1

BIJLAGE I

TERUGBLIK OP VIER JAAR
NATIONALE AANPAK MILIEU EN GEZONDHEID
NAMG

2

INHOUDSOPGAVE

INLEIDING ................................................................................................................................................ 3
WAAROM EEN NATIONALE AANPAK MILIEU EN GEZONDHEID? ............................................................ 4
HOE WAS DE NAMG OPGEZET?............................................................................................................... 5
BINNENMILIEU BASISSCHOLEN ............................................................................................................... 7
BINNENMILIEU KINDERCENTRA ............................................................................................................ 11
BINNENMILIEU WONINGEN .................................................................................................................. 13
GEZOND ONTWERPEN EN INRICHTEN VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING ............................................ 16
VERBETEREN VAN DE INFORMATIEVOORZIENING AAN BURGERS OVER DE LOKALE LEEFOMGEVING 19
SIGNALEREN EN VOLGEN VAN MILIEU- EN GEZONDHEIDSPROBLEMEN EN HUN AANPAK.................. 21

3

INLEIDING

Begin 2013 werd de Nationale Aanpak Milieu en Gezondheid (NAMG) afgerond. De
NAMG (2008-2012) omvatte een viertal beleidsthema’s (speerpunten) op het gebied
van milieurisico’s voor de gezondheid: binnenmilieu, gezond ontwerp van de
leefomgeving, informatievoorziening aan burgers en het signaleren van risico’s op
het gebied van milieu en gezondheid.
In hun brief aan de Tweede Kamer uit juni 2013 beschrijven de staatsecretaris van
Infrastructuur en Milieu en de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de
hoofdlijnen van de resultaten van NAMG. De brief bevat ook hun conclusies en blikt
vooruit op de komende jaren.
Deze terugblik, die een bijlage is bij die brief, geeft een meer gedetailleerd beeld van
wat een grote en gevarieerde groep van partijen – Rijksoverheid, provincies,
gemeenten, kennisinstituten, GGD’en, maatschappelijke organisaties en bedrijven –
de afgelopen vier jaar samen hebben gepresteerd.
De terugblik geeft om te beginnen antwoord op de vragen ‘Waarom een Nationale
Aanpak Milieu en Gezondheid?’ en ‘Hoe was de NAMG opgezet?’
Vervolgens komen per (onderdeel van) speerpunt de volgende vragen aan bod:
• Wat was het probleem?
• Wat was de doelstelling?
• Welke partijen waren betrokken?
• Hoe werd het probleem aangepakt en welke acties werden genomen?
• Wat waren de resultaten?

4

WAAROM EEN NATIONALE AANPAK MILIEU EN GEZONDHEID?
Voorgeschiedenis
Onze gezondheid wordt niet alleen bepaald door onze erfelijke eigenschappen en
ons gedrag, maar ook door onze leefomgeving. Om die reden spannen overheden
zich al tientallen jaren in voor schoon water, schone lucht, een schone bodem en het
binnen de perken houden van geluidhinder.
In de loop der tijd groeide en verbreedde het besef dat ook andere aspecten van
onze leefomgeving van belang zijn voor onze gezondheid. Het groen in de wijk
bijvoorbeeld of de luchtkwaliteit en temperatuur in gebouwen.
Het Vierde Nationale Milieu Plan (NMP4) onderstreepte in 2001 onder meer het tijdig
signaleren van nieuwe milieu- en gezondheidsproblemen. Het Actieprogramma
gezondheid en milieu 2002-2006 vloeide voort uit het NMP4 en had tot doel de
signalering van milieu en gezondheidsproblemen te verbeteren en geconstateerde
lacunes op het vlak van ‘milieu en gezondheid’ aan te pakken.1 Het actieprogramma
werd in 2006 afgerond en zette de constateringen uit het NMP4 om in duidelijke
speerpunten voor het beleid. Daarmee werd het onderwerp ‘milieu en gezondheid’ op
de agenda gezet en beleidsacties voorbereid. Die acties werden in de Nationale
Aanpak Milieu en Gezondheid voor de periode 2008-2012 verder uitgewerkt.
De internationale context
De NAMG was niet een louter nationaal initiatief, maar paste in een internationale
context. Die bestond uit het WHO-Euro milieu en gezondheidsproces en de EUstrategie en actieplan milieu en gezondheid.
In de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) maken de ministers voor milieu en
gezondheid om de vijf jaar afspraken over het verbeteren van de leefomgeving. Die
afspraken zijn gericht op het houden van aandacht voor een gezonde en veilige
leefomgeving in zijn algemeen. Zo moet elke lidstaat een programma ‘milieu en
gezondheid’ hebben en moet er een programma gericht op de jeugd zijn. Daarnaast
zijn de afspraken ook gericht op specifieke probleempunten, zoals de effecten van
klimaatverandering op gezondheid, het binnenmilieu en de inrichting van de fysieke
leefomgeving.
Op het gebied van transport, milieu en gezondheid is er een speciaal traject waarin
de WHO en UNECE samen met de lidstaten komen tot afspraken: THE PEP
(Transport, Health and Environment Pan-European Programme).
De afspraken die in de ministeriële conferentie in maart 2010 (Parma Declaration)
gemaakt zijn dragen bij aan de uitvoering van:
• De EU directive on the promotion of clean and energy efficient road transport
vehicles.
• De EU directive on ambient air quality and cleaner air for Europe.
• Framework convention on climate change.
• European council recommendation on the prevention of injury and the prevention of
safety.
1
Actieprogramma Gezondheid en Milieu in 2002 (TK, vergaderjaar 2001-2002, 28 089, nr. 2), de eerste
voortgangsrapportage (TK, vergaderjaar 2003-2004, 28 089, nr. 4) en de eindrapportage van het
Actieprogramma Gezondheid en Milieu in 2006 (TK, vergaderjaar 2006-2007, 28 089, nr. 17).

5

De Europese Commissie heeft in 2003 een strategie Milieu en Gezondheid
ontwikkeld en dit aangevuld met een Actieplan 2004-20102. Dit sloot aan bij de
WHO- afspraken uit 2004. In de raadsconclusies van 2010 werd de Commissie
verzocht een volgend Actieplan te maken.
HOE WAS DE NAMG OPGEZET?
Vier speerpunten
Het kabinet koos voor vier speerpunten voor de NAMG (2008-2012), op basis van de
notitie ‘bouwstenen voor gezondheid & milieubeleid’ van het RIVM.3 Daarin werd
geschetst welke milieu- en gezondheidsproblemen speelden of zouden gaan spelen.
Daarnaast werd de inbreng gebruikt van maatschappelijke groeperingen en andere
overheden.4
De speerpunten waren:
1. het verbeteren van de kwaliteit van het binnenmilieu in woningen, scholen en
kindercentra;
2. het gezonder ontwerpen en inrichten van de fysieke leefomgeving;
3. het verbeteren van de informatievoorziening aan burgers over de lokale
leefomgeving;
4. het signaleren en volgen van milieu en gezondheidsproblemen en hun aanpak.
De eerste twee thema’s zijn inhoudelijk van karakter en werden om verschillende
redenen gekozen.
Verbeteren van de kwaliteit van het binnenmilieu vanwege de omvang van dit
probleem en ‘gezond ontwerpen en inrichten’ van de fysieke leefomgeving vanwege
de groeiende gezondheidsproblemen die vaak gerelateerd zijn aan een gebrek aan
bewegen, zoals als obesitas en diabetes.Binnen de beide thema’s wilde het kabinet
uitdrukkelijk aandacht geven aan gevoelige groepen, zoals ouderen, mensen met
een lage sociaal-economische status (SES) en de jeugd.5 Op deze manier wilde het
kabinet de aandacht die in WHO-verband gevraagd werd voor het onderwerp jeugd,
milieu en gezondheid, concreet maken.
Naast deze inhoudelijke onderwerpen wilde het kabinet ook aandacht geven aan een
actieve betrokkenheid van burgers bij de leefomgeving. ‘Gezondheid en milieu’ is
een thema dat dicht bij burgers staat. Gezondheid is voor iedereen belangrijk.
Burgers hebben hierin zelf een verantwoordelijkheid. En een belangrijke voorwaarde
voor het nemen van die verantwoordelijkheid is dat burgers de beschikking hebben
over voldoende kwalitatief goede informatie, in dit geval over hun leefomgeving. Het

2
3

http://ec.europa.eu/health/healthy_environments/policy/health_environment/actionplan_en.htm

http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/630789001.pdf
Het ging hierbij om de inbreng die geleverd is in een stakeholdersbijeenkomst (thematreffer, september
2006) en verkregen is op het congres milieu en gezondheid (november 2007).
5
Met ‘gevoelige groep’ wordt een subgroep binnen de risicogroep bedoeld waarbij de kans op
gezondheidsschade door blootstelling aan een bepaalde milieufactor door een verhoogde gevoeligheid groter is
dan gemiddeld.
4

6

kabinet rekende het tot zijn taak deze informatie voor burgers beschikbaar te maken
en bracht dit onderwerp daarom onder bij de NAMG.
Tot slot wilde het kabinet de gezondheidsaspecten van de leefomgeving goed blijven
volgen en eventuele nieuwe problemen vroegtijdig signaleren zodat deze tijdig
kunnen worden aangepakt. Daarom vroeg het van het RIVM elke 4 jaar een
uitgebreide rapportage, en elk jaar een korte tussenstand.
Hieronder wordt per speerpunt in meer detail ingegaan op de problematiek die er aan
ten grondslag lag, de doelstellingen, betrokken partijen, aanpak/acties en resultaten.

7

BINNENMILIEU BASISSCHOLEN
Het probleem
Het probleem met het binnenmilieu op scholen bestond met name uit een te hoge
temperatuur in de zomer; onvoldoende ventilatie om een kwalitatief goed
binnenmilieu te realiseren; en geluidsoverlast van buiten en/of door
ventilatiesystemen.
Uit diverse onderzoeken6 bleek dat de kwaliteit van binnenmilieu op veel scholen
slecht was. Op 80% van de scholen was de kwaliteit onder de maat. Kinderen
brengen een groot deel van hun tijd door op scholen. Wanneer de
binnenmilieukwaliteit goed is, zijn er minder gezondheidsklachten, minder verzuim en
betere leerprestaties.
Bovendien bleek het ook te schorten aan de naleving. Uit het LBP-onderzoek kwam
ook naar voren dat 62% van de scholen die in de voorgaande 5 jaar waren gebouwd,
niet aan de ventilatie-eisen van het Bouwbesluit voldeden.

Doelstelling
In februari 2008 kwam het kabinet met zijn visie op het binnenmilieu van
basisscholen.7 Daarin werd als doel nagestreefd dat binnen een periode van 15 jaar
de luchtverversing in alle scholen (nieuwe en bestaande) op orde en de temperatuur
beheersbaar is.

6

LBP (2008), Onderzoek naar de kwaliteit van het binnenmilieu in basisscholen. Samenvattende rapportage. In
opdracht van ministeries van VROM, Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
Onderwijs Cultuur en Wetenschap.
WF de Gids, CJ van Oel, JC Phaff, A. Kalkman (2007), Het effect van ventilatie op de cognitieve prestaties van
leerlingen op een basisschool. Delft: TNO Bouw en Ondergrond.

7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007/2008,28089, nr. 152.

8

De betrokken partijen
De zorg voor de kwaliteit van het leef- en leerklimaat op basisscholen ligt in handen
van gemeenten en schoolbesturen. Het schoolbestuur is (als juridisch eigenaar
van het schoolgebouw) verantwoordelijk en aanspreekbaar voor de kwaliteit van
het binnenmilieu in school. Gemeenten bekostigen naast de nieuwbouw ook de
aanpassingen aan de buitenkant van de scholen. Andere betrokken partijen zijn
leerkrachten en leerlingen, en adviseurs van bijvoorbeeld de GGD en het
Servicecentrum Scholenbouw (later Ruimte-OK).
Aanpak en acties
Om de doelstelling uit de kabinetsvisie op het binnenmilieu van basisscholen te
bereiken zou onder meer een landelijk bewustwordingsprogramma worden
uitgevoerd en een geluidsniveau van 35dB(A) voor mechanische ventilatiesystemen
in het Bouwbesluit worden vastgelegd.
De inzet richtte zich in eerste instantie op bewustwording en agendasetting. Zo
begon GGD Nederland met een landelijk bewustwordingsprogramma. In de
stookseizoenen (september-april) werden en worden scholen met natuurlijke
ventilatie bezocht door de GGD. Scholen ontvangen een CO2-meter, ventilatieadvies
op maat, beknopte bouwtechnische tips, het lespakket ‘Energieke
Scholen’ en een financiële vergoeding van het ministerie van OCW (ter waarde van
€ 1500) voor het treffen van maatregelen.
Het budget voor het programma bedraagt in totaal 8,5 miljoen euro. Het ministerie
van IenM draagt daar 5 miljoen euro aan bij en het ministerie van OCW 3,5 miljoen.
Daarnaast is in 2009 de stimuleringsregeling ‘verbetering energieprestatie en
binnenmilieu’ van het Ministerie van OCW (150 mln) ingesteld. Gemeenten kunnen
een aanvraag hiervoor indienen samen met scholen op basis van een Energie
Binnenmilieu Advies (EBA). De regeling wordt momenteel geëvalueerd door OCW;
de Tweede Kamer wordt hierover in juni 2013 geïnformeerd.
Het ministerie van IenM vroeg verder aan de Gezondheidsraad om op basis van
(internationale) expertise aan te geven welke stoffen en andere factoren (zoals
straling, temperatuur, geluid, dieren en dergelijke) in het binnenmilieu op scholen
risicovol voor de gezondheid en de cognitieve leerprestaties van kinderen zijn. In het
verlengde hiervan werd gevraagd of CO2 (maatstaf voor ventilatie) een goede
indicator is voor deze binnenmilieufactoren.
De Gezondheidsraad gaf in haar advies aan dat CO2 in een klaslokaal een goede
indicator is voor de ventilatie, maar slechts beperkt bruikbaar is als maat voor
binnenluchtkwaliteit. Evenmin zag de Gezondheidsraad wetenschappelijke
argumenten om van de huidige toetsingswaarde van 1.200 ppm CO2 af te wijken.8
De VNG en de PO raad hebben de handen ineen geslagen om samen met het
Rijk initiatieven bijeen te brengen in het activiteitenplan Binnenmilieu Scholen
2010-2012.9Het activiteitenplan benoemt meer dan 50 activiteiten en wordt
8
Gezondheidsraad (2010), Binnenluchtkwaliteit in basisscholen, en de waarde van kooldioxide als indicator voor
luchtkwaliteit. Advies aan de ministers van VROM, WWI, OCW en VWS.
9
De PO-raad is de sectororganisatie voor het primair onderwijs.

9

begeleid door het Platform Binnenmilieu. Hierin zijn partijen verenigd die
betrokkenheid hebben bij scholen: van architecten tot installateurs, van
kennisinstellingen tot ouderorganisaties. Belangrijke acties waren de ontwikkeling
van de VentilatiePrestatieKeuring voor scholen, en het ontsluiten van kennis door
een ‘informatierotonde’ binnen de website van het Service Centrum Scholenbouw.
Het activiteitenplan was tevens het antwoord op een advies van de
Rijksbouwmeester (2009), waarin knelpunten werden benoemd en voorstellen voor
verbetering werden genoemd.10
In het kader van het programma Frisse Scholen dat Agentschap NL in opdracht van
het ministerie van BZK uitvoert, zijn diverse instrumenten ontwikkeld. Het bekendste
hiervan is het Programma Van Eisen, dat een handvat biedt bij nieuwbouw.of
renovatie van scholen.
Zoals in 2011 gemeld aan de Tweede Kamer11 was de GGD Amsterdam
voornemens om een driejarig onderzoeksprogramma te starten naar de effectiviteit
van het plaatsen van fijnstoffilters op scholen. De medisch-ethische
toetsingscommissie (METC) heeft dat onderzoeksvoorstel echter afgewezen.
De resultaten
Eind 2011 vond een tussentijdse evaluatie van het bewustwordingsprogramma
plaats: schooldirecties gaven in dat kader aan dat het GGD-bezoek had geleid tot
meer aandacht voor het binnenmilieu (88%) en adequater ventilatiegedrag ( 83%).
Directies en medezeggenschapsraden hebben het advies van de GGD als nuttig
ervaren (respectievelijk 93% en 83%). De CO2 -meter wordt als hulpmiddel ter
ondersteuning van het adequaat ventileren zeer goed ontvangen door de
basisscholen.
In figuur 1 is het aantal scholen weergegeven dat tot en met 2011 door de GGD-en is
bezocht en waar ventilatieadviezen zijn gegeven, namelijk bijna 4300. Bij 85% van
deze scholen wordt natuurlijk geventileerd.

10

Rijksbouwmeester (2009), Gezond en Goed. Scholenbouw in topconditie.
Brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu over regelgeving luchtkwaliteit voor scholen en
andere gevoelige bestemmingen nabij snel- en provinciale wegen. Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011,
30175, nr. 111.
11

10

Figuur 1. Aantal scholen dat door de GGD is bezocht en status van de acties die zij hebben genomen(bron: RIVM).

Het programma loopt tot en met 2014, met: uitbreiding naar mechanisch
geventileerde scholen, en (verdere) ontwikkeling van diverse instrumenten om het
onderwerp goed te verankeren zodat scholen hier zelf mee verder kunnen.
Een eindevaluatie van het programma als geheel volgt in 2015.

11

BINNENMILIEU KINDERCENTRA
Het probleem
Uit onderzoek12 bleek in 2011 dat de kindercentra veelal niet voldeden aan de eisen
uit het Bouwbesluit. Het ging hierbij om de ventilatievoorzieningen en het gebruik
daarvan, de wering van (stoor)geluid en het beheersen van de temperatuur in de
zomer. Het ging vaak om bouwtechnische tekortkomingen. En daarnaast om
onvoldoende bewustzijn van de problematiek, het ontbreken van informatie over de
oplossingen van geconstateerde problemen of om onvoldoende toegesneden
regelgeving dan wel de naleving daarvan.
Doelstelling
Het doel, zoals omschreven in een actieplan dat met de betrokken partijen in 2010 is
vastgesteld, is dat het volgens het huidige inzicht vereiste niveau van een gezond
binnenklimaat in nieuwbouw per direct en in bestaande bouw binnen vijf jaar wordt
gerealiseerd.
De betrokken partijen
MOgroep Kinderopvang (ondernemers), Branchevereniging ondernemers in de
Kinderopvang Nederland (BKN), Belangenvereniging van ouders in de Kinderopvang
(BOinK), Abvakabo FNV, VNG, Vereniging Bouw- en Woningtoezicht Nederland,
GGD Nederland, ministeries van OCW, IenM, VWS, de toenmalige VROM-Inspectie.
Aanpak en acties
De hierboven genoemde partijen stelden in 2010 een plan van aanpak vast met
gezamenlijke activiteiten voor een betere bewustwording en het nemen van
eenvoudige concrete maatregelen binnen twee jaar. Meer ingrijpende
verbetermaatregelen om het gewenste niveau te behalen worden gefaseerd
uitgevoerd, maar wel binnen vijf jaar.
De organisaties verklaarden in het plan dat ze willen komen tot een volgens de
huidige inzichten gezonde kinderopvang in Nederland en dat zich hiervoor actief in
zullen zetten. De verbetermaatregelen worden de komende vijf jaar uitgevoerd en
richten zich onder andere op het naleven van bouwregelgeving, verbeteren van
ventilatiegedrag, en uitbreiden van de Risico Inventarisatie en Evaluatie (RI&E) met
gezond binnenmilieu. Kennis en praktijkvoorbeelden zijn beschikbaar bij Ruimte-OK
(kenniscentrum onderwijshuisvesting en kinderopvang www.ruimte-ok.nl).
Het ministerie van IenM heeft verder opdracht gegeven aan de Stichting Consument
en Veiligheid en de Stichting BOinK (Belangenvereniging van Ouders in de
Kinderopvang) om een ”Veilig en Fris-Kaart” te ontwikkelen. De kaart is bedoeld als
hulpmiddel voor medewerkers van kinderdagverblijven en geeft aan wat men kan
doen om het binnenmilieu te verbeteren, in combinatie met brandveiligheid. Er is een
brochure over het binnenmilieu ontwikkeld voor ondernemers in de kinderopvang.
Hierin is voor vijf voorbeeldsituaties uitgewerkt hoe men van de huidige situatie kan
komen tot de gewenste situatie. Een effectieve implementatie van kaart en brochure
wordt nog gezocht en zal naar verwachting in de zomer plaatsvinden.

12

Henk Versteeg (2011), Te weinig verse lucht en te veel lawaai in kinderdagverblijven. In: Bouwwereld,
oktober 2011: 52/53.

12

De resultaten
De acties uit het plan van aanpak lopen nog. De oprichting van het kenniscentrum
Ruimte-OK is een belangrijke stap om informatie over goede huisvesting en belang
van een goed binnenmilieu te bundelen.

13

BINNENMILIEU WONINGEN
Het probleem
De binnenluchtkwaliteit wordt bepaald door zowel het vrijkomen van vervuilende
stoffen als de luchtverversing.
In Nederland gaan ongeveer 1500 gezonde levensjaren per miljoen inwoners
verloren door blootstelling aan ongezonde binnenlucht in woningen. De belangrijkste
veroorzakers zijn tabaksrook, radon en thoron uit de bodem en uit bouwmaterialen,
en vocht en koolmonoxide.13 Van alle milieugerelateerde klachten die bij GGD-en
binnenkomen betreft 68% het binnenmilieu. Daarvan is het grootste deel afkomstig
uit huurwoningen (56% van alle binnenmilieuklachten). Koopwoningen en scholen
hebben ongeveer een gelijk aandeel van 10%.
Uit onderzoek van adviesbureau BBA en het RIVM14 bleek dat mechanische
ventilatiesystemen in recent gebouwde Nederlandse eengezinswoningen op veel
essentiële punten tekortkomingen vertonen. Ook produceren veel
ventilatievoorzieningen te veel geluid en dat weerhoudt bewoners ervan de
voorzieningen (adequaat) te gebruiken. De tekortkomingen ontstaan in alle
onderdelen van de keten, van ontwerp en installatie tot en met gebruik en
onderhoud.
Uit onderzoek van de toenmalige VROM-inspectie15 bleek dat pas opgeleverde
woningen vaak niet voldeden aan de minimumeisen voor ventilatie uit het
Bouwbesluit.
Daar komt bij dat huizen tegenwoordig steeds ‘luchtdichter’ worden gebouwd om het
energieverbruik te verminderen. Het belang van goede ventilatievoorzieningen en
verantwoord gebruik daarvan wordt dus ook steeds belangrijker.

Doelstelling
Doelstelling van het Actieplan Kwaliteitsverbetering ventilatievoorzieningen in
woningen (zie hieronder) is dat vanaf 2015 alle nieuwe woningen worden opgeleverd
13

D. Schram-Bijkerk, E. E. van Kempen, et al. (2013). "The burden of disease related to indoor air in the
Netherlands: do different methods lead to different results?" Occup Environ Med 70(2): 126-132.
14

W.P. Jongeneel, R.P. Bogers, I. van Kamp (2011), Kwaliteit van mechanische ventilatiesystemen in
nieuwbouw eengezinswoningen en bewonersklachten. RIVM-Rapport 630789006/2011
15
VROM-inspectie (2010), Bevordering naleving Ventilatie en EPC regels.

14

met een mechanisch ventilatiesysteem dat voor 100 procent aan de overeenkomen
kwaliteitseisen voldoet. Bij de oplevering krijgen bewoners bovendien goede uitleg
over de werking van hun ventilatiesysteem.
De betrokken partijen
Aedes (vereniging van woningcorporaties), BNA (Bond Nederlandse Architecten),
Bouwend Nederland, NEPROM (Vereniging van Nederlandse projectontwikkeling
Maatschappijen), NVB (Nederlandse Vereniging van Bouwondernemers),
SWK (Stichting Waarborgfonds Koopwoningen), Uneto-VNI, VACpunt Wonen,
Vereniging Eigen Huis, VLA (Vereniging Leveranciers van Luchttechnische
Apparaten), Woningborg, De Nederlandse Woonbond, het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, en het Ministerie van Infrastructuur en
Milieu.
Aanpak en acties binnen het Actieplan kwaliteitsverbetering ventilatievoorzieningen
In juli 2012 ondertekenden de hierboven genoemde partijen het ‘Actieplan
Kwaliteitsverbetering ventilatievoorzieningen in woningen’. Het plan richt zich op de
gehele bouwketen, vanaf het Programma van Eisen tot en met de ingebruikname
door bewoners. Al bij opdrachtverlening en in het ontwerp van woningen en
gebouwen moet aan goede ventilatie gedacht worden; aannemers moeten zorgen
dat de voorgeschreven voorzieningen goed worden geïnstalleerd; bij de
bouwtechnische keuringen moet daarop tijdens de bouw en bij oplevering worden
toegezien; en ten slotte moeten bewoners goed geïnformeerd worden over het
gebruik en onderhoud van ventilatievoorzieningen.
Het Informatiepunt Ventilatie maakt deel uit van het actieplan en is een initiatief van
de Woonbond, Vereniging Eigen Huis, Vereniging Leveranciers Luchttechnische
apparaten (VLA), VAC-punt Wonen en de ministeries van IenM en van Wonen en
Rijksdienst. Het initiatief wordt ondersteund door Milieu Centraal. Bij het
Informatiepunt kunnen huurders en woningeigenaren terecht met vragen over
ventilatie in huis. Het Informatiepunt werd begin 2013 geopend.
Ook de andere tot nu toe uitgevoerde acties zijn vooral gericht op het faciliteren van
alle partijen in de keten:
• Aedes (de branchevereniging van woningcorporaties) een handleiding
geschreven met twee Programma’s van Eisen voor woningventilatie, een voor
nieuwbouw en een voor renovatie.
• Stichting Waarborgfonds Koopwoningen (SWK), Woningborg, Bouwend
Nederland en UNETO-VNI hebben een toezichtprotocol ventilatie opgesteld, dat
vastlegt welke partij welk aspect van de ventilatievoorziening op welk moment
controleert, hoe over de resultaten van de controle wordt gerapporteerd aan wie,
en hoe eventueel noodzakelijke verbeteringen worden uitgevoerd.
• NEPROM en UNETO-VNI hebben een vereenvoudigde ventilatieprestatiekeuring
ontwikkeld, een bepalingsmethode voor de vaststelling van de kwaliteit van de
ventilatievoorzieningen bij de oplevering. Deze is via diverse websites bekend
gemaakt.
• UNETO-VNI heeft twee gebruikshandleidingen voor bewoners ontwikkeld: een
specifieke handleiding die installateurs kunnen aanpassen op het systeem dat zij
installeren, en een generieke die consumenten zelf kunnen samenstellen aan de
hand van kenmerken van hun woninginstallaties (op www.mijnhuisinstallatie.nl).

15

Daarnaast is ventilatie meegenomen in de scholingsactiviteiten van verschillende
betrokken organisaties.
Het actieplan kent een doorlooptijd van drie jaar. Het ministerie van IenM heeft de
monitoring op zich genomen.
In 2011 zijn in het Bouwbesluit 2012 eisen voor het maximale geluidsniveau van
mechanische ventilatiesystemen opgenomen en de verplichting dat in
nieuwbouwwoningen, nieuwe onderwijsfuncties voor basisonderwijs en nieuwe
bijeenkomstfuncties voor kinderopvang per verblijfsruimte ten minste één te openen
raam aanwezig is.
Overige acties
• Tijdens de loop van het Actieplan heeft een Platform Binnenmilieu Woningen
gefunctioneerd, dat zich boog over initiatieven waarmee een gezond en
energiezuinig binnenklimaat kan worden bewaakt, en zorgde voor afstemming
tussen de daarbij betrokken organisaties.
• In september 2012 is een NTA (Nederlandse Technische Afspraak) Harmonisatie
Begrippenkader Binnenmilieu in woningen gepubliceerd. Deze NTA geeft een
harmonisatie van het begrippenkader, gehanteerde bepalingsmethoden en
classificatie van binnenmilieu-prestaties. De begeleidingscommissie bestond uit
een aantal leden van het Platform Binnenmilieu Wonen en partijen die
instrumenten ontwikkelen waarmee onder andere de gezondheidskundige
kwaliteit van woningen kan worden geduid.
De resultaten
Het is nog niet mogelijk om een goed beeld te vormen van de effecten van het
Actieplan en de overige activiteiten. Het ministerie van IenM heeft een onafhankelijk
adviesbureau opdracht gegeven de uitvoering van het actieplan te monitoren. In dat
kader zal in de zomer van dit een ‘nulmeting’ worden uitgevoerd. Direct daarna zal de
Tweede Kamer worden geïnformeerd over de voortgang.

16

GEZOND ONTWERPEN EN INRICHTEN VAN DE FYSIEKE LEEFOMGEVING
Het probleem
In de afgelopen jaren is het aantal kinderen en volwassenen met ernstig overgewicht
(obesitas) sterk toegenomen. Dit vergroot de kans op onder andere hartvaatziekten.
Daarnaast zijn er veel mensen met psychische klachten en is eenzaamheid een
toenemend probleem. Een toename in extreme weersomstandigheden zorgt steeds
vaker voor wateroverlast en hittestress.
Dit zijn problemen die samenhangen met de fysieke en sociale leefomgeving. De
laatste jaren blijkt steeds meer dat fysieke en sociale aspecten van de leefomgeving
sterk verweven zijn en dus samen de gezondheid beïnvloeden. Het gaat dan
bijvoorbeeld om natuur en groen (‘groen en blauw’) in de buurt, de fiets- en
wandelmogelijkheden, het uiterlijk en de plaatsing van gebouwen en de ontsluiting
van wijken en daaraan gekoppeld de verkeersgerelateerde emissies. Vooral groen
kan mogelijk op verschillende manieren een oplossing bieden, doordat het uitnodigt
tot bewegen en sporten, maar ook tot ontmoeten. Daarnaast lijkt het een
stressreducerende werking te hebben en kan het bijdragen aan verkoeling en
waterberging. Ook ‘gezonde/duurzame mobiliteit’ - wandelen of fietsen in plaats van
autogebruik - draagt in meerdere opzichten bij aan het oplossen van
bovengenoemde problemen, doordat het milieuoverlast door autoverkeer tegengaat,
voor minder uitstoot van broeikasgassen zorgt en meer mensen gaan bewegen. Door
de leefomgeving zo in te richten dat wandelen en fietsen aantrekkelijker wordt
gemaakt en autogebruik wordt ontmoedigd kan gezonde/duurzame mobiliteit worden gestimuleerd. Gedragsbeïnvloeding is daarbij ook van belang. Een gezonde
leefomgeving kan direct of indirect van invloed zijn op bijvoorbeeld luchtwegklachten,
obesitas, diabetes en hart- en vaatklachten.
Vele partijen en sectoren op lokaal, regionaal en landelijk niveau zijn betrokken bij
het ontwerpen en inrichten van de leefomgeving. De uitdaging was versnippering van
kennis en ervaring tegen te gaan, kennislacunes te dichten en partijen te beter te
laten samenwerken.
Doelstelling
• Het integraal beschikbaar stellen van (rijks)kennis op gebied van gezond ontwerp
en inrichting van de leefomgeving.
• Verminderen van gezondheidsproblemen die gerelateerd zijn aan te weinig
bewegen, hittestress en milieubelasting.
De betrokken partijen
Ministeries van IenM, Rijksdienst en Wonen, VWS, EZ en Provincies, gemeenten,
kennisinstituten (RIVM), milieudiensten, adviesbureaus, architecten,
projectontwikkelaars, landschapsarchitecten, stedenbouwkundigen,
woningcorporaties en GGD-en.
Aanpak en acties
Het RIVM werd gevraagd om met inbreng vanuit de diverse betrokken ministeries
een digitale bundeling van kennis en informatie over gezond ontwerp en inrichting
van de leefomgeving te maken. Dit heeft geresulteerd in de GezondOntwerpWijzer
(www.gezondontwerpwijzer.nl), die is ondergebracht in de Atlas Leefomgeving. De

17

GOW is bedoeld voor iedereen die de leefomgeving gezond wil ontwerpen en
inrichten, van beleidsmakers tot bewonersorganisaties en geïnteresseerde burgers.
Thema’s die aan bod komen zijn:
• Procesaanpak
• gezonde mobiliteit: het stimuleren van wandelen, fietsen en gebruik van
openbaar vervoer en het terugdringen van autogebruik;
• groen en water;
• sport en spelen;
• openbare ruimte;
• milieukwaliteit (geluid, lucht en bodem);
• externe veiligheid: een veilige leefomgeving;
• binnenmilieu: gezonde woningen en gebouwen, waaronder scholen,
kinderdagverblijven en bedrijven.
.
De GOW geeft per thema de relatie met gezond ontwerp en gezonde inrichting van
de leefomgeving weer, biedt aanbevelingen, praktijkvoorbeelden, instrumenten,
achtergrondinformatie, en inspirerende filmpjes; en geeft een overzicht van
organisaties. De website is bij de doelgroepen onder de aandacht gebracht via
nieuwsbrieven en op congressen en andere bijeenkomsten

Daarnaast is een aantal projecten gevolgd en geëvalueerd die in het kader van de
NAMG, Experimenten Gezonde Wijk (BZK), en beweegvriendelijke wijken (NISB in
opdracht van VWS) werden uitgevoerd. Doel hiervan was inzicht te verwerven in de
succes- en faalfactoren van projecten gericht op gezond ontwerp en inrichting van de
leefomgeving.
Zo is in het kader van de NAMG is een project gevolgd in Rotterdam-Overschie,
gericht op aanleg van groene ‘hofjes’ ter verbetering van het leefklimaat en
gezondheid in deze deelgemeente.16 RIVM en de GGD Rotterdam-Rijnmond

16

www.youtube.com/watch?v=23vZdrUSaZI

18

evalueerden, mede gefinancierd door ZonMw, het effect op de bewoners en de
succes- en faalfactoren van dit project.
Het NISB heeft projecten in de gemeentes Deventer, Amsterdam, Bergen op Zoom,
Rotterdam, Heerhugowaard en Echt/Susteren gevolgd.
De Experimenten Gezonde Wijk, gericht op gezonde bewoners, gezonde
leefomgeving en goede zorg, vonden plaats in Amsterdam, Utrecht, Eindhoven,
Nijmegen, Arnhem, Leeuwarden, Rotterdam, Den Haag, Heerlen, Dordrecht,
Enschede, Deventer en Zaanstad. De ervaringen daarvan zijn samengevat in het Ebook Gezonde Wijk17
De resultaten
Een aantal betrokken partijen hebben meer aandacht gekregen voor gezond
ontwerpen en inrichten van de leefomgeving en zijn meer doordrongen van de
noodzaak om goed samen te werken op dit punt. Kennis en ervaring zijn gebundeld
in de GezondOntwerpWijzer, en wordt door diverse partijen ook benut. Daarnaast is
het Platform Gezond Ontwerpen opgericht, om een betere aansluiting te vinden
tussen het ruimtelijke ordeningsdomein en gezondheidsexperts.
Het effect op de gezondheid is echter (nog) lastig exact vast te stellen.
Gezondheidseffecten openbaren zich vaak pas na enige jaren en worden door een
veelvoud van factoren beïnvloed. Het RIVM werkt momenteel samen met andere
partijen aan een methode voor de beoordeling van deze zogenaamde
omgevingsinterventies, met aandacht voor zowel het proces als effecten.
Communicatie tussen betrokken partijen, helderheid over verwachtingen en
randvoorwaarden en het beter in kaart brengen van de problemen en kansen van de
buurt, zijn enkele belangrijke elementen voor het slagen van een gezond ontwerp
van de leefomgeving.

17

www.experimentgezondewijk.nl/gezondewijk/eboek/eboekgezondewijk.pdf

19

VERBETEREN VAN DE INFORMATIEVOORZIENING AAN BURGERS OVER DE
LOKALE LEEFOMGEVING
Het probleem
Het verdrag van Aarhus vraagt actieve informatieverstrekking van de overheid.
Overheden hebben veel informatie. Deze informatie is vaak moeilijk vindbaar, niet
begrijpelijk en ook niet vergelijkbaar. Tot voor kort staken overheden veel energie in
het per onderwerp of per instantie ontsluiten van informatie. Voor de burger
betekent dat veel over het web gesurft moet worden om informatie die hij of zij
nodig heeft, bij elkaar te sprokkelen. En dan moet de burger nog doorgronden wat
de betekenis is van datgene wat hij of zij vindt.
Doelstelling
Het via een website beschikbaar maken van overheidsinformatie over de
leefomgeving aan professionele en niet-professionele gebruikers op een begrijpelijke
manier.
De betrokken partijen
Rijksoverheid, provincies, gemeenten en het RIVM.
Aanpak en acties
Rijk, gemeenten en provincies ontwikkelden de Atlas Leefomgeving
(www.atlasleefomgeving.nl), een website waarop de overheden kaarten en informatie
over de leefomgeving zo begrijpelijk mogelijk via één punt tonen.
De Atlas is een flexibel informatiesysteem dat is gebaseerd op moderne technieken,
zoals webservices en open standaarden, en goed aansluit bij bestaande
dataregisters. Hierdoor hoeft informatie maar eenmalig te worden aangeboden en
kan het eenvoudig voor meerdere doeleinden – zoals communicatie met burgers of
beleidsontwikkeling en – evaluatie - gebruikt worden.

20

De Atlas Leefomgeving verbindt bestaande en nieuwe initiatieven, zorgt voor betere
ontsluiting, geeft duiding en laat zien wat men zelf kan doen. Een voorbeeld van
een bestaand initiatief dat ook via de Atlas wordt ontsloten is de Leefbaarometer.
De GezondOntwerpWijzer die binnen het speerpunt ‘Gezond ontwerp en inrichting
van de leefomgeving’ is ontwikkeld, is een voorbeeld van een nieuw initiatief dat
binnen de Atlas eigenstandig via een unieke URL wordt ontsloten.
De Atlas Leefomgeving werkt met een groeimodel, zowel qua inhoud, als
deelnemende bronhouders (gemeenten en provincies die de informatie leveren).
Begin 2011 kwam de eerste versie van de site ‘in de lucht’ met een beperkt aantal
thema’s (onder andere lucht, geluid en groen) met gegevens van het Rijk, 6
provincies en meer dan 50 gemeenten.
Inmiddels is een tweede gebruikersvriendelijker versie gelanceerd, het aantal
dataleveranciers gegroeid tot 71 en het aantal thema’s uitgebreid tot 11.
Het ministerie van IenM, IPO en VNG zorgen gezamenlijk voor de verdere
ontwikkeling, het beheer en onderhoud van de site. De Atlasbeheerorganisatie is
een kleine organisatie die optimaal gebruik maakt van bestaande netwerken van
organisaties.
De resultaten
Over het gebruik van de site door burgers (in termen van aantal bezoekers en
tevredenheid) is op dit moment nog weinig informatie beschikbaar. In de tweede helft
van 2013 zal een nulmeting worden uitgevoerd. Er start dan ook een
communicatieprogramma om de belangstelling voor de site bij diverse doelgroepen
te vergroten.
Eind 2013 start een evaluatie van het Atlas-project als geheel.

21

SIGNALEREN EN VOLGEN VAN MILIEU- EN GEZONDHEIDSPROBLEMEN EN
HUN AANPAK
Het probleem
Om tijdig te kunnen handelen bij milieu en gezondheidsproblemen, is het goed de
vinger aan de pols te houden. Ten tijde van de start van de NAMG verschenen er al
regelmatig de nodige nationale en internationale rapportages. De organisatie van het
proces van signalering – verzameling, analyse en duiding van alle relevante
rapportages – was echter aan verbetering toe. De rapportages waren bovendien
voornamelijk afkomstig uit wetenschappelijke kringen. Verbreding van het spectrum
met signalering door maatschappelijke groeperingen en het bedrijfsleven was
gewenst.
De betrokken partijen
Rijksoverheid, het RIVM, adviesraden en maatschappelijke organisaties.

Aanpak en acties
Het ministerie van IenM verzocht VNO-NCW en maatschappelijke organisaties aan
te geven wat volgens hen de belangrijkste bestaande milieugezondheidsrisico’s
waren en deze te beoordelen en te beschrijven in een eigen rapportage.
Het Kennis- en InformatiePunt Milieu en Gezondheid (KIP-MG) van het RIVM werd
gevraagd de wetenschappelijke signalering op zich te nemen.
Het ministerie van IenM stelde in 2011 de tijdelijke Raadsgroep Signalering in om
een visie te ontwikkelen op de wijze waarop de overheid op een integere wijze om
kan gaan met onzekere risico's – en in het bijzonder gezondheidsrisico's die in de
leefomgeving kunnen ontstaan. De raadsgroep stond onder voorzitterschap van dr.
Alex F.M. Brenninkmeijer (Nationale Ombudsman) en bestond verder uit prof. dr.
Beatrice de Graaf (hoogleraar conflict en veiligheid in historisch perspectief aan de
Universiteit Leiden), prof. dr. Sabine Roeser (hoogleraar filosofie aan de, TU Delft en
Universiteit Twente) en prof. dr. Wim F. Passchier (emeritus hoogleraar risicoanalyse, Maastricht University).
De resultaten
VNO-NCW koos ervoor geen overkoepelend signaleringsrapport op te stellen maar
koos voor een case-by-case benadering.

22

De maatschappelijke organisaties gaven wel gehoor aan het verzoek van het
ministerie van IenM. Hun signalering werd gecoördineerd door Partners voor een
Gezond Leefmilieu. Zij produceerden in 2011 een rapport waarin zij op basis van een
enquête onder ngo’s de belangrijkste milieugezondheidsrisico’s beschreven.18
Daarnaast heeft het Kennis- en InformatiePunt Milieu en Gezondheid (KIP-MG) van
het RIVM de wetenschappelijke signalering op zich genomen. Het leverde in 2012
een rapport waarin naast een groslijst van milieugezondheidsrisico’s ook een
overzicht van bestaande signaleringsactiviteiten en de signaleringsmethodiek werd
beschreven.
De tijdelijke Raadsgroep Signalering bracht haar advies in mei van dit jaar uit. Het
advies, dat in bundel verschijnt onder de titel ‘Omgaan met Omgevingsrisico's en
Onzekerheden - hoe doen we dat samen?’ bevat vier bijdragen van de Raadsgroep
en tevens impressies van twee bijeenkomsten die zijn gehouden met bedrijven,
onderzoekers, ngo's, instellingen en burgers.

18

http://www.gezondleefmilieu.nl/SITE/Signalen_PGM-A.pdf