De RES als versneller van de energietransitie
De energietransitie vraagt om een snelle omschakeling van fossiele energie naar
hernieuwbare bronnen zoals zon en wind. De opgave is dermate groot, dat van een
keuze tussen verschillende hernieuwbare technieken geen sprake kan zijn. Alle zullen,
ook nog eens tegelijkertijd, ontwikkeld en ingezet moeten worden om aan de
klimaatverplichtingen te voldoen. De Regionale Energie Strategie is in het leven
geroepen om lokaal en regionaal de beste afwegingen te kunnen maken voor de
hernieuwbare energiemix. Een goed idee op papier, maar werkt dit ook in de praktijk?
In dit position paper geeft Milieudefensie een visie op de RES.
PlanMER
De RES heeft geen juridische status en geeft niet meer dan een overzicht van
mogelijkheden voor energieopwekking uit zon en wind. Het uitvoeren van een Milieu
Effect Rapportage blijkt zo veel mogelijk te worden uitgesteld tot het moment dat
concrete locaties zijn uitgekozen en een vergunning wordt aangevraagd. Dit is ook het
moment dat belanghebbenden nog bezwaar kunnen aantekenen. Toch wordt de RES
door veel mensen gezien als een vaststaand plan waar geen invloed meer op uit te
oefenen is. Dat werkt weerstand tegen hernieuwbare energie in de hand. De
commissie MER heeft niet voor niets aangeraden om bij het opstellen van de RES een
PlanMER te laten maken. Milieudefensie onderstreept het belang van een PlanMER
voor de RES. Hoe eerder effecten op de directe omgeving van hernieuwbare energie
opwek in kaart zijn gebracht, hoe beter er met belanghebbenden kan worden gezocht
naar locaties met minimale overlast voor mens en natuur.
Duidelijkheid over doelstellingen
Het Rijk heeft de ambitie om in 2030 35Twh hernieuwbare opwek op land te realiseren.
De RES regio’s hebben geen aparte doelstelling gekregen, maar kregen de opdracht
om mogelijkheden in kaart te brengen. Op het eerste gezicht was dit succesvol: de 30
RES regio’s kwamen gezamenlijk met 50 Twh aan mogelijke hernieuwbare projecten.
Echter, dit zijn slechts mogelijkheden. In de praktijk zal een deel van deze opties niet
omgezet (kunnen) worden naar concrete projecten. En van die concrete projecten zal
een deel toch geen vergunning krijgen of niet tot uitvoering komen. Het is de vraag of
35 Twh wel gehaald wordt met de mogelijkheden die nu in kaart zijn gebracht.
Waar wellicht onvoldoende rekening mee is gehouden, is het negatieve effect dat deze
50 Twh aan mogelijkheden heeft op lokaal draagvlak. De bevolking is niet goed op de
hoogte van de status van de RES en concludeert al snel dat het met de plannen in hun
eigen leefomgeving wel een tandje minder kan, omdat er immers ‘teveel’
hernieuwbare energie plannen zijn ingediend. Zij komt met deze wens tegenover het
lokale bestuur te staan, dat zich wel realiseert dat het niet opportuun is om in dit

stadium de ambities al af te zwakken. Omdat er geen duidelijke doelstellingen zijn
vanuit het Rijk per RES regio, hebben lokale overheden maar weinig weerwoord tegen
lokale weerstand. Herverdeling tussen RES regio’s ligt niet in de lijn der verwachting,
het ontbreekt aan lokaal draagvlak om ambities nog verder te verhogen ten faveure
van andere regio’s. Er ontstaat het risico, met andere woorden, op een race to the
bottom.
Binnen het RES proces gaat de planvorming niet over óf hernieuwbare energie er moet
komen, maar wáár. Duidelijkheid over de doelstellingen en het proces om die
doelstellingen te behalen is een belangrijke steun in de rug voor lokaal bestuur dat
met weerstand uit de bevolking te maken heeft. Milieudefensie roept de landelijke
overheid op om ondubbelzinnig te communiceren waar de ambities liggen, wat de
lokale verantwoordelijkheden zijn en welke stappen het Rijk neemt als vanuit de RESen niet de gewenste 35Twh gerealiseerd worden.
Locatie is alles
De RES zou moeten helpen met het bepalen van geschikte locaties voor zon en
windenergie. In de praktijk zien we echter dat plekken waar niemand bezwaar maakt
tegen de komst van een nieuwe speler in de ruimtelijke ordening, niet bestaan. Ook bij
wind op zee, vaak aangevoerd als het alternatief voor hernieuwbare opwek op land,
spelen bezwaren bij bijvoorbeeld de visserij, de scheepvaart en de
natuurbescherming.
Op land komen de bezwaren letterlijk dichter bij huis en klinken daarom luider en
vanuit meer verschillende richtingen. Eigenlijk is er alleen draagvlak op plekken waar
wind en zon al een belangrijke rol speelt. De mogelijke komst van opwek van
hernieuwbare energie stuit al snel op NIMBY gevoelens (not in my backyard). Men kan
de gevolgen van een windmolen of zonnepark in de eigen omgeving niet overzien,
waardoor weerstand ontstaat. Een bekende en ook begrijpelijke reactie, die serieuze
aandacht verdient.
Locatiekeuze is niet alleen de aanleiding voor confict, het is ook de sleutel naar
draagvlak. Omwonenden en inwoners van een gemeente of regio verdienen een
belangrijke stem in de besluitvorming over locatiekeuze. Maar hoe besluit je over een
locatie met duizenden mensen? In ieder geval met een glashelder proces, dat vooraf
goed wordt gecommuniceerd. De praktijk leert het volgende:
Beslissingsbevoegdheden

De RES regio’s hebben onderling de opgave voor hernieuwbare energie voortvarend
opgepakt, maar de burger is onvoldoende meegenomen in de kaders van zijn of haar
rol in het proces. Er bestaat in Nederland veel verwarring over de hoeveelheid
hernieuwbare opwek die nodig is om de klimaatdoelen te halen en gevaarlijke
klimaatverandering te stoppen. Zolang de indruk wordt gewekt dat de opgave voor
hernieuwbare opwek op land facultatief is, zal de weerstand tegen concrete projecten
in de eigen omgeving gevoed worden.
Besluitvormingsproces

Als het onduidelijk is wanneer een besluit wordt genomen en onder welke
voorwaarden een besluit tot stand kan komen, is de natuurlijke reactie om af te

remmen om het motto “bij twijfel niet doen”. Het is daarom van belang dat voor het
hele proces van planvorming tot locatiebesluit voor alle betrokkenen duidelijk is welke
stappen worden gezet en welk moment invloed kan worden uitgeoefend.
Betrokkenheid

Transparantie is meer dan het opbouwen van goede documentatie en communicatie is
meer dan het geven of vragen van informatie. Er is weinig dat weerstand zo voedt als
het gevoel dat je voor spek en bonen meedoet. Veel protestgroepen tegen
bijvoorbeeld windmolens geven aan dat ‘het besluit toch al genomen is’ en
belanghebbenden geen daadwerkelijke invloed meer kunnen uitoefenen. Draagvlak
word niet gecreëerd, het ontstaat als gevolg van een oprecht gesprek. Mensen willen
niet alleen dat hun inbreng gehoord wordt, maar ook dat er wat mee gedaan wordt.
Een goede motivatie waarom inbreng wel of niet tot aanpassingen in de plannen heeft
geleid, is dan ook cruciaal.
Position Paper Milieudefensie Ronde Tafel RES 27 januari 2021