieve maatregelen bij jongere
broertjes en zusjes van de jongeren die al in de criminaliteit zijn beland.

84

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

7.3 Knelpunten in bereiken doelgroep
De gemeenten rapporteren dat het bereiken van de doelgroep de grootste uitdaging is van
het actieplan. Dit geldt voor alle 16 gemeenten. De doelgroep, jongeren in bezit van een
wapen is al lastig te bepalen in een gemeente. Het blijkt vervolgens ook lastig jongeren
die tot de doelgroep zouden behoren in zicht te krijgen en te bereiken; laat staan hen te
bewegen tot een gedragsverandering. Bij de uitvoering van het actieplan lopen de
gemeenten tegen capaciteitsproblemen aan, de beperkingen en zelfs contraproductiviteit
van bewustwordingscampagnes en een bredere sociaalmaatschappelijke problematiek
onder jongeren in hun gemeente.

Capaciteit
In de praktijk wordt er veel gevraagd van bij uitvoering betrokken partijen, met name bij
de politie, het jongerenwerk en de hulpverlening doen zich capaciteitsproblemen voor.
Politie en hulpverlening hebben met personeelskrapte te maken. De capaciteit van het
jongerenwerk wordt voor een belangrijk deel door gemeenten zelf bepaald. College en raad
beslissen over de capaciteit en de inzet van het jongerenwerk in een gemeente.
Repressief optreden tegen wapenbezit is een taak van de politie. Wanneer een jongere is
aangehouden voor wapenbezit is de doelgroep in feite bereikt; de jongere kan worden
bestraft of een gepast begeleidingstraject worden geboden om recidive te voorkomen.
Deze doorverwijzingen blijken niet altijd even zorgvuldig en consequent te worden
uitgevoerd, onder meer door een gebrek aan capaciteit en overzicht bij gemeente, politie
en hulpverleningsinstanties. Hierbij lopen in sommige gemeenten hulpverleningsinstanties
ook tegen AVG-wetgeving aan. Door de privacywetgeving zouden ze niet met alle partners
over de casus van een jongere kunnen overleggen, waardoor niet alle partijen (tijdig) over
het volledige beeld van een jongere beschikken.
Enkele ambtenaren die in de landelijke werkgroep strategie hebben gezeten merken op
dat er in de werkgroep gewerkt is aan het vraagstuk hoe er meer zicht op jongeren kan
worden verkregen. Hierbij is onder meer geconcludeerd dat het gebruik van sociale media
door jongeren belangrijk is, dat er dient te worden aangesloten bij de leefwereld van
jongere en dat er een met jongeren in gesprek dient te worden gegaan. Voor deze
activiteiten is jongerenwerk nodig. De gevraagde capaciteit is niet altijd beschikbaar in
gemeenten. De benodigde capaciteit is belegd bij externe jongerenwerkorganisaties, die
worden vanuit het sociaal domein betaald. Op het sociale domein speelt meer, vaak is de
beschikbare capaciteit al maximaal benut. Over de inzet van jongerenwerk wordt gezegd
dat het tegengaan van messenbezit er dan nog bijkomt, terwijl er al een stevig beroep op
het jongerenwerk wordt gedaan.

Sociale media
Capaciteitsproblemen doen zich ook voor bij de opvolging van het online volgen van
jongeren. In drie gemeenten worden politieagenten ingezet op sociale media om
rivaliserende groepen te monitoren en om in te kunnen grijpen wanneer er zich
confrontaties (dreigen) voor te doen tussen deze groepen. Deze constateringen kunnen

Resultaten actieplan

85

volgens geïnterviewden bij de gemeente en de politie niet altijd goed opgevolgd worden
door een gebrek aan capaciteit bij de politie.
Hoewel zes gemeenten zich actief inzetten om de jongeren in beeld te krijgen op sociale
media, blijft dit een domein waarop veel gebeurt dat buiten het zicht blijft van instanties.
Er zit een wereld achter waar politie en hulpverleners geen toegang toe hebben, maar waar
wel de bron kan liggen van steekincidenten. De gemeente Nissewaard schatte in dat 50
tot 75% van de incidenten waarmee zij zijn geconfronteerd een bron hebben in sociale
media, waar groepen elkaar ophitsen en uitlokken. Het is lastig om als gemeente hierop in
te grijpen omdat sociale media de juridische mogelijkheden van de gemeente overschrijdt.
Het gebrek aan inzicht over wat zich op sociale media afspeelt is ook voor hulpverleners
en jongerenwerkers een struikelblok. Ze missen hierdoor aansluiting bij (een deel van) de
leefwereld van jongeren.

Campagnes en inleveracties
In vijf gemeenten is bij het jongerenwerk nagegaan hoe zij denken dat de campagnes en
inleveracties zijn overgekomen bij de doelgroep. Hierover waren met name
jongerenwerkers overwegend negatief. Een kritiekpunt was bijvoorbeeld dat de
inleveracties waren gepland tijdens schooltijd waardoor jongeren op school zitten en niet
in de gelegenheid werden gesteld hun wapen in te leveren. Ook waren jongerenwerkers
sceptisch over het feit of risicojongeren hun wapens zouden inleveren tijdens de actie. In
gemeenten waar de politie een beeld had van de personen die wapens hadden ingeleverd,
waren dit voornamelijk oudere mensen en de wapens die waren ingeleverd kwamen
grotendeels niet overeen met de soorten wapens die jongeren op straat dragen.
In veel gemeenten zijn de wapeninleveractie in de Week van de Veiligheid georganiseerd.
Er liepen in die week verschillende bewustwordingsacties, zoals de landelijke campagne
maar ook lokale campagnes, voorlichtingslessen op scholen, en speciale aandacht aan
veiligheid in het bedrijfsleven. Door de bewustwording van de risico’s van wapenbezit bij
jongeren, hun ouders en in hun sociale omgeving te vergroten op school, werd beoogd dat
dat jongeren hierdoor beïnvloed zouden worden en hun wapen zouden inleveren. Ondanks
dat de acties conform de opzet zijn uitgevoerd zijn geïnterviewden in de meeste gemeenten
sceptisch over de wapen inleveractie. Jongeren die daadwerkelijk met wapens rondlopen
en bereid zijn die te gebruiken, zouden hun wapens tijdens de actie niet hebben ingeleverd.
Twee gemeenten benadrukken dat de inleveractie niet zozeer bedoeld is om de
risicojongeren te bereiken, maar meer is bedoeld voor het versterken van de
bewustwording van het wapenbezit onder jongeren onder een breder deel van de
bevolking. De gemeente laat ermee zien dat ze stelling neemt tegen wapengeweld en het
maatschappelijk gesprek over het wapenbezit en- gebruik door jongeren wil starten.

Bewustwording en gevoelens van veiligheid
In gesprekken met gemeenten en hulpverleners blijkt verder dat de acties van het
actieplan die het bewustzijn over wapengeweld vergroten ook de gevoelens van
onveiligheid onder risicojongeren vergroten. De jongeren zouden door deze acties nog
sterker het gevoel krijgen dat iedereen met een mes loopt, en dat ze dit zelf ook moeten
doen. Met name de resultaten van de inleveracties zouden dit gevoel versterken. De

86

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

doelgroep wordt wel bereikt in de zin dat ze de posters en nieuwsberichten over de
inleveracties zien en erover praten. De acties verminderen het wapenbezit onder de
risicogroep echter niet. De inleveracties en bewustwordingscampagne werkten volgens
sommige hulpverleners juist de doelen van het actieplan tegen. Het versterkt de
onveiligheidsgevoelens van de doelgroep en kan daardoor zelfs leiden tot meer wapenbezit
onder risicojongeren.
Anderzijds kunnen de bewustwordingscampagnes juist de ouders en andere volwassenen
in het leven van de risicojongeren bewust maken van de problematiek. Op deze manier
kunnen zij signalen in het gedrag van hun kinderen beter opvangen, duiden en hierop
alerter reageren. De bewustwordingscampagne heeft daarbij niet uitsluitend tot doel
risicojongeren bewust te maken en te bewegen hun gedrag te veranderen, maar heeft
tevens tot doel de sociale omgeving van de risicojongeren bewust te maken van het
messenbezit onder jongeren. Ouders en vrienden staan dichter bij deze jongeren en
zouden beter in staat zijn jongeren te wijzen op de risico’s van wapenbezit.

Brede(re) problematiek
Door de normverandering en de betrokkenheid bij illegale activiteiten die deel uitmaakt
van de groepsidentiteit, kunnen hulpverleners minder goed met deze jongeren in contact
komen. Ze worden minder serieus genomen en het bij de groep willen horen krijgt met het
ouder worden de overhand in het gedrag van de jongere. Ook straatwaarden kunnen een
rol spelen in de groepsidentiteit waardoor jongeren moeilijker bereikbaar worden. Ze willen
niet “snitchen”, oftewel de anderen uit de groep verraden door over het leven en criminele
activiteiten van hun vrienden met derden te praten. In veel gemeenten zouden jongeren
al op jonge leeftijd de criminaliteit ingezogen worden. Tevens wordt gesproken over een
verharding onder een kleine groep jongeren die in aanraking komt met de politie. Deze
verharding zou onder meer te maken hebben met drugscriminaliteit en het (wapen)geweld
dat daarbij kenmerkend is. Een hulpverlener uit Smallingerland legt uit hoe in deze
gemeente de aanwas verloopt. Jongeren worden geleidelijk verleid tot criminele activiteiten
door eerst een boodschap te doen en te dealen in drugs, om ze vervolgens stapsgewijs
zwaardere vormen van criminaliteit uit te gaan laten voeren. Dit gebeurt deels door dwang
(bijvoorbeeld met het creëren van schulden die de jongeren moeten inlossen), maar vindt
ook op vrijwillige basis plaats omdat een jongere er meer mee kan verdienen dan met een
bijbaantje. Binnen criminele groepen zouden jongeren het gevoel krijgen ergens bij te
horen, ontwikkelen ze een eigen identiteit, en komen ze makkelijk aan geld. Dit zou voor
sommige jongeren de criminaliteit aantrekkelijk maken. Ook zou een gevoel van deprivatie
meespelen. Jongeren die in een achterstandssituatie opgroeien zouden vatbaarder zijn en
criminaliteit als een goede (of enige) mogelijkheid zien om snel geld te verdienen, status
te verwerven en gezien te worden. Volgens geïnterviewden maakt dit sommige jongeren
tot een makkelijke prooi voor oudere jongeren en jongvolwassenen die al in de criminaliteit
zitten. De overgang naar de middelbare school zou soms al een eerste risicofase zijn,
doordat het sociale netwerk van de basisschool vervalt en daarmee ook vaak belangrijke
sociale contacten van een jongere. Nieuwe vrienden bepalen dan de nieuwe norm van de
jongeren en de ouders verliezen meer en meer hun grip op hen.
Gemeenten verwachten dat het wapenbezit de komende jaren aandacht zal blijven vragen.
Niet alleen messenbezit maar in toenemende mate ook vuurwapens menen respondenten
Resultaten actieplan

87

in sommige gemeenten. Wapenbezit is geen geïsoleerd onderwerp benadrukken zij.
Vuurwapenbezit en -handel, jonge aanwas in de drugshandel en mensenhandel zijn vaak
gerelateerde onderwerpen. In gemeenten wordt hard gewerkt messenbezit tegen te gaan,
maar er komt volgens veel geïnterviewden zoveel meer bij kijken om deze jongeren ‘erbij
te houden’. Opgemerkt is dat veel acties op repressie zitten, maar daarmee wordt het
messenbezit zelf onvoldoende ter discussie gesteld. Messen zouden nog te veel worden
beschouwd als iets dat bij sommige jongeren hoort. Wanneer dat onvoldoende wordt
tegengegaan dan verwachten enkele respondenten dat er over enkele jaren een actieplan
vuurwapens en jongeren nodig zal zijn.
In gemeenten wordt vaak een overlap gezien in doelgroepen, in zowel risicojongeren als
doorgroeiers in de criminaliteit. Risicojongeren worden bij jonge aanwas als slachtoffer van
drugscriminelen gezien, maar zij zouden ook vaak wapens dragen. Hoe het beleid ter
voorkoming van jonge aanwas in de drugscriminaliteit vorm dient te worden gegeven is in
veel gemeenten momenteel onderwerp van discussie. Het wapenbezit onder jongeren
maakt daar in veel gemeenten nadrukkelijk onderdeel van uit. Volgens enkele
respondenten zou daarbij de vraag centraal moeten staan hoe het komt dat deze jongeren
zich zo onveilig voelen of zich zo kansarm wanen? Het staat wel in het plan menen
respondenten, maar is onvoldoende uitgewerkt in acties.

7.4 Cijfermatige ontwikkeling wapenbezit en -gebruik
Vanwege de korte looptijd van het actieplan werd het voordat bet onderzoek startte niet
waarschijnlijk geacht dat effecten van de genomen maatregelen en uitgevoerde activiteiten
zouden kunnen worden gemeten. Een kwantitatief doel van het actieplan is echter het
verminderen van het wapengebruik door jongeren met 25 procent per betrokken gemeente
in de periode 1 januari 2021 tot 1 januari 2023. Uit de gesprekken met gemeenten en
politie blijken gemeenten vaak niet te beschikken over (recente) cijfers van het aantal
incidenten waarbij steekwapens zijn gebruikt door jongeren.
Door gemeenten is aangegeven dat tot 2020 gegevens over wapenbezit en -gebruik met
een handmatige zoekslag uit de politieregistratie dienden te worden gehaald. Omdat deze
handmatige zoekslag veel capaciteit kostte heeft de Nationale Politie besloten om dit op
een andere wijze te gaan doen. Aanleiding hiervoor is de afspraak met het ministerie van
JenV om landelijk vergelijkbare cijfers aan te leveren. Vanaf 2020 kunnen cijfers over
wapenbezit en -gebruik met een nieuwe geautomatiseerde zoekvraag uit de
politiesystemen worden gehaald. Met deze nieuwe query is het eenvoudiger om snel
rapportages op te vragen al naar gelang de informatiebehoefte. Het is ook mogelijk om de
cijfers van diverse gemeenten met terugwerkende kracht eenduidig te vergelijken. De
gegevens zijn tot op CBS-wijkniveau beschikbaar. Van twee gemeenten, Den Haag en
Rotterdam, beschikken we over de ontwikkeling van het aantal steekincidenten in de
periode 2018-2021. Voor de overige onderzochte gemeenten zijn deze gegevens niet
beschikbaar. Als voorbeeld geven we de cijfers van de gemeenten Den Haag en Rotterdam.
Begin 2023 zou de politie op verzoek de gegevens voor alle gemeenten beschikbaar kunnen
hebben voor de periode 2018-2022. Het jaar 2019 kan als nulmeting dienen. De

88

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

verwachting is dat de door de aandacht die er voor steekincidenten is en de inspanningen
die er mede in het kader van het actieplan zijn gedaan, politiecijfers eerst zullen stijgen en
wanneer de aanpak effectief is deze na verloop van tijd zullen dalen.

Situatie Den Haag
In de gemeente Den Haag steeg sinds 2018 het wapenbezit en -gebruik onder jongeren
van 12 tot en met 17 jaar sterk. In 2021 lijkt er sprake te zijn van een stabilisatie. Voor
wat betreft jongeren tussen 18 en 22 jaar daalde het wapenbezit en -gebruik, maar is dit
in 2022 weer gestegen 72 (op 13 oktober 2021). Bij volwassenen van 23 jaar en ouder
lijkt wel sprake van een daling. De cijfers van het wapenbezit en -gebruik onder jongeren
in Den Haag blijft zorgelijk.
Tabel 7.1 Politiecijfers over wapenbezit en -gebruik naar leeftijd in Den Haag
Wapenbezit en -gebruik
2018
2019
2020
2021 (tot 13 oktober)
Bij jongeren van 12 tot en met 17 jaar
37
82
91
81
Bij jongeren van 18 tot en met 22 jaar 97
90
69
72
23 jaar en ouder
Totaal

356
490

388
570

363
523

283
436

Bron: Gemeente Den Haag, 21 december 2021. Voortgangsrapportage Haags Actieplan Wapens en Jongeren
2020-2022.

Situatie Rotterdam
In de gemeente Rotterdam steeg in 2019 het wapenbezit en -gebruik onder jongeren van
12 tot en met 17 jaar sterk ten opzichte van 2018. In 2020 daalde dit, en in 2021 lijkt er
sprake te zijn van stabilisatie. Wat betreft jongeren tussen 18 en 22 jaar was er eveneens
sprake van een sterke stijging in 2019 maar daalt het wapenbezit en -gebruik sindsdien.
Bij volwassenen van 23 jaar en ouder was de stijging in 2019 beperkt en is daarna sprake
van een lichte daling. De cijfers van het wapenbezit en -gebruik onder jongeren in
Rotterdam zijn iets positiever dan in Den Haag maar blijven zorgelijk.
Hieronder tonen we de jaarcijfers op basis van de nieuwe query naar aantal steekincidenten
en aantal geregistreerde verdachten van steekincidenten naar leeftijd.
Tabel 7.2 Politiecijfers over steekincidenten naar leeftijd in Rotterdam
Steekincidenten
2018
2019
Verdachten tot 12 jaar
4
2
Verdachten 12-17 jaar
83
259
Verdachten 18-22 jaar
113
165
Verdachten 23 jaar en ouder
477
516
Totaal
671
942

2020
6
172
119
492
789

2021
8
177
104
487
770

Bron: Gemeente Rotterdam, 25 januari 2022. Voortgangsbrief aanpak steekincidenten/ messengeweld jeugd.

7.5 Resumé
In dit hoofdstuk beschrijven we het pakket aan maatregelen dat gemeenten in het kader
van het actieplan wapens en jongeren hebben ingezet, hoe de samenwerking bij de
Resultaten actieplan

89

uitvoering ervan is ervaren, welke knelpunten en eventuele neveneffecten zich hebben
voorgedaan. Daarnaast tonen we de beschikbare cijfers over wapenbezit en
steekincidenten in enkele aan het actieplan deelnemende gemeenten.

Uitgevoerde maatregelen
De maatregelen waaraan gemeenten zich hebben gecommitteerd zijn voor het grootste
deel uitgevoerd. In enkele gemeenten hebben scholen de voorlichtingslessen van Halt niet
aangevraagd, ondanks dat de gemeente hen hiertoe heeft uitgenodigd en dit ook zou
betalen. Van de overige lokale en landelijke acties zijn enkele acties in ongeveer de helft
van de gemeenten niet uitgevoerd. Belangrijke redenen zijn gebrek aan (gespecialiseerde)
medewerkers, capaciteitsgebrek, politieke en bestuurlijke onhaalbaarheid, gebrek aan
relevantie of urgentie, en in afwachting zijn van landelijke afspraken of maatregelen. Het
niet uitvoeren van sommige acties kan gevolgen hebben voor de doelbereiking van het
actieplan. Niet van alle acties is bekend of deze werkzaam zijn tegen wapenbezit onder
jongeren. Het ontbreken van een of meer (niet of minder effectieve) acties hoeft de
effectiviteit op lokaal niveau niet te verminderen. In vrijwel alle gemeenten zijn de vier
min of meer verplichte acties uitgevoerd. Daarnaast hebben alle gemeenten (veel)
aanvullende acties uitgevoerd, waarmee zij een (stevige) basis hebben gelegd voor het
tegengaan van het messenbezit onder jongeren.
Over de samenwerking zijn gemeenten over het algemeen tevreden. In enkele gemeenten
zijn er ketenpartners die het laten afweten, maar de motivatie om samen te werken aan
het bestrijden van wapengebruik onder jongeren is in veel gemeenten groot.

Bereiken doelgroep
De verwachting is dat met het geven van klassikale voorlichtingslessen door met name
Halt de doelgroep daadwerkelijk is bereikt. Ook van het jongerenwerk wordt in veel
gemeenten gezegd dat zij in staat zijn de doelgroep (jongeren die wapens dragen en
mogelijk gebruiken) te bereiken. Volgens gemeenten gebeurt er echter veel op sociale
media en daarop hebben gemeenten doorgaans weinig zicht. Het ontbreekt aan
instrumenten, deskundigheid en capaciteit om de sociale media goed te kunnen monitoren.
Een ander knelpunt in het bereiken van de doelgroep is dat het vergroten van het
bewustzijn over wapengeweld ook de gevoelens van onveiligheid onder risicojongeren
vergroot. Jongeren zouden door de bewustwordingscampagne en de resultaten van de
inleveracties het gevoel krijgen dat iedereen met een mes loopt, en dat ze dit zelf ook
moeten doen.
Gemeenten verwachten dat het wapenbezit de komende jaren nog aandacht zal blijven
vragen. Dat geldt ook voor vuurwapenbezit, dat in sommige gemeenten zou toenemen
onder jongeren. De toename is niet alleen het gevolg van de onveiligheidsgevoelens van
jongeren, ook sociale achterstand en minderwaardigheidsgevoelens zouden daarbij
meespelen. Gepleit wordt voor preventieve maatregelen waarbij de vraag waarom
wapendragende jongeren zich zo onveilig voelen en kansarm wanen het uitgagspunt zou
moeten zijn.

90

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Cijfers politie
De politie heeft een geautomatiseerde zoekvraag ontwikkeld waarmee gegevens over
steekincidenten door jongeren op eenvoudige wijze uit de politiesystemen kunnen worden
gehaald. Begin 2023 zou de politie op verzoek de gegevens voor alle gemeenten
beschikbaar kunnen hebben voor de periode 2018-2022. Het jaar 2019 kan als nulmeting
van het actieplan dienen. De verwachting is dat de door de aandacht die er voor
steekincidenten is en de inspanningen die er mede in het kader van het actieplan zijn
gedaan, de politiecijfers eerst zullen stijgen en wanneer de aanpak effectief is na verloop
van tijd weer zullen dalen.

Resultaten actieplan

91

92

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

8. CONCLUSIES

Met dit onderzoek is inzicht verkregen in het doel van het actieplan wapens en jongeren,
het verloop van de uitvoering hiervan op lokaal en landelijk niveau, en de behaalde
resultaten. Aan het actieplan, dat een looptijd had van november 2020 tot en met oktober
2022, werkten 20 gemeenten mee. Daarnaast zijn de ministeries van JenV en OCW
betrokken, het OM, Jeugdreclassering, Raad voor de Kinderbescherming, VNG en CCV.
In dit hoofdstuk blikken we terug op de planevaluatie (paragraaf 8.1), de procesevaluatie
(8.2) en de resultaten (8.3). We sluiten elk van deze paragrafen af met de geleerde lessen
die uit dit deel van het onderzoek volgen. Paragraaf 8.4 biedt een terugblik op de
bevindingen als geheel. In de afsluitende paragraaf gaan we in op de aanbevelingen (8.5).

8.1 Totstandkoming van het actieplan wapens en jongeren
Het actieplan is geschreven door vier opstellers, werkzaam bij het ministerie van JenV, in
nauwe samenwerking met gemeenten en landelijke partners. Bij het ministerie van JenV
bestond ruime kennis en ervaring op het gebied van criminaliteitsbestrijding en preventie.
Dit heeft zich vertaald in een actieplan waarin de problematiek helder is beschreven en
geduid op basis van wetenschappelijk inzicht, en waarin de omvang van messenincidenten
is weergegeven op basis van beschikbare data van de politie over het gebruik van
steekwapens door minderjarigen en jongvolwassenen tot 23 jaar.
Kijken we naar de opgestelde (sub)doelen en acties, dan zien we dat hier in mindere mate
(wetenschappelijke) onderbouwing voor bestaat. Voor verschillende aannames die in het
actieplan zijn gedaan, hebben wij geen wetenschappelijke of evidence-based
onderbouwing gevonden. De subdoelen van het actieplan lijken met name te zijn
voortgekomen uit de acties die men reeds haalbaar achtte. Met andere woorden, er was
een hoofddoel bekend, er zijn acties overeengekomen, en die zijn vervolgens in de vorm
van kwalitatieve doelen in het actieplan opgenomen.
Het goeddeels ontbreken van bewezen effectieve maatregelen is mede te verklaren door
de korte doorlooptijd en door het proces van opstellen: het actieplan had urgentie omdat
er door met name burgemeesters grote zorgen waren geuit. Politiek en samenleving
vroegen om ‘daadkracht’ en snelheid van handelen. Dit heeft tot gevolg gehad dat het
actieplan in korte tijd is geschreven (drie á vier maanden). Er is een fenomeenanalyse
verricht, maar voor opties als het uitvoeren van een nulmeting, het toetsen van bestaand
beleid op effectiviteit, een nadere analyse van de doelgroep en de motieven van jongeren
om een wapen te dragen, is door het ontbreken van voldoende voorbereidingstijd niet
gekozen.
Bij het opstellen van het actieplan werd duidelijk dat het aanwijzen van kwantitatieve,
meetbare doelen problematisch is. Ten eerste omdat wapendragende jongeren en
Conclusies

93

steekincidenten waarbij jongeren zijn betrokken lastig in meetbare indicatoren te vertalen
zijn en ten tweede omdat er geen prioriteit gegeven werd aan het uitvoeren van een
nulmeting waaruit de omvang van de problematiek duidelijk zou worden.
Op basis van de planevaluatie, het eerste deel van dit onderzoek, concluderen wij dat de
doelen die geformuleerd zijn in het actieplan vooral op pragmatische wijze tot stand zijn
gekomen.

Medewerking gemeenten
Ten aanzien van het proces zien we dat gemeenten nauw zijn betrokken bij de inhoud van
het actieplan. Zij hebben in verschillende bijeenkomsten input geleverd door aan te geven
wat er lokaal al gebeurde om steekincidenten en wapenbezit van jongeren tegen te gaan,
en wat er volgens hen verder nodig was in de aanpak van wapengeweld door jongeren
(zowel op lokaal niveau als wat gemeenten van het Rijk verwachtten).
Deze werkwijze, waarbij gemeenten meedenken over een in te voeren plan, heeft vooren nadelen. Een groot voordeel is dat gemeenten veel beter zicht hebben op de
haalbaarheid van een actie die lokaal invulling moet krijgen. Daarnaast creëert het
betrekken van gemeenten draagvlak bij deze gemeenten, die de voornaamste uitvoerende
partij zijn. Een nadeel is echter dat er reeds bestaande lokale acties in het actieplan
terechtkomen, zonder dat er zicht is op het resultaat van deze acties. Deze acties werden
in gemeenten al uitgevoerd maar zijn niet nader onderzocht op bereik, resultaat of
effectiviteit. Daarnaast lijken enkele acties vooral te zijn gekozen om daadkracht te tonen
zonder dat duidelijk is gemaakt op welke wijze deze acties zouden moeten bijdragen aan
het te behalen doel; het verminderen van wapengebruik onder jongeren.

Geleerde lessen uit planevaluatie
Een positieve uitwerking van het actieplan en het proces van totstandkoming is dat het
momentum creëerde voor de aanpak van wapenbezit en -gebruik onder jongeren.
Deelnemende gemeenten onderschrijven dat hieraan een stevige impuls is gegeven. Mede
doordat in deelnemende gemeenten ernstige steekincidenten hadden plaatsgevonden werd
de urgentie breed ingezien. Dit heeft de medewerking voor de uitvoering van acties uit het
plan lokaal sterk bevorderd. Onder meer de bewustwordingscampagne en de
wapeninleveracties zijn door vrijwel elke gemeente genoemd als acties die hebben
bijgedragen aan het onder brede lagen van de bevolking bewustmaken van de risico’s op
het dragen van een wapen.
De vrijheid die gemeenten in de uitvoering krijgen is een positief element van de opzet
van het plan. Vanaf de start is ingezien dat het niet alleen van belang is dat gemeenten in
een vroeg stadium meedenken, maar dat zij ook de vrijheid houden in de uitvoering: het
aantal acties dat gemeenten diende uit te voeren is vooraf niet vastgelegd, al waren er een
viertal acties waaraan zij zich hebben gecommitteerd, maar ook inhoudelijk kregen zij veel
vrijheid in de uitvoering. Deelnemende gemeenten benoemen dit als een positief punt. Dit
brengt voor gemeenten echter wel extra taken en werk met zich mee, het plan diende nog
te worden uitgedacht en ingevuld op lokaal niveau. In grote(re) gemeenten is hier vaak
meer kennis en capaciteit voor beschikbaar dan in kleine(re) gemeenten.

94

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Knelpunten
De meer op risicosignalering en preventie gerichte acties zijn vaak gebaseerd op
wetenschappelijk en beleidsgerelateerd onderzoek over het effectief bestrijden van
wapenbezit en –gebruik onder jongeren. Bij de acties gericht op het versterken van
controle en handhaving is dat minder het geval. De doelgroep van wapendragende
jongeren is met die acties niet of onvoldoende bereikt. En als ze worden bereikt pikken
jongeren er een andere boodschap uit dan is bedoeld.
In het actieplan hebben kortetermijnmaatregelen de overhand gekregen, gericht op
repressief optreden tegen wapenbezit. Dit was aanvankelijk wellicht niet de bedoeling van
de opstellers, maar preventieve acties kosten vaak meer tijd en de effecten ervan zijn
lastig inzichtelijk te maken. Mede door de korte doorlooptijd van twee jaar is vaker gekozen
voor maatregelen met een hoge zichtbaarheid, gericht op controle en handhaving, maar
waarvan de effectiviteit niet wetenschappelijk is aangetoond. Burgemeesters en het
ministerie van JenV wilden het publiek duidelijk maken dat er actie werd ondernomen tegen
wapengeweld onder jongeren. Repressieve en duidelijke maatregelen zoals een
inleveractie dienen dit doel beter dan preventieve acties die minder zichtbaar zijn, al wordt
met preventieve acties de doelgroep mogelijk beter bereikt. Vooral door deze inzet op
repressie heeft het actieplan het karakter gekregen van een plan ‘voor de bühne’: er wordt
aandacht gevraagd voor het probleem en gemeenten laten zien dat zij zich actief inzetten,
maar een daadwerkelijke probleemanalyse of wetenschappelijke basis voor de aanpak
ontbreekt. Verschillende gemeenten verwoordden dit overigens (letterlijk) zo.

8.2 Proces van het actieplan wapens en jongeren
Veel acties zijn op een brede doelgroep gericht, conform de omschrijving van de doelgroep
van het actieplan: alle minderjarige jongeren tot 17 jaar en jongvolwassenen van 18 tot
en met 22 jaar. Een dergelijke brede definiëring van de doelgroep heeft ertoe geleid dat
veel van de acties ook op een breed publiek gericht zijn (of andersom, doordat de
wapeninleveractie en bewustwordingscampagne in enkele gemeenten al bestonden, is de
doelgroep van het actieplan ‘opgerekt’ van wapendragende jongeren naar bovengenoemde
leeftijdsgroepen.) In de uitvoering had men echter vraagtekens bij het bereiken van de
‘daadwerkelijke’ doelgroep, de wapendragende jongeren, die notoir lastig te bereiken zijn
en waarbij vaak meerdere problemen spelen.
De bewustwordingscampagne die in gemeenten is voorafgegaan aan de wapeninleveracties
is eveneens gericht op een breed publiek. Er is voor de start van de campagne geen
onderzoek gedaan of hiermee de doelgroep van wapendragende jongeren die betrokken
kunnen raken bij steekincidenten zou kunnen worden bereikt (laat staan of deze jongeren
erdoor hun gedrag zouden gaan veranderen). De wapeninleveracties hebben veel mediaaandacht gekregen en daarmee bijgedragen aan bewustwording van wapenbezit en gebruik onder jongeren bij een breed publiek. Er is een moreel appèl gedaan op de
samenleving. Het dragen van een wapen moet niet als normaal worden beschouwd. Met
de campagne heeft men duidelijk willen maken bepaald gedrag niet te accepteren. Deze
boodschap is breed verspreid via abri’s, lokale pers en sociale media. De campagne is

Conclusies

95

daarmee breed ingestoken en niet gericht op de doelgroep. De vraag is in hoeverre de
boodschap de wapendragende jongeren of jongeren die overwegen een wapen aan te
schaffen heeft bereikt en het heeft bijgedragen aan het hoofddoel, het tegengaan van
wapenbezit en -gebruik onder jongeren. Duidelijk maken dat wapens dragen niet normaal
is en niet acceptabel is een duidelijk signaal, maar wanneer het de doelgroep niet bereikt
voorkomt dit een volgend steekincident niet.
Voor beide bovengenoemde acties, bewustwordingscampagne en wapeninleveracies geldt
dat deze mogelijk een averechts effect hebben: het kan onveiligheidsgevoelens onder
jongeren versterken doordat bij hen het beeld ontstaat dat iedereen een wapen draagt. In
Amsterdam en Rotterdam is opgemerkt dat met name jongerenwerkers dergelijke signalen
hebben ontvangen. Het hebben van onveiligheidsgevoelens blijkt het voornaamste motief
van jongeren om een wapen te gaan dragen. Ook onder het bredere publiek, waaronder
ook ouders, kan het gevoel van onveiligheid zijn toegenomen door de inleveracties. Wij
hebben geen signalen dat bij het opzetten van de campagne goed is meegewogen wat het
(mogelijke) effect is van het benadrukken van het brede wapenbezit onder jongeren.

Geleerde lessen uit procesevaluatie
Het actieplan heeft bij gemeenten en ketenpartners de urgentie verhoogd om aan de slag
te gaan met het thema wapens en jongeren. Een aantal gemeenten was hier, als gevolg
van lokale ernstige steekincidenten, al mee bezig. Ook in de vier grootste gemeenten
bestonden al acties, maar in de meeste gemeenten ontbrak het nog aan effectief beleid.
Het actieplan was een duidelijke motivatie en een goede handleiding om ermee aan de
slag te gaan. Gemeenten hebben gebruik gemaakt van elkaars kennis en ervaring, die
gedeeld werd in de landelijke werkgroep en via de toolbox Wapens en jongeren van het
Centrum voor Criminaliteit en Veiligheid. Met name kleinere gemeenten konden hiermee
hun voordeel doen.
Alle deelnemende gemeenten hebben zich gecommitteerd aan het uitvoeren van een
viertal acties: bewustwording via voorlichtingslessen van Halt; wapeninleveracties; zicht
krijgen op risicojongeren; en vroegsignalering. Deze acties zijn in vrijwel alle gemeenten
ook uitgevoerd.

Knelpunten in het proces
Waar gemeenten in de uitvoering tegenaan liepen, is dat de scherpte en gerichtheid
ontbreekt in de acties van het actieplan: de doelgroep van het actieplan als geheel is niet
duidelijk gedefinieerd, inzicht in de aard en omvang van de problematiek, wie deze
jongeren zijn en wat werkt om ze te bereiken zou op landelijk niveau inzichtelijk moeten
zijn gemaakt. Van de landelijke campagne Drop your knife bijvoorbeeld, is vaak gesteld
dat dit jongeren niet aanspreekt. Ook werd opgemerkt ‘waarom is dit niet eerst beter
onderzocht?’. Dit hoeft niet per se wetenschappelijk onderzoek te zijn, het kan ook gaan
om consultatie van professionals die werken met jongeren, zij hadden bruikbare informatie
kunnen geven.
Acties zijn soms door de gemeente opgezet, maar zijn vervolgens blijven steken op
uitvoerend niveau. Een voorbeeld hiervan zijn de voorlichtingslessen op scholen,

96

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

gemeenten hebben scholen geïnformeerd over deze mogelijkheid en veel scholen hebben
dit opgepakt, maar niet alle. In vier onderzochte gemeenten was op nog geen enkele school
een voorlichting gegeven. Met name angst voor reputatieschade speelt hier een rol, maar
ook de druk op het inhalen van lesstof na de coronaperiode. De acties in de horeca hebben
eveneens te lijden gehad onder corona. Wel geven gemeenten aan dit weer te willen
oppakken nadat de horeca weer volledig is opengegaan.

8.3 Resultaten van het actieplan wapens en jongeren
Wat is er bereikt met het actieplan wapens en jongeren? Concrete cijfers waar dit uit zou
blijken, zijn het aantal ingeleverde wapens, en cijfers over wapenbezit en -gebruik onder
jongeren. Daarnaast zien we het aantal afgenomen Halt-lessen door scholen als een
indicatie voor de uitvoering van het plan. Naast deze ‘meetbare’ resultaten gaan we in deze
paragraaf in op de overige resultaten die deelnemende organisaties waarnemen.

Doel actieplan: afname aantal steekincidenten met 25%
Het kwantitatieve doel waaraan een concreet streefcijfer is gehangen, luidt: Voor
wapengebruik is het doel een reductie van het aantal steekincidenten waarbij jongeren
betrokken zijn. De ambitie die hierbij genoemd wordt is een daling van het aantal
steekincidenten van 25% per betrokken gemeente in de periode 1 januari 2021 – 1 januari
2023.
Hierover kunnen we op dit moment nog geen uitspraak doen, cijfers over aantallen
steekincidenten en betrokkenheid van jongeren geregistreerd door de politie zijn naar
verwachting begin 2023 beschikbaar, zoals is vastgelegd in het actieplan. Er zijn geen
tussentijdse cijfers gepubliceerd. Er is enige indicatie van de richting waarin dit cijfer zich
beweegt: de gemeenten Rotterdam en Den Haag hebben cijfers beschikbaar gesteld die
duiden op stabilisering van het aantal steekincidenten onder jongeren. Het doel, een daling
van 25%, lijkt daarmee nog ver weg.
Een probleem met een dergelijk cijfer, dat voor veel politieregistraties geldt, is dat
naarmate de politie de inzet op een fenomeen verhoogt, het fenomeen in de registraties
vaker voor zal komen. Dit is een bekend probleem dat ook hier zal spelen. Door alle
aandacht en zorg over messengebruik zal de politie hierop meer inzetten (bijvoorbeeld
door meer in een risicogebied aanwezig te zijn, door de sociale media van bepaalde
jongerengroepen te gaan volgen of dit van jongerenwerk vaker/eerder doorkrijgen. Het
kan ook zijn dat scholen, ouders of inwoners een (dreigende) gewelddadige situatie eerder
melden omdat ook hun aandacht (en zorg) hiervoor versterkt is door de media-aandacht
of de lokale bewustwordingscampagne.

Resultaat wapeninleveracties
Tijdens de wapeninleveractie in oktober 2021 zijn landelijk in totaal 3.300 wapens
ingeleverd. Er is een grote verscheidenheid aan wapens ingeleverd, onder meer ruim 2.000
messen en ruim 200 andere steekwapens. Daarnaast zijn er meer dan 400 vuurwapens,
meer dan 700 overige wapens en een hoeveelheid munitie en enkele explosieven

Conclusies

97

ingenomen. In de 16 onderzochte gemeenten zijn ruim 2.000 wapens ingeleverd. Het is
niet bekend door wie de wapens zijn ingeleverd. Niet alleen is de leeftijd onbekend, het is
ook niet bekend of de jongeren die een wapen inleverden tot de doelgroep behoorden. Het
gaat in dit actieplan om de groep waarbij een risico bestaat op het inzetten van dit wapen
als geweldsinstrument, bijvoorbeeld in een conflict. In hoeverre deze jongeren zijn bereikt
is niet bekend. Het type wapens dat is ingeleverd, is meestal niet het soort wapen waarmee
jongeren die op sociale media geweld verheerlijken of rivaliserende groepen uitdagen zich
vertonen.

Bereik van de Halt voorlichtingslessen
Concluderend kunnen we stellen dat het actieplan het geven van voorlichtingslessen op
scholen een impuls heeft gegeven in de deelnemende gemeenten, aangezien dit in
driekwart van de gemeenten (75%) gevolg heeft gekregen, ten opzichte van een kwart
landelijk (23%). Hier staat tegenover dat het aantal leerlingen in de deelnemende
gemeenten vele malen groter is dan het bereik van de voorlichtingslessen, het bereik in
aantallen leerlingen is daarmee beperkt. Ook geldt dat er elk jaar een nieuwe lichting
leerlingen in de klas zit; het bereiken van ‘de jongeren’ vraagt om een langetermijnvisie
op deze maatregel. Het is niet bekend of gemeenten doorgaan met de voorlichtingslessen.
Daarbij komt dat niet bekend is of de doelgroep bereikt is: welk deel van de
wapendragende jongeren (of de jongeren met verhoogd risico hierop) heeft
kennisgenomen van de voorlichting? Ten slotte is er geen onderzoek gedaan naar het effect
van voorlichtingslessen op de gewenste gedragsverandering en zij geen mes meer dragen.

Overige kwalitatieve doelen
Het zicht krijgen op de wapendragende jongeren is in vrijwel alle gemeenten opgepakt
door het jongerenwerk, wijkagenten en jeugdagenten. Het jongerenwerk komt als
uitvoerder van acties relatief weinig in het actieplan voor. Verschillende gemeenten hebben
de capaciteit van jongerenwerk verhoogd sinds het begin van het actieplan.
Een van de beperkte mogelijkheden om in contact te komen met de risicogroep is door
dicht bij ze te staan en een vertrouwensband op te bouwen. Deze maatregel, die doorgaans
wordt uitgezet bij jongerenwerk, is niet concreet in het actieplan genoemd, maar lijkt een
veelbelovende actie. Jongerenwerk kan de risicogroep bereiken, kwetsbare jongeren in
kwetsbare wijken waar messenbezit onder jongerengroepen vermoedelijk meer voorkomt.
Het goed uitvoeren van jongerenwerk kost tijd en geld en het effect ervan is pas op lange
termijn zichtbaar. Veel gemeenten geven echter aan dat dit voor het in beeld krijgen en
houden van jongeren, en het aansluiten bij hun belevingswereld onmisbaar is. Een goed
contact met de doelgroep is een voorwaarde is voor het bereiken van een
gedragsverandering bij jongeren. In de Monitor Jeugdcriminaliteit zien we dat in sommige
buurten de jeugdcriminaliteit hoog blijft en er meer steekincidenten zijn. Combineren we
dit gegeven met het door professionals gerapporteerde onveiligheidsgevoel onder sommige
categorieën jongeren dan krijgen we mogelijk een scherper beeld van de doelgroep van
het actieplan. In het actieplan staan vrijwel geen maatregelen die op deze categorieën
jongeren gericht zijn. Wanneer deze jongeren bij een steekincident betrokken zijn geweest,
komen ze wel in beeld van politie en justitie en zullen ze ook in aanmerking komen voor
worden ze bijvoorbeeld ook besproken in veiligheidshuizen of andere individuele
aanpakken.
98

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

Terwijl er voor de uitvoering van het actieplan veel van gemeenten werd verwacht, bleven
landelijke acties lang sudderen, mogelijk mede als gevolg van de corona-epidemie of door
procedures die een lange doorlooptijd vergen. Dat geldt bijvoorbeeld voor aanpassingen in
wetgeving (messenverbod) en het versterken van juridische betrokkenheid van ouders om
hen aan te kunnen spreken op het criminele gedrag van hun kinderen: ouders hebben een
opvoedingsplicht en zijn aldus medeverantwoordelijk voor het gedrag van hun kinderen.
De laatste openbare informatie daarover dateert van mei 2021, waarbij de minister in een
brief aan de kamer concludeert dat ouders met meer drang en dwang bewogen kunnen
worden om hun verantwoordelijkheid te nemen maar dat het aan een volgend kabinet is
om definitieve besluitvorming aan de kamer voor te leggen. Verder is in december 2022
een wetsvoorstel ingediend voor een aanpassing van de Wet wapens en munitie om de
verkoop aan minderjarigen van (bepaalde) gebruiksmessen en het dragen daarvan in de
openbare ruimte te verbieden. Gemeenten dringen aan op voortgang. Zij zijn van mening
‘voor wat, hoort wat’, zij hebben veel inzet gepleegd voor het actieplan en willen verder
met de uitvoering van de acties, maar hebben daarvoor bij enkele acties meer wettelijke
basis nodig. Door het ontbreken van voortgang is op deze acties door gemeenten weinig
inzet gepleegd.

8.4 Tenslotte
De aanzet van het actieplan is goed, maar de scherpte in de uitvoering mist. Veel acties in
het actieplan zijn gericht op een brede doelgroep, in een enkel geval op de gehele bevolking
of op alle jongeren. Het kan worden gezien als een schot hagel waarmee (mogelijk) ook
een jongere bereikt wordt die tot de risicovolle groep behoort, maar waarin de precisie
ontbeert:
• Bewustwordingscampagne is breed ingezet, gericht op het algemene publiek.
Campagnes zijn echter pas effectief als ze gericht zijn op de meest risicovolle groep die
wapens gebruikt en als een onderdeel van een intensieve, lokale aanpak van de meest
problematische groep.1
• Controleacties (kluisjescontrole op scholen, (preventief) fouilleren in aangewezen
gebied en wapencontroles in horeca) zijn eveneens zijn breed ingezet en wellicht zijn
hiermee ook jongeren uit de doelgroep bereikt.
• Voorlichtingslessen van Halt: gericht op alle schoolgaande jongeren. Ondanks dat er op
veel scholen lessen worden gegeven wordt jaarlijks een fractie van de leerlingen bereikt.
Hier zullen ook jongeren uit de doelgroep tussen zitten.
Veel partijen hebben zich ingespannen bij de uitvoering van de acties maar door de te
brede insteek is de doelgroep onvoldoende bereikt. Onder het adagium ‘alle beetjes helpen’
zijn met de acties ook jongeren uit de risicogroep bereikt, maar door het ontbreken van
precisie zijn het toevalstreffers en zal het totale effect beperkt zijn.

1

Weerman, F.M., R. A. Roks, J. B. A. van den Broek en J.C. Willink (2022). Het is een probleem, maar niet voor
mij. Erasmus Universiteit Rotterdam.

Conclusies

99

8.5 Aanbevelingen
Op basis van het onderzoek benoemen we hier aanbevelingen voor een toekomstige
aanpak van de problematiek.
1. Omdat bij meerdere acties het gevaar bestaat van een averechts effect is het belangrijk
dat acties een goede theoretische onderbouwing hebben en dat deze eerst worden
onderzocht voordat ze door meerdere gemeenten en voor een breed publiek worden
ingezet.
2. Voor een pilot om het effect na te gaan ontbrak de tijd, maar is in het vervolg aan te
bevelen om averechtse effecten te voorkomen.
3. Richt je acties op specifieke wijken en jongeren. Breed inzetten werkt niet of werkt
averechts.
4. Ga door op de ingezette weg, maar met meer (wetenschappelijk) fundament onder de
acties, met meer oog voor ‘het totale plaatje’, de kwetsbare positie van wapendragende
jongeren,
de
sociale
problematiek,
armoede
en
ervaren
achterstand,
kansenongelijkheid en onveiligheid in de wijken waar zij wonen.
5. Het is voorstelbaar dat sommige jongeren zich in bepaalde wijken waar de
jeugdcriminaliteit hoog is gebleven onveilig voelen, het is hun leefwereld (inclusief
sociale media). Neem dit serieus en sluit aan bij die leefwereld. Er zijn wijken met
onevenredig
veel
steekincidenten
waar
jongeren
bij
betrokken
zijn,
onveiligheidsgevoelens onder jongeren zijn dan niet altijd onterecht. Ook de algoritmes
van sociale media houden jongeren in de leefwereld waarvan steekincidenten een
wezenlijk onderdeel vormen. Richt je acties vooral op deze wijken.
6. Voer meer onderzoek uit naar hoe de doelgroep kan worden bereikt; wie zijn zij en wat
zijn hun motieven om een wapen te dragen? - voordat er een actie wordt geformuleerd.
7. In wijken waar relatief veel bewoners in armoede en achterstand leven, is het
vertrouwen in instanties, ook de politie en gemeente, vaak laag. Wanneer bewoners
zich onveilig voelen of worden bedreigd zullen zich niet snel wenden tot de politie. Werk
aan het herstel van vertrouwen.
8. Herzie het vertrekpunt van waaruit beleid is opgesteld. Stel de vraag ‘Waarom voelen
deze jongeren zich zo onveilig dat ze ertoe overgaan zich te bewapenen?’. Dit is het
vertrekpunt om aan oplossingen te werken. Repressieve maatregelen zijn dan een
sluitstuk, gestart dient te worden met preventie en curatieve maatregelen in het sociale
domein.
9. Om de doelgroep te bereiken is meer inzet van jongerenwerkers en rolmodellen nodig.
Hun inzet is veelbelovend maar er zijn in gemeenten vaak onvoldoende middelen voor
beschikbaar. Kijk ook hier kritisch naar ‘wat werkt’: hoe kunnen jongerenwerkers het
best worden ingezet, welke werkzame mechanismen zijn aan te wijzen binnen het werk
van jongerenwerkers? – maar ook: jongerenwerkers zijn niet het antwoord op ‘alles’,
wees bewust van de beperkingen in het bereiken van de wapendragende jongeren en
blijf ingezette acties en werkwijzen evalueren op daadwerkelijk doelbereik en
efficiëntie.
10. Doordat gemeenten hebben meegewerkt aan het opstellen van het actieplan zijn er
acties in verwerkt die al in uitvoering waren bij gemeenten, maar waarvan de effecten
niet zijn onderzocht. Ook geldt dat de acties niet altijd gericht waren op jongeren en
wapens, maar vaak breder, op het tegengaan van jeugdcriminaliteit. Het betrekken

100

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren

van gemeenten in een vroege fase vergrootte het draagvlak voor het plan en vormt
een goede controle op de haalbaarheid en uitvoerbaarheid van de maatregelen; de
input van gemeenten zou echter wel vooraf meer onderzocht moeten worden op
effectiviteit en doelgerichtheid.

Conclusies

101

102

Breuer&Intraval – Plan- en procesevaluatie Actieplan Wapens en Jongeren