Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

29 521

Nederlandse deelname aan vredesmissies

Nr. 377

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 26 april 2019
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Ministers van Buitenlandse Zaken, van
Defensie, voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en
van Justitie en Veiligheid over de brief van 8 februari 2019 over de
beëindiging van de Nederlandse bijdrage aan de VN-missie in Zuid-Sudan
(UNMISS) en recente ontwikkelingen in Zuid-Sudan (Kamerstuk 29 521,
nr. 375).
De vragen en opmerkingen zijn op 7 maart 2019 aan de Ministers van
Buitenlandse Zaken, van Defensie, voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en van Justitie en Veiligheid voorgelegd. Bij brief van
12 april zijn de vragen door de Ministers van Buitenlandse Zaken, van
Defensie, voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Pia Dijkstra
De griffier van de commissie,
Van Toor

kst-29521-377
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

1

1.
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennis
genomen van de brief, en wil onze mannen en vrouwen danken
voor hun inzet. Voor de leden van de VVD-fractie staat in deze
missie de veiligheid van onze mannen en vrouwen ter plekke
voorop. Op het moment dat deze veiligheid niet voldoende kan
worden gewaarborgd, en onze stafofficieren hun werk niet
effectief uit kunnen voeren, is de beëindiging van de missie een
logische stap. De leden van de VVD-fractie spreken hun begrip uit
voor de transitieperiode die is geboden aan de Verenigde Naties.
Wel vragen zij zich af of, en hoe, de veiligheid van de stafofficieren gewaarborgd kan worden tijdens deze periode.
Het kabinet mitigeert de veiligheidsrisico’s door de Nederlandse stafofficieren hun werkzaamheden uitsluitend in de Zuid-Sudanese hoofdstad
Juba te laten uitvoeren gedurende de resterende maanden van de
Nederlandse bijdrage. In Juba zullen de Nederlandse officieren hun
reisbewegingen buiten de UNMISS-locaties zoveel mogelijk beperken.
2.
De leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van de
regeringsbrief over de beëindiging van de Nederlandse bijdrage
aan de VN-missie UNMISS in Zuid-Sudan. De missie is gedurende
de looptijd beperkt in haar functioneren, werd ernstig belemmerd
door een gebrek aan medewerking van de Zuid-Sudanese
autoriteiten, werd in omvang afgebouwd tot slechts zes Nederlandse stafofficieren, was niet veilig voor het personeel omdat
aan medische voorwaarden niet kon worden voldaan en werd
zwaar gehinderd door een gebrek aan bewegingsvrijheid. Hoe
kunt u, al deze feiten op een rijtje gezet, dan toch concluderen
dat Nederland een «waardevolle bijdrage» heeft geleverd? Waar
blijkt dat uit?
Het Nederlandse personeel binnen de UNMISS heeft sinds 2011 een
zichtbare bijdrage geleverd aan het uitvoeren van de missiedoelstellingen.
Zo hebben Nederlandse functionarissen een bijdrage geleverd aan de
opbouw van VN-kampen waar nog steeds ca. 200.000 Zuid-Sudanese
burgers beschermd worden en hebben zij politiefunctionarissen ondersteund bij de opbouw en monitoring van het politieapparaat. Ook hebben
Nederlandse stafofficieren een inlichtingenketen opgezet, waarvan door
de VN onderzocht wordt of deze geëxporteerd kan worden naar andere
missies. Vanaf 2011 hebben Nederlandse stafofficieren sleutelfuncties
vervuld op het hoofdkwartier van UNMISS. De VN heeft meerdere malen
aangegeven de Nederlandse bijdrage zeer te waarderen.
3.
In de artikel 100-brief van 30 september 2011 (Kamerstuk 29 521,
nr. 172) staat dat de VN-missie is opgericht «om de
Zuid-Sudanese overheid te assisteren bij het versterken van vrede
en veiligheid in Zuid-Sudan en om de voorwaarden voor ontwikkeling te scheppen, met als doel de overheid in staat te stellen
effectief en democratisch te regeren en goede betrekkingen op te
bouwen met de buurlanden.» Deelt het kabinet de mening van de
leden van de PVV-fractie dat op geen van deze punten
vooruitgang is geboekt en dat de VN-missie in het algemeen (los
van de Nederlandse bijdrage) totaal is mislukt en doelstellingen
niet zijn gehaald? Zo nee, kan het kabinet uitleggen waarom dan
niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

2

De situatie in Zuid-Sudan in 2018 is veranderd ten opzichte van de
omstandigheden waaronder UNMISS werd opgericht, kort na de
onafhankelijkheid van het land in 2011. De gewelddadigheden van
december 2013 en de daaropvolgende verslechtering van de veiligheidssituatie hebben gevolgen gehad voor het mandaat, de taken en de
samenstelling van de missie.1 Zo zag UNMISS zich genoodzaakt de steun
aan de overheid gericht op staatsopbouw te staken en de inzet te
concentreren op de bescherming van de burgerbevolking. Daarbij is het
UNMISS-mandaat sindsdien ook gericht op het faciliteren van de
condities voor het leveren van humanitaire hulp, het onderzoeken van
mensenrechtenschendingen en het ondersteunen van het politieke proces
in Zuid-Sudan. Zo beschermt de missie momenteel ca. 200.000
Zuid-Sudanezen in VN-kampen door het land, bewaakt de missie de orde
in Juba met de UNMISS Regional Protection Force, en doet de missie
proactief onderzoek naar mensenrechtenschendingen, bijvoorbeeld ten
aanzien van het seksuele geweld dat plaatsvond nabij Bentiú eind 2018.
4.
Het is opmerkelijk dat Nederland zich jarenlang heeft verbonden
aan een missie waaraan de Zuid-Sudanese autoriteiten jarenlang
onvoldoende, of zelfs geen, medewerking hebben verleend.
Volgens de leden van de PVV-fractie is het gebrek aan
medewerking van de autoriteiten één van de oorzaken van het
falen van de missie. Deelt het kabinet die conclusie? Zo ja, welke
lessen trekt het kabinet hieruit voor de Nederlandse deelname
aan missies nú en in de toekomst?
De houding van de Zuid-Sudanese autoriteiten heeft gedurende de jaren
een beperkend effect gehad op de uitvoering van sommige taken van het
UNMISS-mandaat, bijvoorbeeld bij het onderzoeken van mensenrechtenschendingen. In dezelfde tijd heeft de missie zich kunnen richten op de
uitvoering van andere taken binnen het mandaat. Zo beschermt UNMISS
ca. 200.000 burgers in de VN-kampen en ondersteunt de missie het
politieke proces.
Medewerking van de autoriteiten van de ontvangende staat, bijvoorbeeld
ten aanzien van Freedom of Movement, is van belang voor het opereren
van alle VN-missies. Nederland blijft de beperkingen in bewegingsvrijheid
aan de orde stellen in bilaterale gesprekken met de autoriteiten in Juba en
in EU-verband. Host nation support is ook onderwerp in de bredere
discussie die in VN-verband gevoerd wordt over de verbetering van
effectiviteit van VN-missies waar Nederland actief aan deelneemt. Zo
heeft Nederland een actieve bijdrage geleverd aan de totstandkoming van
het Action for Peacekeeping-iniatief van VN Secretaris-Generaal Gutérres.
De bijbehorende Declaration of Shared Committments, die ondertekend is
door 151 VN-lidstaten (waaronder Zuid-Sudan), benadrukt de gezamenlijke verantwoordelijkheid die alle partijen dragen voor het oplossen van
conflict, en roept host nations op samen te werken met VN-missies,
inclusief het verlenen van toegang die benodigd is voor de uitvoering van
het mandaat.
Het kabinet erkent dat autoriteiten van ontvangende staten een beperkend
effect kunnen hebben op de effectiviteit van VN-missies. Tegelijkertijd
moet vastgesteld worden dat dezelfde autoriteiten regelmatig onderdeel
zijn van de problemen in een land die het opereren van een missie
rechtvaardigen. Deze tegenstelling maakt onderdeel uit van de integrale

1

Zie ook KST 29 521, no. 255 (19 september 2014), waarin het kabinet de Kamer informeert over
de wijziging in het mandaat van UNMISS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

3

afweging die het kabinet maakt in het besluit om deel te nemen aan
vredesmissies, nu en in de toekomst.
5.
Kan het kabinet aangeven of de Zuid-Sudanese autoriteiten op dit
moment nog directe of indirecte financiële of materiële hulp
ontvangen van Nederland? Zo ja, wat is de omvang van deze
hulp?
Van directe of indirecte financiële of materiële steun aan de
Zuid-Sudanese autoriteiten is op dit moment geen sprake. Via
VN-programma’s wordt wel ingezet op capaciteitsversterking van de
nationale en lokale instituties.
6.
In 2011, tijdens de behandeling van de artikel 100-brief, wees de
woordvoerder van de PVV-fractie al op het hoge «roulette
gehalte» en de lage slagingskansen van de missie. Een
verwachting die helaas voor Zuid-Sudan is uitgekomen. Ook is
het spijtig voor de Nederlandse belastingbetaler die vanaf het
begin heeft bijgedragen aan deze praktisch onmogelijke missie.
De leden van de PVV-fractie zien daarom graag een overzicht (per
jaar) tegemoet van de kosten die sinds 2011 gemaakt zijn voor
wat betreft de Nederlandse militaire en humanitaire hulp
aangaande Zuid-Sudan. Kan tevens worden aangegeven voor
hoeveel euro Nederland «ongeoormerkte» bijdragen blijft doen
aan humanitaire organisaties in Zuid-Sudan en welke organisaties
het betreft?
Nederland doet jaarlijks ongeoormerkte bijdragen aan het VN Central
Emergency Response Fund (CERF), het Wereldvoedselprogramma,
UNHCR, UNICEF en het Internationale Comité van het Rode Kruis. Deze
organisaties zijn daarmee zelf in staat te besluiten waar en wanneer
middelen voor een specifieke crisis ingezet moeten worden, waaronder in
Zuid-Sudan. Hoe groot het Nederlandse aandeel in de financiering van de
hulp van deze organisaties in Zuid-Sudan is, is daardoor niet aan te
geven. Specifiek voor Zuid-Sudan heeft Nederland de afgelopen jaren ca.
120 miljoen euro bijgedragen, via de Dutch Relief Alliance, humanitaire
organisaties van de VN, het Rode Kruis en de Rode Halve Maan
Beweging.
Jaar

EUR (mln.)

Per kanaal

Opmerking

2019

12.6

DRA (5.6)
CHF (7)

SSJR5
Common Humanitarian Fund

2018

18.4

DRA (7.4)
CHF (11)

SSJR4
Common Humanitarian Fund

2017

16.5

DRA (10.5)
WFP (2)
ICRC (4)

SSJR3 (vervolg SSJR2). Relief Fund. Penvoerder: Save the Children
Bijdrage aan WFP

2016

22

WFP (5)
CHF (6)
DRA (11)

EMOPS 2016 / 2017 (dry season prepositioning & acute food insecurity)
Bijdrage uit Relief Fund
SSJR2 (vervolg SSJR1). Bijdrage uit Relief Fund

2015

12.8

DRA (3.8)
CHF (5)
IOM (4)

SSJR1. Bijdrage uit Relief Fund (penvoerder Save the Children)
Bijdrage uit Relief Fund
Ontpoldering Bentiu PoC kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

4

Jaar

EUR (mln.)

Per kanaal

Opmerking

2014

26.8

UNHCR (3)
CHF (7)
CHF (5)
UNHCR (5)
DRA (6.6)
UNICEF (0.2)

Regional Refugee Response plan (Uganda en Ethiopië)
Aanvankelijke bijdrage
Extra bijdrage uit Relief Fund
Regional Refugee Response plan (Ethiopia, Kenia, Sudan, Uganda)
Gezamenlijk voorstel NLse NGOs voor humanitaire hulpactiviteiten
Waterpompen en expertise tegen overstromingen in Bentiu PoC kamp

2013

4

CHF (4)

Common Humanitarian Fund

2012

6

CHF (6)

Common Humanitarian Fund

In het Jaarverslag Defensie worden in artikel 1 de gerealiseerde uitgaven
per jaar van alle inzet weergeven. In de periode van 2011 tot en met 2018
is er in totaal ca. 9,5 miljoen euro uitgegeven aan inzet in Zuid-Sudan. In
2011 is de United Nations Mission in Sudan opgevolgd door UNMISS,
waardoor er in 2011 nog geen uitgaven zijn gerealiseerd onder UNMISS.
Additionele uitgaven inzet: UNMIS in 2011 en UNMISS sinds 2012
x 1.000 euro
Realisaties per jaar
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

1.036
1.266
1.514
1.784
1.820
1.029
453
581

Totaal

9.483

7.
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de brief van de Ministers van Buitenlandse Zaken, van
Defensie, voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, en van Justitie en Veiligheid over de Nederlandse
bijdrage aan UNMISS. Voornoemde leden plaatsen vraagtekens
bij de afweging van het kabinet om de huidige Nederlandse inzet
in UNMISS te beëindigen. Zo vragen deze leden zich af wat
Nederland heeft gedaan om de medische afvoer die voldoet aan
de voor Nederlandse militairen geldende norm (10-1-2 richtlijn)
zeker te stellen. Is hier met de VN en andere bondgenoten over
gesproken?
De medische faciliteiten van UNMISS, die voor de Nederlandse militairen
de schakels vormen in de medische keten in Zuid-Sudan, zijn voldoende.
De problematiek in de medische keten betreft dan ook niet de faciliteiten,
maar de gebrekkige bewegingsvrijheid voor UNMISS-personeel (inclusief
hulpdiensten) in het missiegebied. Hierdoor kan niet worden gegarandeerd dat een gewonde de verschillende onderdelen van de keten vanaf
het Point of Injury tot aan de operatietafel in een role 2-ziekenhuis tijdig
kan doorlopen, waardoor de geldende Nederlandse normen niet gehaald
worden. De afwezigheid van Flight Safety Assurance (FSA) die wordt
afgegeven door de Zuid-Sudanese autoriteiten, betekent dat ook de
verplaatsing van de patiënt naar het Centraal Militair Hospitaal te Utrecht
voor verdere behandeling niet kan worden gegarandeerd. Nederland heeft
met UNMISS gesproken over het gebrek aan bewegingsvrijheid in
Zuid-Sudan, onder andere met het oog op de gevolgen voor de medische

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

5

keten. Ook blijft Nederland de beperkingen in bewegingsvrijheid aan de
orde stellen in bilaterale gesprekken met de autoriteiten in Juba en in
EU-verband.
8.
Het valt de voornoemde leden op dat andere bondgenoten,
waaronder het Verenigd Koningrijk, wel blijven deelnemen aan
UNMISS. De leden van de D66-fractie vragen zich af hoe dit zich
verhoudt tot de Nederlandse afweging om de huidige Nederlandse inzet in UNMISS per 1 september 2019 te beëindigen.
Bij besluiten over deelname aan missies maakt het kabinet een eigenstandige afweging. In het geval van de beëindiging van de bijdrage aan
UNMISS gaf de veiligheid en de bewegingsvrijheid van het Nederlandse
personeel de doorslag. Elk land maakt zijn eigen afweging ten aanzien van
veiligheid van het personeel en medische randvoorwaarden.
9.
Deze leden hebben ook kennisgenomen van het VN rapport
inzake UNMISS en zien daarin niets terug over de garantie van
een adequate medische afvoer buiten Juba. In dat kader vragen
de leden van de D66-fractie zich ook af of Nederland heeft
overwogen om zelf additionele mensen en middelen in te zetten
om de 10-1-2 richtlijn zeker te stellen.
Het functioneren van de medische afvoer buiten Juba wordt beperkt door
de gebrekkige bewegingsvrijheid, die ook van effect zou zijn op additionele mensen en middelen. Het kabinet heeft daarom niet overwogen
eigen geneeskundige capaciteiten in te brengen.
10.
Daarnaast zijn de leden van de D66-fractie ontstemd over het
beëindigen van de huidige Nederlandse inzet omdat Nederlandse
inzet juist gericht is op het vergroten van de effectiviteit en
kwaliteit van VN-missies. Voornoemde leden vragen zich dan ook
af hoe dit verhoudt met het voornemen om de Nederlandse
bijdrage aan UNMISS te beëindigen.
Het besluit om de Nederlandse bijdrage aan UNMISS te beëindigen is tot
stand gekomen na een integrale afweging van de veiligheid van het
Nederlandse personeel in de missie en staat los van de inzet en de
ambities die Nederland heeft op het vergroten van de effectiviteit van
VN-missies. Nederland heeft zich gedurende het VNVR-lidmaatschap
ingezet voor de verbetering van de effectiviteit van UNMISS en
VN-missies in het algemeen. Het kabinet zal zich hiervoor blijven inzetten.
11.
De leden van de D66-fractie nemen met onbehagen kennis van de
ernstige beperking op de Freedom of Movement van UNMISS
door een gebrek aan medewerking van de Zuid-Sudanese
autoriteiten en oppositie, te meer omdat de beperking op de
Freedom of Movement de veiligheid van het UNMISS-personeel,
waaronder de zes Nederlandse stafofficieren, in gevaar brengt.
De leden vragen zich af wat Nederland op diplomatiek en politiek
niveau heeft gedaan om de Freedom of Movement van UNMISS te
vergroten.
Nederland heeft de gebrekkige medewerking van de Zuid-Sudanese
autoriteiten ten aanzien van de Freedom of Movement in 2018 meermaals
stevig veroordeeld in de VN Veiligheidsraad. Ook is op initiatief van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

6

Nederland vorig jaar een maandelijkse rapportageverplichting gekomen
voor de VN over schendingen van de Status of Forces Agreement (SoFA)
van UNMISS, waardoor de beperkingen op de bewegingsvrijheid
inzichtelijker zijn geworden. Daarnaast blijft Nederland dit onderwerp aan
de orde stellen in bilaterale consultaties met de autoriteiten in Juba en in
EU-verband.
12.
Voornoemde leden roepen met klem de Minister van Buitenlandse
Zaken op om deze kwestie in bilateraal en multilateraal verband
aan de orde te stellen met als eerste doel dat Zuid-Sudanese
autoriteiten en oppositie meewerken aan UNMISS. Voornoemde
leden zijn ook benieuwd naar de uitkomsten van de door
Nederland georganiseerde conferentie over VN-peacekeeping op
14–15 januari jl., en tot welke concrete maatregelen de conferentie zal leiden.
De door Nederland samen met Rwanda en op verzoek van de VN
georganiseerde conferentie betrof een hoog-ambtelijke preparatory
conference (prepcon) ter voorbereiding van de ministeriële peacekeepingconferentie die op 29 maart jl. in New York plaatsvond. De thema’s van de
prepcon waren performance (het prestatievermogen van VN missies) en
protection of civilians (burgerbescherming). Aan de conferentie werd door
70 landen deelgenomen. Eén van de doelstellingen was om de aanwezige
VN lidstaten te informeren over de capaciteitsbehoefte van de VN voor de
VN vredesmissies, zodat de landen pledges kunnen voorbereiden voor de
ministeriële conferentie over peacekeeping die op 29 maart jl. plaatsvond.
Vanuit de prepcon zijn richting de Ministeriële aanbevelingen gedaan
m.b.t. innovatieve vormen van force generation, waaronder rotatieschema’s, betere pre-deployment en in-mission training, alsmede het
belang van een geïntegreerde aanpak en inlichtingen voor een effectieve
bescherming van burgers.
13.
De leden van de D66-fractie uitten hun zorgen als het gaat om de
recente ontwikkelingen op het gebied van mensenrechten in
Zuid-Sudan. Zo is in de laatste maanden sprake van een scherpe
toename in het aantal uitgevoerde doodvonnissen. Alleen al
zeven in de maand februari, net zoveel als het totale aantal
uitgevoerde doodstraffen in heel 2018. Voornoemde leden vinden
dit zorgelijk, voor Nederland is en blijft de strijd tegen de
doodstraf een prioriteit in het mensenrechtenbeleid. De leden
roepen de Minister van Buitenlandse Zaken dan ook op de
kwestie in bilateraal verband bij de Zuid-Sudanese autoriteiten
aan de orde te stellen. De leden van de D66-fractie vinden het
belangrijk dat de mensenrechtendivisie binnen UNMISS
frequenter rapporteert over de mensenrechtenschendingen en
met het oog op verantwoording proactief meer informatie deelt
met de Commission on Human Rights in South Sudan (CHRSS).
Het kabinet deelt de zorgen van de leden van de D66-fractie. Iedere
gelegenheid wordt aangegrepen tijdens ministeriële en hoogambtelijke
gesprekken om de mensenrechtensituatie in Zuid-Sudan aan de orde te
stellen. De Nederlandse ambassadeur in Juba zal aansluiten bij een
EU-demarche voor een moratorium over de doodstraf. De mensenrechtendivisie van UNMISS rapporteerde (gezamenlijk met OHCHR) in 2018 en
in februari 2019 in vier grote rapporten over specifieke mensenrechtenthema’s en incidenten. Daarnaast rapporteert de Speciaal Vertegenwoordiger van de Secretaris Generaal voor Zuid-Sudan elke 90 dagen aan de
Veiligheidsraad over de uitvoering van het mandaat van UNMISS, dat ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

7

de rapportage over de mensenrechtensituatie omvat. De mensenrechtenafdeling van UNMISS deelt structureel en op regelmatige basis informatie
met de CHRSS, en beiden bevestigen een goede samenwerking.
14.
De leden van de D66-fractie juichen het hernieuwde vredesakkoord toe en verwelkomen de voortdurende dialoog. Desalniettemin voelen de voornoemde leden zich genoodzaakt een aantal
belangrijke punten van zorg, die de vier pilaren van de VN-missie
ondermijnen, te uitten. De crisis en vluchtelingenstroom blijven
onverminderd aanhouden. Onderzoekers schrijven de stijging van
het aantal verkrachtingen toe aan het hoge aantal strijders dat
«stand by» is en wacht op terugtrekking. De genoemde leden
vragen de Minister van Buitenlandse Zaken de kwestie te
adresseren. Bovendien lijkt, ondanks inzet van het Koninkrijk der
Nederlanden in de VN-Veiligheidsraad om plegers van seksueel
geweld sancties op te leggen, geen maatregelen te zijn genomen
tegen de wijdverbreide problematiek van seksueel geweld. Er
mag wat de voornoemde leden betreft geen sprake zijn van
straffeloosheid.
Het kabinet deelt de zorgen van de leden van de D66-fractie over het veel
voorkomende seksueel geweld. De bestrijding van seksueel geweld is een
van de prioriteiten van Nederland in Zuid-Sudan. Naast de door u
genoemde inzet in de Veiligheidsraad, stelt Nederland deze problematiek
aan de orde in de Mensenrechtenraad en in bilaterale gesprekken (zoals
meest recent tijdens hoogambtelijke bezoeken aan Zuid-Sudan). Ook de
Nederlandse ambassade in Juba zet zich actief in op de bestrijding van
seksueel geweld, bijvoorbeeld via het ontplooien van ontwikkelingsprojecten zoals het opzetten van een specifiek gerechtshof voor sexual and
gender-based violence, dat later dit jaar zal worden geopend. Ook steunt
Nederland Women Protection Teams in Zuid-Sudan, die de capaciteit van
vrouwen beogen te versterken om o.a. seksueel geweld tegen te gaan.
Er worden ook kleine maar positieve stappen gezet in het beëindigen van
de heersende cultuur van straffeloosheid in Zuid Sudan, met name voor
militairen. Zo werden in september 2018 tien militairen veroordeeld voor
moord en seksueel geweld door een speciaal militair tribunaal. Op
14 maart jl. lanceerde de South Sudan People’s Defense Forces (SSPDF),
het voormalige SPLA, in samenwerking met UNMISS, een actieplan om
conflict-gerelateerd seksueel geweld tegen te gaan. Nu is het zaak dat dit
actieplan geïmplementeerd wordt, en Nederland zal hier samen met
andere, gelijkgezinde landen en de VN actief opvolging aan geven, o.a. via
de in 2018 opgerichte Women, Peace and Security (WPS) working group,
waar de Nederlandse ambassade deel van uitmaakt.
15.
Ook vragen de leden zich af of de berichtgeving klopt dat geld
dat geoormerkt is voor het vredesproces in Zuid-Soedan, voor
een deel gebruikt wordt om huizen van politici te renoveren.
Op 19 februari jl. presenteerde het National Pre-Transitional Committee
(NPTC) een budget voor de implementatie van de pre-transitionele fase
van het vredesakkoord (september 2018-mei 2019). Van de 100 miljoen
South Sudanese Pound (SSP) eigen middelen die de Zuid-Sudanese
overheid daarvoor heeft gereserveerd, was SSP 33,9 miljoen gereserveerd
voor renovatie van huizen; dit is ongeveer 230.000 euro. Dit betreft naar
verluidt de beschadigde huizen van oppositieleden die Zuid-Sudan waren
ontvlucht, en wordt gepresenteerd als maatregel om het vertrouwen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

8

tussen de voormalige strijdende partijen te herstellen. De uitgaven
kunnen vooralsnog niet geverifieerd worden.
16.
Ook uiten de leden van de D66-fractie hun zorgen omtrent de
bereikbaarheid van Zuid-Sudanese vluchtelingen (ook in Congo).
Zijn zij goed bereikbaar? Komen hulpverleners en goederen ter
plaatse?
Volgens de VN Vluchtelingenorganisatie (UNHCR) verblijven rond
2,3 miljoen Zuid-Sudanese vluchtelingen in de aangrenzende landen
Sudan (840.000), Uganda (800.000), Ethiopië (422.000), Kenia (116.000) en
de Democratische Republiek Congo (96.000). Humanitaire organisaties
hebben over het algemeen voldoende toegang tot de Zuid-Sudanese
vluchtelingen. Sommige afgelegen gebieden waar zich vluchtelingen
bevinden, bijvoorbeeld in Uganda, zijn tijdens het regenseizoen moeilijker
bereikbaar. De beschikbaarheid van goederen verschilt per land. In Sudan
is bijvoorbeeld sprake van een tekort aan water, medicijnen, artsen en
verpleegkundigen om de vluchtelingen te kunnen helpen. Een groot
probleem is het financieringstekort voor de humanitaire respons voor
deze vluchtelingen. Dit leidt bijvoorbeeld in Kenia tot onvoldoende
beschikbaarheid van diensten als onderwijs en gezondheidszorg. UNHCR
heeft ongeveer USD 1,4 miljard nodig om in 2019 hulp te kunnen verlenen
aan deze vluchtelingen en de betreffende gastgemeenschappen.
17.
Tot slot vragen de leden van de D66-fractie hoe UNMISS er uit
ziet na vertrek van Nederland. Hoeveel UNMISS-personeel is dan
nog actief?
In januari 2019 was het totaal aantal missieleden 19.331. Dit aantal
bestond uit 2.275 burgerpersoneel, 14.273 militairen, 1.760 politiefunctionarissen, 223 experts, 406 stafleden en 394 vrijwilligers. Na vertrek van
Nederland zijn er op basis van deze cijfers dus zes geüniformeerde
personeelsleden minder.
18.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben de brief over de
beëindiging van de Nederlandse bijdrage aan UNMISS en recente
ontwikkelingen in Zuid-Sudan met interesse gelezen. De leden
van de GroenLinks-fractie hebben veel waardering voor alle
Nederlanders die zich hebben ingezet, en nog inzetten, voor
vrede in Zuid-Sudan. De leden van de GroenLinks-fractie hebben
enkele vragen over de beëindiging van de Nederlandse bijdrage
aan UNMISS en over welke stappen er wel gezet worden en gezet
kunnen worden om de afschuwelijke situatie in Zuid-Sudan te
verbeteren. De leden van de GroenLinks-fractie zijn teleurgesteld
over de onwerkbaarheid van het UNMISS-mandaat, maar zijn
tevreden dat de veiligheid van Nederlands personeel voorop is
blijven staan, conform de 10-1-2 richtlijn. De leden van de
GroenLinks-fractie moedigen de inspanningen van het kabinet om
VN-missies te moderniseren en effectiever te maken aan. Welke
lessen neemt het kabinet mee uit UNMISS bij deze inspanningen?
Zie antwoord op vraag 4.
19.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn verheugd dat het vredesakkoord, getekend in september 2018, heeft geleid tot een
afname van het geweld, maar zijn ook ernstig bezorgd over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

9

komende periode. Hoe verwacht het kabinet dat de totstandkoming van de overgangsregering zal verlopen in mei 2019?
Komt die overgangsregering er ook als de dialoog over belangrijke sub-thema’s dan nog niet is afgerond? Hoe kan het kabinet
die dialoog verder ondersteunen?
Het vredesproces verloopt langzamer dan verwacht, maar er worden wel
degelijk stappen gezet. In vergelijking met een jaar geleden is het
bemoedigend dat de oppositieleden inmiddels vrijwel allemaal in Juba
aanwezig zijn. Ook houdt het staakt-het-vuren stand, hoewel er op
sommige plekken nog wel gevechten plaatsvinden. Het kabinet wenst zich
constructief op te stellen in deze cruciale periode en moedigt de partijen
in gesprekken en via de zetels in monitoringsorganen als de Joint
Monitoring and Evaluation Committee (JMEC) aan om de onderlinge
dialoog krachtig voort te zetten. Het kabinet ziet geen ander alternatief
voor het huidige akkoord.
De inzet van alle betrokken partijen blijft de formatie van een overgangsregering in mei. Hierna zullen er ongetwijfeld nog veel thema’s moeten
worden behandeld die niet in de pre-transitionele fase zijn afgehandeld.
Nederland zal via de ambassade de dialoog blijven ondersteunen via
lopende programma’s die zich richten op vredesopbouw en het creëren
van vredesdividend en door blijvende betrokkenheid bij de monitoringsmechanismen.
20.
De leden van de GroenLinks-fractie hechten belang aan een EU
die zich extern sterk inzet voor vrede en stabiliteit. Erkent het
kabinet dat er sinds 2017 een vacuüm is ontstaan in de internationale diplomatieke ondersteuning van het vredesproces omdat
er geen speciaal gezant van de VS meer is onder de regeringTrump?2 Hoe ziet het kabinet de rol van de EU met betrekking tot
Zuid-Sudan? Wil het kabinet pleiten voor een speciaal EU-gezant
voor Zuid-Sudan om de cruciale regionale inspanningen voor het
vredesproces te ondersteunen? Zo nee, waarom niet?
Vijf maanden na de ondertekening van het hernieuwd vredesakkoord,
blijft het onvoorspelbaar in welke richting Zuid-Sudan zich de komende
maanden zal ontwikkelen. Om duurzame vrede te realiseren in
Zuid-Sudan, is inzet op verschillende niveaus noodzakelijk. De internationale gemeenschap zal druk moeten blijven uitoefenen op partijen, op
zowel nationaal maar vooral ook regionaal en internationaal niveau. De
VS speelt hierbij nog altijd een rol, via hun ambassade in Juba. Daarnaast
heeft de VN recentelijk een nieuwe Hoorn van Afrika-gezant aangesteld.
Nederland levert een bijdrage aan het vredesproces door o.a. binnen de
EU en VN-gremia Zuid-Sudan te blijven agenderen en relevante regionale
actoren (bijvoorbeeld de Afrikaanse Unie, de Intergovernmental Authority
on Development (IGAD), Sudan, Kenia en Uganda) aan te moedigen om
meer druk uit te oefenen op Zuid-Sudanese partijen; gericht op een zo
volledig en inclusief mogelijke implementatie van het vredesakkoord. Op
dit moment is er een speciaal EU-gezant voor de Hoorn van Afrika, waar
Zuid-Sudan ook onder valt. Gezien het feit dat juist de betrokkenheid van
de regionale actoren in de Hoorn van cruciaal belang is geweest bij zowel
de totstandkoming van het vredesakkoord alsmede de uitvoering ervan, is

2

International Crisis Group, «Bolstering South Sudan’s Peace Deal» (28 January 2019) <https://
www.crisisgroup.org/africa/horn-africa/south-sudan/bolstering-south-sudans-peace-deal>
geraadpleegd op 6 maart 2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

10

de Nederlandse regering juist voorstander van een speciaal EU-gezant
voor de gehele regio.
21.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn blij met de ambities van
dit kabinet om de rechtsstaatontwikkeling, mensenrechten,
watervoorziening, voedselzekerheid en het creëren van werkgelegenheid in Zuid-Sudan te verbeteren. Kan het kabinet toelichten
hoe Nederland de komende jaren een bijdrage kan leveren aan
meer gerechtigheid in Zuid-Sudan? Kan de Afrikaanse Unie
worden ondersteund om voortgang te boeken met het opzetten
van het Hybrid Court for South Sudan?
Een van de prioritaire thema’s waar Nederland zich in Zuid-Sudan op richt
is rechtsstaatontwikkeling. Sinds 2012 kent Zuid-Sudan de zogeheten
mobiele rechtbanken (mobile courts), een soort «rijdende rechters», die
o.a. gesteund worden door Nederland. Deze mobiele rechtbanken
verlichten de grote achterstanden van bestaande rechtbanken. De
betrokken rechters zien een kans om achterstanden weg te werken en om
bepaalde problemen effectiever aan te pakken door het oprichten van
thematische mobiele rechtbanken, bijvoorbeeld op seksueel- en gendergerelateerd geweld (SGBV). Volgens de Commission on Human Rights for
South Sudan (CoHRSS) wordt seksueel geweld door alle partijen gebruikt
als oorlogstactiek. Ook buiten oorlogstijd of -gebied is seksueel geweld
een dagelijkse realiteit in Zuid-Sudan. Daarom investeert Nederland in het
verbeteren van de rechtsgang en de strijd tegen SGBV. Zo wordt met
Nederlandse steun de SGBV-rechtbank in Juba opgezet. Ook worden
mensenrechtenverdedigers door Nederland ondersteund. Straffeloosheid
is een grote zorg in Zuid-Sudan op meerdere fronten. Het Hybrid Court for
South Sudan voor het berechten van oorlogsmisdadigers lijkt door onwil
in Zuid-Sudan en de regio niet op korte termijn van de grond te kunnen
komen. Nederland blijft de Afrikaanse Unie en Zuid-Sudan oproepen de
rechtbank te installeren en blijft het belang van verantwoording en
bestraffing van begane misdaden voor onderlinge verzoening
onderstrepen.
22.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse
vernomen dat dankzij Nederland plegers van seksueel geweld in
Zuid-Sudan voortaan aan sancties, zoals bevriezing van tegoeden
en reisbeperkingen, kunnen worden onderworpen. Zijn zulke
sancties al opgelegd? Zo ja, hoe vaak?
Het klopt dat mede dankzij Nederland daders van seksueel geweld in
Zuid-Sudan voortaan aan VN-sancties kunnen worden onderworpen. Dit is
tot op heden nog niet gebeurd.
23.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn bezorgd over het hoge
aantal ontheemden en vluchtelingen. Wat doet Nederland om
deze vluchtelingencrisis het hoofd te bieden? Is er Nederlandse
en/of EU steun voor de opvang van vluchtelingen in de regio, die
zich vooral bevinden in Sudan en Oeganda?3
Het kabinet trekt de komende vier jaar 522 miljoen euro uit voor de
verbetering van de perspectieven van vluchtelingen, ontheemden en
3

UNHCR Operational Data Portal, «Refugees and asylum-seekers from South Sudan» <https://
data2.unhcr.org/en/situations/southsudan?id=251#_ga=2.164950460.249820685.15517895031278759189.1537361153> geraadpleegd op 5 maart 2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

11

gastgemeenschappen, zoals opgenomen in de Rijksbegroting 2019 V
Buitenlandse Zaken. In de Hoorn van Afrika is er Nederlandse en EU-steun
voor opvang van vluchtelingen in Sudan, Oeganda, Kenia en Ethiopië. De
Nederlandse inzet wordt vormgegeven in nauwe samenwerking met
VN-organisaties en NGO’s en richt zich op betere bescherming van de
mensenrechten en betere kansen op onderwijs en werk voor vluchtelingen en ontheemden. Ook de EU ondersteunt de zelfredzaamheid en
bescherming van vluchtelingen, ontheemden en kwetsbare lokale
gemeenschappen in Sudan, Oeganda, Ethiopië, Kenia en Somalië, onder
meer via het EU Trustfund voor Afrika.
24.
De leden van de GroenLinks-fractie vinden het rapport van de VN
Commissie van Mensenrechten in Zuid-Sudan zeer verontrustend.4 Het rapport bevestigt dat er in Zuid-Sudan nog steeds
sprake is van veelvuldig seksueel geweld, dat er kindsoldaten
worden ingezet en dat er mogelijke oorlogsmisdaden worden
gepleegd. Welke maatregelen neemt het kabinet naar aanleiding
van dit rapport?
Zie beantwoording van vraag 14 en vraag 21 voor de inzet van Nederland
op de bestrijding van seksueel geweld en het beëindigen van straffeloosheid. Nederland is lid van de Group of Friends on Children and Armed
Conflict en ondersteunt zowel bilateraal als multilateraal initiatieven tot
vrijlating van kindsoldaten, inclusief ondersteuning bij reïntegratie in
Zuid-Sudan. Nederland blijft dit doen en blijft ook deze problematiek
aankaarten bij de Zuid-Sudanese autoriteiten, zowel bilateraal als samen
met EU-partners.
25.
Tenslotte vinden de leden van de GroenLinks-fractie het bericht
van Amnesty International over de scherpe toename in het aantal
uitgevoerde doodvonnissen in de afgelopen maanden zeer
zorgwekkend. Alleen al in de maand februari vonden zeven
executies plaats.5 Is het kabinet bereid om dit aan de orde te
stellen, zowel in bilateraal als multilateraal verband?
Het kabinet deelt de zorgen van de leden van de GroenLinks-fractie. De
Nederlandse ambassadeur in Juba zal aansluiten bij een EU-demarche
over het uitvoeren van de doodstraf. Zie ook het antwoord op vraag 13.
26.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de brief. Wel hebben zij er nog enkele vragen over
de recente ontwikkelingen in Zuid-Sudan en de Nederlandse
inzet. De leden van de PvdA-fractie onderschrijven dat de inzet
van Nederland de afgelopen jaren waardevol is geweest. Met
vermindering van Amerikaanse diplomatieke aandacht en
loslaten van het vredesproces door de Intergovernmental
Authority on Development (IGAD) is er een internationaal politiek
vacuüm ontstaan. Graag vernemen deze leden of deze tijd van
relatieve stabiliteit niet hét moment biedt voor Nederland om de
inspanning via de EU te verhogen op bevordering van vrede en
veiligheid in Zuid-Sudan, zeker nu Nederland een sterk diplo4

5

UNHRC, «Report of the Commission on Human Rights in South Sudan» (18 February 2019) UN
Doc A/HRC/40/69.
Amnesty International. <https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/03/south-sudan-sevenmen-including-members-of-one-family-hanged-amid-spike-in-executions/> geraadpleegd
6 maart 2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

12

matiek team heeft op de Nederlandse Ambassade in Juba. Wat
kan en gaat het kabinet doen om de Europese inzet op strategische conflicttransformatie in Zuid-Sudan te verhogen, al dan
niet via een breed gedragen Europese politieke strategie gericht
op vergroten van de betrokkenheid van IGAD en de Afrikaanse
Unie en sterke samenwerking met de internationale gemeenschap (in het bijzonder de regio, Trojka, China en Wereldbank)?
Nederland voert zowel bilateraal als binnen EU-verband dialoog met de
Zuid-Sudanese autoriteiten en alle betrokken partijen bij het vredesproces.
Ook draagt Nederland bij aan EU-boodschappen die gericht zijn op
Zuid-Sudan en de IGAD-landen. De EU steunt IGAD en de Afrikaanse Unie
op politiek vlak bij hun inzet in het vinden van duurzame oplossingen voor
vrede en veiligheid in Zuid-Sudan. Nederland en de EU, via de ambassades in Juba en in de regio, werken daarbij samen en overleggen met
alle landen en organisaties die zich constructief inzetten voor duurzame
vrede en veiligheid in Zuid-Sudan. Gezien het directe belang dat de
IGAD-landen hebben bij een stabiele regio en de sterke onderlinge
contacten, wordt door Nederland veel belang gehecht aan een leidende
rol van de regio bij het oplossen van het conflict in Zuid-Sudan.
27.
De leden van de PvdA-fractie menen dat het kabinet de verzoeningsprocessen verder kan versterken in Zuid-Sudan via de
ondersteuning van transitional justice processen. In april 2017 is
de Kamer toegezegd te onderzoeken hoe Nederland de Transitional Justice Working Group (TJWG) in Zuid-Sudan direct kan
ondersteunen. In hoeverre is implementatie van het TJWG
strategisch plan door Nederland ondersteund, vooral op lokaal
niveau?
Binnen het rechtsstaatontwikkelingsprogramma van UNDP dat Nederland
financieel ondersteunt, is een transitional justice working group opgericht.
Deze werkgroep is bedoeld om het maatschappelijk middenveld in
Zuid-Sudan te betrekken bij transitional justice, zodat Zuid-Sudanezen zelf
bewuster worden van en beter inzicht krijgen in het belang van transitional justice voor duurzame vrede en onderlinge verzoening. Concreet is
er trainingsmateriaal gemaakt, zijn trainingen gegeven en is een perceptiestudie over transitional justice uitgevoerd. UNDP ondersteunt nu de
Committee on Truth, Reconciliation and Healing dat onderdeel is van het
vredesakkoord, met beleidsvorming op transitional justice.
28.
De leden van de PvdA-fractie waarderen de inzet van Nederland
in de VN Veiligheidsraad op het gebied van de bestrijding van
seksueel geweld. Het is belangrijk dat plegers van seksueel
geweld nu ook bestraft kunnen worden via sancties. Ook is
participatie van vrouwen in besluitvorming cruciaal in bestrijding
van seksueel geweld en de inzet van Nederland op lokale
verwezenlijking van VN resolutie 1325 speelt daarbij een grote
rol. Hoe is het kabinet van plan voort te bouwen op de belangrijke NAP1325 programmering en wat is hierbij de focus op
participatie van vrouwen in vredesprocessen en toegang tot
lokaal recht?
Nederland financiert in Zuid-Sudan een project binnen het beleidskader
NAP 1325. Dit project loopt tot eind 2019. Het NAP-programma werkt
binnen drie pijlers: bescherming van vrouwen en meisjes tegen gender
gerelateerd geweld, werken aan normen en waarden op het gebied van
gender en gendergelijkheid en participatie van vrouwen in vredespro-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

13

cessen. Het programma van het NAP-consortium in Zuid-Sudan richt zich
met name op de participatie van vrouwen in lokale vredesprocessen via
vredescomités en het geven van trainingen aan deze comités. Een
belangrijke focus in de programmering is het werken aan de grondoorzaken van gender gerelateerd geweld en richt zich dus op het aanpakken
van normen en waarden die genderongelijkheid in stand houden en
bijdragen aan geweld tegen vrouwen en meisjes. Binnen de pijler
«bescherming» van het NAP-programma wordt ook met de lokale
autoriteiten en lokale rechtbanken gewerkt om de toegang tot het recht te
verbeteren en de rechtbanken gender-sensitiever te maken. Een belangrijke component in het programma is het bieden van psychosociale zorg
en advies over bestaande hulpvoorzieningen (gezondheid, recht en
bescherming) aan slachtoffers («survivors») van seksueel geweld.
Het is de inzet van het kabinet om NAP-programma’s in landen in conflict
of post-conflict voort te zetten. De contouren van dit volgende financieringskader worden de komende maanden afgestemd in consultatie met
het maatschappelijk middenveld.
Naast het NAP1325 programma en andere eigenstandige genderprojecten
zorgt Nederland er voor dat alle ontwikkelingsprogramma’s, zoals
bijvoorbeeld op gebied van vredesopbouw en rechtsstaatontwikkeling,
bijdragen aan vrouwenrechten en gendergelijkheid.
29.
Nederland zet in op het vergroten van de weerbaarheid in rustiger
gebieden constateren de leden van de PvdA-fractie. Gebeurt dit
via stabiliseringshubs? En zo ja, in hoeverre bevinden hubs zich
enkel in steden in overheidsgebied en loopt Nederland het risico
garnizoenssteden te versterken, oppositie te vervreemden, en
bevolkingsverhuizingen te verhogen van ruraal naar stedelijk
gebied? Is er een analyse van het huidige beleid van stabiliseringshubs? En wat is de inzet op langdurige lokale en
sub-nationale vredesprocessen in gebieden waar strijdende
partijen samenkomen om te overleven, zoals bijvoorbeeld
graasgronden en rivierdelta’s?
Het kabinet zet in op de weerbaarheid van de Zuid-Sudanese bevolking. In
minder stabiele gebieden gebeurt dit met name via humanitaire
(nood)hulp, maar in gebieden waar de situatie relatief stabiel is, wordt
ingezet op weerbaarheid van de bevolking en minder hulpafhankelijkheid.
In samenwerking met de VN en andere donoren is middels het
Partnership for Recovery and Resilience (PfRR) gekozen voor zeven regio’s
waar dergelijke hulp momenteel mogelijk is. Om de Nederlandse hulp
beheersbaar te houden wordt de Nederlandse inzet geconcentreerd op
vier van de zeven regio’s, namelijk Yambio, Rumbek, Torit en Bor. Bij de
inzet wordt rekening gehouden met conflictsensitiviteit en het zo veel
mogelijk voorkomen van onbedoelde negatieve gevolgen van hulp.
Daartoe werkt de ambassade samen met de Conflict Sensitivity Resource
Facility. Dit is een onafhankelijke NGO die adviseert over de conflictsensitiviteitsaspecten van projecten.
De benadering is dat in deze regio’s in samenwerking met de lokale
overheid en hulporganisaties ter plekke prioriteiten worden vastgesteld en
een routekaart wordt opgesteld voor het adresseren van de meest urgente
noden.
In Yambio zijn inmiddels de eerste stappen gezet voor zo’n gezamenlijke
agenda. Nederland kiest daarbij voor inzet op voedselzekerheid, water,
jeugdwerkgelegenheid en rechtsstaatbevordering (waaronder tegengaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

14

van seksueel geweld) en vredesopbouw middels het ondersteunen van
dialoog op lokaal niveau. Doel van dergelijke dialogen, die overigens ook
buiten de hubs worden ondersteund is het voorkomen en oplossen van
conflict, waar relevant ook over graasgronden en rivierdelta’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 377

15