Pagina:
1/2
Datum:
7 oktober 2020

Bits of Freedom
Prinseneiland 97hs
1013 LN Amsterdam

Lotte Houwing
+31 6 8320 7546
lotte@bitsoffreedom.nl

bitsoffreedom.nl
IBAN: NL73 TRIO 0391 1073 80
KVK: 34 12 12 86, Amsterdam

Schriftelijke inbreng Bits of Freedom
Tijdelijke wet informatieverstrekking RIVM i.v.m. COVID-19
Bits of Freedom staat kritisch tegenover dit wetsvoorstel om telecomgegevens van
de Nederlandse bevolking te verzamelen. We schieten het niet meteen af, maar zijn
ons wel zeer bewust van de grote risico's die het in zich draagt. Juist om deze reden
is het erg belangrijk dat het helder is waarom het kabinet deze maatregel wil nemen
en hoe dat dan precies zal gaan. Wat de Kamer zou moeten horen voordat zij een
besluit kan nemen over deze wetgeving is een exact en specifiek doel en een
argumentatie waarom juist deze gegevens geschikt en onmisbaar zijn om dat doel
te behalen. Want ook met de beste bedoelingen, kan gebruik maken van de
verkeerde data leiden tot slecht geïnformeerd beleid.
We beginnen graag met een positieve noot; we zijn blij dat er in de tweede nota van
wijziging maatregelen zijn genomen om de individuele herleidbaarheid tegen te
gaan, en de gegevens minder bruikbaar te maken voor opsporings- en geheime
diensten. Daar zijn ze immers niet voor bedoeld. Helaas nemen deze aanpassingen
niet al onze zorgen weg.
Zo houdt het recht op privacy veel meer in dan enkel de bescherming van
individuele persoonsgegevens. Gegevensverzameling, met name op grote schaal,
maakt het mogelijk om mensen op te delen in groepen op basis van kenmerken,
zoals een afgeleide herkomst. Vervolgens kan op basis van verzamelde gegevens
over die groep beleid worden ontworpen wat erop gericht is het gedrag van die groep
te sturen. Zonder dat er gegevens worden verwerkt die tot jou als individu
herleidbaar zijn, wordt er dus wel op basis van de verzamelde gegevens beleid
ontworpen wat jouw gedrag moet sturen. Dat is wel degelijk een privacy-inbreuk.
Dus daar moeten goede redenen voor worden aangedragen.
We zijn een groot voorstander van geïnformeerd beleid, het is daarbij van groot
belang om goed stil te staan bij welke gegevens waar precies iets over zeggen, en of
het daarmee de juiste gegevens zijn om beleid mee te vormen. Om te beoordelen of
het verzamelen van mobiliteitsgegevens over de bevolking gerechtvaardigd is moet
er daarom goed worden uitgelegd waarvoor en hoe deze gegevens precies worden
gebruikt.
Is het doel om het effect van andere maatregelen te meten? Is dat dan wel mogelijk,
aangezien die maatregelen vaak met meerdere tegelijk worden genomen? Kun je
dan wel iets zeggen over de effectiviteit van één ervan? En het effect op de
verplaatsing van mensen is nogal iets anders dan het effect op het terugdringen
van het aantal besmettingen.
Of is het doel om inhoudelijk beleid te informeren? Is dit dan wel de juiste data? Het
is fijn dat de gegevens enkel geaggregeerd en op gemeentelijk niveau worden

Pagina:
2/2

verzameld, maar daardoor is er niets bekend over wat de reden van de verplaatsing
is, en dus ook niet welke maatregel het tegen zou gaan, als je dat al zou willen.
Of is het doel om de grenzen te bepalen van de regio waar de maatregel genomen
wordt? Daar zouden de gegevens over hoeveel uitwisseling tussen gemeenten er is
eventueel van pas kunnen komen. Maar in de toelichting staat dat lokale signalen
worden afgegeven aan de GGD'en, dus zijn dat dan niet al de regio's? Of werden die
nu ook op gemeentelijk niveau genomen? Of nee, waren dat niet de grenzen van een
Veiligheidsregio? Ook hier spelen er vele onbeantwoorde vragen.
En als we het dan hebben over die vele verschillende niveaus waarop maatregelen
kunnen worden genomen, wie gaat er dan eigenlijk met deze gegevens aan de slag
om beleid mee te maken? Gebeurt dat door de Minister? Of door het RIVM? Of door
de directeuren van de Veiligheidsregio's? De gemeenten? De GGD'en?
Ook de effectiviteit van de voorgestelde maatregel is niet goed onderbouwd. Hoewel
er in verschillende landen al gebruik wordt gemaakt van locatiegegevens, blijkt nog
nergens dat het een effectief middel is om de verspreiding van het virus in te
dammen of op een andere manier tot relevante inzichten te komen. Het
voornaamste resultaat dat behaald is in de landen waarbij telecomdata werd
ingezet, is dat telecombedrijven een verlengstuk zijn geworden van de
informatievoorziening van de overheid. En dat kan het doel toch niet zijn.
Op basis van het voorstel worden personen gelijkgesteld aan een infectierisico
gebaseerd op waar zij vandaan komen en vervolgens wordt deze informatie gebruikt
om beleid op te baseren. Maar mensen zijn geen data entry points. De samenleving
is toch veel gruiziger dan welk informatiemodel dan ook?
Op basis van de toelichtingen die het kabinet tot nu toe bij dit wetsvoorstel heeft
gegeven wordt het precieze doel en daarmee de noodzakelijkheid van het gebruik
van de telecomgegevens ons onvoldoende duidelijk.
En dat is wel nodig bij een maatregel zo ingrijpend als deze. Er wordt dan wel
benadrukt dat het niet zou gaan om het volgen van personen, maar telefoons
verplaatsen zich niet vanzelf. Een maatregel die het verplaatsingsgedrag van een
groot deel van de bevolking monitort is nog steeds massasurveillance. En in een
vrije samenleving moeten we heel erg voorzichtig zijn met de introductie daarvan. In
een vrije democratische rechtsstaat geldt dat ingrijpende maatregelen alleen
kunnen worden genomen als de noodzaak ervan heel goed kan worden
beargumenteerd. We moeten ons er bewust van zijn dat we met de introductie van
dergelijke monitoringsactiviteiten telkens een klein stukje surveillance
infrastructuur opbouwen. Als we niet eisen dat elk klein stukje strikt noodzakelijk is
brengen we die vrije samenleving ernstige schade toe.
We maken ons grote zorgen over de surveillancepraktijken van de grote
techbedrijven en de inbreuk die dat maakt op onze vrijheden. Wat dat betreft zien
we liever dat onze overheid onafhankelijk is van deze partijen. Maar voordat we
kunnen zeggen dat het goed is dat de overheid dit zelf doet moet er beter uitgelegd
worden waarom überhaupt iemand dit moet doen.