Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2014–2015

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1585
Vragen van de leden Marcouch en Mohandis (beiden PvdA) aan de Minister
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de Minister en Staatssecretaris van
Onderwijs, Cultuur, en Wetenschap over de aanpak van radicalisering en de
handelingsverlegenheid van scholen om de actualiteit naar aanleiding van de
gebeurtenissen in Parijs bespreekbaar te maken in de klas (ingezonden
22 januari 2015)
Antwoord van Minister Bussemaker (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap)
mede ondertekend door de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, mede namens de Minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid en de Minister van Veiligheid en Justitie (ontvangen
17 maart 2015)
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van de berichtgeving over de worsteling op scholen
bij leraren en leerlingen rondom de gebeurtenissen van de afgelopen tijd in
Parijs en de thema’s vrijheid van meningsuiting en radicalisering?1 2 3 4
Antwoord 1
Ja, wij hebben kennisgenomen van deze berichtgeving.
Vraag 2
Hoe beoordeelt u het signaal in deze berichten dat leraren, leerlingen en
schooldirecties worstelen met de vraag of en hoe zij de gebeurtenissen en de
impact rondom de aanslagen in Parijs kunnen bespreken?
Antwoord 2
Wij nemen dit signaal serieus. Scholen leveren een belangrijke bijdrage aan
de vorming van jonge burgers, om volwaardig te functioneren in onze
democratische en pluriforme samenleving. Dat vraagt van leraren dat zij in
staat zijn om gesprekken in de klas te voeren over maatschappelijke
gebeurtenissen en over de essentiële waarden van onze democratische
samenleving. Het is van groot belang dat leraren binnen een school of
afdeling als team optrekken en gebruik maken van bestaande expertise en
1

«Leerling Mo vindt de Jihad echt vet» – Algemeen Dagblad, donderdag 15 januari 2015
«Niet Iedereen in de klad wil erover praten» – Volkskrant, donderdag 15 januari 2015
3
«schooldirectie laat de docent openlijk vallen» – De Telegraaf, donderdag 15 januari 2015
4
«Ik wil niet als een agent langs de klas» – De Telegraaf, donderdag 15 januari 2015
2

ah-tk-20142015-1585
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

1

handreikingen om de actualiteit bespreekbaar te maken en mogelijke
radicalisering van jongeren te bestrijden. Wij hebben scholen en leraren dan
ook expliciet opgeroepen om zich te richten op hun maatschappelijke taak.5
Waar dat kan, zullen wij scholen vanzelfsprekend ondersteunen bij deze
opdracht. In het kader van burgerschap en sociale veiligheid zijn hiervoor al
eerder trajecten ingezet. Wij zullen ook de uitkomsten van een onderzoek
gebruiken dat het onderzoeksinstituut ITS, onderdeel van de Radboud
Universiteit Nijmegen, in opdracht van de Staatssecretaris van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap momenteel uitvoert naar de ervaringen van docenten
bij het bespreekbaar maken van actuele maatschappelijke thema’s. Wij zullen
hier nader op ingaan als we in het voorjaar rapporteren over de voortgang op
burgerschap. Ook voor docenten in het mbo en ho is expertise en ondersteuning voorhanden (zie antwoord op vragen 3, 4 en 10).
Vraag 3
Hoeveel radicaliseringsexperts en vertrouwensinspecteurs, waarin het
Actieprogramma Jihadisme van het Ministerie van SZW voorziet, zijn
intussen beschikbaar voor onderwijsinstellingen?
Antwoord 3
Binnen een aantal roc’s, instellingen voor hoger onderwijs, de Inspectie van
het Onderwijs en de Stichting School en Veiligheid zijn professionals getraind
in het herkennen van radicalisering en in hoe te handelen. Een onderdeel van
de training is om deze kennis in hun organisaties te verspreiden. Scholen
kunnen indien gewenst trainingen aanvragen bij de Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid of het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (zie antwoord 7).
Ook alle 22 vertrouwensinspecteurs van de inspectie zijn door deze interne
trainingen bijgeschoold. Inmiddels hebben alle onderwijsinspecteurs
instructie gekregen hoe ze dit onderwerp tijdens een schoolbezoek kunnen
bespreken.
Bij de aanpak van radicalisering is een sleutelrol weggelegd voor gemeenten.
De gemeenten zijn veel beter in staat om na te gaan welke lokale behoefte er
is aan training. Maatwerk is daarbij geboden. Diverse gemeenten bieden
opleidingen en cursussen aan eerstelijns professionals, zoals onderwijspersoneel.
In de brief van het kabinet over de versterking van de veiligheidsketen bent u
geïnformeerd over de intensiveringen op preventieve maatregelen, zoals het
uitbreiden van de deskundigheid over radicalisering bij eerstelijns professionals in het onderwijs en hun netwerken.6
Vraag 4
Uit de lesprogramma’s over antisemitisme en homodiscriminatie is gebleken
dat de beschikbaarheid van lesmateriaal de kwaliteit van de lessen over
diverse vormen van integratie sterk verhoogt; deelt u de mening dat de
docenten voor het burgerschapsonderwijs specifieke lesprogramma’s met
materialen nodig hebben over radicalisering en moslimextremisme, zoals die
er ook zijn over antisemitisme en homodiscriminatie?
Antwoord 4
Wij verwachten een actieve opstelling van scholen en docenten. Scholen
dienen op basis van een eigen visie op burgerschapsonderwijs een samenhangend aanbod te ontwikkelen om de burgerschapscompetenties van hun
leerlingen te ontwikkelen. Ook wordt van scholen verwacht dat zij bij dit
lesaanbod rekening houden met de specifieke omstandigheden op school,
bijvoorbeeld intolerantie, homodiscriminatie of beginnende vormen van
radicalisering. We hebben vertrouwen in de professionaliteit van scholen en
docenten om hieraan invulling te geven en een geschikte keuze te maken uit
de methodes en materialen die beschikbaar zijn om burgerschapsonderwijs
vorm te geven. Een school of docent kan er hierbij zeker ook voor kiezen een
gastdocent in te zetten.

5
6

O.a. «Minister wil dat school radicalisering aanpakt»- Trouw, donderdag 22 januari 2015
Kamerstuk 29 754, nr. 302, vergaderjaar 2014–2015, 27 februari 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

2

Voor de overheid is een rol weggelegd in het ontsluiten van bestaande
lesmaterialen en het bieden van specialistische expertise. Op het gebied van
schoolveiligheid kunnen scholen daarvoor terecht bij het Centrum School en
Veiligheid (www.schoolenveiligheid.nl/radicalisering). Zij bieden lesmaterialen, publicaties en handreikingen aan over radicalisering. Deze portal is
opgezet voor scholen voor basis- en voortgezet onderwijs, maar wordt ook
geschikt gemaakt voor mbo-instellingen. In het hoger onderwijs is er de
portal http://www.integraalveilig-ho.nl/.
De handreiking «Puberaal, lastig of radicaliserend?», waarin de soms moeilijk
te herkennen scheidslijn tussen wat nog functioneel pubergedrag is en wat
risicovol gedrag is, wat mogelijk kan leiden tot radicalisering of polarisatie,
wordt nu geactualiseerd.
Via het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling SLO kunnen basisen middelbare scholen informatie en ondersteuning krijgen bij de vormgeving van hun burgerschapsonderwijs of het bespreken van andere thema’s,
zoals de handreiking voor het onderwerp seksuele diversiteit.
Vraag 5
Deelt u de mening dat samenwerkingskwesties tussen de ministeries geen
reden voor vertraging mogen zijn, gezien zowel het belang als de urgentie
van deze thema’s?
Antwoord 5
Ja, we delen deze mening.
Vraag 6 en 7
Uit de vragen van de docenten die per mail ontvangen zijn, blijkt een groot
gebrek aan didactische technieken die passen bij explosieve onderwerpen als
radicalisering en moslimextremisme; is de Minister van SZW bereid
trainingen te faciliteren in didactische technieken die passen bij explosieve
onderwerpen als radicalisering en moslimextremisme?
Zo ja, bent u bereid hier evidente ervaringsdeskundigen bij in te schakelen,
zoals a) voormalige radicalen en b) ervaringsdeskundigen in de omgang met
radicaliserende gelovigen, zoals de moskeeën en andere vormende instanties
die islamitisch gespecialiseerd zijn?
Antwoord 6 en 7
Ja, scholen kunnen indien gewenst een basistraining «radicalisering»
aanvragen bij de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid.
Bij deze training leren deelnemers signalen van radicalisering adequaat te
herkennen om deze indien nodig door te kunnen geven aan de gemeente en
de politie.
Ook kunnen scholen de training «omgaan met idealen» aanvragen bij de
expertise-unit van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Deze training is in de eerste plaats gericht op het oefenen van vaardigheden
en houdingen die van pas komen in de omgang met jongeren met extreme
idealen.
Daarnaast zal het aanbod van trainingen voor onderwijsinstellingen vanuit
het Rijk de komende periode verder worden uitgebreid. Bezien wordt of het
betrekken van specifieke (ervarings-)deskundigheid opportuun, verantwoord
en veilig is. Wij zullen hier nader op ingaan als we in het voorjaar rapporteren over de voortgang op burgerschap.
Vraag 8
Heeft u ook oog voor de ernstige moslimangst die ontstaan op autochtone
scholen in gebieden van Nederland waar weinig moslims leven?
Antwoord 8
Ja, scholen hebben sinds 2006 de wettelijke taak om aandacht te besteden
aan het bevorderen van actief burgerschap en sociale integratie.
De burgerschapsopdracht is erop gericht om leerlingen een goed begrip en
besef bij te brengen van de essentiële waarden van onze democratische
rechtsstaat. Deze waarden, zoals gelijkwaardigheid, vrijheid van meningsuiting en vrijheid van godsdienst, gelden altijd, overal en voor iedereen.
Daarnaast zijn scholen verplicht om leerlingen hoofdzaken te leren over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

3

geestelijke stromingen die in de Nederlandse samenleving een belangrijke rol
spelen, en ze te leren met respect om te gaan met verschillen in opvattingen.
Vanuit de bredere aanpak van moslimdiscriminatie is er ook aandacht voor
het onderwijs. In dit kader zal het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in afstemming met het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap in 2015 onder meer diverse lokale bijeenkomsten organiseren
over de vraag wat leerlingen, scholen en docenten kunnen doen om meer
onderling begrip te bevorderen en spanningen tegen te gaan. Moslimhaat is
hierbij, naast antisemitisme, een specifiek aandachtspunt.
Op 17 februari jl. werden onderzoeksuitkomsten bekend gemaakt van een
onderzoek naar het voorkomen van islamofobie op scholen. Het onderzoek
werd uitgevoerd door onderzoeksbureau Panteia, in opdracht van de Anne
Frank Stichting en het voormalige kennisinstituut Forum. 61 procent van de
aan dit onderzoek deelnemende docenten gaf aan het afgelopen jaar één of
meerdere keren getuige te zijn geweest van moslimdiscriminatie. Uit het
onderzoek bleek eveneens dat docenten over het algemeen adequaat
ingrijpen bij incidenten. De uitkomsten van dit onderzoek zullen worden
betrokken bij de lokale bijeenkomsten.
Vraag 9
Deelt u de mening dat juist ook voor deze scholen de inzet van redelijke
moslims als gastdocent een goede zaak is om te faciliteren?
Antwoord 9
Zie het antwoord op vraag 4.
Vraag 10
Op welke wijze bent u voornemens om scholen meer aandacht te laten
besteden aan burgerschapsvorming met het oog op het verstevigen van een
thema zoals «vrije waarden»?7
Antwoord 10
Zoals aangekondigd in de brief «burgerschap in het onderwijs» van de
Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mede namens de
Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, worden basis- en middelbare scholen ondersteund bij het vormgeven van hun wettelijke
burgerschaps-opdracht.8 Uw Kamer wordt dit voorjaar geïnformeerd over de
voortgang hiervan.
Ook vanuit de Agenda Integratie wordt ingezet op burgerschap middels het
onderwijs ter bevordering van de verinnerlijking van kernwaarden en
verworvenheden van de Nederlandse rechtsstaat. Uw Kamer is hierover
geïnformeerd in de voortgangsbrief agenda Integratie.9 In het najaar van 2015
brengt het platform #Onderwijs2032 advies uit over toekomstgericht
funderend onderwijs. In reactie op dit advies zal de Staatssecretaris van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap een voorstel doen voor de uitgangspunten
bij het ontwerp van vernieuwde kerndoelen en eindtermen. In de discussie
over #Onderwijs2032 neemt de vraag hoe een eigentijdse invulling van
burgerschapsonderwijs vorm kan krijgen een belangrijke plaats in.
In de kwalificatiedossiers in het mbo wordt verwezen naar de Kwalificatieeisen voor burgerschap, die zijn vastgesteld in een bijlage bij het Examen- en
kwalificatiebesluit beroepsopleidingen WEB. In relatie met radicalisering ben
ik voornemens het onderdeel burgerschap per 1 augustus 2016 in de bijlagen
van het besluit aan te passen. Aandacht voor burgerschapsvorming in het
hoger onderwijs loopt vooral via brede vorming, ook wel Bildung genoemd.
In de Strategische Agenda voor het Hoger Onderwijs, die voor de zomer
uitkomt, zal hier meer aandacht aan besteed worden. Ook in de lerarenopleidingen speelt Bildung een belangrijke rol (zie daarvoor de beantwoording van
vraag 11).

7

«Dekker wil radicalisering op scholen aanpakken» – Volkskrant website – donderdag 15 januari
2015
http://www.volkskrant.nl/binnenland/dekker-wil-radicalisering-op-scholen-aanpakken~a3830392/
8
Kamerstuk 33 750 VIII, nr. 80, vergaderjaar 2013–2014, 16 december 2013
9
Kamerstuk 32 824, nr. 79, vergaderjaar 2014–2015, 28 november 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

4

Vraag 11
Hoe kijkt u aan tegen de opvatting dat het ook van groot belang is om binnen
de opleiding voor leraren meer aandacht te besteden aan het bespreekbaar
leren maken van dergelijke maatschappelijk zware thema’s?
Antwoord 11
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft u in een brief van
17 december 2014 geïnformeerd over de versterking van de aandacht voor
sociale veiligheid op de pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen en
een conferentie over de toerusting van leraren op dit gebied.10
Deze maatregelen dragen bij aan het versterken van vaardigheden van
(toekomstige) leraren op het terrein van sociale veiligheid, zoals het omgaan
met groepsdynamiek en het bieden van een veilig pedagogisch klimaat. Deze
vaardigheden zijn eveneens van belang bij het verzorgen van burgerschapsonderwijs.
Om het gesprek in de klas te voeren over maatschappelijke onderwerpen is
ook «Bildung» van aanstaande leraren belangrijk. Een groep lerarenopleidingen werkt samen aan uitwisseling van kennis en ervaringen op dit thema.
Ook wordt, zoals aangekondigd in de voortgangsbrief agenda Integratie11,
samen met een aantal lerarenopleidingen lesmateriaal ontwikkeld op basis
van de peer education methodiek om gevoelige onderwerpen zoals de
Holocaust, antisemitisme, homofobie, islamofobie of overige – vaak aan
integratie gerelateerde – onderwerpen in de klas te behandelen.
Vraag 12
Wanneer start het door de motie van het lid Marcouch (PvdA) (Kamerstuknummer 34 000 VI, nr. 38) geïnitieerde eerste Jihadisme Interventie Team,
waarbij ervaringsdeskundigen behalve op school ook achter de voordeur bij
de broertjes en zusjes van radicalen komen?
Antwoord 12
De Minister van Veiligheid en Justitie heeft in zijn brief van 4 februari 201512
aan uw Kamer naar aanleiding van de bij de begrotingsbehandeling
ingediende moties reeds een reactie op de motie van het lid Marcouch (PvdA)
gegeven. Gemeenten worden ondersteund bij de ontwikkeling van een
integrale aanpak voor radicale personen en risicobuurten. Met de meest
betrokken gemeenten wordt gewerkt aan het versterken van de lokale aanpak
om radicalisering tegen te gaan. Radicalisering wordt zo gericht mogelijk
aangepakt met nadrukkelijke aandacht voor inzet in wijken en scholen waar
radicalisering het grootst is. Onderdeel van deze aanpak is een uitbreiding
van de reeds bestaande casusaanpak voor geradicaliseerde jongeren, waarbij
ook het sociale netwerk waar radicaliserende jongeren deel van uitmaken
wordt betrokken. De inzet van een interventieteam kan deze aanpak versterken en daarom wordt hierover momenteel met de betrokken gemeenten
gesproken.

10

Kamerstuk 27 923, nr. 196, vergaderjaar 2014–2015, 17 december 2014
Kamerstuk 32 824, nr. 79, vergaderjaar 2014–2015, 28 november 2014
12
Kamerstuk 34 000 VI, nr. 63, vergaderjaar 2014–2015, 4 februari 2015
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

5