Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

30 388

Eergerelateerd geweld

Nr. 33

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 24 november 2008
De vaste commissie voor Justitie1 heeft op 28 oktober 2008 overleg
gevoerd met minister Hirsch Ballin van Justitie en staatssecretaris Bussemaker van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over:
– de brief van de minister van Justitie d.d. 21 februari 2008
inzake de aanbieding van het rapport «Partnerdoding door
etnische minderheden» (30 388, nr. 28);
– de brief van de minister van Justitie d.d. 9 juni 2008 inzake de
rapportage van het Openbaar Ministerie betreffende eerwraak
en politieoptreden in Alkmaar (30 388, nr. 29);
– de brief van de minister van Justitie d.d. 27 juni 2008 inzake
de vierde voortgangsrapportage van het Programma
Eergerelateerd Geweld (30 388, nr. 30).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
Voorzitter: De Pater-van der Meer
Griffier: Beuker

1

Samenstelling:
Leden: Van de Camp (CDA), De Wit (SP), Van
der Staaij (SGP), Kamp (VVD), Arib (PvdA),
ondervoorzitter, De Pater-van der Meer (CDA),
voorzitter, C
q örüz (CDA), Joldersma (CDA),
Gerkens (SP), Van Velzen (SP), Van Vroonhoven-Kok (CDA), Azough (GroenLinks),
Timmer (PvdA), Griffith (VVD), Teeven (VVD),
Verdonk (Verdonk), De Roon (PVV), Pechtold
(D66), Heerts (PvdA), Thieme (PvdD), Kuiken
(PvdA), Leijten (SP), Bouwmeester (PvdA), Van
Toorenburg (CDA) en Anker (ChristenUnie).
Plv. leden: Sterk (CDA), Langkamp (SP), Van
der Vlies (SGP), Weekers (VVD), Smeets
(PvdA), Aasted-Madsen-van Stiphout (CDA),
Jager (CDA), Jonker (CDA), Roemer (SP), Jan
de Vries (CDA), Halsema (GroenLinks), Dijsselbloem (PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink
(VVD), Van Miltenburg (VVD), Zijlstra (VVD),
Fritsma (PVV), Koşer Kaya (D66), Gill’ard
(PvdA), Ouwehand (PvdD), Spekman (PvdA),
Bouchibti (PvdA), Van Haersma Buma (CDA)
en Slob (ChristenUnie).

KST124872
0809tkkst30388-33
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Vragen en opmerkingen uit de commissie
De heer Fritsma (PVV): Voorzitter. Het is triest dat eergerelateerd geweld
door massa-immigratie vanuit landen zoals Turkije en Irak nu ook in
Nederland een groot probleem is geworden. De PVV deelt de mening van
het kabinet dat er veel aandacht moet worden besteed aan de slachtoffers.
Dat is belangrijk, maar daarnaast moeten de daders hard worden aangepakt. Dit punt krijgt volgens de PVV onvoldoende aandacht.
In het kader van het belang van het aanpakken van de daders van
eerwraak wil ik wijzen op het verhaal van een ervaringsdeskundige. Ik zal
geen informatie prijsgeven die door de staatssecretaris van Justitie naar
aanleiding van Kamervragen en in vertrouwen aan de Kamer is medegedeeld over deze zaak. Dit slachtoffer van eerwraak werd mishandeld en
moest daarna gedwongen toekijken hoe haar moeder werd vermoord.
Men reed meerdere keren met een auto over de moeder heen. Daarna
bleek zij nog in leven te zijn. Het moordkarwei is afgemaakt door met een
stok haar schedel in te slaan. De dochter is door deze verschrikkelijke
misdaad natuurlijk voor het leven getekend. Dit slachtoffer vindt het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

1

onverteerbaar dat de moordenaar in Nederland ongestoord een bestaan
heeft kunnen opbouwen, ook al heeft hij nooit een verblijfsvergunning
gekregen. Na een paar jaar is hij wegens goed gedrag vervroegd uit de
gevangenis vrijgelaten. In deze periode is hij door een universitaire studie
meester in de rechten geworden en werkt hij af en toe als tolk of voor
VluchtelingenWerk. Ook werd hij voorzitter van een Koerdische vereniging. Er werd hem geen strobreed in de weg gelegd om hier te wonen en
te leven. Dit kan men niet uitleggen.
De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) laat dit soort figuren al gedurende zeer lange tijd met rust. Door dit broddelwerk reken ik het verloop
van deze zaak het kabinet niet aan, maar het kabinet moet nu wel de
daders aanpakken. Ik vraag daarom aan het kabinet deze daders het land
uit te zetten, want daarmee wordt niet alleen onze samenleving tegen
misdadigers beschermd, maar worden ook de slachtoffers op de meest
effectieve manier verlost van hun kwelgeesten.
Er is geen discussie mogelijk over deze criminelen die hier niet eens een
verblijfsrecht hebben. Ze mogen hier niet zijn. De staatssecretaris van
Justitie heeft aangegeven dat veel daders geen verblijfsrecht hebben.
Deze kunnen, net als de moordenaar uit mijn praktijkvoorbeeld, rustig in
Nederland blijven. De IND heeft niet eens geregistreerd welke criminele
vreemdelingen ongewenst zijn verklaard of wie er wel of niet is uitgezet.
Hoewel de staatssecretaris van Justitie vandaag niet aanwezig is, kan de
minister van Justitie misschien toelichten hoe dit probleem snel wordt
opgelost.
Criminele vreemdelingen moeten worden uitgezet, ook als zij wel een
verblijfsvergunning hebben. Elk misdrijf moet een grond zijn voor het
intrekken van de verblijfsvergunning. Helaas deelt het kabinet deze opvatting niet. Sterker nog, het plan om de zogenaamde glijdende schaal aan te
scherpen, zodat criminele vreemdelingen eerder dan nu het geval is
uitgezet kunnen worden, is door dit kabinet niet uitgevoerd. In de brief
van 13 augustus 2007 deelt het kabinet mee dat de aanscherping van het
vreemdelingrechtelijke openbare ordebeleid wordt aangehouden, omdat
het inzicht in de mogelijke effectiviteit van de aanscherping ontbreekt. Dit
is onzin. Met het oog op het van misdadigers bevrijden van de samenleving en voor de slachtoffers is het natuurlijk belangrijk genoeg om die
aanscherping wel door te zetten. Ook gaat er een afschrikwekkende
werking uit van deze aanscherping. Als het kabinet serieus omgaat met de
aanpak van daders van eerwraak, is het niet aanscherpen van het vreemdelingrechtelijke openbare ordebeleid niet uit te leggen. Overigens zou
het kabinet rond deze tijd hierover uitsluitsel geven. Ik verzoek om een
reactie van de minister van Justitie en de toezegging om de verscherping
van het vreemdelingrechtelijke openbare ordebeleid alsnog door te laten
gaan.
Vorige week hebben wij een interessant overleg gehad over mannen die
hun vrouw in het land van herkomst dumpen. De staatssecretaris heeft
daarbij toegezegd te kijken naar een mogelijkheid om te voorkomen dat
deze daders in het kader van gezinsvorming of -hereniging weer iemand
naar Nederland halen, voor zover zij niet uit Nederland verwijderd kunnen
worden. Ik ben blij met deze toezegging, maar ik vraag het kabinet deze
mogelijke regeling ook toe te passen op de categorie geweldplegers waar
wij vandaag over spreken: de daders van eergerelateerd geweld. Ook bij
deze geweldplegers is de vrijheid en veiligheid van mensen en van potentiële migranten ernstig in het geding.
Mevrouw Arib (PvdA): Voorzitter. Wij bespreken vandaag de vierde voortgangsrapportage over het programma Eergerelateerd geweld. In deze
rapportage wordt een aantal maatregelen vermeld dat tot nu toe is
genomen, zoals het aandacht besteden aan eergerelateerd geweld in de
opleiding aan de Politieacademie. Er wordt vermeld dat ook voortgang
geboekt wordt bij de opvang van mannelijke slachtoffers van eergere-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

2

lateerd geweld en er wordt aandacht besteed aan maatschappelijke
preventie. Deze maatregelen, waar wij om gevraagd hebben, krijgen nu
langzaam gestalte.
De minister schrijft in de vierde rapportage dat in deze fase de nadruk ligt
op de ontwikkeling en implementatie van maatregelen. In 2009 richt de
aanpak zich op verdere implementatie en borging. In 2010 staan borging,
afronding en evaluatie centraal. Dit proces onderschrijven wij van harte.
Het is vreemd dat wij in dezelfde rapportage lezen dat het voornemen
bestaat om niet meer apart te rapporteren over eergerelateerd geweld,
maar om dit onderdeel aan het project Veiligheid Begint Bij Voorkomen
toe te voegen. Mijn fractie hecht aan het ontvangen van een aparte
rapportage over het programma Eergerelateerd geweld, want wij
vermoeden dat het probleem de komende jaren niet zal afnemen. Sterker
nog, wij zijn bang dat het zal toenemen.
In eerdere debatten is aan de orde gekomen dat eergerelateerd geweld
zich niet alleen voordoet bij de eerste, maar ook bij de tweede en derde
generatie. Vorige week hebben wij een debat gehad over achtergelaten
vrouwen. De heer Fritsma heeft hier ook naar verwezen. Het gaat hierbij
niet alleen om de eerste, maar ook om de tweede en derde generatie. Dit
zijn allemaal meisjes die in hun eentje een emancipatiestrijd voeren en
hierdoor het risico lopen om achtergelaten of uitgehuwelijkt te worden.
Deze problematiek speelt ook een rol bij eergerelateerd geweld. Ik hoor
vanuit verschillende organisaties, ook vanuit Vluchtelingen Organisaties
Nederland (VON), dat steeds meer meisjes uit Afghanistan en Iran, die de
keuze maken om hun eigen leven te leiden, het risico lopen onder bedreiging uitgehuwelijkt te worden aan een man in het land van herkomst. Dit
probleem zal de komende jaren niet verdwijnen. Daarom is het belangrijk
dat dit onderwerp apart wordt geagendeerd.
In de rapportage wordt slechts de algemene stand van zaken vermeld,
maar er worden geen concrete resultaten en doelen genoemd. Dat geldt
zowel voor de aanpak door de politie als voor de opvang. Wat is nou
precies de aard en omvang van de problematiek? Met welke vormen van
geweld hebben wij te maken? Op welke manier gaan instanties hiermee
om? Dat inzicht ontbreekt. Kan de minister hier iets over zeggen?
De rol van de politie is cruciaal. Ik weet dat het Multi-etnisch Politiewerk
(MEP) heel goed functioneert. Ondanks het feit dat een bepaalde aanpak is
afgesproken, is de landelijke uitrol te vrijblijvend. Elke regio moet
aandacht besteden aan eergerelateerd geweld, maar er worden geen
concrete acties en resultaten benoemd. Eén korps werkt met een
taakaccenthouder/wijkagent die speciaal getraind is om tijdig
eergerelateerd geweld te signaleren. Hier moet het niet bij blijven, want
het moet een onderdeel zijn van het politiewerk. Is dat ook zo?
In de rapportage staat vermeld dat de staatssecretaris veertig opvangplaatsen gaat vrijmaken voor slachtoffers van eergerelateerd geweld,
vooral voor mannelijke slachtoffers. Is dat ook zo? Mij bereiken signalen
dat er wel opvang is, maar dat hiervan door andere doelgroepen gebruik
wordt gemaakt. Dat is op zich geen probleem, maar er moet wel duidelijkheid zijn. Ik heb er moeite mee dat er opvang voor mannelijke slachtoffers
wordt georganiseerd – waar de Kamer geld voor heeft vrijgemaakt –
terwijl deze opvang voor andere doeleinden wordt gebruikt. Kan de
minister hier duidelijkheid over geven?
In de rapportage wordt gesproken over opvang van minderjarige meisjes.
Uit een aantal pilots zijn interessante bevindingen naar voren gekomen. Er
wordt geschreven: «Een opmerkelijke ontwikkeling is het verkorten van de
verblijfsduur door vroeg in het proces contact te leggen met de ouders.
Door deze handelwijze wordt bij de ouders veel goodwill gekweekt.» Ik
vraag mij af of dit verstandig is. Mij bereiken signalen, en dat hoor ik ook
van slachtoffers van eergerelateerd geweld, dat de meisjes worden
gedwongen om contact te hebben met hun ouders. Dat is nu juist niet de
bedoeling. Ouders zijn bereid om het contact met het meisje te herstellen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

3

maar na haar terugkomst wordt zij meegenomen naar het land van
herkomst. Waarop zijn deze methodieken gebaseerd? Wat zijn de
gevolgen daarvan?
Er staat vermeld dat bij meisjes die worden opgevangen, er vaak sprake is
van een combinatie van licht verstandelijke handicapproblematiek (LVG),
puberproblematiek en huiselijk geweld. Zij worden bestempeld als een
zware gedragsgestoorde doelgroep. Dat kan zo zijn, maar dan wil ik weten
waarop dat gebaseerd is. Uit signalen blijkt dat het om gewone meisjes
gaat die hun studie willen volgen, maar in conflict komen met de
verwachtingen van de ouders. Deze meisjes hebben een ander soort hulp
nodig, waarvoor eerst een juiste analyse moet worden gemaakt.
Collega Kamp en ik hebben een motie ingediend over de aanpak van de
daders. De Kamer en de veldorganisaties hebben vastgesteld dat er
opvang moet komen en dat er voorlichting moet worden gegeven. Dat
moet zeker gebeuren, maar de daders mogen niet vrij blijven rondlopen.
Ik heb veel verhalen gehoord over slachtoffers die van het ene naar het
andere opvangadres moeten verhuizen, onderduiken, een andere identiteit aannemen of naar het buitenland vertrekken. Dit is de wereld op zijn
kop zetten. Waarom worden de daders, de familie en ook de moeders die
hier vaak bij betrokken zijn, niet aangepakt? In de motie verzoeken wij de
regering om de personen die in concrete gevallen een blijvende bedreiging vormen voor slachtoffers van eergerelateerd geweld, zodanig effectief in de strafrechtelijke sfeer aan te pakken dat de slachtoffers weer een
reëel perspectief krijgen op een normaal leven zonder angst. Hoe wordt
deze motie in de praktijk uitgevoerd?
Ik heb eerder een motie ingediend over de registratie van het aantal
vrouwen dat jaarlijks overlijdt ten gevolge van huiselijk of eergerelateerd
geweld. Ik wil graag dat dit aantal bijgehouden wordt. De minister heeft
toegezegd hierover te rapporteren, reden waarom deze motie niet in
stemming is gebracht. Twee weken geleden heeft het Centraal Bureau
voor de Statistiek (CBS) geïnformeerd over het aantal moorden in het
afgelopen jaar, vooral in de grote steden. In deze summiere cijfers is mij
opgevallen dat het aantal vrouwen dat het afgelopen jaar vermoord is,
iets hoger is dan de jaren daarvoor. Zijn dit slachtoffers van huiselijk of
eergerelateerd geweld? Is de minister bereid een analyse van die cijfers
naar de Kamer te sturen?
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Nadat mijn voorgangster, Mirjam
Sterk, dit dossier aan mij heeft overgedragen, heb ik veel gelezen over dit
onderwerp en internetsites bezocht. Het is een immens dik dossier. Het is
goed dat er veel aandacht voor deze vorm van geweld is gekomen en dat
het specifieke leed ten gevolge hiervan hoog op de agenda is geplaatst.
Vorige week spraken wij over het aangrenzende leed zoals het achterlaten,
en over het overlappende leed zoals het huiselijk geweld. Wij zijn er nog
lang niet. Natuurlijk hadden wij graag gezien dat dit leed niet meer zou
voorkomen, maar wij vrezen dat dat nooit het geval zal zijn. Wel heeft
iedereen de verplichting om al het mogelijke te doen om dit leed te voorkomen of aan te pakken als het toch voorkomt.
Er wordt heel hard gewerkt. De ministeries coördineren en het ministerie
van Justitie is leidend. Het echte hands-on werk wordt lokaal dichtbij de
mensen aangepakt. Deze aanpak is het meest kansrijk. Er wordt veel werk
verzet en er worden successen geboekt.
Na het lezen van alle informatie komen bij mij onrustgevoelens op. De
reden hiervoor is dat er heel veel tegelijk gebeurt: dialoog, onderzoek,
pilots, opleidingen, uitvoering, professionalisering en informatie. Iedereen
gaat hiermee vanuit de eigen invalshoek aan de slag. Daarom ziet het er
op lokaal niveau overal anders uit. Dat staat ook vermeld in brief nr. 30. De
eerste en voorlopige indruk is dat er grote verschillen bestaan tussen
gemeenten onderling. Sommige gemeenten zijn bezig met het ontwikkelen van beleid of zijn al met projecten gestart. Andere gemeenten lopen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

4

nog ver achter. Wij lezen over het modelprotocol voor het in een handleiding vastleggen van werkafspraken tussen vrouwenopvang, politie, Openbaar Ministerie (OM) en Jeugdzorg. Hier en daar wordt duidelijk samengewerkt, maar soms is het protocol niet meer dan een checklist. Op andere
plaatsen moet het basale werk nog worden verricht en daar bestaat alleen
behoefte aan een handleiding om de ketenzorg te organiseren.
Na de landelijke uitrol bij de politie blijkt dat de query in elf regio’s is
geïnstalleerd, maar slechts in zes regio’s in gebruik is. Op andere plaatsen
blijkt deze niet nodig te zijn. Er zijn regio’s die de query alleen maar
gebruiken als monitoringsinstrument, waarvoor deze uiteindelijk ook
bedoeld is. Iedereen doet zijn eigen ding, overigens met de beste bedoelingen. Hoe wordt ervoor gezorgd dat voldoende grip op de zaak wordt
gehouden en hoe ontstaat inzicht in wat wel en niet werkt? Welke omstandigheden werken positief op de resultaten? Wij willen niet dat wij straks
bezwijken onder talloze goedbedoelde projecten en initiatieven, die op
een andere plek weer net anders of zelfs contraproductief werken. Daarom
hamert het CDA er bij alle dossiers op dat men moet weten wat er werkt
en dat er aandacht aan effectieve interventies besteed wordt. Niet als doel
op zich, maar als enige manier om daadkrachtig te kunnen optreden.
Het is nog maar de vraag of men bereid is om een werkproces aan te
passen op de wijze die bijvoorbeeld in Rotterdam goed werkt. Amsterdam
is nog zoekende, maar gaat Amsterdam dan de Rotterdamse manier overnemen of doet iedereen het op eigen wijze? Mijn hartenkreet van vandaag
is ervoor te zorgen dat de ministeries voldoende grip houden op de
uitvoering en om al die goede zaken die gelijktijdig gebeuren, te kanaliseren en zicht te houden op het resultaat.
Volgend jaar vindt de verdere implementatie en borging plaats en in 2010
is alles geborgd. Wij moeten ervoor zorgen dat dat gebeurt, maar wij
moeten wel realistisch zijn. Wij moeten opletten dat deze planning
gehaald kan worden met voldoende tijd en aandacht voor de implementatie en borging. Wij moeten niet te snel denken dat het tussen de oren zit,
omdat men de eindtermijn wil halen. Wij willen hiervoor waarschuwen.
Daders moeten heel stevig worden aangepakt, want tegenwoordig zijn de
slachtoffers meer gedetineerd dan de daders. Hier moet alle aandacht
naar uitgaan, maar ook preventie is een belangrijk aandachtspunt. Hoe
worden potentiële slachtoffers weerbaar gemaakt? Het is jammer dat de
onderwijsinstellingen een moeizame start hebben gemaakt. Kan de
minister daar iets meer over zeggen? Wat zijn de eerste praktische ervaringen? In de brief wordt hierover procesmatig geschreven.
Het CDA heeft altijd gestreefd naar voldoende en adequate opvang voor
vrouwen, kinderen en mannen. Kan over de opvang voor mannen iets
worden meegedeeld? Zijn de eerste plekken nu wel of niet operationeel en
wat zijn de ervaringen?
Ik sluit mij aan bij collega Arib die zich zorgen maakt over de meisjes die
te snel terug naar huis worden gestuurd. Een jeugdagent heeft mij gemeld
dat de hulpverlening werkt aan een snelle terugkeer naar de thuissituatie.
Ik heb daar geen vertrouwen in, want het gezin doet alsof alles in orde is
en na thuiskomst wordt het meisje aangepakt. Laten wij daar voorzichtig
mee omgaan.
Wij moeten ervoor waken dat hulpverleners enkel hun eigen ding doen en
niet voldoende informatie over de problemen delen onder het mom van
privacybescherming. Wij zijn blij dat hiervoor een handleiding is opgesteld, zodat mensen beter begrijpen welke informatie wel of niet
beschermd is, maar deze handleiding moet niet in een kast van een hulpverlener verdwijnen. Wij willen graag van de minister horen hoe deze is
uitgerold. Is een telefoonnummer bekend dat gebeld kan worden voor
informatie? De hands-on ondersteuning door de hulpverlener is van groot
belang.
In landen waar eergerelateerd geweld niet langer als een verzachtende
omstandigheid wordt aangemerkt maar stevig wordt aangepakt, neemt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

5

het aantal zelfdodingen van jonge meisjes schrikbarend toe. Dit is een
zorgwekkende ontwikkeling. Wij vragen hier aandacht voor, omdat wij dit
in Nederland willen voorkomen. Zijn hier signalen over ontvangen? Zijn
hulpverleners hiervan doordrongen? Ik verzoek de minister hier specifiek
op te reageren.
Hoe lang duurt het voordat er wordt gerapporteerd over zaken die ter
advisering aan het Landelijk Expertise Centrum (LEC) worden aangeboden?
In de brief staat dat er eerste stappen naar internationale samenwerking
zijn gezet. Kan de minister hier iets meer over vertellen? Betreft deze
samenwerking het strafrechtelijk handhavingsgebied of ook voorlichting
en preventie? Wat ons betreft moeten beide zijden alle aandacht krijgen.
Wat is hierin de rol van de geestelijke bedienaren? Is de imamopleiding
niet een opleiding waarbinnen aandacht moet worden besteed aan
eergerelateerd geweld? Wat ons betreft moet dat wel het geval zijn. Wij
realiseren ons dat het meer een cultureel dan een religieus verschijnsel is,
maar alle krachten moeten worden benut om dit probleem het hoofd te
bieden. Imams hebben zeker op de ouders een behoorlijke invloed. Graag
een reactie op dit punt.
Mevrouw Karabulut (SP): Voorzitter. Voordat ik inga op de voortgangsrapportage, wil ik eerst even stilstaan bij de rapportage van het Willem
Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen over partnerdoding door
etnische minderheden. Dat vond ik heel interessant. Bijna de helft van de
gevallen betreft etnische minderheden, maar bij de andere helft is dat niet
het geval. Er is een oververtegenwoordiging van etnische minderheden.
Voor beide groepen geldt dat dit vaak gepaard gaat met een lage sociaaleconomische status. Dit is een eerste onderzoek, dus ik vind het terecht
dat de minister nog nader onderzoek wil doen. De aandacht is er nu, maar
men moet beter weten waar het over gaat. Wanneer gaat de minister
aanvullend onderzoek doen?
De afgelopen jaren is veel politieke en maatschappelijke aandacht voor dit
onderwerp ontstaan. Dit type geweld is afschuwelijk en heeft vaak een
dodelijke afloop. Dat willen wij allemaal voorkomen. Ik heb het gevoel dat
er de afgelopen jaren goede stappen zijn gezet, maar ik maak mij toch
bezorgd. Als ik de brief van de minister lees, vraag ik mij af of de aandacht
niet een beetje aan het verslappen is. Dat wil ik niet. Via de motie-Van
Velzen heeft de Kamer geregeld dat er een opvang voor bedreigde
mannen wordt gerealiseerd. Via de motie-Jasper van Dijk willen wij
komen tot een eenduidige registratie van aangiften van eergerelateerde
zaken. De eerste stappen zijn gezet. Politiefunctionarissen worden opgeleid. In de brief zegt de minister: «Een integrale aanpak staat of valt met
een goede samenwerking tussen de betrokken partners in de keten voor
signalering, dossieropbouw, weging, casusregie, interventie en evaluatie.» Het komt erop neer dat partners en organisaties heel nauw moeten
samenwerken en registreren. Tegelijkertijd lees ik, ondanks de Kamerbreed aangenomen motie-Jasper van Dijk, dat een landelijke invoering
van het registratiesysteem nog niet mogelijk is. Waarom niet? Waarom
vinden bepaalde regio’s dat niet nodig? Wat gaat de minister hieraan
doen? Ook andere instanties voor vrouwenopvang en het OM zijn nog niet
overgegaan tot registratie van eergerelateerd geweld. Waarom niet? Wat
betekent dit voor de uitvoering?
Een ander punt in de strafrechtelijke aanpak is de aanwijzing vanuit het
OM bij eergerelateerd geweld. Dat is nodig voor de opsporing en vervolging van daders. Waarom duurt dit zo lang? Waarom is deze aanwijzing
nog niet opgesteld? Wat betekent dit voor de praktijk? Collega’s Arib en
Van Toorenburg spraken hier ook over. Betekent dit dat daders ongestraft
blijven? Dat kan toch niet de bedoeling zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

6

Het LEC verzorgt de registratie. Hieruit zijn analyses voortgekomen om de
landelijke omvang van deze problemen zichtbaar te maken. Wanneer
kunnen wij de rapportage daarover tegemoet zien?
Ik ben op bezoek geweest bij het MEP, waaraan het LEC is gekoppeld. Ik
ben onder de indruk, want men is heel goed bezig, onder andere met het
opleiden van mensen. Ik begrijp daarom niet dat de minister in zijn brief
vermeldt dat men bijna zover is om dit project bij andere bestaande
projecten onder te brengen. Dat moeten wij niet doen. Als daarvoor wordt
gekozen, zal de aandacht verslappen. De minister is het toch met mij eens
dat dat niet de bedoeling is. Vindt de minister ook dat de aparte rapportage zoals wij die nu kennen, in ieder geval de komende jaren in stand
moet blijven? Hierdoor blijft de Kamer goed zicht houden op de verschillende onderdelen en kan daarop sturen. Is het tijdsbestek van twee jaar
voor de invoering van dit project niet te ambitieus? Graag een reactie van
de minister.
In het planningsoverzicht wordt vermeld dat er een kader moet komen
voor de structurele financiering binnen de financiële structuur van de
politie. Krijgen wij deze raming voor het einde van het jaar? Deelt de
minister mijn mening dat deze middelen specifiek gereserveerd moeten
worden voor de opsporing en vervolging van daders van eergerelateerd
geweld? In Haags jargon heet dit oormerken. Hierdoor wordt voorkomen
dat het geld in de grote pot verdwijnt en dat de aandacht verslapt.
Ik heb een aantal vragen over de maatschappelijke preventie, waarvoor de
minister voor Wonen, Werken en Integratie de eerstverantwoordelijke is.
Ik lees dat er veel projecten zijn opgezet. Hoe staat het met de vrouwennetwerken? Gaan deze de komende jaren door? Hoeveel vrouwen worden
hiermee bereikt? Zijn er naast de genoemde organisaties ook andere
organisaties bij betrokken?
Uit het onderzoek van het Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen blijkt dat zich in de Surinaams-Hindoestaanse gemeenschap
ook grote problemen voordoen. Veel daders hebben te kampen met
psychische problemen, waardoor deze door de hulpverlening vaak niet
bereikt worden. Wordt in de preventieve projecten ook aan deze onderwerpen aandacht besteed?
De heer Kamp (VVD): Voorzitter. Ik wil een aantal punten naar voren
brengen. Ik heb aandachtig en met veel belangstelling het rapport Partnerdoding door etnische minderheden gelezen. Ik verzoek de minister een
belangrijk onderdeel van het rapport toe te lichten. Op bladzijde 9 wordt
gesproken over twee onderzoeken door Van Dijk en anderen. In 1997 is
een onderzoek uitgevoerd naar gevallen van huiselijk geweld onder
autochtonen en dat bedroeg ruim 40%. Daarna is een onderzoek gedaan
naar huiselijk geweld onder allochtonen en dat bedroeg 24%. Vervolgens
wordt de conclusie getrokken dat hieruit blijkt dat er sprake is van een
oververtegenwoordiging van etnische minderheden onder verdachten en
daders van huiselijk geweld. Ik begrijp dat niet en ik kan dat ook niet
concluderen. Of ik word met dat verhaal op een verkeerd spoor gezet of
het spoor is anders dan ik altijd heb gedacht. Kan de minister dat
toelichten?
Wij hebben van de minister een brief van 9 juni ontvangen over het
optreden van de politie in Alkmaar. Collega Arib heeft destijds mondelinge vragen gesteld over een geval van eerwraak en wat de politie daarvoor heeft gedaan. Na bestudering van deze kwestie kan men vaststellen
dat de politie hier heel goed heeft opgetreden en alle mogelijke moeite
heeft gedaan om degene die in de verdrukking dreigde te komen, te
beschermen. Zij heeft geprobeerd misdrijven te voorkomen of op te
lossen. Dat voorbeeldige politieoptreden moet gezien worden tegen de
achtergrond van de invoering van de nieuwe standaardaanpak. Die was er
nog niet, want die werd destijds ingevoerd. Als wij dit geval volgens de
nieuwe aanpak zouden beoordelen, dan zou deze anders verlopen kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

7

zijn. De politie verdient complimenten voor wat zij gedaan heeft in
confrontatie met de dagelijkse harde realiteit. Tegen de minister zou
gezegd kunnen worden dat zijn oorspronkelijke ontkenning dat van
eerwraak sprake was, geen gelukkige uitspraak was. Dit heeft naar mijn
inschatting de Kamer op een verkeerd been gezet.
Mevrouw Arib (PvdA): Ik heb deze brief er bewust niet bij willen betrekken, omdat hierover in de Kamer al een aantal keren gesproken is. In het
debat kwam naar voren dat het slachtoffer twee of drie keer aangifte heeft
gedaan, in 2001, 2003 en 2005. Uw conclusie dat de politie goed heeft
gehandeld, is wat mij betreft voorbarig en kort door de bocht. Het was
mijn bedoeling om hier voor de toekomst van te leren en niet om dit incident weer naar voren te brengen.
De heer Kamp (VVD): Voorzitter. Het was geagendeerd en daarom heb ik
er iets over gezegd. Ik weet hoe het gaat bij de politie. Achteraf krijgen wij
de stukken, die wij lezen wij en waarover wij opmerkingen maken. De
politieagent is aan het werk. Plotseling komt er een melding binnen en er
moet iets gedaan worden. Ik ben onder de indruk van wat door de verantwoordelijke politieagenten in dit concrete geval is gedaan. Ik vind dat zij
de goede instelling hebben gehad en hun best hebben gedaan. Hier is
eerder aanleiding voor een compliment dan voor een kritische opmerking.
Ik begrijp wat mevrouw Arib hierover zegt, maar dit is mijn conclusie als
ik naar het geheel terugkijk.
Ik heb in december vorig jaar samen met mevrouw Arib een motie aan de
Kamer voorgelegd. De Kamer heeft deze overgenomen. Mevrouw Arib en
ik vinden dat dit de crux is waar het om gaat in dit soort gevallen. Als men
spreekt over eergerelateerd geweld, dan heb je te maken met een dader
en een slachtoffer. De kunst is om de dader zodanig effectief aan te
pakken dat het slachtoffer weer een normaal leven kan leiden. Als de
minister terugkijkt naar de uitspraak van de Kamer in december 2007, wat
is er dan in de afgelopen elf maanden veranderd om te bereiken dat de
daders zodanig in de strafrechtelijke sfeer worden aangepakt, dat de
slachtoffers weer een reëel perspectief krijgen op een normaal leven?
Antwoord van de bewindslieden
Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. Ik dank de Kamerleden voor de opmerkingen en de betrokkenheid bij de aanpak van eergerelateerd geweld. Dat
geldt ook voor collega Bussemaker en voor andere collega’s namens wie
ik de voortgangsrapportage aan de Kamer heb gestuurd. Wij zijn het er
allemaal over eens dat dit een belangrijk onderwerp is vanwege de diepingrijpende schade, letsel of dood die de slachtoffers wordt aangedaan en
wegens de kwetsbaarheid van de mensen die slachtoffer dreigen te
worden. Ook op dit terrein, net als bij andere onderdelen van criminaliteitsbestrijding, rechtshandhaving en zorg voor de veiligheid, is onze inzet
gericht op het verbeteren van de preventie. Ik kom op de verschillende
aspecten terug, uiteraard in een goede taakverdeling met de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
Er zijn drie brieven geagendeerd. Een brief gaat over de tragische moord
in Alkmaar. Ik wens de heer Kamp overigens vanuit deze plek veel geluk in
zijn nieuwe functie als regeringsvertegenwoordiger voor Bonaire, Saba en
Sint Eustatius. Op dit moment komt even de vraag bij mij op hoe het daar
is gesteld met eergerelateerd geweld. In een komend gesprek kunnen wij
ons daar nader in verdiepen. Ik zie uit naar de samenwerking in zijn
nieuwe functie.
De opmerkingen van de heer Kamp gaan over de Alkmaarse stationsmoord, die is bekeken vanuit het oogpunt van de dramatiek en de zorg
voor het slachtoffer. In de slotalinea ga ik in op de kwestie van de classificatie van het misdrijf. Wij moeten enerzijds goed in de gaten houden, ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

8

voor de toekomst, dat het onderwerp goed moet worden afgebakend. Dit
mag niet vermengd worden met andere zaken, want hierdoor zou de
preventie mogelijk minder effectief zijn. Anderzijds, en dat is ook mijn
conclusie, moet men niet zover gaan in het toepassen van definities, dat
het niet meer duidelijk is of men nog over hetzelfde spreekt. Wij spreken
nog over hetzelfde, ook al wordt het ten behoeve van opsporing en dergelijke nuttig gevonden om met definities, afbakeningen en verschillende
analyseschema’s te werken. Ik geloof niet dat dat ons echt verdeeld houdt.
Het is goed om dit met elkaar te bespreken en verder de aandacht vooral
te richten op het effectief reageren op eergerelateerd geweld.
Het rapport over partnerdoding van mevrouw Marieke Liem, Kim Geene
en Frans Koenraadt illustreert dat men door het bewandelen van alledaagse wegen een goed beeld probeert te krijgen over de aard en
omvang van deze problematiek. Het gaat hier vooral om de sociale en
psychopathologische factoren.
Ik ga uiteraard niet herhalen wat in de voortgangsrapportage staat. Ik
verzeker de Kamer dat er voortgang wordt geboekt, zoals door de bijdrage
van het LEC aan een effectievere aanpak. Wij stimuleren direct en indirect
de politie, ook via de verschillende korpsbeheerders in ons land, om hier
aandacht aan te besteden.
De heer Fritsma heeft een aantal punten genoemd, dat naar mijn mening
al voldoende en grondig besproken is door mijn collega, de staatssecretaris van Justitie. Ik heb kennis genomen van zijn opvattingen over een
aantal onderwerpen. Ik verzeker de heer Fritsma ervan dat zijn opvattingen goed bekend zijn bij de bewindslieden van Justitie, of wij deze
opvattingen nu delen of niet. Ik verwijs graag naar datgene wat al gezegd
is over de hoofdlijnen van de beantwoording. De heer Fritsma had het
over verblijfsvergunningen. Er zijn soms inderdaad kwesties aan de orde
met verblijfsvergunningen. Als ik het goed begrijp doelt de heer Fritsma
op een flink deel Nederlanders. Hierbij zijn dus geen verblijfsvergunningen aan de orde. Dat is goed om in het oog te houden. Bij de verblijfsvergunningen kijken wij naar toepassing van de glijdende schaal. De
effectiviteit gaat voor. Als er geen perspectief bestaat op verandering van
effectiviteit, wordt de aandacht daar niet opgericht. De aandacht wordt
wel gericht op het verkennen van de mogelijkheid om bij de beoordeling
van hernieuwde aanvragen voor verblijfsvergunningen door dezelfde
referent, ook de staat van dienst en eventuele misdrijven die begaan zijn
mee te wegen. Dat heeft ook mijn collega, staatssecretaris Albayrak,
gezegd.
De heer Fritsma (PVV): Dat laatste punt is mooi. Het kabinet heeft vorig
jaar vastgesteld dat de aanscherping van de glijdende schaal wordt
aangehouden en dat eind 2008 besloten wordt of deze wel of niet wordt
aangescherpt. Het is jammer dat hierover geen uitsluitsel kan worden
gegeven. De effectiviteit wordt door zowel de staatssecretaris als de
minister in twijfel getrokken. De effectiviteit van het sneller kunnen
uitzetten van criminele vreemdelingen is toch duidelijk, want hierdoor
wordt de Nederlandse samenleving bevrijd van deze misdadigers en ook
de slachtoffers worden verlost van hun kwelgeesten. Dat effect is toch al
groot genoeg.
Minister Hirsch Ballin: Daar komen wij op terug bij de bespreking van
het onderwerp vreemdelingenbeleid in overleg met de staatssecretaris
van Justitie. De heer Fritsma heeft goed begrepen dat wij volgens onze
opvatting moeten kijken naar effectiviteit, ook bij de glijdende schaal en
de veranderingen daarin. Moorden en zware vormen van geweldpleging
scoren sowieso hoog op de bestaande glijdende schaal. Daarover hoeft de
heer Fritsma zich geen zorgen te maken. Wij maken ons zorgen over een
effectieve bestrijding van eergerelateerd geweld. Wij willen slachtoffers
beschermen en herhaling van dit soort misdrijven voorkomen, waar dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

9

ook in Nederland of ergens anders. De Tweede Kamer wordt uiteraard nog
geïnformeerd over de resultaten van het onderzoek. Volgens de planning
gebeurt dat begin 2009 aan de hand van de resultaten van het onderzoek.
Mevrouw Karabulut (SP): Mag ik hieruit concluderen dat op dit moment
niet bekend is hoeveel mensen met een verblijfsvergunning dit soort
misdrijven begaan?
Minister Hirsch Ballin: Voor het overgrote deel gaat het om Nederlanders, dus dat zij geen mensen die een verblijfsvergunning hebben.
Mevrouw Arib heeft vragen gesteld over de bevordering van de aanpak
van eergerelateerd geweld door politie en justitie. Dit gaat om misdrijven
van een zeer zware categorie. Dat bepaalt ook de aanpak door politie en
justitie. De aanpak van eergerelateerd geweld door de Nederlandse politie
– dit wordt de uitrol genoemd – is erop gericht om de problematiek van
eergerelateerd geweld bij geweldsmisdrijven zo snel mogelijk te
ontdekken. Dat betekent dat de aanpak erop gericht is om vanuit de vaststelling van het slachtofferschap en de verdachte, deze factor van het
geweld meteen onder ogen te krijgen. Vandaar dat dit deel is gaan
uitmaken van de politieopleiding. Het eerste traject van postinitiële scholing vindt in december plaats en maakt deel uit van ons programma. De
Raad van Hoofdcommissarissen bevordert dat vanaf volgend jaar zoveel
mogelijk mensen aan deze opleiding deelnemen. Het is goed dat de Raad
dit standpunt heeft ingenomen. De aansturing van de Nederlandse politie
verloopt indirect via de korpsbeheerders. Wij hebben hun medewerking
op dit punt gevraagd en ook gekregen. Het LEC speelt daarin een hele
belangrijke rol bij de voorlichting, de opzet van opleidingen en het bevorderen van de deskundigheid. Uit de opkomst van korpsen op de themadagen blijkt dat dit goed doorwerkt binnen de gelederen van de Nederlandse politiekorpsen. Het OM heeft met een speciale aanwijzing duidelijk
gemaakt dat het ernst is met de vervolging van dit geweld en verlangt als
bevoegd gezag inzet van de politie. Het blijft nodig om deze inzet uit te
breiden en te borgen. Daar is dit programma op gericht.
Mevrouw Arib (PvdA): Voorzitter. Ik herken het verhaal dat de minister
vertelt over de politie en het OM die hier aandacht aan besteden. Vanuit
de praktijk en vanuit reële situaties hoor ik toch dat slachtoffers elke keer
van opvanghuis naar opvanghuis moeten vluchten. Voordat zij gevlucht
zijn, hebben zij veel ellende meegemaakt, zijn mishandeld en opgesloten.
De partner of familie weet elke keer weer te achterhalen waar het slachtoffer verblijft. De daders blijven vrij rondlopen. Ik vraag mij af hoe dat
mogelijk is ondanks alle maatregelen. Waarom worden zij niet opgepakt?
Minister Hirsch Ballin: Ik laat de details over de uitrol bij de politie
achterwege, want mevrouw Arib is daarvan overtuigd.
De zorg voor de slachtoffers en met name voor het feit dat men herhaaldelijk bescherming zoekt bij opvanginstellingen voor vrouwen, heeft te
maken met het bijzondere karakter van eergerelateerd geweld. De dreiging van eergerelateerd geweld verdwijnt niet vanzelf. Daarmee heeft
deze ervaring ongetwijfeld te maken. In de opvatting van de bedrijvers
van eergerelateerd geweld blijft dat punt bestaan en blijft dus ook de
dreiging voor de slachtoffers bestaan. Tijdens een werkbezoek in Turkije is
tegen ons gezegd dat de voorlichting erop gericht is om duidelijk te
maken dat de eer niet gezuiverd wordt door dit geweld, maar dat men
hierdoor de eer verliest. Deze invalshoek die in Turkije met succes wordt
gevolgd bij het tegengaan van de gedachte dat zoiets zou moeten
gebeuren, spreekt mij zeer aan. Integendeel, men verliest de eer als men
hieraan meedoet. Dit soort ideeën blijft langer bestaan indien mensen in
een isolement leven, ook ten opzichte van het land en de cultuur van
herkomst. Het is anders als men aan de dynamiek van de samenleving

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

10

deelneemt, of dit nu in Turkije, Marokko of in een ander land is. Het is
vergelijkbaar met wat er gebeurde met afstammelingen van Nederlandse
emigranten in Zuid-Afrika. Zij hielden er allerlei opvattingen op na die in
Nederland al lang verdwenen waren. Op plaatsen waar die opvatting
voortleeft, is men niet tevreden zolang «de eer niet gezuiverd is» en
bestaat het risico van voortgezet slachtofferschap. Dat heeft te maken met
de aard van deze criminaliteit. Dat leidt tot het herhaaldelijk opvang en
bescherming zoeken.
Dan kom ik terug op het LEC en de manier waarop de politie daar professioneel op reageert. Dat betekent dat op meldingen zo snel mogelijk moet
worden doorgerechercheerd met toepassing van een preventieve aanpak.
Men dient hierbij de dader ervan te weerhouden om door te gaan en in
herhaling te vallen.
Mevrouw Arib (PvdA): Waarom gebeurt dat dan niet? Zelfs als slachtoffers een andere identiteit krijgen ter bescherming, blijft de dader vrij rondlopen. Dat kan niet uitgelegd worden. Waarom wordt er niet ingegrepen?
Ook in Turkije gaat er een heel proces van familiedruk en bedreigingen
aan vooraf voordat een moord wordt gepleegd. Ook in die fase moet iets
worden ondernomen. Dat wordt in deze praktijkgevallen niet gedaan. Ook
als blijkt dat vrouwen het risico lopen om vermoord te worden, blijft de
dader vrij rondlopen. Waar ligt dat nu aan?
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Misschien kunnen wij eens een keer
cijfers ontvangen over hoeveel mensen er op dit moment vastzitten
wegens bedreiging. Ik heb in mijn tien jaren gevangeniswezen weinig van
dit soort gevallen gezien. Ik heb wel veel vrouwen in de gevangenis
gezien die de moed hadden getoond om er zelf een einde aan te maken.
Dat is niet wat wij willen bereiken. Worden mensen snel genoeg opgesloten wanneer zij een ernstige bedreiging vormen? Volgens de politie is
het nog steeds zo dat moet men wachten op de eerste stappen op het pad
ernaar toe.
Minister Hirsch Ballin: Wij moeten kijken naar cijfers en werkwijzen. Het
LEC en ook steeds meer de afzonderlijke korpsen, hebben de nodige
deskundigheid opgebouwd. Dat betekent alertheid op het moment dat uit
een melding of andere aanwijzingen of door het zoeken van slachtofferbescherming blijkt dat er sprake is van omstandigheden die niet mogen
voortduren. Op de eerste plaats kan het van kwaad tot erger leiden en
eindigen in moord. Op de tweede plaats mogen de slachtoffers niet in de
positie van opgejaagd wild terechtkomen. Daar ben ik het helemaal mee
eens en dat is een van de richtsnoeren voor het beleid.
Door het LEC wordt expertise opgebouwd. Men kijkt soms naar conflictoplossing zodat er geen escalatie optreedt. Dat is niet bevredigend, maar
soms moet men kiezen voor het minst kwalijke. Naamswijziging is een
soort uiterste hulpmiddel, maar moet wel tot de mogelijkheden behoren
als dat de enige en effectieve vorm van bescherming is. Ik ben het met
mevrouw Van Toorenburg eens dat wij hierbij ook de strafrechtelijke
aanpak moeten betrekken. Ik zeg de Kamer toe dat ik bij het OM de
toepassing van de mogelijkheid van strafvervolging wegens bedreiging
onder de aandacht zal brengen om hiermee ruimer om te gaan of er op
een strakkere manier gebruik van te maken. In de combinatie van
beschermingsmaatregelen kan dan meer gedaan worden.
Mevrouw Karabulut (SP): Ik probeer het enigszins concreter te maken.
Hoe zit het met de aanwijzing door het OM? Hoe verloopt de samenwerking van het LEC met andere partijen die ook nodig zijn om het probleem
aan te pakken? Kan de minister concreet aangeven op welke punten het
nog niet helemaal goed gaat met de strafrechtelijke vervolging van de
daders? Dat heeft ook met de keten te maken. Ik heb mijn zorgen geuit,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

11

ook op basis van signalen van dezelfde partijen die dagelijks met deze
materie werken, over het feit dat deze samenwerking in de keten niet goed
verloopt. Kan de minister dit toelichten? Hoe zit het met de registratie? Het
LEC doet heel goed werk, maar dit is nog niet helemaal afgerond. Er zitten
problemen bij het volgen van de zaken. Waar zit het probleem en wat gaat
de minister daaraan doen?
Minister Hirsch Ballin: Mevrouw Arib vroeg naar de registratie door het
CBS. De cijfers over moord uit de statistieken van het CBS bieden weinig
houvast. Het zou mooi zijn als deze statistieken meer inzicht zouden
bieden, maar dat is niet het geval. Dat hangt samen met de inrichting van
de bedrijfsprocessystemen en van de wijze van gegevensverzameling
door het CBS. Het is een sinds lang gekoesterde wens om informatievoorziening niet alleen binnen, maar ook vanuit de Nederlandse politie
verder te verbeteren. Dat is een van de punten bij de beoordeling van de
werking van de samenwerkingsafspraken van de Nederlandse politie. Bij
de kabinetsformatie is afgesproken dat naar verbetering van de informatiehuishouding bij de politie zal worden gekeken, voordat een besluit wordt
genomen over het aanhangige wetsvoorstel voor de Nederlandse Politiewet. Uit deze vraagstelling blijkt dat wij op dit moment nog niet volledig
tevreden zijn over de manier waarop de informatievoorziening loopt. Er
wordt binnen de Nederlandse politie aan gewerkt, maar er is nog niet
voldoende resultaat bereikt. In mijn antwoord op de vragen van mevrouw
Karabulut over de registratie zal ik hier specifiek op ingaan.
De voortgangsrapportage is geen eindrapportage. Wij zijn het met de
Kamer onmiddellijk eens dat geconstateerd wordt dat er belangrijke voortgang is geboekt, maar wij zijn hier nog niet mee klaar. Anders zou ik een
eindrapport hebben gestuurd in plaats van een voortgangsrapport. Het
beeld van de omvang moet verbeteren, gedeeltelijk door onderzoek LEC,
gedeeltelijk door registratie van de vrouwenopvang en gedeeltelijk door
onderzoeken over partnerdoding. Het is een heel moeilijke taak om bij dit
soort criminaliteit tot een precies beeld te komen. Dat blijkt ook uit internationale contacten. Door vergelijking met andere landen mogen wij
constateren dat wij hiermee op een veel intensere manier bezig zijn dan
op andere plaatsen het geval is. Dat zeg ik niet omdat ik vind dat wij er al
zijn. Zoals gezegd, wij zijn ermee bezig, wij zijn er niet mee klaar. Wij
weten uit ervaring van andere landen hoe moeilijk het is om hiervan een
precies gekwantificeerd beeld te krijgen. Mevrouw Van Toorenburg heeft
gevraagd hoe het loopt met de regie over alle dialogen, onderzoeken,
pilots en opleidingen. Wij zijn bezig met de coördinatie. Daarvoor zijn deze
rapportages bedoeld. Zoals door mevrouw Arib terecht is opgemerkt, is
aangekondigd dat de rapportage als voortgangsrapportage in de algemene projectrapportage geïntegreerd wordt, zoals is overeengekomen bij
de totstandkoming van dit kabinet. Dat sluit niet uit dat ik, op momenten
dat er iets belangrijks te melden is, daarover afzonderlijk zal berichten,
mede namens of samen met de collega’s die hiervoor verantwoordelijk
zijn. Men is ook bezig met de regie op de verschillende projecten. Ik ben
het met mevrouw Van Toorenburg eens dat wij daar grip op moeten
houden. Vandaar de programmatische aanpak: een programma met
voortgangsrapportage. Daarin worden zowel de doelstellingen als de te
realiseren maatregelen nauwkeurig gedefinieerd en met elkaar in verband
gebracht. Wij luisteren daarbij naar de praktijkervaring zoals die uit de
pilots naar voren komt.
Het modelprotocol samenwerking is van een praktische handleiding voorzien, omdat organisaties in het veld daarom vroegen. De maatregelen
worden door en binnen de beroepsgroepen uitgewerkt. Daarbij zorgt de
programmaorganisatie voor de benodigde eenvormigheid. Het is duidelijk
geworden dat werkprocessen ten behoeve van de ketensamenwerking
moeten worden aangepast. Een voorbeeld hiervan is het direct inschakelen van de vrouwenopvang binnen de regio’s van de lokale politie. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

12

regie is een onderdeel van de ontwikkeling van het programma, maar
deze moet niet alleen op nationaal niveau, maar ook in het lokale bestuur
worden geborgd. Daarom lopen er pilots zoals in Rotterdam. Mijn collega
Bussemaker en ik geven deze nationale en regionale projecten steun in de
rug door gesprekken aan te gaan met wethouders en andere betrokkenen.
Mevrouw Van Toorenburg en mevrouw Karabulut hebben gevraagd of het
programma niet langer dan tot 31 december 2010 moet doorlopen. Ik
begrijp dat de Kamer daar positief tegenover staat. Wij hebben op dit
moment nog geen conclusie getrokken, maar wij delen het belang dat
gehecht wordt aan het programma. Wij bieden de eindrapportage niet
eerder aan de Kamer aan dan nadat wij er zelf van overtuigd zijn dat het
verantwoord is om dat te doen.
De query en de verschillende toepassingen daarvan zijn nu door zeventien
korpsen van in totaal vijfentwintig in gebruik. Daarnaast zijn er twee
korpsen die elke dag het gehele mutatiebestand doornemen en op deze
wijze handelen. Op die manier zien wij dat een groot deel van de Nederlandse politie daarmee werkt. Zoals gezegd bestaat er geen centrale
aansturing voor het beheer van de Nederlandse politie, maar niettemin
zijn wij in het stadium gekomen dat een groot deel van de Nederlandse
politie daarmee werkt.
Mevrouw Van Toorenburg heeft gevraagd naar de internationaal te nemen
stappen. Mijn collega, mevrouw Bussemaker, zal daarop ingaan. Dat geldt
ook voor de samenwerking op gebieden zoals opsporing en vervolging.
Dat gaat steeds beter. Er bestaan goede contacten met het Verenigd
Koninkrijk over de uitrol van onze acties. Ik geef u een voorbeeld van het
door de politie succesvol en serieus omgaan met eergerelateerde
geweldszaken. Onlangs zijn twee jonge, ongehuwde meisjes uit een TurksNederlands gezin tegen hun zin door de vader naar Turkije gebracht met
het doel hen daar uit te huwelijken. Door een snelle en goede samenwerking van de Nederlandse politie, het LEC, met de Turkse collega zijn beide
meisjes binnen twee dagen teruggebracht naar Nederland. De meisjes zijn
uit veiligheidsoverwegingen elders ondergebracht. Dat is een voorbeeld
van de internationale samenwerking met in dit geval de Turkse collega’s.
Dit staat niet op zichzelf. Ook in de sfeer van preventie en tijdig optreden
wordt samengewerkt.
Mevrouw Van Toorenburg vroeg naar de privacyhandleiding. Ik ben het
helemaal met mevrouw Van Toorenburg eens dat er geen schotten mogen
bestaan in de informatievoorziening. Voor zover deze nog in de wet
aanwezig zijn, zullen wij dat door wetswijziging aanpakken na ontvangst
van het advies van de commissie Brouwer-Korf. Ook zal betere voorlichting worden gegeven over de mogelijkheden binnen de bestaande wetgeving, want dat zijn er veel meer dan men denkt. Daarom is de privacyhandleiding beschikbaar gesteld en wordt deze binnenkort verspreid
onder de betrokkenen.
Mevrouw Van Toorenburg heeft verzocht bij de geestelijke bedienaren
aandacht te vragen voor het ontmoedigen van eergerelateerd geweld. Dit
kan verlopen via de inburgeringsplicht, maar ook door inbreng hiervan in
de interreligieuze dialoog over de rechtsstaat, omgangsvormen en
waarden en normen in de bestaande opleidingen ten behoeve van geestelijke bedienaren. Naar mijn inzicht doen wij er goed aan om ons niet
alleen op de bestaande patronen te richten, zoals de Nederlandse imamopleidingen, maar ook te kijken naar ontwikkelingen in de landen van
herkomst. De boodschap die op dat punt door de imams wordt gegeven,
is ook belangrijk. Ik denk hierbij aan ons recente werkbezoek aan Turkije.
Het is goed om hiervan te leren. De overheid maakt niet de curricula van
deze opleidingen, maar wij kunnen daar wel in de kwaliteitszorg voor het
hogere onderwijs aandacht aan besteden. Voor het oppikken van goede
en waardevolle nieuwe benaderingen zoals ons bijvoorbeeld vanuit
Turkije werd gemeld, staan wij ook in contact met collega’s van het minis-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

13

terie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) om te kijken hoe dat
gestimuleerd kan worden.
Mevrouw Van Toorenburg heeft gevraagd of er iets bekend is over een
toename van zelfdodingen als gevolg van de acties tegen eergerelateerd
geweld. Dat is gelukkig niet het geval, maar mocht een dergelijke ontwikkeling zich voordoen, dan is dat een punt van aandacht voor het LEC. De
doorlooptijden bij het LEC zijn afhankelijk van de beschikbaarheid van
informatie. Dit varieert van enkele dagen tot enkele weken. Dit is ook
afhankelijk van de basisinformatie van het korps.
In de roc’s is in een specifiek project ontwikkeld. In Rotterdam en Twente
is dat toegepast. Op 20 november wordt het resultaat tijdens een congres
gepresenteerd. Ik hoop dat de staatssecretaris van OCW daarbij aanwezig
kan zijn.
Mevrouw Karabulut vroeg naar de rapportage over het vervolgonderzoek
naar partnerdoding binnen etnische minderheden. Er zijn inmiddels veel
aanknopingspunten voor het vervolgonderzoek. Het onderzoek zou deze
zomer zijn afgerond, maar is vertraagd tot het einde van het jaar. In dit
onderzoek worden de sociale, gedragskundige en psychopathologische
karakteristieken beschreven. Het levert duidelijk overeenkomsten op in de
karakteristieken van de daders op het punt van geslacht, opleiding, betrokkenheid in het arbeidsproces en de relatie tussen dader en slachtoffer.
Deze vier factoren staan naar de voorlopige inzichten overwegend op een
min.
Over de registratie door de politie heb ik al het een en ander gezegd.
Mevrouw Karabulut vroeg daarnaar. Binnengekomen zaken worden bij het
LEC geregistreerd. In de loop van het komende jaar worden daarbij de
gegevens van korpsen betrokken. De release van het nieuwe bedrijfsprocessysteem Handhaving van de Nederlandse politie, dat een
eenvormig systeem zal zijn, biedt de mogelijkheid voor registratie van
eergerelateerd geweld.
Mevrouw Karabulut heeft gevraagd hoe het staat met de aanwijzing van
het OM. Daar wordt met zorg aan gewerkt. Hierin is enige vertraging
opgetreden. In het overleg dat ik regelmatig voer met het College van
procureurs-generaal, zal ik de voortgang in het oog houden. Inmiddels
beschikken de officieren van justitie wel over een beleidsbrief waarin de
teneur van wat wij via de herziene aanwijzing willen bewerkstelligen,
goed is weergegeven.
Mevrouw Karabulut vroeg naar de borging van het LEC. De borging maakt
deel uit van de totale politiebegroting. Ik zal dit uiteraard ook in contacten
met mijn ambtsgenoten van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) in het oog houden.
De heer Kamp heeft om een toelichting gevraagd op de conclusies van
twee onderzoeken die vermeld staan op bladzijde 9 van het rapport van
het Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen. Ik heb hierover geen nadere informatie beschikbaar. Daarvoor moet ik nader contact
leggen met de onderzoekers voor het raadplegen van de onderliggende
onderzoeken van het Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen. Ik zal de Kamer daar schriftelijk over berichten.
Staatssecretaris Bussemaker: Voorzitter. Ik dank de Kamerleden voor de
inbreng en sluit mij aan bij de felicitaties voor de heer Kamp.
In eerdere brieven van mij heeft de Kamer kunnen lezen dat wij veel extra
middelen uittrekken voor de opvang van en hulpverlening aan slachtoffers
van eergerelateerd geweld. Niet alleen voor slachtoffers van eergerelateerd geweld, maar ook voor andere slachtoffers van huiselijk geweld.
Het is belangrijk dat daders, slachtoffers en kinderen snel en vroegtijdig
kunnen worden opgevangen. Daar mag geen tijd tussen zitten. Het is
belangrijk dat professionals goed toegerust zijn om vroegtijdig te signaleren en te weten hoe zij dit kunnen voorkomen. Kortgeleden heeft de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

14

Kamer kennis kunnen nemen van een meldcode, die de minister van
Justitie, de minister voor Jeugd en Gezin en ikzelf willen gaan instellen.
Op 18 juni heb ik over de opvang afspraken gemaakt met de Federatie
Opvang, de Maatschappelijke Ondernemers Groep (MOgroep) en met de
Gemeentelijke Gezondheidsdienst Nederland (GGD). Dat is gedaan in de
vorm van een actieverklaring Beschermd en weerbaar, die door iedereen
is ondertekend. Daarin zijn ook afspraken gemaakt over het toekomstbestendig en duurzaam werken aan het stelsel van opvang en hulp. Dat
wordt nu uitgewerkt in een concreet actieprogramma. Voor zover het gaat
over eergerelateerd geweld, dat daarvan een zeer nadrukkelijk onderdeel
is, is dit actieprogramma gericht op vijf doelstellingen: adequate opvang,
deskundige hulpverlening, de landelijke toepassing van het modelprotocol, de betrouwbare registratie en internationale samenwerking.
Het merendeel van de vragen gaat over het eerste doel, de opvang, en
dan met name de opvang van mannelijke slachtoffers. Per juli 2008 is de
opvang van mannelijke slachtoffers van ernstige bedreiging van geweld in
afhankelijkheidsrelaties van veertien jaar en ouder van start gegaan. Dat is
een pilot in een samenwerkingsverband tussen mij en de vier grote
steden, Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht. Deze pilot loopt tot
eind 2009. Deze steden werken voortvarend en intensief samen, onder
andere door het uitwisselen van methodieken en het ergens anders
plaatsen van slachtoffers bij veiligheidsrisico’s. De bezettingsgraad bij de
twintig huidige plaatsen is boven de 90%. Op 1 januari zullen er totaal
veertig plekken beschikbaar zijn, zoals in het convenant met de griffier is
afgesproken. Dit is werk in uitvoering. Het doel van de pilot is op de eerste
plaats het opvangen en helpen van mannelijke slachtoffers en het verbeteren van hun weerbaarheid. In de tweede plaats gaat het om het
verkrijgen van inzicht in aard en omvang van de behoefte aan opvang
voor mannelijke slachtoffers.
De opvangplaatsen voor bedreigde mannen zijn beveiligde plekken. Deze
zijn bestemd voor opvang waarbij beveiliging aan de orde kan zijn. Dat is
het geval bij slachtoffers van eergerelateerd geweld, maar dat kunnen ook
mannelijke slachtoffers van mensenhandel zijn. Mannelijke slachtoffers
van huiselijk geweld kunnen en moeten voor zover mogelijk binnen de
maatschappelijke opvang opgevangen worden. Het is niet de bedoeling
dat deze reguliere plekken voor slachtoffers van huiselijk geweld worden
gebruikt. Deze plaatsen zijn voor mannelijke slachtoffers die een beveiligde plek nodig hebben. Ik sluit niet uit dat het dan ook om mensenhandel kan gaan. De veertig plaatsen vormen een begin. De twintig
bestaande plaatsen kennen binnen zeer korte tijd een bezettingsgraad van
meer dan 90%. Dat geeft de noodzaak van opvang aan. Ik ben blij dat dit
per 1 januari wordt uitgebreid naar veertig.
Bij de meisjes loopt het aantal iets terug, maar is de verblijfsduur wel
toegenomen. Daar zitten de twee maal acht plekken ook grotendeels vol.
De opgevangen meisjes blijken vaak uit families met een criminele achtergrond te komen, van wie de ouders nauwelijks geïntegreerd zijn in de
Nederlandse samenleving. Daar is een wereld te winnen in het kader van
preventie en gedragsverandering. In aansluiting op wat de minister naar
voren heeft gebracht, blijkt dat het in dit soort gevallen niet om één dader
gaat, maar vaak om een heel familie- en relatienetwerk er omheen.
In mijn brief over Beschermd en weerbaar heb ik over de plekken en de
financiering al eerder aangekondigd dat wij eind 2009 de balans opmaken
van alle middelen, dus oplopend tot 32 mln. tot 2012 voor alle vormen van
geweld in afhankelijkheidsrelaties. Op dat moment wil ik de balans
opmaken en bekijken of er binnen dat bedrag een herschikking nodig is.
Pilots vormen hiervan een belangrijk onderdeel.
Mevrouw Arib (PvdA): Voorzitter. Ik heb twee vragen. Er zijn momenteel
twintig plekken beschikbaar voor mannelijke slachtoffers van eergerelateerd geweld. De staatssecretaris kan niet met zekerheid zeggen dat in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

15

bezetting van 90% ook slachtoffers van eergerelateerd geweld zitten. Mij
bereiken signalen dat het om maatschappelijke opvang gaat.
In de rapportage wordt gemeld dat de opvang van meisjes van korte duur
is en dat gewerkt wordt aan het herstellen van de band met de ouders. Ik
maak mij ernstig zorgen over het herstellen van die band, zeker als het
gaat over bedreigde meisjes. Kan de staatssecretaris daarop in gaan?
De heer Kamp (VVD): Voorzitter. De staatssecretaris besteedt aandacht
aan de mannelijke slachtoffers. Als zij het geheel van slachtoffers van
eergerelateerd geweld overziet, hoe ligt dan de getalsmatige verhouding
tussen mannelijke en vrouwelijke slachtoffers?
Staatssecretaris Bussemaker: In antwoord op de vraag van mevrouw
Arib kan ik niet uitsluiten dat in de opvang ook andere slachtoffers zitten,
zoals slachtoffers van mensenhandel die een beveiligde opvangplek nodig
hebben. Vanzelfsprekend wil ik ook nauwgezet weten wie daar terechtkomen. De pilot is er juist op gericht om tot uitwisseling van methodieken
te komen en om te kijken of die plekken die er nu bij de G4 bestaan,
voldoende zijn en of de uitwisseling gemakkelijk verloopt. Volgens
berichten die ik heb ontvangen, verloopt dat goed. Ik zou ook het liefst per
1 januari 2009 willen weten hoe dat zit, wanneer wij met de veertig
plekken starten. Ik zeg de Kamer nog een keer toe dat wij de gemeenten
erop zullen wijzen dat deze plekken bedoeld zijn voor mannen die specifieke opvang nodig hebben. Ik wil uitsluiten dat deze gebruikt worden
voor maatschappelijke opvang en dat de slachtoffers van eergerelateerd
geweld die direct opvang nodig hebben, daar niet terecht zouden kunnen.
De tweede vraag gaat over het contact met de ouders. Bij de meisjes blijkt
de verblijfsduur toe te nemen. De daarvoor bestemde plekken zitten
grotendeels vol. In de pilots worden de ouders geïnformeerd dat meisjes
in de opvang zitten. Er wordt zorgvuldig gekeken of contact met de ouders
mogelijk is. Uit ervaring en uit gesprekken die ik met meisjes gehad heb,
weet ik dat dit heel verschillend kan liggen. Dat verschilt van geval tot
geval. Tot nu toe heeft dat goede resultaten. 50% van de meisjes die thuis
wonen, kan na bemiddeling terug naar huis. Er is absoluut geen sprake
van verplicht contact en de meisjes gaan niet te snel terug naar huis.
Daarop hebben mevrouw Arib en mevrouw Van Toorenburg gewezen.
Hierbij speelt de onbekendheid met eergerelateerd geweld bij de Jeugdzorg een rol. De pilots dienen ervoor dat samen met Jeugdzorg de
bekendheid wordt vergroot en dat de opvangmogelijkheden en analyse
van wat er aan de hand is, worden versterkt. Ook daar werpt de samenwerking tot nu toe vruchten af. Er worden over en weer ook opleidingen
verzorgd. Ik hoop dat de kennisuitbreiding de komende tijd zal doorzetten.
In de regio moet er buiten de pilots om meer kennis komen bij de Jeugdzorg. Ik ben hierover in gesprek met mijn collega van Jeugd en Gezin.
De heer Kamp heeft gevraagd naar de procentuele verhouding tussen
mannen en vrouwen bij de slachtoffers van eergerelateerd geweld. Dat
weten wij niet, maar de afgelopen jaren zijn wij vooral met de vrouwelijke
slachtoffers bezig geweest. Over mannen hadden wij geen kennis.
Daarom is deze pilot in het leven geroepen. Deze pilot is niet alleen
gericht op het bieden van opvang, maar ook om vast te stellen hoe groot
het probleem is. Uit mijn contacten in de praktijk blijkt dat het soms om
mannen en vrouwen samen gaat. Het kan ook gaan om een jongen en een
meisje die een relatie met elkaar hebben en die beiden bedreigd worden,
omdat de familie het er niet mee eens is. Ik zou graag willen weten hoe de
verhouding is. Ik hoop eerlijk gezegd dat de pilots die nu zijn opgezet,
daarover meer informatie gaan bieden. Het is van groot belang dat wij
weten wie er worden opgevangen. Zoals mevrouw Arib naar voren
bracht, mag er geen vervuiling optreden met de opvang van andere
slachtoffers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

16

Mevrouw Arib heeft gevraagd naar de LVG en de combinatieproblematiek.
Een deel van de vrouwen dat wordt opgevangen, kent een multiproblematiek. Een deel is licht verstandelijk gehandicapt. Er zijn ook slachtoffers
van eergerelateerd geweld die licht verstandelijk gehandicapt zijn. Dat
komt ook voor bij andere vormen van geweld, zoals bij de loverboys. In
veel gevallen zijn deze meisjes vatbaarder voor druk van buitenaf. Dat
vergt een specialistische aanpak. Ik zeg erbij dat een heel groot deel hele
gezonde en zelfbewuste meiden en vrouwen zijn die weten wat zij willen.
Er moet vooral niet gesuggereerd worden dat het om mannen en
vrouwen gaat die eigenlijk niet weten wat zij willen of niet voldoende
autonoom zijn. Deze beschuldiging wil ik ver van mij werpen. Gelijktijdig
wil ik oog houden voor de specifieke problematiek die zich kan voordoen
bij de licht verstandelijk gehandicapten.
Mevrouw Van Toorenburg heeft gevraagd naar de internationale uitwisseling en ervaring. Er is uitgebreid onderzoek gedaan naar beleidsinitiatieven in andere landen. Hierover zijn ook wetenschappelijke publicaties
verschenen. Daaruit blijkt van welke landen veel te leren valt. Dat zijn
vooral Frankrijk, Zweden, Denemarken, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. De minister verwees ook al naar de lessen die wij trekken uit de
ervaringen met opsporing in het Verenigd Koninkrijk. Op basis van de
schriftelijke informatie is een aantal werkbezoeken afgelegd aan de Scandinavische landen en het Verenigd Koninkrijk. Binnenkort vindt een werkbezoek plaats aan Duitsland. Inmiddels is gebleken dat vooral de lokale
aanpak van toeleiding naar opvang en hulpverlening zeer succesvol is
geweest in Zweden, met name in Göteborg. Ook op het onderdeel
behandelingsmethodiek inclusief daders zijn in Noorwegen nieuwe initiatieven ontwikkeld. Al deze ervaringen zullen zoveel mogelijk worden ingebracht bij alle hiervoor genoemde trajecten. Ik hoop dat uiteindelijk in
Europa een samenwerking ontstaat, waarbij landen van elkaar kunnen
leren, want in al deze landen wordt men geconfronteerd met vormen van
eergerelateerd geweld. Het is van het grootste belang om bij de opvang,
preventie en opsporing zoveel mogelijk van elkaar te leren en gebruik te
maken van elkaars ervaringen.
Nadere gedachtewisseling
De heer Fritsma (PVV): Voorzitter. Ik bedank de bewindslieden voor de
antwoorden. Het is duidelijk dat het bij eergerelateerd geweld belangrijk is
om de slachtoffers goed te helpen, maar het is zeer noodzakelijk dat de
daders hard worden aangepakt. Hierbij moet men hoe dan ook naar het
vreemdelingenbeleid kijken, omdat dat van toepassing is op veel daders.
Het vreemdelingenbeleid maakt het mogelijk om criminele vreemdelingen
de verblijfsvergunning af te nemen en uit te zetten. Wij hebben er zojuist
al over gesproken. Dit kan met de glijdende schaal, waarbij op grond van
strafmaat en verblijfsduur wordt bekeken of iemand uitgezet kan worden.
Aanscherping van de glijdende schaal is door dit kabinet aangehouden.
Eind dit jaar zou meer duidelijkheid worden gegeven. Ik hoor nu dat het
op de lange baan is geschoven naar begin 2009. Dat is jammer. Ik heb
hierover geen uitstelbericht gelezen. De aanscherping van de glijdende
schaal is echt nodig.
De minister zegt dat moordenaars hoog scoren op de glijdende schaal.
Daar ben ik het niet mee eens. Ik zal een paar voorbeelden geven. Het gaat
niet alleen om moordenaars, maar ook om mishandeling en bedreiging.
Als je hier een dag in Nederland bent en je slaat iemand het ziekenhuis in,
dan krijg je vier weken gevangenisstraf en mag je hier gewoon blijven. Als
je hier langer dan een jaar bent en je krijgt een gevangenisstraf van drie
maanden – en daar moet je heel wat voor gedaan hebben – dan mag je
hier gewoon blijven. Als je meer dan tien jaar in Nederland verblijft en je
hebt de laatste vijf jaar van deze periode in de gevangenis gezeten, dan
mag je hier gewoon blijven. Als er acht jaar gevangenisstraf is opgelegd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

17

en je verblijft iets langer dan vijftien jaar in Nederland, dan mag je hier
gewoon blijven. Zo moet je de daders niet aanpakken. De noodzaak van
aanscherping van de glijdende schaal is duidelijk. Ik begrijp het argument
van het kabinet nog steeds niet dat de effectiviteit van aanscherping van
de glijdende schaal niet vaststaat. Dat is onzin. Het bevrijden van de
samenleving en de slachtoffers van dit soort misdadigers levert al
voldoende effect op. Daar heb ik nog geen helder antwoord op gekregen.
De minister geeft aan dat het overgrote deel van de daders van eerwraak
de Nederlandse nationaliteit heeft. Dat zet het PVV-argument kracht bij om
bij dubbele nationaliteit het Nederlanderschap bij dit soort misdaden in te
trekken. Er mag in deze samenleving geen ruimte zijn voor mensen die
deze bijvoorbeeld met eermoorden verzieken.
Mevrouw Arib (PvdA): Voorzitter. Ik dank de minister en de staatssecretaris voor de antwoorden. De minister merkt op dat wij vandaag over een
voortgangsrapportage spreken. Er komt een eindrapportage. Ik verwacht
dat wij bij de eindrapportage met een cijfermatige onderbouwing inzicht
krijgen in de aard en de omvang.
De minister heeft toegezegd aan collega Van Toorenburg om nader actie
te nemen in de strafrechtelijke sfeer. Daar ben ik blij mee. In de motie die
collega Kamp en ik in december 2007 hebben ingediend, hebben wij
daarom gevraagd. Ik ga ervan uit dat deze motie wordt uitgevoerd. Ik
verzoek de minister ons te informeren over de wijze waarop de strafrechtelijke aanpak wordt gerealiseerd, zodat degenen die zich schuldig maken
aan mishandeling en intimidatie niet hun gang kunnen blijven gaan.
Het is belangrijk dat over eergerelateerd geweld wordt gerapporteerd in
het bredere kader van het project Veiligheid Begint Bij Voorkomen. Wij
hechten eraan daarnaast apart geïnformeerd te worden over eergerelateerd geweld. Daarover is een afspraak met de Kamer gemaakt. Aanvankelijk was het de bedoeling er een groot project van te maken, maar daar
is van afgezien. Een voortgangsrapportage is wel van belang.
Ik heb mijn motie over de registratie door het CBS van het aantal vrouwen
dat jaarlijks overlijdt, niet in stemming gebracht, omdat de minister heeft
toegezegd de Kamer daarover te informeren. Ik zou deze informatie graag
willen ontvangen. Ik begrijp dat het CBS niet helemaal betrouwbaar is,
maar misschien zijn er andere bronnen beschikbaar.
De motie over de registratie, waar mevrouw Karabulut naar verwees,
hebben wij mede ondertekend. Huwelijksdwang en achterlating vormen
onderdeel van eergerelateerd geweld. Ik zou ook daar meer inzicht in
willen hebben. Het is jammer dat de commissie de minister voor Wonen,
Wijken en Integratie niet heeft uitgenodigd. Ik zou het op prijs stellen als
zij ons informeert over de omvang en de aard.
50% van de meisjes uit de maatschappelijke opvang gaat vrijwillig terug
naar de ouders. Wordt erop toegezien dat de meisjes die vrijwillig teruggaan naar de ouders, ook daadwerkelijk veilig zijn?
Ik ben blij dat de staatssecretaris het met mij eens is dat meisjes en
vrouwen die geweld niet meer accepteren en weglopen, niet het stempel
mogen krijgen dat zij gedragsgestoord zijn. Dit zijn moedige en sterke
vrouwen die hun leven op het spel zetten. Niettemin kiezen zij ervoor een
eigen leven te leiden. Ik ben blij dat de staatssecretaris dat ook in ziet.
De voorzitter: Aan deze commissie is expliciet gevraagd welke bewindspersonen hierbij aanwezig moesten zijn. Dat beperkte zich tot de twee
aanwezige bewindslieden.
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Ik dank de bewindslieden voor de
beantwoording en de bijzondere aandacht die duidelijk uitgaat naar deze
problematiek. Ik ben blij met de toezeggingen van de minister van Justitie
om nog intensiever te kijken naar het nemen van maatregelen voor
personen waarvan zoveel dreiging uitgaat. Het moet niet zo zijn dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

18

slachtoffers vastzitten en de daders vrij rondlopen. Wij zijn dankbaar dat
er voortdurend en nu nog intensiever naar dit probleem wordt gekeken.
Wij zijn dankbaar voor de toezegging van de minister van Justitie om
specifiek aandacht te geven aan de geestelijke bedienaren. Wat ons betreft
is dat niet concreet genoeg. Hoe wordt ervoor gezorgd dat de geestelijke
bedienaren er voldoende van overtuigd zijn dat men niet op deze wijze
met elkaar omgaat? Wij vragen aan de minister hierop specifiek te
reageren.
Wij zijn positief over de internationale samenwerking, niet alleen op het
terrein van de opsporing en het strafrecht, maar vooral om van andere
landen te kunnen leren. Dat is een goede ontwikkeling.
Er zijn nog twee zorgen. Dit is een voortgangsrapportage om ervoor te
zorgen dat wij zicht houden op de uitvoering. Bij de politie lopen aanpak
en uitvoering nogal uiteen en er is hierop geen landelijke sturing. Wij
roepen de politie op om gezamenlijk een insteek te kiezen. Hiermee wordt
voorkomen dat op verschillende plekken andere dingen worden gedaan
en dan weten wij straks nog niet wat de meest succesvolle methode is.
Wij horen van de jeugdpolitie dat in bepaalde gevallen de hulpverlener
ervan uitgaat dat de omstandigheden weer goed zijn, terwijl de politie het
hier niet mee eens is. Wie krijgt dan gelijk? Hoe zorgen wij ervoor dat de
politie die zicht houdt op de huiselijke situatie, voldoende gehoord wordt
indien zij van mening is dat het gezin er niet aan toe is? Misschien kijkt de
politie beter door dit beeld heen dan de hulpverlening. Meisjes waren
opgenomen in jeugdinrichtingen, juist om hen de veiligheid van de beslotenheid te bieden waaraan zij behoefte hadden. Dat is nu allemaal veranderd. Zijn de meisjes wel voldoende veilig, nu deze bevoegdheid is
weggehaald bij Justitie en misschien Binnenlandse Zaken?
Mevrouw Karabulut (SP): Voorzitter. Ik ben blij dat de minister in ieder
geval de mening van de SP-fractie deelt dat wij nu niet kunnen zeggen dat
in 2010 alles gereed is. Volgens mij staan wij nog aan het prille begin. Ik
ben blij dat de minister heeft toegezegd om te zijner tijd een aparte
bespreking te houden over het wel of niet laten opgaan van dit project in
het grote geheel. Ik vind het belangrijk om tot die tijd aparte voortgangsrapportages voor te leggen. Ik verzoek ook namens mijn collega’s de
minister om een toezegging hiervoor. Ik ben nog lang niet zover, zeker niet
als ik kijk naar het planningsoverzicht en alles wat er nog moet gebeuren,
om dit in een andere rapportage op te nemen. Ik wil hierover voorlopig
aparte rapportages ontvangen en aparte besprekingen voeren met de
Kamer.
Het valt mij in de beantwoording van de minister op dat hij terecht vaak
spreekt over het LEC van de landelijke politie. Dit verricht heel goed werk.
Hij heeft echter niet gesproken over de samenwerking met de andere
ketenpartners, zoals het OM en de Jeugdzorg. Het LEC heeft de partners
wel nodig. Kan de minister hier een toelichting op geven?
Ik heb ook gesproken over de structurele financiering. De minister
vermeldt in het planningsoverzicht dat er een raming gemaakt moet
worden van de benodigde middelen voor het bij de politie in stand
houden van het recent opgerichte LEC. Het is goed dat de minister hierover gaat overleggen met minister van BZK. Kan de minister voor het
einde van het jaar de raming met ons delen? Ik wil hier graag zicht op
houden. Is de minister met mij van mening dat het geld apart geoormerkt
moet worden voor dit project?
Tot slot een algemene opmerking. Ik ben het met de minister eens dat wij
aan het begin staan en dat de afbakening van wat eergerelateerd geweld
eigenlijk is, af en toe moeilijk is. Ik vind het waardevol dat er een eerste
onderzoek is verricht. De minister kondigt een nieuw onderzoek aan over
partnerdoding onder etnische minderheden. Ik wil ervoor waken dat het
weer een nieuw onderzoek is. Kan de minister duidelijk maken dat het om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

19

een vervolgonderzoek gaat? Wanneer ontvangen wij hiervan de resultaten
met een reactie van de minister?
De minister geeft in zijn brief aan en in antwoord op vragen van de heer
Kamp, dat de Alkmaarse moordzaak geen traditionele eerwraak is
geweest. Deelt de minister mijn mening dat deze zaak wel onder de
noemer eergerelateerd geweld valt?
De heer Kamp (VVD): Voorzitter. Ik dank de bewindspersonen voor hun
gelukwensen voor mijn nieuwe functie per 1 januari 2009.
Huiselijk geweld komt bij alle bevolkingsgroepen in het land voor. Ik denk
dat het wat vaker voorkomt bij immigrantengroepen vanwege de
integratieproblematiek. Eergerelateerd geweld komt, denk ik, alleen voor
bij immigrantengroepen. Dit heeft te maken met de culturele achtergrond
en de integratieproblematiek. Wij moeten ons goed realiseren dat de
immigratie van kansarmen wordt beperkt en de integratie wordt bevorderd door werken voor iedereen noodzakelijk te maken. Ook het ingrijpen
in probleemgezinnen en het lik-op-stukbeleid van politie en Justitie zijn
elementen die aan de basis noodzakelijk zijn om in ons land te komen tot
minder huiselijk en eergerelateerd geweld.
Als ik de onderzoeken goed bekijk, concludeer ik dat 90% van eergerelateerd geweld zich richt tegen vrouwen. Het is prima dat de staatssecretaris zich nog oriënteert op deze informatie. Ik denk dat wij in de gaten
moeten houden dat wij de verhouding van aandacht en opvangplaatsen in
overeenstemming brengen met de reële problematiek in de samenleving.
Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. De punten waarop de heer Fritsma is
teruggekomen, kunnen wij het beste bespreken op het moment dat wij
een nadere beoordeling van de glijdende schaal hebben gedaan. Dat blijkt
ook uit zijn opmerking dat het ook in de huidige glijdende schaal in de
zwaardere categorie zit. Ik heb kennis genomen van zijn opvatting. Ik wijs
er nogmaals op dat het voor het grootste deel over Nederlanders gaat. De
glijdende schaal is er niet uitsluitend voor mensen met een verblijfsvergunning.
De heer Fritsma (PVV): Ik neem aan dat het overgrote deel Nederlanders
betreft. Hoe beoordeelt de minister het als een gezinsmigrant na drie jaar
een Nederlands paspoort krijgt en hij onaantastbaar wordt? Als deze man
dan bijvoorbeeld een eermoord pleegt, kan hij niet meer uit Nederland
verwijderd worden.
De minister gaf aan dat eermoordenaars of moordenaars sowieso hoog
scoren op de glijdende schaal. Afgezien van het feit dat ik het daar niet
mee eens ben, is het wel zo dat een gezinsmigrant na drie jaar, en in
andere gevallen na vijf jaar, een Nederlands paspoort krijgt. Zij kunnen
dan dus niet meer uit Nederland verwijderd worden. Hoe beoordeelt de
minister dat in zijn stelling dat moordenaars al hard genoeg worden
aangepakt wat betreft verblijfsrechtelijke gevolgen van een misdaad?
Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. Het gaat hier over een heel klein deel
van de personen die in het kader van gezinshereniging en gezinsvorming
naar Nederland komen. De doelstelling van ons beleid is niet de verwijderbaarheid lang in stand te houden, maar de integratie in de Nederlandse
samenleving te bevorderen. Als de heer Fritsma impliciet pleit voor het
invoeren van een langere termijn voor verkrijging van het Nederlanderschap ingeval van gezinsvorming of gezinshereniging, dan wijs ik hem
erop dat wij internationaal gezien echt niet uit de pas lopen. De verkrijging
van het Nederlanderschap is ook een bevestiging van de band met de
Nederlandse samenleving en met alles wat daarbij hoort aan inburgering
en talenkennis. Het verlengen van de periode waarbinnen aan deze
vereisten voldaan moet worden, zou ook vanuit het oogpunt van het
versterken van de cohesie met de Nederlandse samenleving absoluut

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

20

contraproductief zijn. Bovendien lijden hier de mensen onder die in de
overgrote meerderheid niets te maken hebben met dit onderwerp. Het
gaat over een hele kleine minderheid. Die willen wij gericht aanpakken. De
suggesties die in de vragen van de heer Fritsma liggen, zijn geheel contraproductief vanuit het oogpunt van de beleidsdoelstellingen, het bevorderen van de samenhang in de Nederlandse samenleving, het tegengaan
en het aanpakken van de plegers en het beschermen van de grote rest van
onze medeburgers die daarvan het slachtoffer zijn of er niets mee te
maken hebben.
Mevrouw Arib heeft gevraagd of vrijwillige terugkeer naar een ander land
ook echt vrijwillig is. Ik voorzie dat dit praktisch niet uitvoerbaar is.
Mevrouw Arib (PvdA): Dat heb ik niet gevraagd. Het gaat over 50% van de
meisjes die vanuit de opvang naar huis teruggaat. Deze vraag was aan de
staatssecretaris gericht. Aan de minister heb ik gevraagd of de huwelijksdwang en de achterlating onderdeel vormen van eergerelateerd geweld
en of dit ook wordt meegenomen in de gegevens over omvang en de
aard.
Minister Hirsch Ballin: Wij hebben zeker aandacht voor huwelijksdwang.
De omstandigheden waarin dit tot een misdrijf leidt, zijn behoorlijk
gecompliceerd vanuit het oogpunt van feitenverzameling en bewijsvoering. Wat betreft de hulpverlening en de preventie is het antwoord op de
vragen van mevrouw Arib zonder meer ja. Dat hoort erbij.
Mevrouw Van Toorenburg was met het antwoord op de vraag over aandacht geven aan eergerelateerd geweld in de imamopleiding nog niet
helemaal tevreden. Dat ben ik ook niet. Wij zijn hier nog mee bezig. Gisteravond ben ik in de gelegenheid geweest om te spreken met de betrokken
directeur-generaal van het ministerie van OCW. De directeur-generaal
heeft daarover gesproken met mijn collega die hiervoor verantwoordelijk
is. Wij proberen op dat punt nieuwe wegen te verkennen, zodat er via een
kwaliteitsverbetering van de opleiding ook een einde komt aan het feit dat
men hier soms op achterstand staat in vergelijking met opleidingen zoals
die in Turkije of Marokko worden gegeven. Daar bestaat een afwijking van
het beeld dat vaak wordt gegeven. Bij het opzetten van een imamopleiding moet de achterstand bij het aandacht geven aan dit soort onderwerpen worden ingelopen. Ik ben het eens met wat mevrouw Van Toorenburg heeft gezegd. Dat is een van de redenen waarom wij vanuit onze
verantwoordelijkheid op Justitie voor de relaties met de kerkgenootschappen betrokkenheid tonen bij de acties door het ministerie van OCW voor
verbetering van deze opleiding.
Mevrouw Karabulut heeft gevraagd hoe het LEC samenwerkt met de
keten. Daar bestaat in het geheel genomen tevredenheid over. De politiekorpsen lopen op dit punt niet helemaal synchroon. Zeventien korpsen
werken wel samen en wij hopen dat de resterende acht binnenkort zullen
volgen. De samenwerking met het OM sluit daar geheel op aan. Ik heb dat
zo even toegelicht bij de bespreking van de beleidsbrief van het College
van procureurs-generaal en de voorbereiding van nieuwe richtlijnen. Met
de instellingen voor vrouwenopvang zijn al goede afspraken gemaakt. De
uitvoering zal zo goed mogelijk worden gevolgd.
De Alkmaarse zaak had als eergerelateerd geweld behandeld moeten
worden. Dat is de eerste conclusie die ik ook in mijn brief heb vermeld. De
tweede conclusie klinkt al door in de tekst van de brief, maar ik wil het
hierbij graag uitdrukkelijk nog een keer zeggen. Bij de doeltreffende
aanpak van deze zaken is niet de vraag over het definiëren relevant, maar
wat wij eraan doen. Er moeten definities zijn om goede indicatoren te
hanteren bij de verschillende zaken. Daar doe ik niets aan af. Dat is een
reden temeer om te zeggen dat het om eergerelateerd geweld ging.
In de uitrol bij de politie is de organisatorische plaatsing van de aanpak
van eergerelateerd geweld een eigen verantwoordelijkheid van de korps-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

21

beheerders. Hierbij is het lokale en regionale OM betrokken. Ik moet nog
iets zeggen over de rapportage.
Mevrouw Karabulut (SP): Voorzitter. Ik mis een aantal belangrijke punten,
zoals de voortgangsrapportage. Deze moet wat ons betreft apart blijven.
Het tweede punt is het structureel financieel kader voor dit project van de
politie. De minister zou daarover overleggen met de minister van BZK. Ik
heb de minister gevraagd om de Kamer over het financiële plaatje te
informeren en het geld te oormerken.
Minister Hirsch Ballin: De politie moet ik met mijn collega van BZK
bespreken. Zij moet dat in het overleg met de korpsbeheerders brengen,
want het gaat over de besteding van middelen in de regionale politiekorpsen. Als de Kamer van mening is dat dit ingewikkeld is geregeld, dan
heb ik daar begrip voor, maar zo is dat in ons land geregeld. Wij gaan
daarmee uiteraard aan de slag. Ik zal de Kamer berichten zodra die
inzichten duidelijk zijn. Wij worden daarbij uiteraard volledig gesteund
door mijn collega van BZK.
Mevrouw Karabulut (SP): Voorzitter. In de planning van de minister staat
dat deze structurele financiële middelen in de Voorjaarsnota gereserveerd
moeten worden. Ik heb verzocht om deze middelen nog dit jaar te reserveren, maar in ieder geval wil ik uiterlijk begin januari 2009 weten om
hoeveel geld het gaat en of dit geoormerkt wordt. Ik verzoek hierover
geïnformeerd te worden in een aparte brief van de minister, samen met
de minister van BZK.
Minister Hirsch Ballin: Ik zal mevrouw Karabulut hierover voorafgaand
aan de Voorjaarsnota informeren. Het is een bouwsteen voor de Voorjaarsnota. Over die bouwsteen kan ik de Kamer eerder berichten en dat is
dus voor het voorjaar.
Wat betreft de rapportage kan ik opmerken dat de Kamer en niet ik over
de orde van de Kamer gaat. Als er een gebundeld stuk wordt voorgelegd
waarin de voortgangsrapportage over dit onderwerp volledig is geïntegreerd zonder enig verlies van informatie, dan is het de beslissing van de
Kamer om dat onderdeel apart te agenderen. Dat zou ik toejuichen. Ik kan
samen met collega Bussemaker uw vragen daarover beantwoorden. Als
de conclusie is dat daardoor het onderwerp tekort wordt gedaan, dan
geven wij de hoofdlijnen in de projectvoortgangsrapportage weer en de
rest in een aanvullend stuk. Wij zullen er hoe dan ook voor zorgen dat de
voortgangsrapportage over dit onderwerp in stand blijft. Of het om een of
twee stukken gaat, dat staat absoluut niet in de weg aan de manier
waarop de Kamer dat gaat bespreken.
Mevrouw Karabulut (SP): De uitdrukkelijke wens van de Kamer is, en
mijn collega’s Arib en Van Toorenburg hebben dat ook te kennen gegeven,
dat er een aparte voortgangsrapportage blijft bestaan en dat het vooralsnog niet geïntegreerd wordt in het rapport Veiligheid Begint Bij Voorkomen. Ik wil graag de toezegging van de minister ontvangen dat de
voortgangsrapportage apart aan de Kamer wordt voorgelegd en dat wij
hierover vervolgens apart kunnen spreken.
Minister Hirsch Ballin: Ik heb de argumenten gegeven. Ik kan mevrouw
Karabulut de diverse stukken over het project Veiligheid Begint Bij Voorkomen overhandigen, maar deze zijn in uitstekende handen bij haar fractiegenoot, de heer De Wit. Ik zou ook de andere onderdelen van de voortgangsrapportage, en de Kamer beslist over het wel of niet apart bespreken van dit onderdeel, of beter gezegd de projectrapportage Veiligheid
Begint Bij Voorkomen, aan mevrouw Karabulut willen aanbevelen. Er
bestaat een hoop samenhang tussen de verschillende onderdelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

22

Mevrouw Arib (PvdA): Voorzitter. Ik begrijp niet dat de minister principiële
bezwaren heeft tegen een aparte rapportage. Als het niets uitmaakt, wat is
dan het probleem? De Kamer beslist hierover. Ook bij het project Veiligheid Begint Bij Voorkomen kan hier aandacht aan besteed worden
vanwege de samenhang.
Ik mis een antwoord op mijn vraag in verband met een motie over registratie van het aantal vrouwen dat jaarlijks overlijdt als gevolg van
geweld. Deze motie heb ik niet in stemming gebracht, omdat de minister
een toezegging had gedaan.
Minister Hirsch Ballin: De motie van mevrouw Arib is ingediend, maar
niet in stemming gebracht. Het registreren van het aantal vrouwen dat
jaarlijks overlijdt als gevolg van huiselijk of eergerelateerd geweld,
brengen wij in beeld in de rapportages waarover ik eerder heb gesproken.
Dat betreft dus de LEC-rapportage in combinatie met de cijfers uit het
vervolgonderzoek dat hierop aansluit. Dit vervolgonderzoek wordt door
dezelfde onderzoekers verricht. Ik verwacht dat dat een beter inzicht zal
opleveren en wij zullen dat in de volgende voortgangsrapportage, onafhankelijk van hoe deze wordt aangeleverd, volledig vermelden.
Staatssecretaris Bussemaker: Voorzitter. Mevrouw Arib heeft een vraag
gesteld over de opvang van 50% vrouwen en meisjes die teruggaan naar
familie. Zij vraagt of deze veilig zijn. Ja, die zijn veilig. Het is van het allergrootste belang, ook als men ervoor kiest om naar de familie terug te
gaan, dat de nazorg goed geregeld is en dat de veiligheid gegarandeerd
is. Deze meisjes worden altijd gebeld met speciale telefoons en codes,
zodat de familie dit niet herkent. Hierbij vermeld ik dat de hulpverleners
vaak niet willen dat de meisjes teruggaan naar de familie. Er is terecht
opgemerkt dat deze meisjes niet zielig of gedragsgestoord zijn. Deze
meisjes zijn heel gezond en normaal en zelfbewust en willen soms weer
hun eigen leven leiden. De garantie moet er zijn dat, indien het niet goed
gaat, zij weer onmiddellijk kunnen worden opgevangen. Uit gesprekken
die ik heb gevoerd, kan ik niet anders concluderen dan dat het zeer goed
geregeld is.
Mevrouw Van Toorenburg vroeg of de slachtoffers veilig zijn in de reguliere opvang en in de pilots. Zoals ik al zei, het gaat met name bij
eergerelateerd geweld om beveiligde opvang en die is anders dan de
reguliere en maatschappelijke opvang.
De heer Kamp vroeg nog naar een schatting van het percentage vrouwen
en mannen. Ik ben het met de heer Kamp eens dat het meer vrouwen treft
dan mannen. Ik ben er niet op uit om tot een soort fiftyfifty verdeling te
komen in de opvang. Ik wil dat er opvang is die aansluit bij de behoefte in
samenhang met de problemen. Wij zien nu dat er wel opvang is voor
vrouwen, maar niet voor mannen. Daar moeten wij van leren. De pilots
zullen uitwijzen hoe de verdeling tussen mannen en vrouwen is.
Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. Ik wil u nog even iets melden dat leidt
tot geruststelling van de leden over de voortgangsrapportage. Zojuist is in
de ministerraad de projectrapportage van het project Veiligheid Begint Bij
Voorkomen gepasseerd. Hierin is een summiere paragraaf gewijd aan
eergerelateerd geweld. Ik heb geluisterd naar de manier waarop de Kamer
dit wil bespreken. Ik stel daarom voor om in mei de eerstvolgende voortgangsrapportage over het project Eergerelateerd geweld te geven en in de
volgende projectrapportages over het project Veiligheid Begint Bij Voorkomen de lijn te volgen van een samenvatting van de hoofdlijnen, zodat
de samenhang van het project verzekerd is. De Kamer kan dan aan de
hand van het afzonderlijke stuk spreken over het eergerelateerd geweld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

23

De voorzitter: Wij maken uit hoe wij dat gaan doen. Wij zijn aan het eind
gekomen van dit overleg. Ik dank de bewindslieden en collega’s voor de
inbreng.
De voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,
De Pater-van der Meer
Adjunct-griffier van de vaste commissie voor Justitie,
Beuker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 388, nr. 33

24