Wageningen University & Research

The mission of Wageningen University & Research is “To explore the potential

P.O. Box 29703

of nature to improve the quality of life”. Under the banner Wageningen

2502 LS The Hague

University & Research, Wageningen University and the specialised research

E communications.ssg@wur.nl

institutes of the Wageningen Research Foundation have joined forces in

T +31 (0)70 335 83 30

contributing to finding solutions to important questions in the domain of healthy

www.wur.eu/economic-research

food and living environment. With its roughly 30 branches, 5,000 employees
and 10,000 students, Wageningen University & Research is one of the leading

SWOT 2019- Houtskoolschets
Concept, 15 mei 2019

organisations in its domain. The unique Wageningen approach lies in its
Rapport 2019-058

integrated approach to issues and the collaboration between different
disciplines.

Petra Berkhout, Anne van Doorn, Harold van der Meulen, Gemma Tacken, Theo Vogelzang

SWOT 2019 - Houtskoolschets

Concept 15 mei 2019

Petra Berkhout1, Anne van Doorn2, Harold van der Meulen1, Gemma Tacken1, Theo Vogelzang1

1 Wageningen Economic Research
2 Wageningen Environmental Research

it onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Economic Research in opdracht van en gefinancierd door het
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Wageningen Economic Research
Wageningen, mei 2019

REPORT
2019-058
ISBN XXXX

Berkhout, P., A. Van Doorn, H. Van der Meulen, G. Tacken, T. Vogelzang, 2019. SWOT 2019 Houtskoolschets; Concept 15 mei 2019. Wageningen, Wageningen Economic Research, Report 2019058. ?? pp.; ? fig.; ? tab.; ?? ref.

Trefwoorden: XXXX
Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/xxxxxx of op www.wur.nl/economicresearch (onder Wageningen Economic Research publicaties).
© 2019 Wageningen Economic Research
Postbus 29703, 2502 LS Den Haag, T 070 335 83 30, E communications.ssg@wur.nl,
www.wur.nl/economic-research. Wageningen Economic Research is onderdeel van Wageningen
University & Research.

© Wageningen Economic Research, onderdeel van Stichting Wageningen Research, 2019
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven en afgeleide werken maken. Materiaal
van derden waarvan in het werk gebruik is gemaakt en waarop intellectuele eigendomsrechten
berusten, mogen niet zonder voorafgaande toestemming van derden gebruikt worden. De gebruiker
dient bij het werk de door de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar niet
zodanig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee instemmen met het werk van de gebruiker of het
gebruik van het werk. De gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
Wageningen Economic Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Wageningen Economic Research is ISO 9001:2008 gecertificeerd.
Wageningen Economic Research Rapport 2019-058 | Projectcode 2282500324
Cover photo: XXXXXXX

Inhoud

1

2

3

Introductie

7

1.1

Introductie

7

Algehele context

9

2.1

Inleiding

9

2.2

Bevolking en leeftijdsopbouw (C.01, C.02, C.03)

9

2.3

Landgebruik algemeen (C.04, C.05)

11

2.4

Arbeidsmarkt (C.06, C.07, C.08), Economie (C.09, C.10, C.11)

11

2.5

Aantal landbouwbedrijven (C.12), arbeidsinzet (C.13), leeftijdsopbouw
bedrijfshoofden (C.14)

15

2.6

Opleidingsniveau (C.15)

17

2.7

Bedrijfsopvolging (C.16)

17

2.8

Areaal landbouwgrond (C.17), geïrrigeerd areaal (C.18)

18

2.9

Veestapel (C.22), veedichtheid (C.23)

19

2.10

Landbouwinkomen (C.24, C.25 en C.26), kapitaalsvorming (C.27)

19

2.11

Productiviteit van de Nederlandse landbouw (C.28, C.29)

20

2.12

Handel (C.30)

21

2.13

Toeristische infrastructuur

21

2.14

Landbouwpraktijken (C.32, C.33, C.34)

21

2.15

Biodiversiteit (C.35, C.36)

22

2.16

Water (C.37, C.38)

22

2.17

Bodem (C.39, C.40)

24

2.18

Energie (C.41, C.42)

24

2.19

Klimaat (C.43, C.44, C.45)

25

2.20

Lucht (C.46)

26

2.21

Gezondheid (C.47, C.48)

26

SWOT-analyse subdoelstellingen

30

3.1

3.2

3.3

3.4

3.5

3.6

(a) Bieden van steun met het oog op een leefbaar landbouwinkomen en veerkracht
in de hele Europese Unie om de voedselzekerheid te vergroten

31

3.1.1 Sterktes en zwaktes

33

3.1.2 Kansen en bedreigingen

34

(b) Vergroten van de marktgerichtheid en van het concurrentievermogen, onder
meer door beter te focussen op onderzoek, technologie en digitalisering

36

3.2.1 Sterktes en zwaktes

37

3.2.2 Kansen en bedreigingen

38

(c) Verbeteren van de positie van de landbouwers in de waardeketen

40

3.3.1 Sterkten en zwakten

40

3.3.2 Kansen en bedreigingen

41

(d) Bijdragen aan mitigatie en adaptatie aan klimaatverandering en leveren van
een bijdrage aan een duurzame energieproductie

41

3.4.1 Sterkten en zwakten

43

3.4.2 Kansen en bedreigingen

43

(e) Bevorderen van duurzame ontwikkeling en efficiënt beheer van natuurlijke
hulpbronnen, zoals water, bodem en lucht

43

3.5.1 Sterkten en zwaktes

45

3.5.2 Kansen en bedreigingen

45

(f) Bijdragen aan de bescherming van de biodiversiteit, het versterken van
ecosysteemdiensten en in stand houden van habitats en landschappen

46

3.6.1 Sterktes en zwaktes

48

3.6.2 Kansen en bedreigingen
3.7

3.8

49

(g) Ondersteunen van jonge landbouwers en vergemakkelijken van
bedrijfsontwikkeling in plattelandsgebieden

50

3.7.1 Sterktes en zwaktes

50

3.7.2 Kansen en bedreigingen

51

(h) Bevorderen van de werkgelegenheid, groei, sociale inclusie en lokale
ontwikkeling in plattelandsgebieden, met inbegrip van bio-economie en duurzame

3.9

bosbouw

52

3.8.1 Sterkten en zwakten

52

3.8.2 Kansen en bedreigingen

52

(i) Beter inspelen door de EU-landbouw op de maatschappelijke verwachtingen
inzake voedsel en gezondheid, onder meer wat betreft veilig, voedzaam en
duurzaam voedsel, voedselverspilling en dierenwelzijn

4

53

Synthese van de landbouw- en plattelandssituatie in Nederland

57

Referenties

60
Voorgeschreven context-indicatoren EU

62

Indeling krimp- en anticipeerregio's versie 01-01-2018*

64

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

|5

1

Introductie

1.1

Introductie

Op 1 juni 2018 heeft de Europese Commissie (EC) de ontwerpverordeningen gepresenteerd voor het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) voor de periode 2021-2027. In deze ontwerpverordeningen zijn door de EC doelstellingen geformuleerd voor het GLB en de soorten van mogelijke
(beleids)interventies.
Lidstaten moeten in een Nationaal Strategisch Plan (NSP) uiteenzetten hoe zij met hun beleidsinzet
gaan bijdragen aan de door de EC vastgestelde doelstellingen. Het gaat daarbij om 3 algemene
hoofddoelstellingen, die in negen specifieke (sub)doelstellingen zijn onderverdeeld.
Aan de basis van het NSP ligt een zogenaamde SWOT-analyse (Strengths Weaknesses Opportunities
Threats), een analyse van sterktes en zwaktes en van kansen en bedreigingen voor de verschillende
doelstellingen. De discussie over het GLB voor de periode 2021-2027 is nog volop gaande. De huidige
ontwerpverordening 1 voor het opstellen van het NSP geeft de vereisten waaraan de SWOT-analyse
moet voldoen. Dit wettelijk kader kan nog gewijzigd worden door de Raad van Landbouwministers en
het Europees Parlement in de loop van de onderhandelingen. Vrijwel zeker is dat voor elk van de
negen specifieke (sub)doelstellingen een SWOT-analyse moet worden opgesteld, die is gebaseerd op
indicatoren uit een lijst met 48 concept-contextindicatoren, waar nodig aangevuld met een analyse op
basis van nationale indicatoren. Daarnaast moet ook een SWOT-analyse opgesteld worden voor de
kennis en innovatiestructuur.
Twee fasen
Ook al is er nog onduidelijkheid over de precieze vorm en inhoud van de SWOT-analyse, met het oog
op het voorbereiden van het NSP in overleg met alle betrokken stakeholders is het van belang al een
eerste beeld te krijgen van hoe de Nederlandse landbouwsector en het Nederlandse platteland er voor
staan. Daarom kiest het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) ervoor om een
SWOT-analyse te maken in twee fasen.
In de eerste fase wordt een SWOT-analyse op hoofdlijnen ('Houtskool-SWOT') opgesteld. Onderdeel
hiervan is het overleg met stakeholders. Op basis van de concept Houtskool-SWOT kunnen
stakeholders eventueel ontbrekende elementen en argumenten identificeren. Hiervoor wordt in mei
2019 een conferentie georganiseerd, die onderdeel uitmaakt van de verplichte consultatie van
stakeholders in het kader van het opstellen van het NSP. Het eindproduct is een Houtskool-SWOT
waarin de input van de stakeholders verwerkt is.
In een tweede fase komt de definitieve SWOT-analyse tot stand, voortbouwend op de HoutskoolSWOT, de uitkomsten van de stakeholdersconsultatie, nader onderzochte vragen en in lijn met de
definitieve eisen in de vastgestelde verordeningen.
Dit is een eerste versie van de concept Houtskool-SWOT - opgesteld door onderzoekers van
Wageningen University & Research - ten behoeve van de stakeholderbijeenkomst op 23 mei. Dit
betreft nadrukkelijk een tussenproduct dat tussentijds is opgeleverd om de Tweede Kamer tijdig te
kunnen informeren en mee te nemen in het proces van de totstandkoming van de Houtskool-SWOT.

1

Verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van voorschriften inzake steun voor de strategische
plannen die de lidstaten in het kader van het gemeenschappelijk landbouwbeleid opstellen (strategische GLB-plannen) en
die uit het Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF) en het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (ELFPO)
worden gefinancierd, en tot intrekking van Verordening (EU) nr. 1305/2013 van het Europees Parlement en de Raad en van
Verordening (EU) nr. 1307/2013 van het Europees Parlement en de Raad.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

|7

De analyse in deze conceptversie is op onderdelen nog incompleet en zal in juni verder worden
gebracht, mede met behulp van de input van de stakeholder-conferentie.
Opbouw rapportage
Hoofdstuk 2 beschrijft de situatie in de Nederlandse agrosector en op het Nederlandse platteland op
basis van de 48 door de EU voorgeschreven context-indicatoren. Als de informatie op basis van deze
contextindicatoren niet toereikend is, zijn aanvullende nationale gegevens gebruikt.
Hoofdstuk 3 geeft een analyse van de negen door de EU voorgeschreven subdoelstellingen. Dit
gebeurt op basis van een door de onderzoekers beredeneerde selectie van context-indicatoren van de
EU. Deze selectie is aangevuld met nationale informatie over de context-indicator en andere voor de
subdoelstelling relevante indicatoren. Het niveau van de SWOT-analyse is het nationale niveau.
De SWOT-analyse voor de kennis en innovatiestructuur is in een apart document gedocumenteerd.

8 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

2

Algehele context

2.1

Inleiding

Deze SWOT-analyse schetst de context van het Nationaal Strategisch Plan dat Nederland eind van het
jaar aan moet leveren in Brussel.
De leidraad voor de beschrijving van de algehele context in dit hoofdstuk zijn de door de EC
voorgeschreven 48 context-indicatoren, 2 en de drie algemene doelstellingen voor de steun uit het
ELGF en het Elfpo:
a. Bevorderen van een slimme, veerkrachtige en gediversifieerde landbouwsector om
voedselzekerheid te garanderen;
b. Intensiveren van milieuzorg en klimaatactie en bijdragen aan de verwezenlijking van de
milieu- en klimaatgerelateerde doelstellingen van de Unie;
c. Versterken van het sociaal-economische weefsel van de plattelandsgebieden.
Deze doelstellingen worden aangevuld met de horizontale doelstelling om de sector te moderniseren
door kennisstimulering en -deling, innovatie en digitalisering in de landbouw en de
plattelandsgebieden in Europa.
Alle data voor de context-indicatoren zijn verkregen via Eurostat tenzij anders vermeld. Om een
analyse te kunnen maken over een langere periode zijn de data opgevraagd voor de periode 20002018. Niet alle data waren voor deze gehele periode beschikbaar.

2.2

Bevolking en leeftijdsopbouw (C.01, C.02, C.03)

Het merendeel van de Nederlandse bevolking woont in de zogenaamd overwegend verstedelijkte
regio's 3 (figuur 2.1).

2

Zie bijlage 1 voor een overzicht van de contextindicatoren.
Op basis van de definitie van de OESO, waarbij een gebied (niveau NUTS III, in Nederland zijn dit de COROP-gebieden)
met een bevolkingsdichtheid van minder dan 150 inwoners per km2 als ruraal wordt gedefinieerd.
3

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

|9

Figuur 2.1. Indicator C.01 - Bevolking naar regio (in mln. mensen)
Nederland is een zeer dichtbevolkt land: in 2018 bedroeg de bevolkingsdichtheid gemiddeld 510
personen per km2. Na Malta heeft Nederland in de EU-28 de hoogste bevolkingsdichtheid.
De bevolkingsdruk (in aantal inwoners per km2) neemt in Nederland nog altijd toe, al vlakt de laatste
jaren de stijging wel af (figuur 2.2).

800
700
600
500
400
300
200
100
0

2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Predominantly urban regions

Intermediate regions

Predominantly rural regions

Total

Figuur 2.2. Indicator C.02 - Bevolkingsdichtheid (in aantal mensen per km2) naar regio
In een aantal gebieden is de ontwikkeling van de bevolking tegengesteld. Dit zijn de zogenaamde
krimpregio's. De gebieden waar de bevolkingskrimp het sterkst is, zijn de topkrimpgebieden. In deze
gebieden daalt de bevolking met 16% tot 2040, zo is de verwachting (Rijksoverheid, 2018). Vooral
gemeenten in Zeeuws-Vlaanderen, Zuid-Limburg en Noord- en Oost-Groningen hebben te maken met
een dalend aantal inwoners. Daarnaast zijn er gebieden waar de bevolking nu nog niet daalt, maar in
de toekomst naar verwachting wel. Dit zijn de anticipeergebieden. De prognose is dat hier het aantal
inwoners tot 2040 met 4% daalt. In bijlage 2 is aangegeven om welke gemeenten het gaat. Het zijn
overwegend gemeenten aan de 'randen' van Nederland.

10 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

In de overige delen van Nederland groeit het aantal inwoners naar verwachting tot 2040 met 11%.
Leeftijdsopbouw
De leeftijdsopbouw is in stad- en plattelandsgebieden grotendeels vergelijkbaar. In de rurale gebieden
is het percentage mensen ouder dan 65 jaar wat hoger (tabel 2.1).
Tabel 2.1. Indicator C.03 - Leeftijdsopbouw Nederlandse bevolking naar leeftijd en regio, 2000-2017
(%)
2000

2001

2002

2003

2005

2007

2009

2011

2013

2015

2017

19
68
14

18
68
14

18
68
14

18
68
15

17
67
15

17
66
16

17
66
17

16
66
18

19
67
14

19
67
15

18
67
15

18
66
16

18
66
17

17
65
18

17
64
19

16
64
20

17
65
18

17
65
18

17
65
19

16
64
20

15
64
21

15
63
22

14
62
24

14
61
25

19
68
14

18
68
14

18
67
14

18
67
15

17
67
16

17
66
17

17
65
18

16
65
18

Predominantly urban regions

<15 year
15-65
>65
Intermediate regions

<15 year
15-65
>65
Predominantly rural regions

<15 year
15-65
>65
Total

<15 year
15-65
>65

2.3

Landgebruik algemeen (C.04, C.05)

In 2015 was 54% van het landoppervlak in Nederland (inclusief binnen- en buitenwateren) in gebruik
voor agrarische doeleinden. Als het binnen- en buitenwater niet wordt meegerekend, stijgt het
aandeel agrarisch bodemgebruik naar 66%.
Tabel 2.2. Indicator C.04 - Landgebruik (in km2 en in aandelen).

Km 2
area covered by agricultural classes
area covered by forest classes
area covered by natural classes
area covered by artificial classes
Total

2.4

%

2009
21,115
1,670

2012
20,461
1,705

2015
20,327
1,323

2009
56
4

2012
54
5

2015
54
3

4,047
37,824

4,290
37,824

4,535
37,824

11
100

11
100

12
100

Arbeidsmarkt (C.06, C.07, C.08), Economie (C.09,
C.10, C.11)

Werkgelegenheid en werkloosheid
Economisch gezien gaat het anno 2019 goed in Nederland. Het BNP per capita is relatief hoog in
vergelijking met omringende landen, de werkloosheid relatief laag. Dat geldt ook voor de
jeugdwerkloosheid, in Europees verband staat Nederland in de top drie van landen met de laagste
jeugdwerkloosheid. Alleen in Duitsland en Tsjechië is deze nog lager (CBS, 2018).
Tabel 2.3 geeft het aandeel van de werkzame bevolking als percentage van de totale bevolking naar
regio. Uit de tabel komt naar voren dat de verschillen tussen regio's niet heel groot zijn; in de steden
is het aandeel mensen dat werkt wat lager. Dit strookt ook met de gegevens in figuur 2.3 die laten
zien dat in de steden in Nederland de werkloosheid wat hoger is dan gemiddeld, in
plattelandsgebieden wat lager dan gemiddeld. De verschillen zijn niet groot.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 11

Tabel 2.3. Indicator C.06 - Werkzame bevolking (in de leeftijd van 15-64 jaar) naar geslacht en regio
als percentage van de totale bevolking (%)

2000

2005

2010

2015

2016

2017

81
64

79
67

79
69

76
68

78
69

78
70

83
62

82
66

82
71

81
70

82
71

83
73

84
63
73

81
66
73

81
67
75

83
71
74

84
73
75

85
74
76

2018

Cities

man
woman
Towns and suburbs

man
woman
Rural areas

man
woman
Total

Figuur 2.3 Indicator C.07 - Werklozen in % van de beroepsbevolking naar regio
De tertiaire sector (dienstverlening) is de grootste werkgever, die het merendeel (83%) van de banen
levert; in de steden is driekwart van de werkgelegenheid geconcentreerd (tabel 2.4)

12 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Tabel 2.4. Indicator C.08 - Werkgelegenheid (in 1.000 personen en in aandelen) naar sector en regio

Sector
primary
secondary
tertiary
degree of urbanisation
Predominantly urban regions
Intermediate regions
Predominantly rural regions
Total
Sector
primary
secondary
tertiary
degree of urbanisation
Predominantly urban regions
Intermediate regions
Predominantly rural regions
Total

2000

2005

2010

2015

234
1,561
6,409

219
1,435
6,679

203
1,385
7,183

194
1,293
7,312

6,118
2,036
50
8,203

6,208
2,073
52
8,333

6,564
2,157
50
8,770

6,611
2,139
49
8,799

%

%

%

%

3
19
78

3
17
80

2
16
82

2
15
83

75
25
1

75
25
1

75
25
1

75
24
1

Koopkracht en armoede
Uit figuur 2.4 blijkt dat de koopkracht van inwoners in rurale en intermediaire gebieden lager is dan in
de stedelijke gebieden. Mogelijk wordt de lagere koopkracht gecompenseerd door lagere kosten voor
woningen en andere voorzieningen. Vergeleken met andere EU-landen is de koopkracht in Nederland
aanmerkelijk hoger dan gemiddeld.

Figuur 2.4 Indicator C.09 - Koopkracht per inwoner als percentage van het EU-gemiddelde naar regio
De armoede in Nederland is beperkt: in steden is de kans op armoede of sociale uitsluiting groter dan
op het platteland (indicator C.10). Ruim 17% van de bevolking van de 28 lidstaten van de Europese
Unie (EU) liep in 2015 risico op armoede, terwijl krap 24% te maken had met kans op armoede of
sociale uitsluiting. Nederland steekt in beide ranglijsten met respectievelijk 11,6 en 16,4% gunstig af
ten opzichte van overige lidstaten. Voor wat betreft het armoederisico waren alleen in Tsjechië en

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 13

Zweden de percentages lager, bij de kans op armoede of sociale uitsluiting volgde Nederland pal
achter Tsjechië (CBS, 2018a).
Toegevoegde waarde (C.11)
Het merendeel van het Nederlands inkomen wordt verdiend in de tertiaire sector (zie tabel 2.5.) Het
aandeel van de primaire sector is 2%. Het aandeel van de tertiaire sector is sinds 2000 langzaam
gestegen, de aandelen van de primaire en secundaire sector zijn gedaald.
Tabel 2.5. Indicator C.11 - Bruto toegevoegde waarde tegen basisprijzen, naar sector en gebied (%).

2000

2005

2010

2015

2016

2017

3
24
73

2
24
74

2
22
76

2
20
78

2
20
78

2
19
78

77
22
1

77
22
1

77
22
1

78
22
1

Sector (%)
primary
secondary
tertiary
degree of urbanisation
Predominantly urban regions
Intermediate regions
Predominantly rural regions

2018

Binnen de Nederlandse economie neemt de landbouwsector een relatief bescheiden plaats in: het
aandeel van de primaire sector in de totale werkgelegenheid was in 2018 zo'n 2,5% van de totale
werkgelegenheid en dat van de voedselindustrie circa 1%. Daarmee is de werkgelegenheid in de
primaire landbouwsector en de voedselindustrie ongeveer even groot als die in de toerismesector. De
arbeidsproductiviteit in zowel de primaire landbouwsector als de voedselindustrie ligt op een hoog
niveau: die in de primaire sector is meer dan 3 keer zo hoog als het EU27-gemiddelde en die in
voedselindustrie ruim 1,5 keer.
De agrarische sector - opgebouwd uit de sectoren landbouw, tuinbouw en visserij - is nauw verweven
met andere delen van de economie. Enerzijds is agrarische productie nauwelijks mogelijk zonder
toelevering van goederen en diensten zoals veevoer, kunstmest, energie, machines, stallen, kassen,
veterinaire en zakelijke diensten; anderzijds vergen ruwe agrarische producten verwerking in de
voedingsmiddelenindustrie, handel en distributie voordat ze op het bord van de consument
terechtkomen. Het geheel van directe en indirecte activiteiten rond de agrarische sector kan als een
samenhangende keten worden gezien, die vaak wordt aangeduid als het agrocomplex.
De toegevoegde waarde van het totale Nederlandse agrocomplex (primaire landbouw plus distributie
en de toeleverende en verwerkende industrie) bedroeg in 2016 - het meest recente jaar waarvoor de
cijfers beschikbaar zijn - circa 52 miljard euro. Daarmee draagt het totale agrocomplex voor 7,4% bij
aan de totale nationale toegevoegde waarde. Het aandeel in het nationale totaal schommelt sinds
2010 rond de 7 à 7,5%. Het aandeel van het totale agrocomplex in de nationale werkgelegenheid ligt
op circa 8,7% (agrimatie.nl).
Een deel van de activiteiten van het totale agrocomplex hangt samen met de verwerking van
geïmporteerde grondstoffen, zoals cacao, granen en tabak. De toegevoegde waarde van het
agrocomplex gebaseerd op buitenlandse grondstoffen is ongeveer 2,7% van de nationale toegevoegde
waarde; die van het agrocomplex gebaseerd op binnenlandse grondstoffen ligt het laatste decennium
rond de 4,5% en kwam in 2016 uit op 4,7%.

14 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

2.5

Aantal landbouwbedrijven (C.12), arbeidsinzet (C.13),
leeftijdsopbouw bedrijfshoofden (C.14)

Aantal landbouwbedrijven
Het aantal landbouwbedrijven neemt gestaag af, gemiddeld per jaar met 3%. In 2000 waren er nog
ruim 97 duizend bedrijven, in 2016 was dit aantal gedaald naar ruim 55 duizend 4 (tabel 2.6).
Tabel 2.6 - Indicator C.12 - Aantal landbouwbedrijven - totaal en naar omvang in hectare.

< 1 ha
1-5 ha
5-10 ha
10-30 ha
30-50 ha
>50 ha
Total

2000
4,947
23,405
15,279
28,867
15,295
9,596
97,389

2005
3,808
18,061
12,211
22,261
13,789
11,620
81,750

2010
2,751
15,931
10,787
18,708
11,855
12,292
72,324

2015
1,966
12,616
9,302
16,467
10,600
12,961
63,913

2016
1,450 .
8,319 .
7,327 .
15,182 .
10,227 .
13,176 .
55,681 .

2017

2018
.
.
.
.
.
.
.

Nederland telde in 2018 53.855 landbouwbedrijven, inclusief tuinbouwbedrijven (CBS).
Tabel 2.6 laat ook zien dat ten opzichte van 2000 enkel de bedrijven groter dan 50 ha in aantal
toenemen. Het meten van de bedrijfsomvang in enkel ha maakt het lastig om uiteenlopende soorten
agrarische bedrijven te kunnen vergelijken. Daarvoor is een andere maatstaf meer geëigend, namelijk
de Standaardverdiencapaciteit (SVC), die een maatstaf is voor de toegevoegde waarde. De SVC van
een bedrijf geeft de vergoeding van arbeid en kapitaal weer op basis van standaarden, ongeacht wie
arbeid of kapitaal levert.
Een bedrijf met een SVC van minder dan 25.000 euro wordt aangemerkt als een zeer klein bedrijf.
Een dergelijke omvang vergt een normatieve arbeidsbehoefte van minder dan 0,75 arbeidsjaareenheid
(aje), tenzij de arbeid duidelijk minder efficiënt of tegen een lagere vergoeding dan gemiddeld wordt
ingezet. Voor de zeer grote bedrijven (meer dan 250.000 euro SVC) geldt dat ze werkgelegenheid
kunnen bieden aan meer dan 5 aje tegen een gemiddelde vergoeding. Binnen de SVC wordt gewerkt
met vijf standaard grootteklassen.
In figuur 2.5 wordt de ontwikkeling van de bedrijven uitgezet naar SVC. Daaruit blijkt dat tussen 2010
en 2017 het aantal zeer kleine en kleine bedrijven sterk is gedaald (-56%) en het aantal grote en zeer
grote bedrijven fors toegenomen (+53%). In 2016 is de ontwikkeling (eenmalig) versneld door de
veranderingen in de registratie van de land- en tuinbouwbedrijven, waardoor veel (zeer) kleine
bedrijven uit de registratie zijn verdwenen (agrimatie.nl).

4

De sterke daling in het aantal bedrijven tussen 2015 en 2016 is het gevolg van een wijziging in de registratie in de CBSLandbouwtelling. De belangrijkste wijziging is dat bedrijven die niet in het Handelsregister (Kamer van Koophandel) zijn
opgenomen met een agrarische landbouwactiviteit, niet meer in de landbouwtelling zijn opgenomen. Tot 2015 hoefden
onder meer landbouwers zich niet in te schrijven in het Handelsregister. Deze inschrijving is echter sinds 2015 als
voorwaarde gesteld om in aanmerking te komen voor steun in het kader van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Het
zijn in het algemeen bedrijven met een zeer kleine economische omvang die uit de registratie zijn weggevallen.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 15

Figuur 2.5. Aantal bedrijven naar grootteklasse
Toelichting grootteklasse:
• Zeer kleine bedrijven: SVC < 25.000 euro, minder dan 0,75 aje
• Kleine bedrijven: SVC 25.000-60.000 euro; 0,75-1,5 aje
• Middelgrote bedrijven 60.000-100.000 euro; 1,5 tot 2,5 aje
• Grote bedrijven: 100.000-250.000 euro: 2,5 tot 5 aje
• Zeer grote bedrijven: >= 250.000 euro: meer dan 5 aje.

Arbeidsinzet
Een maat voor de werkgelegenheid is het arbeidsvolume, die de werkgelegenheid uitdrukt in
voltijdbanen. Hiervoor wordt binnen de land- en tuinbouw de term arbeidsjaareenheid (aje) gebruikt.
Een volledige jaarrondbaan staat dan gelijk aan één aje. In dit kengetal is (een deel van de) flexibele
arbeid opgenomen. Het totale arbeidsvolume - uitgedrukt in arbeidsjaareenheden (aje) - in de landen tuinbouw bedroeg in 2018 151 duizend aje (CBS). Daarvan is 121 duizend aje regelmatige arbeid
(waarvan ruim 84 duizend aje gezinsarbeid) en 29 duizend aje onregelmatige arbeid. Gemiddeld daalt
de arbeidsinzet in de landbouw met 2% per jaar.

16 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Figuur 2.6. Indicator C.14 - Leeftijdsopbouw agrarische bedrijfshoofden
De agrarische bedrijfshoofden zijn aan het vergrijzen. In 2000 was ruim 16% van de bedrijfshoofden
jonger dan 40, in 2010 was dit bijna 10%. De laatste jaren zit het percentage rond de 8. In 2018
waren er 4.381 bedrijfshoofden jonger dan 40 jaar en 26.352 ouder dan 55 jaar op een totaal van
53.857 bedrijfshoofden (figuur 2.6).

2.6

Opleidingsniveau (C.15)

Het opleidingsniveau van de Nederlandse boeren is gemiddeld gesproken goed, 72% heeft een
agrarische opleiding, 28% heeft alleen praktijkervaring (tabel 2.7). Onder boeren jonger dan 35 jaar is
het aantal boeren met een opleiding van ten minste 2 jaar (full agricultural training) hoger dan bij het
totaal aantal boeren. Europees gezien heeft 71% van de agrarische bedrijfshoofden alleen
praktijkervaring. Zij hebben dus geen landbouwgericht onderwijs gevolgd (Groenonderwijs, 2018).
Tabel 2.7. Indicator C.15 - Opleidingsniveau van agrariërs (in absolute aantallen en %)

Total
Basic training
Practical experience only
Full agricultural training
<35 year
Basic training
Practical experience only
Full agricultural training

2.7

54,490
23,360
3,990

46,690
20,840
4,790

43,290
18,980
5,210

67
29
5

65
29
7

64
28
8

2,970
950
410

1,600
530
480

1,170
480
440

69
22
9

61
20
18

56
23
21

Bedrijfsopvolging (C.16)

In 2016 (meest recent beschikbare data) had 62% van de land- en tuinbouwbedrijven in Nederland
met een bedrijfshoofd van 51 jaar of ouder geen opvolger (tabel 2.8). Dit betekent dat de komende
15 jaar circa 20.000 land- en tuinbouwbedrijven zullen verdwijnen of dat de bedrijfsopvolging op een
andere manier moet worden geregeld, bijvoorbeeld door buitenfamiliaire bedrijfsovername (LNV,

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 17

2019). Van bedrijven die niet worden overgenomen, gaat de grond veelal naar de overblijvende
bedrijven, die daarmee hun schaal kunnen vergroten.
De praktijk laat zien dat de grote, moderne bedrijven vaak nog steeds opvolgers hebben.
Tabel 2.8. Indicator C.16 - Aantal bedrijven met een opvolger (absolute aantal en % 5)

number of farms with successort
number of farms with manager > 51 years
number of farms with manager < 51 years
share of farms with successor

2.8

2000
22,100
54,106
43,283
41

2004
16,583
46,420
37,374
36

2008
11,122
39,841
35,310
28

2012
13,308
39,508
29,302
34

2016
13,088
34,262
21,419
38

Areaal landbouwgrond (C.17), geïrrigeerd areaal
(C.18)

In 2018 bedroeg de omvang van het Nederlandse landbouwareaal (cultuurgrond) ruim 1,7 mln. ha; 6
het bosareaal was met 365.000 ha vijf keer zo klein. Het areaal cultuurgrond daalt jaarlijks licht, sinds
1950 is er gemiddeld gesproken een afname van 0,3% per jaar van het areaal in gebruik door de
landbouwsector.
Van het landbouwareaal werd 27% in 2013 (laatst beschikbare cijfer) geïrrigeerd volgens gegevens
van Eurostat. Vermoedelijk gaat het hier om beregening.
Landbouw in Natura-2000 gebieden (C.19)
In 2016 was ruim 4% van het landbouwareaal aangewezen als Natura 2000-gebied. Bij Eurostat zijn
geen gegevens bekend voor latere jaren.
Volgens het Compendium voor de Leefomgeving had Nederland in 2017 139 Natura 2000-gebieden
aangewezen. De Nederlandse Natura 2000-gebieden beslaan momenteel ruim 2 miljoen hectare
(waarvan 83% open water, inclusief de kustwateren, Klaverbank, Friese front en Doggersbank). De
Natura 2000-gebieden vallen grotendeels binnen het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Het NNN is een
netwerk van bestaande en nieuw aan te leggen natuurgebieden (voorheen Ecologische Hoofdstructuur
(EHS)).
Een deel van deze gebieden (ruim 27.000 hectare) is echter geen onderdeel van het natuurnetwerk.
Dit betreft vooral agrarische gebieden zoals Arkemheen, Polder Zeevang, uiterwaarden van de
Rijntakken, en delen van de Wieden. Soms zijn deze gebieden ondergebracht in een nieuwe
beleidscategorie bijvoorbeeld die van 'Groene Ontwikkelingszone'. Deze hebben een beperkter
beschermingsregime dan de gebieden in het natuurnetwerk (CLO, geraadpleegd 25-3-2019).
Gebieden met natuurlijke handicaps (C.20)
Voorheen kwamen boeren in landbouwgebieden met natuurlijke handicaps (zoals een hoge
grondwaterstand of steile hellingen) in aanmerking voor de zogenaamde LFA-regeling
(bergboerenvergoeding). Met het ingaan van de GLB-hervorming van 2013 maakt Nederland geen
gebruik meer van deze regeling voor natuurlijke handicaps en er zijn ook geen gebieden aangewezen
binnen deze categorie (C.20 gebieden met natuurlijke handicaps).

5

Het percentage voor 2016 is in positieve zin beïnvloed en daarmee niet helemaal vergelijkbaar met voorgaande jaren door
de sterke daling in het aantal bedrijven tussen 2015 en 2016 als gevolg van een wijziging in de registratie in de CBSLandbouwtelling.
6
De oppervlakte agrarisch terrein volgens de CBS-statistiek bodemgebruik is veel groter dan het areaal cultuurgrond
volgens de Landbouwtelling. Dit is het gevolg van onder meer verschillen in definities en afbakening. Zo is de definitie van
agrarisch terrein ruimer en worden daar ook bijvoorbeeld erven en tuinen toe gerekend; cultuurgrond daarentegen is de
oppervlakte waarop de gewassen staan. De afbakening van de Landbouwtelling is eveneens beperkter, aangezien niet alle
gebruikers van landbouwgrond zijn opgenomen in de Landbouwtelling.

18 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Voor de indicatoren grond met landschapskenmerken (C.21) zijn bij Eurostat geen gegevens
beschikbaar.

2.9

Veestapel (C.22), veedichtheid (C.23)

De totale veestapel bedroeg volgens cijfers van Eurostat 6,6 miljoen grootvee-eenheden (GVE). De
veedichtheid is volgens gegevens van Eurostat voor Nederland totaal 3,6 GVE per ha (tabel 2.9).
Volgens recentere gegevens uit CBS had de veestapel in Nederland in 2018 een omvang van ruim 3,9
miljoen koeien, bijna 1,5 miljoen overige graasdieren als schapen en geiten, meer dan 12 miljoen
varkens en ruim 105 miljoen kippen. Van alle provincies hebben Friesland, Overijssel, Gelderland en
Noord-Brabant veruit de meeste koeien; Overijssel, Gelderland, Noord-Brabant en Limburg hebben de
meeste varkens.
Tabel 2.9. Indicator C.22 - Aantal dieren (in GVE) en indicator C.23 - veedichtheid (in GVE per ha)

Livestock numbers (LU)
Utilised agricultural area (ha)
Livestock density

2.10

2007
2005
6,388,100 6,415,200
1,958,060 1,914,330
3.4
3.3

2010
6,711,500
1,872,350
3.6

2013
6,602,050
1,847,570
3.6

Landbouwinkomen (C.24, C.25 en C.26),
kapitaalsvorming (C.27)

Tabel 2.10 toont de netto toegevoegde waarde tegen factorkosten (C.24), de beloning voor de inzet
van de productiefactoren arbeid, grond en kapitaal. Na aftrek van de betaalde factorkosten resteert
het inkomen voor de ondernemer, dat wil zeggen de beloning van de inzet van eigen arbeid, kapitaal
en grond. Deze cijfers zijn een gemiddelde.
Tabel 2.10. Indicator C.24 - Netto toegevoegde waarde tegen factorkosten (in euro per aje en
geïndexeerd) en indicator C.25 - resterend inkomen, (in euro per aje en geïndexeerd).
Netto toegevoegde waarde tegen factorkosten, in euro
Agricultural factor income/AWU
Index 2010 =100 (calculated)
Index 2010 =100 Eurostat
Ondernemersinkomen, in euro
Agricultural entrepreneurial income/non-salaried AWU
Index 2010 =100 (calculated)
Index 2010 =100 Eurostat

2000

2005
40,285
86.9
86.9

2010
46,342
100.0
100.0

2015
47,073
101.6
101.6

2016
48,682
105.1
105.1

2017 2018 (e)
54,576
48,685
117.8
105.1
117.8
105.1

2000
31,571
90.3

2005
28,101
80.4
87.1

2010
34,961
100.0
100.0

2015
36,241
103.7
99.7

2016
39,265
112.3
107.5

2017 2018 (e)
52,545
43,423
150.3
124.2
142.2
115.1

.

Onderstaande tabellen geven de netto toegevoegde waarde voor verschillende bedrijfstypen (tabel
2.11) en voor verschillende bedrijfsgroottes (gemeten in standaardopbrengst en per
arbeidsjaareenheid)(tabel 2.12). Binnen de land- en tuinbouw zijn er ieder jaar grote
inkomensverschillen, zowel tussen als binnen de verschillende bedrijfstypen.
De totale netto toegevoegde waarde per arbeidskracht was 55.000 euro in 2016, een vergelijkbaar
niveau als in 2012. Bedrijven met de grootste omvang (>= 500.000 euro) halen gemiddeld de
hoogste toegevoegde waarde.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 19

Tabel 2.11. Indicator C.26a - Netto toegevoegde waarde per arbeidsjaareenheid (in euro) naar
bedrijfstype.

(1) Fieldcrops
(2) Horticulture
(4) Other permanent crops
(5) Milk
(6) Other grazing livestock
(7) Granivores
(8) Mixed
Total

2004
27,107
33,110
27,174
45,826
31,207
43,467
32,848
35,348

2008
54,317
34,985
38,250
56,758
26,607
41,911
47,475
42,213

2012
103,221
43,941
42,638
63,573
33,093
82,330
61,537
56,200

2016
64,739
57,077
35,742
39,760
41,286
98,046
49,484
54,845

Tabel 2.12. Indicator C.26b - Netto toegevoegde waarde per arbeidsjaareenheid (in euro) naar
bedrijfsomvang in standaardopbrengst (in euro)

(3) 25 000 - < 50 000 EUR
(4) 50 000 - < 100 000 EUR
(5) 100 000 - < 500 000 EUR
(6) >= 500 000 EUR
Total

2004
19,612
18,748
37,464
41,424
35,348

2008
23,835
23,265
47,617
44,024
42,213

2012
33,171
34,940
56,300
62,059
56,200

2016
10,809
24,684
46,053
71,167
54,845

Het bedrag aan investeringen minus desinvesteringen in de land- en tuinbouw nam in de periode
2000-2010 toe van minder dan 3 miljard euro tot meer dan 4 miljard euro (tabel 2.13)). Sindsdien
fluctueren de investeringen rond dat bedrag. Uitgedrukt in percentage van de bruto toegevoegde
waarde fluctueren de investeringen in vermelde periode tussen de 32% en 45%.
Tabel 2.13. Indicator C.27 Investeringen (netto) in mln. euro in de landbouw- en tuinbouw

Gross fixed capital formation in agriculture
% of GVA in agriculture

2.11

2000
2,853
32%

2005
3,070
35%

2010
4,169
43%

2015
4,458
44%

2016
4,088
38%

2017
4,151
35%

2018

Productiviteit van de Nederlandse landbouw (C.28,
C.29)

Gegevens over de totale factorproductiviteit 7 in de landbouw (C.28) zijn niet beschikbaar. Gegevens
over de arbeidsproductiviteit (in bruto toegevoegde waarde per arbeidsjaareenheid) (C.29) zijn er wel
(tabel 2.14). Deze zeggen niet veel over de inkomenspositie, daarvoor is inzicht nodig in de netto
toegevoegde waarde. Deze is hiervoor besproken; daarbij bleek dat de inkomensverschillen tussen
jaren en tussen bedrijven groot kunnen zijn.
Tabel 2.14. Indicator C.29 - Arbeidsproductiviteit in de landbouw in bruto toegevoegde waarde per
arbeidsjaareenheid
GROSS VALUE ADDED AT BASIC PRICES (millions)
Total labour force input (1000)
GVA per AWU

7

2000
8,972
189
47,574

2005
8,660
165
52,482

2010
9,589
153
62,715

2015
10,158
146
69,526

2016
10,653
145
73,268

2017
11,769
147
79,858

2018
11,055
147
74,982

De totale factorproductiviteit is de verandering van de productiviteit van een land of sector die overblijft als de
productiefactoren arbeid, grond en kapitaal buiten beschouwing worden gelaten. Het is het ‘restant’ dat is toe te schrijven
aan technologische vernieuwingen.

20 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

2.12

Handel (C.30)

Nederland heeft een handelstekort met de landen buiten de EU, zo blijkt uit de gegevens van Eurostat
in onderstaande tabel 2.15. Deze cijfers reflecteren ook de rol die Nederland speelt als logistiek
knooppunt voor de invoer van bijvoorbeeld tropische producten voor de Europese markt.
Tabel 2.15. Indicator C.30 - Handelsbalans Nederland - landen buiten de EU
Table C.30 Total agri-food trade value to Extra-EU (x 1.000 euro)
2002
2005
2010
Agricultural trade balance
Food, drinks and tobacco
-820
-1,998
-2,905
Agri-food exports

Food, drinks and tobacco

Agri-food imports

Food, drinks and tobacco

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

-3,346

-2,469

-2,185

-2,075

-3,303

-3,338

-3,226

6,876

6,733

10,349

11,483

12,619

13,584

14,587

14,925

15,494

16,217

7,697

8,731

13,255

14,830

15,088

15,769

16,662

18,227

18,832

19,442

Source: Eurostat

Als de handel binnen de EU wordt meegerekend, slaat het tekort van Nederland om in een overschot
dat in 2018 32,5 miljard euro bedroeg. Voor 2018 was het geraamde handelstekort met de landen
buiten de EU 4,3 miljard euro. Per saldo was er in 2018 een handelsoverschot van 28,2 miljard euro.

2.13

Toeristische infrastructuur

In de periode 2012-2017 (eerdere jaren niet beschikbaar bij EUROSTAT) is het aantal
overnachtingsplekken gestegen. De stijging deed zich vooral voor in de verstedelijkte gebieden, maar
ook in de intermediaire gebieden en in de plattelandsgebieden nam het aantal overnachtingsplekken
toe (tabel 2.16). Na 2015 neemt het aantal plekken in intermediaire gebieden en plattelandsgebieden
weer wat af.
Tabel 2.16. Indicator C.30 - Aantal overnachtingsplekken in accommodaties voor toeristen en
aandeel naar regio in totaal

2012
degree of urbanisation (numbers)
Predominantly urban regions
Intermediate regions
Predominantly rural regions
Totaal
degree of urbanisation (share)
Predominantly urban regions
Intermediate regions
Predominantly rural regions

2.14

2013

2014

2015

2016

2017

196,244 222,240 229,275 237,110 246,340 251,867
465,923 557,453 542,948 534,677 525,963 527,357
551,245 625,159 601,365 600,164 597,600 598,407
1,213,412 1,404,852 1,373,588 1,371,951 1,369,903 1,377,631
16
38
45

16
40
44

17
40
44

17
39
44

18
38
44

18
38
43

Landbouwpraktijken (C.32, C.33, C.34)

Het areaal biologische landbouw in Nederland - al volledig omgeschakeld of nog in omschakeling - lag
in 2017 op ruim 56 duizend ha (tegen ruim 32 duizend ha in 2000), dat is ruim 3% van het totale
landbouwareaal (2000: 1,6%).
Het aandeel areaal met 'intensieve landbouw' (gedefinieerd als grond met een totale input van
veevoer, kunstmest en bestrijdingsmiddelen van meer dan 350 euro per ha) lag in 2017 op 91%. In

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 21

2001 was dit percentage 79. De stijging is overigens beïnvloed door duurdere middelen die een lagere
milieubelasting hebben. Het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen is de laatste jaren redelijk
stabiel, de milieubelasting is sterk afgenomen door doorlopende sanering van relatief sterk belastende
middelen.
Voor de indicatorwaarde van de productie in het kader van kwaliteitsschema's (C.34) zijn geen
gegevens beschikbaar.

2.15

Biodiversiteit (C.35, C.36)

De kenmerkende broedvogels van het agrarische gebied gaan in Nederland achteruit in aantallen en
soorten. Sinds 2000 is het aantal boerenlandvogels in ons land met ongeveer 35% gedaald (tabel
2.17). Een historische reconstructie van populaties van boerenlandvogels laat zien dat de
achteruitgang sinds 1960 zelfs meer dan de helft bedraagt (index 184 in 1960 tegen 70 voor 2015,
1990=100). De afname is sinds 2013 enigszins afgevlakt, maar nog niet omgebogen in een herstel.
Tabel 2.17. Indicator C.35 - Index boerenlandvogels

2000
2005
index
100
89
Source: NEM (Sovon, Statistics Netherlands), EBCC

2010
71

2015
71

2016
68

2017
64

Het percentage van EU-beschermde soorten en leefgebieden gerelateerd aan landbouw met stabiele of
positieve trend (tabel 2.18) bedraagt in Nederland 3,8 %. Dit betekent dat 96% van de op
landbouwgrond voorkomende soorten of leefgebieden een ongunstige staat van instandhouding
vertoont; bij meer dan 70% is er geen verbetering van die ongunstige staat van instandhouding.
Tabel 2.18. Indicator C.36 - percentage van EU-beschermde soorten en leefgebieden gerelateerd aan
landbouw

2.16

Water (C.37, C.38)

Over het gebruik van water in de landbouw (C.37) zijn bij Eurostat geen gegevens beschikbaar.

22 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Nationaal zijn er wel gegevens. Volgens het Compendium voor de Leefomgeving was het watergebruik
in de land- en tuinbouw in 2015 en 2016 ongeveer gemiddeld vergeleken bij de periode 2001-2014
(zie tabel 19.). De hoeveelheid water die wordt gebruikt in een bepaald jaar wordt voor een belangrijk
deel bepaald door de hoeveelheid neerslag en dan met name in het groeiseizoen. Gemiddeld viel in
het voorjaar van 2016 meer neerslag dan in het voorjaar van 2015, wat verklaart waarom het
watergebruik in 2016 lager is dan in 2015. Regionaal kunnen er dan ook nog eens aanzienlijke
verschillen optreden. In 2015 geldt dat met name in het zuidelijke deel van het land de laagste
neerslaghoeveelheden zijn gemeten. In 2016 was dat met name in de noordoostelijke helft van
Nederland.
Tabel 2.19. Watergebruik in de land- en tuinbouw, 2001 - 2016. Bron: CLO.nl

Watergebruik in de land- en tuinbouw, 2001 - 2016
20011)

2005

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

miljoen m 3
Watergebruik totaal
w.v. Leidingwater
w.v. Drenking vee
Overig leidingwater
Gietwater 2)
Grondwater (irrigatie)
Oppervlaktewater (irrigatie)
Oppervlaktewater of grondwater (irrigatie)
Oppervlaktewater of grondwater (drenking)

132
50
29
21
0.1
23
12
8.0
39

122
47
28
20
2.5
24
6.3
5.8
36

166
44
25
19
2.2
54
14
12
40

162
43
24
19
2.2
60
19
0
38

99
39
22
17
1.0
18
3.0
1.3
37

148
41
23
18
0.9
53
13
.
39

125
42
22
20
1.5
30
10
.
41

148
43
24
18
0.6
49
19
.
37

120
43
25
18
0.7
28
10
.
38

Belasting grondwater
Door uit- en afspoeling van nutriënten wordt het oppervlaktewater belast. De primaire bron van deze
belasting is veelal de landbouw. Figuur 2.7 geeft de ontwikkeling weer van de stikstof- en
fosfaatbalans tot en met 2016 en van de hoeveelheid nitraat in grondwater tot en met 2012 (latere
jaren zijn niet beschikbaar bij Eurostat).

Figuur 2.7. Indicator C.38 - Stikstof- en fosfaatbalans in kg per ha, en aandeel meetpunten met meer
dan 50 mg nitraat per liter grondwater
De totale fosfaat- en stikstofproductie in ons land is gebonden aan een plafond. Per jaar mag de
uitscheiding van nutriënten maximaal 173 miljoen kilo fosfaat en 504 miljoen kg stikstof (inclusief
gasvormige verliezen) bedragen. In 2014 werden beide doelen nog gehaald maar in 2015 en 2016

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 23

werd het plafond voor fosfaat overschreden. Deze overschrijding werd vooral veroorzaakt door de
hogere fosfaatproductie in de melkveehouderij. In 2017 is de hoeveelheid fosfaat in dierlijke mest
weer lager dan het door de EU vastgestelde plafond dankzij de maatregelen die zijn genomen om de
fosfaatproductie in de melkveehouderij terug te dringen.
Uitgaande van de huidige landbouwpraktijk kunnen de nutriëntendoelstellingen van de KRW in grote
delen van Nederland niet worden gehaald. De huidige gangbare landbouwpraktijk van bemesting
volgens landbouwkundig advies en economisch optimale gewaskeuzes is niet toereikend (PBL, 2017).

2.17

Bodem (C.39, C.40)

De door de Europese Commissie voorgeschreven indicator voor bodem is het gehalte aan organische
stof in bouwland. Bij Eurostat zijn geen gegevens beschikbaar over de hoeveelheid organische stof in
de toplaag van de eerste 30 cm van het Nederlandse akkerbouwareaal (C.39). Volgens Conijn en
Leschen (2016) bevatten landbouwgronden in Nederland veel organische stof, gemiddeld op grasland
246 ton per ha en op bouwland 188 ton per ha in de bovenste 30 cm.
Het percentage van het landbouwareaal in Nederland dat te maken heeft met ernstige afslibbing door
erosie valt te verwaarlozen (C.40).

2.18

Energie (C.41, C.42)

In 2016 produceerde de Nederlandse land- en tuinbouw (inclusief bosbouw) ruim 204 kton duurzame
energie (tabel 2.20), wat in totaal overeenkomt met 4,3% van de nationale productie van deze
energievorm. Het gaat daarbij onder meer om windenergie, zonne-energie en energie uit biomassa.
Met name na 2005 is de productie van duurzame energie door de land- en bosbouw in een versnelling
gekomen.
Tabel 2.20. Indicator C.41 - Productie van duurzame energie door de landbouw en bosbouwsector (in
1.000 ton olie-equivalenten, ktoe) en aandeel in nationale duurzame energieproductie
the production of renewable energy from agriculture and forestry, (kT
% share of total primary energy production of renewable energy
source: Eurostat, Complete energy balances - annual data [nrg_110a]

2000
2.2
0.2

2005
6.6
0.3

2010
80.9
2.6

2015
183.9
3.9

2016
204.1
4.3

2017

Het energiegebruik in de sector fluctueerde de afgelopen jaren, in vergelijking met 2001 is sprake van
een afname in zowel de land- en bosbouw als in de voedingsindustrie van de totale hoeveelheid
energie die wordt gebruikt; omgerekend per ha is er na een aanvankelijke daling van het
energiegebruik weer een lichte stijging (tabel 2.21). Mogelijk is dit ook veroorzaakt door de vrij forse
afname van het areaal cultuurgrond in gebruik bij de geregistreerde land- en tuinbouwbedrijven in
2016 ten opzichte van 2015. Het areaal is in 2016 eenmalig sterk afgenomen door de wijzigingen in
de registratie van de land- en tuinbouwbedrijven. De belangrijkste is dat bedrijven die niet in het
Handelsregister (Kamer van Koophandel) zijn opgenomen met een agrarische landbouwactiviteit, niet
meer in de landbouwtelling zijn opgenomen.
Tabel 2.21. Indicator C.42 - Energiegebruik in de landbouw, bosbouw en voedingsindustrie (in 1.000
ton olie-equivalenten, ktoe)

24 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Direct use of energy in agriculture and forestry (ktoe)
Direct use of energy in food processing (ktoe)
Total direct use of energy (ktoe)
Utilised Agricultural Area + forest (1.000 ha)
kg of oil equivalent per ha of UAA incl forest
kg of oil equivalent per ha of UAA excl forest

2.19

2001
3,993
2,317
6,310
2,293
2,752
3,264

2005
3,880
2,190
6,070
2,289
2,652
3,155

2010
4,019
1,896
5,915
2,246
2,634
3,159

2015
3,583
2,072
5,655
2,222
2,545
3,064

2016
3,688
2,099
5,787
2,172
2,664
3,222

Klimaat (C.43, C.44, C.45)

De uitstoot van broeikasgassen door de landbouwsector is sinds 1990 in eerste instantie afgenomen,
maar neemt sinds 2012 weer licht toe (figuur 2.8). Het aandeel van de land- en tuinbouw in de totale
broeikasgasemissies in Nederland ligt rond de 12 à 14%.

Figuur 2.8. Indicator C.43 - Uitstoot van broeikasgassen door de agrarische sector (in 1.000 ton CO2equivalenten)
Voor de akkerbouw, opengrondstuinbouw en veehouderijsector is voor de emissie van methaan en
lachgas een reductiedoelstelling van 25 tot 30% (4-6 Mton) geformuleerd voor 2020 ten opzichte van
1990 (Agroconvenant, 2008). Deze reductie is in 2013 al bereikt.
Voor de glastuinbouw geldt de Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw 2014-2020 (EZ,
2014). Het oorspronkelijke CO2-doel (6,2 Mton in 2020) is in 2017 bijgesteld naar 4,6 Mton vanwege
krimp van het areaal glas en minder verkoop van elektriciteit. In 2017 is de CO2-emissie van deze
sector toegenomen naar 5,9 Mton. De glastuinbouw zat hiermee boven het doel. In de periode 20102014 daalde de CO2-emissie substantieel. Dit kwam vooral door krimp van het areaal, minder verkoop
van elektriciteit en vermindering van het energiegebruik per m2 kas (Van der Velden en Smit, 2018).
Op 10 juli 2018 is het Klimaatakkoord op hoofdlijnen gepresenteerd, dat zich vooral richt op het
behalen van de klimaatdoelen voor 2030. Voor de sector Landbouw en Landgebruik werd daarin een
taakstelling van 3,5 Mton CO2-eq emissiereductie in 2030 ten opzichte van 1990 haalbaar geacht.
Deze taakstelling was overigens ook al vastgelegd in het Regeerakkoord van het huidige kabinet. Het
kabinet heeft vervolgens in reactie op de doorrekening van het pakket aan maatregelen door het PBL
en in overleg met de sector Landbouw en Landgebruik een hogere taakstelling van 6 Mton voor

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 25

desector omarmd. Dit is ook vastgelegd in het Ontwerp-Klimaatakkoord dat op 21 december 2018
gepresenteerd is.
Voor de indicator C.44 weerbaarheid van bedrijven zijn geen gegevens beschikbaar bij Eurostat. Dat
geldt ook voor indicator C.45 agrarische verliezen als gevolg van rampen.

2.20

Lucht (C.46)

Sinds 2010 schommelt de ammoniakemissie in ons land rond de 105-110 mln. kg (figuur 2.9). De
ammoniakemissie uit stallen en bij de opslag van dierlijke mest vormt het leeuwendeel van de
ammoniakemissie. Voor de periode 2020-2030 is in EU-verband een afname van de ammoniakemissie
uit alle bronnen afgesproken van 13% ten opzichte van 2005 (133 mln. kg). Deze doelstelling is nu al
gehaald (Balans van de Leefomgeving, 2018). De stikstofdepositie in Nederland is echter nog te hoog
om biodiversiteitsdoelen te realiseren. De Nederlandse landbouwsector heeft de emissies sinds 1990
meer dan gehalveerd, maar de ammoniakemissie bedraagt per hectare landbouwgrond nog steeds 60
kg ammoniak en is daarmee de hoogste in de EU (CLO, 2017).

Figuur 2.9. Indicator C.46 Ammoniakemissies landbouw (in 1.000 ton NH3).

2.21

Gezondheid (C.47, C.48)

Verkoop antibiotica
Onderstaand kaart toont het gebruik van antibiotica in mg per kg body mass, de omvang van de
veestapel in kg. De mg per PCU van Nederland ligt in 2016 ruim onder het gemiddelde van de
getoonde landen; zeker bij een veestapel met veel varkens en vleeskalveren (die nog vaak relatief
veel antibiotica krijgen) is dat een gunstig beeld.

26 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Figuur 2.10 Antibioticagebruik in mg per kg body mass, EU-landen, 2016. ESVAC report 2016 8
Volgens gegevens van de MARAN-rapportage, 9 via agrimatie.nl., is in 2017 het veterinair
antibioticagebruik in Nederland niet verder gedaald. De totale hoeveelheid verkochte werkzame stof
was 181 ton, ten opzichte van 175 ton in 2016. Ten opzichte van het referentiejaar 2009 zijn de totale
verkopen gedaald met ruim 63%. Daarmee is de overheidsdoelstelling van 70% reductie in 2020 nog
niet gehaald. De huidige hoeveelheid verkochte antibiotica is ver onder het niveau van 1999 (310 ton)
toen de monitoring is gestart. In 1999 werden naast die 310 ton veterinair gebruik ook nog antibiotica
als groeibevorderaar gebruikt.
Figuur 2.11. laat zien dat sinds 2007 het antibioticagebruik met bijna twee derde is teruggedrongen,
maar sinds 2015 nagenoeg stabiel is. In de veehouderij neemt het gebruik van antibiotica, die van
kritisch belang zijn voor de humane gezondheidszorg, nog steeds gestaag af (Agrimatie, 2019); met
name de derde en vierde generatie cefalosporinen en fluorochinolonen zijn tot een absoluut minimum
teruggebracht. De prevalentie van resistente E.coli's bij vleeskuikens is afgenomen, bij varkens stabiel
gebleven en bij vleeskalveren iets toegenomen. Bij melkvee is die constant laag.

8

Sales of veterinary antimicrobial agents in 30 European countries in 2016. Trends from 2010 to 2016. Eighth ESVAC
report. 15 October 2018. EMA/275982/2018
9 Monitoring of Antimicobial Resistance and antibiotic usage in Animals in the Netherlands.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 27

Figuur 2.11. Verkopen van antibiotica in ton actieve stof
Gewasbeschermingsmiddelen
Het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen laat de laatste jaren vrijwel geen dalende lijn zien. De
afzet van gewasbeschermingsmiddelen schommelt al jaren rond de 10 à 11 miljoen kg werkzame stof
per jaar met een licht dalende trend in de afgelopen jaren (figuur 2.12).
Ruim 40% van de gebruikte middelen is voor schimmelbestrijding en een kleine 30% wordt ingezet
tegen onkruid (herbiciden, waaronder glyfosaat). De schommelingen in het gebruik hangen sterk
samen met het weer: zo is in jaren met vochtige zomers de schimmeldruk hoger dan in droge jaren.
Ook een koude en daardoor trage start van het teeltseizoen beïnvloedt het gebruik, omdat de
ontwikkeling van ziekten en plagen dan traag op gang komt.
Van de totale afzet van gewasbeschermingsmiddelen in Nederland is ongeveer 98% voor gebruik in de
land- en tuinbouw. De rest wordt gebruikt door particulieren of door beheerders van het openbaar
groen. Het betreft hier vaak onkruidbestrijdingsmiddelen. Naast het gebruik in absolute hoeveelheden,
is de milieubelasting van de gebruikte middelen per kg actieve stof een belangrijke indicator. Door een
doorlopende sanering van relatief sterk belastende middelen, is de milieubelasting sterk afgenomen in
de periode 2007-2012. Recentere cijfers over de milieubelasting van gewasbeschermingsmiddelen
ontbreken.
De Tweede nota Duurzame Gewasbescherming 'Gezonde Groei, Duurzame Oogst' (EZ, 2013) zet het
nationale beleid voor gewasbeschermingsmiddelen uiteen voor 2013-2023, met doelstellingen voor
een veilig gebruik van gewasbeschermingsmiddelen voor mens, dier en milieu, verbetering van de
waterkwaliteit en de biodiversiteit en het stimuleren van geïntegreerde gewasbescherming. Een eerste
tussenevaluatie van de nota is beschikbaar in 2019.

28 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Figuur 2.12. Indicator C.48 - Afzet van gewasbeschermingsmiddelen (in 1.000 ton actieve stof).

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 29

3

SWOT-analyse subdoelstellingen

De drie algemene hoofddoelstellingen die in paragraaf 2.1 zijn aangegeven, zijn in de
Ontwerpverordening in negen specifieke (sub)doelstellingen onderverdeeld. Zoals aangegeven in
hoofdstuk 1 is het vrijwel zeker dat voor elk van de negen specifieke (sub)doelstellingen een SWOTanalyse moet worden opgesteld.
Het gaat om de volgende subdoelstellingen:
(a)
bieden van steun met het oog op een leefbaar landbouwinkomen en veerkracht in de hele
Unie om de voedselzekerheid te vergroten;
(b)
vergroten van de marktgerichtheid en van het concurrentievermogen, onder meer door
beter te focussen op onderzoek, technologie en digitalisering;
(c)
verbeteren van de positie van de landbouwers in de waardeketen;
(d)
bijdragen tot matiging van en aanpassing aan klimaatverandering en tot duurzame
energie;
(e)
bevorderen van duurzame ontwikkeling en efficiënt beheer van natuurlijke hulpbronnen
zoals water, bodem en lucht;
(f)
bijdragen tot de bescherming van de biodiversiteit, versterken van ecosysteemdiensten
en in stand houden van habitats en landschappen;
(g)
aantrekken van jonge landbouwers en vergemakkelijken van bedrijfsontwikkeling in
plattelandsgebieden;
(h)
bevorderen van de werkgelegenheid, groei, sociale inclusie en lokale ontwikkeling in
plattelandsgebieden, met inbegrip van bio-economie en duurzame bosbouw;
(i)
bevorderen van de werkgelegenheid, groei, sociale inclusie en lokale ontwikkeling in
plattelandsgebieden, met inbegrip van bio-economie en duurzame bosbouw.

De analyse vindt plaats op basis van een door de onderzoekers beredeneerde selectie van de in
hoofdstuk 2 beschreven 48 context-indicatoren van de EU. Deze selectie is waar nodig aangevuld met
nationale informatie over de context-indicator en andere voor de subdoelstelling relevante indicatoren.
De analyse per subdoelstelling is uitgevoerd op nationaal niveau. De analyses zijn voorlopig en op
onderdelen nog incompleet.
Een uitdaging bij een SWOT-analyse op nationaal niveau is dat een SWOT-analyse oorspronkelijk is
bedoeld als een instrument om een bedrijf te analyseren. Als een SWOT-analyse wordt gebruikt om
een sector, gebied of land door te lichten, dan kan het heel goed zijn dat zich situaties voordoen die
voor het ene bedrijf/sector een kans zijn, maar juist een bedreiging vormen voor een ander
bedrijf/sector. Bijvoorbeeld, als de landbouw meer gaat inspelen op het toeristisch potentieel in een
regio met kleinschalig kamperen bij de boer, dan kan dit voor het betrokken bedrijf gunstig zijn, maar
mogelijk ongunstig voor de lokale 'reguliere' camping. Aanscherping van milieueisen biedt een kans
voor de bescherming van ecosystemen, maar kan, in ieder geval op korte termijn, een bedreiging zijn
voor de concurrentiepositie van de landbouw. Verder is het bij het maken van een SWOT-analyse voor
een gebied/land ook niet op voorhand duidelijk voor welke actor of bedrijf de SWOT-analyse wordt
gemaakt. Bij de bescherming van ecosystemen zal de SWOT-analyse er anders uitzien als die vanuit
het perspectief van het ecosysteem of vanuit de inkomenspositie van de boer wordt gemaakt.
Omdat de instrumenten van het GLB vooral aangrijpen op het handelen van boeren, is de gekozen
invalshoek van deze SWOT-analyse veelal de primaire producent. Dit geldt in ieder geval voor
subdoelstelling a, b, c en g. Ook bij subdoelstelling d, e en f staat de primaire producent centraal,
maar dan hoe hij via zijn handelen kan bijdragen aan deze subdoelstellingen. Voor subdoelstelling h
en i is de invalshoek breder en wordt ook vanuit het bredere plattelandsbelang respectievelijk de
consument geredeneerd.

30 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

3.1

(a) Bieden van steun met het oog op een leefbaar
landbouwinkomen en veerkracht in de hele Europese
Unie om de voedselzekerheid te vergroten

Voor de SWOT-analyse van subdoelstelling (a) maken we gebruik van vier contextindicatoren,
namelijkC.24, C.25, C.26, en C.27. Voor C.44 zijn geen gegevens beschikbaar. Daarnaast hanteren we
aanvullende indicatoren op basis van nationale gegevens.
Voor weerbaarheid/veerkracht van de sector in relatie tot voedselzekerheid moet de analyse nog
verder aangevuld worden.
Indicatoren EU
Een maatstaf voor landbouwinkomen is het agrarisch factorinkomen (indicator C.24, C.25 en C.26).
Het factor-inkomen per arbeidskracht wordt door Eurostat gehanteerd als de indicator om de
inkomensontwikkeling in de EU-lidstaten met elkaar te vergelijken. In hoofdstuk 2 kwam naar voren
dat dit inkomen sterk wisselt per jaar en per bedrijfstype.
In onderstaande figuur 3.1 wordt de reële netto toegevoegde waarde per arbeidskracht vergeleken
met de ontwikkeling in de ons omringende landen. Ook in de ons omringende landen fluctueren de
inkomens tussen de jaren, waarbij Nederland wat inkomen betreft vrijwel altijd in de bovenste
regionen zit in vergelijking met onze buurlanden.

Figuur 3.1 Index reële netto toegevoegde waarde per arbeidskracht 2005-2018 (2010-=100)
Bron:
https://www.agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2232&themaID=2280&indicatorID=2060

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 31

Aanvullende nationale indicatoren
Onderstaande figuur geeft inzage in hoeveel procent van de huishoudens in de land- en tuinbouw
moet rondkomen met een inkomen onder de landelijk gedefinieerde lage-inkomensgrens. 10

Figuur 3.2 Inkomen per huishouden en aandeel huishoudens onder de lage-inkomensgrens, 20012016
Sinds 2001 moet jaarlijks minimaal 20% van de huishoudens in de land- en tuinbouw rondkomen van
een inkomen onder de lage-inkomensgrens, voor 2016 lag deze grens op ongeveer 23.870 euro.
In 2016 had 44% van de agrarische huishoudens een inkomen onder de lage-inkomensgrens, voor het
vierde jaar op rij een stijging. Dit hoge aandeel werd bereikt in een jaar waarin het gemiddelde
inkomen per huishouden in de landbouw opliep tot 78.000 euro, wat wederom duidt op de grote
inkomensverschillen die zich kunnen voordoen in de landbouw. In 2002 en 2009 lag het percentage
huishoudens in de land- en tuinbouw onder de lage inkomensgrens ook boven de 40%, maar dat ging
gepaard met gemiddelde lage inkomens in de landbouwsector. Vooral in de melkveehouderij kampten
veel huishoudens in 2016 met lage inkomens.
De lage-inkomensproblematiek speelt zowel op grote als op kleine bedrijven, gemeten in euro
standaardopbrengst. 11
Op dit moment zijn er geen data voorhanden die inzage geven in het aandeel huishoudens dat over
meerdere jaren ('structureel') moet rondkomen van een inkomen onder de lage inkomensgrens.

10

De lage-inkomensgrens ligt in 2016 op 23.870 euro per huishouden. De grens is gebaseerd op de IOAZ-uitkering. Voor
het bepalen van de hoogte van het inkomen van de huishoudens wordt het totaal inkomen gebruikt. Dat bevat zowel het
inkomen uit bedrijf als de inkomsten van buiten het bedrijf. Het vermogen van een huishouden wordt buiten beschouwing
gelaten.
11
Tekst en cijfers afkomstig van:
https://www.agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2232&themaID=2272&indicatorID=2059

32 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

3.1.1

Sterktes en zwaktes

Uitgangspositie Nederlandse land- en tuinbouwers goed
Nederland kent goede productieomstandigheden (klimaat, grond) en een goede infrastructuur
(havens, vliegvelden). Ook het opleidingsniveau van boeren is gemiddeld gesproken goed(zie indicator
C.15). Naast een goed opleidingsniveau, kunnen agrariërs ook terugvallen op een uitgebreid
kennisnetwerk (universiteit, hoger en middelbaar beroepsonderwijs). De (onderzoeks)kennis uit dit
netwerk vindt zijn weg naar agrariërs via onder meer cursussen en erfbetreders. Dit zijn alle punten
die bijdragen aan een goede uitgangspositie.
Uit een enquête onder agrarische jongeren die lid zijn van het NAJK blijkt dat zo'n 85% van de
jongeren het bedrijf wil overnemen of daar al mee bezig is, bijna de helft van de jongeren heeft een
hbo- of universitaire opleiding gevolgd. 12 Dit duidt op vertrouwen onder de jongeren in de
mogelijkheid om met het bedrijf een bestaan te kunnen opbouwen. Het huidige kabinet stimuleert de
mogelijkheden voor bedrijfsovername door onder ander 75 mln. euro beschikbaar te stellen voor een
Bedrijfsovernamefonds jonge boeren (LNV, 2019).
De land- en tuinbouw beschikt over een aanzienlijk bedrag aan eigen vermogen. De gemiddelde
balanswaarde van de Nederlandse land- en tuinbouwbedrijven bedroeg eind 2016 2,9 mln. euro, een
toename van 100.000 euro ten opzichte van het voorgaande jaar. Hiervan is ruim twee derde
gefinancierd met eigen vermogen. Zowel het balanstotaal als de samenstelling ervan verschillen sterk
tussen bedrijven en bedrijfstypen. De langlopende schulden stabiliseerden zich in 2016 op gemiddeld
800.000 euro per bedrijf. Hiermee is voor dit moment een einde gekomen aan de gestage toename
van de langlopende schulden op de balans. Een groot deel van het vermogen zit in de grond, de
waarde van grond maakte 55% uit van de totale balanswaarde, terwijl dat in 2001 nog om 36%
ging. 13 De toename is vooral veroorzaakt door de groei van de bedrijfsomvang en door de gestegen
prijs van landbouwgrond.
De sterke vermogenspositie kan zowel gezien worden als een sterkte als een zwakte. Het vormt een
buffer om inkomensschommelingen op te kunnen vangen, wat zorgt voor een solide basis onder het
bedrijf. Een goede eigen vermogenspositie maakt bedrijven weerbaarder.
De kapitaalsintensiteit kan bedrijfsovername moeilijk(er) maken, het intreden van buiten de landbouw
lastiger maken en extensivering bemoeilijken vanwege de hoge factorkosten. Dit is overigens niet
nieuw maar van alle tijden.
Het gezinsbedrijf als dominante bedrijfsvorm
Binnen de land- en tuinbouw is het overgrote deel van de bedrijven een gezinsbedrijf. Het aandeel
betaalde arbeid in dienst bij een bedrijf is, met uitzondering van de glastuinbouw, beperkt (zie ook
indicator C.13). In 2018 maakten de betaalde arbeidskosten gemiddeld iets meer dan 10% uit van de
totale kosten op een land- en tuinbouwbedrijf (www.agrimatie.nl). Het hoge aandeel berekende kosten
vergroot de weerbaarheid van agrarische bedrijven. Daar komt bij dat ondernemers in de land- en
tuinbouw veelal genoegen nemen met een laag rendement op de inzet van hun eigen arbeid en
kapitaal.
Ook wijst onderzoek uit dat de meeste primaire producenten hun positie ten opzichte van andere
ketenpartijen als relatief zwak ervaren, maar nauwelijks of slechts in beperkte mate oneerlijke
handelspraktijken van afnemers ervaren (Baltussen et al., 2018).
Nederland is een dichtbevolkt land, waar de grond schaars en daardoor duur is. Het relatief hoge
loonniveau in de industrie- en dienstensector drijft de prijs voor arbeid in de landbouwsector op.
Hierdoor ontstaat er een druk om arbeid uit de landbouwsector te stoten en te vervangen door
machines. De combinatie van relatief hoge prijzen voor grond en arbeid leidt tot hoge kostprijzen voor
12

Tekst en cijfers afkomstig uit: Meulen, H. van der, I. Matser, C. Remery, I. Terluin en J. Bouma, 2015. Agrarische
jongeren: ambitieus en veelzijdig. Wageningen, LEI Wageningen UR (University & Research centre), LEI Rapport 2015054.
13
Tekst en cijfers afkomstig van:
https://www.agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2232&themaID=2265&indicatorID=2009

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 33

landbouwproducten. In zo'n situatie zijn boeren geneigd om arbeidsbesparende en grondbesparende
productietechnieken toe te passen om de kostprijzen te verlagen. Dit leidt tot hoge
betalingsbereidheid voor grond die met hetzelfde machinepark en arbeid kan worden beboerd - en dus
hoge grondprijzen. In vergelijking met andere schakels in de keten blijft het primaire land- en
tuinbouwbedrijf echter een relatief kleinschalige partij. Ook blijkt dat de primaire sector wordt
gekenmerkt door een relatief laag rendement op eigen vermogen in vergelijking met andere schakels
in de keten zoals de toelevering, verwerking en retail. Het lage rendement is het gevolg van een hoge
grondprijs en een hoge kostprijs als gevolg van schaalnadelen (Backus et al., 2011).
Het hoge opleidingsniveau onder agrarische jongeren biedt bij een krappe arbeidsmarkt ook kansen op
een baan buiten het primaire landbouwbedrijf. Uit onderzoek uitgevoerd onder leden van het NAJK
blijkt ruim 40% van de jongeren naast het werk op het agrarisch bedrijf nog een andere baan te
hebben (Meulen et al., 2015). Vaak is dit nodig om geld te verdienen voor de toekomstige
bedrijfsovername. Dit kan er ook toe leiden dat bij het onder druk staan van de inkomens in de sector
de jongeren uiteindelijk kiezen voor de baan buiten het primaire bedrijf. De aantrekkingskracht van
werk buiten de agrarische sector is hierdoor aanwezig. Dit fenomeen is overigens niet nieuw, maar
van alle tijden.
Gegevens van het agrarisch inkomen per arbeidsjaareenheid (aje) in vergelijking met het nationaal
gemiddelde (C.25) zijn bij Eurostat niet beschikbaar. Wel zijn er cijfers van het CBS beschikbaar
waarin het landbouwinkomen per arbeidsjaar wordt vergeleken met het inkomen in Nederland (zie
onderstaande figuur). Hieruit volgt dat vanaf de start van deze cijferreeks (1995) het
landbouwinkomen achterblijft bij de gemiddelde inkomensontwikkeling in Nederland. Verschillende
rapportages wijzen er dan ook op dat de boereninkomens in grote delen van de landbouw onder druk
staan (zie PBL, 2018; AMTF, 2019).

Figuur 3.3 Bbp landbouw versus bbp Nederland totaal, 1996-2018
Bron: CBS

3.1.2

Kansen en bedreigingen

Inspelen op niches
Binnen de sector zijn er ondernemers die zich onderscheiden door een andere bedrijfsvoering of door
zich te richten op een niche. In beide gevallen wordt ingespeeld op de maatschappelijke vraag naar
een landbouw met minder externe effecten of om producten die zich onderscheiden op bijvoorbeeld

34 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

kwaliteit of dierenwelzijn. Voorbeelden zijn Kipster, Hamletz en Remeker kaas. Waar het bij deze drie
producten gaat om volledig nieuwe concepten van ondernemers (een nieuw merk), zijn er ook
initiatieven voor (verbeterde) keurmerken zoals Beter Leven (rund, varken, eieren, kip) van de
Dierenbescherming, Good Farming Star van VION (varkensvlees), Vitaal Kalf (kalfsvlees) en Planet
Proof van Friesland Campina (zuivel).
De meerwaarde van deze initiatieven voor de ondernemer hangt in het geval van ketenafspraken af
van de feitelijke afspraken die gemaakt zijn en is mede afhankelijk van zijn onderhandelingspositie
(Verstegen, 2019). Hoe breder het concept wordt neergezet, hoe groter de kans dat de hogere eisen
'het nieuwe' normaal gaan worden, waarmee de meerwaarde uitgehold kan worden. Omgekeerd is het
ook zo dat bij een brede introductie de ondernemers die niet mee kunnen komen, zullen afhaken. De
agrarische ondernemers die er niet in slagen om op enigerlei wijze kosten te besparen dan wel de
meerkosten terug te verdienen in de markt zullen hun bedrijf moeten stoppen; de ondernemers die
daar wel in slagen kunnen doorgaan en krijgen zelfs ruimte om op te schalen.
Wil een ondernemer liever via een niche-concept meerwaarde halen uit verduurzaming dan zal hij, zelf
of samen met een paar collega's en andere ketenpartijen, een concept moeten ontwikkelen en in de
markt zetten. De ontwikkeling van zo'n niche-concept is echter niet voor grote groepen ondernemers
weggelegd, het vraagt veel verschillende competenties van een ondernemer. Voor de ontwikkeling van
niches biedt de sterke verstedelijking van het Nederlandse platteland unieke kansen, zoals directe
verbindingen met de stad via het leveren van producten en diensten.
Als (te) veel ondernemers in de niche stappen en dit geen gelijke tred houdt met de
vraagontwikkeling, bestaat het gevaar dat de meerwaarde niet kan worden gerealiseerd.
Naast productniches, kan een ondernemer ook kiezen voor verbreding/multifunctionele landbouw als
neventak. Analyse wordt aangevuld na publicatie op 29 mei aanstaande van de meest recente meting
naar de omvang van verbrede landbouw.
Veranderingen in het GLB
Het GLB draagt via de Pijler 1 in de vorm van betalingsrechten bij aan de inkomensvorming van de
land- en tuinbouw. Voor de totale land- en tuinbouw maakte het ontvangen bedrag aan betalingsrechten in 2015 28% uit van het gemiddelde inkomen uit bedrijf over de periode 2011-2015. In de
extensieve vleeskalverhouderij (met meer dan 10 ha grond) was het aandeel betalingsrechten in het
gemiddelde inkomen uit het bedrijf in 2015 het hoogst (57%). De zetmeelaardappelteelt en de
gemengde bedrijven volgden op de voet met respectievelijk 51 en 50%.
Er is in Nederland een overgangsperiode tot 1 januari 2019 afgesproken. De afbouw van het
historische, bedrijfsspecifieke bedrag en de gelijktijdige opbouw naar een gelijk bedrag per hectare
voor elke landbouwer verloopt dan geleidelijk.
Veranderingen in het GLB als gevolg van de nieuwe hervormingsronde waarover nu wordt gesproken
in Brussel zullen van invloed gaan zijn op de inkomenspositie van de land- en tuinbouwers. Hoe groot
die invloed zal zijn, zal afhangen van de Europese besluitvorming en de nationale invulling van de
besluiten. Verwacht mag worden dat er meer aandacht zal komen voor het belonen van publieke
diensten en dat de gevolgen voor boeren die publieke diensten (willen en kunnen) gaan leveren
neutraler kunnen zijn dan voor boeren die geen publieke diensten willen of kunnen gaan leveren.
Bedrijfsovername
In de agrarische sector is de vrije marktwaarde van bedrijven over het algemeen hoog (zie hiervoor
gemiddelde balanswaarde van bijna 3 mln. euro). Dit komt door de hoge grondprijzen, de
kapitaalintensiteit en de toenemende schaalvergroting. Om een bedrijf over te nemen moet de
overnemer daarom een aanzienlijk vermogen meenemen, zelfs al vindt de overname veelal plaats
tegen een prijs die beduidend onder de marktwaarde ligt. Bovendien is het rendement op eigen
vermogen in de land- en tuinbouwsector laag, gemiddeld 2% in 2011-2015. Dit drukt op het eigen
vermogen van startende en overnemende agrarische ondernemers. Uit de uitgevoerde enquête onder
NAJK-leden bleek dat financiering van de overdracht door ongeveer de helft van de ondervraagden als

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 35

mogelijk probleem bij een (toekomstige) bedrijfsovername wordt gezien. Ook maken agrarische
jongeren zich zorgen over de winstgevendheid van het bedrijf (Meulen et al., 2015). Hierbij moet
worden aangetekend dat financiering van de overname geen nieuw probleem is. De sector is altijd
creatief genoeg gebleken met financieringsconstructies, maatschappen, samenwerking tussen
meerdere ondernemers in managementteams om hier een mouw aan te passen.

3.2

(b) Vergroten van de marktgerichtheid en van het
concurrentievermogen, onder meer door beter te
focussen op onderzoek, technologie en digitalisering

Voor marktgerichtheid en concurrentievermogen bestaan verschillende indicatoren, er is niet één
allesomvattende indicator die uitdrukt hoe groot de marktgerichtheid is of het concurrentievermogen.
In de kern is concurrentiekracht het vermogen van bedrijven en sectoren om hun marktpositie te
behouden en uit te breiden. De beschikbaarheid van productiefactoren is van belang, maar ook kennis
en de vaardigheden m die productiefactoren zo in te zetten dat de voorsprong op de concurrenten
behouden blijft.
Voor de SWOT-analyse van subdoelstelling (b) maken we gebruik van vier contextindicatoren,
namelijkC.15, C.28, C.29, C.30.
Daarnaast hanteren we aanvullende indicatoren op basis van nationale gegevens.
Indicatoren EU
Een maatstaf voor marktgerichtheid en concurrentievermogen is de handelspositie (indicator C.30, zie
H2). Nederland is netto-importeur als de handel met de EU buiten beschouwing wordt gelaten, en is
netto-exporteur als de intra-EU-handel wel wordt meegerekend.
De productiviteit in de agrarische sector is eveneens een indicatie voor het concurrentievermogen.
Gegevens over de totale factorproductiviteit 14 in de landbouw (C.28) zijn niet beschikbaar. Gegevens
over de arbeidsproductiviteit (in bruto toegevoegde waarde per arbeidsjaareenheid) (C.29) zijn er wel.
Deze zeggen niet veel over de inkomenspositie, daarvoor is inzicht nodig in de netto toegevoegde
waarde. Uit de SWOT-analyse van subdoelstelling a bleek dat de Nederlandse inkomens in de
agrosector vrijwel altijd in de bovenste regionen zitten in vergelijking met onze buurlanden.
Aanvullende nationale data handelspositie
Nederland is de op één na grootste landbouwexporteur van de wereld; in export moet het de
Verenigde Staten voor laten gaan, in netto-export (export minus import) Brazilië en Argentinië. De
Nederlandse landbouwexport is voor een bovengemiddeld deel van Nederlandse makelij (circa 73%) in
vergelijking met het gehele goederenpakket van Nederland (55%). 15
De export van landbouwgoederen vanuit Nederland wordt voor 2018 geraamd op 90,3 miljard euro.
Dat is 0,2% meer dan het definitieve cijfer voor 2017 (90,1 miljard euro) en een trendbreuk in
groeiomvang in vergelijking met de voorgaande twee jaren (in 2016 ruim 4% groei en in 2017 ruim
6% groei). Prijsdalingen zijn een belangrijke verklaring voor de lagere groei van de
landbouwexportwaarde dan in vorige jaren. Ook de import van landbouwgoederen groeide (0,5%) en
wordt voor 2018 geraamd op 61,4 miljard euro.
Nederland exporteert een breed scala aan producten, vooral naar de directe buurlanden. De export
naar Duitsland en België bedroeg in 2018 33 miljard euro, dat is 36% van de totale export. Met het
Verenigd Koninkrijk en Frankrijk erbij waren deze vier landen in 2016 gezamenlijk goed voor een
14

De totale factorproductiviteit is de verandering van de productiviteit van een land of sector die overblijft als de
productiefactoren arbeid, grond en kapitaal buiten beschouwing worden gelaten. Het is het ‘restant’ dat is toe te schrijven
aan technologische vernieuwingen.
15
Tekst en cijfers export afkomstig uit: Dolman, M.A., G.D. Jukema en P. Ramaekers (EDS.), 2019. De Nederlandse
landbouwexport in 2018. Wageningen, Wageningen Economic Research en CBS.

36 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

exportaandeel van 55%. De centrale ligging van Nederland met een goede infrastructuur van
zeehavens, wegen, spoorlijnen en vliegvelden naar de ons omringende landen en de sterke eigen
productie zijn voor Nederland een pré. Sierteeltproducten (9,2 miljard euro), zuivel en eieren (8,5
miljard euro), vlees (8,1 miljard euro), groente (6,6 miljard euro) en fruit (6,0 miljard euro) zijn bij de
export de belangrijkste goederengroepen.
Naast landbouwgoederen exporteerde Nederland 9,2 miljard euro aan landbouwgerelateerde goederen
zoals melkrobots of machines voor de voedingsmiddelenindustrie. Dat is een flinke groei (plus 3,2%)
ten opzichte van 2017. Deze groei wordt volledig veroorzaakt door een toename van de uitvoer van
Nederlandse makelij.
De meeste landbouwexport gaat naar buurlanden: Duitsland en België. Daarna volgen als
belangrijkste afnemers Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Italië, Spanje, Verenigde Staten, China, Polen
en Zweden.
Innovatief vermogen
Om een idee te krijgen van de marktgerichtheid en het concurrentievermogen van een sector kan ook
worden gekeken naar het innovatieve vermogen. Dit zegt iets over de vraag of een sector in
speelt/kan inspelen op veranderingen in de markt en achterliggende maatschappelijke behoeften. Bij
innovatie kan onderscheid gemaakt worden tussen technologische en niet-technologische innovatie.
Technologische innovatie is de ontwikkeling en succesvolle invoering van nieuwe of verbeterde
producten en diensten, productie- en distributieprocessen. Niet-technologische innovatie omvat
marketing en organisatorische innovatie. 16
In 2016 zijn de R&D-uitgaven van de agribusiness gestegen, zowel in absolute zin als in aandeel van
de technologische innovatie-uitgaven. Bedrijven in de agribusiness hebben meer technologische
innovaties voltooid en zijn ook meer gaan uitgeven aan R&D in 2016 ten opzichte van 2014.
Productinnovatie is de laatste jaren belangrijker geworden voor de agribusiness.
De R&D-uitgaven van de bedrijven in de agribusiness met 10 of meer werkzame personen bedroegen
in 2016 864 miljoen euro tegen 728 miljoen euro in 2014. Dit komt neer op een stijging van bijna
19%. De R&D-uitgaven van bedrijven in Nederland in het algemeen stegen in diezelfde periode bijna
11%.
De agribusiness is niet alleen meer gaan uitgeven aan R&D in absolute zin, ook in relatieve zin ten
opzichte van de totale innovatie-uitgaven is het aandeel R&D bij de agribusiness toegenomen met
ruim 8 procentpunt naar 64,5%. Voor alle bedrijven met 10 of meer werkzame personen was dit
bescheidener met 3 procentpunt groei.

3.2.1

Sterktes en zwaktes

Uitgangspositie is in veel opzichten goed ...
Bij doelstelling a is al aangegeven dat Nederland in veel opzichten goede productieomstandigheden
heeft, boeren goed zijn opgeleid en er een uitgebreid kennis- en voorlichtingsnetwerk is. Dit helpt bij
bedrijfs- en productvernieuwing.
De toenemende productie - als gevolg van de intensivering van de productie - waar in Nederland geen
afzet voor is, vindt dankzij de vrije interne EU-markt eenvoudig zijn weg naar buitenlandse afnemers.
De goede logistieke verbindingen zijn daarbij een pré. Op deze Europese markt kan veelal worden
afgerekend in dezelfde munt als de thuismarkt en er zijn geen fytosanitaire of veterinaire
belemmeringen. Het heeft bijgedragen aan de sterke exportpositie.
... maar concurrentievoordelen lijken wat af te nemen
Alhoewel de Nederlandse agribusiness binnen Europa nog altijd een sterke positie heeft, is de
koploperpositie minder groot dan deze wel eens geweest is. In een al wat oudere studie uit 2004
(Bont et al., 2004) werd al geconstateerd dat Nederland binnen Europa in de periode 1995-2005
16

Tekst en cijfers export afkomstig uit: Dolman, M.A., G.D. Jukema, P. Ramaekers (EDS.), 2019. De Nederlandse
landbouwexport in 2018. Wageningen, Wageningen Economic Research en CBS.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 37

terrein aan het verliezen is. Zo won Spanje vooral terrein op de Europese groentemarkt ten koste van
Nederland. Hetzelfde geldt voor de markt van varkensvlees, waarop ook de van oudsher grote
concurrent Denemarken zijn positie versterkte. Op de zuivelmarkt verloor Nederland enig terrein aan
Duitsland, Frankrijk en Denemarken. Recentere studies over de concurrentiepositie van de
Nederlandse agrosector zijn niet beschikbaar.
Wel zijn er recente deelanalyses voor de varkenshouderij en voor de pluimveehouderij. De analyse
voor de varkenshouderij geeft aan dat de productiekosten voor de varkenshouderij hoger zijn in
Nederland dan in omringende landen; dit komt vooral door een iets achterblijvende zeugproductiviteit
en toenemende mestafzetkosten (agrimatie.nl).
Voor eieren is de kostprijs in Nederland vergelijkbaar met de omringende landen, zoals Duitsland en
Frankrijk. De kostprijs in Polen is iets lager en in het Verenigd Koninkrijk en Denemarken iets hoger.
In vergelijking met niet-Europese landen is vooral in de Verenigde Staten en Oekraïne de kostprijs
fors lager. De laatste jaren importeert de EU eieren en eiproducten vooral uit de Verenigde Staten en
Oekraïne (Horne, van en De Bondt, 2017).
Uit een internationale vergelijking van de kostprijs voor kuikenvlees blijkt dat Nederland in 2015 een
iets lagere kostprijs had dan Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk (Horne, van, 2017). De
kostprijs in Polen was wel duidelijk lager dan in Nederland. Uit dezelfde studie blijkt dat de kostprijs in
Brazilië, de Verenigde Staten en Oekraïne 20 tot 25% lager is. De EU importeert al sinds 2007 grote
hoeveelheden bevroren kipfilet uit Brazilië en Thailand. Een systeem van quota en importheffingen
reguleert de invoer uit derde landen. Van meer recente datum zijn de toegenomen importen uit
Oekraïne.
De andere kant van de medaille
De hiervoor beschreven sterke exportpositie van de Nederlandse agrosector en de onderliggende hoge
productiviteit per hectare en per dier heeft ook een keerzijde.
Bij subdoelstelling a zijn de drijvende krachten beschreven die hebben geleid tot de inzet van
arbeidsbesparende en grondbesparende productietechnieken in de primaire landbouw om de
kostprijzen te drukken. Arbeidsbesparende technieken zijn in de regel alleen rendabel bij een zekere
bedrijfsomvang, terwijl grondbesparende productietechnieken gepaard gaan met intensivering van het
grondgebruik. Beide technieken stoelen op een groter gebruik van productiemiddelen als kunstmest,
gewasbeschermingsmiddelen en energie. Op deze wijze is er in Nederland na de Tweede Wereldoorlog
in snel tempo een grootschalige en intensieve 17 landbouw ontstaan, met ongewenste externe effecten
voor milieu, landschap en samenleving (Berkhout en van Bruchem, 2011). 18 Maatregelen om deze
ongewenste effecten in te dammen werken veelal kostenverhogend - in ieder geval op de korte
termijn - en kunnen zo de concurrentiepositie ondermijnen. Dat geldt temeer bij concurrentie op
internationale afzetmarkten waar de extra eisen aan de productie lang niet altijd verwaard kunnen
worden.
De intensivering en grootschaligheid leidt niet per definitie tot een betere inkomenspositie voor de
agrariërs. Zoals beschreven bij doelstelling a wijzen diverse rapporten erop dat de inkomens in grote
delen van de landbouw onder druk staan.

3.2.2

Kansen en bedreigingen

De focus op intensivering en schaalvergroting in de landbouw is lang dominant geweest in de
instituties om de landbouwsector in ons land heen, zoals overheden, beroepsopleidingen en
belangenorganisaties. Dit bergt het gevaar in zich dat nieuwe ontwikkelingsmogelijkheden voor het
bedrijf/de sector onvoldoende onderkend worden en een ieder te veel blijft hangen in wat altijd al
werd gedaan.

17
18

In termen van gebruik van non-factor input (kunstmest, bestrijdingsmiddelen).
Zie ook de beschrijving bij subdoelstelling e en f.

38 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Op verschillende vlakken is wel beweging aan het ontstaan. Zo is in het agrarische beroepsonderwijs
recent de 'Green Deal 19 Natuurinclusieve Landbouw Groen Onderwijs' afgesloten. In deze Green Deal
werken partijen samen om de transitie richting natuurinclusieve landbouw in te zetten, te versnellen
en te verbreden. De aangesloten onderwijsinstellingen nemen natuurinclusieve landbouw op in hun
curriculum, werken samen en motiveren docenten en teamleiders tot vergroten van hun kennis op dit
vlak (Greendeals, 2018).
In de bestaande structuren voor kennisverspreiding via sectororganisaties en voorlopers in de sector
wordt ook steeds meer voorlichting over andere bedrijfsvormen dan de klassieke op kostprijsverlaging gerichte modellen uitgedragen.
Binnen de sector zijn er steeds meer ondernemers die zich onderscheiden door een andere
bedrijfsvoering of door zich te richten op een niche. In beide gevallen wordt ingespeeld op de
maatschappelijke vraag naar een landbouw met minder externe effecten of naar producten die zich
onderscheiden op bijvoorbeeld kwaliteit of dierenwelzijn. 20 Dit is al beschreven bij subdoelstelling a.
Ook verbreding van het bedrijf - zoals zorglandbouw of recreatie - is een optie die mogelijkheden biedt
om een andere koers met het bedrijf te kiezen dan schaalvergroting.
Digitalisering als ondersteuning van veranderingen
Digitalisering biedt volop mogelijkheden om ontwikkelingen in het belang van landbouw en
maatschappij te ondersteunen.
Het wensbeeld zou kunnen zijn dat binnen een zekere termijn, bijvoorbeeld drie jaar, alle
gegevensstromen in de agrarische sector (of in de voedselketen) zijn gedigitaliseerd en dat naast
eventuele papieren (en pdf)versies de data beschikbaar zijn in een machine-leesbare vorm. Dat geldt
dan voor facturen, leveringsberichten, laboratoriumanalyse-uitslagen, keuringsgegevens,
duurzaamheidscertificaten etc. Dit levert een basis op om door te groeien naar het uitwisselen van nog
meer technische data uit Internet of Things-ontwikkelingen. Deze verbeterde data-uitwisseling is van
belang ter ondersteuning van:
1.
2.
3.
4.

precisielandbouw (het efficiënter benutten van inputs en reduceren van afval/reststromen);
kringlooplandbouw (het kunnen lokaliseren, afstemmen en benutten van product- en
reststromen);
transparantie (en certificering) in de keten, waardoor duurzaamheidsinspanningen van
ondernemers beter zichtbaar worden en beter vermarkt kunnen worden;
versterking van innovatie en concurrentiekracht in de agrifood-sector doordat bedrijven
minder omschakelingskosten hebben als ze van de ene service provider (leverancier of
afnemer) overstappen naar een andere leverancier of afnemer. Door de standaardisering en
interoperabiliteit kunnen ze gemakkelijk hun bedrijfsrelevante gegevens meenemen van de
ene serviceprovider naar de andere.

Het delen van al die data gebeurt op basis van vrijwilligheid tussen bedrijven (of bedrijven en de
overheid).
De voordelen van digitalisering worden ook beschreven in een recent rapport voor het Agri Committee
van het Europees Parlement (Soma et al., 2019). Dit rapport geeft aan dat digitalisering niet per se
positief is. Het kan bijvoorbeeld de administratieve lasten voor boeren verhogen. De kosten
samenhangend met digitalisering kunnen met name voor kleinere boeren een (onoverkomelijke)
drempel zijn. Ook beschikken niet alle rurale gebieden in de EU over internetverbindingen die
digitalisering mogelijk maken.
De Nederlandse land- en tuinbouw kan met haar hoog opgeleide boeren en tuinders, de hoge
organisatiegraad, en het goed-functionerend agrarisch kennis- en innovatiesysteem een koplopersrol
in Europa vervullen op het gebied van digitalisering in de agrosector. In feite vervult Nederland die rol
al door de coördinerende rol van Wageningen University and Research in grote EU-brede H2020projecten zoals IoF2020 (Internet of Farm and Food 2020) en Smart Agri Hubs.

19
20

Green Deals zijn afspraken tussen de Rijksoverheid en andere partijen om duurzame plannen uit te voeren.
Zie ook de analyse bij subdoelstelling c en i.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 39

Toch zijn er nog wel wat uitdagingen. Het echte probleem is niet zozeer de technische kant van
invoering: standaarden zijn er (ook al wordt er aan verbetering op onderdelen gewerkt) en datahubs
zijn er ook (JoinData/Edicircle; UnifiedPost-v/h Z-Solutions, Agriplace, etc.). Waar het aan ontbreekt is
de incentive bij de toeleveranciers en afnemers van boeren en tuinders om EDI (Electronic Data
Interchange) in te voeren en de papierstroom aan te vullen met EDI-stromen. Als gevolg hiervan
komen administratieve gegevens ook niet-digitaal bij certificerings- en auditorganisaties terecht en
doen deze weinig risico-gerichte geautomatiseerde controle.
Ook bij accountantskantoren en banken lijken de nodige kostenbesparingen haalbaar als er
gedigitaliseerd zou worden. Voor de concurrentiepositie van de agrifoodsector is het niet goed dat
deze niet-noodzakelijke kosten in de keten gemaakt worden. Een verplichting om alles digitaal aan te
leveren (net als bij PSD2 bij de banken of in de GDPR (AVG) richting burgers) zou naar alle
waarschijnlijkheid welvaartsverhogend zijn, maar een optie kan ook zijn om de weg van de
geleidelijkheid en vrijwilligheid te verkennen met een meerjarig stimuleringprogramma digitalisering.
Cross-overs naar de bouw- en energiesector, waar al verdere stappen gezet zijn, zouden hier deel van
kunnen uitmaken.

3.3

(c) Verbeteren van de positie van de landbouwers in
de waardeketen

Voor deze doelstelling zijn mogelijke indicatoren C.24, C.25, C26 en C.34. De eerste drie zijn al aan de
orde gekomen bij subdoelstelling a en b. Voor C.34, de waarde van de productie die onder een EUkwaliteitsschema valt, zijn geen gegevens beschikbaar in de EUROSTAT-database. Wel geven
nationale data inzicht in hoeveel omzet er is aan duurzame producten. Zie hiervoor de analyse bij
subdoelstelling i.
Bij de analyse onder subdoelstelling a en b is al naar voren gekomen dat veel agrarische ondernemers
in ons land de eigen positie ten opzichte van de afnemers als zwak of zeer zwak beoordeelden in
2018. Slechts 15% ervoer de eigen positie als sterk of zeer sterk (Baltussen et al., 2018). Uit een
onderzoek naar oneerlijke handelspraktijken - via een enquête onder 600 boeren en tuinders - bleek
dat individuele boeren zelf niet in grote mate te maken krijgen met oneerlijke praktijken. Maar hun
afzetorganisaties kunnen daar wel mee te maken krijgen. In het onderzoek gaven boeren en tuinders
met name aan dat afnemers druk uitoefenen om de prijzen te verlagen en hogere eisen stellen aan
producten - denk aan milieu, welzijn en biodiversiteit - zonder er meer voor te willen betalen. Deze
klachten werden het meest geuit, maar ze zijn moeilijk aantoonbaar als machtsmisbruik.
Zie verder de analyse bij subdoelstelling a en b.
Uit het voorgaande kunnen we het volgende concluderen voor wat betreft de SWOT-analyse van deze
subdoelstelling:

3.3.1

Sterkten en zwakten

De kleine afstand stad-platteland in Nederland biedt mogelijkheden voor meer directe verkoop aan
huis, wat kan leiden tot meerwaarde. Daar staat tegenover dat deze directe verkoop vaak ook meer
arbeid vraagt. Gezien de exportgerichtheid van de Nederlandse landbouw, zijn verkoop aan huis/korte
ketens of vergelijkbare initiatieven ook slechts een oplossing voor een klein deel van de sector. De
aanjaagfunctie van kleine initiatieven richting retail leidt tot het hoger leggen van de lat voor wat
betreft het stellen van (duurzaamheids)eisen aan product(ie). Dit leidt niet per definitie tot een betere
positie van de producent in de waardeketen (zie ook analyse bij subdoelstelling b).
Van oudsher is samenwerking in de land- en tuinbouw een manier om krachten te bundelen. Zo zijn
ooit ook de coöperaties ontstaan in de zuivel- en suikersector. De samenwerking tussen agrarische
ondernemers is anno 2019 groeiende, maar nog geen algemeen gegeven in de sector. Binnen de
melkveehouderij en de akkerbouw is deze van oudsher groter dan binnen de tuinbouw en de
intensieve veehouderij.

40 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Het aandeel van de producent in de consumenteneuro is in algemene zin gering, omdat de meeste
grondstoffen na levering door de primaire producent allerlei bewerkingen ondergaan en in de prijs
voor de consument ook andere kosten zijn opgenomen, bijvoorbeeld van verpakkingen, arbeid en
energie. Daarnaast speelt de hiervoor beschreven zwakkere onderhandelingspositie een rol.

3.3.2

Kansen en bedreigingen

Er zijn diverse initiatieven als de Herenboerderij en de Nieuwe Boerenfamilie, die erop gericht zijn de
band tussen boer en consument/burger te versterken, de waardering voor de boer te vergroten en de
beloning voor de boer te verbeteren.
Er is toenemende belangstelling van burgers voor kwaliteitsproductie. Hogere standaarden/eisen
leiden evenwel niet altijd tot een meerprijs voor de primaire producent: de lat wordt ook voortdurend
hoger gelegd.
Sociale media brengen stad en platteland makkelijker in contact en genereren uitwisseling van ideeën
en meer afzet vanuit korte ketens. Ook bij het bevorderen van de toeristische infrastructuur in ons
land kan een koppeling worden gelegd met streekproducten. Het is van belang om te realiseren dat
niches méér opleveren omdat het niches zijn. Als een concept te grootschalig wordt, gaat de
meerwaarde verloren (Verstegen, 2019).
Volgens nieuwe Europese regelgeving mogen handelshuizen en supermarkten niet langer te laat
betalen voor bederfelijke producten, niet langer bestellingen op het laatste moment annuleren, niet
meer eenzijdig leveringscontracten wijzigen en niet langer verspillingskosten op leveranciers verhalen.
Een Nederlandse 'voedselscheidsrechter', vermoedelijk de Autoriteit Consument en Markt (ACM), moet
gaan toezien op naleving van de regels. Deze wetgeving geeft boeren en leveranciers meer houvast
om naar de ACM te stappen. Bovendien brengt het de dialoog over oneerlijke praktijken verder. 21
Niches kunnen ook (te) groot worden, waardoor daar dan dezelfde problemen op gaan treden als in de
bulkmarkt (schaalvergroting kan leiden tot druk op de prijzen). In krimpregio's zijn er minder
mogelijkheden voor afzet via korte ketens. Wet- en regelgeving kan 'kleine' vernieuwende
producenten - die op die manier proberen hun verdiensten uit de landbouw te vermeerderen dwarsbomen.

3.4

(d) Bijdragen aan mitigatie en adaptatie aan
klimaatverandering en leveren van een bijdrage aan
een duurzame energieproductie

Voor de SWOT-analyse van subdoelstelling (d) maken we gebruik van twee contextindicatoren,
namelijk C.41 en C.43. Zie hoofdstuk 2 voor de rapportage hierover. Daarnaast hanteren we voor de
onderstaande analyse aanvullende indicatoren op basis van nationale gegevens.
Indicatoren EU
In hoofdstuk 2 is aangegeven dat de productie van hernieuwbare energie in de loop van de jaren fors
toegenomen, evenals het aandeel van deze vorm van energie in het totale energiegebruik.
De uitstoot van broeikasgassen door de landbouwsector is sinds 1990 in eerste instantie afgenomen,
maar neemt sinds 2012 weer licht toe. Het aandeel van de land- en tuinbouw in de totale
broeikasgasemissies in Nederland ligt de laatste 10 tot 15 jaar rond de 12 à 14%. Het aandeel in de
land- en tuinbouwemissies dat afkomstig is van methaan is de afgelopen 20 jaar geleidelijk gestegen
van 46 naar ruim 50%. Het aandeel lachgas is gezakt van rond de 30% in de jaren negentig naar 23%
in de laatste jaren. Het aandeel broeikasgas afkomstig van CO2 schommelt rond de 25%
(agrimatie.nl).

21

Interview Michiel van Galen (Wageningen Economic Research) in Resource, 25 maart 2019.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 41

Aanvullende nationale informatie
Recente veranderingen in het weersbeeld in ons land in de afgelopen jaren - waarbij met name de
grote aantallen clusterbuien en de bijbehorende wateroverlast in landelijk en stedelijk gebied opvallen,
maar ook de langere periode van droogte zoals we die in de zomer van 2018 gezien hebben - leiden
tot de conclusie dat ons klimaat relatief snel en fundamenteel aan het veranderen is. De opwarming
van de aarde gaat door en de zeespiegel stijgt. Aan de andere kant daalt met name in West Nederland
de bodem, waardoor er de komende decennia zwaar geïnvesteerd zal moeten worden om Nederland
droge voeten te laten houden.
Het klimaat is een urgent politiek en maatschappelijk thema in het Nederlandse OntwerpKlimaatakkoord. Dit Ontwerp-akkoord is in juli 2018 op hoofdlijnen gepresenteerd is en in december
2018 vastgesteld. In het Ontwerp-akkoord worden ook van de land- en tuinbouw prestaties gevraagd
om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan. Daarbij wordt vooral ingezet op andere en
aangepaste landbouwmethoden (slimmer landgebruik), energiebesparing in de glastuinbouw en
vermindering van de uitstoot van methaan door de veehouderij.
Het Ontwerp-Klimaatakkoord onderscheidt naast een taakstelling voor landbouw ook een taakstelling
voor landgebruik. Het gaat dan onder meer om de veenweidegebieden, die een belangrijke bron van
CO2-uitstoot zijn. Vanwege de doorgaande ontwatering van die gronden neemt de uitstoot van CO2 als
gevolg van de oxidatie van het veen nog steeds toe. Ook andere gebieden en sectoren zullen hun
bijdrage moeten leveren aan de taakstelling voor landgebruik.
Als gevolg van de geschetste veranderingen in het klimaat (meer weersextremen), krijgt de
landbouwsector ook steeds meer te maken met wateroverlast en droogte. Dat heeft gevolgen voor het
gebruik en de inrichting van het landelijk gebied. Er zullen in de toekomst duidelijke keuzes gemaakt
moeten worden om te bezien hoe de landbouw in Nederland haar bijdrage kan leveren aan het
anticiperen op de gevolgen van de klimaatverandering.
Daarnaast bevindt onze economie zich momenteel op het gebied van de energievoorziening in de
omvorming van een economie gebaseerd op fossiele grondstoffen, naar een economie gebaseerd op
biobased grondstoffen. Het gaat dan om wind- en zonne-energie, maar ook om plantaardige
grondstoffen die gebruikt kunnen worden als energieleverancier of als grondstof voor de chemische
industrie. Ook de landbouw zal een rol kunnen spelen in die energie-transitie. Ten eerste door te
investeren in wind- en zonne-energie en daar mogelijk ook een deel van het areaal voor beschikbaar
te stellen. Ten tweede doordat de sector kan bijdragen aan het leveren van grondstoffen voor de
productie van energie (biomassa) of voor productieprocessen in de chemische industrie.
Dat brengt onder andere de vraag met zich mee of en hoe overheid en sector willen investeren in
wind- en zonne-energie en welk ruimtebeslag dit met zich meebrengt. Grootschalige windmolens
zullen hun invloed hebben op het landschap in ons land. Zonne-energie is een ander vraagstuk.
Grondeigenaren in heel Nederland worden momenteel intensief benaderd door projectontwikkelaars
met de vraag of zij hun grond beschikbaar willen stellen voor zonnepanelen. Daarmee komt ook de
discussie op over hoe de overheid daar vanuit het oogpunt van ruimtelijke ordening mee om moet
gaan. Veel provincies en gemeenten denken momenteel na over de gewenste beleidslijn op dit gebied.
Zonnepanelen kunnen in het landelijk gebied ook geïnstalleerd worden op de daken van boerderijen
en schuren, en op het erf van boerderijen. Vanuit de overheid en de sectororganisaties is daar al veel
aandacht voor en wordt ook een combinatie gelegd met de sanering van asbestdaken, die in principe
allemaal in op 31 december 2024 opgeruimd moeten zijn. De sanering van die daken wordt vaak
gecombineerd met de aanleg van zonnepanelen op nieuwe daken.
Meer in algemene zin is het van belang dat de overheid en andere betrokken organisaties nadenken
over aanpassing van de bestaande wet- en regelgeving om de ontwikkeling richting een biobased
economy beter mogelijk te maken. Zo vallen heel veel producten nu nog onder de Afvalstoffenwet en
zijn daarmee niet te gebruiken in de voedsel- of de energieketen. Als daar meer ruimte komt, komt er
ook mee ruimte voor boereninitiatieven op dit gebied.
Uit het voorgaande concluderen we het volgende voor wat betreft de SWOT-analyse van deze
subdoelstelling.

42 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

3.4.1

Sterkten en zwakten

Er zijn in de Nederlandse land- en tuinbouw in principe veel mogelijkheden op het gebied van
klimaatadaptatie en -mitigatie. Denk aan peil verhogen in de veenweidegebieden en bebossing van
landbouwgrond. Ook zijn er mogelijkheden voor de teelt van biomassa, onder andere op nattere
landbouwgronden, maar ook binnen bestaande akkerbouwbedrijven. Er is in Nederland veel kennis
beschikbaar over opties op dit gebied die zijn in te passen in de bedrijfsvoering. Ook zijn er al een
aantal initiatieven van ketenpartijen, gericht op duurzame energieproductie; ook de energie-efficiency
in de sector neemt (sterk) toe.
De fossiele energiebronnen zijn in ons land op dit moment nog te goedkoop om genoeg prikkels te
geven voor energiebesparing. De Nederlandse overheid zet sterk in op wind- en zonne-energie, maar
deze vormen van energieopwekking zijn nog sterk afhankelijk van subsidies. Naar verwachting is de
markt op termijn wel in staat is om de productie van deze vormen van energie over te nemen.
Er is in de Nederlandse landbouw nog steeds sprake van een relatief grote uitstoot van broeikasgassen
en een verlies aan organisch stofgehalte van de bodem. Naar verwachting zal er steeds meer sturing
komen van overheid, politiek en maatschappelijke organisaties om hierin verandering ten goede aan
te brengen.

3.4.2

Kansen en bedreigingen

Er wordt op het gebied van klimaat en energie door onderzoek en praktijk in ons land stevig gezocht
naar innovatie in de teelten, zoals bijvoorbeeld in de vorm van niet-kerende grondbewerking. Ook
wordt er gezocht naar kostenbesparing op het gebruik van energie, bijvoorbeeld door het toepassen
van nieuwe technologie op het gebied van energiebesparing en het reduceren van de uitstoot van
broeikasgassen (onder andere aanpassingen in de samenstelling van het voer). Ook het bedrijfsleven
zelf komt op dit gebied in beweging, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de ontwikkeling en de toepassing van
het programma Foqus Planet van Friesland Campina. Daarin is energiebesparing op het boerenbedrijf
een belangrijk aandachtspunt.
Doorgaan op de bestaande weg (business as usual) is gegeven de uitdagingen op het gebied van
klimaat geen optie voor de agrosector. De agrosector kan en mag haar ogen niet sluiten voor de vele
vraagstukken die er op het vlak van klimaat en energie op haar afkomen. Deze vraagstukken vragen
een afgewogen benadering waarin overheden en maatschappelijke organisaties met de agrosector
samenwerken aan oplossingen. Eén van die vraagstukken zijn de ruimteclaimsop het gebied van
klimaat en energie. Deze zullen waarschijnlijk de komende jaren actueler en omvangrijker worden. Dit
vraagt zorgvuldige ruimtelijke afwegingen op lokaal, provinciaal en nationaal niveau.

3.5

(e) Bevorderen van duurzame ontwikkeling en
efficiënt beheer van natuurlijke hulpbronnen, zoals
water, bodem en lucht

Voor de SWOT-analyse van subdoelstelling (d) maken we gebruik van de contextindicatoren C.37,
C.38, C.39 en C.46. Daarnaast hanteren we aanvullende indicatoren op basis van nationale gegevens.
Indicatoren EU
In hoofdstuk 2 is op basis van indicator C.38 aangegeven dat met name de fosfaatgift per hectare in
ons land de laatste jaren afgenomen is. Dat geldt nog niet voor de stikstofgift, deze stijgt de laatste
jaren gemiddeld weer. De hoeveelheid nitraat in het grondwater blijft een probleem. Er zijn nog teveel
pompstations waarin het grondwater te veel nitraat bevat, gerelateerd aan de Europese norm van
maximaal 50 mg nitraat per liter.
De ammoniakemissie schommelt rond de 105-110 mln. kg; dit is binnen het plafond. De
stikstofdepositie is echter te hoog om biodiversiteitsdoelen te realiseren.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 43

Ten algemene geldt dat de dat de milieudruk van de Nederlandse landbouw voor een aantal thema's is
afgenomen sinds 2000 (ammoniak, milieubelasting gewasbeschermingsmiddelen, uitstoot
broeikasgassen, fosfaat- en stikstofoverschot), maar nog wel hoog is. Voor een aantal milieuthema's
zijn de ecologisch gezien wenselijke doelstellingen nog niet bereikt en is het aandeel van de agrarische
sector in verschillende vormen van milieubelasting nog relatief hoog.
Aanvullende nationale informatie
Fosfaat - ammoniak - stikstof
De veehouderijsector in ons land heeft momenteel te maken met een aantal randvoorwaarden c.q.
plafonds, die de productieruimte de komende jaren sterk zullen bepalen. Zo is het fosfaatplafond dat
door Brussel toegestaan wordt voor de melkveehouderijsector in ons land maximaal 84,9 miljoen kg.
In 2018 zat Nederland hier met 77,4 miljoen kg onder (in 2017 er nog boven).
Ook de uitstoot van ammoniak door de (intensieve) veehouderij is begrensd door een plafond. Voor
2020 ligt dit voor Nederland volgens Europese richtlijnen in de orde van 42 miljoen kg ammoniak. In
de jaren 2014-2017 werd in Nederland telkens meer dan 50 miljoen kg ammoniak uitgestoten.
Wetgeving rond de Natura 2000-gebieden in ons land en de vertaling daarvan in de Programmatische
Aanpak Stikstof (PAS) begrenzen eveneens de sector, zeker in regio's met relatief veel Natura 2000gebieden. De kans bestaat dat de sector de komende jaren in en rond Natura 2000-gebieden fors zal
moeten gaan extensiveren (in de zin van minder dieren houden per ha) om de schade aan de natuur
door de uitstoot van ammoniak te verminderen.
De stikstofexcretie voor melkvee lag in 2018 in Nederland 4% boven het Brusselse plafond van 281,8
miljoen kg. Ook voor deze doelstelling zullen maatregelen genomen moeten worden om onder het
plafond te blijven.
Verschillen in nitraatconcentratie per gebied 22
De gemiddelde nitraatconcentratie in het uitspoelend water in de Lössregio is sinds 2014 afgenomen
van 70 mg/l naar 50 mg/l en nadert de norm van 50 mg/l. In de Veen- en Kleiregio zijn de
nitraatconcentraties in het uitspoelend water veel lager dan in de Zandregio omdat meer nitraat wordt
afgebroken. De gemiddelde concentraties liggen hier ruim onder de doelstelling.
Hoewel het gemiddelde in de Zandregio de 50 mg/l doelstelling net gehaald heeft voldoet bijna de
helft (46%) van de bemonsterde bedrijven in de Zandregio in de laatste rapportageperiode voor de
Nitraatrichtlijn (2012-2015) niet aan de norm, waarvan circa 20% melkveebedrijven en 70%
akkerbouwbedrijven. Binnen de Zandregio zijn er grote verschillen.
In de zuidelijk Zandregio (Noord-Brabant en Limburg) is de gemiddelde nitraatconcentratie met 69
mg/l hoger dan in de noordelijke (24 mg/l) en centrale (33 mg/l) Zandregio. Dat de gemiddelde
nitraatconcentratie in het zuidelijk zandgebied hoger is dan in de andere zandgebieden, komt onder
andere doordat er hier meer uitspoelingsgevoelige akkerbouwgewassen (gedefinieerd als een gewas
waarbij bij bemesting volgens advies de nitraatconcentratie van 50 milligram per liter wordt
overschreden) worden geteeld, meer bodems voorkomen die gevoelig zijn voor uitspoeling van stikstof
en aanwezigheid van veel intensieve veehouderijbedrijven (hokdierbedrijven) met veel mest en weinig
grond (CLO.nl).
Bodemvruchtbaarheid
Een goede en duurzame landbouwproductie begint bij een gezonde en weerbare bodem.
Voor de bodem spelen er verschillende problemen wat betreft kwaliteit en het opbrengend vermogen.

22

Tekst overgenomen van CLO.nl

44 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Het gaat om:
•
bodemgebonden ziekten/plagen/onkruiden door intensief grondgebruik
•

bodemverdichting door intensief grondgebruik met zware machines

•

chemische bodemvruchtbaarheid behouden en eventuele risicovolle bodemvoorraden (fosfaat)
terugdringen

•

negatieve organische stof balans met name op bouwland.

Deze problemen hangen met elkaar samen en doen zich landelijk voor, maar per grondsoort en/of
regio zijn er verschillen. Op lange termijn leiden ze tot een verminderd opbrengend vermogen van
grond. Ook zijn bodems met een slechte bodemstructuur en een te laag organisch stofgehalte weinig
weerbaar tegen klimaatverandering (lange perioden van droogte of extreme neerslag).
De bodemvruchtbaarheid en het bodemleven zijn de afgelopen decennia minder in beeld geweest in
de landbouwsector, maar ondertussen groeit het besef dat zonder een goede bodemstructuur en een
goede bodemgezondheid het landbouwsysteem in ons land uiteindelijk niet in stand blijven. In de
Nederlandse landbouw komt er dan ook steeds meer aandacht voor bodembiodiversiteit en het
tegengaan van bodemdegradatie (onder andere verslemping door het gebruik van te zware
machines). Men zet daarbij vooral in op een ruimere vruchtwisseling en het gebruik van
groenbemesters.
Ook wordt nagedacht over de teelt van andere gewassen (onder andere quinoa en soja van eigen
bodem), maar ook over meer afstemming tussen melkveehouderij en akkerbouw Zie hiervoor ook de
recent uitgebrachte beleidsvisie van de minister van LNV over kringlooplandbouw. Een voorbeeld
daarvan is het opnemen van grasklaver in de vruchtwisseling van akkerbouwbedrijven. Dat kan nuttig
en zinvol zijn voor de Nederlandse melkveehouderij, omdat het een bijdrage kan leveren aan het
versterken van de lokale voervoorziening en daarmee grondgebondenheid in de sector.
Het volgende komt naar voren uit de SWOT-analyse van deze subdoelstelling.

3.5.1

Sterkten en zwaktes

Per eenheid product wordt in ons land op milieugebied relatief efficiënt geproduceerd. De belasting
van grond- en oppervlaktewater met gewasbeschermingsmiddelen, stikstof en fosfaat is de afgelopen
jaren stabiel tot afgenomen door een veelheid van (beleids)maatregelen. Er zijn initiatieven in gang
gezet - ook van boeren onderling - om de milieubelasting van de agrarische productie in ons land
terug te brengen, zoals het programma Foqus Planet van Friesland Campina en Deltaplan Agrarisch
Waterbeheer van LTO Nederland.
Er is een substantiële afname van de boerenlandvogels in ons land, zowel in aantal als in soorten (zie
ook doelstelling f). Ondanks de vele (beleids)inspanningen op dit gebied lukt het (nog) niet om deze
teruggang te stoppen en de negatieve trend om te draaien naar een positieve ontwikkeling. Daarnaast
is de stikstofdepositie vanuit de veehouderij in ons land nog steeds te hoog om de
natuurdoelstellingen in met name de Natura 2000-gebieden te halen. Ook hiervoor zijn de afgelopen
jaren veel (beleids)inspanningen gepleegd, maar die hebben nog geen of onvoldoende effect gehad.
De doelen van de Kaderrichtlijn Water komen ook nog niet dichterbij. De concentratie
gewasbeschermingsmiddelen in het oppervlaktewater in ons land is (hoewel afnemend) nog steeds te
hoog en de KRW-normen voor grond- en oppervlaktewater worden in veel gevallen nog steeds
overschreden. Er is in ons land te weinig waterberging om extreme neerslag op te kunnen vangen en
dat wordt in toenemende mate een probleem gezien de klimaatontwikkelingen.
Ten slotte staat de bodemkwaliteit in een aantal gebieden steeds meer onder druk (onder andere
verdichting, verslemping, verzilting en erosie). Ook dat vereist aandacht.

3.5.2

Kansen en bedreigingen

Kansen liggen er ten aanzien van het beheer van de natuurlijke hulpbronnen in ons land in nieuwe
duurzame stalsystemen in de veehouderij en nieuwe teeltsystemen. Denk aan stroken- of mengteelt,
meer granen in het bouwplan en niet kerende grondbewerking. Precisielandbouw is in opkomst en
biedt kansen om de milieubelasting van de land- en tuinbouw in ons land te verminderen, onder
andere door het gebruik van robottechnologie en 'big data' bij de gewasbescherming (IoF, 2018).

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 45

Er wordt in onderzoek en praktijk volop gewerkt aan nieuwe bedrijfssystemen en innovaties op het
gebied van de verduurzaming van de land- en tuinbouw in ons land. Denk bijvoorbeeld aan het telen
van vanggewassen tegen de uitspoeling van stikstof en fosfaat naar het grond- en oppervlaktewater.
Natuurvriendelijke oevers worden steeds meer gemeengoed in de melkveehouderij en de akkerbouw
in ons land.
Een laatste punt van aandacht is het verhogen van het organische stof gehalte en het vastleggen van
CO2 in de bodem. Dat kan onder meer door het aanpassen en extensiveren van de bedrijfsvoering in
de landbouw. Middelen daarvoor zijn onder andere het streven naar precisielandbouw en maatregelen
op het gebied van de bemesting.
Bedreigingen van de natuurlijke hulpbronnen in ons land zien we in toenemende mate in zaken als
verzilting en bodemverdichting (verslemping). Door de klimaatveranderingen, het intensieve
bodemgebruik in de landbouw en de keuzes op het gebied van het kustbeheer, worden steeds grotere
stukken landbouwgrond in ons land bedreigd door verzilting en verslemping en dat noopt in die
gebieden tot aanpassingen in het grondgebruik, hetzij via nieuwe en alternatieve (zilte) teelten dan
wel andere en nieuw vormen van grondgebruik. Meer droge jaren leiden tot een grotere watervraag
voor beregening en het vasthouden van water in gebieden (seizoensberging). Aan de andere kant
dient er ook voldoende piekberging in het landelijk gebied te zijn om de toenemende hoeveelheid
clusterbuien op te kunnen vangen. Periodes van langere droogte en/of extreme neerslag kunnen
leiden tot het risico van productieverlies en tot (blijvende) economische en ecologische schade.

3.6

(f) Bijdragen aan de bescherming van de
biodiversiteit, het versterken van ecosysteemdiensten
en in stand houden van habitats en landschappen

Voor doelstelling f gebruiken we de context-indicatoren C.19 landbouw in Natura 2000 gebieden C.20
gebieden met natuurlijke handicaps, C.21 landbouwgrond met landschapselementen, C.35
boerenlandvogel index en C.36 percentage van EU-beschermde soorten en habitats gerelateerd aan
landbouw met stabiele of positieve trend. We vullen deze aan met nationale indicatoren voor het
areaal in beheer bij collectieven agrarisch natuur- en landschapsbeheer en de index
boerenlandvlinders.
Indicatoren EU en nationaal
De indicatoren voor de stand van de biodiversiteit in het Nederlandse agrarische landschap vertonen
zonder uitzondering een negatieve trend. Een veel gebruikte indicator is de boerenlandvogel index
(C35). Deze indicator is een goede maat voor verandering in de biodiversiteit van het
boerenlandschap: vogels zitten hoog in de voedselketen en worden daarom beschouwd als goede
indicatoren voor de algehele toestand van de biodiversiteit.
De boerenlandvogelindex is een samengestelde index die de snelheid van de verandering meet van
een aantal vogelsoorten die landbouwgrond als leefgebied hebben. In Nederland bevat de indicator 27
soorten vogels; 21 daarvan zijn in aantal achteruitgegaan, zoals de grutto, de veldleeuwerik,
scholekster en wulp, ook zijn er een paar soorten die toegenomen zijn, zoals de roodborsttapuit en de
putter. De boerenlandvogelindex is in 2017 in Nederland 64 (figuur 3.4). Deze waarde moet ten
opzichte van het referentiejaar 2000 worden gezien, dus sinds 2000 is de populatie boerenlandvogels
met 36% achteruitgegaan. Als we verder terugkijken in de tijd dan laat een historische reconstructie
zien dat de achteruitgang sinds 1960 meer dan de helft bedraagt.

46 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Figuur 3.4 Boerenlandvogels in Nederland, index 1960-2020 (1990 =100)
Ondanks de inzet van agrarisch natuurbeheer laten de populaties weide- en akkervogels dus nog geen
tekenen van herstel zien. Nederland is niet uniek als het gaat om de achteruitgang van populaties
boerenlandvogels, de neerwaartse trend is zichtbaar in de hele Europese Unie. Al lijkt het sinds 2004
in Europa minder slecht te gaan dan in Nederland, de index van de hele EU vlakt dan af naar 80,
terwijl in Nederland de daling doorzet (CLO, 2017).
Niet alleen vogels laten een negatieve trend zien, ook vlinders in het agrarisch gebied vertonen een
achteruitgang (figuur 3.5). Gegevens van de Vlinderstichting tonen inzake de populaties
boerenlandvlinders aan dat de afname van het aantal vlinders in twintig jaar tijd 70% bedraagt (1992
ten opzichte van 2012).

Figuur 3.5 Aantal vlinders in agrarisch gebied, index 1992-2012 (1992 = 100).
De negatieve trend van natuur en biodiversiteit in het agrarisch gebied is ook zichtbaar in het
percentage van EU-beschermde soorten en leefgebieden gerelateerd aan landbouw met stabiele of
positieve trend (indicator C.36.) Dit percentage bedraagt in Nederland 3,8 %, wat betekent dat 96%

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 47

van de op landbouwgrond voorkomende soorten of leefgebieden een ongunstige staat van
instandhouding vertoont. Nederland scoort daarmee het slechtst van de Europese Unie.
Oorzaken achteruitgang biodiversiteit
Er zijn vele oorzaken voor de achteruitgang van biodiversiteit, zoals vervuiling door industrie en
transport, klimaatverandering en verstedelijking. De oorzaken van de achteruitgang van biodiversiteit
met een directe relatie met de landbouw zijn samen te vatten in vier punten:
•
vermesting (te hoge N-depositie)
•
verdroging (bijvoorbeeld waterpeilverlaging in veenweidegebieden)
•
verdwijning en versnippering van semi-natuurlijk areaal (het verdwijnen van perceelsgrenzen,
landschapselementen, overhoekjes en dergelijke)
•
vervuiling van de natuurlijke leefomgeving door chemische gewasbeschermingsmiddelen.
Een van de factoren van de achteruitgang in biodiversiteit is ook dat in Nederland een relatief klein
aandeel van de landbouwgrond in een Natura 2000-gebied ligt: 4,3%. In veel lidstaten ligt dit
percentage hoger, gemiddeld voor de EU-28 ligt 10% van de gebruikte landbouwgrond in een Natura
2000-gebied (EC, 2017). Overigens gaat ook in lidstaten met meer landbouwgrond in Natura 2000 de
biodiversiteit achteruit, de aanwijzing van Natura 2000-gebieden alleen is niet voldoende om
biodiversiteitsverlies te stoppen.

3.6.1

Sterktes en zwaktes

Voor het thema biodiversiteit komt steeds meer aandacht. In december 2018 is het Deltaplan
Biodiversiteitsherstel uitgebracht, waarin een groot aantal wetenschappers en belangenorganisaties
alarm slaan omdat de natuur en de voedselvoorziening in ons land in gevaar komt als alle betrokken
partijen hier de komende tijd niet actief mee aan de slag gaan. Het Deltaplan Biodiversiteit beschrijft
ook diverse te ondernemen acties, zoals de ontwikkeling van nieuwe verdienmodellen, het stimuleren
van coherente wet- en regelgeving die stuurt op doelen, het streven naar nieuwe kennis, innovatie en
educatie en het streven naar samenwerking op gebiedsniveau.
Positief is ook dat het agrarisch natuurbeheer in ons land in opkomst is (in 2018 deden 9.500 boeren
mee aan agrarisch natuurbeheer) en dat steeds meer agrariërs het belang daarvan inzien, met name
ook in de zones rondom natuurgebieden. Er komt landelijk en vanuit Brussel steeds meer geld voor
het agrarisch natuurbeheer beschikbaar, waardoor dit als aanvullend verdienmodel voor agrariërs
aantrekkelijker begint te worden.
Eén van de sterke punten in Nederland is het innovatieve stelsel voor collectief agrarisch natuur en
landschapsbeheer, wat sinds 2016 in werking is. In dit stelsel dragen groepen van boeren
(collectieven) zorg voor de instandhouding van bepaalde soorten en leefgebieden. Door als groep
samen te werken in kansrijke gebieden voor het behoud van bepaalde soorten is het de bedoeling dat
het agrarisch natuurbeheer effectiever én efficiënter wordt. In 2019 was er ruim 111.000 ha onder
collectief ANLb contract (RVO, 2019): dit is 6,2 % van het totale landbouwareaal. Voor de invoering
van het stelsel was dit areaal nog 144.000 ha (2010); de verkleining van het areaal komt omdat er is
gestopt met ANLb in niet-kansrijke gebieden.
Of deze collectieve aanpak voor agrarisch natuurbeheer echt effectiever is, in de zin van herstel van
biodiversiteit, moet nog blijken; wel heeft het ervoor gezorgd dat er een organisatie en infrastructuur
aanwezig is om gebiedsgericht aan de slag te gaan voor biodiversiteit. Er is dan ook een groeiende
bereidheid bij boeren waarneembaar om zich in te zetten voor natuur, ecosysteemdiensten en
biodiversiteit. De bijdrage van boerenorganisaties aan het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, een
beweging geïnitieerd door verschillende maatschappelijke groeperingen, is daar een voorbeeld van.
Ook vanuit belangrijke ketenpartijen zijn ontwikkelingen gaande om biodiversiteit in de landbouw te
behouden en herstellen. Zo zijn de Rabobank, FrieslandCampina en het WNF de biodiversiteitsmonitor
Melkveehouderij aan het ontwikkelen. De bedoeling is dat boeren die goed scoren op deze monitor
daar een financiële vergoeding voor krijgen, bijvoorbeeld door een hogere prijs voor de geleverde
melk of door het hanteren van lagere rentes.

48 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Een relatief klein aandeel van de landbouwgrond in Nederland bestaat uit landschapselementen
(indicator C.21 landbouwgrond met landschapselementen). Betrouwbare landsdekkende gegevens van
landschapselementen op landbouwgrond zijn niet beschikbaar, een schatting van de Monitor Kleine
landschapselementen (MKLE) geeft aan dat ongeveer 3,5% van de landbouwgrond landschapselement
is. Maar dit percentage varieert behoorlijk tussen landschapstypen.
Voorheen kwamen boeren in landbouwgebieden met natuurlijke handicaps (zoals een hoge
grondwaterstand of steile hellingen) in aanmerking voor de zogenaamde LFA-regeling
(bergboerenvergoeding). Dit waren bijvoorbeeld boeren in veenweidegebieden die compensatie
ontvingen voor de hoge grondwaterstanden. Met het ingaan van de GLB-hervorming van 2013 maakt
Nederland geen gebruik meer van deze regeling voor natuurlijke handicaps (nu Areas with natural
constraints ANC geheten) en er zijn ook geen gebieden die als ANC aangewezen zijn (C.20 gebieden
met natuurlijke handicaps). Dit wil niet zeggen dat er geen natuurlijke handicaps zijn voor boeren in
bepaalde gebieden.

3.6.2

Kansen en bedreigingen

Om de biodiversiteit te beschermen, ecosysteemdiensten te versterken en leefgebieden en
landschappen te behouden zijn er vele kansen en evenzoveel bedreigingen.
Ontwikkelingen als schaalvergroting en intensivering zijn doorgaande ontwikkelingen in de landbouw
in ons land. Er lijkt vooralsnog geen kentering te zijn in het intensieve landgebruik en dit vormt een
bedreiging voor de biodiversiteit in landbouwgebieden. Het vooralsnog ontbreken van een
grootschalige koerswijziging in de landbouw komt onder andere doordat de bewegingsruimte voor
boeren om een ander pad te kiezen beperkt is (PBL, 2017). Maar ook de verdergaande verstedelijking,
verdozing (toename van grote bedrijven (terreinen) in het buitengebied), infrastructuur, windmolens,
zonneweiden en klimaatverandering zijn belangrijke bedreigingen voor de biodiversiteit en het
landschap.
De nog steeds te hoge stikstofbelasting van natuurgebieden in ons land leidt ertoe dat het aantal
soorten en organismen verder afneemt. De genetische basis van onze landbouw wordt steeds smaller.
Daarom streeft de overheid naar zones van extensieve landbouw rondom de Natura 2000-gebieden,
waardoor de milieubelasting op die natuurgebieden vermindert.
Een bedreiging voor de biodiversiteit is het huidige mestbeleid. In de afgelopen decennia is daarbij
vooral ingezet op technieken om de uitstoot van ammoniak vanuit de landbouw te beperken, zoals
bijvoorbeeld de mestinjectie. Die technieken zijn in veel gevallen ten koste gegaan van de
(bodem)biodiversiteit in ons land. Ook de milieubelasting vanuit de landbouw als geheel moet
teruggedrongen worden om de biodiversiteit in het landelijk gebied op termijn in stand te houden.
De huidige maatschappelijke én politieke aandacht voor natuur en biodiversiteit zijn een kans voor
biodiversiteitsherstel. In de visie van minister Schouten op landbouw, natuur en voedsel staat het
herstel van natuur en biodiversiteit als expliciet doel genoemd. Hiervoor is al het Deltaplan
biodiversiteitsherstel beschreven.
De verdergaande ontwikkeling van vergoedingen voor ecosysteemdiensten, in verschillende vormen
van publiek-private samenwerking, biedt kansen om boeren te betalen voor de publieke diensten die
ze verlenen, zoals zorg voor het landschap. Het eerdergenoemde stelsel voor ANLb heeft de
organisatie en infrastructuur gelegd voor een gezamenlijke gebiedsgerichte aanpak van
soortenbescherming. Dat biedt kansen om de collectieven in te zetten voor bredere biodiversiteits- en
landschapsopgaven. Collectieven ANLb zetten zich dan niet alleen in voor bepaalde doelsoorten, maar
ook voor algemene biodiversiteit en landschapsbeheer.
Tenslotte is er in Nederland veel kennis en expertise aanwezig in de agri-food sector, maar ook in de
ecologie en biodiversiteit. Het samenbrengen van deze expertise is een kans om innovatieve manieren
te ontwikkelen om voedselproductie samen te laten gaan met herstel en benutting van biodiversiteit.
Bijvoorbeeld de ontwikkeling van innovatieve teeltsystemen biedt kansen voor biodiversiteit, zoals

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 49

stroken- of mengteelt, het toepassen van groene gewasbescherming en akkerbouw gecombineerd met
houtige gewassen (agro-forestry).

3.7

(g) Ondersteunen van jonge landbouwers en
vergemakkelijken van bedrijfsontwikkeling in
plattelandsgebieden

Voor de SWOT-analyse van subdoelstelling (g) maken we gebruik van twee contextindicatoren,
namelijkC.14 en C.16.Beide hebben betrekking op jonge landbouwers. Voor het vergemakkelijken van
de bedrijfsontwikkeling in plattelandsgebieden in bredere zin dan enkel de landbouw, is geen
informatie voorhanden. Dit onderdeel is daarom niet meegenomen in de SWOT.
Indicatoren
De analyse in hoofdstuk 2 gaf aan dat het aantal bedrijfshoofden in ons land jonger dan 40 jaar de
laatste jaren onder de 5.000 ligt (indicator C.14). Begin van deze eeuw waren dat er nog meer dan
15.000. In 2000 was ruim 16% van de bedrijfshoofden jonger dan 40, in 2010 was dit bijna 10%, de
laatste jaren zit het percentage rond de 8. Het aantal bedrijfshoofden van boven de 55 jaar daalt sinds
2000.
In 2016 (meest recent beschikbare data) had 62% van de land- en tuinbouwbedrijven in ons land met
een bedrijfshoofd van 51 jaar of ouder geen opvolger (indicator C.16). Dit betekent dat de komende
15 jaar circa 20.000 land- en tuinbouwbedrijven zullen verdwijnen of dat de bedrijfsopvolging op een
andere manier moet worden geregeld, bijvoorbeeld door buiten-familiaire bedrijfsovername (LNV,
2019). De praktijk laat zien dat de grote, moderne bedrijven vaak nog steeds opvolgers hebben.

3.7.1

Sterktes en zwaktes

Het opleidingsniveau van boeren is gemiddeld gesproken goed (zie ook subdoelstelling a).
De economische perspectieven (inkomens) in de land- en tuinbouw in Nederland fluctueren van jaar
tot jaar. Naast verschillen tussen jaren zijn er ook verschillen tussen sectoren in de land- en tuinbouw.
Over een langere periode bezien (vanaf 2005) ligt de reële netto toegevoegde waarde per
arbeidskracht in Nederland vrijwel altijd in de bovenste regionen in vergelijking met onze buurlanden
(zie subdoel a).
Bedrijfsovername
Om bedrijfsovername te ondersteunen zijn er vanuit de overheid een aantal regelingen voorhanden.
Zo bestaat er een fiscale faciliteit genaamd de Bedrijfsopvolgersregeling (BOR). De BOR houdt in dat
een deel van de schenk- of erfbelasting niet verschuldigd is voor zover het ondernemingsvermogen
betreft. Indien de onderneming overeenkomstig de wettelijke voorwaarden gedurende een periode
van 5 jaar is voortgezet wordt de vrijstelling definitief. Daarnaast is in de huidige regeling een
voorziening opgenomen voor ondernemingen met een hoge intrinsieke waarde en een laag
rendement. Deze situatie komt in de landbouw veelvuldig voor. Over de berekening van deze
zogenaamde 'going concern waarde' is voor de meeste situaties overeenstemming bereikt tussen de
landbouwadvieswereld en de belastingdienst. Het deel van het ondernemingsvermogen dat buiten de
heffing blijft bedraagt met ingang van 2010 83% na een voetvrijstelling van 1 mln. euro (Seegers,
2019).
Naast deze fiscale regeling bestaat er ook een investerings-subsidieregeling onder POP3 voor jonge
landbouwers tot 41 jaar (JoLa-regeling). Met de Regeling jonge landbouwers (JoLa-regeling) steunt de
overheid agrarisch ondernemers bij of na een bedrijfsovername 23 met de aanschaf van duurzame
investeringen, die vallen onder bovenwettelijke verplichtingen. Daarmee kunnen zij beter inspelen op
marktontwikkelingen en wensen van de samenleving. Het subsidiepercentage is 30% van de
23

Jonge boeren kunnen zelf beslissen wanneer (hoeveel jaar na overname, mits binnen de leeftijdsgrens) ze gebruik van
die regeling maken. Wel is het in de praktijk zo dat na de bedrijfsovername jonge boeren juist van deze regeling gebruik
maken.

50 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

subsidiabele kosten. Er is geen maximum aan subsidiabele kosten, wel een maximum subsidiebedrag
van € 20.000. Het minimumsubsidiebedrag is € 10.000. Daarnaast komen jonge boeren nog in
aanmerking voor een top-up op de hectarepremie (1e pijler van het GLB) en betalen ze binnen de
huidige Borgstelling MKB-Landbouwkredieten een provisie van 1% in plaats van de gangbare 3%.
In de agrarische sector is de vrije marktwaarde van bedrijven over het algemeen hoog (gemiddelde
balanswaarde van bijna 3 miljoen euro). Dit komt door de hoge grondprijzen, de kapitaalintensiteit en
de toenemende schaalvergroting. Om een bedrijf over te nemen moet de overnemer daarom een
aanzienlijk vermogen meenemen, zelfs al vindt de overname veelal plaats tegen een prijs die
beduidend onder de marktwaarde ligt. Bovendien is het rendement op eigen vermogen in de land- en
tuinbouwsector laag, gemiddeld 2% in 2011-2015. Dit drukt op het eigen vermogen van startende en
overnemende agrarische ondernemers (zie ook subdoelstelling a). De hoge kapitaalsbehoefte in
combinatie met het lage rendement op eigen vermogen maakt instroom van buiten de landbouw
lastig. Overigens zijn er recente voorbeelden dat dankzij alternatieve financieringsvormen (zie
hieronder bij kansen) er meer mogelijkheden komen. Je ziet nu dat gepassioneerde personen met een
goede propositie via crowfunding en foodhubs wel een markt voor financiering en afzet kunnen
organiseren waar dat voorheen ondenkbaar was, bijvoorbeeld Tuinderij De Es.

3.7.2

Kansen en bedreigingen

Het huidige kabinet onderkent de problemen rondom de financiering van een bedrijfsovername en
heeft hiervoor 75 miljoen euro beschikbaar gesteld voor een Bedrijfsovernamefonds Jonge Boeren. Dit
nieuwe financiële instrument moet iets toevoegen aan de bestaande regelingen (zie hierboven).
Uiteindelijk is besloten om van het beschikbare budget 64 mln. euro te gebruiken voor een nieuwe
Garantieregeling Vermogensversterkend krediet (VVK) en 11 mln. euro voor het opzetten van een
opleidings- en coachingstraject. Met de VVK wordt beoogd het voor overnemende en startende
agrarische ondernemers die onvoldoende zekerheden hebben, makkelijker te maken het risicodragend
vermogen (solvabiliteit) van het bedrijf te versterken door het voor financiers aantrekkelijker te
maken om achtergestelde leningen te verstrekken. De garantieregeling werkt drempelverlagend
omdat de overheid garant staat voor een groot deel van de achtergestelde lening. Dit vergroot de
leencapaciteit waardoor er extra financiële ruimte ontstaat om te investeren in een duurzame
bedrijfsontwikkeling (LNV, 2019). Desondanks hebben de jonge boeren die in aanmerking komen
zware financieringslasten.
Alternatieve financieringsvormen
Het verstrekken van risicokapitaal komt in de landbouw nu nog weinig voor. In de toekomst zal het
steeds belangrijker worden dat er naast kredietverstrekking door banken ook nieuwe
financieringsvormen komen. Recente ontwikkelingen in en voorbeelden van alternatieve
financieringsbronnen geven aan dat de diversiteit in de toekomst zal (kunnen) toenemen, waarbij
verschillende vormen van financiering tegelijkertijd worden gebruikt. De vooruitzichten voor
crowdfunding in de landbouw zijn veelbelovend, zeker bij projecten met betrekking tot verkopen in
nichemarkten. Voor private equity-fondsen is investeren in de landbouwsector vanwege het relatief
lage rendement op eigen vermogen in de landbouw en/of de relatief kleine omvang van projecten
(vooralsnog) minder interessant (Meulen en Asseldonk, 2017).
Vertrek uit de sector
Een bedreiging zit in de grote aantrekkingskracht van werk voor hoog opgeleide agrarische jongeren
buiten de sector. Dit is overigens van alle tijden. Het hoge opleidingsniveau onder agrarische jongeren
biedt bij een krappe arbeidsmarkt ook kansen op een baan buiten het primaire landbouwbedrijf. Uit
onderzoek uitgevoerd onder leden van het NAJK blijkt ruim 40% van de jongeren naast het werk op
het agrarisch bedrijf nog een andere baan te hebben (Meulen et al., 2015). Vaak is dit nodig om geld
te verdienen voor de toekomstige bedrijfsovername. Maar dit kan er ook voor zorgen dat bij het onder
druk staan van de inkomens in de sector de jongeren uiteindelijk kiezen voor de baan buiten het
primaire bedrijf.
Een bijkomend aspect is dat vanwege de hoge marktwaarde en daarmee grote overnamesom van met
name grondgebonden bedrijven, de ouders en andere kinderen een groot deel van het vermogen

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 51

moeten 'schenken' volgens fiscaal aanvaardbare normen aan de bedrijfsopvolger om een
levensvatbare exploitatie te kunnen voorzetten. Hierdoor kunnen er ook grote spanningen op sociaal
vlak ontstaan, zodanig dat van de bedrijfsovername wordt afgezien. Bij subdoelstelling a is al
aangegeven dat de hoge overnamesom ook in het verleden als bedreiging naar voren kwam. De
sector is altijd creatief gebleken om hier een mouw aan te passen.

3.8

(h) Bevorderen van de werkgelegenheid, groei,
sociale inclusie en lokale ontwikkeling in
plattelandsgebieden, met inbegrip van bio-economie
en duurzame bosbouw

Voor de SWOT-analyse van subdoelstelling (h) maken we gebruik van drie contextindicatoren,
namelijk C.08, C.11. Daarnaast hanteren we aanvullende indicatoren op basis van nationale gegevens.
Uit de analyse in hoofdstuk 2 blijkt dat stad en platteland nauwelijks verschillen wat betreft
werkgelegenheid en inkomen. Achter de gemiddeldes kunnen echter grote verschillen schuil gaan.
Binnen het bestek van deze Houtskool-schets wordt daar niet op ingegaan.
Ten algemene is op basis van de EU-indicatoren weinig analyse mogelijk voor deze subdoelstelling.
Nationale gegevens zijn ook nauwelijks voorhanden. De analyse moet nog verder aangevuld worden.
Voor bio-economie en duurzame bosbouw moet de analyse nog gemaakt worden.

3.8.1

Sterkten en zwakten

Er is in ons land veelal een relatief geringe afstand tussen stad en platteland en een goede ontsluiting
van het platteland. Rust en ruimte bieden daarmee goede omstandigheden voor bepaalde vormen van
bedrijvigheid. Bereikbaarheid is veelal geen probleem (uitgezonderd de mensen die afhankelijk zijn
van openbaar vervoer). Wel groeit de behoefte van de stedeling aan recreatieve mogelijkheden op het
platteland.
Er is een tekort aan banen in achterblijvende regio's in ons land (met name de krimpregio's)(Deeerstelijns, 2018). De leefbaarheid staat in bepaalde gebieden onder druk (sluiten scholen, sluiten
banken, winkels en andere voorzieningen). Er is in delen van het land gebrekkig openbaar vervoer,
wat vooral voor mensen zonder auto (ouderen en jongeren) belemmerend kan zijn. De toegang tot
internet is soms minder dan in steden. Dat komt ook doordat er op het platteland niet overal
glasvezelnet is aangelegd.
De landbouwsector is ruimtelijk gezien nog een belangrijke drager van het landelijk gebied, maar
economisch gezien is de rol van de primaire sector bescheiden. Juist ook het kostprijsmodel van
Nederland (kostprijsverlaging via schaalvergroting en mechanisatie) leidt tot minder werk in de
landbouw. De afname van de werkgelegenheid is nog enigszins geremd door het relatief
arbeidsintensieve karakter van de glastuinbouwsector in Nederland. De arbeidsvraag van de
glastuinbouwsector betreft echter veelal seizoensarbeidskrachten uit Midden- en Oost-Europa.

3.8.2

Kansen en bedreigingen

Er liggen op het platteland veel kansen om in te spelen op de behoeftes van de stedelingen. Daarbij
zijn met name toerisme en recreatie aan de orde, maar ook de toenemende vraag naar
streekproducten. Sociale media kunnen een belangrijke rol spelen bij de interactie tussen stad en
platteland en daar wordt van beide kanten ook steeds meer gebruik van gemaakt.
Wet en regelgeving kunnen op dit gebied nog steeds belemmerend zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor de
toegang tot internet. Perifere gebieden zonder snel internet zijn minder aantrekkelijke
vestigingsplaatsen voor bedrijven en bewoners.

52 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

De schaarste aan woningen verschilt steeds meer tussen regio's; (rand)stedelijke regio's komen in dit
opzicht tegenover krimpregio's te staan. Daarentegen is de waardering van de woonomgeving minder
ongelijk aan het worden: het ervaren voordeel van landelijke gemeenten waar het rustig en ruim
wonen is, neemt af (SCP, 2018).

3.9

(i) Beter inspelen door de EU-landbouw op de
maatschappelijke verwachtingen inzake voedsel en
gezondheid, onder meer wat betreft veilig, voedzaam
en duurzaam voedsel, voedselverspilling en
dierenwelzijn

Voor de SWOT-analyse van subdoelstelling (i) zijn de EU- contextindicatoren niet toereikend. Voor
deze doelstelling is gekozen voor een meer algemene beschrijving omdat de SWOT-methodiek zich
niet eenvoudig laat toepassen.
Algehele context
Maatschappelijke verwachtingen ten aanzien van voedsel evolueren over de tijd. Door de toenemende
globalisering worden traditionele Hollandse recepten steeds meer afgewisseld met buitenlandse
recepten. De belangrijkste basis voor veranderend eetgedrag zijn ervaringen in het buitenland of in
restaurants (van Wijk en Tacken, 2008). Daarnaast laten consumenten zich inspireren door het
aanbod in winkels, door recepten in tijdschriften en kookboeken. Het keuzegedrag evolueert dus,
evenals het aanbod. De globalisering van het menu heeft als voordeel dat mensen gevarieerder zijn
gaan eten en het aanbod gedifferentieerder is geworden, maar de keerzijde is dat nieuw aanbod niet
per definitie gezonder is.
Maatschappelijke verwachtingen ten aanzien van voedselproductie, worden slechts deels vertaald in
consequent koopgedrag. Over het algemeen lijken consumenten gezondheid, het milieu, sociale
rechtvaardigheid belangrijk te vinden. In de praktijk laten zij niet altijd dergelijk gedrag zien. Tijdens
het beslissingsmoment in de supermarkt varen consumenten vaak op gewoontes (Voedselbalans;
Onwezen et al., 2011) en spelen meer egocentrische waarden zoals smaak, prijs en gemak ook een
belangrijke rol (Onwezen et al., 2011; Steptoe et al., 1995).
De retail en de buitenhuishoudelijke markt zijn zich bewust van de kracht van verleiding en de
behoefte aan gemak. Gemak blijkt de belangrijkste aanjager voor de omzetgroei van de belangrijkste
voedselaanbieders. Daarom schuiven foodservice en retail schuiven steeds meer naar elkaar toe om
hun aandeel in de consumptiemarkt te vergroten. Op dit moment domineren de supermarkten als
voedselleveranciers, maar op nummer 10 staat McDonalds (FSIN, 2018). Zo gaan
buitenhuishoudelijke bedrijven producten verkopen die de basis vormen van hun maaltijden en
retailers gaan in-store bereiden of kant-en-klaarmaaltijden en maaltijdpakketten maken. Jumbo ging
zelfs zo ver dat het restaurantketen LaPlace overnam. In de afgelopen decennia hebben
gemaksproducten in de detailhandel en de buitenhuishoudelijke markt een enorme groei
doorgemaakt. Door deze toenemende keuze voor gemak en de bewuste inzet van verleiding, wordt de
afstand tot herkomst van product groter en traceerbaarheid moeilijker.
Maatschappelijke groeperingen zetten expliciet in op opnieuw verbinding maken tussen consument en
producent, door onderwerpen als dierenwelzijn (plofkip), antibioticagebruik, kostprijsminimalisatie
(kiloknaller) onder de aandacht van het grote publiek te brengen. Hun motief is dat als mensen weten
wat er daadwerkelijk gebeurt in de productie van voedingsmiddelen, ze wel een andere keuze maken.
De realiteit leert dat slechts een deel van de consumentenmarkt zich laat inspireren en andere keuzes
maakt. Of dat ze die keuze af laten hangen van het eetmoment en herkenbaarheid als gevolg van
mate van bewerking (van Wijk en Tacken, 2008): 'Voor het ontbijt op zondag neem ik biologische
eieren, maar voor het bakken van een cake de goedkoopste.'

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 53

Hieronder gaan we verder in op de maatschappelijke verwachtingen ten aanzien van:
•
Voedselveiligheid;
•
Duurzaamheid;
•
Voedselverspilling;
•
Eiwittransitie.
Voor voedzaamheid zijn de gegevens te summier voor een toereikende analyse.
Voedselveiligheid
Nederlandse consumenten verwachten dat het voedselaanbod in Nederland gezond is. Het is de taak
van de overheid om hierop te controleren en het is de taak van aanbieders om alles in het werk te
stellen om het aantal voedselgerelateerde ziektes tot een minimum te beperken.
Op het gebied van voedselveiligheid hebben veel bedrijven in de afgelopen decennia ISO en HACCP
doorgevoerd, waardoor het aantal incidenten aanzienlijk is teruggedrongen, maar de DALY's ( een
maat voor de totale ziektelast, uitgedrukt als het aantal verloren jaren als gevolg van slechte
gezondheid, invaliditeit of vroege dood) wel zijn toegenomen. Dat betekent dat de infecties die nog
voorkomen, ernstiger zijn.

Bron: RIVM
Figuur 3.6 Aantal incidenten en DALY's in Nederland, 2009-2012
Een deel van de toenemende DALY's is toe te schrijven aan antibioticaresistentie. Het aantal mensen
met MRSA- en ESBL-resistentie, wat betekent dat deze mensen resistent zijn tegen de gebruikelijke
antibiotica, neemt toe. In de afgelopen decennia is aangetoond dat grootschalig gebruik van derde en
vierde generatie antibiotica in de veehouderij hier mede debet aan is. Daarom heeft Nederland de
afgelopen jaren fors ingezet op het terugdringen van antibiotica in de veehouderij.
Door innovatie in meetmethodieken en bereidingsprocedures verbetert de voedselveiligheid, een
basisvoorwaarde voor consumenten. Echter, continue aandacht voor preventie, controle en
sanctioneren blijft noodzakelijk.
Duurzaamheid en dierenwelzijn
Onder duurzaamheid verstaan we hier dat zowel people, planet als profit in ogenschouw worden
genomen bij productie en consumptie. De aandacht voor duurzaamheid op aanjagen van
maatschappelijke organisaties heeft ertoe geleid dat de vraag naar duurzame producten, zoals ASC,
Beter Leven, biologisch, Fairtrade/Max Havelaar, Milieukeur, MSC, Rainforest Alliance, UTZ Certified,
aanzienlijk is toegenomen. In totaal was de omzet van duurzame producten in de huishoudelijke en
buitenhuishoudelijke markt 4,5 miljard euro in 2017 (Monitor Duurzaam Voedsel) (tabel 3.1). Dat
komt overeen met ongeveer 11% van de totale voedselbestedingen in Nederland (tabel 3.2).

54 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Tabel 3.1 Bestedingen aan duurzaam voedsel verdeeld over keurmerken (in mln. euro)
Keurmerk

2017

ASC

138

Beter Leven

1.576

Biologisch

1.246

Fairtrade/Max Havelaar

384

Milieukeur

17

MSC

203

Rainforest Alliance

205

UTZ Certified

955

Overig

69

Totaal keurmerken

4.794

Stapeling door meerdere keurmerken-/-

263

Totaal werkelijke bestedingen aan duurzaam voedsel

4.530

Per productgroep zijn er grote verschillen in het marktaandeel duurzame producten. In tabel 3.2 , zijn
de marktaandelen per productgroep weergeven.
Tabel 3.2 Bestedingen aan duurzaam voedsel verdeeld over producten (in marktaandeel)
Productgroep

2016

2017

AGF

7

7

Brood, granen, koek en gebak

4

4

Eieren

40

37

Houdbare producten, samengestelde

7

8

Koffie en thee

30

33

Vis

30

36

Vlees en vleeswaren

23

30

Zuivel

9

9

Dranken

2

2

Totaal

10

11

maaltijden en overig

Hieruit blijkt dat in de productgroep eieren, vis, koffie en thee en vlees en vleeswaren rondom een
derde duurzaam is. Dat zijn overigens alle gradaties van duurzaamheid, bijvoorbeeld alle Beter Leven
producten van 1 ster tot 3 sterren. In alle andere productgroepen is het duurzaam marktaandeel
minder dan 10%.
De cijfers laten zien dat de marktaandelen weliswaar groeien, maar klein zijn. Het merendeel van de
consumenten kiest voor het reguliere assortiment. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt doordat veel
consumenten toch afwegingen moeten maken tussen verschillende uitgaven, waar voedsel er slechts
een van is. Ook wordt een groot deel van de Nederlandse productie afgezet buiten de landsgrenzen.
Ook daar maken consumenten keuzes die niet per se de meest duurzame zijn.
Voedselverspilling
Ruwweg een derde van het voedsel dat wereldwijd wordt geproduceerd wordt verspild, in totaal 1,3
miljard ton per jaar (FAO, 2014). In Nederland ligt de totale voedselverspilling tussen de 1,77 en 2,55
miljoen ton (Voedingscentrum, 2015). Omgerekend is dat tussen de 105 en 152 kilo per persoon. De
verspilling van vast voedsel in huishoudens wordt geschat op 41,2 kilo (exclusief dranken). Daaruit
kan worden geconcludeerd dat huishoudens een aandeel van 27 tot 39% hebben in de totale
verspilling in de keten. Consumenten zijn daarmee de belangrijkste ketenschakel die voedsel verspilt.
(Soethoudt en Timmermans, 2013). Dit voedsel wordt voornamelijk verbrand als afval, wat een zeer
lage waarde heeft. Verder wordt circa 20% van de totale verspilling herbewerkt tot bijvoorbeeld
veevoer vanuit de verwerkende industrie. Verspilling in primaire productie, transport en supermarkten
is in Nederland relatief laag. In de productie en verwerking wordt verspilling meestal veroorzaakt door
procesverliezen, in de supermarkt door houdbaarheid en de afstemming van voorraad op vraag.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 55

In Nederland is de doelstelling afgesproken dat voedselverspilling en voedselverliezen in de keten tot
en met de consument, in Nederland in 2030 zijn gehalveerd ten opzichte van 2015. Dat is forse
opgave. De overheid wil dat bereiken door voornamelijk in te spelen op het gedrag van consumenten.
Daartoe wil men met campagnes 5 mln. burgers bereiken tot 2020 en ruimte geven voor repliceerbare
interventies bij consumenten om verspilling tegen te gaan. Het doel is 6 kg minder voedselverspilling
per consument in 2020.
Gemakkelijk zal dat niet zijn, omdat de drie belangrijkste redenen voor verspilling zijn
(Voedingscentrum): te veel van het product gekookt of bereid, producten op verkeerde wijze bewaard,
en te veel ingekocht. Het is dus geen nonchalance maar ongeplande verspilling. Het Voedingscentrum
doet consumenten aanbevelingen om verspilling terug te dringen, maar het is de vraag of dit
voldoende zal zijn.
Eiwittransitie en korte ketens
Naast bovenstaande thema's liggen in de toekomst ook nog nieuwe kansen in de eiwittransitie. Steeds
meer consumenten zijn zich bewust van de consequenties van vlees eten en gaan bewust hun
vleesconsumptie minderen. Het percentage vegetariërs (5% van de bevolking) en veganisten (3 tot
4,5%) in Nederland stijgt de afgelopen jaar (Dagevos, 2017). Beide groepen consumenten zoeken
naar alternatieven voor eiwitbronnen als vlees, zuivel en/of eieren. In een groeiende vraag naar
dergelijke producten bestaan ook marktkansen voor ondernemers, die smakelijke alternatieven
kunnen bieden.
Niet alleen op het gebied van eiwitbronnen, maar ook op andere thema's liggen kansen voor nieuwe
producten. Door nieuwe toepassingsmogelijkheden in ICT, is online verkoop voor alle ketenpartijen
een toegankelijke optie voor afzet van producten geworden. Hierdoor liggen er kansen voor
ondernemers die herkenbaar producten in de markt willen afzetten of weer direct contact willen met
hun afnemers. Dergelijke korte ketens ontstaan al mondjesmaat, maar de verwachting is dat hiervoor
in de toekomst meer ruimte komt.
Online verkoop van levensmiddelen is de afgelopen jaren explosief gestegen. De omzet uit de
onlinediensten van supermarkten met fysieke winkels is 834 mln. euro in 2017, een groei met maar
liefst 50% ten opzichte van 2016. In 2013 was deze omzet nog 180 mln. euro. Albert Heijn en Jumbo
hebben het grootste marktaandeel in online verkopen van levensmiddelen: 84%. Hun schaalgrootte
en formuletrouwe klanten hebben het mogelijk gemaakt om een snelle stap naar online te maken. De
verwachting is dat de online-activiteiten van de supermarkten in 2018 en verdere jaren zullen blijven
groeien met dubbele cijfers (Agrimatie, 2018).

56 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

4

Synthese van de landbouw- en
plattelandssituatie in Nederland

De steun uit het ELGF en het Elfpo zal worden ingezet ten behoeve van de drie algemene
doelstellingen van het GLB:
a.
b.
c.

Bevorderen van een slimme, veerkrachtige en gediversifieerde landbouwsector om
voedselzekerheid te garanderen;
Intensiveren van milieuzorg en klimaatactie en bijdragen aan de verwezenlijking van de
milieu- en klimaatgerelateerde doelstellingen van de Unie;
Versterken van het sociaal-economische weefsel van de plattelandsgebieden.

Deze doelstellingen worden aangevuld met de horizontale doelstelling om de sector te moderniseren
door kennisstimulering en-deling, innovatie en digitalisering in de landbouw en de plattelandsgebieden
in Europa.
Tegen de achtergrond van deze doelstellingen en op basis van de analyse in hoofdstuk 2 en 3, komen
wij tot de volgende algemene analyse van de toestand van de Nederlandse landbouw en het
Nederlandse platteland.
De Nederlandse landbouwsector
Nederland staat internationaal bekend om de sterke concurrentiepositie van de landbouw met
aanverwante toeleveranciers, verwerkers en andere dienstverlening. Het agro-businesscomplex heeft
een sterke innovatiekracht waardoor de sector, ingebed in een systeem van internationale handel, in
staat is om meer te produceren met minder grondstoffen (inputs). Door deze efficiënte manier van
produceren neemt Nederland een sterke positie in op internationale markten van landbouwproducten.
Toegang tot internationale markten is erg belangrijk voor de Nederlandse agrosector. De Nederlandse
afzetmarkt is te klein voor de ambities van veel bedrijven, die een groot deel van hun producten variërend van zaaizaad tot kippenslachtlijnen en kaas - afzetten buiten Nederland. Omgekeerd draaien
veel bedrijven in de agrosector - zowel in de toelevering als in de verwerking - voor een belangrijk
deel op ingevoerde grondstoffen.
Rondom deze dominante exportrol komen wel steeds meer vragen, vanwege de belasting van het
milieu (inclusief klimaat, biodiversiteit en landschap), de gevolgen voor de volksgezondheid van
intensieve landbouwpraktijken (zowel in de plantaardige als dierlijke teelten) en het dierenwelzijn. De
sterke structurele ontwikkeling gaat gepaard met afvloeiing van het aantal ondernemers en vragen
over de eerlijke beloning van de productiefactoren. De 'volhoudbaarheid' van het model - dat berust
op kostprijsverlaging via schaalvergroting en intensivering - staat kortom ter discussie.
Een belangrijke opgave voor de Nederlandse landbouwsector is het zoeken naar oplossingen en
innovaties die de negatieve effecten van de productie op de samenleving verminderen.
Milieu, natuur en klimaat
De productie van de primaire land- en tuinbouw heeft effect op bodem, lucht en water. Deze
milieudruk is zichtbaar en meetbaar via verschillende indicatoren. Daaruit blijkt een grote variëteit in
de ontwikkeling per milieu-indicator. Voor de meeste indicatoren geldt dat de milieudruk is afgenomen
sinds 2000. Ondanks deze afname zijn voor diverse milieuthema's de ecologisch gezien wenselijke
doelstellingen nog niet bereikt en is het aandeel van de agrarische sector in verschillende vormen van
milieubelasting nog relatief hoog.
Het Parijs-akkoord inzake het terugdringen van de broeikasgasemissies vergt nieuwe en/of
verdergaande maatregelen in de landbouw en het landgebruik om de doelstellingen te kunnen halen.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 57

Ook in de transitie naar duurzamer energiegebruik wordt van de landbouwsector een bijdrage
gevraagd.
De indicatoren voor de stand van de biodiversiteit in het Nederlandse agrarische landschap vertonen
zonder uitzondering een negatieve trend. Niet alleen de aantallen vogels laten een negatieve trend
zien, ook vlinders in het agrarisch gebied vertonen een achteruitgang.
Een belangrijke vraag is of de effecten van landbouwproductie op de omgeving (milieu,
natuur/biodiversiteit, volksgezondheid) zijn op te lossen met technische innovaties (zoals luchtwassers
of gesloten teeltsystemen), of andere vormen van ingrijpen vragen. Dit geldt voor thema's als de
emissies van ammoniak, de uitspoeling van gewasbeschermingsmiddelen, klimaatproblematiek en
bodemdaling veenweide enzovoort.
Een aantal van deze problemen vergt ook regio-specifieke oplossingen, zoals overschrijdingen van
normen voor luchtkwaliteit in concentratiegebieden van veehouderijen, of het verminderen van
stikstofdeposities omwille van biodiversiteitsdoelen. Generieke oplossingen zijn dan niet effectief.
Naast het verminderen van negatieve effecten, ligt er een kans voor de landbouwsector - primaire
bedrijven en anderen in de keten - om (nog) meer dan nu bij te dragen aan het behoud van natuuren landschap. Er is een groeiende bereidheid bij boeren te zien om zich in te zetten voor natuur,
ecosysteemdiensten en biodiversiteit. Een voorbeeld hiervan is de bijdrage van boerenorganisaties aan
het Deltaplan Biodiversiteitsherstel en diverse initiatieven op het gebied van natuurinclusieve
landbouw. Ook ketenpartijen ontwikkelen initiatieven voor behoud en herstel van biodiversiteit in de
landbouw.
Een multifunctioneel platteland
Er is objectief gezien geen reden tot grote bezorgdheid over de sociaal-economische ontwikkeling van
het Nederlandse platteland. Gemiddeld gesproken gaat het economisch goed in de meeste
plattelandsregio's. Achter het gemiddelde kunnen wel (grote) verschillen schuilgaan per regio. Zo kan
vooral in de zogenaamde krimpregio's die kampen met een afnemende bevolking, de relatieve situatie
anders ervaren worden en het niveau van voorzieningen als scholen, zorg, openbaar vervoer en
dergelijke onder druk staan.
Het Nederlandse platteland kenmerkt zich door een relatief hoge bevolkingsdichtheid, zeker in
vergelijking met andere Europese regio's. Vanuit elk dorp of elke plek in het buitengebied is de stad
altijd dichtbij. Vanuit EU-perspectief gezien is het verstedelijkte Nederlandse platteland met kleine
afstanden tamelijk uniek. Zo staat de Nederlandse boer voor de uitdaging dat de burger/consument
steeds meer bijna letterlijk over zijn schouder meekijkt. Aan de andere kant biedt het dichtbevolkte
Nederlandse platteland ook kansen voor de landbouw, zoals directe verbindingen met de stad via het
leveren van producten en diensten.
Het Nederlandse platteland heeft een multifunctioneel karakter: het is een plaats om te werken, te
wonen en te recreëren. De plattelandseconomie in Nederland bestaat uit een landbouwsector, die in
de loop van de tijd aan steeds minder mensen werk biedt maar economisch gezien in de vorm van het
agri-businesscomplex nog wel een relatief grote bijdrage levert aan de Nederlandse economie; en uit
activiteiten in de industrie- en dienstensector. Het vormt een woonplaats voor mensen die op het
platteland werken, maar ook voor mensen die naar de stad pendelen om daar te werken. Verder zijn
er bewoners die niet meer actief zijn op de arbeidsmarkt. Zowel plattelandsbewoners als stedelingen
recreëren op het platteland, waarbij ze worden aangetrokken door het landschap, de natuur en
cultuurhistorische elementen.
Om de functies wonen, werken en recreëren te kunnen blijven accommoderen is een goede balans
tussen deze drie verschillende functies noodzakelijk.
Naar een nieuw evenwicht
Om het Nederlandse platteland ook in de toekomst een aantrekkelijk plek te laten zijn voor wonen,
werken en recreëren, is het van belang dat er een goede balans is tussen de hiervoor beschreven
functies.

58 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Die balans hangt af van verschillende voorwaarden:
•
•
•
•
•
•
•
•
•

voldoende (beleidsmatige) aandacht voor een veerkrachtige en volhoudbare landbouwsector
verminderen van de negatieve externe effecten van agrarische productie
bevorderen van de positieven externe effecten van agrarische productie
meer en betere afstemming tussen de ontwikkelingen in de stad en op het platteland
voldoende werkgelegenheid in de steden en op het platteland
een goed voorzieningenniveau (zorg, scholing, banken, etc.) op het platteland
een goede bereikbaarheid van voorzieningen op het platteland
een goed ontwikkelde toeristische infrastructuur
evenwichtige ontwikkeling van functies.

Op basis van deze SWOT-analyse zal er in het bijzonder aandacht moeten zijn voor het tegengaan van
de ongewenste externe effecten voor milieu, natuur, landschap en samenleving, die het gevolg zijn
van de intensieve wijze waarop de Nederlandse landbouw produceert. Deze effecten hebben een
verstorende invloed op de balans tussen werken, wonen en recreëren op het Nederlandse platteland,
en zetten daarmee het multifunctionele karakter ervan onder druk.
De opgave voor het EU-landbouw- en plattelandsbeleid in Nederland zit dan met name in het
stimuleren van productiewijzen in de landbouw die minder ongewenste externe effecten hebben voor
milieu, landschap en samenleving, en in het bevorderen van de positieve externe effecten op het
gebied van biodiversiteit/natuur. Daarbij moet er oog zijn voor de concurrentiepositie van de sector.
Dit laatste punt is met name ook van belang omdat een groot deel van de huidige productie op
buitenlandse markten wordt afgezet, waar de bereidheid van consumenten om te betalen voor de
duurzaamheid van de Nederlandse productie mogelijk nog lager liggen dan in eigen land.
De opgave vergt innovatieve oplossingen binnen de landbouw, zodat de sector naast bewoners en
recreanten een plek op het platteland kan behouden en de ruimtelijke en economische rol kan blijven
vervullen die zij nu heeft. Gelukkig heeft Nederland een uitstekende uitgangspositie voor het vinden
en implementeren van dergelijke innovatie oplossingen, gegeven het hoge kennisniveau en de goede
samenwerking tussen praktijk, kennisinstellingen, bedrijfsleven en overheden. Digitalisering kan
daarbij een belangrijke rol spelen.
Als de maatschappij de ongewenste externe effecten voor milieu, landschap en samenleving van de
landbouw wil beteugelen, kan ze dat ook doen door wet- en regelgeving. De wet- en regelgeving om
negatieve externe effecten te verminderen ligt vooral op het terrein van het milieu- en waterbeleid wat in het GLB doorwerkt in de enhanced conditionality van de basisinkomenssteun. In het stimuleren
van boeren om over te gaan op productiewijzen met positieve externe effecten kan het landbouw- en
plattelandsbeleid middels de eco-regelingen en de tweede pijler een belangrijke rol spelen.

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 59

Referenties

Agroconvenant (2008). Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren. Den Haag
AMTF (Agricultural Markets Task Force) (2016). Improving Market Outcomes, Enhancing the position
of farmers in the supply chain, Report of the Agricultural Markets Task Force, Brussel
Backus, G., M. Meeusen, H. Dagevos en J. van 't Riet (2011). Voedselbalans 2011, deel I
Backus, G., E. ten Pierick, M. van Galen en J. Jager (2011). Actualisatie ketenrendement in de
Nederlandse Agribusiness: 2000-2009. LEI Wageningen UR, LEI notitie 11-066
Balans van de Leefomgeving (2018). Via https://themasites.pbl.nl/balansvandeleefomgeving/
Baltussen. W., M. van Galen, K. Logatcheva, M. Reinders, H. Schebesta, G. Splinter, G. Doornewaard,
P. van Horne, R. Hoste, B. Janssens, R. van der Meer en R. Stokkers (2018). Positie primaire
producent in de keten; Samenwerking en prijsvorming. Wageningen, Wageningen Economic
Research. Rapport 2018-027
Berkhout, P. en C. van Bruchem (2011). Landbouw-Economisch Bericht 2011. LEI, Den Haag.
Bont, C.J.A.M. de en S. van Berkum (red.) (2004). De Nederlandse landbouw op het Europese
scorebord. Den Haag, LEI
Bouwknegt, M., I. Friesema, M.J. Mangen, W. van Pelt en A. Havelaar (2015). De ziektelast van
voedselgerelateerde infecties in Nederland, 2009 - 2012. RIVM Rapport 2.04.03
CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) (2018) https://www.cbs.nl/nlnl/nieuws/2018/27/jeugdwerkloosheid-deze-eeuw-niet-eerder-zo-laag
CBS (2018a). Armoede en sociale uitsluiting 2018 - tweejaarlijkse meting. https://www.cbs.nl/nlnl/publicatie/2018/03/armoede-en-sociale-uitsluiting-2018
CLO (Compendium voor de Leefomgeving). Via www.clo.nl
Conijn, J.G. en J.P. Lesschen (2015). Soil organic matter in the Netherlands; Quantification of stocks
and flows in the top soil. Research Institute Praktijkonderzoek Plant & Omgeving / Plant Research
International, Wageningen UR (University & Research centre), PRI report 619 / Alterra report 2663
De-eerstelijns (2018). https://www.de-eerstelijns.nl/2018/05/oplossingen-arbeidsmarktproblematiekkrimpregios/
EC (Europese Commissie) (2017). https://ec.europa.eu/agriculture/capindicators/context/2017/c34_en.pdf
EZ (Ministerie van Economische Zaken) (2013). Gezonde Groei, Duurzame Oogst; Tweede nota
duurzame gewasbescherming periode 2013 tot 2023. Den Haag
EZ (2014). Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw 2014-2020. Via website
www.rijksoverheid.nl
Greendeals (2018). https://www.greendeals.nl/green-deals/natuurinclusieve-landbouw-groenonderwijs
Groenonderwijs (2018). Persbericht https://groenonderwijs.nl/nieuws/nederlandse-agrari-en-eumlr-ishet-beste-opgeleid/17411/
Horne, P.L.M. van en N. Bondt (2017). Competitiveness of the EU egg sector, base year 2015.
International comparison of production costs. Wageningen Economic Research, report 2017-062
Horne, P.L.M. van (2018). Competitiveness of the EU poultry meat sector, base year 2015.
International comparison of production costs. Wageningen Economic Research, report 2017-005
Klimaatakkoord (2018). Via
https://www.klimaatakkoord.nl/documenten/publicaties/2018/07/10/hoofdlijnen-compleet
LNV (Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit) (2019). Brief aan de Tweede Kamer.
Bedrijfsovernamefonds jonge boeren. Kenmerk DGA-ELV / 18321765
Meulen, H.A.B. van der en M.A.P.M. van Asseldonk (2017). MAINSTREAM AND ALTERNATIVE
SOURCES OF FINANCE IN DUTCH AGRICULTURE. Paper for the 21th International Farm
Management Congress, Edinburgh, July 2-7, 2017
Meulen, H. van der, I. Matser, C. Remery, I. Terluin en J. Bouma (2015). Agrarische jongeren:
ambitieus en veelzijdig. Wageningen, LEI Wageningen UR (University & Research centre), LEI
Rapport 2015-054
Onwezen, M., J. van 't Riet en J. Bartels (2011). Voedselbalans 2011, deel II. Den Haag

60 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

PBL (2017). Evaluatie Meststoffenwet 2016: Syntheserapport. Den Haag: PBL
PBL (2018). Naar een wenkend perspectief voor de Nederlandse landbouw, Voorwaarden voor
verandering, PBL, Den Haag (2018)
Rijksoverheid (2018)
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bevolkingskrimp/documenten/publicaties/2018/01/23/i
ndeling-gemeenten-krimpregios-en-anticipeerregios-per-1-1-2018.
Schils, R., W. van Dijk, J. van Middelkoop, J. Oenema, K. Verloop, J. Huijsmans, P. Ehlert, C. van der
Salm, H. van Reuler, P. Vreeburg, A. Dekking, W. van Geel, J.R. van der Schoot (2012). Effect
Meststoffenwet 2012 - Ex Post: Bodemvruchtbaarheid en Gewasopbrengst. Wageningen, Alterra,
Alterra-rapport 2266
SCP (Sociaal Cultureel Planbureau) (2018). De sociale staat van Nederland 2018
Seegers, P.L.F. (2019). Cursusmap Fiscaal Agrarisch Recht
Soethoudt, J.M. en A.J.M. Timmermans (2013). Monitor voedselverspilling : mid-term rapportage.
Wageningen : Wageningen UR - Food & Biobased Research, (Rapport / Wageningen UR Food
&amp; Biobased Research 1372) - 74, 2013
Soma, K., M.-J. Bogaardt, K. Poppe, S. Wolfert, G. Beers en D. Urdu (2019). Impacts of the digital
economy on the food chain and the CAP Research for AGRI Committee. Straatsburg. Via
http://bit.ly/2I7LXaP
Steptoe, A., T. M. Pollard en J. Wardle (1995). 'Development of a measure of the motives underlying
the selection of food: the food choice questionnaire'. In: Appetite, 25(3), pp.267-284
Velden, N.J.A. van der en P.X. Smit (2018). Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw 2017.
Den Haag, Wageningen Economic Research, Rapport 2018-109
Velthof, G.L., T. de Koeijer, J.J. Schröder, M. Timmerman, A. Hooijboer, J. Rozemeijer, C. van Bruggen
en P. Groenendijk (2017), Effecten van het mestbeleid op landbouw en milieu: Beantwoording van
de ex-postvragen in het kader van de evaluatie van de Meststoffenwet. Wageningen
Environmental Research rapport
Vermeir, I. en Verbeke, W. (2006). 'Sustainable food consumption: Exploring the consumer 'attitudebehavioral intention' gap'. In: Journal of Agricultural and Environmental ethics, 19(2), pp.169-194
Verstegen, J. (2019) Hoe verduurzamen we onze landbouw. Via:
https://agrimatie.nl/PublicatiePage.aspx?subpubID=2525&sectorID=2243&themaID=7457&indicat
orID%20=%202911
Wijk, E.E.C. van en G.M.L. Tacken (2008).Biologisch en gemak : een combinatie voor de toekomst?.
Den Haag : LEI Wageningen UR, (Rapport / LEI : Werkveld 3, Consumenten en ketens ) - 62,
2008
Websites
https://www.agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2232&themaID=2270&indicatorID=2008&
sectorID=2256
https://www.agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2232&themaID=3620&indicatorID=4637&
sectorID=2908
https://fsin.nl/fsinfood500
https://nevo-online.rivm.nl/

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 61

Voorgeschreven contextindicatoren EU
Indicator No.
PMEF
Population

Total area
Labour market

Indicator name

CMEF
(current)

C.01

C.01

Population numbers

C.02

C.04

Population density

C.03

C.02

Age structure of the population

C.04

C.03

Total area

C.05

C.31

Land cover

C.06

C.05

Employment rate (*)

C.07

C.07

Unemployment rate

C.08

Employment
C.11

By sector
By type of region

Economy

C.13

By economic activity

C.09

C.08

GDP per capita (*)

C.10

C.09

Poverty rate (*)

C.11

Gross value added
C.10

By sector

C.10

By type of region
In agriculture

Farms and
farmers

R.03_PI

For primary producers (*)

C.12

C.17

Agricultural holdings (farms)

C.13

C.22

Farm labour force

C.14

C.23

Age structure of farm managers

C.15

C.24

Agricultural training of farm managers

C.16
Agricultural land

New farmers (*)

C.17

C.18

Agricultural area

C.18

C.20

Irrigable land

C.19

C.34

Farming in Natura 2000 areas

C.20

C.32

Areas facing natural and other specific
constraints (ANCs)

C.21
Livestock

C.22

Agricultural land covered with landscape
features (*)
C.21

C.23
Agricultural and
farm income

Livestock numbers
Livestock density

C.24

C.25

Agricultural factor income (*)

C.25

C.26

Agricultural entrepreneurial income
per AWU (*)
compared to average economy (*)

C.26

Farm net value added
by type of farming (*)

62 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

by region (*)
by farm size (*)
in Areas facing natural and other specific
constraints (*)
Agricultural
productivity

C.27

C.28

Gross fixed capital formation in agriculture

C.28

C.27

Total factor productivity in agriculture (*)

C.29

Labour productivity
C.14

in agriculture

C.15

in forestry

C.16

in the food industry

Agricultural
trade

C.30

I.06

Agricultural imports and exports (*)

Other gainful
activities

C.31

C.30

Tourism infrastructure

Farming
practices

C.32

C.19

Agricultural area under organic farming

C.33

C.33

Farming intensity

C.34

R.09_PI

Value of production under EU quality
schemes (*)

C.35

C.35

Farmland birds index (FBI) (*)

Biodiversity

Water

C.36

Percentage of species and habitats of
Community interest related to agriculture
with stable or increasing trends (*)

C.37

Water use in agriculture (*)

C.38

Water quality
C.40

Gross nutrient balance - nitrogen (*)

C.40

Gross nutrient balance - phosphorus
Nitrates in ground water (*)

Soil
Energy

Climate

C.39

C.41

Soil organic matter in arable land (*)

C.40

C.42

Soil erosion by water (*)

C.41

C.43

Production of renewable energy from
agriculture and forestry (*)

C.42

C.44

Energy use in agriculture, forestry and food
industry

C.43

C.45

Greenhouse gas emissions (*)

C.44

Index of farm resilience, Adaptation potential
to climate change (*)

C.45

Direct agricultural loss attributed to disasters

Air

C.46

C.45

Health

C.47

Antimicrobials sales in food producing
animals (*)

C.48

Risk and impacts of pesticides (*)

Ammonia emissions (*)

Context indicators which incorporate CAP impact indicators are marked with an asterisk (*).

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 63

Indeling krimp- en
anticipeerregio's versie 0101-2018*

Krimpregio's

Gemeenten

1.

Eemsdelta

2.

Oost-Groningen

3.

Hoogeland

Appingedam
Delfzijl
Loppersum
Oldambt
Pekela
Stadskanaal
Veendam
Westerwolde
De Marne Eemsmond

4.

Parkstad Limburg

5.

Maastricht-Mergelland

6.

Westelijke Mijnstreek

Beek
Schinnen
Sittard-Geleen Stein

7.

Zeeuws-Vlaanderen

8.

Achterhoek

9.

Noordoost Friesland

Hulst
Sluis
Terneuzen
Aalten
Bronckhorst
Berkelland
Doetinchem
Montferland
Oost Gelre
Oude IJsselstreek
Winterswijk
Achtkarspelen
Dantumadeel
Dongeradeel
Ferwerderadeel
Kollumerland C.A.
Tietjersteradeel

64 | Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

Brunssum
Heerlen
Kerkrade
Nuth
Landgraaf
Onderbanken
Simpelveld
Voerendaal
Eijsden-Margraten
Gulpen-Wittem
Maastricht
Meerssen Vaals
Valkenburg aan de Geul

Anticipeerregio's
10. Noordwest Friesland

Harlingen Waadhoeke

11. Friese Waddeneilanden

Ameland
Schiermonnikoog
Terschelling Vlieland

12. Zuidoost Friesland

Heerenveen
Ooststellingwerf
Opsterland
Smallingerland
Weststellingwerf
Aa en Hunze
Borger-Odoorn
Coevorden
Emmen
Den Helder
Hollands Kroon
Schagen
Texel
Schouwen-Duiveland
Middelburg
Veere
Vlissingen
Binnenmaas
Cromstrijen
Korendijk
Oud-Beijerland
Strijen
Krimpenerwaard
Beesel
Bergen
Gennep
Horst aan de Maas
Mook en Middelaar
Peel en Maas
Venlo
Venray
Echt-Susteren
Leudal
Maasgouw
Nederweert
Roerdalen
Roermond
Weert

13. Oost Drenthe

14. Kop van Noord-Holland

15. Schouwen-Duiveland
16. Walcheren
17. Hoeksche Waard

18. Krimpenerwaard
19. Noord-Limburg

20. Midden-Limburg

*Geactualiseerde versie naar aanleiding van de herindelingen per 1 januari 2018
Bron: ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Wageningen Economic Research Rapport 2019-058

| 65

Wageningen Economic Research

The mission of Wageningen University & Research is “To explore the potential

P.O. Box 29703

of nature to improve the quality of life”. Under the banner Wageningen

2502 LS The Hague

University & Research, Wageningen University and the specialised research

The Netherlands

institutes of the Wageningen Research Foundation have joined forces in

T +31 (0)70 335 83 30

contributing to finding solutions to important questions in the domain of

E communications.ssg@wur.nl

healthy food and living environment. With its roughly 30 branches, 5,000

www.wur.eu/economic-research

employees and 10,000 students, Wageningen University & Research is one of
the leading organisations in its domain. The unique Wageningen approach

Wageningen Economic Research

lies in its integrated approach to issues and the collaboration between

REPORT

different disciplines.

2019-058

Wageningen University & Research

The mission of Wageningen University & Research is “To explore the potential

P.O. Box 29703

of nature to improve the quality of life”. Under the banner Wageningen

2502 LS The Hague

University & Research, Wageningen University and the specialised research

E communications.ssg@wur.nl

institutes of the Wageningen Research Foundation have joined forces in

T +31 (0)70 335 83 30

contributing to finding solutions to important questions in the domain of healthy

www.wur.eu/economic-research

food and living environment. With its roughly 30 branches, 5,000 employees
and 10,000 students, Wageningen University & Research is one of the leading

SWOT 2019- Houtskoolschets
Concept, 15 mei 2019

organisations in its domain. The unique Wageningen approach lies in its
Rapport 2019-058

integrated approach to issues and the collaboration between different
disciplines.

Petra Berkhout, Anne van Doorn, Harold van der Meulen, Gemma Tacken, Theo Vogelzang