Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 157

Implementatie van richtlijn nr. 2013/48/EU van
het Europees parlement en de Raad van
22 oktober 2013 betreffende het recht op
toegang tot een advocaat in strafprocedures en
in procedures ter uitvoering van een Europees
aanhoudingsbevel en het recht om een derde op
de hoogte te laten brengen vanaf de
vrijheidsbeneming en om met derden en
consulaire autoriteiten te communiceren tijdens
de vrijheidsbeneming (PbEU L294)

Nr. 3 TWEEDE HERDRUK1

MEMORIE VAN TOELICHTING
Inhoudsopgave
ALGEMEEN DEEL
Inleiding (1)
Algemeen (1.1)
Voorgeschiedenis (1.2)
Consultatie (1.3)
Opbouw memorie van toelichting (1.4)
Terminologie (1.5)

3
3
3
5
6
8
8

Onderwerp en toepassingsgebied van de richtlijn (2)
Getuigen die verdachten worden (2.1)
Lichte strafbare feiten (2.2)
Verhouding tot de bestuurlijke boete (2.3)

9
9
9
12

Het recht op toegang tot een raadsman in strafprocedures (3)
Inleiding (3.1)
Het geldende recht (3.2)
Inleiding (3.2.1)
Rechtspraak (3.2.2)
Beleid (3.2.3)
Conclusie (3.2.4)
Omvang inspanningsplicht (3.3)
Aangehouden verdachten (3.3.1)
Niet-aangehouden verdachten (3.3.2)
Het recht op communicatie met de raadsman (3.4)
Het recht op bijstand van een raadsman voorafgaand aan en
tijdens verhoren van de verdachte (3.5)
Inleiding (3.5.1)
Bijstand tijdens verhoren van de verdachte door een rechter en in
het kader van de vrijheidsbeneming (3.5.2)

12
12
13
13
15
16
18
18
18
20
20

1

kst-34157-3-n2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

blz.

22
22
23

I.v.m. het afdrukken van de nota van toelichting in Bijlage II.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

1

Bijstand voorafgaand aan verhoren van de aangehouden
verdachte door opsporingsambtenaren («consultatiebijstand») (3.5.3)
Bijstand tijdens verhoren van de verdachte door opsporingsambtenaren («verhoorbijstand») (3.5.4)
Toekomstige ontwikkeling: Consultatiebijstand en verhoorbijstand
per videoconferentie (3.5.5)
Het recht op rechtsbijstand bij bepaalde onderzoekshandelingen (3.6)
Inleiding (3.6.1)
De eerste onderzoekshandeling: de meervoudige confrontatie (3.6.2)
De tweede onderzoekshandeling: de confrontatie (3.6.3)
De derde onderzoekshandeling: de reconstructie van de plaats
delict (3.6.4)
Tijdelijke afwijkbevoegdheid van het recht op toegang tot een
raadsman; algemene voorwaarden daarvoor (3.7)
Relevante bepalingen van de richtlijn (3.7.1)
De geldende Nederlandse wet- en regelgeving en de voorgestelde
implementatie (3.7.2)
Afstand van recht (3.8)
De inhoud van de richtlijn (3.8.1)
De voorgestelde implementatie (3.8.2)
Kwetsbare verdachten, in het bijzonder jeugdigen (3.9)
Rechtsgevolgen vormverzuimen (3.10)
Samenvatting van de voorgestelde wijzigingen (3.11)

24
27
31
32
32
32
33
34
35
35
37
38
38
39
40
43
44

Vertrouwelijkheid communicatie tussen verdachte en raadsman (4)
45
Het recht derden op de hoogte te laten stellen van de vrijheidsbeneming en het recht met derden te communiceren (5)
Inleiding (5.1)
Het recht om een derde op de hoogte te stellen van de vrijheidsbeneming (5.2)
Recht van verdachten wier vrijheid is benomen om te communiceren met een derde (5.3)
Recht van verdachten wier vrijheid is benomen op contact met de
consulaire autoriteiten (5.4)

47
47
47
49
50

Het recht op toegang raadsman in overleveringsprocedures (6)
De inhoud van de richtlijn (6.1)
Het geldende recht en de voorgestelde implementatie (6.2)
Bijstand van een raadsman in overleveringsprocedures in
Nederland (als Nederland optreedt als uitvoerende lidstaat) (6.2.1)
Bijstand van een raadsman in de uitvaardigende lidstaat (6.2.2)

51
51
52

Overige bepalingen uit de richtlijn (7)

56

Overgangsrecht (8)

57

Financiële gevolgen en uitvoeringsconsequenties (9)
Financiële gevolgen (9.1)
Uitvoeringsconsequenties (9.2)

57
57
60

ARTIKELSGEWIJS DEEL

62

Bijlage I: transponeringstabel

76

Bijlage II: ontwerpbesluit inrichting en orde politieverhoor

79

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

2

52
54

ALGEMEEN DEEL
Inleiding (1)
Algemeen (1.1)
Dit wetsvoorstel strekt tot implementatie van richtlijn nr. 2013/48/EU van
het Europees parlement en de Raad van 22 oktober 2013 betreffende het
recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter
uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een
derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om
met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de
vrijheidsbeneming (PbEU L294) (hierna: de richtlijn). Op grond van
artikel 15 van de richtlijn rust op lidstaten de verplichting om de richtlijn
uiterlijk op 27 november 2016 in nationale regelgeving om te zetten. In
bijlage I bij deze memorie van toelichting is een transponeringstabel
opgenomen waarin de voorgestelde implementatie van de onderscheiden
artikelen uit de richtlijn schematisch is weergegeven.
De richtlijn bevat minimumregels met betrekking tot het recht op toegang
tot een raadsman in strafprocedures (artikel 3), de vertrouwelijkheid van
de communicatie tussen de verdachte en zijn raadsman (artikel 4), het
recht van verdachten om een derde te informeren over de vrijheidsbeneming (artikelen 5 en 7), het recht van verdachten die van hun vrijheid
zijn beroofd, om te communiceren met een derde (artikelen 6 en 7) en het
recht op toegang tot een raadsman in overleveringsprocedures
(artikel 10). Daarnaast bevat de richtlijn bepalingen met betrekking tot het
onderwerp en toepassingsgebied van de richtlijn (artikelen 1 en 2),
algemene voorwaarden voor het tijdelijk afwijken van bepaalde rechten
uit de richtlijn (artikel 8), afstand van recht (artikel 9), rechtsbijstand
(artikel 11), rechtsmiddelen (artikel 12) en kwetsbare personen (artikel 13).
Ten slotte bevat de richtlijn de in dit verband gebruikelijke bepalingen
betreffende non-regressie (artikel 14), omzetting (artikel 15), verslaglegging (artikel 16) en inwerkingtreding (artikel 17).
De richtlijn maakt onderdeel uit van een pakket aan maatregelen die
beogen een gelijkwaardig niveau van rechtsbescherming van verdachten
in de lidstaten van de Europese Unie te bevorderen. Nadere uitwerking
van de fundamentele rechten van verdachten, die met name hun
oorsprong vinden in het Europees verdrag tot bescherming van de
rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (hierna: EVRM),
beoogt bij te dragen aan een efficiënte strafrechtelijke samenwerking
binnen de Europese Unie. Deze maatregelen zijn aangekondigd in de in
2009 bij resolutie van de Raad vastgestelde routekaart ter versterking van
de procedurele rechten van verdachten en beklaagden in strafprocedures
(PbEU 4 december 2009, C 295), die later onderdeel is gaan uitmaken van
het Stockholm-programma (PbEU 4 mei 2010, C 115). De voorliggende
richtlijn is het derde instrument dat ter uitwerking van de routekaart tot
stand is gekomen. Het eerste instrument dat tot stand kwam, is Richtlijn
2010/64/EU van het Europees parlement en de Raad van 20 oktober 2010
betreffende het recht op vertolking en vertaling in strafprocedures
(PbEU L280) (maatregel A van de routekaart). Die richtlijn is geïmplementeerd in de Wet van 28 februari 2013 tot implementatie van richtlijn
2010/64/EU van het Europees parlement en de Raad van 20 oktober 2010
betreffende het recht op vertolking en vertaling in strafprocedures
(PbEU L280) (Stb. 2013, 85) die op 1 oktober 2013 in werking is getreden.
Het tweede instrument is Richtlijn 2012/13/EU van het Europees parlement
en de Raad van 22 mei 2012 betreffende het recht op informatie in
strafprocedures (PbEU L142) (maatregel B van de routekaart). Deze
richtlijn is – bij Wet van 5 november 2014, Stb. 433 – per 1 januari 2015 in
het Wetboek van Strafvordering geïmplementeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

3

In de richtlijn die met het voorliggende wetsvoorstel wordt geïmplementeerd, is van maatregel C van de routekaart (juridisch advies en rechtsbijstand) alleen het recht op toegang tot een raadsman opgenomen.
Gesubsidieerde rechtsbijstand is erbuiten gelaten. De Europese
Commissie heeft daarover in november 2013 een separaat voorstel
gedaan, te weten het voorstel voor een Richtlijn betreffende voorlopige
rechtsbijstand voor verdachten en beklaagden wie de vrijheid is benomen
en rechtsbijstand in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel (COM(2013)824). Wel is het deel van maatregel C over toegang
tot een raadsman in de richtlijn gecombineerd met maatregel D uit de
routekaart (communicatie met familie, werkgever en consulaire autoriteiten). Voorts heeft de Commissie in november 2013 eveneens een
voorstel gedaan over bijzondere waarborgen voor kwetsbare verdachten
(maatregel E uit de routekaart), te weten het voorstel voor een Richtlijn
betreffende procedurele waarborgen voor kinderen die verdachte of
beklaagde zijn in een strafprocedure (COM(2013)822). De onderhandelingen over het laatstgenoemde voorstel zijn gaande. Hetzelfde geldt voor
de onderhandelingen over het voorstel inzake voorlopige rechtsbijstand.
De Nederlandse wet- en regelgeving voldoet voor een belangrijk deel aan
de richtlijn. Het Nederlandse recht kent vanzelfsprekend al het recht op
bijstand van een raadsman in zowel strafprocedures als overleveringsprocedures. Ter implementatie van de richtlijn wordt dit recht op een aantal
punten uitgewerkt en aangevuld. Het belangrijkste punt waarop de
Nederlandse wet- en regelgeving nog niet aan de richtlijn voldoet, betreft
het in de richtlijn opgenomen algemene recht van verdachten om zich
tijdens het politieverhoor door een raadsman te laten bijstaan. In dit
wetsvoorstel wordt dit recht wettelijk vastgelegd. De op dit punt ter
uitvoering van de richtlijn voorgestelde regeling wordt in paragraaf 3
uitgebreid toegelicht. Daarnaast zijn nog enkele aanvullingen nodig wat
betreft het recht op toegang tot een raadsman bij bepaalde onderzoekshandelingen en het recht derden te informeren over de vrijheidsbeneming
en het recht op toegang tot een raadsman in overleveringsprocedures.
Een deel van deze wijzigingen wordt in dit wetsvoorstel (op het niveau
van de wet) doorgevoerd, een ander deel in lagere regelgeving. Dit zal
nader worden toegelicht in de paragrafen van deze memorie van
toelichting waarin het desbetreffende onderdeel van de richtlijn aan de
orde is, en volgt ook uit de transponeringstabel.
De bepalingen uit de richtlijn, in het bijzonder die betreffende het recht op
toegang tot een raadsman in strafprocedures, vinden voor een belangrijk
deel hun oorsprong in met name artikel 6 EVRM waarin het recht op een
eerlijk proces is neergelegd. In diverse overwegingen in de preambule van
de richtlijn wordt het verband met het EVRM benadrukt. In overweging 53
is in het algemeen bepaald dat de lidstaten ervoor dienen te zorgen dat de
bepalingen van deze richtlijn die met door het EVRM gewaarborgde
rechten overeenkomen, worden toegepast in overeenstemming met de
bepalingen van het EVRM, zoals deze zijn uitgelegd in de rechtspraak van
het Europees Hof voor de rechten van de mens (EHRM).
Op diverse plaatsen in deze memorie van toelichting zal op het verband
met het EVRM worden ingegaan. Het belangrijke Salduz-arrest van de
Grote Kamer van het EHRM, waarin is opgenomen dat uit artikel 6 EVRM
voortvloeit dat de aangehouden verdachte recht heeft op toegang tot een
raadsman vanaf het eerste verhoor door de politie, zal in paragraaf 3.2
uitgebreid worden besproken. De rechtspraak van het EHRM is wat betreft
het recht op toegang tot een raadsman in strafprocedures ook van belang
voor de voorwaarden waaronder afstand van dat recht kan worden
gedaan, voor de uitoefening van dat recht door kwetsbare verdachten en
voor de rechtsgevolgen van het niet naleven van de verplichting dit recht
te waarborgen. Ook hierop wordt in paragraaf 3 ingegaan.
Het recht op toegang tot een raadsman in overleveringsprocedures vloeit
evenwel niet uit het EVRM voort. Uit de rechtspraak van het EHRM volgt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

4

namelijk dat procedures tot uitlevering of overlevering niet vallen onder
de reikwijdte van artikel 6 EVRM (EHRM 16 april 2002, Peñafiel Sagado
tegen Spanje, nr. 65964/01). Omdat de richtlijn is opgesteld in het licht van
het bevorderen van de strafrechtelijke samenwerking tussen de lidstaten
van de Europese Unie, zijn ook bepalingen opgenomen over het recht op
toegang tot een raadsman van personen die zijn aangehouden op basis
van een Europees aanhoudingsbevel.
Vergelijkbare overwegingen voor opneming in de richtlijn gelden voor het
recht van verdachten om een derde te informeren over de vrijheidsbeneming en het recht van verdachten die van hun vrijheid zijn beroofd, om
te communiceren met een derde, welke rechten evenmin rechtstreeks op
het EVRM zijn terug te voeren.
Voorgeschiedenis (1.2)
Nadat bij verschillende gelegenheden aan de Tweede Kamer was
toegezegd om in verband met de in paragraaf 3.2 te bespreken Salduzjurisprudentie in wetgeving te voorzien, is in maart 2011 een conceptwetsvoorstel raadsman en politieverhoor in consultatie gegeven. Dat was op
een moment waarop het voorstel van de Europese Commissie voor de
richtlijn nog niet was gepubliceerd (dat gebeurde later, in juni 2011). Het
conceptwetsvoorstel liep aanvankelijk ver voor op (het verwachte moment
van vaststelling van) de richtlijn. Daardoor was er op dat moment geen
noodzaak om er rekening mee te houden dat dat voorstel op een later
moment zou moeten worden aangemerkt als een wetsvoorstel tot
implementatie van de richtlijn. Het conceptwetsvoorstel dat overigens
meer onderwerpen omvatte dan alleen het recht op bijstand van een
raadsman (zie hierna), diende mede als (eerste) onderhandelingsinzet van
Nederland bij het begin van de onderhandelingen over de richtlijn. De
gedachte was dat de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel
nagenoeg zou kunnen zijn afgerond op het moment waarop overeenstemming over de richtlijn in zicht zou komen. Voor zover nodig zou
daarna kunnen worden volstaan met een separaat technisch implementatiewetsvoorstel.
In deze uitgangssituatie van destijds is verandering gekomen doordat in
de procedure van het conceptwetsvoorstel vertraging is opgelopen en
doordat over de richtlijn medio 2013 overeenstemming werd bereikt. In
oktober 2013 werd de richtlijn vastgesteld. Daarmee is een nieuwe situatie
ontstaan die voor de procedure met betrekking tot het conceptwetsvoorstel niet zonder gevolgen kon blijven. Aanwijzing 331 van de
Aanwijzingen voor de regelgeving schrijft namelijk voor dat in een
wetsvoorstel tot implementatie van een richtlijn geen andere regels
worden opgenomen dan voor de implementatie noodzakelijk zijn. In een
implementatiewetsvoorstel kunnen dus geen wijzigingen worden
opgenomen die kunnen worden aangemerkt als extra nationaal beleid.
In het conceptwetsvoorstel werden de bepalingen betreffende het recht
op bijstand van een raadsman voorafgaand aan en bij het politieverhoor
– hierna aangeduid als consultatiebijstand respectievelijk verhoorbijstand – ingebed in een samenhangend voorstel tot aanvulling van
bepalingen over de verdachte, de raadsman en enkele dwangmiddelen.
Mede omdat het recht op consultatiebijstand en verhoorbijstand vergt dat
de aangehouden verdachte op een eerder moment dan volgens de
geldende wettelijke regeling thans het geval is, van rechtsbijstand wordt
voorzien, werden in het conceptwetsvoorstel ook voorstellen gedaan om
de bepalingen over de raadsman in Titel II en Titel III van het Eerste Boek
van het Wetboek van Strafvordering te herzien. Ook werden daarin
voorstellen gedaan tot aanvulling van de bepalingen over de weergave
van het verhoor en over de dwangmiddelen aanhouding, ophouden voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

5

onderzoek en inverzekeringstelling. Deze voorstellen kunnen echter niet
worden aangemerkt als noodzakelijk voor de implementatie van de
richtlijn. Zij konden om deze reden geen deel uitmaken van het voorliggende wetsvoorstel. Daarom zijn deze voorstellen ondergebracht in een
separaat wetsvoorstel (getiteld: wetsvoorstel tot wijziging van het
Wetboek van Strafvordering en enige andere wetten in verband met
aanvulling van bepalingen over de verdachte, de raadsman en enkele
dwangmiddelen) dat gelijktijdig met het voorliggende wetsvoorstel verder
in procedure wordt gebracht. Een gelijktijdige behandeling van beide
wetsvoorstellen is wenselijk, omdat het aanvullende wetsvoorstel een
aanvulling van bepalingen in de eerste fase van het voorbereidend
onderzoek bevat, waarin het recht op consultatiebijstand en verhoorbijstand als vormgegeven in het voorliggende wetsvoorstel, kan worden
ingebed.
Het voormalige conceptwetsvoorstel bevatte ook bepalingen over de
mededeling aan de verdachte van zijn rechten. Deze bepalingen zijn ter
implementatie van de Richtlijn betreffende het recht op informatie in
strafprocedures reeds in artikel 27c Sv verdisconteerd.
In deze memorie zal het conceptwetsvoorstel raadsman en politieverhoor
worden aangeduid als het «voormalige conceptwetsvoorstel». Het
wetsvoorstel tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering en enige
andere wetten in verband met aanvulling van bepalingen over de
verdachte, de raadsman en enkele dwangmiddelen zal worden aangeduid
als het «aanvullende wetsvoorstel».
Overigens is het voorliggende wetsvoorstel in zoverre meeromvattend
dan het voormalige conceptwetsvoorstel, dat ter uitvoering van de
richtlijn ook enkele bepalingen zijn opgenomen die in dat conceptwetsvoorstel niet waren voorzien, te weten bepalingen over het recht om
derden van de vrijheidsbeneming op de hoogte te stellen en het recht op
bijstand van een raadsman in overleveringsprocedures.
Het voorliggende wetsvoorstel is, omdat het implementatie van een
Europese richtlijn betreft, zo vormgegeven dat het in theorie ook zonder
het aanvullende wetsvoorstel in werking kan treden. Gelijktijdige
inwerkingtreding met de onderdelen van het aanvullende wetsvoorstel
waarmee het voorliggende wetsvoorstel nauw samenhangt, is echter om
de hierboven aangegeven reden gewenst.
Consultatie (1.3)
Het voormalige conceptwetsvoorstel is destijds, in 2011, voor advies
toegezonden aan een ruime kring van organen en instanties uit de praktijk
van de strafrechtspleging. Het betrof de Nederlandse Vereniging voor
Rechtspraak (NVvR), de Raad voor de rechtspraak (Rvdr), het College van
procureurs-generaal (OM), de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA),
de (toenmalige) Raad van Korpschefs (politie), het bestuur van de raad
voor rechtsbijstand (raad voor rechtsbijstand), de Raad voor de Kinderbescherming, de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
(RSJ) en Halt Nederland. Andere instanties hebben op eigen initiatief
advies uitgebracht, zoals Defence for Children International.
Mede omdat het wetsvoorstel ten opzichte van het voormalige conceptwetsvoorstel enkele nieuwe elementen bevat, is het opnieuw, in februari
2014, in consultatie gegeven bij dezelfde organen en organisaties die
eerder over het voormalige conceptwetsvoorstel om advies zijn gevraagd.
Zij zijn aldus in de gelegenheid gesteld om aanvullende opmerkingen te
maken. Van de geboden gelegenheid is gebruik gemaakt door NVvR, Rvdr,
OM, NOvA, de Korpschef van de politie (verder: de politie), de raad voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

6

rechtsbijstand en de RSJ2. Wanneer in deze memorie aan adviezen wordt
gerefereerd, zijn daarmee de adviezen bedoeld die over het voorliggende
wetsvoorstel (aanvullend) zijn uitgebracht. Wanneer aan de eerdere
adviezen over het voormalige conceptwetsvoorstel wordt gerefereerd,
wordt dit daarbij uitdrukkelijk vermeld.
In de adviezen wordt het wetsvoorstel in hoofdlijnen gesteund en worden
vele waardevolle opmerkingen gemaakt, met name over de in het
wetsvoorstel opgenomen regeling van consultatiebijstand en verhoorbijstand.
De NVvR en Rvdr volstaan, in aanvulling op hun eerdere adviezen, met
enkele opmerkingen. De Rvdr merkt daarbij op dat dit wetsvoorstel er in
het algemeen weldoordacht uitziet en de indruk maakt dat de richtlijn
daarin op zorgvuldige wijze zijn neerslag heeft gekregen.
Het OM merkt op dat het recht van de verdachte om bij het politieverhoor
te worden bijgestaan door een raadsman, met het voorliggende
wetsvoorstel een realiteit wordt. Het OM geeft aan deze ontwikkeling ten
principale te ondersteunen, en is van oordeel dat een verbetering van de
rechtsbijstand bijdraagt aan de kwaliteit van het strafproces. Het OM
constateert met instemming dat het wetsvoorstel in belangrijke mate
voortbouwt op de Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor, en is tevreden
met het feit dat veel van de in zijn eerdere advies gedane suggesties zijn
overgenomen, met name de suggestie om een wettelijke grondslag op te
nemen voor een algemene maatregel van bestuur waarin nadere regels
kunnen worden gesteld omtrent het verhoor waaraan ook de raadsman
deelneemt. Verder bevat het advies van het OM nog enkele opmerkingen.
De NOvA is er zeer over te spreken dat het recht op rechtsbijstand nu
eindelijk in het wetboek zal worden opgenomen. Bij de uitwerking plaatst
de NOvA nog wel enkele kanttekeningen. De NOvA meent dat de
aanspraak op gefinancierde rechtsbijstand in wetsvoorstel en toelichting
«sterk onderbelicht» blijft. Een goede uitvoering van de in het
wetsvoorstel voorgestelde regeling staat of valt met een deugdelijk
financieel fundament, aldus de NOvA. Aandacht verdient dat de richtlijn,
anders dan in het advies van de NOvA wordt gesteld, er niet toe verplicht
om te voorzien in regelingen van gefinancierde rechtsbijstand. De richtlijn
betreft namelijk alleen het recht op toegang tot een raadsman. Over
gefinancierde rechtsbijstand heeft de Europese Commissie separaat een
voorstel voor een richtlijn gedaan (paragraaf 1.1). Uiteraard kent het
Nederlandse recht al regelingen van gefinancierde rechtsbijstand, maar
zoals in paragraaf 3.3 nader uiteen zal worden gezet, verplicht de richtlijn
er niet toe om die regelingen uit te breiden. Niettemin is er aanleiding om
tot een bijstelling van de regeling betreffende vergoedingen voor
rechtsbijstand te komen, omdat in meer gevallen verhoorbijstand zal
worden verleend. Dit zal in paragraaf 9 aan de orde komen.
De politie geeft aan geen principieel bezwaar te hebben tegen de
aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor, onder voorwaarde dat de
daarvoor geldende regels zo duidelijk zijn, dat discussies tussen de
verhorende ambtenaar en de advocaat worden beperkt. Aan deze
voorwaarde was in de consultatieversie van dit wetsvoorstel volgens de
politie nog niet voldaan. Aan een groot aantal suggesties die de politie in
dit verband heeft gedaan, is gevolg gegeven. Verder wijst de politie erop
dat het wetsvoorstel grote gevolgen heeft voor de werkprocessen van de
politie en aanzienlijke investeringen vergt. Daarnaast vreest de politie dat
de waarde van het verhoor als bewijsmiddel zal afnemen. Ook het OM
wijst in zijn advies op de noodzaak van passende opleidingen, in het
bijzonder voor advocaten die jeugdzaken behandelen. Aan een en ander
zal aandacht worden geschonken in paragraaf 9.
De raad voor rechtsbijstand heeft begrip voor de in het wetsvoorstel
gemaakte keuzes, en meent dat deze niet alleen op inhoudelijke gronden
2

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

7

te rechtvaardigen zijn, maar ook bijdragen aan een beheersing van het
beroep dat op de capaciteit en middelen betreffende het stelsel van
gefinancierde rechtsbijstand wordt gedaan. De raad maakt voorts enkele
opmerkingen.
De Raad voor de kinderbescherming heeft bericht geen aanvullende
opmerkingen te maken ten opzichte van zijn eerdere advies. De RSJ heeft
met instemming van het wetsvoorstel kennis genomen, onder meer
omdat eerder door hem gedane aanbevelingen grotendeels zijn overgenomen. De RSJ onderschrijft de verdere versterking van de rechtspositie
van de jeugdige verdachte zoals opgenomen in dit wetsvoorstel. Verder
maakt hij een tweetal opmerkingen.
De adviezen hebben, binnen de grenzen van de richtlijn, aanleiding
gegeven tot heroverweging en bijstelling van een aantal onderdelen van
dit wetsvoorstel. Op de plaatsen waar deze onderdelen worden toegelicht,
zal aan de in de adviezen gemaakte opmerkingen aandacht worden
geschonken
Opbouw memorie van toelichting (1.4)
In het vervolg van het algemeen deel van deze memorie wordt eerst
ingegaan op het onderwerp en toepassingsgebied van de richtlijn
(paragraaf 2). Daarna komt in paragraaf 3, die de kern van deze memorie
vormt, het recht op toegang tot een raadsman in strafprocedures aan de
orde. Deze paragraaf is omvangrijk en valt in elf subparagrafen uiteen
waarin de verschillende aspecten van dit recht, alsmede de voorgestelde
wijze van implementatie, worden besproken. In paragraaf 4 staat het recht
op vertrouwelijke communicatie met de raadsman centraal. Vervolgens
komt in paragraaf 5 het recht van verdachten aan de orde om een derde te
informeren over de vrijheidsontneming en het recht van verdachten die
van hun vrijheid zijn beroofd, om te communiceren met een derde.
Paragraaf 6 behandelt het recht op toegang tot een raadsman in overleveringsprocedures. Vervolgens komen in paragraaf 7 de overige onderdelen
van de richtlijn aan de orde, voor zover deze niet reeds in de daaraan
voorafgaande paragrafen zijn besproken. In paragraaf 8 wordt kort
ingegaan op het overgangsrecht. Het algemeen deel wordt afgesloten met
de financiële paragraaf (9). Daarna volgt de artikelsgewijze toelichting.
Voorafgaand aan een en ander worden hieronder in deze inleiding eerst
nog enkele terminologische opmerkingen gemaakt.
Terminologie (1.5)
Recht op toegang tot een raadsman – rechtsbijstand
In de richtlijn wordt het recht op rechtsbijstand aangeduid als het recht op
toegang tot een advocaat («right of access to a lawyer»). De reden om in
de richtlijn over een toegangsrecht te spreken, is om dit recht te onderscheiden van het recht op gefinancierde rechtsbijstand. Gefinancierde
rechtsbijstand wordt in de richtlijn aangeduid als «rechtsbijstand» (zie
onder meer artikel 11) en valt buiten het bereik van de richtlijn. Zoals
hierboven is aangegeven, heeft de Europese Commissie over gefinancierde rechtsbijstand een separaat voorstel gedaan. In het onderstaande
worden recht op toegang tot een raadsman en recht op rechtsbijstand
door elkaar gebruikt. Met de term rechtsbijstand wordt daarbij alleen het
recht op bijstand van een raadsman zoals opgenomen in het Wetboek van
Strafvordering bedoeld, en niet (mede) het recht op gefinancierde
rechtsbijstand zoals neergelegd in de Wet op de rechtsbijstand, tenzij
uitdrukkelijk anders is aangegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

8

Advocaat – raadsman
In de Nederlandse taalversie van de richtlijn wordt gesproken over een
«advocaat» en in de Engelse taalversie over een «lawyer». Op grond van
overweging 15 van de preambule van de richtlijn wordt hieronder
verstaan een persoon die in overeenstemming met het nationale recht
gekwalificeerd en bevoegd is om aan verdachten juridisch advies te geven
en juridische bijstand te verlenen. In het Wetboek van Strafvordering
wordt de term raadsman gehanteerd. Zoals blijkt uit T&C Sv (tiende druk),
Inleidende Opmerkingen bij Titel III van Boek I, aantekening 1b, heeft het
begrip raadsman in het Wetboek van Strafvordering een functionele
betekenis die moet worden onderscheiden van het begrip advocaat, nu
met raadsman in dat wetboek de advocaat wordt aangeduid die door de
verdachte is gekozen of aan hem is toegevoegd en aan wie bepaalde
bevoegdheden toekomen, zoals de bevoegdheid tot kennisneming van de
processtukken. In zowel het wetsvoorstel als de memorie van toelichting
zal met betrekking tot strafzaken uitsluitend de term raadsman worden
gebruikt.
Verdachten en beklaagden
Ten slotte verdient aandacht dat de richtlijn rechten toekent aan
«verdachten en beklaagden» in strafprocedures. Anders dan in het recht
van sommige andere lidstaten het geval is, wordt in het Nederlandse
recht ook de verdachte tegen wie de vervolging is gericht, aangeduid als
verdachte (zie artikel 27, tweede lid, Sv). Onder het Nederlandse begrip
verdachte vallen met andere woorden ook de personen die in andere
rechtsstelsels als beklaagden worden aangeduid. Daarom kan bij de
implementatie in het Nederlandse recht worden volstaan met het
toekennen van rechten aan (het ruim opgevatte begrip) verdachten.
Onderwerp en toepassingsgebied van de richtlijn (2)
Artikel 1 van de richtlijn geeft aan wat het onderwerp van de richtlijn is,
namelijk het vastleggen van minimumregels over het recht op toegang tot
een raadsman in strafprocedures en overleveringsprocedures, het recht
om een derde te doen informeren over de vrijheidsbeneming en het recht
op communicatie met derden na vrijheidsbeneming. Deze bepaling
behoeft naar haar aard geen implementatie in nationale regelgeving.
In artikel 2 wordt het toepassingsgebied van de richtlijn beschreven.
Volgens het eerste lid is de richtlijn in strafprocedures van toepassing
vanaf het moment dat een persoon door de bevoegde autoriteiten van
een lidstaat in kennis is gesteld van het feit dat hij ervan verdacht wordt
een strafbaar feit te hebben begaan, tot de definitieve vaststelling dat de
verdachte het feit al dan niet heeft begaan. Volgens het tweede lid is de
richtlijn van toepassing op personen tegen wie een procedure ter
uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel loopt vanaf het moment
van hun aanhouding in de uitvoerende lidstaat.
Getuigen die verdachten worden (2.1)
Artikel 2, derde lid, bepaalt dat de richtlijn onder dezelfde voorwaarden als
in het eerste lid van toepassing is op niet-verdachte personen die in de
loop van het verhoor door de politie verdachte worden van een strafbaar
feit. Te denken valt aan getuigen die gedurende hun verhoor verklaren bij
het strafbaar feit betrokken zijn of zodanig verklaren dat bij de politie
verdenking ontstaat van hun betrokkenheid bij het strafbaar feit. In
overweging 21 van de preambule van de richtlijn is vermeld dat in een
dergelijke situatie het verhoor moet worden gestopt, maar dat het verhoor
kan worden voortgezet wanneer deze persoon ervan in kennis wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

9

gesteld dat hij verdacht wordt en hij alle rechten uit de richtlijn kan
uitoefenen.
In de Nederlandse praktijk wordt het verhoor van een getuige door de
politie stopgezet wanneer ten aanzien van deze persoon gedurende het
verhoor een redelijk vermoeden van schuld aan het strafbaar feit ontstaat,
dan wel wordt deze persoon op grond van artikel 29, tweede lid, Sv
medegedeeld dat hij niet tot antwoorden verplicht is alvorens het verhoor
voort te zetten. Ter uitvoering van de richtlijn is opneming van een
aanvullende bepaling nodig. Voorgesteld wordt te bepalen enerzijds dat
de opsporingsambtenaar die een persoon hoort, daarbij moet mededelen
of deze persoon als verdachte of als getuige wordt gehoord, en anderzijds
dat wanneer tegen een als getuige gehoorde persoon gedurende het
verhoor een redelijk vermoeden van schuld aan het strafbaar feit ontstaat,
de opsporingsambtenaar aan deze persoon de hem als verdachte
toekomende rechten mededeelt, waaronder het recht op bijstand van een
raadsman. Wanneer de verdachte na deze mededelingen te kennen geeft
bijstand van een raadsman te wensen, zal hij op grond van het geldende
artikel 28, tweede lid, Sv in de gelegenheid moeten worden gesteld zich
met een raadsman in verbinding te stellen alvorens het verhoor wordt
voortgezet. De voorgestelde verplichting om de verhoorde persoon zijn
rechten mede te delen, geldt alleen wanneer de opsporingsambtenaar het
verhoor wil voortzetten. Zij geldt niet wanneer het verhoor na het
ontstaan van de verdenking wordt gestopt. In dat laatste geval kan de
persoon op een later moment als verdachte worden gehoord en wordt
hem op grond van artikel 27c Sv voorafgaand daaraan mededeling van
zijn rechten gedaan.
Lichte strafbare feiten (2.2)
Op grond van artikel 2, vierde lid, is de richtlijn niet van toepassing op
buitengerechtelijke afdoening van lichte strafbare feiten waarvoor de
verdachte niet is aangehouden. In overweging 16 van de preambule van
de richtlijn is aangegeven dat het hierbij bijvoorbeeld kan gaan om
verkeersovertredingen. De richtlijn is op grond van hetzelfde artikellid
echter wel van toepassing op de procedure voor de strafrechter indien
tegen een buitengerechtelijk voor het lichte strafbare feit opgelegde
sanctie bezwaar bij een in strafzaken bevoegde rechtbank kan worden
aangetekend en betrokkene hiervan gebruik maakt. Een vergelijkbare
bepaling is opgenomen in de Richtlijn betreffende het recht op vertolking
en vertaling in strafprocedures en in de Richtlijn betreffende het recht op
informatie in strafprocedures. Voor de Nederlandse situatie moet onder
buitengerechtelijke afdoening van lichte strafbare feiten het uitvaardigen
van strafbeschikkingen voor overtredingen worden verstaan (zie Kamerstukken II, 2011/12, 33 355, nr. 3, blz. 7–8 en Kamerstukken II 2012/13,
32 317, nr. 152, blz. 3–4).
Bij de implementatie van de richtlijn zal geen gebruik worden gemaakt
van de mogelijkheid om buitengerechtelijk afgedane overtredingen in de
fase voorafgaand aan beoordeling door de rechter van het recht op
bijstand van een raadsman uit te zonderen. Dezelfde keuze is gemaakt bij
de implementatie van de Richtlijn betreffende het recht op informatie in
strafprocedures. De redenen om deze keuze ook in dit wetsvoorstel te
maken zijn de volgende. De uitzondering waarin artikel 2, vierde lid, onder
a, van de richtlijn voorziet, kan alleen worden gemaakt bij overtredingen
die buitengerechtelijk, met een strafbeschikking, worden afgedaan. In het
Nederlandse strafprocesrecht is het echter ook mogelijk om overtredingen
door de strafrechter te laten afdoen, en de verdachte daartoe te
dagvaarden. Er bestaat in het Nederlandse strafprocesrecht bij lichte
strafbare feiten met andere woorden een keuzemogelijkheid: buitengerechtelijke afdoening (strafbeschikking) of afdoening door de strafrechter
(dagvaarding). Gebruik maken van de bedoelde uitzondering zou ertoe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

10

leiden dat verdachten in de eerste fase van het voorbereidend onderzoek
geen recht hebben op toegang tot een raadsman wanneer de overtreding
daarna buitengerechtelijk wordt afgedaan, maar dat recht in die fase wel
hebben wanneer de overtreding daarna door de strafrechter wordt
afgedaan. In de eerste fase na ontdekking van het strafbaar feit is echter
niet in alle gevallen duidelijk voor welke wijze van strafrechtelijke
afdoening daarna zal worden gekozen. Daardoor zou toepasselijkheid van
het recht op bijstand van een raadsman in die eerste fase afhankelijk
worden gesteld van de pas naderhand gemaakte keuze voor de wijze van
afdoening. Deze wetssystematische bezwaren zouden kunnen zijn
ondervangen als de richtlijn het mogelijk zou hebben gemaakt om het
recht op toegang tot een raadsman bij alle overtredingen pas van
toepassing te laten zijn in de procedure voor de strafrechter die volgt
hetzij na dagvaarding hetzij na verzet van betrokkene tegen de strafbeschikking. De richtlijn maakt dit echter niet mogelijk. Ook onderdeel b van
artikel 2, vierde lid, van de richtlijn biedt geen uitkomst. Uit dat onderdeel
vloeit voort dat de uitzondering, ongeacht de wijze van strafrechtelijke
afdoening, ook geldt voor lichte strafbare feiten waarvoor geen vrijheidsbenemende sanctie kan worden opgelegd. Op het leeuwendeel van de
overtredingen is in Nederland echter, naast een geldboete, ook (kortdurende) hechtenis gesteld die overigens veelal alleen in uitzonderingsgevallen daadwerkelijk wordt opgelegd. Daardoor kan Nederland niet alle
overtredingen in de voorfase uitsluiten ongeacht de daarna te maken
keuze voor de wijze van afdoening.
Er is ook een inhoudelijk bezwaar tegen gebruikmaking van de uitzondering. Reeds in het geldende artikel 28 Sv is bepaald dat de verdachte
bevoegd is om zich door een raadsman te laten bijstaan. Die bepaling
maakt geen uitzondering mogelijk voor overtredingen in de fase die aan
berechting door de strafrechter voorafgaat. Het is onverminderd wenselijk
dat ook verdachten van overtredingen de bevoegdheid hebben om zich,
overigens in beginsel op eigen kosten, door een raadsman te laten
bijstaan. Nederland heeft zich gedurende de onderhandelingen over het
voorstel voor de richtlijn ingezet voor de mogelijkheid van uitsluiting van
lichte strafbare feiten (zie nader Kamerstukken II 2012/13, 32 317, nr. 152,
blz. 3–4). De reden daarvan was vanzelfsprekend niet om te tornen aan de
in het geldende strafprocesrecht besloten liggende mogelijkheid van
verdachten die zich in vrijheid bevinden, om zelf contact op te nemen met
een raadsman. De reden daarvan was wel, dat gedurende de onderhandelingen ook voorstellen zijn gedaan die tot gevolg zouden hebben gehad
dat deze mogelijkheid zou worden omgevormd tot een recht dat door
actieve maatregelen van de zijde van de overheid zou moet worden
gewaarborgd. Voor het geval deze voorstellen in de richtlijn zouden zijn
overgenomen, heeft Nederland er in de onderhandelingen voor gepleit
om in de richtlijn tevens een mogelijkheid op te nemen om lichte strafbare
feiten waarvoor de verdachte niet wordt aangehouden, uit te sluiten, om
zo te bereiken dat in elk geval bij die feiten in de eerste fase niet een
dergelijke inspanningsverplichting zou kunnen gaan gelden, die vooral bij
de handhaving op straat onwerkbaar zou zijn. De bedoelde voorstellen zijn
uiteindelijk echter niet in de richtlijn opgenomen. Integendeel, uit artikel 3,
vierde lid, van de richtlijn vloeit voort dat alleen wanneer een verdachte
wordt aangehouden, noodzakelijke regelingen moeten worden getroffen
om ervoor te zorgen dat hij zijn recht op rechtsbijstand daadwerkelijk kan
uitoefenen. Wanneer een verdachte niet wordt aangehouden, geldt deze
verplichting niet. Dit komt ook tot uitdrukking in overweging 27 van de
preambule van de richtlijn waarin is opgenomen dat verdachten die zich
in vrijheid bevinden, vrij zijn een raadsman te consulteren, maar dat
lidstaten niet gehouden zijn om actieve stappen te zetten om ervoor te
zorgen dat deze verdachten bijstand krijgen van een raadsman indien zij
zelf niet het nodige hebben gedaan om zichzelf van rechtsbijstand te
voorzien. Bij bijvoorbeeld staandehouding op straat heeft de verdachte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

11

weliswaar recht op rechtsbijstand, maar opsporingsambtenaren kunnen in
die situatie op grond van artikel 27c Sv volstaan met de mededeling aan
de verdachte dat deze dat recht heeft. Zij hoeven daarnaast geen
maatregelen te nemen gericht op verwezenlijking van dat recht van de
verdachte. Wanneer de verdachte van zijn recht gebruik wil maken, moet
hij die maatregelen zelf nemen. Nu de richtlijn mogelijk maakt dat bij zich
in vrijheid bevindende verdachten in de eerste fase met een dergelijke
mededeling kan worden volstaan, alsmede met het beschikbaar stellen
(op het politiebureau en/of op internet) van algemene informatie over het
verkrijgen van rechtsbijstand, is er ook praktisch gezien geen noodzaak
om van de uitzonderingsmogelijkheid van artikel 2, vierde lid, van de
richtlijn gebruik te maken. Overigens zal met het verhoor van de
verdachte die te kennen heeft gegeven dat hij een raadsman wenst,
moeten worden gewacht totdat deze aanwezig is. Veelal kan worden
volstaan met een uitnodiging van de verdachte om zich, voorzien van een
raadsman, op de verhoorlocatie te vervoegen. In de gevallen dat er twijfel
is over de identiteit van de verdachte kan aanhouding en ophouden voor
onderzoek niet worden uitgesloten.
Verhouding tot de bestuurlijke boete (2.3)
De richtlijn en daarmee dit wetsvoorstel hebben geen betrekking op
bestuurlijke boetes. Onderscheid moet worden gemaakt tussen enerzijds
de betekenis van een «criminal charge» in de zin van artikel 6, eerste lid,
EVRM, waaronder zoals blijkt uit bestendige rechtspraak van het EHRM
ook procedures tot oplegging van een bestuurlijke boete met een
bestraffend karakter vallen, en anderzijds het begrip strafprocedures
(«criminal proceedings») als bedoeld in de artikelen 1 en 2, eerste lid, van
de richtlijn. Het laatstgenoemde begrip is beperkter dan «criminal charge»
als bedoeld in artikel 6 EVRM en omvat niet mede punitieve bestuursrechtelijke boetes. Daarmee is ook de reikwijdte van de richtlijn beperkter dan
die van artikel 6 EVRM. In dit verband moet ook worden gewezen op de
rechtsgrondslag van de richtlijn neergelegd in artikel 82, tweede lid, onder
b, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU).
Daarin wordt gesproken over minimumvoorschriften betreffende de
«rechten van personen in strafvordering» (in de Engelse taalversie: «the
rights of individuals in criminal procedure») die kunnen worden vastgesteld voor zover nodig ter bevordering van de «politiële en justitiële
samenwerking in strafzaken». Deze begrippen omvatten niet procedures
tot oplegging van bestuurlijke boetes.
Artikel 2, vierde lid, van de richtlijn maakt dit niet anders. De verschillende
leden van artikel 2 van de richtlijn moeten in hun onderlinge verband
aldus worden begrepen, dat het eerste lid het toepassingsbereik beperkt
tot strafprocedures, en dat het vierde lid dat toepassingsbereik verder
inperkt door de richtlijn bij lichte strafbare feiten die – binnen strafprocedures – buitengerechtelijk worden afgedaan, alleen van toepassing te
verklaren op de procedure bij de strafrechter na verzet tegen de buitengerechtelijk opgelegde sanctie. Omdat bestuurlijke boeteprocedures op
grond van het eerste lid sowieso buiten het bereik van de richtlijn vallen,
geldt hetzelfde voor de procedure van beroep tegen een bestuurlijke
boete bij de bestuursrechter. Voor meer informatie op dit punt wordt
kortheidshalve verwezen naar het nader rapport.
Het recht op toegang tot een raadsman in strafprocedures (3)
Inleiding (3.1)
De richtlijn bevat een aantal minimumregels over het recht op toegang tot
een raadsman in strafprocedures. Lidstaten moeten ervoor zorgen dat
verdachten in strafprocedures een algemeen recht op toegang tot een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

12

raadsman toekomt, welk recht in ieder geval een aanvang neemt
voorafgaand aan het verhoor van de verdachte (artikel 3, eerste en tweede
lid). Dit recht komt toe aan zowel aangehouden verdachten als aan
verdachten die niet zijn aangehouden. Het recht omvat drie elementen
(artikel 3, derde lid). Ten eerste heeft de verdachte het recht om, ook voor
de aanvang van het verhoor, met zijn raadsman te communiceren en hem
te ontmoeten. Ten tweede mag zijn raadsman bij het verhoor aanwezig
zijn en mag deze daaraan, overeenkomstig procedures in het nationale
recht, deelnemen. Ten derde mag de raadsman een drietal in de richtlijn
genoemde onderzoekshandelingen bijwonen: meervoudige confrontaties,
confrontaties en reconstructies van de plaats van een delict. Hoewel het
recht op toegang tot een raadsman toekomt aan zowel aangehouden als
niet-aangehouden verdachten, maakt artikel 3, vierde lid, van de richtlijn
tussen beide categorieën wel een onderscheid, waarvan de betekenis
hierboven in paragraaf 2.2 al kort is aangestipt.
Van het recht op toegang tot een raadsman mag in enkele nauw
omschreven gevallen tijdelijk worden afgeweken (artikel 3, vijfde en zesde
lid, en artikel 8). De verdachte kan vrijwillig en ondubbelzinnig afstand
doen van zijn recht op toegang tot een raadsman onder de voorwaarde
dat hij op de gevolgen daarvan wordt gewezen (artikel 9). Bij de
toepassing van het recht moet rekening worden gehouden met de
behoeften van kwetsbare verdachten (artikel 13). Bij de beoordeling van
bewijs dat is verkregen als gevolg van een inbreuk op het recht op
toegang tot een raadsman, moeten de verdedigingsrechten en de
eerlijkheid van het proces worden gerespecteerd (artikel 12, tweede lid).
In deze paragraaf staat centraal op welke punten aanpassing van de
Nederlandse wet- en regelgeving ter implementatie van deze onderdelen
van de richtlijn noodzakelijk is. Zoals in paragraaf 1.1 is aangegeven, is
deze aanpassing vooral noodzakelijk wat betreft het recht op bijstand van
een raadsman voorafgaand aan en tijdens het politieverhoor.
De paragraaf is als volgt opgebouwd. Eerst wordt ingegaan op het
geldende recht (paragraaf 3.2). Daarbij komen onder meer de Salduzrechtspraak van het EHRM en van de Hoge Raad aan de orde, alsmede in
verband daarmee doorgevoerde beleidswijzigingen. Daarna wordt in
paragraaf 3.3 aandacht geschonken aan de van lidstaten gevergde
inspanningen voor een daadwerkelijke uitoefening van het recht op
toegang tot een raadsman. In paragraaf 3.4 staat het recht op communicatie met de raadsman centraal. Paragraaf 3.5 is gewijd aan het recht op
toegang tot een raadsman in verband met verhoren. Vervolgens komt in
paragraaf 3.6 het recht op toegang tot een raadsman bij bepaalde
onderzoekshandelingen aan de orde. In paragraaf 3.7 worden de gronden
besproken op grond waarvan tijdelijk van het recht op toegang tot een
raadsman mag worden afgeweken. Paragraaf 3.8 is gewijd aan de
voorwaarden waaronder afstand van dat recht mag worden gedaan.
Daarna komen kwetsbare verdachten (paragraaf 3.9) en de rechtsgevolgen
van vormverzuimen ten aanzien van het recht op toegang tot een
raadsman (paragraaf 3.10) aan bod. Afsluitend wordt in paragraaf 3.11
een samenvatting gegeven van de aanpassingen van de wetgeving die
wat betreft het recht op toegang tot een raadsman in strafprocedures ter
implementatie van de richtlijn worden voorgesteld.
Het geldende recht (3.2)
Inleiding (3.2.1)
Tot aan de Salduz-rechtspraak van het EHRM en de daaraan gegeven
uitleg door de Hoge Raad (zie paragraaf 3.2.2) bestond er in het Nederlandse recht geen recht om voorafgaand aan het politieverhoor een
raadsman te consulteren of deze bij dat verhoor aanwezig te laten zijn. Op
grond van de artikelen 28, eerste lid, en 57, tweede lid, Sv (bij voorge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

13

leiding aan de (hulp)officier van justitie voor de inverzekeringstelling) is
de verdachte bevoegd zich bij het verhoor door een raadsman te laten
bijstaan. Er bestond evenwel geen verplichting voor de overheid om
voorzieningen te treffen die het de verdachte mogelijk maken meteen na
aanhouding over rechtsbijstand te beschikken. In de praktijk kwam dit
erop neer dat alleen de verdachte die beschikte over een gekozen
raadsman die bovendien snel ter plaatse kon zijn, zich in verband met het
politieverhoor door een raadsman kon laten bijstaan. De verdachte zonder
gekozen raadsman had deze mogelijkheid niet. Op grond van rechtspraak
van de Hoge Raad behoefde de politie niet met de aanvang van het
verhoor te wachten tot de raadsman was gearriveerd; zij behoefde hem
evenmin tot het verhoor toe te laten (HR 22 november 1983, NJ 1984/805).
De wettelijke regeling hield voor 1 april 2010 in dat een piketraadsman
werd opgeroepen, nadat de verdachte in verzekering werd gesteld. Aan de
bepaling van artikel 57, tweede lid, Sv dat de verdachte zich bij
gelegenheid van de voorgeleiding aan de (hulp)officier van justitie voor
het bevel tot inverzekeringstelling kan laten bijstaan door een raadsman,
kwam in de praktijk niet veel betekenis toe. Door de politie werd pas aan
de raad voor rechtsbijstand kennis gegeven nadat de inverzekeringstelling
was bevolen. Feitelijk werd dus pas na afloop van het politieverhoor en
het bevel tot inverzekeringstelling rechtsbijstand verleend aan de
verdachte van een strafbaar feit waarvoor voorlopige hechtenis is
toegelaten. Deze praktijk kon, gelet op de Salduz-rechtspraak van het
EHRM en de daaraan gegeven uitleg door de Hoge Raad, niet in stand
blijven en is per 1 april 2010 gewijzigd met de hieronder (in
paragraaf 3.2.3) te bespreken Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor van
het College van procureurs-generaal.
Dat er voorshands nog geen algemeen geldend recht op verhoorbijstand
bestaat, betekent niet dat in de praktijk nooit een raadsman wordt
toegelaten tot het verhoor. Ook voor de inwerkingtreding van de
Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor kon de verdachte die prijs stelt
op aanwezigheid van een raadsman tijdens het verhoor het daarheen
leiden dat hij, door zich te beroepen op zijn zwijgrecht en op artikel 28,
tweede lid, Sv (luidend: Aan de verdachte wordt zo veel mogelijk de
gelegenheid verschaft zich met zijn raadsman in verbinding te stellen),
zich ook tijdens het politieverhoor daadwerkelijk met zijn raadsman kon
verstaan. De opsporingsambtenaar die wordt geconfronteerd met een
verdachte die zich op zijn zwijgrecht beroept, kan daar op vier manieren
op reageren: de verdachte alsnog tot het afleggen van een verklaring
bewegen, berusten in het uitblijven van een verklaring dan wel telefonisch
contact met een raadsman toestaan of toestaan dat de raadsman tijdens
het verhoor aanwezig is. Voor de inwerkingtreding van de Aanwijzing
rechtsbijstand politieverhoor kon alleen de verdachte die zich verzekerd
had van de diensten van een gekozen raadsman, pogen diens aanwezigheid tijdens het verhoor te bewerkstelligen. In de overige gevallen werd
een raadsman via de piketvoorziening opgeroepen na de inverzekeringstelling. In de praktijk worden voorts op ad hoc basis ook reeds raadslieden bij het politieverhoor toegelaten (bijvoorbeeld in fraudezaken). Op
basis van het post-Salduz-arrest van de Hoge Raad en de daarop
voortbouwende Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor zijn er ruimere
mogelijkheden voor de verdachte die voorafgaand aan het politieverhoor
al een onderhoud heeft gehad met zijn raadsman te bespreken of hij om
aanwezigheid van zijn raadsman zal verzoeken dan wel tijdens het
verhoor vragen om een onderbreking ten behoeve van overleg met zijn
raadsman. Tevens worden op basis daarvan raadslieden thans standaard
toegelaten bij het verhoor van jeugdige verdachten.
Hieronder wordt eerst de rechtspraak van het EHRM besproken en de
uitleg die aan deze rechtspraak is gegeven door de Hoge Raad
(paragraaf 3.2.2). Daarna komen de beleidsmaatregelen aan de orde die
op basis van deze rechtspraak zijn getroffen (paragraaf 3.2.3). Dit betreft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

14

de al genoemde Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor en het door de
raad voor rechtsbijstand gevoerde beleid. Afgesloten wordt met een
conclusie (paragraaf 3.2.4).
Rechtspraak (3.2.2)
In het arrest Salduz tegen Turkije (EHRM GK 27 november 2008, nr.
36391/02, NJ 2009/214, verder te noemen: het Salduz-arrest) oordeelde de
Grote Kamer van het EHRM dat uit het recht op een eerlijk proces als
bedoeld in artikel 6 EVRM voortvloeit dat aan de door de politie aangehouden verdachte als regel toegang tot een raadsman moet worden
verschaft vanaf het eerste verhoor door de politie, tenzij er dwingende
redenen zijn om dat recht te beperken. De verdedigingsrechten zullen
volgens het EHRM in beginsel onherstelbaar geschonden zijn wanneer
belastende verklaringen van de verdachte, die zijn afgelegd bij het
politieverhoor zonder toegang tot een raadsman, voor een veroordeling
worden gebruikt (rov. 55). Het was al bestendige rechtspraak van het
EHRM dat het recht op een eerlijk proces ook gevolgen kan hebben voor
het voorbereidend onderzoek dat aan de berechting voorafgaat (rov. 52).
In het Salduz-arrest werd duidelijk dat het recht om in beginsel toegang
tot een raadsman te hebben vanaf het eerste politieverhoor een van deze
gevolgen is. Het EHRM motiveert zijn beslissing onder meer door te
wijzen op het belang van het voorbereidend onderzoek voor de later
volgende berechting en op de kwetsbare positie waarin de verdachte zich
in het voorbereidend onderzoek bevindt, die wordt versterkt door de
toenemende complexiteit van vooral het strafrechtelijk bewijsrecht, welke
kwetsbaarheid in de meeste gevallen volgens het EHRM alleen adequaat
kan worden gecompenseerd door bijstand van een raadsman, wiens taak
het is erop toe te zien dat de verdachte zichzelf niet belast (rov. 54).
Nadien is deze rechtspraak in een ware hausse aan arresten door het
EHRM bevestigd.
De Hoge Raad leidt in een aantal arresten, te beginnen met
ECLI:NL:HR:2009:BH3079, NJ 2009/349 (verder aan te duiden als het
post-Salduz-arrest), uit de rechtspraak van het EHRM af dat een verdachte
die door de politie is aangehouden aan artikel 6 EVRM een aanspraak kan
ontlenen die inhoudt dat hem de gelegenheid wordt geboden om
voorafgaand aan het verhoor door de politie aangaande zijn betrokkenheid bij een strafbaar feit een advocaat te raadplegen (rov. 2.5). Uit de
rechtspraak van het EHRM kan volgens de Hoge Raad echter niet worden
afgeleid dat de verdachte recht heeft op aanwezigheid van een advocaat
bij het verhoor. Behalve wanneer de verdachte afstand heeft gedaan van
het recht om voorafgaand aan het verhoor door de politie een raadsman
te consulteren, of wanneer er dwingende redenen zijn om dat recht te
beperken, zal hem binnen de grenzen van het redelijke de gelegenheid
moeten worden geboden dat recht te verwezenlijken, aldus de Hoge Raad.
Een en ander geldt zowel voor aangehouden volwassen verdachten als
voor aangehouden jeugdige verdachten, waarbij aan die jeugdige
verdachten ook het recht toekomt op bijstand door een raadsman of een
andere vertrouwenspersoon tijdens het verhoor door de politie (rov. 2.6).
Wanneer aan de aangehouden verdachte niet dan wel niet binnen
redelijke grenzen de gelegenheid is geboden om voorafgaand aan het
eerste verhoor door de politie een advocaat te raadplegen, levert dat in
beginsel een vormverzuim in de zin van artikel 359a Sv op dat, behalve in
geval van afstand van recht of van dwingende redenen om het recht te
beperken, in de regel zal dienen te leiden tot uitsluiting van het bewijs van
verklaringen van de verdachte die zijn afgelegd voordat hij een advocaat
kon raadplegen (rov. 2.7.1 en 2.7.2).
In een aantal arresten heeft de Hoge Raad bevestigd dat het recht om
voorafgaand aan het verhoor door de politie een advocaat te raadplegen,
niet zonder meer geldt voor verdachten die niet zijn aangehouden (onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

15

meer ECLI:NL:HR:2010:BN7727, NJ 2010/615 en ECLI:NL:HR:2013:CA2555,
NJ 2013/346).
De betekenis van de Salduz-rechtspraak voor de Nederlandse rechtspraktijk kan moeilijk worden overschat. Op grond van het voordien
geldende recht kon de verdachte in theorie bewerkstelligen dat hem
rechtsbijstand werd verleend door zich te beroepen op zijn zwijgrecht,
totdat een raadsman voor hem aanwezig zou zijn. Niet alle verdachten die
niet wensten te verklaren, konden dit beroep in het licht van het vooruitzicht dat de vrijheidsbeneming zou voortduren, volhouden. Bovendien
behoefde de politie met het begin van het verhoor niet op de komst van
de raadsman te wachten. Door erkenning van het recht van de aangehouden verdachte om voorafgaand aan het politieverhoor een raadsman
te consulteren, is onmiskenbaar een nieuwe juridische werkelijkheid
geschapen, waarmee een einde is gekomen aan de voordien gevoerde
discussie over de vraag in hoeverre een verdachte het recht heeft voor zijn
verhoor een raadsman te spreken.
De vraag is of uit de (recente) rechtspraak van het EHRM – onder andere
EHRM 24 oktober 2013, nr. 62880/11 (Navone e.a. tegen Monaco) –
inmiddels kan worden afgeleid dat uit artikel 6 EVRM ook een algemeen
recht op verhoorbijstand voortvloeit. Uit zijn recente arrest van 1 april
2014 (ECLI:NL:HR:2014:770, NJ 2014/268) kan worden afgeleid dat dit
volgens de Hoge Raad voorshands nog niet het geval is. Hij overweegt
daartoe onder andere dat uit de door het EHRM beoordeelde gevallen niet
zonder meer algemene conclusies kunnen worden getrokken met
betrekking tot de reikwijdte van het recht op verhoorbijstand en de
consequenties die aan schending van dat recht, beoordeeld tegen de
achtergrond van de procedure in zijn geheel, moeten worden verbonden.
Ook uit de enkele totstandkoming van de richtlijn kan een dergelijk recht
volgens de Hoge Raad niet worden afgeleid; hij overweegt daartoe dat
voorafgaand aan de datum waarop de implementatietermijn afloopt, geen
rechtstreeks werkende rechten of verplichtingen aan de inhoud van de
richtlijn kunnen worden ontleend, en dat reeds uit het stellen van de
implementatietermijn blijkt dat de Europese regelgever aanvaardt dat zich
de situatie kan voordoen dat de wetgeving van een lidstaat op dit moment
nog niet voldoet aan de door de richtlijn gestelde eisen.
Tegelijk roept de Hoge Raad in het bedoelde arrest de wetgever op om de
invoering van de vereiste wettelijke regeling van verhoorbijstand «met
voortvarendheid» ter hand te nemen. Hij overweegt daarbij dat niet kan
worden uitgesloten «dat het uitblijven van een wettelijke regeling te
eniger tijd tot een andere afweging zal leiden bij de beoordeling van
toekomstige gevallen waarin vragen naar de inhoud en de reikwijdte van
het recht op verhoorbijstand aan de Hoge Raad worden voorgelegd».
Mocht de Hoge Raad reeds voor het verstrijken van de implementatietermijn, en voordat dit wetsvoorstel tot wet is verheven en in werking is
getreden, oordelen dat een algemeen recht op verhoorbijstand uit artikel 6
EVRM voortvloeit, dan zou dat recht vanaf dat moment met onmiddellijke
ingang gelden. Tussentijdse wijziging van de Aanwijzing rechtsbijstand
politieverhoor zou dan noodzakelijk zijn. Een dergelijke uitspraak zou
overigens vanzelfsprekend niets afdoen aan de noodzaak om, zoals dit
wetsvoorstel doet, ter implementatie van de richtlijn in de benodigde
aanpassingen van het Wetboek van Strafvordering te voorzien.
Beleid (3.2.3)
Het Salduz-arrest van het EHRM en het post-Salduz-arrest van de Hoge
Raad hebben geleid tot aanpassing van het beleid. Het beleid van het
College van procureurs-generaal op dit terrein is neergelegd in de
Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor (Stcrt. 2010, 4003), die hierboven
al even werd aangestipt. Deze aanwijzing beschrijft de met ingang van
1 april 2010 gevolgde werkwijze. De raad voor rechtsbijstand heeft voorts

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

16

beleid vastgesteld op basis waarvan een vergoeding aan advocaten voor
verleende consultatiebijstand en (in het geval van jeugdige verdachten)
verhoorbijstand wordt uitbetaald. Dit beleid heeft vervolgens een basis
gevonden in de artikelen 23 en 23a van het Besluit vergoedingen
rechtsbijstand 2000.
De werkwijze die in de Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor is
beschreven, houdt in hoofdlijnen het volgende in. In geval van
aanhouding stelt de politie na aankomst op het politiebureau eerst de
identiteit van de verdachte vast op de in artikel 27a Sv beschreven wijze.
De politie doet de verdachte vervolgens mededeling van zijn rechten,
waaronder het recht op rechtsbijstand. De schriftelijke informatie in de
vorm van voor iedere verdachte bestemde folders is thans in verschillende talen beschikbaar en wordt op het politiebureau uitgereikt. Als blijkt
dat de verdachte de Nederlandse taal niet verstaat of beheerst, roept de
politie zo snel mogelijk een tolk op, ook met het oog op de consultatiebijstand waar de verdachte voorafgaand aan zijn politieverhoor recht op
heeft. Het is van belang dat raadsman en verdachte zich daadwerkelijk
(eventueel via een tolk of tolkentelefoon) met elkaar kunnen verstaan. Een
tolk kan uiteraard ook nodig zijn bij het politieverhoor. Dit kan dezelfde
tolk zijn die bij het consult van verdachte met zijn raadsman aanwezig is
geweest, maar dat hoeft niet.
Als de verdachte een gekozen raadsman heeft, kan de politie volstaan met
het leggen van telefonisch contact met deze raadsman. De kosten van de
gekozen raadsman komen voor rekening van de verdachte. Indien de
raadsman te kennen geeft te zullen komen, wacht de politie maximaal
twee uur totdat deze is gearriveerd, waarna de raadsman maximaal een
half uur met de verdachte kan overleggen; daarna kan het verhoor
beginnen.
De verdachte kan zich in de gevallen die in de Aanwijzing rechtsbijstand
politieverhoor zijn benoemd, ook – kosteloos – laten bijstaan door een
aangewezen raadsman.
Daartoe is in die aanwijzing een driedeling opgenomen van soorten zaken
waarvoor een raadsman moet worden opgeroepen, naar de mate van de
ernst van het strafbaar feit waarvan betrokkene wordt verdacht. Voor de
verdachte van misdrijven waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten (Aen B-zaken) die geen raadsman heeft, stelt de politie de piketvoorziening
van de raad voor rechtsbijstand in kennis. De raadsman moet binnen twee
uur ter plaatse zijn; de politie mag het verhoor niet beginnen zonder dat
de verdachte de gelegenheid heeft gekregen om een half uur met zijn
raadsman te overleggen. In A-zaken (kortweg ernstige misdrijfzaken of
zaken met kwetsbare verdachten) kan de verdachte geen afstand doen van
zijn recht op consultatiebijstand. Nadat hij met zijn raadsman heeft
gesproken, kan hij wel afstand doen van verdere rechtsbijstand. Afstand
moet vrijwillig en ondubbelzinnig worden gedaan. De raadsman moet zich
ervan vergewissen dat de verdachte op de hoogte is van de consequenties van zijn beslissing; deze kan daarop in een latere fase van de
procedure, bijvoorbeeld bij de inverzekeringstelling of vordering tot
bewaring nog terugkomen. In B-zaken (minder ernstige misdrijven
waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten) kan de verdachte wel op
voorhand afstand doen van zijn consultatiebijstand.
In C-zaken (overtredingen en misdrijven waarvoor geen voorlopige
hechtenis is toegelaten) krijgt de verdachte de mogelijkheid om een
gekozen raadsman te laten verschijnen. Ook hier geldt dat na aankondiging van de komst van de raadsman, deze binnen twee uur ter plaatse
moet zijn; de politie mag het verhoor niet beginnen zonder dat de
verdachte de gelegenheid heeft gekregen om een half uur met zijn
raadsman te overleggen.
Voor aangehouden jeugdige verdachten geldt dat zij recht hebben op een
onderhoud met een raadsman of een vertrouwenspersoon voorafgaand
aan hun verhoor en op bijstand tijdens het verhoor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

17

Conclusie (3.2.4)
In het post-Salduz-arrest overweegt de Hoge Raad dat het opstellen van
een algemene regeling van rechtsbijstand met betrekking tot het
politieverhoor zijn rechtsvormende taak te buiten gaat (rov. 2.5). In zijn
recente arrest van 1 april 2014 (ECLI:NL:HR:2014:770, NJ 2014/268) heeft
de Hoge Raad dit herhaald en daarbij nog eens benadrukt dat het op de
weg van de wetgever ligt om de invoering van de vereiste wettelijke
regeling van verhoorbijstand met voortvarendheid ter hand te nemen. Het
voorliggende wetsvoorstel bevat de ter implementatie van de richtlijn
benodigde regeling van verhoorbijstand, waarop door de Hoge Raad
wordt gedoeld.
In de Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor is aangegeven dat de
daarin beschreven aanpassingen van de werkwijze plaatsvinden in
afwachting van formele wetgeving. Dit wetsvoorstel bouwt, ter implementatie van de richtlijn en binnen de door de richtlijn getrokken grenzen, in
belangrijke mate voort op de inhoudelijke veranderingen die door de
Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor in de bestaande werkwijze zijn
aangebracht.
Omvang inspanningsplicht (3.3)
Zoals in paragraaf 2.2 aan de orde is gekomen, bepaalt artikel 3, vierde lid,
van de richtlijn welke inspanningen lidstaten zich moeten getroosten om
ervoor te zorgen dat de verdachte zijn in het eerste, tweede en derde lid
van dat artikel omschreven recht op toegang tot een raadsman daadwerkelijk kan uitoefenen. Alleen wanneer een verdachte van zijn vrijheid is
beroofd, is voorgeschreven dat lidstaten de noodzakelijke regelingen
treffen om ervoor te zorgen dat de verdachte in staat is zijn recht op
toegang tot een raadsman daadwerkelijk uit te oefenen (artikel 3, vierde
lid, tweede volzin, van de richtlijn). Bij verdachten die zich in vrijheid
bevinden, geldt deze verplichting niet. Hieronder wordt eerst ingegaan op
de noodzakelijke regelingen die voor aangehouden verdachten moeten
worden getroffen en de wijze van implementatie in het Nederlandse recht.
Daarna komt aan de orde welke inspanningen bij zich in vrijheid bevindende verdachten moeten worden verricht en de wijze van implementatie
daarvan in het Nederlandse recht.
Aangehouden verdachten (3.3.1)
Zoals gezegd, moeten lidstaten bij verdachten wie de vrijheid is benomen,
de noodzakelijke regelingen treffen om ervoor te zorgen dat zij in staat zijn
hun recht op toegang tot een raadsman daadwerkelijk uit te oefenen
(artikel 3, vierde lid, tweede volzin, van de richtlijn), tenzij het nationale
recht voorziet in de mogelijkheid om afstand van dat recht te doen en de
verdachte van die mogelijkheid gebruik maakt. In overweging 28 van de
preambule van de richtlijn is aangegeven dat deze regelingen «bijvoorbeeld» kunnen inhouden dat de bevoegde autoriteiten in de bijstand van
een advocaat voorzien aan de hand van een lijst van beschikbare
advocaten waaruit de verdachte kan kiezen. Dergelijke regelingen kunnen
volgens deze overweging, in voorkomend geval, de regels betreffende
rechtsbijstand omvatten. Met «rechtsbijstand» wordt in deze overweging
gedoeld op gefinancierde rechtsbijstand. Uit deze overweging kan worden
afgeleid dat gefinancierde rechtsbijstand bij aangehouden verdachten een
invulling van de vereiste noodzakelijke regelingen kan zijn, maar dat dit
niet (Europeesrechtelijk) is voorgeschreven. Daarbij kan worden aangestipt dat, zoals in paragraaf 1.1 is aangegeven, gefinancierde rechtsbijstand geen onderdeel uitmaakt van de richtlijn, maar een onderwerp is
waarover de Europese Commissie een afzonderlijke richtlijn heeft
voorgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

18

Artikel 3, vierde lid, tweede volzin, van de richtlijn dient te worden
geïmplementeerd in het geldende Nederlandse recht. Zoals in
paragraaf 3.2.3 is aangegeven houdt dat recht, zoals opgenomen in de
Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor, in hoofdlijn het volgende in.
Voor aangehouden verdachten van een misdrijf waarvoor voorlopige
hechtenis is toegelaten, wordt in beginsel van overheidswege een
raadsman opgeroepen. De verleende rechtsbijstand is in dat geval
kosteloos. Aangehouden verdachten van een strafbaar feit waarvoor geen
voorlopige hechtenis is toegelaten, wordt de gelegenheid gegeven zich
telefonisch met een raadsman in verbinding te stellen. De verleende
rechtsbijstand is in dat geval voor rekening van de verdachte. In geval van
verdere vrijheidsbeneming (bewaring en gevangenhouding) wordt de
verdachte die geen raadsman heeft, op grond van artikel 41 Sv
– kosteloos – een raadsman toegevoegd.
Het Wetboek van Strafvordering gaat er blijkens het huidige artikel 40 Sv
nog van uit dat pas een raadsman wordt opgeroepen, wanneer de
verdachte in verzekering is gesteld (zie ook paragraaf 3.2.1). Ter implementatie van de richtlijn wordt voorgesteld om, in lijn met de Aanwijzing
rechtsbijstand politieverhoor, het moment waarop een raadsman wordt
opgeroepen, ook in het wetboek te vervroegen, zodat ook in het wetboek
expliciet is neergelegd dat de verdachte onverwijld na zijn aanhouding
over bijstand van een raadsman kan beschikken. Op grond van artikel 3,
tweede lid, van de richtlijn neemt het recht op toegang tot een raadsman
namelijk in elk geval een aanvang onverwijld na de vrijheidsbeneming. In
het voorgestelde artikel 28b, eerste en tweede lid, Sv is opgenomen dat
de hulpofficier van justitie (al dan niet op verzoek van de verdachte) de
raad voor rechtsbijstand in kennis stelt van de aanhouding van de
verdachte van een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten,
opdat de raad een raadsman aanwijst. Aansluitend wordt voorgesteld,
artikel 40 Sv in die zin te wijzigen dat de raad voor rechtsbijstand na deze
mededeling een raadsman aanwijst. In het voorgestelde artikel 28b, derde
lid, Sv is voorgeschreven dat de hulpofficier van justitie de aangehouden
verdachte van een strafbaar feit waarvoor geen voorlopige hechtenis is
toegelaten, in de gelegenheid stelt om, wanneer deze dat wenst, contact
op te nemen met een raadsman. In dat geval vindt dus geen aanwijzing
van een raadsman door de raad voor rechtsbijstand plaats. Bij kwetsbare
verdachten wordt steeds een raadsman aangewezen.
In paragraaf 3.5.3 wordt hierop nader ingegaan in verband met de
voorgestelde bepaling over consultatiebijstand aan aangehouden
verdachten.
De NOvA wijst erop dat volgens de richtlijn voor alle aangehouden
verdachten noodzakelijke regelingen moeten worden getroffen, en dat het
in zoverre niet voor de hand ligt dat alleen voor aangehouden verdachten
van een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, een
raadsman wordt opgeroepen, en verdachten van andere strafbare feiten
(alleen) gelegenheid wordt geboden zelf contact te zoeken met een
raadsman. Ook de Rvdr wijst op dit verschil tussen de richtlijn en het
geldende recht. Anders dan de NOvA suggereert, verplicht de richtlijn er
niet toe dat de noodzakelijke regelingen, die moeten worden getroffen,
inhouden dat kosteloos een raadsman wordt opgeroepen. Dat kan wel,
maar het hoeft niet (zie hierboven). Minimum is blijkens de preambule
van de richtlijn dat die regelingen inhouden dat een verdachte in de
gelegenheid wordt gesteld contact op te nemen met een raadsman. Het
geldende Nederlandse recht, dat bij aangehouden verdachten van een
misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, ten opzichte van de
richtlijn iets extra’s doet (namelijk kosteloos een raadsman oproepen),
voldoet daaraan dus geheel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

19

Niet-aangehouden verdachten (3.3.2)
Ook verdachten die zich in vrijheid bevinden, hebben recht op toegang tot
een raadsman, ook in de eerste fase van de strafprocedure, en in elk geval
voordat zij worden verhoord (zie artikel 3, tweede lid, van de richtlijn). Het
in artikel 3, vierde lid, tweede volzin, van de richtlijn opgenomen
voorschrift om de noodzakelijke regelingen te treffen om ervoor te zorgen
dat verdachten hun recht op toegang tot een raadsman daadwerkelijk
kunnen uitoefenen, geldt echter niet voor deze categorie van verdachten.
Zoals in paragraaf 2.2 aan de orde kwam, volgt uit overweging 27 van de
preambule van de richtlijn dat verdachten die zich in vrijheid bevinden,
vrij zijn een raadsman te consulteren, maar dat lidstaten niet gehouden
zijn om actieve stappen te zetten om ervoor te zorgen dat deze
verdachten, wanneer zij zelf niet het nodige hebben gedaan om zichzelf
van rechtsbijstand te voorzien, door een raadsman worden bijgestaan. Dat
betekent niet dat van de overheid geen enkele inspanning wordt gevergd.
In artikel 27c Sv is voorzien in de verplichting om verdachten voorafgaand
aan het verhoor op hun rechten te wijzen, waaronder hun recht op
rechtsbijstand. Wanneer de verdachte wordt uitgenodigd om op het
politiebureau te verschijnen ten einde te worden verhoord, wordt in de
uitnodigingsbrief op dit recht gewezen. Hetzelfde geldt wanneer een
dagvaarding naar de verdachte wordt gestuurd. De verdachte kan na deze
mededelingen zelf maatregelen nemen om zich van rechtsbijstand te
voorzien. In geval de verdachte onvoldoende draagkracht heeft, kan hij, in
de gevallen en onder de voorwaarden die in de Wet op de rechtsbijstand
en de daarop gebaseerde uitvoeringsbesluiten zijn bepaald, in
aanmerking komen voor gesubsidieerde rechtsbijstand. Naast het
informeren van de verdachte over zijn recht op rechtsbijstand hoeft de
politie geen maatregelen te nemen gericht op verwezenlijking van dat
recht van de verdachte. Wanneer de verdachte van zijn recht gebruik wil
maken, moet hij die maatregelen zelf nemen.
Anders dan de NOvA in haar advies stelt, verplicht de richtlijn niet tot
verderstrekkende maatregelen om verdachten die niet zijn aangehouden,
in staat te stellen hun recht op toegang tot een raadsman daadwerkelijk te
kunnen uitoefenen. Voor automatische toevoeging van een raadsman is
dus geen aanleiding.
Overigens is in artikel 3, vierde lid, eerste volzin, van de richtlijn nog
bepaald dat lidstaten zich ervoor moeten inspannen algemene informatie
ter beschikking te stellen om verdachten te helpen een raadsman te
vinden, bijvoorbeeld, zoals overweging 27 van de preambule van de
richtlijn suggereert, op een website of door middel van een folder op het
politiebureau. Dit is een uitvoeringsbepaling die geen implementatie in
wet- en regelgeving vergt. Informatie over het verkrijgen van rechtsbijstand is op het politiebureau beschikbaar en op de website van de raad
voor rechtsbijstand (www.rvr.org).
Het recht op communicatie met de raadsman (3.4)
Voor een adequate rechtsbijstand is van groot belang dat de raadsman
vrije toegang tot de verdachte heeft en vrij met hem kan communiceren.
In verband daarmee is in artikel 3, derde lid, onder a, van de richtlijn het
recht van de verdachte opgenomen om te communiceren met de
raadsman die hem bijstaat en om hem onder vier ogen te ontmoeten (in
de Engelse taalversie: «meet in private and communicate»). In de
overwegingen 22 en 23 van de preambule van de richtlijn is aangegeven
dat lidstaten bevoegd zijn praktische regelingen te treffen met betrekking
tot de duur en frequentie van bijeenkomsten en communicatie met de
raadsman, met betrekking tot de middelen van communicatie, als ook
– wat betreft ontmoetingen – maatregelen om de veiligheid van personen,
waaronder die van de raadsman, te kunnen waarborgen. Deze praktische

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

20

regelingen mogen geen afbreuk doen aan de daadwerkelijke uitoefening
en essentie van het recht om met de raadsman te communiceren en hem
te ontmoeten.
De geldende Nederlandse wet- en regelgeving voldoet reeds aan dit
onderdeel van de richtlijn. Wanneer de verdachte zich in vrijheid bevindt,
is er geen belemmering voor het ontmoeten van en communiceren met
de raadsman. Wat betreft verdachten wier vrijheid is benomen, is de vrije
toegang tot en communicatie met de raadsman feitelijk afhankelijk van de
medewerking van de overheid. Daarom is in het geldende artikel 50,
eerste lid, Sv bepaald dat de raadsman in beginsel vrije toegang heeft tot
de van zijn vrijheid beroofde verdachte, hem alleen kan spreken en
brieven met hem kan wisselen zonder dat van de inhoud door anderen
kennis wordt genomen, een en ander onder het vereiste toezicht, met
inachtneming van de huishoudelijke reglementen en zonder dat het
onderzoek daardoor mag worden opgehouden. Over deze drie algemene
beperkingen kan uit het handboek van Corstens/Borgers (Het Nederlands
strafprocesrecht, achtste druk, blz. 101) het volgende worden afgeleid.
Onder het vereiste toezicht worden onder meer maatregelen verstaan die
beogen de veiligheid van de raadsman te waarborgen (zie hieronder). De
verwijzing naar de huishoudelijke reglementen betreft de huisregels van
politiebureaus en penitentiaire inrichtingen over bezoektijden. Zo zal een
raadsman tijdens de nachtelijke uren geen toegang tot de verdachte
hebben. De derde algemene beperking houdt in dat de vrije toegang het
onderzoek niet mag ophouden. Corstens/Borgers geeft het voorbeeld dat
wanneer de verdachte al enige uren met zijn raadsman heeft geconfereerd, hij tegen het einde van de termijn van de inverzekeringstelling bij
zijn raadsman wordt weggehaald wanneer de politie hem voor de afloop
van deze termijn nog wil horen. Het spreekt voor zich dat daarbij over en
weer redelijk moet worden gehandeld.
Over het bezoek van de raadsman aan de verdachte die in een penitentiaire inrichting is gedetineerd nog het volgende. Uit artikel 38, zevende
lid, van de Penitentiaire beginselenwet vloeit voort dat de raadsman de
gedetineerde verdachte kan bezoeken en zich vrijelijk met hem kan
onderhouden, tenzij de verdachte een gevaar vormt voor de veiligheid
van de raadsman. In dat laatste geval kunnen toezichthoudende maatregelen worden getroffen. Deze maatregelen mogen er evenwel niet toe
leiden, zo is aansluitend bepaald, dat vertrouwelijke mededelingen in het
onderhoud tussen verdachte en raadsman bij derden bekend kunnen
worden. Voorts vloeit uit artikel 39, vierde lid, van de Penitentiaire
beginselenwet voort dat de gedetineerde verdachte in staat wordt gesteld
telefonisch contact te hebben met de raadsman wanneer daarvoor
noodzaak en gelegenheid bestaat. Vergelijkbare bepalingen zijn
opgenomen in de Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen.
De richtlijn staat niet in de weg aan de algemene beperkingen die in de
genoemde bepalingen zijn gesteld aan communicatie met en bezoek van
de raadsman. Deze beperkingen betreffen de praktische regelingen
waaraan in de preambule van de richtlijn wordt gerefereerd. De beperkingen mogen daarbij geen afbreuk doen aan de daadwerkelijke uitoefening en essentie van het recht op communicatie met en bezoek van de
raadsman. De desbetreffende bepalingen dienen dus richtlijnconform te
worden uitgelegd. Zo kan, wat betreft de algemene beperking dat het vrije
verkeer met de raadsman het onderzoek niet mag ophouden, het
onderzoeksbelang binnen redelijke grenzen beperkingen van het vrije
verkeer rechtvaardigen zo lang daardoor aan de daadwerkelijke uitoefening van dat recht geen afbreuk wordt gedaan. Concreet betekent dit,
zoals hierboven als voorbeeld is gegeven, dat de raadsman gedurende de
termijn van het ophouden voor onderzoek en de inverzekeringstelling
binnen redelijke grenzen de gelegenheid moet hebben met de verdachte
te overleggen, ook als de politie voornemens is deze termijn nog deels te
benutten voor het verhoor van de verdachte.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

21

Voorts verdient in dit verband de bijzondere beperking van artikel 50,
tweede lid, Sv aandacht. Dat artikellid bevat de mogelijkheid om in twee
situaties de raadsman tijdelijk de toegang tot de van zijn vrijheid beroofde
verdachte te ontzeggen. Deze tijdelijke ontzegging is mogelijk wanneer uit
bepaalde omstandigheden een ernstig vermoeden voortvloeit dat het vrije
verkeer tussen raadsman en verdachte hetzij zal strekken om de verdachte
bekend te maken met een omstandigheid waarvan hij in het belang van
het onderzoek tijdelijk onkundig moet blijven, hetzij wordt misbruikt voor
pogingen om de opsporing van de waarheid te belemmeren. Voorbeeld
van het eerste is volgens Corstens/Borgers (Het Nederlands strafprocesrecht, achtste druk, blz. 102) het geval waarin een raadsman tevens
raadsman van een andere verdachte in dezelfde zaak is, en deze verdachte
een tegenstrijdige verklaring heeft afgelegd, als gevolg waarvan vrij
verkeer tussen de raadsman en beide verdachten zou kunnen leiden tot
het over en weer bekend raken met de stand van het onderzoek en tot het
daarop afstemmen van de verklaringen. Als voorbeeld van het tweede
noemt Corstens/Borgers de raadsman die een getuige op ontoelaatbare
wijze «bewerkt». De officier van justitie of de rechter-commissaris die op
een van deze gronden een bevel als bedoeld in artikel 50, tweede lid, Sv
geeft, dient het bevel op grond van het derde lid van dat artikel onverwijld
voor te leggen aan de rechtbank; deze kan het bevel, gehoord de
desbetreffende raadsman, opheffen, bevestigen of aanvullen. Ook wordt,
in geval de raadsman de vrije toegang tot de verdachte wordt ontzegd,
vanwege de rechtbank onverwijld een andere raadsman toegevoegd, zo
bepaalt artikel 50a Sv.
Van de in artikel 50, tweede lid, Sv voorziene mogelijkheid van beperking
van het vrije verkeer wordt zelden gebruik gemaakt. Uit inlichtingen
verstrekt door de Rvdr is gebleken dat het artikellid in de praktijk
sporadisch wordt toegepast. Dat het zelden tot daadwerkelijke toepassing
komt, betekent echter niet dat het artikellid daarom overbodig zou zijn; het
bevat een normatief kader volgens hetwelk gedragingen van raadslieden
in een strafvorderlijke context kunnen worden beoordeeld.
Van een afwijking van het recht op toegang tot een raadsman als voorzien
in artikel 3, zesde lid, van de richtlijn is bij een op grond van artikel 50,
tweede lid, Sv gegeven bevel geen sprake, omdat bij een dergelijk bevel
steeds een andere raadsman wordt toegevoegd. De verdachte wordt
daardoor hoe dan ook door een raadsman bijgestaan. Zie nader in
paragraaf 3.7.2.
Ten slotte verdient aandacht dat het recht om te communiceren met de
raadsman ook tijdens verhoren van belang kan zijn. Dit komt in de
volgende paragraaf aan de orde.
Het recht op bijstand van een raadsman voorafgaand aan en
tijdens verhoren van de verdachte (3.5)
Inleiding (3.5.1)
Lidstaten moeten ervoor zorgen dat verdachten in strafprocedures een
algemeen recht op toegang tot een raadsman toekomt (artikel 3, eerste
lid, van de richtlijn). Daartoe moet aan verdachten zonder onnodig uitstel
toegang tot een raadsman worden verleend, in elk geval voordat zij
worden verhoord (artikel 3, tweede lid, onder a, van de richtlijn). Dit recht
komt toe aan zowel aangehouden als niet-aangehouden verdachten. Het
recht omvat een drietal elementen. In paragraaf 3.4 is het eerste element:
het recht op communicatie met de raadsman, aan de orde gekomen. In
paragraaf 3.6 zal het derde element: het recht op bijstand van een
raadsman bij bepaalde onderzoekshandelingen, centraal staan. De
voorliggende paragraaf is gewijd aan het tweede element: het recht van
verdachten dat hun raadsman bij het verhoor van de verdachte aanwezig
mag zijn en dat deze daaraan, overeenkomstig procedures in het nationale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

22

recht, daadwerkelijk mag deelnemen (artikel 3, derde lid, onder b, van de
richtlijn). Het gaat daarbij om verhoren van de verdachte door de politie,
een andere rechtshandhavingsautoriteit of een rechterlijke autoriteit. De
deelname geschiedt overeenkomstig procedures in het nationale recht.
Deze procedures moeten die deelname kunnen regelen, onder de
voorwaarde dat zij de daadwerkelijke uitoefening en essentie van het
recht onverlet laten. In overweging 25 van de preambule van de richtlijn is
vermeld dat de raadsman tijdens het verhoor overeenkomstig de
bedoelde procedures onder meer vragen kan stellen, verduidelijking kan
vragen en verklaringen kan afleggen. Op zichzelf verplicht dit onderdeel
van de richtlijn er niet toe (aanvullende) regelingen op te nemen overeenkomstig welke de deelname van de raadsman aan het verhoor moet
geschieden. Het maakt slechts expliciet dat regels over de deelname
kunnen worden gesteld, en dat deze, indien zij worden gesteld, geen
afbreuk mogen doen aan de daadwerkelijke uitoefening en essentie van
het recht van deelname van de raadsman.
Van het recht op toegang tot een raadsman in verband met verhoren mag
alleen in de in artikel 3, zesde lid, van de richtlijn omschreven gevallen in
het voorbereidend onderzoek tijdelijk worden afgeweken indien daarvoor
dwingende redenen zijn die dat kunnen rechtvaardigen. Zie hierover
nader in paragraaf 3.7.
Verdachten kunnen, onder de in artikel 9 van de richtlijn genoemde
voorwaarden, afstand doen van hun recht op bijstand van een raadsman
in verband met verhoren. Dit wordt meer in detail besproken in
paragraaf 3.8, maar komt ook in deze paragraaf aan de orde in verband
met het recht op bijstand van een raadsman voorafgaand aan en tijdens
het politieverhoor.
De Nederlandse wet- en regelgeving voldoet voor een belangrijk deel aan
het in deze paragraaf besproken tweede element van het recht op toegang
tot een raadsman als verwoord in de richtlijn. Verdachten kunnen zich
laten bijstaan door hun raadsman bij hun verhoren door een rechter en in
het kader van de vrijheidsbeneming. Dit wordt nader toegelicht in
paragraaf 3.5.2. Het belangrijkste punt waarop de Nederlandse wet- en
regelgeving nog niet aan dit onderdeel van de richtlijn voldoet, betreft
bijstand van een raadsman voorafgaand aan en tijdens verhoren door
opsporingsambtenaren. De wijzigingen die op dit punt ter uitvoering van
de richtlijn worden voorgesteld, worden besproken in de paragrafen 3.5.3
en 3.5.4.
Bijstand tijdens verhoren van de verdachte door een rechter en in
het kader van de vrijheidsbeneming (3.5.2)
Verdachten kunnen zich bij hun verhoren in het kader van de inverzekeringstelling en voorlopige hechtenis, het onderzoek door de rechtercommissaris of raadsheer-commissaris, en tijdens het onderzoek op de
terechtzitting laten bijstaan door een raadsman (zie onder meer de
geldende artikelen 28, 57, tweede lid, 59a, tweede lid, 63, vierde lid, 65,
eerste lid, in verbinding met 23, derde lid, 86, tweede lid, 186a en 331,
eerste lid, Sv). Uit de desbetreffende bepalingen, waarin veelal wordt
gesproken over «bijstand» door een raadsman, vloeit voort dat de
raadsman bevoegd is datgene te doen wat voor het verlenen van die
bijstand nodig is. Er ligt in besloten dat de raadsman bij deze verhoren
van de verdachte aanwezig mag zijn en daaraan mag deelnemen, en dat
hij onder meer vragen mag stellen, om verduidelijking mag vragen en
opmerkingen mag maken.
Het wetboek regelt niet de wijze waarop de raadsman tijdens verhoren
rechtsbijstand verleent. Dat is, uitgaande van het belang van zijn cliënt en
binnen de grenzen van het tuchtrecht, aan de raadsman zelf. De wijze van
rechtsbijstandverlening vindt in het wetboek slechts een grens in een
tweetal algemene bepalingen over de handhaving van de orde. In

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

23

artikel 124 Sv is een algemene bepaling voorzien betreffende de
handhaving van de orde bij «ambtsverrichtingen», waaronder een
verhoor kan worden begrepen. Indien een persoon bij het verhoor «de
orde verstoort of op enigerlei wijze hinderlijk is» kan degene die met de
leiding van deze ambtsverrichting is belast, hem bevelen, na hem zo
nodig te hebben gewaarschuwd, dat hij zal vertrekken. In theorie is
denkbaar dat deze bepaling ook op de raadsman zou kunnen worden
toegepast wanneer deze daadwerkelijk de orde zou verstoren. Daarvan
zijn geen praktijkgevallen bekend. Een tweede bepaling is artikel 272,
eerste lid, Sv waarin is bepaald dat de voorzitter van de rechtbank tijdens
de berechting de leiding van het onderzoek heeft en daartoe de nodige
bevelen geeft. Sporadisch komt het voor dat een raadsman op de
terechtzitting een waarschuwing krijgt of, in een uiterst geval, het woord
wordt ontnomen. Het gaat dan wel om «uiterste» gevallen waarin de
raadsman herhaaldelijk ernstig de orde van de terechtzitting verstoort.
Nu al vloeit uit artikel 6 EVRM voort dat de toepassing van deze
bepalingen geen afbreuk mag doen aan het daadwerkelijk kunnen
uitoefenen van de verdedigingsrechten. In de richtlijn wordt dit bevestigd
met de bepaling dat de raadsman overeenkomstig procedures in het
nationale recht aan het verhoor kan deelnemen, onder de voorwaarde dat
deze procedures de daadwerkelijke uitoefening en essentie van het
desbetreffende recht onverlet laten. De bedoelde bepalingen dienen
richtlijnconform te worden uitgelegd. Er is geen aanleiding om, wat
betreft het recht op bijstand van een raadsman, bij de in deze paragraaf
centraal staande verhoren ter implementatie van de richtlijn in bijstelling
of aanvulling van deze bepalingen te voorzien. Bij de hier bedoelde
verhoren – denk aan verhoren door de rechter-commissaris of de
raadkamer van de rechtbank in het voorbereidend onderzoek of aan
verhoren door de rechter tijdens het onderzoek op de terechtzitting –
bestaat al een recht van deelname daaraan door de raadsman, waarmee
de praktijk vertrouwd is. Bij verhoren door opsporingsambtenaren ligt dat
in het algemeen – uitzonderingen zoals verhoren door opsporingsambtenaren van de FIOD/ECD daargelaten – anders.
Bijstand voorafgaand aan verhoren van de aangehouden
verdachte door opsporingsambtenaren («consultatiebijstand»)
(3.5.3)
Voorgesteld wordt de onderdelen van de richtlijn die betrekking hebben
op het recht op toegang tot een raadsman in verband met het verhoor
door opsporingsambtenaren in het Wetboek van Strafvordering te
implementeren op de wijze die hieronder zal worden aangegeven. Daarbij
geldt als uitgangspunt dat naarmate er meer voor de verdachte op het
spel staat, dat wil zeggen: naarmate het gaat om verdenking van een
ernstiger strafbaar feit, het van meer belang is dat de verdachte over
rechtsbijstand kan beschikken. Datzelfde geldt ook voor verdachten van
wie duidelijk is dat zij hun belangen niet zelf kunnen behartigen
(jeugdigen en personen met een psychische stoornis of verstandelijke
beperking).
Bij de uitwerking is voortgebouwd op artikel 27c Sv. Dat artikel schrijft
voor dat verdachten voorafgaand aan het eerste verhoor hun rechten
wordt meegedeeld, waaronder het recht op bijstand van een raadsman.
Consultatiebijstand komt op grond van het voorgestelde artikel 28c Sv toe
aan alle aangehouden verdachten die, nadat zij er op grond van artikel 27c
Sv over zijn ingelicht dat zij recht hebben op bijstand van een raadsman,
en hun gevraagd is of zij van dat recht gebruik willen maken, om bijstand
van een raadsman verzoeken. Geen uitdrukkelijk verzoek is gelet op het
bepaalde in het voorgestelde artikel 28b, eerste lid, Sv nodig indien de
verdachte moet worden aangemerkt als een kwetsbare verdachte of als
het gaat om een verdachte van een misdrijf waarop naar de wettelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

24

omschrijving gevangenisstraf van twaalf jaar of meer is gesteld. De
regering is van oordeel dat in het kader van een behoorlijke procedure
voor deze groepen verdachten altijd in consultatiebijstand moet worden
voorzien, of op zijn minst in de mogelijkheid dat deze verdachten die
daarvan wensen af te zien, door een raadsman over de gevolgen daarvan
worden ingelicht. Jeugdige verdachten kunnen op grond van het
voorgestelde artikel 488c Sv zelfs in het geheel geen afstand doen van
consultatiebijstand. In deze gevallen meldt de hulpofficier van justitie de
aanhouding van de verdachte aan de raad voor de rechtsbijstand die
vervolgens een raadsman voor hem aanwijst. In de gevallen waarin de
verdachte is aangehouden voor een misdrijf waarvoor voorlopige
hechtenis is toegelaten, doet de hulpofficier van justitie op grond van het
voorgestelde artikel 28b, tweede lid, Sv de melding aan de raad voor
rechtsbijstand nadat de verdachte desgevraagd te kennen heeft gegeven
rechtsbijstand te wensen. In de overige gevallen wordt de verdachte op
grond van het voorgestelde artikel 28b, derde lid, Sv in de gelegenheid
gesteld zelf telefonisch contact op te nemen met een raadsman. Deze
regeling van consultatiebijstand sluit aan bij de thans geldende
Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor. Met deze regeling is, ook om
tegemoet te komen aan het advies dat de politie over het voormalige
conceptwetsvoorstel heeft uitgebracht, ten opzichte van dat voorstel een
vereenvoudiging bereikt. Ook het aanvullende wetsvoorstel bevat
vereenvoudigingen van de procedures van aanhouding en ophouden voor
onderzoek. De algemene wens van de politie om de verschillende vormen
van differentiatie die in het wetboek zijn opgenomen, nader te bezien, zal
worden meegenomen in het kader van het programma versterking
prestaties strafrechtsketen. Onderdeel van dat programma is modernisering van het Wetboek van Strafvordering (zie onder meer Kamerstukken II 2012/13, 29 279, nrs. 156 en 165).
Uit de toekenning van een ruime mogelijkheid tot het gebruikmaken van
rechtsbijstand volgt, als gezegd, niet dat de verleende rechtsbijstand ook
in alle gevallen en in haar geheel voor vergoeding door de staat in
aanmerking komt. Uitgangspunt is dat de grondslag voor de aanspraak op
het verlenen van rechtsbijstand in het Wetboek van Strafvordering wordt
bepaald en dat het recht op gefinancierde rechtsbijstand en de hoogte van
de uit te keren vergoeding aan advocaten wordt vastgesteld volgens de
Wet op de rechtsbijstand en de daarop gebaseerde uitvoeringsbesluiten.
De verdachte die prijs stelt op rechtsbijstand in mindere ernstige zaken,
zoals die waarin geen voortzetting van de vrijheidsbeneming na verhoor
aan de orde kan zijn, zal daaraan zelf een financiële bijdrage moeten
leveren.
Er is ter uitvoering van de richtlijn geen bepaling nodig voor consultatiebijstand bij verdachten die niet zijn aangehouden, omdat zij er zelf voor
kunnen zorgen dat zij voorafgaand aan het verhoor een raadsman
consulteren.
De consultatiebijstand zal volgens het wetsvoorstel als volgt moeten
verlopen. Aan alle aangehouden verdachten moet worden meegedeeld
dat zij recht hebben op bijstand van een raadsman voorafgaand aan en
tijdens het politieverhoor. Voor een aantal verdachten wordt ongeacht hun
wens door een raadsman te worden bijgestaan mededeling gedaan aan
de raad voor rechtsbijstand met het oog op aanwijzing van een raadsman:
de kwetsbare verdachte, de jeugdige verdachte daaronder begrepen, en
de verdachte van een misdrijf waarop naar de wettelijke omschrijving
gevangenisstraf van twaalf jaren of meer is gesteld. Voor de verdachte
van een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, wordt op
zijn verzoek de raad voor rechtsbijstand geïnformeerd. De overige
verdachten worden in de gelegenheid gesteld zelf telefonisch contact met
een raadsman te leggen. De vraag of een mededeling aan de raad voor
rechtsbijstand voor het oproepen van een raadsman moet worden
gedaan, moet worden beantwoord door de hulpofficier van justitie bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

25

voorgeleiding. Deze dient daarbij eerst te differentiëren tussen kwetsbare
verdachten, waaronder jeugdigen, en overige verdachten. Bij de overige
verdachten moet verder worden onderscheiden tussen misdrijven waarop
naar de wettelijke omschrijving gevangenisstraf van twaalf jaren of meer
is gesteld, de andere misdrijven waarvoor voorlopige hechtenis is
toegelaten en de overige strafbare feiten. Aangehouden verdachten van
strafbare feiten waarvoor geen voorlopige hechtenis is toegelaten wordt
de gelegenheid gegeven om zelf in hun rechtsbijstand te voorzien. De
politie behoeft in dat geval van de geuite wens om te worden bijgestaan
door een raadsman evenwel geen mededeling te doen aan de raad voor
rechtsbijstand. Deze verdachten komen in beginsel niet voor gesubsidieerde rechtsbijstand in aanmerking. De verdachten van een misdrijf
waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, maar dat niet met gevangenisstraf van twaalf jaren of meer is bedreigd, kunnen, nadat zij zijn
geïnformeerd over hun recht op rechtsbijstand, desgevraagd verzoeken
om een raadsman. Deze wordt dan na een melding van de politie via de
piketvoorziening opgeroepen. Zij kunnen afstand doen van hun recht op
rechtsbijstand in deze fase van het onderzoek. Op het doen van afstand
van het recht op toegang tot een raadsman wordt in paragraaf 3.8 meer in
detail ingegaan.
Nadat de raad voor rechtsbijstand de melding heeft ontvangen dat een
raadsman moet worden aangewezen, zorgt hij voor zodanige aanwijzing.
Daarbij wordt gekozen uit advocaten die daartoe bij de raad zijn
ingeschreven.
De raadsman zal de verdachte op grond van het voorgestelde artikel 28c,
eerste lid, Sv gedurende maximaal een half uur bijstaan voor de aanvang
van het politieverhoor. In het over het voormalige conceptwetsvoorstel
uitgebrachte adviezen van de NVvR en in de adviezen van de NOvA is
bepleit om in de wettelijke bepaling het noemen van deze termijn
achterwege te laten. De NOvA is van oordeel dat het aan de raadsman
moet worden overgelaten om te bepalen hoeveel tijd noodzakelijk is; de
NVvR wil niet uitsluiten dat in complexe zaken meer tijd nodig zal zijn. De
regering kiest ervoor de termijn te handhaven. Uit de praktijk van de
Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor, waaraan de termijn van een half
uur is ontleend, blijkt niet dat deze termijn thans als bijzonder knellend
wordt ervaren. Ook van de zijde van de politie wordt enige rekkelijkheid
betracht. Dit bleek eveneens in het experiment raadsman bij politieverhoor. De richtlijn staat er niet aan in de weg om de duur van de
consultatiebijstand aan een termijn te binden; zoals in paragraaf 3.4 uiteen
is gezet, mogen praktische regelingen worden getroffen over onder meer
de duur van de communicatie met de raadsman, zo lang deze regelingen
de essentie en de daadwerkelijke uitoefening van het recht onverlet laten.
Dat is hier het geval. Over en weer dient redelijk te worden gehandeld:
wanneer de raadsman van oordeel is dat een half uur in een bijzonder
geval te kort is, kan voor een verlenging van de termijn plaats worden
ingeruimd wanneer het onderzoek daardoor niet wordt opgehouden.
Een ander kwestie die aandacht verdient, is hoe lang op de raadsman
moet worden gewacht, alvorens met het verhoor kan worden begonnen.
In de huidige Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor is opgenomen dat
wanneer een raadsman is opgeroepen, maximaal twee uur op diens
komst wordt gewacht. Het is wenselijk om met het oog op hanteerbaarheid en duidelijkheid van de voorgestelde regeling in de praktijk, uit
te gaan – in artikel 28b, vierde lid, Sv – van een wachttijd van twee uur.
Politie en OM onderschrijven opneming van deze wachttijd in de wet. Ook
de NOvA vindt het zinvol om van een wachttijd van twee uur uit te gaan,
maar beveelt aan om deze niet in de wet vast te leggen. De regering is van
oordeel dat vastlegging in wet de duidelijkheid ten goede komt.
Over deze kwestie bestaat ook rechtspraak. Uit het in paragraaf 3.2
besproken post-Salduz-arrest van de Hoge Raad volgt, dat de aangehouden verdachte op grond van artikel 6 EVRM «binnen redelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

26

grenzen» de gelegenheid moet worden geboden voorafgaand aan het
verhoor een raadsman te consulteren. Het Hof Den Haag heeft in een
tweetal arresten geoordeeld dat alleen in «bijzondere omstandigheden»,
waarbij het belang van de waarheidsvinding dient te prevaleren boven het
consultatierecht, zonder voorafgaande consultatiebijstand met het
verhoor kan worden begonnen, (zie ECLI:NL:GHDHA:2013:BZ4352, NJFS
2013/107 en ECLI:NL:GHDHA:2013:2905). In het eerste arrest wijst het hof
erop dat de verdachte in de ontstane vertraging aanleiding zou kunnen
vinden om alsnog in te stemmen met (de aanvang van) het verhoor, en
daarmee dus afstand zou doen van zijn recht op rechtsbijstand, in elk
geval tot aan het moment waarop de raadsman alsnog verschijnt. De
voorgestelde regeling omtrent de wachttijd zal als volgt in zijn werk gaan.
Wanneer de raadsman niet binnen twee uur ter plaatse kan zijn, kan deze
contact zoeken met de hulpofficier van justitie, en om uitstel vragen. Waar
aangewezen kan flexibel met de termijn worden omgegaan. Daarbij kan
worden aangetekend dat de termijn gedurende welke de verdachte van
een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, kan worden
opgehouden voor onderzoek, in het aanvullende wetsvoorstel van zes tot
negen uur zal worden verlengd. Ook langs die weg wordt ruimte gemaakt
voor de benodigde flexibiliteit. De hulpofficier zal het verhoor na
ommekomst van de wachttijd van twee uur alleen zonder raadsman
kunnen aanvangen wanneer de verdachte bereid is alsnog afstand te
doen. Dit is in lijn met de twee hierboven genoemde arresten van het Hof
Den Haag. Eveneens in lijn met die arresten kan, ook zonder dat de
verdachte afstand doet, na twee uur zonder raadsman met het verhoor
worden begonnen, wanneer is voldaan aan de uitzonderingsgronden van
artikel 28e Sv, met name de grond dat sprake is van een dringende
noodzaak om ter voorkoming van substantiële schade aan het onderzoek,
met het verhoor te beginnen. Voor het kunnen maken van deze uitzondering is op grond van dat artikel voorafgaande toestemming van de
officier van justitie vereist. Zoals de politie terecht in haar advies opmerkt,
valt niet in te zien waarom de uitzonderingsgronden alsmede
toestemming van de officier van justitie «niet ook zouden moeten gelden
bij het besluit om na twee uur wachttijd met het verhoor te starten».
Daarmee is gevolg gegeven aan het advies van politie en OM om, gelet op
de ingrijpendheid van de beslissing om zonder raadsman met het verhoor
te beginnen, en in lijn met de geldende Aanwijzing rechtsbijstand
politieverhoor, toestemming van de officier van justitie als voorwaarde op
te nemen. Deze toestemming (en toepasselijkheid van een uitzonderingsgrond) is uiteraard niet nodig als de verdachte (alsnog) afstand doet.
De advocatuur is zich ervan bewust dat tijdig verschijnen van groot
belang is. In het protocol van de NOvA, dat in de volgende paragraaf
nader aan de orde komt, is vermeld dat de raadsman die consultatiebijstand aan de zich op het politiebureau bevindende verdachte gaat
verlenen, ervoor dient te zorgen dat deze niet onnodig lang op zijn
bijstand hoeft te wachten. Op de raadsman rust een inspanningsplicht om
(na de melding) zo snel mogelijk in beweging te komen, aldus het
protocol.
De Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor zal moeten worden aangepast
aan de regels over consultatiebijstand die in dit wetsvoorstel zijn
opgenomen.
Bijstand tijdens verhoren van de verdachte door opsporingsambtenaren («verhoorbijstand») (3.5.4)
Ter implementatie van de richtlijn is in het voorgestelde artikel 28d, eerste
lid, Sv een algemeen recht op bijstand van een raadsman tijdens het
politieverhoor opgenomen. Het voormalige conceptwetsvoorstel
verplichtte alleen tot deze verhoorbijstand bij aangehouden verdachten
van een misdrijf waarop naar de wettelijke omschrijving gevangenisstraf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

27

van zes jaar of meer is gesteld. De algemene teneur van de over dat
conceptwetsvoorstel uitgebrachte adviezen was, dat geen heil werd
gezien in het leggen van een dergelijke grens. Bovendien verplicht de
richtlijn tot invoering van een algemeen recht op verhoorbijstand dat niet
afhankelijk is van de ernst van het strafbare feit en evenmin van het al dan
niet aangehouden zijn van de verdachte.
In het voorgestelde artikel 28d, eerste lid, Sv is opgenomen dat op verzoek
van de verdachte de raadsman het verhoor kan bijwonen en daaraan kan
deelnemen. Onder «deelnemen» wordt, zo kan in reactie op een vraag van
de Rvdr worden opgemerkt, verstaan dat de raadsman binnen de grenzen
van de hierna te bespreken regels over de inrichting van en orde tijdens
het verhoor, onder meer opmerkingen kan maken, vragen kan stellen en
om verduidelijking kan vragen. Bij aangehouden verdachten zal de
verhoorbijstand meestal kunnen worden verleend door de raadsman die
de verdachte consultatiebijstand gaf. Uitgangspunt is dat de raadsman en
de verdachte bij gelegenheid van de consultatiebijstand overleggen over
de noodzaak om ook bijstand tijdens het verhoor te verlenen.
In de formele consultatieronde die over het voormalige conceptwetsvoorstel is gehouden, werd door verschillende instanties in hun adviezen
aandacht gevraagd voor de rol die de raadsman tijdens het verhoor
vervult. Politie en OM drongen daarbij aan op regeling, bij algemene
maatregel van bestuur, van de deelname van de raadsman aan het
politieverhoor.
Over de rol van de raadsman bij het verhoor verschillen de meningen. De
NOvA meent dat moet worden uitgegaan van een actieve rol van de
raadsman tijdens het verhoor. De NOvA heeft deze rol uitgewerkt in een
protocol over de raadsman tijdens het verhoor. Volgens het protocol, dat
overigens het karakter heeft van een advies, neemt de raadsman plaats
naast de verdachte en stelt zich, indien hij dat in het belang van zijn cliënt
noodzakelijk acht, tijdens het verhoor actief op (ingrijpen bij dreiging van
strijd met pressieverbod, advies, opmerkingen, verzoeken). De raadsman
kan telkens wanneer hij dat nodig acht, een time out aanvragen. De
raadsman respecteert dat de verhorende ambtenaar de leiding heeft over
het verhoor en maakt geen onredelijk gebruik van zijn bevoegdheden.
Verder ziet hij toe op de juiste inhoud van het proces-verbaal. Behalve een
protocol is onder auspiciën van de NOvA een «Leidraad advocaat bij
politieverhoor» opgesteld, die eveneens het karakter van een advies heeft,
waarin meer in detail op de rol van de raadsman tijdens het verhoor
wordt ingegaan. Protocol en leidraad zijn gepubliceerd (zie Strafblad 2013,
blz. 35–46 en www.advocatenorde.nl). De politie bepleit daarentegen een
terughoudende rol van de raadsman. Dit komt neer op een verbod van
communicatie of contact tussen raadsman en verdachte; de raadsman
moet tijdens het verhoor achter de verdachte plaatsnemen en mag niet
aan de verhoortafel aanzitten.
Het is wenselijk om wat betreft de wijze waarop het politieverhoor
verloopt, in specifieke regels te voorzien. Verhoorbijstand tijdens het
politieverhoor is in de Nederlandse strafvordering een betrekkelijk nieuw
fenomeen. Het is van belang een kader te scheppen waarbinnen de aan
het verhoor deelnemende personen hun rol kunnen vervullen.
Wat betreft de wijze waarop het politieverhoor verloopt, is in het
voorgestelde artikel 28d, eerste, tweede en derde lid, Sv in een aantal
regels voorzien. Daarnaast kunnen op grond van het vierde lid bij
algemene maatregel van bestuur nadere regels worden gesteld over de
inrichting van het verhoor. Op die regels wordt hieronder nader ingegaan.
Het onderbreken van het verhoor voor overleg met de raadsman
Het eerste lid (derde volzin) en het tweede lid van het voorgestelde
artikel 28d Sv bevatten regels over het onderbreken van het verhoor voor
overleg met de raadsman. Opneming van deze regels is wenselijk in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

28

aanvulling op de algemene regel van artikel 28, tweede lid, Sv volgens
welke de verdachte, telkens wanneer hij daar om verzoekt, zoveel mogelijk
in de gelegenheid wordt gesteld zich met zijn raadsman in verbinding te
stellen, welke algemene regel ook tijdens een verhoor van betekenis is.
Het eerste lid (derde volzin) heeft betrekking op onderbreking van een
verhoor waaraan de raadsman deelneemt; het tweede lid op onderbreking
van een verhoor waaraan geen raadsman deelneemt.
In het eerste lid (derde volzin) is bepaald dat de verhorende ambtenaar
een verzoek van de verdachte tot onderbreking van het verhoor voor
overleg met zijn raadsman kan afwijzen indien door herhaalde verzoeken
de orde of de voortgang van het verhoor worden verstoord. Hieruit volgt
dat de verdachte die daar om verzoekt, ten minste eenmaal in de
gelegenheid wordt gesteld om met onderbreking van het verhoor met zijn
raadsman te overleggen. Meer dan eenmaal onderbreken zal alleen
worden toegestaan wanneer de orde of voortgang van het verhoor
daardoor niet worden verstoord.
Daarnaast is in het tweede lid voorzien in een regeling over het contact
met een raadsman in gevallen waarin het verhoor buiten aanwezigheid
van een raadsman plaatsvindt. Daarmee wordt voortgebouwd op de
bestaande situatie. Uit het geldende artikel 28, tweede lid, Sv vloeit, zoals
gezegd, voort dat de verdachte het recht heeft om telkens als hij dit
verzoekt, zo veel mogelijk in de gelegenheid te worden gesteld om zich in
verbinding te stellen met zijn raadsman. In het verleden is in de rechtspraktijk hiervan niet veel gebruik gemaakt. Het heeft meer betekenis
gekregen doordat verdachten, nadat zij tijdens de voorafgaande consultatie door hun raadsman op deze mogelijkheid zijn gewezen, zich hierop
uitdrukkelijk kunnen beroepen. Een dergelijk verzoek zal in het procesverbaal moeten worden opgenomen en bij weigering zal een reden
moeten worden opgenomen. Het verzoek zal binnen redelijke grenzen
(ook in de vorm van telefonisch overleg als de raadsman niet (meer)
aanwezig is) kunnen worden toegestaan, tenzij door herhaalde verzoeken
de voortgang van en de orde tijdens het verhoor zouden worden
verstoord. De beslissing en de gronden waarop deze berust moeten in het
proces-verbaal van verhoor worden vermeld. De beslissing geldt voor de
duur van het desbetreffende verhoor; deze kan bij vervolgverhoren
opnieuw worden genomen.
Met het eerste en tweede lid worden de door de richtlijn getrokken
grenzen gerespecteerd. Met betrekking tot het recht van de verdachte om
vertrouwelijk met de raadsman te kunnen communiceren, kunnen, zoals
in paragraaf 3.4 aan de orde kwam, praktische regelingen worden
getroffen die de daadwerkelijke uitoefening en essentie van dat recht
onverlet moeten laten. Dat is hier het geval.
Inrichting van en orde tijdens het verhoor: algemene maatregel
van bestuur
In het vierde lid van het voorgestelde artikel 28d Sv is, in lijn met de
adviezen van OM en politie, voorzien in een wettelijke grondslag om bij
algemene maatregel van bestuur nadere regels te kunnen stellen over de
inrichting van en orde tijdens het verhoor. Het is wenselijk om op dit punt
niet te volstaan met de algemene regeling van artikel 124 Sv die inhoudt
dat de ambtenaar die de leiding heeft over een ambtsverrichting, zoals
hier het verhoor, personen die de orde verstoren kan bevelen te
vertrekken (zie paragraaf 3.5.2). Ook de NOvA meent dat het goed is dat
de gang van zaken bij het verhoor enigszins wordt gereguleerd.
Met inachtneming van de door de richtlijn gestelde grenzen, indachtig de
consultatieadviezen, en na overleg met de betrokken partijen, is een
ontwerp van een algemene maatregel van bestuur opgesteld, die als
bijlage (bijlage II) bij deze memorie is gevoegd. Een eerdere versie van dit
ontwerpbesluit is voor formele consultatie voorgelegd aan de in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

29

paragraaf 1.3 genoemde instanties. Hun adviezen zijn in het ontwerpbesluit en in het daarbij gevoegde ontwerp van een nota van toelichting,
verwerkt. Voor een overzicht van de uitgangspunten die in dit ontwerpbesluit worden gehanteerd, wordt verwezen naar die nota van toelichting. In
hoofdlijn houden deze uitgangspunten het volgende in. Het ontwerpbesluit betreft gevallen waarin verhoorbijstand door een raadsman wordt
verleend. Het bevat geen regels over de wijze waarop de raadsman
rechtsbijstand verleent; dat is aan de raadsman zelf en daarvoor is ook
geen wettelijke grondslag aanwezig. Wel worden enkele algemene regels
voorzien die betrekking hebben op de inrichting van en de orde tijdens het
verhoor. Die regels kunnen onder omstandigheden een zekere begrenzing
van de wijze waarop rechtsbijstand wordt verleend, meebrengen. Het gaat
echter om begrenzingen die worden gerechtvaardigd door het belang van
een ordelijk verloop van het verhoor, en die, in lijn met de richtlijn op dit
punt, aan de daadwerkelijke uitoefening en essentie van het recht op
rechtsbijstand tijdens het verhoor geen afbreuk doen.
Uitgangspunt is dat de verhorende ambtenaar de leiding heeft over het
verhoor. Dat uitgangspunt wordt ook in het protocol van de NOvA
onderschreven. Wat betreft de inrichting van het verhoor is bepaald dat de
raadsman in de verhoorruimte zoveel mogelijk naast de verdachte zit en
dat de verhorende ambtenaar zoveel mogelijk tegenover hen zit. Daarmee
is dit ontwerpbesluit aanzienlijk minder restrictief dan het protocol dat bij
het experiment raadsman bij politieverhoor werd gehanteerd.
De verdachte moet zelf de hem gestelde vragen beantwoorden; de
raadsman is in beginsel niet bevoegd om de vragen die door de verhorende ambtenaar aan de verdachte worden gesteld, namens deze te
beantwoorden. Zie daarover nader in de nota van toelichting bij het
ontwerpbesluit.
De raadsman kan alleen voor aanvang en na afloop van het verhoor de
opmerkingen maken en de vragen stellen die hem dienstig voorkomen.
De raadsman richt zijn opmerkingen en verzoeken tot de verhorende
ambtenaar. Gedurende het verhoor is hij slechts bevoegd de verhorende
ambtenaar erop opmerkzaam te maken dat de verdachte een hem
gestelde vraag niet begrijpt, of dat de verhorende ambtenaar het
pressieverbod overtreedt, of dat de toestand waarin de verdachte verkeert
een verantwoorde voortzetting van het verhoor verhindert.
De raadsman mag niet buiten de hem in het ontwerpbesluit gegeven
bevoegdheden treden, mag van deze bevoegdheden geen onredelijk
gebruik maken, en verstoort de orde niet. Wanneer hij zich daar niet aan
houdt, kan hem, na een waarschuwing, door de hulpofficier van justitie de
verdere deelname aan het verhoor worden ontzegd. Zoals in paragraaf 3.7
uitgebreider is aangegeven, staat de richtlijn niet aan deze ordemaatregel
in de weg. De richtlijn bepaalt dat de raadsman overeenkomstig procedures in het nationale recht aan het verhoor deelneemt, en dat deze
procedures de daadwerkelijke uitoefening en essentie van het recht
onverlet moeten laten. Dat laatste is bij deze ordemaatregel het geval: het
ontwerpbesluit maakt daadwerkelijke uitoefening van het recht op
rechtsbijstand gedurende het verhoor immers binnen de grenzen van het
redelijke mogelijk.
Met deze regels in het ontwerpbesluit is een evenwicht nagestreefd
tussen de posities die door de verschillende adviesorganen, met name de
NOvA en de politie, zijn ingenomen.
Het verhoor van niet-aangehouden verdachten (ontbiedingen)
Het voorgaande heeft voornamelijk betrekking op verhoorbijstand aan
aangehouden verdachten. Op grond van het voorgestelde artikel 28d,
eerste lid, Sv geldt het recht op verhoorbijstand ook de verdachte die zich
in vrijheid bevindt, en wordt uitgenodigd om op een plaats van verhoor te
verschijnen om te worden verhoord. Op grond van artikel 27c Sv wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

30

ook de verdachte die zich in vrijheid bevindt, voorafgaand aan het verhoor
medegedeeld dat hij recht heeft op bijstand van een raadsman. Hij kan
desgewenst een raadsman meenemen naar het verhoor.
Opmerking verdient dat bij aangehouden verdachten uit het karakter van
het dwangmiddel ophouden voor onderzoek of inverzekeringstelling
voortvloeit dat zij hebben te dulden dat hun vragen worden gesteld.
Toekenning van een recht op verhoorbijstand verandert dit karakter van
dwangmiddel niet. Voor de verdachte die niet wordt aangehouden, maar
uitgenodigd om vrijwillig op de plaats van verhoor te verschijnen om te
worden verhoord, ligt de situatie in zoverre anders, dat deze bevoegd is
om, tenzij hij alsnog wordt aangehouden, het verhoor te verlaten.
Ten slotte verdient vermelding dat de Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor zal moeten worden aangepast aan de regels over verhoorbijstand
die in dit wetsvoorstel zijn opgenomen.
Toekomstige ontwikkeling: Consultatiebijstand en verhoorbijstand per videoconferentie (3.5.5)
Binnen onder andere de NOvA vindt gedachtevorming plaats over
toekomstige mogelijkheden van consultatiebijstand en verhoorbijstand
per videoconferentie. Een toekomstige ontwikkeling van consultatiebijstand per videoverbinding of zelfs verhoorbijstand per videoconferentie in
zaken die zich daarvoor lenen, kan positief worden gewaardeerd indien en
voor zover een dergelijke werkwijze organisatorisch en financieel haalbaar
is. De richtlijn staat consultatiebijstand per videoverbinding of telefoon
onder voorwaarden toe. In verband met het in artikel 3, derde lid, onder a,
van de richtlijn opgenomen recht van de verdachte om met zijn raadsman,
ook voorafgaand aan een verhoor, te communiceren, is overweging 23
van de preambule van de richtlijn van belang. Daarin is aangegeven dat
de praktische regelingen die lidstaten met betrekking tot de communicatie
tussen verdachte en raadsman kunnen treffen, het gebruik van videoconferenties en andere communicatietechnologie kunnen omvatten, onder de
voorwaarde dat dit de daadwerkelijke uitoefening en essentie van het
recht op die communicatie onverlet laat. Tegelijk volgt uit artikel 3, derde
lid, van de richtlijn dat de verdachte het recht heeft om, ook voorafgaand
aan een verhoor, zijn raadsman onder vier ogen te ontmoeten. In de
daarop betrekking hebbende overweging in de preambule van de richtlijn
(nr. 22) is niet, zoals bij de overweging betreffende communicatie,
aangegeven dat deze ontmoeting ook via een videoconferentie zou
kunnen plaatsvinden. Een en ander betekent dat consultatiebijstand via
een videoverbinding door de richtlijn uitdrukkelijk mogelijk wordt
gemaakt, zij het, dat als de verdachte verzoekt om een aan het verhoor
voorafgaande ontmoeting met een fysiek aanwezige raadsman, hem dit
recht niet zal kunnen worden ontzegd.
Wat betreft consultatiebijstand sluit het voorgestelde artikel 28c Sv niet uit
dat het onderhoud met de raadsman ook via een videoverbinding (of
telefonisch) zou kunnen plaatsvinden, wanneer dit tot de mogelijkheden
behoort. Het wetsvoorstel laat dus ruimte voor toekomstige ontwikkelingen op dit punt. Ook wat betreft verhoorbijstand sluit het voorgestelde
artikel 28d Sv niet uit dat het bijwonen van het verhoor door de raadsman
en zijn deelname daaraan via een videoconferentie plaatsvindt, wanneer
een adequate mogelijkheid daartoe beschikbaar komt. Dit zou ook een
uitkomst kunnen bieden bij verdachte militairen die in een missiegebied
worden verhoord. In dit verband is van belang dat in artikel 131a Sv een
basis is geschapen voor een verhoor per videoconferentie, waarbij een
directe beeld- en geluidverbinding tot stand wordt gebracht «tussen de
betrokken personen», waaronder ook de raadsman kan worden begrepen.
Uit dit artikel vloeit voort dat bij een verhoor (ook) de deelname van de
raadsman daaraan door middel van een videoconferentie kan plaatsvinden. Wel worden op grond van het genoemde artikel bij algemene

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

31

maatregel van bestuur gevallen bepaald waarin het verhoor niet per
videoconferentie kan plaatsvinden. In het Besluit videoconferentie is
opgenomen dat een videoconferentie bijvoorbeeld niet wordt toegepast
ten aanzien van de verdachte van een zedenmisdrijf waarvoor voorlopige
hechtenis is toegelaten en de verdachte van een strafbaar feit waarbij een
dodelijk slachtoffer is gevallen. Ook wordt een uitzondering gemaakt voor
personen met een zodanige auditieve of visuele handicap, waardoor
redelijkerwijs kan worden verondersteld dat videoconferentie afbreuk doet
aan zijn inbreng of positie in het strafproces. Deze stand van zaken sluit
aan bij de bestaande regelingen met betrekking tot kwetsbare verdachten.
Het recht op rechtsbijstand bij bepaalde onderzoekshandelingen
(3.6)
Inleiding (3.6.1)
Op grond van artikel 3, derde lid, onder c, van de richtlijn heeft de
verdachte het recht om zijn raadsman een drietal onderzoekshandelingen
te laten bijwonen, voor zover deze onderzoekshandelingen in het
nationale recht zijn voorzien, en de verdachte deze moet of mag bijwonen.
Het betreft meervoudige confrontaties («identity parades»), confrontaties
(«confrontations») en reconstructies van de plaats delict («reconstructions
of the scene of a crime»). In overweging 26 van de preambule van de
richtlijn wordt uiteen gezet wat onder deze onderzoekshandelingen wordt
verstaan. Bij een meervoudige confrontatie gaat het om een opstelling
waarin de verdachte samen met andere personen figureert met als doel
de identificatie door het slachtoffer of getuigen. Bij een confrontatie
worden de verdachte en een of meer getuigen of slachtoffers samengebracht in geval er tussen hen op belangrijke punten verschil van mening
bestaat. Bij een reconstructie van de plaats delict gaat het om een
reconstructie waarbij de verdachte aanwezig is en die als doel heeft de
manier waarop en de omstandigheden waaronder een strafbaar feit is
begaan beter te begrijpen, en om daarover specifieke vragen aan de
verdachte te kunnen stellen. Blijkens deze in de preambule gegeven
omschrijving gaat het bij de drie onderzoekshandelingen steeds om
handelingen waarbij de aanwezigheid van de verdachte benodigd is. De
passage in artikel 3, derde lid, onder c, van de richtlijn volgens welke het
ook kan gaan om onderzoekshandelingen waarbij de aanwezigheid van de
verdachte is «toegestaan», ontbeert in het licht van deze omschrijving
zelfstandige betekenis, voor zover daarmee zou zijn bedoeld dat van deze
onderzoekshandelingen ook sprake kan zijn wanneer de verdachte
daaraan niet deelneemt, hoewel hem dat wel zou zijn toegestaan. Dat
rechtsbijstand alleen is voorgeschreven bij gelegenheid van bepaalde
onderzoekshandelingen waaraan de verdachte deelneemt, heeft als
achtergrond dat deze onderzoekshandelingen, net zoals een verhoor van
de verdachte, rechtstreeks op de verdachte zelf betrekking hebben. Zijn
opstelling daarbij kan gevolgen hebben voor het bewijs.
Verder is van belang dat overweging 26 van de preambule van de richtlijn
vermeldt dat lidstaten praktische regelingen mogen treffen wat betreft de
aanwezigheid van de raadsman gedurende de onderzoekshandelingen,
onder de voorwaarde dat deze regelingen geen afbreuk doen aan de
daadwerkelijke uitoefening en essentie van de rechten van de verdachte.
De eerste onderzoekshandeling: de meervoudige confrontatie
(3.6.2)
De meervoudige confrontatie, in de wandelgangen ook wel aangeduid als
Oslo-confrontatie of line-up, is een maatregel die op grond van het
Wetboek van Strafvordering in het belang van het onderzoek kan worden
bevolen tegen een verdachte wiens vrijheid is benomen (zie de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

32

artikelen 61a, eerste lid, 62, tweede lid, en 76 Sv). De meervoudige
confrontatie is geregeld in het Besluit toepassing maatregelen in het
belang van het onderzoek. Zij is in artikel 1 van het besluit gedefinieerd als
een confrontatie waarbij de verdachte en minimaal vijf andere personen
die uiterlijk gelijkenis vertonen met de verdachte, worden getoond. In
artikel 9 van het besluit is bepaald dat, naast de officier van justitie, ook de
raadsman van de verdachte in de gelegenheid wordt gesteld om
voorafgaand aan de meervoudige confrontatie opmerkingen te maken
omtrent de te tonen selectie, zonder dat de confrontatie daardoor mag
worden opgehouden. De regeling biedt noch voor de officier van justitie
noch voor de raadsman de mogelijkheid om aanwezig te zijn bij de
confrontatie. De reden is dat de aanwezigheid van de officier van justitie
en de raadsman bij de confrontatie de getuige te veel zou kunnen afleiden
en kunnen beïnvloeden. Het in de richtlijn omschreven recht om de
raadsman een meervoudige confrontatie te laten «bijwonen» («attend»),
moet in het licht van het doel van de richtlijn zo worden begrepen, dat de
raadsman in de gelegenheid wordt gesteld om de uitvoering van de
meervoudige confrontatie (op afstand) te kunnen volgen. Daadwerkelijk
bijwonen van een meervoudige confrontatie zou in strijd zijn met een van
de meest elementaire regels daarvoor, te weten dat de getuige gedurende
de confrontatie uitsluitend wordt omgeven door personen die niet weten
wie van de getoonde personen als verdachte is aangemerkt. Bovendien
zou het ook niet in belang van de verdediging zijn wanneer de getuige
door onbewuste non-verbale reacties van de raadsman een indruk krijgt
welke persoon in de line-up zijn cliënt is. De verplichting van artikel 9 van
het besluit heeft alleen betrekking op het voorafgaand aan de confrontatie
maken van opmerkingen over de selectie. Ter uitvoering van het hier
besproken onderdeel van de richtlijn zal dat artikel aldus worden
gewijzigd dat de raadsman ook in de gelegenheid wordt gesteld om de
uitvoering van de meervoudige confrontatie te volgen. Verwezen wordt
naar het ontwerpbesluit dat als bijlage bij deze memorie is gevoegd.
De richtlijn laat ruimte voor de voorwaarde dat de raadsman «zonder dat
het onderzoek daardoor mag worden opgehouden» in de gelegenheid
wordt gesteld opmerkingen bij de selectie te maken en de meervoudige
confrontatie te volgen. Uit overweging 26 van de preambule van de
richtlijn volgt dat lidstaten praktische regelingen mogen treffen met
betrekking tot de aanwezigheid van de raadsman bij onderzoekshandelingen. De voorwaarde zal richtlijnconform moeten worden uitgelegd,
hetgeen inhoudt dat aan de daadwerkelijke uitoefening en essentie van
het recht geen afbreuk mag worden gedaan. Zoals de politie aangeeft, kan
in beginsel worden volstaan met het uitnodigen van de raadsman voor
een geplande confrontatie. Uiteraard dient die planning, zoals de politie
aangeeft, redelijk te zijn en de raadsman in staat te stellen tijdig te
verschijnen. Op dit punt zal over en weer redelijk moeten worden
gehandeld. Wanneer het onderzoeksbelang slechts een beperkte mate van
uitstel gedoogt, en de raadsman verhinderd is, zal deze een vervanger
kunnen sturen.
De tweede onderzoekshandeling: de confrontatie (3.6.3)
Het gaat bij deze onderzoekshandeling blijkens de omschrijving in
overweging 26 van de preambule van de richtlijn om het samenbrengen
van de verdachte en een of meer getuigen of slachtoffers in geval er
tussen hen op belangrijke punten verschil van mening bestaat. Deze
onderzoekshandeling komt niet als zodanig in het wetboek of in lagere
regelgeving voor. Denkbaar is dat de verdachte met een of meer getuigen
samengebracht wordt bij gelegenheid van de schouw. In dat geval is de
verdachte op grond van de geldende bepalingen reeds bevoegd zich door
een raadsman te laten bijstaan (zie over de schouw nader bij de hieronder
te behandelen, derde onderzoekshandeling).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

33

Voorts is denkbaar dat dit onderdeel van de richtlijn van betekenis kan zijn
bij een getuigenverhoor waarbij ook de verdachte aanwezig is. In het
voorbereidend onderzoek worden getuigen normaal gesproken buiten
aanwezigheid van de verdachte gehoord, waarna de verdachte in
voorkomende gevallen tijdens zijn eigen verhoor vervolgens wordt
geconfronteerd met datgene wat een getuige eerder buiten zijn aanwezigheid heeft verklaard. Die gevallen betreffen dus geen confrontatie in de
zin van de richtlijn. Tijdens het onderzoek op de terechtzitting komt het
wel geregeld voor dat een getuige in aanwezigheid van de verdachte
wordt gehoord, waarna de verdachte door de rechter in de gelegenheid
wordt gesteld om te reageren op hetgeen door de getuige naar voren is
gebracht. Voor zover dit al kan worden gezien als een confrontatie in de
betekenis van de richtlijn, voldoen de geldende bepalingen op dit punt
reeds aan de richtlijn; de verdachte is vanzelfsprekend bevoegd zich ook
op de terechtzitting door een raadsman te laten bijstaan (artikel 28, eerste
lid, Sv), waaronder begrepen in de gevallen waarin aldaar een getuige
wordt gehoord met wie de verdachte op belangrijke punten van mening
verschilt. Hetzelfde geldt voor zover onder de in artikel 297, eerste lid, Sv
omschreven bevoegdheid van de rechter om op de terechtzitting
«getuigen tegenover elkaar stellen» ook het tegenover elkaar stellen van
een of meer getuigen en de verdachte zou kunnen worden begrepen.
Verder zou in dit verband kunnen worden gedacht aan de enkelvoudige
confrontatie als maatregel die in het belang van het onderzoek tegen de
van zijn vrijheid beroofde verdachte kan worden bevolen. De enkelvoudige confrontatie is geregeld in het Besluit toepassing maatregelen in
het belang van het onderzoek. Zij is in artikel 1 van het besluit gedefinieerd als een onderzoek waarbij het uiterlijk van een verdachte door een
getuige wordt geobserveerd om vast te stellen of de verdachte door deze
persoon wordt herkend als betrokkene bij een strafbaar feit. Dit onderzoek
is weliswaar een confrontatie in de zin van het besluit, maar de vraag is of
dit ook een confrontatie is in de zin van de richtlijn. Een confrontatie in de
zin van de richtlijn is een samenbrengen van verdachte en getuigen in
geval tussen hen op belangrijke punten verschil van inzicht bestaat. Maar
bij een enkelvoudige confrontatie ontstaat dat verschil van inzicht pas in
gevallen waarin de getuige de verdachte herkent en de verdachte
betrokkenheid ontkent. Aan de andere kant wordt een meervoudige
confrontatie wel onder de richtlijn begrepen. Een redelijke uitleg van dit
onderdeel van de richtlijn lijkt mee te moeten brengen dat ook de
enkelvoudige confrontatie, zoals gedefinieerd in het genoemde besluit,
onder de reikwijdte van de richtlijn valt. Om deze reden zal in het besluit
worden bepaald dat de raadsman in de gelegenheid wordt gesteld om
ook een enkelvoudige confrontatie te volgen. Wat hierover in
paragraaf 3.6.2 is gezegd met betrekking tot de meervoudige confrontatie
is hier van overeenkomstige toepassing.
De derde onderzoekshandeling: de reconstructie van de plaats
delict (3.6.4)
Zoals hierboven is aangegeven, gaat het hierbij om een reconstructie
waarbij de verdachte aanwezig is en die als doel heeft de manier waarop
en de omstandigheden waaronder een strafbaar feit is begaan beter te
begrijpen, en om daarover specifieke vragen aan de verdachte te kunnen
stellen. Deze onderzoekshandeling is niet als zodanig in het wetboek
benoemd. Denkbaar is dat een dergelijke reconstructie, waarbij de
verdachte aanwezig is, plaatsvindt bij gelegenheid van de wel in het
wetboek geregelde een schouw (zie de artikelen 151, 192, 193 en 318 Sv).
De geldende bepalingen betreffende de schouw voldoen reeds aan dit
onderdeel van de richtlijn. In het voorbereidend onderzoek worden de
verdachte en diens raadsman van een voorgenomen schouw tijdig
schriftelijk in kennis gesteld, en worden zij toegelaten de schouw geheel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

34

of gedeeltelijk bij te wonen, een en ander voor zover het belang van het
onderzoek zulks niet verbiedt. En wanneer een schouw in het eindonderzoek plaatsvindt door tijdelijke verplaatsing van de terechtzitting, is de
bij de schouw aanwezige verdachte bevoegd zich op dezelfde wijze door
zijn raadsman te doen bijstaan als het geval is bij een terechtzitting die
plaatsvindt in het gerechtsgebouw.
De bestaande wettelijke voorwaarde dat het belang van het onderzoek
bijwoning van de in het voorbereidend onderzoek gehouden schouw door
de verdachte en zijn raadsman niet verbiedt, is, zo moet overigens worden
benadrukt, geen uitzondering op het in de richtlijn omschreven recht om
de raadsman de desbetreffende onderzoekshandeling te laten bijwonen.
Van een onderzoekshandeling als bedoeld in de richtlijn is, naar hierboven
is aangegeven, pas sprake als de verdachte eraan deelneemt. In dat geval
heeft hij recht op bijstand van een raadsman. Hij heeft dat recht op grond
van de richtlijn niet bij onderzoekshandelingen waaraan hij niet ook zelf
deelneemt. Dergelijke handelingen zijn namelijk geen onderzoekshandelingen in de zin van de richtlijn. Met andere woorden: wanneer het belang
van het onderzoek verbiedt dat de verdachte een schouw bijwoont, is deze
schouw per definitie geen onderzoekshandeling in de zin van de richtlijn.
In dit verband kan nog worden aangestipt dat de ook bij de schouw
mogelijke ordemaatregelen als bedoeld in artikel 124 Sv ook de raadsman
zouden kunnen treffen in het theoretische geval waarin deze de orde zou
verstoren. Er zijn geen gevallen bekend waarin deze ordemaatregelen
tijdens een schouw ooit op een raadsman zijn toegepast. De richtlijn laat
voor de besproken ordemaatregelen overigens ruimte; in overweging 26
van de preambule van de richtlijn is vermeld dat lidstaten praktische
regelingen mogen treffen met betrekking tot de aanwezigheid van de
raadsman bij onderzoekshandelingen, onder de voorwaarde dat deze
geen afbreuk doen aan de daadwerkelijke uitoefening en essentie van de
verdedigingsrechten.
Tijdelijke afwijkbevoegdheid van het recht op toegang tot een
raadsman; algemene voorwaarden daarvoor (3.7)
Relevante bepalingen van de richtlijn (3.7.1)
Artikel 3, zesde lid, van de richtlijn houdt de mogelijkheid in dat om een
tweetal dwingende redenen in het voorbereidend onderzoek tijdelijk van
het recht op toegang tot een raadsman wordt afgeweken: hetzij wanneer
er een dringende noodzaak bestaat om ernstige negatieve gevolgen voor
leven, vrijheid of fysieke integriteit van een persoon te voorkomen, hetzij
onmiddellijk optreden noodzakelijk is om te voorkomen dat substantiële
schade aan de strafprocedure zou worden toegebracht. In dergelijke
gevallen kan de verdachte, zoals volgt uit de overwegingen 31 en 32 van
de preambule van de richtlijn, worden verhoord zonder dat een raadsman
aanwezig is. Hem moet vanzelfsprekend wel worden medegedeeld dat hij
niet tot antwoorden verplicht is. Het doel van het verhoor moet volgens
de bedoelde overwegingen in dergelijke gevallen beperkt zijn tot het
verkrijgen van informatie die benodigd is om ernstige negatieve gevolgen
voor leven, vrijheid of fysieke integriteit van een persoon te voorkomen of
om substantiële schade aan de strafprocedure te voorkomen.
Met deze bepalingen uit de richtlijn wordt aansluiting gezocht bij het
Salduz-arrest van het EHRM (zie paragraaf 3.2), zij het dat het EHRM de
dwingende redenen («compelling reasons») op grond waarvan van het
recht op toegang tot een raadsman kan worden afgeweken, niet nader
heeft gespecificeerd.
Artikel 8, eerste en tweede lid, van de richtlijn formuleert algemene
voorwaarden voor de toepassing van de tijdelijke afwijkbevoegdheid. De
afwijkbevoegdheid moet een strikt beperkte geldigheidsduur hebben,
uitoefening van deze bevoegdheid kan niet uitsluitend worden gebaseerd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

35

op de soort of ernst van het strafbaar feit, en die uitoefening mag geen
afbreuk doen aan het «globale eerlijke verloop» van de procedure (in de
Engelse taalversie: «overall fairness of the proceedings») (eerste lid). Met
dat laatste is gedoeld op rechtspraak van het EHRM waaruit blijkt dat het
hof bij een op artikel 6 EVRM gebaseerde klacht beoordeelt of «the
procedure as a whole» eerlijk was. Afwijking van het recht op toegang tot
een raadsman als voorzien in artikel 3, zesde lid, van de richtlijn mag
alleen worden toegestaan op grond van een gemotiveerde beslissing van
een «rechterlijke autoriteit» (in de Engelse taalversie: «judicial authority»)
– voor toepassing in Nederland zijn dat een rechter of officier van justitie –
dan wel op grond van een beslissing van een andere autoriteit, onder de
voorwaarde dat de beslissing kan worden onderworpen aan een toetsing
door een rechterlijke autoriteit (tweede lid). In overweging 38 van de
preambule van de richtlijn is vermeld dat wanneer een tijdelijke afwijking
is toegestaan door «een rechterlijke autoriteit die geen rechter of
rechtbank is» (in Nederland is dat de officier van justitie), deze beslissing
in ieder geval tijdens het onderzoek op de terechtzitting door een
rechtbank zou moeten kunnen worden beoordeeld.
De mogelijkheid van een tijdelijke afwijking, die aan strenge voorwaarden
is gebonden, moet worden onderscheiden van de door de richtlijn
toegestane praktische regelingen die met betrekking tot de uitoefening
van het recht op toegang tot een raadsman kunnen worden getroffen en
die de daadwerkelijke uitoefening en essentie van dat recht onverlet
moeten laten. In de preambule bij de richtlijn is bij verschillende onderdelen van het recht op toegang tot een raadsman, los van de ook in de
richtlijn voorziene mogelijkheid van een tijdelijke afwijking van het recht
in het voorbereidend onderzoek, aangegeven dat dit recht door praktische
regelingen mag worden gereguleerd. Deze praktische regelingen kunnen
een zekere beperking met zich brengen. De omstandigheid dat toegang tot
een raadsman voor verdachten die vastzitten, op grond van een
praktische regeling niet mogelijk is tijdens de nachtelijke uren, is
bijvoorbeeld geen «afwijking» van dat recht in de zin van de richtlijn.
Hetzelfde geldt voor praktische regelingen volgens welke alleen
gedurende een redelijke termijn op de beschikbaarheid van de raadsman
wordt gewacht, en voor praktische regelingen die erop neerkomen dat
een raadsman die tijdens het verhoor de orde verstoort, de verdere
deelname aan dat verhoor kan worden ontzegd. In deze gevallen is
daadwerkelijke uitoefening van het recht op rechtsbijstand immers binnen
de grenzen van het redelijke mogelijk. In dit verband kan erop worden
gewezen dat ook de Hoge Raad in het post-Salduz-arrest bij zijn uitleg van
de rechtspraak van het EHRM een dergelijk onderscheid aanlegt waar hij
overweegt dat, behalve wanneer er dwingende redenen zijn om het recht
op toegang tot een raadsman te beperken, de verdachte «binnen de
grenzen van het redelijke» de gelegenheid moeten worden geboden dat
recht te verwezenlijken (zie paragraaf 3.2).
Een redelijke uitleg van de richtlijn brengt mee dat van een afwijking van
het recht op toegang tot een raadsman in de zin van de richtlijn geen
sprake is wanneer dat recht als gevolg van praktische regelingen binnen
de grenzen van het redelijke een zekere beperking kan ondergaan.
Een andersluidende uitleg zou tot onaanvaardbare resultaten leiden. Een
ernstige verstoring door de raadsman van de orde van een verhoor of
onderzoekshandeling of het niet verschijnen van de raadsman op een
binnen redelijke grenzen vastgesteld en voor hem kenbaar aanvangsmoment van verhoor of onderzoekshandeling vormen volgens de
bepalingen van de richtlijn immers geen zelfstandige gronden voor een
«afwijking» van het recht op rechtsbijstand. En als iedere binnen redelijke
grenzen blijvende beperking van het recht als een «afwijking» van dat
recht in de zin van de richtlijn zou worden getypeerd, zou die beperking
tijdens het onderzoek op de terechtzitting, behoudens wanneer de
verdachte afstand doet van zijn recht, in het geheel niet mogelijk zijn, nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

36

de richtlijn afwijkingen alleen tijdens het voorbereidend onderzoek
toestaat. Dit zou in feite betekenen dat een verhoor of onderzoekshandeling in de fase van het eindonderzoek onder geen enkele omstandigheid
zonder raadsman doorgang zou kunnen vinden, zo lang de verdachte van
zijn recht geen afstand doet.
De geldende Nederlandse wet- en regelgeving en de voorgestelde
implementatie (3.7.2)
Het is wenselijk om met betrekking tot het verhoor door de politie van een
aangehouden verdachte in de mogelijkheid van een afwijking als bedoeld
in artikel 3, zesde lid, van de richtlijn te voorzien. Het kan dringend
noodzakelijk zijn dat zonder uitstel met het verhoor van de verdachte
wordt begonnen en/of zonder dat dit wordt onderbroken door een op een
later moment alsnog arriverende raadsman. Te denken valt aan gevallen
waarin het verhoor van de verdachte geen uitstel kan dulden, bijvoorbeeld
als het gaat om informatie die een einde kan maken aan het voortduren
van een ernstig misdrijf waarbij de lichamelijke integriteit van personen in
het geding is (beëindiging van een gijzeling of ontvoering) of die het
intreden van zeer ernstige gevolgen kan voorkomen (het voorkomen van
aanslagen, ontploffingen of grootschalige besmetting). In het voorgestelde artikel 28e Sv is hiervoor een voorziening opgenomen, die inhoudt
dat de hulpofficier van justitie op de in artikel 3, zesde lid, van de richtlijn
bedoelde gronden kan beslissen dat de komst van de raadsman niet
wordt afgewacht en/of dat de verdachte consultatiebijstand dan wel
verhoorbijstand wordt geweigerd. Gezien de ingrijpendheid van deze
beslissing wordt, in lijn met het advies van de Rvdr over het voormalige
conceptwetsvoorstel op dit punt, voorgesteld te bepalen dat de hulpofficier van justitie daarvoor de voorafgaande toestemming van de officier
van justitie behoeft. Dat het moet gaan om een tijdelijke afwijking met een
strikt beperkte geldigheidsduur is in de voorgestelde bepalingen tot
uitdrukking gebracht in de woorden «voor zover en voor zolang als».
Voor een verdere toelichting op de bepaling wordt verwezen naar de
artikelsgewijze toelichting.
In de meeste adviezen die over het voormalige conceptwetsvoorstel zijn
uitgebracht werd verzocht om verduidelijking van het aanvankelijk
gekozen criterium «in het belang van het onderzoek dringend noodzakelijk». Ter implementatie van de richtlijn, die alleen een tweetal nauw
omschreven uitzonderingen toelaat, is het aanvankelijk gekozen criterium
in het voorgestelde artikel 28e Sv geconcretiseerd. Het kan volgens het nu
in het wetsvoorstel uitgeschreven criterium uitsluitend gaan om gevallen
waarin er een dringende noodzaak bestaat om ernstige negatieve
gevolgen voor leven, vrijheid of fysieke integriteit van een persoon te
voorkomen, dan wel om te voorkomen dat aanzienlijke schade aan de
strafprocedure wordt toegebracht. Alleen in deze gevallen kan het
noodzakelijk zijn om meteen, zonder op de komst van de raadsman te
wachten, met het verhoor aan te vangen of om hem de toegang tot het
verhoor te weigeren. Een verdere concretisering dan hierboven weergegeven, is in zijn algemeenheid niet goed te geven. De verwachting is dat
van de hier besproken bevoegdheid in de praktijk in een zeer gering aantal
gevallen gebruik zal behoeven te worden gemaakt.
Wanneer in gevallen waarin vanwege een dringende noodzaak daartoe
zonder uitstel met het verhoor van de verdachte wordt begonnen, zal in
de praktijk moeten worden bezien wat er gebeurt, als de raadsman
gedurende het verhoor op de verhoorlocatie arriveert. Strikt genomen zou
het verhoor dan moeten worden onderbroken voor het verlenen van
consultatiebijstand. Daartegenover staat dat dezelfde redenen die
rechtvaardigen dat direct met het verhoor moet worden begonnen, ook
ertoe kunnen noodzaken dat het verhoor niet tussentijds wordt onderbroken door het verlenen van rechtsbijstand door een alsnog gearriveerde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

37

raadsman. In het geval waarin de redenen die het zonder uitstel beginnen
met het verhoor rechtvaardigen, geen beletsel vormen om het – om die
redenen – reeds aangevangen verhoor te onderbreken, moet de raadsman
tot het verhoor worden toegelaten.
Aandacht verdient in dit verband de bijzondere beperking op het vrije
verkeer tussen de raadsman en de aangehouden verdachte als voorzien in
artikel 50, tweede lid, Sv. Deze kwam in paragraaf 3.4 al aan de orde.
Doordat het wettelijke moment waarop de aangehouden verdachte met
een raadsman in contact komt door dit wetsvoorstel wordt vervroegd van
de inverzekeringstelling naar het ophouden voor onderzoek, is ook
artikel 50 Sv op een eerder moment van toepassing. Ook een bijzondere
beperking van het vrije verkeer tussen raadsman en verdachte op de in
artikel 50, tweede lid, Sv genoemde gronden komt daardoor eerder voor
toepassing in aanmerking. Deze gronden, die een tijdelijke ontzegging van
de toegang van de raadsman tot de aangehouden verdachte mogelijk
maken, betreffen gevallen waarin uit bepaalde omstandigheden een
ernstig vermoeden voortvloeit dat het vrije verkeer tussen raadsman en
verdachte hetzij zal strekken om de verdachte bekend te maken met een
omstandigheid waarvan hij in het belang van het onderzoek tijdelijk
onkundig moet blijven, hetzij wordt misbruikt voor pogingen om de
opsporing van de waarheid te belemmeren. Deze ontzegging van de
toegang kan – en daar gaat het hier om – eveneens het verhoor van de
verdachte betreffen. In paragraaf 3.4 zijn voorbeelden gegeven van deze
gronden voor een bijzondere beperking. Zoals in die paragraaf uiteen is
gezet, wordt in het geval van een dergelijke bijzondere beperking steeds
een andere raadsman toegevoegd. Van een afwijking van het recht op
toegang tot een raadsman in de zin van de richtlijn is daarom geen
sprake. De verdachte wordt immers hoe dan ook door een raadsman
bijgestaan, ook bij het politieverhoor. Zoals in paragraaf 3.4 is aangegeven, wordt in de praktijk slechts sporadisch een bijzondere beperking
opgelegd.
Afstand van recht (3.8)
De inhoud van de richtlijn (3.8.1)
Artikel 9 van de richtlijn betreft het afstand doen van het recht op toegang
tot een raadsman in strafprocedures en overleveringsprocedures. Deze
paragraaf heeft alleen betrekking op het doen van afstand van het recht
op toegang tot een raadsman in strafprocedures. Wanneer volgens het
nationale recht afstand kan worden gedaan van het recht op toegang tot
een raadsman, moeten lidstaten er met betrekking tot afstand voor zorgen
dat de verdachte mondeling of schriftelijk toereikende en duidelijke
informatie in eenvoudige en begrijpelijke bewoordingen is gegeven over
inhoud van dat recht en over de mogelijke gevolgen van het doen van
afstand daarvan (eerste lid). Ook moeten zij ervoor zorgen dat afstand
doen vrijwillig en ondubbelzinnig geschiedt. De afstand en de omstandigheden waaronder deze is gedaan, moeten worden geregistreerd volgens
de procedure waarin het nationale recht voorziet (tweede lid). De
verdachte moet de afstand later op elk moment tijdens de strafprocedure
kunnen herroepen, en de verdachte moet van die mogelijkheid in kennis
worden gesteld (derde lid). De herroeping geldt vanaf het moment
waarop deze plaatsvindt. Overweging 41 van de preambule van de
richtlijn verduidelijkt dat eerdere procedurehandelingen die als gevolg van
de eerdere afstand zonder toegang tot een raadsman hebben plaatsgevonden, niet hoeven te worden overgedaan. Deze bepaling uit de richtlijn
moet worden begrepen tegen de achtergrond van de rechtspraak van het
EHRM over het doen van afstand van recht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

38

De voorgestelde implementatie (3.8.2)
In lijn met het advies van de Rvdr over het voormalige conceptwetsvoorstel wordt voorgesteld om de in artikel 28 Sv opgenomen
«bevoegdheid» van de verdachte zich door een raadsman te laten
bijstaan, om te zetten in een «recht» om zich door een raadsman te laten
bijstaan. Ook de NOvA onderschrijft deze wijziging. Aanvullend wordt
voorgesteld om, na artikel 28 Sv betreffende het recht op rechtsbijstand,
een nieuw artikel (28a) in het wetboek in te voegen, betreffende afstand
van dat recht. In het geldende artikel 28 Sv, dat spreekt over een
«bevoegdheid» van de verdachte om zich door een raadsman te laten
bijstaan, ligt besloten dat de keuze van de verdachte voor die bijstand, een
vrije keuze is. De verdachte is niet verplicht zich te laten bijstaan en kan
zijn verdediging alleen voeren; hij kan zelfs geheel afzien van het voeren
van een verdediging. Weliswaar is wettelijk in bepaalde gevallen voorzien
in toevoeging van een raadsman, maar ook na toevoeging staat het ter
vrije keuze van de verdachte of hij zich door een raadsman wil laten
verdedigen (vgl. ECLI:NL:HR:2011:BT6406, NJ 2012/29, rov. 3.3.2). Door de
voorgestelde omzetting van een bevoegdheid in een recht, met daaraan
gekoppeld een bepaling over afstand van recht, verandert hieraan niets
wezenlijks. Het blijft gaan om een vrije keuze van de verdachte. Het
verschil is slechts dat wettelijk wordt vastgelegd, dat wanneer de
verdachte besluit om niet de diensten van een raadsman in te roepen of
daarvan gebruik te maken, het om een vrijwillige en ondubbelzinnige
keuze moet gaan. Bovendien moet hij, wanneer hij afstand wil doen, over
de gevolgen daarvan worden ingelicht, en moet hem worden meegedeeld
dat hij op zijn beslissing kan terugkomen.
Over het voorgestelde artikel 28a Sv kunnen de volgende opmerkingen
worden gemaakt. In het eerste lid is de hoofdregel opgenomen dat de
verdachte «vrijwillig en ondubbelzinnig» («voluntarily and unequivocally») afstand doen van zijn recht. Al in het geldende recht ligt, op grond
van de door het EHRM aan artikel 6 EVRM gegeven uitleg, besloten dat
daarvan sprake moet zijn. Met ondubbelzinnig wordt bedoeld dat de
afstand niet voor misverstand of voor tweeërlei uitleg vatbaar dient te zijn.
De richtlijn schrijft voor dat de verdachte op elk moment in de strafprocedure van zijn beslissing tot het doen van afstand kan terugkomen en dat
hem dit moet worden meegedeeld. In het tweede lid van het voorgestelde
artikel 28a Sv is ter implementatie hiervan opgenomen dat de rechter of
opsporingsambtenaar de verdachte deze mededeling doet wanneer de
verdachte afstand van recht wil doen. Hem hoeft deze mededeling slechts
eenmaal, bij gelegenheid van het doen van afstand, te worden gedaan. De
bevoegdheid zelf om van de beslissing om afstand van recht te doen
terug te komen, ligt in het systeem van de wet besloten: het door dit
wetsvoorstel gewijzigde artikel 28 Sv, volgens hetwelk de verdachte het
recht heeft om zich door een raadsman te laten bijstaan, geldt voor de
gehele strafprocedure. Een verdachte die aanvankelijk niet van zijn recht
gebruik maakt, kan op grond van dit artikel op elk moment in die
procedure besluiten dit alsnog te doen. Op grond van het geldende
artikel 44 Sv, dat in het aanvullende wetsvoorstel in geactualiseerde vorm
in een nieuw artikel 27ca Sv wordt ondergebracht, wordt de verdachte
bovendien in verschillende stadia van de strafprocedure, waaronder bij de
dagvaarding, gewezen op zijn recht op rechtsbijstand. Indien de verdachte
eerder afstand heeft gedaan van zijn recht, bijvoorbeeld bij gelegenheid
van het eerste verhoor, kan hij in een later stadium op deze beslissing
terugkomen door, al dan niet na daarop op grond van dat artikel te zijn
geattendeerd, alsnog om rechtsbijstand te verzoeken.
De verdachte die afstand wil doen, dient over de gevolgen daarvan te
worden ingelicht. In beginsel kan ermee worden volstaan aan de
verdachte mede te delen dat hij in geval van afstand niet kan profiteren
van rechtsgeleerde bijstand, en dat dit nadelige gevolgen voor hem kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

39

hebben. In beginsel behoeft de verdachte slechts eenmaal, bij
gelegenheid van het doen van afstand, op deze gevolgen te worden
gewezen. De verplichting om de verdachte, in verband met afstand van
het recht op rechtsbijstand, te informeren over de inhoud van het recht op
rechtsbijstand behoeft geen afzonderlijke implementatie; de verdachte
moet op grond van artikel 27c Sv ook mededeling worden gedaan van de
inhoud van dat recht in gevallen waarin hij geen afstand doet.
Bijzondere aandacht verdient afstand van recht in verband met het
politieverhoor. Wanneer de verdachte, na erover te zijn ingelicht dat hij
recht heeft op consultatiebijstand en verhoorbijstand, afstand van het
recht op consultatiebijstand doet, mag er behoudens aanwijzingen voor
het tegendeel van worden uitgegaan dat deze afstand ook het recht op
verhoorbijstand betreft. Wat betreft het politieverhoor wordt afstand op
grond van het voorgestelde artikel 28a, tweede lid, Sv tegenover een
opsporingsambtenaar gedaan. Voor aangehouden verdachten van een
misdrijf waarop een maximale gevangenisstraf van twaalf jaar of meer is
gesteld, en voor aangehouden kwetsbare verdachten wordt steeds een
raadsman opgeroepen (zie het voorgestelde artikel 28b, eerste lid, Sv). Zij
kunnen van het recht op consultatiebijstand geen afstand doen dan nadat
zij door de raadsman op de gevolgen daarvan zijn gewezen (zie het
voorgestelde artikel 28c, tweede lid, Sv). Aangehouden jeugdige
verdachten kunnen, als gezegd, geen afstand doen van consultatiebijstand. Zie nader – ook voor de definities van kwetsbare en jeugdige
verdachten – de paragrafen 3.5.3 en 3.9. Wanneer de verdachte door een
raadsman over de gevolgen van afstand van recht is ingelicht, kan de
opsporingsambtenaar tegenover wie de afstand vervolgens wordt
gedaan, ermee volstaan zich ervan te vergewissen dat de raadsman de
verdachte daadwerkelijk op deze gevolgen heeft gewezen; uit het tweede
lid vloeit in dat geval niet voort dat de opsporingsambtenaar de verdachte
daarover nogmaals inlicht.
De NOvA is van mening dat het voorgestelde artikel 28a, tweede lid, Sv,
voor zover de afstand tegenover een opsporingsambtenaar kan worden
gedaan, «nogal karig» overkomt. Deze opvatting wordt dezerzijds niet
gedeeld, mede omdat aangehouden verdachten in de hierboven
omschreven gevallen pas afstand tegenover een opsporingsambtenaar
kunnen doen nadat zij door een raadsman over de gevolgen zijn ingelicht.
Bovendien verplicht de richtlijn er niet toe, zoals de NOvA voor wenselijk
houdt, dat afstand alleen kan worden gedaan tegenover een rechter of
een raadsman.
Kwetsbare verdachten, in het bijzonder jeugdigen (3.9)
Artikel 13 van de richtlijn bepaalt dat lidstaten ervoor moeten zorgen dat
bij de toepassing van de richtlijn rekening wordt gehouden met de
specifieke behoeften van kwetsbare verdachten. Onder kwetsbare
verdachten in de zin van de richtlijn worden verstaan jeugdige verdachten
en verdachten met een psychische stoornis of een verstandelijke
beperking. Wat betreft het recht op toegang tot een raadsman is daaraan
in dit wetsvoorstel uitvoering gegeven door ten aanzien van kwetsbare
verdachten die worden aangehouden, te bepalen dat voor hen ongeacht
de aard van de verdenking steeds een raadsman wordt opgeroepen. Zie
daarover de paragrafen 3.3 en 3.5.3. Zoals de raad voor rechtsbijstand in
zijn advies opmerkt, betekent dit dat ook voor kwetsbare verdachten die
worden aangehouden voor een strafbaar feit waarvoor geen voorlopige
hechtenis is toegelaten, een raadsman wordt opgeroepen. Voorts is
bepaald dat zij alleen van hun recht op consultatiebijstand kunnen afzien,
wanneer zij over de gevolgen daarvan door een raadsman zijn ingelicht
(zie het voorgestelde artikel 28c, tweede lid, Sv).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

40

Op de wijze van vaststelling van een psychische stoornis of een verstandelijke beperking zal in de artikelsgewijze toelichting bij het voorgestelde
artikel 28b Sv worden ingegaan.
Wat betreft jeugdige verdachten die zijn aangehouden, is in het voorgestelde artikel 488c Sv bepaald enerzijds dat voor hen steeds een raadsman
wordt opgeroepen, en anderzijds dat zij, in afwijking van het voorgestelde
artikel 28c, tweede lid, Sv, geen afstand kunnen doen van hun recht op
consultatiebijstand. Deze bepaling geldt voor alle (aangehouden)
jeugdigen, waaronder personen worden verstaan die ten tijde van het
begaan van het strafbaar feit de leeftijd van achttien jaar nog niet hebben
bereikt (zie artikel 488, tweede lid, Sv).
Het recht op consultatiebijstand en verhoorbijstand van jeugdige
verdachten is thans opgenomen in de Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor. Bij de toepassing van deze aanwijzing is een aantal knelpunten
gesignaleerd die merendeels ook aan de orde komen in de uitgebrachte
adviezen. Deze punten worden hieronder besproken.
Differentiatie in leeftijd
In de geldende Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor is wat betreft
jeugdige verdachten die zijn aangehouden, een differentiatie aangebracht
tussen jeugdige verdachten beneden en boven de leeftijd van zestien jaar.
De verdachte die ten tijde van het begaan van het misdrijf beneden de
zestien jaar is, krijgt in alle gevallen waarin sprake is van verdenking van
een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, consultatiebijstand. Hij kan daarvan geen afstand doen. Wanneer deze verdachte dat na
overleg met zijn raadsman nodig vindt, krijgt hij ook verhoorbijstand. De
verdachte die ten tijde van het begaan van het misdrijf zestien of
zeventien jaar is kan volgens de genoemde aanwijzing afstand doen van
zijn recht op consultatiebijstand (en in het verlengde daarvan van zijn
recht op verhoorbijstand).
Deze in de Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor opgenomen differentiatie wordt niet in het voorgestelde artikel 488c, vierde lid, Sv overgenomen. In de over het voormalige conceptwetsvoorstel uitgebrachte
adviezen (Raad voor de kinderbescherming, RSJ, Halt Nederland en
Defence for Children International) is met kracht bepleit af te zien van
overneming van differentiatie tussen jeugdigen beneden zestien jaar en
boven zestien jaar. Dit past bij de bestaande regeling in het wetboek die
deze differentiatie thans niet bevat. Ook de hoogleraar M.R. Bruning heeft
erop gewezen dat de jeugdige die de keuze wordt voorgehouden tussen
een langduriger verblijf op het politiebureau om de komst van de
raadsman af te wachten en het sneller begin van het verhoor zonder
raadsman vaak niet het eerste alternatief kiest. Bovendien kunnen
jeugdige verdachten bij een eerste indruk weliswaar slim en «streetwise»
lijken, maar blijken zij toch niet altijd de draagwijdte van hun keuze goed
te kunnen overzien.
De Raad voor de kinderbescherming en de RSJ menen in hun over het
voormalige conceptwetsvoorstel uitgebrachte advies dat de jeugdige ook
in alle gevallen moet worden voorzien van verhoorbijstand. Ook de NOvA
beveelt dit in haar aanvullende advies aan. De regering blijft van oordeel
dat dit niet in alle gevallen noodzakelijk is en dat de jeugdige na overleg
met een raadsman kan besluiten van verhoorbijstand afstand te doen. De
verdachte is voor het maken van die keuze voorzien van een advies over
de consequenties van de betekenis van zijn recht op rechtsbijstand en van
afstand daarvan. De raadsman moet in staat worden geacht te beoordelen
of de verdachte zodanig kwetsbaar is dat hij bij het verhoor moet worden
bijgestaan. Op basis van de verleende consultatiebijstand kan de
verdachte te kennen geven gebruik te willen maken van verhoorbijstand.
Ook als de jeugdige, tegen het advies van zijn raadsman, prijs stelt op
rechtsbijstand, is deze verplicht de gevraagde rechtsbijstand te verlenen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

41

en hij zal dan bij het verhoor aanwezig zijn. De NOvA wijst in het verband
van haar aanbeveling om bij jeugdige verdachten ook verhoorbijstand
verplicht te stellen, nog op het voorstel van de Europese Commissie voor
een Richtlijn betreffende procedurele waarborgen voor kinderen die
verdachte of beklaagde zijn in een strafprocedure (zie paragraaf 1.1). Er is
evenwel geen aanleiding om vooruit te lopen op een richtlijnvoorstel
waarover nog onderhandelingen plaatsvinden.
Langere wachttijden
Er zijn langere wachttijden voor het verlenen van rechtsbijstand geconstateerd. Deze ontstaan door de ruime reikwijdte van het recht op rechtsbijstand voor jeugdigen, die met name het gevolg is van de Salduzjurisprudentie. Dit betekent dat de jeugdige verdachte vaak langer op het
politiebureau verblijft, omdat hij moet wachten op een (in het jeugdrecht
gespecialiseerde) advocaat en er tijd uitgetrokken moet worden voor de
consultatiebijstand. Dit klemt vooral als de jeugdige verdachte na acht uur
‘s avonds op het politiebureau wordt binnengebracht. Dan kan hij niet
verhoord worden voordat een raadsman aanwezig is, en deze kan die dag
niet meer worden opgeroepen omdat de piketvoorziening gesloten is. In
hun aanvullende adviezen brengen OM, politie en RSJ dit punt nog eens
nadrukkelijk onder de aandacht. Ook hier bestaat geen noodzaak tot
aanpassing van de wettelijke regeling. Momenteel wordt onderzocht hoe
de wachttijd zo kort mogelijk kan worden gehouden. In dit verband is van
belang om op te merken dat experimenten plaatsvinden met het
stationeren van advocaten op de verhoorlocatie. Hierop wordt in
paragraaf 9.2 nader ingegaan.
Vermindering Halt-afdoening
Een formele aanhouding kan leiden tot een vermindering in de verwijzingen naar het bureau Halt (het alternatief afdoen van zaken). Consequentie van het voorgestelde artikel 488c Sv is namelijk dat alle aangehouden jeugdige verdachten worden voorzien van consultatiebijstand
waarvan zij geen afstand kunnen doen. Dat geldt ook voor de gevallen
waarin de ernst van het delict niet meteen aanleiding geeft voor een
strafrechtelijke ingreep. De verwijzing naar de zogenaamde
Halt-afdoening is systematisch gepositioneerd als een politiesepot met
een voorwaarde. Het Besluit aanwijzing Halt-feiten bevat een opsomming
van de feiten die voor een dergelijke afdoening in aanmerking kunnen
komen. Indien aan de voorwaarde van succesvolle voltooiing van het
Halt-project, wordt voldaan, kan een strafrechtelijk vervolg achterwege
blijven.
In de verschillende over het voormalige conceptwetsvoorstel uitgebrachte
adviezen is naar voren gebracht dat van belang is dat deze verdachten van
relatief minder ernstige vergrijpen buiten het strafrechtelijk circuit worden
gehouden, zoals winkeldiefstal van een voorwerp met geringe waarde,
vernieling met geringe schade, indien sprake is van een bekennende
verdachte die voor het eerst is aangehouden voor een dergelijk vergrijp.
Niettemin leidt een formele aanhouding voor misdrijf veelal tot een
formele strafrechtelijke afhandeling of registratie. Dit is vooral knellend bij
de behandeling van jeugdzaken die voorheen met een alternatieve
afdoening buiten het strafrechtelijke circuit konden eindigen. De mogelijkheden voor Halt worden hierdoor niet vergroot. Nu voor het deelnemen
aan een Halt-project het afleggen van een bekennende verklaring een van
de vereisten is en deze verklaring slechts tijdens een verhoor kan worden
afgelegd, is in ieder geval consultatiebijstand (en mogelijk ook verhoorbijstand) noodzakelijk om de jeugdige verdachte inzicht te geven in zijn
rechtspositie en de consequenties van het aanvaarden van een
Halt-afdoening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

42

Een oplossing van dit knelpunt door middel van aanpassing van een
wettelijke regeling lijkt vooralsnog niet goed uitvoerbaar. Wel kunnen
praktische aanpassingen worden beproefd die ertoe leiden dat de weg
naar Halt niet te vroeg wordt afgesneden. In de eerste plaats kan worden
gewerkt aan betere voorlichting aan de advocatuur over Halt. Een advies
aan de jeugdige verdachte over de mogelijkheid om zich op het zwijgrecht
te beroepen, kan ertoe leiden dat de mogelijkheid voor Halt wordt beperkt.
Na een formele aanhouding zal consultatiebijstand en eventuele verhoorbijstand moeten volgen.
Een andere mogelijkheid zou zijn dat er voor aanvang van de consultatiebijstand overleg plaatsvindt tussen de raadsman en de hulpofficier van
justitie. In gevallen die zich meteen als Halt-waardig laten aanzien, kan
formele aanhouding op dat tijdstip in sommige gevallen worden
voorkomen, waarbij de verdachte wordt aangezegd zich op korte termijn
op het politiebureau te vervoegen voor verhoor. Dan kan in overleg met
de Halt-coördinator worden besproken welk traject het meest in het
belang van de jeugdige is en of deze wellicht in aanmerking kan komen
voor een Halt-afdoening. De raadsman kan de jeugdige dan beter
adviseren tijdens de consultatiebijstand. Het OM beziet of het mogelijk is
de Aanwijzing Halt-afdoening in deze zin aan te passen; in aanvulling
daarop kan het handboek voor de hulpofficier van justitie worden
aangepast.
Rechtsgevolgen vormverzuimen (3.10)
Artikel 12, tweede lid, van de richtlijn bepaalt dat bij de beoordeling van
verklaringen van verdachten of van bewijs dat is verkregen in strijd met
hun recht op toegang tot een raadsman dan wel in gevallen waarin op
grond van artikel 3, zesde lid, van de richtlijn een afwijking van dit recht
werd toegestaan, de rechten van de verdediging en het eerlijke verloop
van de procedure worden geëerbiedigd. In overweging 50 van de
preambule van de richtlijn is in dit verband gewezen op de rechtspraak
van het EHRM waaruit voortvloeit dat de rechten van de verdediging in
beginsel onherstelbaar zijn geschonden wanneer belastende verklaringen
die tijdens een politieverhoor zonder toegang tot een raadsman door de
verdachte zijn afgelegd, worden gebruikt voor een veroordeling (zie het in
paragraaf 3.2 aan de orde gestelde Salduz-arrest van het EHRM, rov. 55).
Door het geldende artikel 359a Sv voldoet de Nederlandse wetgeving aan
dit onderdeel van de richtlijn. Wanneer tijdens het voorbereidend
onderzoek vormverzuimen zijn begaan – voor zover hier relevant: met
betrekking tot het recht op toegang tot een raadsman – die niet meer
kunnen worden hersteld, moet de rechter, gezien de uitleg die de Hoge
Raad in bestendige rechtspraak aan dit artikel geeft (zie
ECLI:NL:HR:2013:BY5321, NJ 2013/308) beoordelen of aan een verzuim
enig rechtsgevolg dient te worden verbonden en, zo ja, welk rechtsgevolg
in aanmerking komt. De mogelijke rechtsgevolgen zijn: strafvermindering,
bewijsuitsluiting, niet-ontvankelijkverklaring van het OM of de enkele
constatering dat een vormverzuim is begaan. Op grond van artikel 359a,
tweede lid, Sv houdt de rechter daarbij rekening met het belang dat het
geschonden voorschrift dient, de ernst van het verzuim en het nadeel dat
daardoor wordt veroorzaakt. Bewijsuitsluiting komt volgens de Hoge Raad
in aanmerking wanneer een belangrijk strafvorderlijk voorschrift in
aanzienlijke mate is geschonden (zie rov. 2.4.2 van het genoemde arrest).
Uit het in paragraaf 3.2 behandelde post-Salduz-arrest van de Hoge Raad
(rov. 2.7.2 en 2.7.3) vloeit voort dat wanneer de aangehouden verdachte
niet dan wel niet binnen redelijke grenzen de gelegenheid is geboden om
voorafgaand aan het eerste verhoor door de politie een advocaat te
raadplegen, dit in beginsel een vormverzuim in de zin van artikel 359a Sv
oplevert dat, indien ter zake door of namens de verdachte verweer is
gevoerd, behoudens afstand van dat recht door de verdachte of afwijking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

43

van dat recht om dwingende redenen, zal dienen te leiden tot uitsluiting
van het bewijs van verklaringen van de verdachte die zijn afgelegd
voordat hij een advocaat kon raadplegen, alsmede van bewijs dat is
verkregen als rechtstreeks gevolg van de voor het bewijs onbruikbare
verklaring van de verdachte. In deze gevallen dient de rechter zonder
meer tot bewijsuitsluiting te beslissen en staat het hem niet vrij een
nadere afweging te verrichten van de in artikel 359a, tweede lid, Sv
genoemde factoren en op basis daarvan tot bijvoorbeeld strafvermindering te komen (Zie ECLI:NL:HR:2013:BY5321, NJ 2013/308, rov. 2.4.4 en
ECLI:NL:HR:2012:BW9264, NJ 2013/513, rov. 3.6).
Aandacht verdient dat de Hoge Raad het rechtsgevolg van bewijsuitsluiting in het post-Salduz-arrest verbindt aan het schenden van recht op
toegang tot een raadsman in verband met het politieverhoor voor zover
hij dat recht in zijn rechtspraak heeft erkend. Het gaat daarbij alleen om
het recht op consultatiebijstand van aangehouden verdachten en om het
recht op verhoorbijstand van aangehouden jeugdige verdachten, alsmede
om consultatiebijstand en verhoorbijstand van deze personen indien zij uit
anderen hoofde van hun vrijheid zijn beroofd (zie voor dat laatste
ECLI:NL:HR:2012:BW9264, NJ 2013/513, rov. 3.7). Ter implementatie van
de richtlijn is het recht op toegang tot een raadsman in dit wetsvoorstel
meeromvattend: dat recht is ook van toepassing bij verdachten die niet
zijn aangehouden en omvat bovendien verhoorbijstand voor volwassen
verdachten. Het is aan de rechtspraak om te bepalen welke rechtsgevolgen worden verbonden aan schending van de elementen van dat recht
die ten opzichte van de huidige rechtspraak van de Hoge Raad meeromvattend zijn. Het ligt, mede in het licht van het Salduz-arrest van het
EHRM, voor de hand dat de rechter vormverzuimen bij verhoorbijstand
aan aangehouden volwassen verdachten op dezelfde wijze tegemoet
treedt als thans wordt gedaan bij vormverzuimen bij verhoorbijstand aan
aangehouden jeugdige verdachten.
Samenvatting van de voorgestelde wijzigingen (3.11)
In deze paragraaf (paragraaf 3) is aan de orde gekomen welke wijzigingen
in de Nederlandse wet- en regelgeving noodzakelijk zijn ter implementatie
van het in de richtlijn opgenomen recht op toegang tot een raadsman in
strafprocedures.
• De eerste wijziging is in paragraaf 3.5 aan de orde gekomen en betreft
introductie van een wettelijk recht van de verdachte om voorafgaand
aan het verhoor door opsporingsambtenaren een raadsman te
raadplegen (consultatiebijstand), en het recht om zich tijdens het
verhoor door een raadsman te laten bijstaan (verhoorbijstand). Dit
recht geldt voor alle strafbare feiten en ongeacht of de verdachte is
aangehouden of zich in vrijheid bevindt. Alleen wanneer de verdachte
is aangehouden, moeten noodzakelijke regelingen worden getroffen
om ervoor te zorgen dat de verdachte zijn recht daadwerkelijk kan
uitoefenen.
Een en ander is uitgewerkt in de voorgestelde artikelen 28b tot en met
28e Sv:
− Voor de aangehouden verdachte wordt een raadsman opgeroepen,
tenzij het gaat om aanhouding voor lichtere feiten, in welk geval de
verdachte in de gelegenheid wordt gesteld zelf contact te zoeken
met een raadsman (artikel 28b Sv).
− De aangehouden verdachte heeft recht op consultatiebijstand
(artikel 28c Sv) bestaande in een onderhoud met zijn raadsman
voor de duur van een half uur. De zich in vrijheid bevindende
verdachte, die zal worden verhoord, heeft het recht om voorafgaand aan het verhoor zelf contact op te nemen met een raadsman
en hem om advies te vragen. Deze vorm van consultatiebijstand
behoeft geen specifieke wettelijke regeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

44

− Het recht op verhoorbijstand houdt in dat de raadsman het verhoor
kan bijwonen en daaraan kan deelnemen (artikel 28d Sv). De
verdachte kan gedurende het verhoor verzoeken dit te onderbreken
voor overleg met zijn raadsman. Hem wordt die mogelijkheid ten
minste eenmaal geboden. Bij algemene maatregel van bestuur
kunnen nadere regels worden gesteld over de inrichting van en
orde tijdens het verhoor waaraan ook de raadsman deelneemt. Een
ontwerpbesluit is als bijlage (bijlage II) bij deze memorie gevoegd.
− Voor zover dat in het belang van het onderzoek dringend noodzakelijk is, kan consultatiebijstand en/of verhoorbijstand worden
geweigerd (artikel 28e Sv). Dit zal, op gronden die in paragraaf 3.7
uiteen zijn gezet, alleen in uitzonderlijke gevallen aan de orde zijn.
• De tweede wijziging is aan de orde gekomen in paragraaf 3.8 en betreft
het doen van afstand van recht op toegang tot een raadsman. Dit is
vormgegeven in de voorgestelde wijziging van artikel 28, eerste lid, Sv
en in het nieuwe artikel 28a Sv. Wanneer de verdachte afstand van
recht doet, moet hij op de gevolgen daarvan worden gewezen en
worden meegedeeld dat hij van zijn beslissing kan terugkomen. De
verdachte wordt over de gevolgen van afstand van rechtsbijstand
ingelicht door de rechter of opsporingsambtenaar. In dit verband is
van belang dat voor aangehouden verdachten van een misdrijf waarop
een maximale gevangenisstraf van twaalf jaar of meer is gesteld, en
voor aangehouden kwetsbare verdachten, waaronder begrepen
aangehouden jeugdige verdachten, steeds een raadsman wordt
opgeroepen (zie ook paragraaf 3.5.3). Op deze wijze wordt verzekerd
dat zij aan het begin van de strafprocedure over afstand van recht door
een raadsman worden ingelicht.
• De derde wijziging betreft het consultatierecht van aangehouden
jeugdige verdachten. Op gronden als uiteengezet in paragraaf 3.9
kunnen zij geen afstand doen van hun consultatierecht (artikel 488c
Sv).
Ten slotte is, zoals in paragraaf 3.6 uiteen is gezet, in verband met het
recht op toegang tot een raadsman in verband met enkele onderzoekshandelingen nog een kleine wijziging in lagere regelgeving nodig.
Vertrouwelijkheid communicatie tussen verdachte en raadsman
(4)
Het vertrouwelijke karakter van de communicatie tussen raadsman en
verdachte is van essentieel belang voor het daadwerkelijk kunnen
uitoefenen van de verdedigingsrechten. Daarom schrijft artikel 4 van de
richtlijn voor dat het vertrouwelijke karakter van de communicatie tussen
de verdachte en zijn raadsman bij de uitoefening van het recht op toegang
tot een raadsman op grond van deze richtlijn, moet worden gerespecteerd. Die communicatie betreft onder meer ontmoetingen, briefwisselingen en telefoongesprekken.
Dat het moet gaan om vertrouwelijke communicatie «bij de uitoefening
van het recht op toegang tot een raadsman op grond van deze richtlijn»
wordt toegelicht in overweging 33 van de preambule van de richtlijn. Uit
die overweging vloeit voort dat artikel 4 van de richtlijn procedures met
betrekking tot de situatie waarin de raadsman ervan wordt verdacht
samen met de verdachte bij een strafbaar feit betrokken te zijn, onverlet
laat; «criminele handelingen» van de raadsman dienen niet te worden
beschouwd als rechtmatige bijstand aan verdachten binnen het kader van
deze richtlijn.
Van de plicht om het vertrouwelijke karakter van de communicatie met de
raadsman te eerbiedigen, kan niet – op grond van artikel 8 van de
richtlijn – worden afgeweken.
De Nederlandse wet- en regelgeving is reeds in overeenstemming met dit
artikel. Bescherming van het belang dat eenieder de mogelijkheid heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

45

om vrijelijk en zonder vrees voor openbaarmaking van hetgeen een
raadsman in diens hoedanigheid wordt toevertrouwd, een raadsman te
raadplegen, komt in verschillende bepalingen van het wetboek tot
uitdrukking.
In artikel 50, eerste lid, Sv is bepaald dat de van zijn vrijheid beroofde
verdachte zijn raadsman alleen kan spreken en brieven met hem kan
wisselen zonder dat van de inhoud daarvan kennis wordt genomen, een
en ander onder het vereiste toezicht en volgens de huishoudelijke
reglementen. Dit is, wat betreft communicatie tussen de raadsman en de
verdacht die is gedetineerd in een penitentiaire inrichting, verder
uitgewerkt in de artikelen 36, 37 en 38 van de Penitentiaire beginselenwet.
Deze bepalingen houden kort gezegd het volgende in. De verdachte mag
post van de raadsman ontvangen zonder dat daarop toezicht wordt
uitgeoefend. Verder kan de raadsman de gedetineerde verdachte
bezoeken en zich vrijelijk met hem onderhouden, tenzij de verdachte een
gevaar vormt voor de veiligheid van de raadsman. In dat laatste geval
kunnen toezichthoudende maatregelen worden getroffen. Die mogen er
evenwel niet toe leiden, zo is aansluitend bepaald, dat vertrouwelijke
mededelingen in het onderhoud tussen verdachte en raadsman bij derden
bekend kunnen worden. Ten slotte is bepaald dat op de inhoud van
telefoongesprekken tussen de gedetineerde verdachte en zijn raadsman
geen toezicht wordt uitgeoefend. Vergelijkbare bepalingen zijn voorzien in
de Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen voor verdachten die in een
justitiële jeugdinrichting zijn gedetineerd.
Voorts zijn de volgende bepalingen over de toepassing van strafvorderlijke bevoegdheden van belang. Op grond van artikel 126aa Sv en van het
Besluit bewaren en vernietigen van niet-gevoegde stukken moeten
gegevens die door de toepassing van bijzondere opsporingsbevoegdheden zijn verkregen, zoals tapgegevens, en die vallen onder het
verschoningsrecht van de raadsman, onmiddellijk worden vernietigd.
Daaruit vloeit volgens bestendige rechtspraak van de Hoge Raad voort dat
voor zover communicatie tussen de verdachte en zijn raadsman wordt
getapt, deze gegevens niet kunnen worden gebruikt in de strafzaak tegen
de verdachte (zie onder andere ECLI:NL:HR:2010:BK3369, NJ 2011/222,
rov. 3.11 en ECLI:NL:HR:2013:BY5321, NJ 2013/308, rov. 2.4.5).
Hetzelfde geldt voor inbeslagneming bij de raadsman van onder het
verschoningsrecht vallende brieven en geschriften, voor zover deze geen
voorwerp van het strafbaar feit uitmaken of tot het begaan daarvan
hebben gediend. Dit kan op grond van artikel 98 Sv alleen met
toestemming van de raadsman plaatsvinden. Het artikel is ook van
toepassing op inbeslagneming van zulke brieven en geschriften wanneer
deze bij de verdachte worden aangetroffen (ECLI:NL:HR:2013:BZ0004, NJ
2014/11).
Inbeslagneming van brieven en geschriften waartoe het verschoningsrecht van de raadsman zich uitstrekt kan, zoals gezegd, plaatsvinden met
toestemming van de raadsman. Het verschoningsrecht is namelijk een
recht van de verschoningsgerechtigde, en geen plicht. Dat neemt
uiteraard niet weg dat de raadsman bij de invulling van zijn geheimhoudingsplicht onderworpen is aan de beroepsregels van zijn Orde en de
daarin gedeelde normen. Dat de wetgeving het mogelijk maakt dat in dit
– theoretische – geval inbeslagneming kan plaatsvinden, is niet onverenigbaar met artikel 4 van de richtlijn. Dat artikel heeft blijkens zijn
bewoordingen («De lidstaten eerbiedigen het vertrouwelijke karakter van
de communicatie... bij de uitoefening van het recht op toegang tot een
advocaat op grond van deze richtlijn») betrekking op bescherming van
communicatie die onder het verschoningsrecht van de raadsman valt. Van
vertrouwelijke communicatie bij de uitoefening van het recht op toegang
tot een raadsman is geen sprake wanneer deze communicatie met
toestemming van de raadsman aan de autoriteiten ter hand wordt gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

46

In dat geval kan niet worden gezegd dat lidstaten het vertrouwelijke
karakter van de communicatie niet eerbiedigen.
Aandacht verdient dat uit bestendige rechtspraak van de Hoge Raad
voortvloeit dat zich zeer uitzonderlijke omstandigheden laten denken,
waarin het belang van het verschoningsrecht moet wijken voor het belang
dat de waarheid aan het licht komt, en om deze reden doorzoeking en
inbeslagneming bij de raadsman kunnen plaatsvinden dan wel communicatie met de raadsman kan worden opgenomen. Zulke zeer uitzonderlijke
omstandigheden zijn met name aan de orde in het geval waarin de
raadsman wordt verdacht van een ernstig strafbaar feit (zie
ECLI:NL:HR:2010:BK3369, NJ 2011/222, rov. 3.12). Artikel 4 van de richtlijn
laat, ook in het licht van de genoemde overweging 33 van de preambule,
ruimte voor deze rechtspraak. Wanneer de raadsman zelf verdachte is,
beschermt artikel 4 van de richtlijn in de strafzaak tegen deze raadsman
alleen vertrouwelijke communicatie met diens raadsman; het gaat immers
om vertrouwelijke communicatie tussen verdachte en raadsman «bij de
uitoefening van het recht op toegang tot een advocaat op grond van deze
richtlijn». En in de strafzaak tegen een verdachte die wordt bijgestaan
door een raadsman die zelf ook wordt verdacht van strafbare betrokkenheid bij het desbetreffende feit, is van vertrouwelijke communicatie
«bij de uitoefening van het recht op toegang tot een raadsman op grond
van deze richtlijn», zoals hierboven is aangegeven, evenmin sprake,
omdat «criminele handelingen» van de raadsman volgens de genoemde
overweging uit de preambule niet kunnen worden beschouwd als een
rechtmatige vorm van rechtsbijstand als bedoeld in de richtlijn.
Het recht derden op de hoogte te laten stellen van de vrijheidsbeneming en het recht met derden te communiceren (5)
Inleiding (5.1)
In deze paragraaf wordt een drietal rechten uit de richtlijn besproken die
toekomen aan verdachten wier vrijheid is benomen. Het betreft het recht
om een derde van de vrijheidsbeneming op de hoogte te laten stellen
(paragraaf 5.2), het recht om met een derde te communiceren
(paragraaf 5.3) en het recht consulaire autoriteiten van de vrijheidsbeneming op de hoogte te laten stellen en met hen te communiceren
(paragraaf 5.4). Per recht wordt ingegaan op de inhoud daarvan en op de
implementatie in het Nederlandse recht.
Het recht om een derde op de hoogte te stellen van de vrijheidsbeneming (5.2)
Op grond van artikel 5 van de richtlijn hebben verdachten wier vrijheid
wordt benomen, het recht om op hun verzoek ten minste één door hen
aangeduide persoon onverwijld op de hoogte te laten brengen van hun
vrijheidsbeneming (eerste lid). Uit overweging 35 van de preambule van
de richtlijn volgt dat dit geen afbreuk mag doen aan een correct verloop
van de strafprocedure tegen de verdachte of een strafprocedure tegen een
andere persoon. Bovendien mogen lidstaten praktische regelingen treffen
voor de toepassing van dit recht, voor zover deze regelingen de daadwerkelijke uitoefening en essentie van dat recht onverlet laten.
Wanneer de verdachte minderjarig is, moeten personen die de ouderlijke
verantwoordelijkheid dragen, zo spoedig mogelijk in kennis worden
gesteld van de vrijheidsbeneming en van de redenen daarvoor (tweede
lid).
Lidstaten zijn bevoegd om tijdelijk af te wijken van de toepassing van deze
rechten op vergelijkbare gronden als die zijn voorzien bij het recht op
toegang tot een raadsman (derde lid). Wanneer wordt afgeweken van
deze rechten en de verdachte minderjarig is, moet een met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

47

bescherming of het welzijn van kinderen belaste autoriteit onverwijld in
kennis worden gesteld van de vrijheidsbeneming (vierde lid).
Op grond van artikel 8, eerste en derde lid, van de richtlijn gelden
algemene voorwaarden voor de toepassing van de tijdelijke afwijkbevoegdheid. Afwijking mag alleen worden toegestaan op grond van een
gemotiveerde beslissing van een rechterlijke autoriteit – voor toepassing
in Nederland zijn dat een rechter of de officier van justitie – dan wel op
grond van een beslissing van een andere autoriteit, onder de voorwaarde
dat de beslissing kan worden onderworpen aan een toetsing door een
rechterlijke autoriteit (derde lid). In overweging 38 van de preambule van
de richtlijn is vermeld dat wanneer een tijdelijke afwijking is toegestaan
door «een rechterlijke autoriteit die geen rechter of rechtbank is» (in
Nederland is dat de officier van justitie), deze beslissing in ieder geval
tijdens het onderzoek op de terechtzitting door een rechtbank zou moeten
kunnen worden beoordeeld.
Het geldende Nederlandse recht
Het Nederlandse recht bevat een voorziening voor het op de hoogte
stellen van derden van de vrijheidsbeneming. In artikel 27, eerste lid, van
de Ambtsinstructie voor de politie, de Koninklijke marechaussee en
andere opsporingsambtenaren (verder aan te duiden als: de Ambtsinstructie voor de politie) is bepaald dat, voor zover het bij of krachtens het
Wetboek van Strafvordering bepaalde zich hiertegen niet verzet, de politie
een familielid of een huisgenoot van een ingesloten verdachte zo spoedig
mogelijk op de hoogte stelt van de insluiting (eerste volzin). In het geval
de ingesloten verdachte minderjarig is, doet zij dit uit eigen beweging,
indien deze meerderjarig is, doet zij dit slechts op diens verzoek (tweede
volzin). Het Wetboek van Strafvordering verzet zich tegen kennisgeving
van de vrijheidsbeneming aan de bedoelde personen, wanneer tegen een
verdachte wiens vrijheid is benomen, maatregelen in het belang van het
onderzoek zijn bevolen op grond van de artikelen 61a, eerste lid, 62,
tweede lid, of 76 Sv die, voor zover hier relevant, ertoe noodzaken dat
deze derden tijdelijk niet over de vrijheidsbeneming worden geïnformeerd. Maatregelen in het belang van het onderzoek kunnen alleen tegen
de in verzekering gestelde of in voorlopige hechtenis genomen verdachte
worden bevolen wanneer deze in het belang van het onderzoek of in het
belang van de orde volstrekt noodzakelijk zijn (artikelen 62, eerste lid, en
76 Sv). Een situatie waarin uitstel van kennisgeving in het belang van het
onderzoek dringend noodzakelijk kan zijn, is die waarin er risico bestaat
dat een huisgenoot of familielid bewijsmateriaal wegmaakt of medeverdachten inlicht en daardoor aanzienlijke schade aan het onderzoek zou
worden toegebracht.
De voorgestelde implementatie
De Nederlandse wet- en regelgeving voldoet nog niet geheel aan het in
deze paragraaf besproken onderdeel van de richtlijn. Zo is er thans in de
regelgeving niet in voorzien dat de verdachte zelf de persoon aanduidt,
die hij van de vrijheidsbeneming op de hoogte gesteld wil zien. Voorgesteld wordt om ter implementatie van de richtlijn in een nieuw artikel 27e,
eerste lid, Sv te bepalen dat de hulpofficier van justitie bij de voorgeleiding op verzoek van de verdachte onverwijld kennis geeft van de
vrijheidsbeneming aan ten minste één door de verdachte aangeduide
persoon.
Evenals thans het geval is, moet een dergelijke kennisgeving kunnen
worden uitgesteld wanneer de verdachte gedurende de vrijheidsbeneming wordt onderworpen aan maatregelen in het belang van het
onderzoek. Dit is te meer het geval, nu de verdachte zelf de persoon mag
aanduiden die over de vrijheidsbeneming wordt geïnformeerd, en het dus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

48

niet langer om (alleen) een huisgenoot of familielid behoeft te gaan.
Artikel 5, derde lid, van de richtlijn maakt het tijdelijk uitstellen van de
kennisgeving in bijzondere omstandigheden mogelijk wanneer dit wordt
gerechtvaardigd door een dringende noodzaak om ernstige negatieve
gevolgen voor leven, vrijheid of fysieke integriteit van een persoon te
voorkomen of om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële
schade zou worden toegebracht. Voorgesteld wordt om in artikel 27e,
derde lid, Sv te bepalen dat de kennisgeving op de in de richtlijn aangegeven gronden kan worden uitgesteld.
De hulpofficier van justitie kan beslissen om de kennisgeving uit te stellen.
Van de beslissing en de gronden daarvoor wordt proces-verbaal
opgemaakt (zie de tweede volzin van het voorgestelde artikel 27e, derde
lid, Sv). Langs deze weg komt de beslissing van de hulpofficier ter kennis
aan de officier van justitie, een rechterlijke autoriteit in de zin van artikel 8,
derde lid, van de richtlijn. Zo kan de beslissing, zoals dat artikellid vereist,
aan toetsing door een rechterlijke autoriteit worden onderworpen.
Wat betreft jeugdige verdachten die worden aangehouden, wordt
voorgesteld om ter implementatie van de richtlijn in een nieuw
artikel 488b, eerste lid, Sv te bepalen dat de hulpofficier van justitie bij de
voorgeleiding zo spoedig mogelijk kennis geeft van de vrijheidsbeneming
aan de ouders of voogd. De mogelijkheid om deze kennisgeving uit te
stellen op grond van het voorgestelde artikel 27e, derde lid, Sv is ook bij
jeugdigen van toepassing. Het spreekt voor zich dat deze mogelijkheid
alleen in zeer uitzonderlijke gevallen in beeld kan komen. Artikel 5, vierde
lid, van de richtlijn schrijft, in geval de kennisgeving aan de ouders of
voogd om dwingende redenen wordt uitgesteld, voor dat een met de
bescherming of het welzijn van kinderen belaste autoriteit onverwijld in
kennis wordt gesteld van de vrijheidsbeneming van de minderjarige
verdachte. Voorgesteld wordt om in die situatie de Raad voor de
kinderbescherming in kennis te stellen. Voor een verdere toelichting op de
bepaling wordt verwezen naar de artikelsgewijze toelichting.
Recht van verdachten wier vrijheid is benomen om te communiceren met een derde (5.3)
Op grond van artikel 6 van de richtlijn hebben verdachten wier vrijheid is
benomen, het recht om zonder onnodig uitstel met ten minste een door
hen aangeduide derde te communiceren (eerste lid). Dit recht kan worden
beperkt of uitgesteld op grond van «dwingende of proportionele
operationele vereisten» (tweede lid). In overweging 36 van de preambule
van de richtlijn worden voorbeelden gegeven van deze vereisten. Het kan
bijvoorbeeld gaan om de noodzaak te voorkomen dat de strafprocedure
schade wordt toegebracht of dat een strafbaar feit wordt begaan. Ook
kunnen lidstaten praktische regelingen treffen betreffende het tijdstip, de
wijze, de duur en de frequentie van contacten met derden, met het oog op
het bewaren van de orde en veiligheid op de plaats waar de betrokkene
wordt vastgehouden.
Aandacht verdient dat beperking of uitstel niet aan de voorwaarden van
artikel 8 van de richtlijn zijn onderworpen. Daardoor kunnen beslissingen
tot beperking of uitstel ook worden genomen door bijvoorbeeld de
directeur van de inrichting, zonder dat is vereist dat zijn beslissingen
kunnen worden onderworpen aan een toetsing door een rechterlijke
autoriteit.
De Nederlandse wet- en regelgeving voldoet aan artikel 6 van de richtlijn.
Verdachten wier vrijheid is benomen, kunnen onder het vereiste toezicht
en met inachtneming van de huisregels contacten met de buitenwereld
hebben (post verzenden en ontvangen, bezoek ontvangen en telefoneren),
tenzij tegen hen maatregelen in het belang van het onderzoek zijn bevolen
die neerkomen op een beperking daarvan. Voorts hebben de ouders of
voogd vrije toegang tot de jeugdige, welke toegang aan dezelfde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

49

algemene en bijzondere beperkingen onderhevig is of kan zijn als bij het
vrije verkeer tussen raadsman en verdachte het geval is (zie artikel 490
Sv).
Ook verdachten die in een penitentiaire inrichting of in een justitiële
jeugdinrichting zijn gedetineerd hebben het recht om contacten met de
buitenwereld te hebben, een en ander onder het vereiste toezicht en met
inachtneming van de huisregels. Artikel 6, tweede lid, van de richtlijn laat
ruimte voor de genoemde beperkingsmogelijkheden. Onder de
dwingende vereisten zijn toezichthoudende maatregelen en beperkingen
te verstaan die noodzakelijk zijn met het oog op de handhaving van orde
en veiligheid in de inrichting, de bescherming van de openbare orde of
nationale veiligheid, de voorkoming of opsporing van strafbare feiten, en
bescherming van slachtoffers of anderszins betrokkenen bij misdrijven
(zie nader de in de transponeringstabel genoemde wetsartikelen). Onder
proportionele operationele vereisten vallen beperkingen die in huisregels
aan het ontvangen van bezoek en aan het telefoneren zijn gesteld.
Recht van verdachten wier vrijheid is benomen op contact met de
consulaire autoriteiten (5.4)
Artikel 7 van de richtlijn bevat het recht van de verdachte die geen
onderdaan is van de lidstaat waar hem zijn vrijheid is benomen, om
desgewenst de consulaire autoriteiten van de lidstaat waarvan hij de
nationaliteit heeft onverwijld op de hoogte te laten brengen van de
vrijheidsbeneming en met deze autoriteiten te communiceren (eerste lid).
Deze verdachten hebben tevens het recht door hun consulaire autoriteiten
te worden bezocht, zich met hen te onderhouden en met hen te corresponderen en het recht om hun wettelijke vertegenwoordiging in rechte
door deze autoriteiten geregeld te zien, voor zover deze autoriteiten
daarmee instemmen en de betrokken verdachten zulks wensen (tweede
lid). De uitoefening van deze rechten kan in het nationale recht of
nationale procedures worden gereguleerd, mits dat recht en die procedures de verwezenlijking van de met deze rechten beoogde doelen
volledig waarborgen (derde lid). Omdat regulering in nationale «procedures» als alternatief voor regulering in het nationale recht mogelijk is,
kan deze regulering ook door praktische maatregelen plaatsvinden in
plaats van door middel van wet- en regelgeving.
Zoals blijkt uit overweging 37 van de preambule van de richtlijn correspondeert het hier besproken artikel van de richtlijn met artikel 36 van het
Verdrag van Wenen inzake consulaire betrekkingen (verder: Weens
Verdrag). Er is materieel geen verschil met de corresponderende bepaling
uit het Weens Verdrag beoogd; de verschillen in formulering zijn
uitsluitend terug te voeren op de omstandigheid dat de bepaling uit het
Weens Verdrag bevoegdheden toekent aan consulaire autoriteiten, terwijl
de richtlijn rechten in verband met consulaire bijstand toekent aan
verdachten. Ondanks deze verschillen in formulering geldt voor zowel het
verdrag als de richtlijn dat bijstand door de consulaire post alleen
plaatsvindt wanneer de verdachte dat wenst. Het gaat dus niet om een
recht van de consulaire post.
Aan het Weens Verdrag wordt in Nederland door praktische maatregelen
voldaan. De praktische maatregelen zijn neergelegd in onder meer een
instructie van het OM. Nu artikel 7 van de richtlijn implementatie door
praktische maatregelen toestaat, behoeft dat artikel geen implementatie in
wet- en regelgeving. Niettemin wordt de gelegenheid te baat genomen
om het recht om de consulaire post op de hoogte te stellen van de
vrijheidsbeneming in het voorgestelde artikel 27e, tweede lid, Sv op te
nemen. De reden hiervan is dat, nu het recht om derden van de vrijheidsbeneming in kennis te stellen ook in het wetboek wordt opgenomen, het
wetssystematisch voor de hand ligt dit ook te doen wat betreft het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

50

informeren van de consulaire post. Artikelsgewijs wordt dit nader
toegelicht.
Het recht op toegang raadsman in overleveringsprocedures (6)
De inhoud van de richtlijn (6.1)
Het recht op toegang tot een raadsman is in de richtlijn niet alleen
toegekend aan verdachten in strafzaken, maar ook aan opgeëiste
personen in overleveringsprocedures. De bepalingen over het recht op
toegang tot een raadsman in overleveringszaken komen grotendeels
overeen met de bepalingen over dat recht in strafzaken. Uit de bepalingen
van artikel 10, eerste, tweede en derde lid, van de richtlijn vloeit voort dat
opgeëiste personen die zijn aangehouden, dezelfde rechten hebben als
die de richtlijn aan aangehouden verdachten in strafprocedures toekent.
Deze bepalingen betreffen een codificatie in het Europese recht van het
recht op toegang tot een raadsman, dat reeds op grond van het nationale
recht van de lidstaten aan opgeëiste personen toekomt. Het recht op
toegang tot een raadsman in overleveringsprocedures kent volgens de
bedoelde bepalingen de volgende elementen: het recht op toegang tot
een raadsman op een zodanig moment en op zodanige wijze dat
opgeëiste personen hun rechten daadwerkelijk, en in ieder geval zonder
onnodig uitstel na de vrijheidsbeneming, kunnen uitoefenen (tweede lid,
onder a), het recht om te communiceren met hun raadsman en deze te
ontmoeten (tweede lid, onder b) en het recht dat hun raadsman aanwezig
is bij en, overeenkomstig procedures in het nationale recht, deelneemt
aan een verhoor door de uitvoerende rechterlijke autoriteit (tweede lid,
onder c). In de bepaling van het derde lid is vervolgens een aantal
artikelen uit de richtlijn die in strafprocedures van toepassing zijn, van
overeenkomstige toepassing verklaard. Het betreft artikel 4 (vertrouwelijke
communicatie), de artikelen 5, 6 en 7 (het recht om een derde van de
vrijheidsbeneming op de hoogte te laten stellen, het recht om met een
derde te communiceren en het recht op consulaire bijstand), artikel 9
(afstand van recht) en, voor zover het gaat om uitzonderingen op het recht
om een derde van de vrijheidsbeneming op de hoogte te stellen, artikel 8
(algemene voorwaarden voor het afwijken van rechten). De overwegingen
van de preambule van de richtlijn die betrekking hebben op artikel 10,
eerste, tweede en derde lid, van de richtlijn (overwegingen 42 tot en met
45), corresponderen grotendeels met de overwegingen die betrekking
hebben op het recht op toegang tot een raadsman in strafprocedures.
Het vierde, vijfde en zesde lid van artikel 10 bevatten aanvullende
bepalingen met betrekking tot het recht op toegang tot een raadsman die
specifiek zien op opgeëiste personen. Voor hen wordt naast de toegang
tot een raadsman in de uitvoerende lidstaat ook voorzien in een recht op
toegang in de uitvaardigende lidstaat in de fase dat betrokkene zich nog in
de uitvoerende lidstaat bevindt. Dit recht op toegang tot een raadsman in
de uitvaardigende lidstaat met het oog op overleveringsprocedures is
nieuw. Weliswaar kan een opgeëiste persoon die in de uitvoerende
lidstaat ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel (EAB) is
aangehouden, ook in de huidige situatie al een advocaat inschakelen in de
uitvaardigende lidstaat terwijl hij nog in de uitvoerende lidstaat is, maar
de wijze waarop dat moet gebeuren, is een zaak van het nationale recht
van de lidstaten. Ook het optreden van een aldus ingeschakelde advocaat
is een zaak van het nationale recht van de lidstaten. De richtlijn strekt
ertoe het recht op toegang tot een advocaat in de uitvaardigende lidstaat
vast te leggen en de uitoefening van dat recht te faciliteren. Zo wordt de
opgeëiste persoon onverwijld na zijn aanhouding door de bevoegde
autoriteit in de uitvoerende lidstaat ervan op de hoogte gesteld dat hij het
recht heeft in de uitvaardigende lidstaat een advocaat aan te wijzen
(vierde lid) en dient de bevoegde autoriteit in de uitvoerende lidstaat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

51

uitvaardigende justitiële autoriteit te informeren over het verzoek van de
opgeëiste persoon om in die lidstaat een advocaat aan te wijzen (vijfde lid,
eerste volzin). De bevoegde autoriteit in de uitvaardigende staat verstrekt
daarna aan de opgeëiste persoon de informatie over hoe hij in die lidstaat
een advocaat kan vinden (vijfde lid, tweede volzin). Hierbij is gedacht,
zoals blijkt uit overweging 46, aan een lijst van advocaten, maar de
richtlijn bevat ter zake geen voorschriften. De rol van een in de uitvaardigende lidstaat aangewezen advocaat in de overleveringsprocedure is
ondersteunend van aard. Hij kan de raadsman in de uitvoerende lidstaat
informatie en advies verstrekken. De rechtsbijstand in de uitvoerende
lidstaat tijdens de procedure van overlevering wordt verleend door de
raadsman uit die lidstaat, zoals blijkt uit het eerste tot en met het derde lid
van artikel 10. Het is uitdrukkelijk niet de bedoeling dat de uitoefening van
het recht op toegang tot een raadsman in de uitvaardigende lidstaat de
overleveringsprocedure verlengt. Om dat duidelijk te maken, is in het
zesde lid vastgelegd dat de termijnen waarbinnen op de tenuitvoerlegging
van een EAB wordt beslist (artikelen 22 en 40 van de Overleveringswet) en
de feitelijke overlevering moet worden uitgevoerd (artikelen 35 en 43 van
de Overleveringswet), onverkort gelden.
Het geldende recht en de voorgestelde implementatie (6.2)
De geldende wet- en regelgeving voldoet voor een belangrijk deel aan het
in deze paragraaf besproken onderdeel van de richtlijn: vanzelfsprekend
bestaat in Nederlandse overleveringsprocedures – waarin Nederland als
uitvoerende lidstaat optreedt – het recht op bijstand van een raadsman in
Nederland, en er is ook geen rechtsregel die het een opgeëiste persoon
die in Nederland is aangehouden ter uitvoering van een EAB, thans
verbiedt daarnaast in de uitvaardigende lidstaat een advocaat aan te
wijzen. Ook staat de Nederlandse wetgeving er niet aan in de weg dat een
opgeëiste persoon die in het buitenland is aangehouden ter uitvoering
van een door Nederland uitgevaardigd EAB, bijstand van een advocaat in
Nederland zoekt. Omdat in de richtlijn een recht op toegang tot een
advocaat in de uitvaardigende lidstaat wordt geïntroduceerd, is het
noodzakelijk dit ook in de Nederlandse wetgeving expliciet te regelen. Met
het oog daarop wordt de Overleveringswet (Olw) aangevuld. Deze
aanvulling betreft het door de richtlijn geïntroduceerde recht van de
opgeëiste persoon die is aangehouden, een advocaat aan te wijzen in de
uitvaardigende lidstaat en de wijze waarop dat dient te worden gefaciliteerd (paragraaf 6.2.2). Verder vloeit uit het bepaalde in de richtlijn dat
opgeëiste personen die zijn aangehouden, dezelfde rechten hebben als
die de richtlijn toekent aan aangehouden verdachten in strafprocedures
voort, dat de Overleveringswet ook op dit punt aanvulling behoeft
(paragraaf 6.2.1). Daarbij is van de gelegenheid gebruik gemaakt om de
regeling van de rechtsbijstand in de procedure van overlevering door
Nederland in deze wet meer te concentreren, in een nieuw artikel 43a Olw.
Bijstand van een raadsman in overleveringsprocedures in
Nederland (als Nederland optreedt als uitvoerende lidstaat) (6.2.1)
Uit artikel 10, eerste, tweede en derde lid, van de richtlijn vloeit, zoals
gezegd, voort dat opgeëiste personen die zijn aangehouden, dezelfde
rechten hebben als die de richtlijn aan verdachten in strafprocedures
toekent, te beginnen met het recht op toegang tot een raadsman op een
zodanig moment en op zodanige wijze dat zij hun rechten daadwerkelijk,
en in ieder geval zonder onnodig uitstel na de vrijheidsbeneming, kunnen
uitoefenen (tweede lid, onder a). Ter implementatie van dit onderdeel van
de richtlijn wordt voorgesteld om in de Overleveringswet in het algemeen
te bepalen dat de opgeëiste persoon zijn recht om door een raadsman te
worden bijgestaan, kan uitoefenen overeenkomstig de corresponderende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

52

bepalingen die gelden voor verdachten in strafprocedures (zie het in
artikel II voorgestelde artikel 43a, eerste lid, Olw) en om de aanwijzing van
een raadsman, die nu al in overleveringszaken is voorzien, op dezelfde
wijze vorm te geven als in dit wetsvoorstel ter implementatie van de
richtlijn bij strafzaken is gebeurd (zie paragraaf 3.3). Dat laatste houdt in
dat de hulpofficier van justitie de raad voor rechtsbijstand van de
aanhouding van de opgeëiste persoon in kennis stelt, waarna de raad een
raadsman aanwijst (zie het voorgestelde artikel 43a, tweede lid, Olw).
Daardoor is verzekerd dat de opgeëiste persoon onverwijld na zijn
aanhouding een raadsman kan consulteren.
De opgeëiste persoon heeft in overleveringsprocedures ook nu al het, ook
in artikel 10, tweede lid, onder b, van de richtlijn voorziene, recht om met
zijn raadsman te communiceren en deze te ontmoeten. In het geldende
artikel 30, eerste lid, Olw is artikel 50, eerste lid, Sv van overeenkomstige
toepassing verklaard. Dat artikellid garandeert het vrije verkeer tussen de
verdachte en zijn raadsman. Wat daarover, en over de bepalingen over het
bezoeken van en communiceren met een van zijn vrijheid beroofde
verdachte in paragraaf 3.4 is vermeld, is hier van overeenkomstige
toepassing.
Volgens het geldende recht heeft de opgeëiste persoon in overleveringsprocedures het recht om zich door zijn raadsman te laten bijstaan tijdens
verhoren door de uitvoerende rechterlijke autoriteit. Hij kan bovendien
ervan afzien zelf bij het verhoor door de rechtbank aanwezig te zijn en zich
te laten vertegenwoordigen door zijn raadsman. Implementatie van het
desbetreffende onderdeel van de richtlijn (artikel 10, tweede lid, onder c)
vergt derhalve slechts enkele bijstellingen van de Overleveringswet. Die
wet bepaalt thans alleen bij het verhoor door de rechtbank expliciet dat de
opgeëiste persoon zich door een raadsman kan laten bijstaan (artikel 25,
derde lid, Olw). Reeds na de (voorlopige) aanhouding van de opgeëiste
persoon wordt een raadsman opgeroepen, waardoor vanaf dat moment in
rechtsbijstand is voorzien. Dus ook op de momenten waarop de opgeëiste
persoon volgens de wettelijke regeling in verband met de inverzekeringstelling of verlenging daarvan wordt gehoord. Voorgesteld wordt de
desbetreffende artikelen aan te vullen met een bepaling volgens welke de
opgeëiste persoon zich ook op de desbetreffende momenten bij het
verhoor door een raadsman kan laten bijstaan. Daaruit vloeit voort dat de
raadsman bevoegd is datgene te doen wat voor het verlenen van die
bijstand nodig is. Er ligt in besloten dat de raadsman, zoals de richtlijn
voorschrijft, de verhoren van de opgeëiste persoon mag bijwonen en
daaraan mag deelnemen, welke deelname onder meer kan bestaan in
vragen stellen, om verduidelijking vragen en opmerkingen maken.
Ook de Overleveringswet schrijft niet de wijze voor waarop de raadsman
tijdens verhoren rechtsbijstand verleent. Dat is, uitgaande van het belang
van zijn cliënt en binnen de grenzen van het tuchtrecht, aan de raadsman
zelf. De wijze van rechtsbijstandverlening vindt in de Overleveringswet
wat betreft de behandeling door de rechtbank slechts een grens in het van
overeenkomstige toepassing verklaarde artikel 272 Sv betreffende de
handhaving van de orde tijdens de zitting. Zie daarover nader in
paragraaf 3.5.2; wat daarover in die paragraaf met betrekking tot
strafzaken is gezegd, is hier van overeenkomstige toepassing. Voorgesteld
wordt om in het nieuwe artikel 43a, eerste lid, Olw ook artikel 124 Sv over
ordemaatregelen bij ambtsverrichtingen van overeenkomstige toepassing
te verklaren in de overleveringsprocedure, in verband met verhoren van
de opgeëiste persoon in verband met zijn inverzekeringstelling.
Zoals gezegd, krijgt de opgeëiste persoon na zijn aanhouding rechtsbijstand doordat voor hem een raadsman wordt opgeroepen. Ook nu al laat
de Overleveringswet toe dat de opgeëiste persoon voorafgaand aan het
moment waarop hij in verband met de inverzekeringstelling wordt
gehoord, zijn raadsman consulteert. Voorgesteld wordt om ter uitvoering
van de richtlijn het recht op consultatiebijstand uitdrukkelijk in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

53

Overleveringswet vast te leggen. Consultatiebijstand voorafgaand aan het
moment waarop de opgeëiste persoon in verband met de inverzekeringstelling wordt gehoord is om verschillende redenen van betekenis. De
raadsman kan de opgeëiste persoon in algemene zin inlichten over wat
hem te wachten staat. De raadsman kan hem adviseren over de vraag of
het zin heeft tegen verdere vrijheidsbeneming te opponeren, en over de
vraag of het raadzaam is in te stemmen met onmiddellijke overlevering.
Tegen deze achtergrond is in het voorgestelde artikel 43a, vierde lid, Olw
bepaald dat de opgeëiste persoon voor wie een raadsman beschikbaar is,
de gelegenheid wordt verschaft om voorafgaand aan zijn verhoor in
verband met de inverzekeringstelling gedurende ten hoogste een half uur
met hem een onderhoud te hebben. Evenals in de voorgestelde regeling
voor strafzaken het geval is, is ook in overleveringszaken wenselijk te
bepalen dat maximaal twee uur op de opgeroepen raadsman wordt
gewacht alvorens te beginnen de opgeëiste persoon in verband met de
inverzekeringstelling te horen. Waar aangewezen kan voor de communicatie tussen raadsman en opgeëiste persoon gebruik worden gemaakt van
de tolkentelefoon. Opneming van een maximale wachttijd is wenselijk
gelet op in het bijzonder de termijn voor overdracht van de opgeëiste
persoon die buiten het arrondissement Amsterdam is aangehouden, aan
de officier van justitie in Amsterdam.
Zoals gezegd verklaart artikel 10, derde lid, van de richtlijn een aantal
rechten uit de richtlijn van overeenkomstige toepassing op overleveringsprocedures in de uitvoerende lidstaat. Deze rechten komen de opgeëiste
persoon in overleveringsprocedures nu al toe. De eerste bepaling die de
richtlijn van overeenkomstige toepassing verklaart op overleveringsprocedures, is die betreffende het recht op vertrouwelijke communicatie met de
raadsman. Dit is thans vastgelegd in artikel 30, eerste lid, Olw, waarin
artikel 50, eerste lid, Sv van overeenkomstige toepassing is verklaard. Dat
artikellid garandeert het vrije verkeer tussen de verdachte en zijn
raadsman. Wat daarover, en over de bepalingen over vertrouwelijke
communicatie in penitentiaire inrichtingen in paragraaf 4 is vermeld, is
hier van overeenkomstige toepassing.
Het feit dat de richtlijn in artikel 10, derde lid, het recht om een derde van
de vrijheidsbeneming op de hoogte te laten stellen, het recht om met een
derde te communiceren en het recht op consulaire bijstand (artikelen 5, 6
en 7 van de richtlijn), van overeenkomstige toepassing verklaart op
overleveringsprocedures, vergt een aanvulling van de Overleveringswet
waardoor het in dit wetsvoorstel voor strafzaken voorgestelde artikel 27e
Sv van overeenkomstige toepassing wordt verklaard (zie het voorgestelde
artikel 17, derde lid, Olw). Voor de goede orde wordt hier opgemerkt dat
het recht om derden van de vrijheidsbeneming in kennis te stellen en met
hen te communiceren, en het recht op consulaire bijstand, ook thans
reeds voor opgeëiste personen geldt. De aanvulling die op dit punt in de
Overleveringswet wordt voorgesteld, houdt mede verband met de wens
om deze rechten, evenals ten aanzien van de corresponderende rechten in
strafprocedures wordt voorgesteld, op het niveau van de wet vast te
leggen. Zie voor een nadere toelichting paragraaf 5 en de artikelsgewijze
toelichting op artikel II, onderdeel A.
Ook de bepaling van artikel 9 van de richtlijn, betreffende het doen van
afstand van het recht op toegang tot een raadsman in strafprocedures,
dient van overeenkomstige toepassing te zijn in overleveringsprocedures.
Aan deze bepaling wordt uitvoering gegeven door het voor strafzaken
voorgestelde artikel 28a Sv van overeenkomstige toepassing te verklaren
in het nieuwe artikel 43a Olw.
Bijstand van een raadsman in de uitvaardigende lidstaat (6.2.2)
Zoals hierboven in deze paragraaf is uiteengezet, kent de richtlijn aan de
opgeëiste persoon formeel een recht toe om tijdens de overleveringspro-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

54

cedure een advocaat aan te (doen) wijzen in de uitvaardigende lidstaat en
legt deze aan de bevoegde autoriteiten de verplichting op om dat te
faciliteren op de wijze zoals voorzien in de richtlijn. Ter uitvoering van de
desbetreffende bepalingen uit de richtlijn wordt de Overleveringswet met
een tweetal wettelijke voorzieningen aangevuld: een voor gevallen waarin
Nederland de uitvoerende lidstaat is (hoofdstuk II Olw) en een voor
gevallen waarin Nederland de uitvaardigende lidstaat is (hoofdstuk III
Olw).
Nederland uitvoerende lidstaat
Wanneer Nederland de uitvoerende lidstaat is, bestaat het faciliteren er in
de eerste plaats in dat de opgeëiste persoon erop wordt gewezen dat hij
een advocaat kan aanwijzen in de uitvaardigende lidstaat met het oog op
het, door het verstrekken van informatie en advies, verlenen van bijstand
aan zijn raadsman in de overleveringsprocedure in Nederland (artikel 10,
vierde lid, van de richtlijn). In de tweede plaats dient op grond van
artikel 10, vijfde lid, van de richtlijn een daartoe strekkend verzoek van de
opgeëiste persoon terstond aan de uitvaardigende justitiële autoriteit te
worden doorgeleid. Het recht een raadsman aan te wijzen in de uitvaardigende lidstaat laat op grond van artikel 10, zesde lid, van de richtlijn de
termijnen van de overleveringsprocedure onverlet. Voorgesteld wordt om
deze verplichtingen als volgt in de Overleveringswet te implementeren. In
het voorgestelde artikel 17, derde lid, Olw wordt bepaald dat de opgeëiste
persoon (schriftelijk) wordt gewezen op de mogelijkheid te verzoeken om
aanwijzing van een advocaat in de uitvaardigende lidstaat en in het
voorgestelde artikel 21a Olw wordt bepaald dat de opgeëiste persoon die
is aangehouden, kan verzoeken een advocaat in de uitvaardigende lidstaat
aan te wijzen met het oog op het, door het verstrekken van informatie en
advies, verlenen van bijstand aan zijn raadsman in de overleveringsprocedure in Nederland. Voorts wordt in laatstgenoemde artikel bepaald dat
de officier van justitie na ontvangst van het verzoek de uitvaardigende
justitiële autoriteit terstond van het verzoek in kennis stelt, omdat de
termijnen voor de behandeling van het EAB onverkort gelden. Het is dan
verder aan de bevoegde autoriteit in die lidstaat om de opgeëiste persoon
van informatie te voorzien teneinde hem in staat te stellen een advocaat
aan te zoeken. Dat laatste blijft de eigen verantwoordelijkheid van de
opgeëiste persoon. Zoals blijkt uit artikel 10, vierde lid, van de richtlijn
heeft de advocaat in de uitvaardigende lidstaat een ondersteunende rol in
de overleveringsprocedure doordat hij de raadsman van de opgeëiste
persoon in Nederland informatie en advies kan verstrekken met het oog
op de overleveringsprocedure. Het gaat dus niet om advisering van de
raadsman in de uitvoerende lidstaat over de strafzaak met het oog waarop
het EAB is uitgevaardigd. De overleveringsrechter heeft geen taak bij
beoordeling van aspecten van de strafzaak; hij buigt zich over het EAB en
beslist over de overlevering. De strafzaak is uitsluitend een zaak van de
strafrechter in de uitvaardigende lidstaat.
Wanneer de officier van justitie het verzoek van de opgeëiste persoon om
een advocaat in de uitvaardigende lidstaat aan te wijzen, conform het
voorgestelde artikel 21a Olw heeft doorgeleid, en de opgeëiste persoon bij
de rechtbank zijn beklag doet over het feit dat de uitvaardigende lidstaat
niet heeft gereageerd, is dit geen reden voor aanhouding van de
behandeling, omdat de termijnen voor overlevering volgens het voorgestelde artikel 21a Olw onverkort gelden. Zie ook artikel 10, zesde lid, van
de richtlijn.
Nederland uitvaardigende lidstaat
Voor gevallen waarin Nederland het EAB heeft uitgevaardigd en de
opgeëiste persoon in de procedure voor overlevering aan Nederland via

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

55

de uitvoerende justitiële autoriteit in de uitvoerende lidstaat om
aanwijzing van een advocaat in Nederland heeft verzocht, geldt op grond
van de richtlijn de verplichting om hem onverwijld de informatie te
verstrekken om in Nederland een advocaat te vinden. Deze verplichting is
in het voorgestelde artikel 48a Olw neergelegd: na ontvangst van een
kennisgeving van de uitvoerende justitiële autoriteit dat de opgeëiste
persoon heeft verzocht om aanwijzing van een in Nederland ingeschreven
advocaat met het oog op het, door het verstrekken van informatie en
advies, verlenen van bijstand aan zijn raadsman in de uitvoerende lidstaat
ten behoeve van de procedure voor overlevering door die lidstaat,
verstrekt de uitvaardigende officier van justitie onverwijld de daarvoor
benodigde gegevens aan de opgeëiste persoon. Onder de benodigde
gegevens die de officier van justitie moet verstrekken, kan, in het licht van
overweging 46 van de preambule van de richtlijn, worden verstaan het
aan de opgeëiste persoon verstrekken van een lijst met namen en
contactgegevens van in Nederland inschreven advocaten. Het voornemen
bestaat de NOvA te vragen een dergelijke lijst op te stellen. De
verstrekking van deze informatie door de officier van justitie vindt, zo is
bepaald, al dan niet door tussenkomst van de uitvoerende justitiële
autoriteit plaats. Omdat de uitvoerende justitiële autoriteit eerder het
verzoek van de opgeëiste persoon tot verstrekking van deze informatie
heeft doorgeleid, ligt het voor de hand dat deze autoriteit het beste op de
hoogte is van de verblijfplaats van betrokkene en daarom de informatie
naar hem kan doorsturen. Rechtstreekse toezending van deze informatie
is daarmee overigens niet uitgesloten.
Ook hier geldt dat de Nederlandse advocaat de advocaat in de uitvoerende lidstaat ondersteunt door informatie en advies te verstrekken met
het oog op de overleveringsprocedure in die lidstaat.
Overige bepalingen uit de richtlijn (7)
In deze paragraaf worden enkele bepalingen uit de richtlijn besproken die
in het voorgaande nog niet of niet volledig aan bod zijn gekomen.
Artikel 11 van de richtlijn bepaalt dat de richtlijn het nationale recht inzake
rechtsbijstand, welk recht volgens dit artikel in overeenstemming moet
zijn met artikel 6 EVRM en artikel 47 van het Handvest voor de grondrechten van de Europese Unie, onverlet laat. Deze bepaling behoeft naar
haar aard geen implementatie in wet- en regelgeving. In paragraaf 1.1 is
erop gewezen dat de Europese Commissie een voorstel heeft gedaan voor
een richtlijn over gefinancierde rechtsbijstand.
Op grond van artikel 12, eerste lid, van de richtlijn moeten verdachten in
strafprocedures en opgeëiste personen in overleveringsprocedures over
een doeltreffende voorziening in rechte beschikken in gevallen waarin hun
recht op toegang tot een raadsman is geschonden.
Wat betreft strafprocedures voldoet de Nederlandse wetgeving aan deze
bepaling. Voor zover een schending van het recht op bijstand van een
raadsman in het voorbereidend onderzoek heeft plaatsgevonden, kunnen
verdachten daarover klagen wanneer hun zaak door de rechter op de
terechtzitting wordt behandeld. De rechter kan aan vormverzuimen in het
voorbereidend onderzoek op grond van artikel 359a Sv rechtsgevolgen
verbinden (zie hierboven in paragraaf 3.10). Tegen een beslissing van de
rechtbank over het recht op toegang tot een raadsman kan worden
opgekomen in het hoger beroep bij het gerechtshof.
Wat betreft de vereiste voorziening in rechte voor gevallen waarin het
recht op toegang tot een raadsman in de overleveringsprocedure is
geschonden, is uitgangspunt dat deze voorziening alleen binnen het kader
van die procedure behoeft te worden geboden, en dat deze binnen de
termijnen van Kaderbesluit 2002/548/JBZ wordt gevoerd. Het
uitgangspunt dat de richtlijn geen afbreuk mag doen aan de termijnen van
dat kaderbesluit, wordt bevestigd in artikel 10, zesde lid, van de richtlijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

56

De geldende wetgeving voldoet aan dit onderdeel van de richtlijn.
Wanneer het recht op bijstand van een raadsman niet in acht is genomen
– de raadsman is bijvoorbeeld niet tot het verhoor door de officier van
justitie in het kader van de inverzekeringstelling toegelaten –, kan
daarover worden geklaagd tijdens de behandeling door de rechtbank. In
het theoretische geval waarin het de rechtbank is die dat recht niet heeft
gerespecteerd, kan daartegen bij de civiele rechter in kort geding worden
opgekomen, bij welke behandeling in kort geding evenzeer rekening moet
worden gehouden met de termijnen van het kaderbesluit.
Artikel 14 van de richtlijn bevat een zogenoemde non-regressieclausule
waarin is bepaald dat de richtlijn niet mag worden uitgelegd als een
afwijking of beperking van de rechten of waarborgen die voortvloeien uit
andere internationale instrumenten zoals het EVRM en het Handvest voor
de grondrechten van de Europese Unie, die een hoger beschermingsniveau bieden.
Deze bepaling vergt naar haar aard geen implementatie in wet- en
regelgeving. In dit verband kan worden gewezen op artikel 94 Grondwet
waarin is neergelegd dat de wettelijke voorschriften geen toepassing
vinden indien deze onverenigbaar zijn met een ieder verbindende
bepalingen van verdragen.
Overgangsrecht (8)
Het is niet nodig in een bepaling van overgangsrecht te voorzien. Bij
wijzigingen van strafvorderlijke aard wordt uitgegaan van onmiddellijke
werking. Dat betekent dat aan die onderdelen van de in dit wetsvoorstel
opgenomen wettelijke voorschriften, die ten opzichte van het geldende
recht nieuw zijn, vanaf de datum van inwerkingtreding moet worden
voldaan zodra de desbetreffende proceshandeling wordt verricht. Dat
betekent bijvoorbeeld dat verhoorbijstand aan meerderjarige verdachten
– een nieuw element – moet worden toegestaan bij verhoren die na de
datum van inwerkingtreding plaatsvinden.
Mocht voorafgaand aan de datum van inwerkingtreding van de in dit
wetsvoorstel voorgestelde regeling alsnog in de rechtspraak worden
aangenomen dat uit artikel 6 EVRM een algemeen recht van de verdachte
op aanwezigheid van de raadsman tijdens het politieverhoor voortvloeit
(zie nader in paragraaf 3.2.2), dan gaat de verplichting om een dergelijk
recht te waarborgen, op een eerder moment in, omdat deze in dat geval
rechtstreeks op artikel 6 EVRM berust.
Financiële gevolgen en uitvoeringsconsequenties (9)
Financiële gevolgen (9.1)
Zoals in paragraaf 1.3 is aangegeven, is het voormalige conceptwetsvoorstel na de totstandkoming van de richtlijn gesplitst in twee afzonderlijke wetsvoorstellen, waarbij de elementen die noodzakelijk zijn voor de
implementatie van de richtlijn in het voorliggende wetsvoorstel zijn
overgenomen, en de overige elementen in het aanvullende wetsvoorstel.
Naar aanleiding van het voormalige conceptwetsvoorstel zijn impactanalyses gemaakt door advies- en onderzoeksbureau Significant. Voor zover
deze impactanalyses de elementen van het voorliggende wetsvoorstel
betreffen, zijn zij aan de basis gelegd van deze paragraaf over de
financiële gevolgen.
Het wetsvoorstel legt het recht op consultatiebijstand en verhoorbijstand
wettelijk vast. Consultatiebijstand aan aangehouden verdachten en
verhoorbijstand aan aangehouden jeugdige verdachten vinden thans
reeds plaats op basis van het in paragraaf 3.2 omschreven beleid. Deze
vormen van rechtsbijstand zijn immers, mede op basis van de Aanwijzing
rechtsbijstand politieverhoor, geldend recht. Het gaat in deze paragraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

57

dus alleen om de gevolgen van de veranderingen die het wetsvoorstel ten
opzichte van het geldende recht meebrengt. Dat betreft met name een
algemeen recht op verhoorbijstand voor aangehouden meerderjarige
verdachten. Ook het informeren van derden en het consulaat over de
vrijheidsbeneming betreft geldende recht (zie nader in paragraaf 5).
Investeringen politie
De wetsvoorstellen hebben aanzienlijke gevolgen voor de politieorganisatie. De aanwezigheid van een raadsman bij politieverhoren maakt dat
deze anders zullen gaan verlopen. Dit vraagt, zoals ook blijkt uit het advies
van de politie, investeringen in opleidingen van politie, aanpassingen van
verhoorruimtes, aanpassingen van administratieve processen en
ICT-infrastructuur.
Consultatiebijstand en verhoorbijstand hebben gevolgen voor de
doorlooptijden in de strafrechtsketen. Meer structurele beschikbaarheid
van advocaten op de grotere politiebureaus zal een positief effect hebben
op die doorlooptijden. In paragraaf 9.2 zal nader worden ingegaan op
pilots ter zake.
De uitgevoerde impactanalyses geven een beeld van de effecten van het
wetsvoorstel voor onder andere de politie. Deze effecten hebben voor een
deel een structureel en voor een deel een incidenteel karakter. Het
structurele effect houdt verband met de voorziene inzet van politiepersoneel, waaronder die van de hulpofficier van justitie, die uit het
wetsvoorstel voortvloeit. Op basis van cijfers van de raad voor rechtsbijstand over het aantal consultaties voorafgaand aan het verhoor is
berekend, dat het wetsvoorstel bij de politie leidt tot een inzet van
ongeveer 135 fte’s. Aangezien de totale omvang van de operationele
sterkte een gegeven is, zal binnen het totaal van de operationele sterkte
door middel van herprioritering capaciteit moeten worden vrij gemaakt.
Het incidentele effect vloeit voort uit de voorziene aanpassing van de
huisvesting. Aangezien niet alle verhoorruimtes geschikt zijn voor verhoor
met aanwezigheid van een raadsman en eventueel een tolk, zal een
aanzienlijk deel van deze ruimtes verbouwd moeten worden. Hiermee is
een bedrag gemoeid van incidenteel € 8,0 mln. Voor de financiering
hiervan is inmiddels dekking gevonden binnen de € 105 mln., die het
kabinet voor de Nationale Politie heeft gereserveerd.
De bekostiging van consultatiebijstand voor aangehouden verdachten en
verhoorbijstand voor aangehouden jeugdige verdachten is voorzien in de
artikelen 23 en 23a van het Besluit vergoedingen rechtsbijstand 2000 (zie
paragraaf 3.2). De kosten die voortvloeien uit beide vormen van rechtsbijstand, welke vormen van rechtsbijstand met dit wetsvoorstel wettelijk
worden vastgelegd, zijn al opgenomen in de begroting van het Ministerie
van Veiligheid en Justitie.
De extra kosten als gevolg van dit wetsvoorstel betreffen, zoals hierboven
al aangegeven, vooral de introductie van een algemeen recht op
verhoorbijstand voor aangehouden meerderjarige verdachten. Wat betreft
de vergoeding hiervan wordt voorgesteld om, overeenkomstig de
regeling zoals die nu al voor aangehouden jeugdige verdachten geldt,
voor het bijwonen van verhoren in een piketzaak uit te gaan van een
vergoeding van (forfaitair) 2 punten indien er sprake is van een
verdenking van:
− een misdrijf waarop naar de wettelijke omschrijving een gevangenisstraf is gesteld van twaalf jaar of meer;
− een misdrijf met een slachtoffer dat is overleden dan wel zwaar
lichamelijk letsel heeft opgelopen; of
− een zedenmisdrijf waarop naar de wettelijke omschrijving een
gevangenisstraf is gesteld van acht jaar of meer, of sprake is van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

58

zedenmisdrijf waarbij de strafverzwaringsgrond van artikel 248,
tweede lid, van het Wetboek van Strafrecht van toepassing is.
In alle overige gevallen betreffende aangehouden verdachten waarin
sprake is van een verdenking van een strafbaar feit waarvoor voorlopige
hechtenis is toegelaten, wordt uitgegaan van 1 punt.
Gehandhaafd blijft dat verhoorbijstand aan aangehouden verdachten van
een strafbaar feit waarvoor voorlopige hechtenis niet is toegelaten, niet
wordt vergoed. Dat geldt ook voor jeugdige verdachten. Gehandhaafd
blijft eveneens, zoals in paragraaf 3.4 is aangegeven, dat voor verdachten
die zich in vrijheid bevinden, geen raadsman wordt aangewezen, en dat
verhoorbijstand niet wordt vergoed.
Voor de berekening van de gevolgen voor de gefinancierde rechtsbijstand
is uitgegaan van de aanname dat de helft van de verdachten die gebruik
hebben gemaakt van het recht op consultatiebijstand ook gebruik zal
maken van het recht op verhoorbijstand. In 2013 betrof het aantal gevallen
waarin een vergoeding voor consultatiebijstand is verleend volgens cijfers
van de raad voor rechtsbijstand afgerond 100.000.
Aangezien ook in 2013 reeds was voorzien in het recht op verhoorbijstand
voor jeugdige verdachten dient, om dubbeltellingen te voorkomen, voor
deze gevallen te worden gecorrigeerd. In 2013 is voor jeugdige
verdachten in ongeveer 5.350 gevallen verhoorbijstand vergoed. Afgerond
gaat het dus naar verwachting om 45.000 nieuwe vergoedingsmomenten.
Dit leidt tot ongeveer € 9,2 miljoen aan kosten voor de gefinancierde
rechtsbijstand.
Daarnaast leidt het wetsvoorstel tot extra kosten als gevolg van het
voorgestelde artikel 488c, eerste lid, Sv, waarin is bepaald dat jeugdige
verdachten geen afstand kunnen doen van hun recht op consultatiebijstand. Daarbij wordt, zoals in paragraaf 3.9 is aangegeven, geen onderscheid gemaakt naar de ernst van het strafbaar feit waarvan de jeugdige
wordt verdacht. Op grond van het wetsvoorstel krijgt dus iedere aangehouden jeugdige verdachte consultatiebijstand. Dat is een intensivering
ten opzichte van de huidige situatie, waarin volgens de Aanwijzing
rechtsbijstand politieverhoor jeugdige verdachten in C-zaken en jeugdige
verdachten van 16 en 17 jaar in B-zaken nog zelfstandig afstand kunnen
doen van hun recht op consultatiebijstand. Deze intensivering heeft
gevolgen voor het budget van de gefinancierde rechtsbijstand:
− Voor de als tweede genoemde groep verdachten – jeugdige verdachten van 16 en 17 jaar in B-zaken – moet de overheid de extra kosten
van consultatiebijstand dragen voor verdachten die onder de huidige
omstandigheden nog afstand doen van hun recht op consultatiebijstand. Op basis van cijfers van het WODC (bron: Criminaliteit en
Rechtshandhaving 2012) wordt ingeschat dat dit om 10.000 nieuwe
vergoedingsmomenten gaat. Uitgaande van een reguliere vergoeding
voor consultatiebijstand van 0,75 punt worden de extra kosten
geraamd op ongeveer € 1,1 mln. structureel.
− De financiële gevolgen van vergoeding van «verplichte» consultatiebijstand voor de als eerste genoemde groep verdachten – jeugdige
verdachten van een strafbaar feit waarvoor geen voorlopige hechtenis
is toegelaten – bedragen naar schatting ongeveer € 1,2 mln. structureel. Hierbij wordt – eveneens op basis van cijfers uit bovengenoemde
WODC-rapportage – uitgegaan van ongeveer 15.000 nieuwe vergoedingsmomenten. Rekening houdend met het feit dat het hier gaat om
een verdenking van lichtere strafbare feiten, waarvoor geen langduriger vrijheidsbeneming mogelijk is dan alleen voor de duur van het
ophouden voor onderzoek, is voor deze zaken uitgegaan van een lager
punttarief.
In totaal bedragen de verwachte structurele extra kosten van het
wetsvoorstel voor de gefinancierde rechtsbijstand afgerond € 11,5 mln.
Binnen de begroting van het Ministerie van Veiligheid en Justitie is in
dekking voorzien voor dit bedrag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

59

Een en ander zal ter uitvoering van het wetsvoorstel worden verwerkt in
een wijziging van het Besluit vergoedingen rechtsbijstand 2000.
De raad voor rechtsbijstand meent dat overweging verdient om te bezien
of ook de onderzoekshandelingen, in het bijzonder de meervoudige en
enkelvoudige confrontatie (zie paragraaf 3.6), onder het vergoedingskader
van artikel 17 van het Besluit vergoedingen rechtsbijstand 2000 zouden
moeten worden gebracht. Dit zal nader worden bezien bij de wijziging die
al op grond van het voorgaande in dat besluit moet worden doorgevoerd.
Wat betreft het recht van de opgeëiste persoon, die op basis van een door
Nederland uitgevaardigd EAB in een andere lidstaat is aangehouden, om
een raadsman in Nederland aan te wijzen, is het niet de bedoeling, zo kan
op een vraag van de raad voor rechtsbijstand worden geantwoord, dat
daarvoor een toevoeging kan worden aangevraagd. Het gaat hier om een
aanvullende faciliteit die voor rekening van de opgeëiste persoon komt.
Kosten rechtsbijstand
Uitvoeringsconsequenties (9.2)
De beoogde werking van de in het wetsvoorstel voorgestelde regelingen
in de praktijk is in de voorgaande paragrafen besproken en zal het
artikelsgewijze deel meer in detail worden toegelicht. Op deze plaats
wordt, naar aanleiding van de consultatieadviezen, nader op enige
uitvoeringsaspecten ingegaan.
De politie wijst er in haar advies op dat het wetsvoorstel een «systeembreuk» in de opsporing betekent. Zij verwacht een verminderde
bereidheid bij verdachten om een verklaring af te leggen, hetgeen van
grote invloed is op de afhandeling van een zaak. Daarbij vreest de politie
dat het verhoor steeds meer een formaliteit zal worden in plaats van een
tactisch bewijsmiddel.
Voorop gesteld moet worden dat het recht op consultatiebijstand bij
aangehouden verdachten en het recht op verhoorbijstand voor aangehouden jeugdige verdachten sinds 2009 geldend recht is. Ter implementatie van de richtlijn wordt dit geldende recht in dit wetsvoorstel gecodificeerd, en wordt daaraan het recht op verhoorbijstand van aangehouden
volwassen verdachten, alsmede een recht op verhoorbijstand van
niet-aangehouden verdachten, toegevoegd. De richtlijn, en het voorliggende implementatiewetsvoorstel, bouwen daarmee voort op een ruim
vijf jaar geleden ingezette rechtsontwikkeling. Van een geheel nieuwe
rechtsontwikkeling is daardoor thans geen sprake meer.
Het geldende recht is voor een belangrijk deel opgenomen in de
Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor. Deze aanwijzing is recent aan
een evaluatie onderworpen (Willem-Jan Verhoeven en Lonneke Stevens,
Rechtsbijstand bij politieverhoor, Den Haag 2013). Uit deze, onder
auspiciën van het WODC uitgevoerde, evaluatie volgt wat betreft de
veronderstelling dat de verklaringsbereidheid van verdachten zou
afnemen, een genuanceerd beeld. De onderzoekers stellen dat advocaten
niet standaard adviseren een beroep te doen op het zwijgrecht, maar bij
hun advies zoveel mogelijk de omstandigheden van de zaak meewegen.
Daarnaast moet worden gewezen op een recent in opdracht van het
WODC door de Universiteit van Maastricht uitgevoerd onderzoek (Miet
Vanderhallen e.a., Rechtsbijstand en de waarde van het verhoor,
Maastricht 2014). Daarin is door middel van een vergelijking met
Engeland en Wales en met België bezien wat de invloed in Nederland is
van rechtsbijstand in verband met het politieverhoor op de waarde van
het verhoor voor opsporing en bewijs. In het onderzoek worden op basis
van ervaringen in Engeland en Wales en in België in hoofdlijnen twee
conclusies getrokken. De eerste is dat aanvankelijk bij politie en
advocatuur weerstand bestond tegenover elkaar en tegenover de voor
rechtsbijstand in verband met het politieverhoor geldende regels. Na deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

60

fase, die door de onderzoekers als «afweerfase» wordt gekenschetst, is
deze weerstand afgenomen en heeft deze plaatsgemaakt voor een
herpositionering en een meer strategische opstelling ten opzichte van de
andere partij. Waar de advocatuur evolueerde van het overwegend geven
van het advies om een beroep te doen op het zwijgrecht naar het geven
van meer gedifferentieerde adviezen, maakte de politie een ontwikkeling
door in het verstrekken van informatie over het dossier aan de advocaat
voorafgaand aan het verhoor. De geschetste ontwikkelingen hebben in de
genoemde landen geleid tot een grotere professionalisering van zowel de
advocaten als verhoorders, wat de kwaliteit van het verhoor ten goede is
gekomen. Onderzoek laat zien dat ook in verhoren waar geen advocaat
aanwezig is, de verhoorkwaliteit is toegenomen.
Een tweede conclusie die de onderzoekers trekken is dat de verwachting
dat de waarde van een verklaring afneemt als gevolg van een sterke
toename van het aantal zwijgende verdachten, empirische grondslag mist.
Het ligt in lijn der verwachtingen, aldus het onderzoek, dat politie en
advocatuur zich verder professionaliseren en herpositioneren ten opzichte
van elkaar.
De politie wijst er voorts op dat het wetsvoorstel grote gevolgen heeft
voor de werkprocessen van de politie. Zij is van mening dat sprake is van
een «opeenstapeling» van nieuwe wetgeving die de eerste uren van het
onderzoek na aanhouding betreffen. Door deze gevolgen en door de aan
dit wetsvoorstel verbonden kosten – zie paragraaf 9.1 – kan het volgens de
politie niet anders dan dat dit negatieve gevolgen zal hebben voor door de
politie behaalde resultaten op het terrein van de opsporing. In welke mate
dat het geval zal zijn, is op dit moment niet te voorzien, aldus de politie.
De regering heeft begrip voor gevolgen die het wetsvoorstel heeft voor de
werkprocessen van politie, mede gezien de aan dit wetsvoorstel voorafgaande implementatie van de andere Europese richtlijnen op het terrein
van de procedurele rechten, te weten de Richtlijn betreffende het recht op
vertolking en vertaling in strafprocedures en de Richtlijn betreffende het
recht op informatie in strafprocedures, ook al gaat het (ook) wat deze twee
richtlijnen betreft om een al enige tijd geleden vanuit de Europese Unie
ingezette rechtsontwikkeling. In verband met de toename van het aantal
maatregelen dat in de eerste uren na aanhouding zal moeten worden
getroffen, is in het aanvullende wetsvoorstel voorgesteld om de termijn
voor het ophouden voor onderzoek bij misdrijven waarvoor voorlopige
hechtenis is toegelaten, met drie uur te verlengen, om zo de nodige
ruimte te scheppen om deze maatregelen te treffen en de werkprocessen
van de politie hun loop te laten hebben. In dit verband is van belang dat
uit de hierboven genoemde evaluatie van de Aanwijzing rechtsbijstand
politieverhoor uit 2013 kan worden afgeleid dat de «opsporingstijd» (dat is
de tijd vanaf de aanhouding van de verdachte tot zijn heenzending of
inverzekeringstelling) na het van kracht worden van deze aanwijzing niet
is toegenomen. Voor gevallen waarin de termijn van het ophouden voor
onderzoek dreigt te worden overschreden, biedt deze verlenging, die ook
door de onderzoekers als oplossing wordt aangedragen en door de politie
in haar advies onderschreven, de benodigde ruimte. Zie nader in
paragraaf 5.3 van de memorie van toelichting bij het aanvullende
wetsvoorstel.
In het licht van het voorgaande gaat de regering ervan uit dat vertragingen in de doorlooptijden en negatieve gevolgen voor de resultaten van
de opsporing zullen uitblijven dan wel binnen aanvaardbare proporties
zullen kunnen worden gehouden. Flankerende maatregelen, zoals het
(gezamenlijk met de advocatuur) opleiden van verhorend ambtenaren, en
het verlenen van rechtsbijstand via een videoverbinding, kunnen hieraan
kunnen bijdragen.
De politie geeft aan van mening te zijn dat er toegewerkt zal moeten
worden naar een structurele aanwezigheid van raadslieden op de grotere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

61

politiebureaus. Ook OM en RSJ brengen, vooral in verband met jeugdige
verdachten, naar voren dat de wachttijden zo kort mogelijk moet worden
gehouden. De RSJ denkt daarbij aan het stationeren van een advocaat op
ieder politiebureau. Momenteel wordt onderzocht hoe de wachttijd zo kort
mogelijk kan worden gehouden. In dit verband kan worden opgemerkt dat
experimenten plaatsvinden met het stationeren van advocaten op de
verhoorlocatie. Momenteel worden pilots voorbereid in het kader van de
ZSM-werkwijze waarin advocaten structureel aanwezig zullen zijn op de
ZSM-locatie en van daaruit in beginsel via een videoverbinding bijstand
verlenen aan verdachten op de verschillende detentielocaties in de regio.
Onderdeel van de pilots vormt onder meer de vraag welke de kosten zijn
van een dergelijke organisatie van de rechtsbijstand en hoe deze
beheersbaar kunnen worden gehouden. Tevens wordt, specifiek ten
aanzien van minderjarigen, bezien hoe zij consultatiebijstand per
videoverbinding ervaren.
Het OM vraagt voorts aandacht voor specialisatie in en kennis van het
jeugdstrafrecht, in het bijzonder bij raadslieden. Onderschreven kan
worden dat raadslieden zowel oog voor het pedagogisch karakter van het
jeugdstrafrecht moeten hebben als kennis van de bijzondere bepalingen
in het jeugdstraf(proces)recht. De raad voor rechtsbijstand stelt als eis
voor de toevoeging van een raadsman aan een minderjarige verdachte
onder andere dat de toe te laten advocaat een verklaring dient te
overleggen waaruit blijkt dat hij minimaal drie keer heeft meegelopen bij
zittingen jeugdstrafrecht met een andere ingeschreven advocaat. Deze
laatste moet in elk geval reeds drie jaar jeugdstrafzaken behandelen.
Daarnaast wordt in de tweede helft van 2015 door de raad getoetst of de
advocaten die tot de lijst van jeugdstrafrechtadvocaten zijn toegelaten
minimaal twaalf toegevoegde jeugdzaken hebben behandeld, waarvan
minstens een jeugdstrafzaak. Verder wordt bij die toets de vraag
betrokken of de op de lijst opgenomen advocaten hebben voldaan aan
hun verplichting hun kennis op peil te houden door een keer per twee jaar
cursussen jeugdstrafrecht (beroepskennis en beroepsvaardigheden
hieronder begrepen) te volgen en/of lezingen bij te wonen met een
minimum van acht opleidingspunten per twee jaar. Met deze beleidsregels van de raad voor rechtsbijstand is het opleidingsniveau van deze
raadslieden voldoende gewaarborgd.
ARTIKELSGEWIJS DEEL
Artikel I, onderdeel A
Omdat het recht om een derde, alsmede (bij verdachten die niet de
Nederlandse nationaliteit hebben) de consulaire post van de vrijheidsbeneming op de hoogte te stellen in dit wetsvoorstel wordt opgenomen,
dient in artikel 27c Sv naar dit recht te worden verwezen. Thans wordt
voor dit recht verwezen naar de algemene maatregel van bestuur ter
uitvoering van artikel 27c Sv.
Artikel I, onderdeel B (artikelen 27d en 27e Sv)
Artikel 27d Sv
Dit artikel is toegelicht in paragraaf 2.1. In de adviezen van OM en politie
is gepleit om de verplichting van het eerste lid niet te beperken tot
personen die zijn uitgenodigd om op het politiebureau te verschijnen,
omdat het horen van personen ook elders kan plaatsvinden. Daaraan is
gevolg gegeven.
Het tweede lid geldt alleen voor opsporingsambtenaren en niet voor
rechterlijke ambtenaren. Dit is in lijn met artikel 2, derde lid, van de
richtlijn waarin alleen wordt gesproken over het verhoor door de politie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

62

«of een andere rechtshandhavingsautoriteit». Anders dan op andere
plaatsen in de richtlijn is in dit artikellid een verwijzing naar het verhoor
door rechterlijke autoriteit weggelaten. Dit is bewust gebeurd om te
voorkomen dat wanneer een (niet-verdachte) getuige wordt gehoord door
de zittingsrechter in een zaak tegen een verdachte en deze getuige een
verklaring aflegt waarmee hij zichzelf belast, het verhoor zou moeten
worden gestopt en de zaak zou moeten worden aangehouden in gevallen
waarin verder horen van de getuige over betrokkenheid van de verdachte
naar het oordeel van de zittingsrechter noodzakelijk is.
Artikel 27e Sv
Dit artikel is toegelicht in de paragrafen 5.2 en 5.4. In het eerste en
tweede lid is op advies van OM en politie verduidelijkt, dat de kennisgeving wordt gedaan als de hulpofficier van justitie, nadat de verdachte
aan hem is voorgeleid, beveelt dat de verdachte zal worden opgehouden
voor onderzoek. Kennisgeving van de vrijheidsbeneming van een
verdachte die meteen na zijn aanhouding wordt vrijgelaten, zou geen doel
dienen.
Wat betreft de in het eerste lid opgenomen verplichting een door de
verdachte aangeduide persoon van de vrijheidsbeneming van de
verdachte in kennis te stellen, verdient opmerking dat dit een inspanningsverplichting is. Het informeren van derden zal mede afhankelijk
kunnen zijn van de beschikbaarheid van contactgegevens.
Wanneer een verdachte die niet de Nederlandse nationaliteit heeft, twee
of meer (andere) nationaliteiten heeft, mag hij kiezen van welke staat de
consulaire post op grond van het tweede lid wordt ingelicht.
Wat betreft de in het derde lid opgenomen mogelijkheid om de kennisgeving uit te stellen verdient opmerking dat de voorwaarde uit de richtlijn
dat het moet gaan om een tijdelijke afwijking met een strikt beperkte
geldigheidsduur tot uitdrukking is gebracht door te bepalen dat uitstel
mogelijk is «voor zover en voor zolang als» daarvoor op een van de in het
derde lid geformuleerde gronden een dringende noodzaak bestaat.
In verband met het derde lid is van belang dat in overweging 35 van de
preambule van de richtlijn is aangegeven dat indien de bevoegde
autoriteiten overwegen om de kennisgeving aan een specifieke derde uit
te stellen, zij eerst zouden moeten overwegen of een andere, door de
verdachte aangeduide derde van de vrijheidsbeneming op de hoogte kan
worden gesteld. Dit ligt besloten in een met beginselen van subsidiariteit
en proportionaliteit overeenstemmende uitoefening van het eerste lid.
Op advies van OM en politie is, mede in het kader van de administratieve
lastenverlichting, de eerder, in de consultatieversie van dit wetsvoorstel,
in het derde lid opgenomen voorwaarde dat de hulpofficier van justitie de
kennisgeving alleen met toestemming van de officier van justitie mag
uitstellen, geschrapt. Zoals het OM in zijn advies aangeeft, gaat het vrijwel
altijd om gevallen waarin moet worden voorkomen dat medeverdachten
op de hoogte komen van de aanhouding van de verdachte. Beoordeling
hiervan is bij uitstek een taak van de hulpofficier van justitie. Anders dan
de politie in haar advies stelt, is het niet zo dat de richtlijn nimmer tot
betrokkenheid van de officier van justitie dwingt. Uitstel van de kennisgeving door een andere dan rechterlijke autoriteit (onder rechterlijke
autoriteit wordt mede de officier van justitie verstaan) is alleen toegestaan
onder de voorwaarde dat de beslissing kan worden onderworpen aan
toetsing door die autoriteit (artikel 8, derde lid, van de richtlijn). Aan deze
voorwaarde voldoet dit wetsvoorstel. De hulpofficier dient de beslissing
tot uitstel op grond van het vierde lid in het proces-verbaal te vermelden.
Langs deze weg komt de beslissing ter kennis van de officier van justitie,
die deze kan toetsen. Uiteindelijk zal de zittingsrechter kunnen toetsen of
terecht tot uitstel van de kennisgeving is overgegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

63

Overwogen is om als grond voor het uitstel van de kennisgeving in het
derde lid de gronden aan te wijzen waarop ook de maatregelen in het
belang van het onderzoek kunnen berusten. Daarvan is afgezien, omdat
uitstel van de kennisgeving aan derden ter implementatie van de richtlijn
alleen mogelijk is wanneer dit op een van de in artikel 5, derde lid, van de
richtlijn omschreven gronden dringend noodzakelijk is. Gedurende het
ophouden voor onderzoek kunnen evenwel ook zonder dringende
noodzakelijkheid maatregelen worden genomen in het belang van het
onderzoek, hetgeen een lichter criterium is dan de richtlijn toestaat.
In gevallen waarin de kennisgeving op grond van het derde lid wordt
uitgesteld, is het de raadsman niet toegestaan om de persoon voor wie de
kennisgeving is bestemd direct of indirect op de hoogte te stellen van de
aanhouding van de verdachte.
Artikel I, onderdeel C (artikel 28, eerste lid, Sv)
Deze wijziging is toegelicht in paragraaf 3.8. Er is geen aanleiding om,
zoals de NOvA met het oog op een «adequate implementatie» aanbeveelt,
in artikel 28 Sv grote delen van artikel 3 van de richtlijn over te schrijven
en dat artikel aan te vullen met bepalingen over communicatie met,
verhoorbijstand door en toevoeging van een raadsman. De richtlijn
verplicht er niet toe om bepalingen die nationaal op verschillende
plaatsen in de wetgeving zijn terug te vinden, in één algemeen artikel te
concentreren of om de bewoordingen van de richtlijn letterlijk over te
schrijven. Op grond van artikel 288 VWEU zijn richtlijnen verbindend voor
het resultaat en mogen de lidstaten de middelen kiezen om dat resultaat
te bereiken. Voor een adequate implementatie is het overschrijven van de,
op het te bereiken resultaat gerichte, bepalingen van de richtlijn dus zeker
niet nodig. Het zou bovendien ook onwenselijk zijn, omdat de systematiek
van het wetboek zou worden doorkruist door onderwerpen die elders
thuishoren (ook) in artikel 28 Sv op te nemen.
Artikel I, onderdeel D (artikelen 28a–28e Sv)
Artikel 28a Sv
Dit artikel is toegelicht in paragraaf 3.8. In het eerste lid is de hoofdregel
opgenomen dat de verdachte afstand kan doen van zijn recht op rechtsbijstand, tenzij in de wet anders is bepaald. Een uitzondering wordt gevormd
door artikel 488c Sv volgens hetwelk jeugdige verdachten die zijn
aangehouden, geen afstand kunnen doen van hun recht op consultatiebijstand.
Op grond van het tweede lid dient, wanneer blijkt dat de verdachte
afstand wil doen, in het proces-verbaal te worden vermeld enerzijds dat
en op welke wijze hij over de gevolgen daarvan is ingelicht en anderzijds
dat hem is medegedeeld dat hij van zijn beslissing kan terugkomen. Op
advies van de NOvA is bepaald dat de verdachte «van» zijn beslissing kan
terugkomen. Zo komt tot uitdrukking dat de verdachte zijn eerdere
beslissing niet alleen ter discussie kan stellen, maar ook kan herroepen, zij
het, dat deze herroeping uiteraard pas «ingaat» vanaf het moment dat zij
is gedaan. Voorts is op advies van de NOvA tot uitdrukking gebracht dat
de verdachte door de rechter of opsporingsambtenaar over de gevolgen
van het doen van afstand wordt ingelicht wanneer hij tegenover deze
functionaris afstand wil doen, waar de in de consultatieversie van dit
wetsvoorstel opgenomen tekst zo kon worden gelezen, dat hij daarover
pas na het doen van afstand zou worden ingelicht. De NVvR vraagt op
welke wijze de verdachte moet «aantonen of onderbouwen» dat hij van
zijn eerdere beslissing terugkomt. Een verdachte kan van zijn eerdere
beslissing terugkomen door alsnog met een raadsman te verschijnen of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

64

door om rechtsbijstand te verzoeken. Hij hoeft deze beslissing in beginsel
niet te onderbouwen.
Artikel 28b Sv
Dit artikel is toegelicht in de paragrafen 3.3 en 3.5.3. In aanvulling daarop
kan het volgende worden opgemerkt. Met het onderscheid tussen drie
categorieën van aangehouden verdachten die aanspraak kunnen maken
op bijstand van een raadsman, wordt voortgebouwd op de vergelijkbare
driedeling in A-, B- en C-zaken in de thans geldende Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor. De NVvR wijst erop dat de categorie van het eerste
lid niet geheel parallel loopt met de A-zaken uit de aanwijzing. Er zijn
inderdaad A-zaken die niet onder het eerste lid vallen; zij vallen onder het
tweede lid. De NVvR is van mening dat alle A-zaken onder het eerste lid
moeten vallen. Met de keuze om onder het eerste lid alleen verdachten
van misdrijven waarop twaalf jaar of meer gevangenisstraf is gesteld
alsmede kwetsbare verdachten te laten vallen, is, zo kan in reactie op de
opmerking van de NVvR worden opgemerkt, ten opzichte van de
aanwijzing een belangrijke vereenvoudiging bereikt. Met deze vereenvoudiging, waarmee mede tegemoet is gekomen aan een wens van de politie,
is de werkbaarheid van het systeem in de praktijk gediend (zie
paragraaf 3.5.3). Deze vereenvoudiging is verantwoord, nu de A-zaken die
niet onder het eerste lid vallen, in elk geval onder het tweede lid vallen,
waardoor aanwijzing van een raadsman ook in die gevallen is voorzien.
Het enige verschil is dat verdachten (van een onder het tweede lid
vallende A-zaak) die van bijstand van een raadsman wensen af te zien, dit
voortaan kunnen doen zonder dat is voorgeschreven dat zij tevoren door
een raadsman over de gevolgen moeten zijn ingelicht. Niet valt in te zien
waarom deze keuze, zoals de NVvR stelt «onder omstandigheden
mogelijk» in strijd zou zijn met het EVRM.
Aandacht verdient dat het artikel niet uitsluit dat in een aanwijzing van het
College van procureurs-generaal voor bijzondere gevallen wordt bepaald
dat voor de verdachte een raadsman wordt opgeroepen ongeacht of hij
hiertoe de wens heeft uitgesproken. Dit is thans het geval bij militairen op
een buitenlandse missie, ook in gevallen waarin zij niet worden aangehouden.
In het eerste en tweede lid is op advies van OM en politie verduidelijkt,
dat de kennisgeving aan de raad voor rechtsbijstand wordt gedaan als de
hulpofficier van justitie, nadat de verdachte aan hem is voorgeleid,
beveelt dat de verdachte wordt opgehouden voor onderzoek. Wanneer de
verdachte na de voorgeleiding onmiddellijk in vrijheid wordt gesteld, is er
immers geen reden meer om een raadsman toe te voegen. Bij de
voorgeleiding wordt de verdachte immers niet verhoord over zijn
betrokkenheid bij het strafbaar feit; dat gebeurt pas wanneer bij de
voorgeleiding een bevel tot ophouden voor onderzoek wordt gegeven, en
de verdachte voor verhoor wordt overgedragen aan daarmee belaste
opsporingsambtenaren. Mede daarom laat de richtlijn ruimte voor deze
bepaling.
De verdachte kan er ook voor kiezen om – in plaats van een aangewezen
en door de overheid bekostigde raadsman – voor zijn consultatiebijstand
en verhoorbijstand gebruik te maken van de diensten van een gekozen en
door hemzelf betaalde raadsman. Daarin voorziet de tweede volzin van
het eerste en tweede lid. In dat geval wordt door de politie contact
opgenomen met die raadsman. Aanwijzing van een raadsman van
overheidswege kan in dergelijke gevallen alleen achterwege blijven
wanneer blijkt dat de gekozen raadsman of een door hem aangezochte
vervanger tijdig beschikbaar zal zijn. Daarmee is gevolg gegeven aan het
advies van het OM om, in lijn met de thans geldende Aanwijzing
rechtsbijstand politieverhoor, een voorziening te treffen voor gevallen
waarin de gekozen raadsman aangeeft dat hij noch een vervanger tijdig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

65

beschikbaar zal zijn, of de gekozen raadsman in het geheel niet kan
worden bereikt. Voor de duidelijkheid wordt opgemerkt dat onder gekozen
raadsman in dit verband dus een door de verdachte zelf betaalde
raadsman wordt verstaan. Wanneer de verdachte de raadsman niet zelf
betaalt, wordt van overheidswege een raadsman aangewezen. De
verdachte kan daarbij een voorkeur voor een bepaalde advocaat
aangeven.
In de adviezen van NVvR, OM en politie wordt gevraagd het in het eerste
lid gehanteerde begrip kwetsbare verdachte nader in de toelichting te
omlijnen. Onder kwetsbare verdachten worden verstaan jeugdige
verdachten en verdachten met een psychische stoornis of een verstandelijke beperking. Voor jeugdigen is in het voorgestelde artikel 488c Sv nog
voorzien in een bijzondere bepaling over afstand van recht. Dat het gaat
om een kwetsbare verdachte dient, zo kan in reactie op een opmerking
van de NVvR worden vermeld, te worden vastgesteld door de hulpofficier
van justitie bij de voorgeleiding. Bij andere kwetsbare verdachten dan
jeugdigen – verdachten met een psychische stoornis of een verstandelijke
beperking – geldt daarbij het volgende. Omdat over de rechtsbijstand bij
de voorgeleiding snel een beslissing moet worden genomen, is het niet
mogelijk (en ook niet vereist) dat in dit vroege stadium van de strafprocedure de kwetsbaarheid van de verdachte aan de hand van rapportages
wordt vastgesteld, en/of met toepassing van artikel 509a Sv. Het gaat in
dit stadium dus om de kennelijke kwetsbaarheid van de verdachte. In
gevallen waarin twijfel bestaat over de kwetsbaarheid van de verdachte,
dient dus steeds een raadsman wordt opgeroepen. Zo zal de hulpofficier,
wanneer hij de indruk heeft te maken te hebben met een (al dan niet
jongvolwassen) verdachte met een lichte verstandelijke beperking, een
raadsman oproepen.
Dat de verdachte op grond van het tweede lid om aanwijzing van een
raadsman moet verzoeken, is volgens de NOvA in strijd met artikel 9 van
de richtlijn. Dat de verdachte alleen vrijwillig en ondubbelzinnig afstand
van zijn recht kan doen, betekent volgens de NOvA dat hij niet om
toepassing van dat recht moet hoeven verzoeken. De NOvA meent dat
hier sprake is van een «implementatiefout» en beveelt aan om aanwijzing
van een raadsman in het tweede lid niet afhankelijk te stellen van een
verzoek van de verdachte. Het betoog van de NOvA wordt dezerzijds niet
onderschreven. Op grond van artikel 27c Sv wordt de verdachte over zijn
recht op bijstand van een raadsman ingelicht. Daarna wordt hem op
grond van het tweede lid gevraagd («desgevraagd») of hij bijstand van
een raadsman wenst. Wanneer de verdachte daar bevestigend op
antwoordt, wordt voor hem een raadsman aangewezen. Wanneer de
verdachte daar ontkennend op wil antwoorden, wordt hij op grond van
het voorgestelde artikel 28a, tweede lid, Sv gewezen op de gevolgen van
het doen van afstand en wordt hem medegedeeld dat hij van zijn
beslissing kan terugkomen. In geval de verdachte desondanks aangeeft
geen raadsman te wensen, is daarmee op rechtsgeldige wijze – en geheel
in lijn met artikel 9 van de richtlijn – afstand van recht gedaan.
Geen gevolg is gegeven aan het advies van de politie om in het derde lid
te bepalen dat de verdachte die in de gelegenheid wordt gesteld om zelf
contact op te nemen met een raadsman, daartoe maximaal twee
pogingen mag doen. Het zou ongewenst zijn regels met deze mate van
detail in de wet op te nemen. Dergelijke regels kunnen hun plaats
behouden in de, ter uitvoering van dit wetsvoorstel te wijzigen,
Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor.
Het vierde lid, dat uitgebreid is toegelicht in paragraaf 3.5.3, bevat een
bevoegdheid van de hulpofficier van justitie om met het verhoor aan te
vangen wanneer de raadsman niet binnen twee uur beschikbaar is voor
het verlenen van consultatiebijstand. In bijzondere gevallen ligt het in de
rede om niet van deze discretionaire bevoegdheid gebruik te maken.
Denkbaar is deze gevallen waar aangewezen in een aanwijzing van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

66

College van procureurs-generaal te benoemen. Te denken valt aan
gevallen waarin militaire verdachten in een missiegebied worden
aangehouden en verhoord. Een termijn van twee uur is dan doorgaans
niet realistisch.
De termijn van twee uur begint, in gevallen waarin een raadsman wordt
aangewezen, te lopen nadat de hulpofficier van justitie de kennisgeving
als bedoeld in het eerste en tweede lid aan de raad voor rechtsbijstand
heeft verzonden. Het is formeel dus niet zo, dat deze termijn, zoals de
NVvR veronderstelt, pas begint te lopen nadat de raadsman ervan op de
hoogte is dat hij door de raad voor rechtsbijstand is aangewezen. Het
piketsysteem functioneert zodanig dat de termijn van twee uur in het
algemeen geen problemen behoeft op te leveren, omdat melding aan
volgens rooster dienstdoende piketadvocaten geautomatiseerd plaatsvindt, en zij deze melding op hun smart phone ontvangen. Bovendien kan
de raadsman contact opnemen met de hulpofficier van justitie en om
uitstel verzoeken, dan wel een vervanger sturen.
Bij gekozen en door de verdachte zelf betaalde raadslieden (zie hierboven)
begint de termijn te lopen nadat met hen contact is opgenomen. In de in
het eerste en tweede lid bedoelde gevallen wordt het contact door de
politie opgenomen; in de in het derde lid bedoelde gevallen wordt de
verdachte in de gelegenheid gesteld om zelf contact met een raadsman op
te nemen.
Na ommekomst van de wachttijd kan, naar in paragraaf 3.5.3 is toegelicht,
in beginsel alleen met het verhoor worden begonnen wanneer de
verdachte afstand doet van zijn recht op rechtsbijstand in verband met het
verhoor. Daarmee is zowel consultatiebijstand als verhoorbijstand
bedoeld. In de in het eerste lid bedoelde gevallen kan hij dit alleen doen
nadat hij (in dat geval wellicht telefonisch) door een raadsman over de
gevolgen daarvan is ingelicht. Jeugdige verdachten kunnen geen afstand
doen van consultatiebijstand. Bij jeugdigen kan dus ook niet na
ommekomst van de wachttijd met het verhoor worden gestart wanneer
geen consultatiebijstand is verleend.
Voor het na ommekomst van de wachttijd kunnen starten met het verhoor
is afstand van recht niet nodig wanneer er een dringende noodzaak
bestaat om (meteen) na ommekomst van de wachttijd op een van de
uitzonderingronden van artikel 28e Sv met verhoren te beginnen.
Artikel 28c Sv
Dit artikel is toegelicht in paragrafen 3.5.3 en 3.7. Met betrekking tot het
tweede lid adviseert de politie het mogelijk te maken dat de verdachte
ook telefonisch door een raadsman over de gevolgen van het doen van
afstand van het consultatierecht kan worden ingelicht. Zoals in
paragraaf 3.5.5 is aangegeven, sluit het hier toegelichte artikel niet uit dat
consultatiebijstand per videoconferentie of telefonisch kan worden
verleend. Dat geldt ook voor het inlichten over de gevolgen van het doen
van afstand van consultatiebijstand.
Artikel 28d Sv
Dit artikel is toegelicht in paragrafen 3.5.4 en 3.7. In aanvulling daarop
kunnen de volgende opmerkingen worden gemaakt.
Het eerste lid heeft betrekking op verhoorbijstand van aangehouden
verdachten en van verdachten die zijn uitgenodigd voor een verhoor. In de
consultatieversie van dit wetsvoorstel werd in de eerste volzin gesproken
over (de aangehouden verdachte en) de verdachte «die is uitgenodigd om
op het politiebureau te verschijnen» om te worden verhoord. Naar
aanleiding van de adviezen van OM, politie en NOvA is «politiebureau» in
het eerste lid vervangen door «plaats van verhoor», omdat het verhoor
van verdachten ook elders kan plaatsvinden. De politie beveelt aan om,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

67

ten aanzien van de deelname in de eerste volzin, te bepalen dat deze
plaatsvindt met inachtneming van de regels die krachtens het vierde lid
worden gesteld. Uit het vierde lid, en uit het daarop gebaseerde en bij
deze memorie gevoegde ontwerpbesluit, vloeit evenwel genoegzaam
voort dat de raadsman zich aan de daarin gestelde orderegels moet
houden.
De politie beveelt aan om de derde volzin van het eerste lid voor de
overzichtelijkheid te verplaatsen naar het als bijlage bij deze memorie
gevoegde ontwerpbesluit. Daaraan is geen gevolg gegeven, omdat het
overzichtelijker is om alle bepalingen over het onderbreken van het
verhoor – waartoe ook die van het tweede lid over het onderbreken van
een verhoor waaraan geen raadsman deelneemt, kan worden gerekend –
op het niveau van de wet te regelen; wel is aan het eerste lid toegevoegd
dat ook de raadsman kan verzoeken om onderbreking van het verhoor,
zodat dit niet in het ontwerpbesluit behoeft te worden bepaald. Op advies
van de politie is de bevoegdheid om te beslissen dat het verhoor niet
wordt onderbroken, neergelegd bij de verhorende ambtenaar, en niet bij
de hulpofficier van justitie. In de praktijk, zo stelt de politie in haar advies,
wordt het verhoor soms afgenomen door slechts een opsporingsambtenaar, die voor een beslissing dat het verhoor niet wordt onderbroken, het verhoor zou moeten onderbreken voor overleg met de
hulpofficier van justitie. Om aan deze praktische bezwaren tegemoet te
komen, wordt gevolg gegeven aan dit onderdeel van het advies.
Overigens laat dit onverlet dat de verhorende ambtenaar zich desgewenst
met de hulpofficier van justitie verstaat.
In de vierde volzin van het eerste lid is bepaald dat wanneer de raadsman
aan het verhoor deelneemt, daarvan melding moet worden gemaakt in
het proces-verbaal van verhoor. Daarmee wordt uitvoering gegeven aan
de laatste volzin van artikel 3, derde lid, onder b, van de richtlijn. De vierde
volzin van het eerste lid is overigens alleen nodig voor het geval dit
wetsvoorstel eerder in werking treedt dan het aanvullende wetsvoorstel.
In dat laatste wetsvoorstel wordt namelijk voorgesteld om in het
algemeen te bepalen dat in het proces-verbaal van verhoor moet worden
vermeld wie daarbij aanwezig zijn.
De NOvA beveelt aan om in verband met de in het tweede lid
opgenomen bevoegdheid van de verdachte om onderbreking van het
verhoor voor overleg met zijn raadsman te vragen, te bepalen dat de
verdachte erop wordt gewezen dat hij deze bevoegdheid heeft. Deze
aanbeveling wordt niet opgevolgd, omdat wanneer de verdachte afstand
wil doen van zijn recht op bijstand van een raadsman, hij er op grond van
artikel 28a Sv al op wordt gewezen dat hij op elk moment van deze
beslissing kan terugkomen.
In de consultatieversie van dit wetsvoorstel was in het derde lid bepaald
dat de officier van justitie van de beslissing om het verhoor niet te
onderbreken, separaat in kennis wordt gesteld. Op advies van de politie is
deze meldplicht, mede vanwege de daarvan te verwachten administratieve lasten en geringe toegevoegde waarde, geschrapt. De officier van
justitie wordt van de beslissing al in kennis gesteld doordat in het derde
lid is voorgeschreven dat deze beslissing, en de gronden waarop deze
berust, in het proces-verbaal van verhoor worden aangetekend.
In het voormalige vijfde lid was in de consultatieversie van dit
wetsvoorstel de bepaling opgenomen dat wanneer met het verhoor wordt
begonnen zonder dat een raadsman beschikbaar is, dat verhoor wordt
opgenomen. Deze bepaling is naar aanleiding van het advies van de
politie geschrapt. De politie wijst er namelijk op dat deze bepaling een
aanzienlijke uitbreiding van technische voorzieningen vergt, die niet op
afzienbare termijn kan worden gerealiseerd. Het opnemen van verhoren is
een thema waarop in paragraaf 3 van de memorie van het aanvullende
wetsvoorstel nader wordt ingegaan. Overigens kan worden opgemerkt dat
de richtlijn niet ertoe verplicht om opnamen van het verhoor te maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

68

Artikel 28e Sv
Dit artikel is toegelicht in paragraaf 3.7. Ten opzichte van de consultatieversie van dit wetsvoorstel zijn de gronden waarop de verdachte kan
worden geweigerd zijn recht op bijstand van een raadsman in verband
met het politieverhoor uit te oefenen, voor de overzichtelijkheid in dit
artikel geconcentreerd. De artikelen 28 tot en met 28d Sv beschrijven de
normale gang van zaken, artikel 28e Sv bevat de uitzonderingen.
In het eerste lid zijn de uitzonderingen opgenomen die, bij dringende
noodzaak daartoe, op het recht op toegang tot een raadsman in verband
met het politieverhoor kunnen worden gemaakt. Het beginnen met het
verhoor zonder dat een raadsman beschikbaar is (onderdeel b), het
weigeren van consultatiebijstand (onderdeel c) en het niet toelaten van de
raadsman tot het verhoor (onderdeel d) waren al in de consultatieversie
van dit wetsvoorstel voorzien. Nieuw is de uitzondering in onderdeel a,
die op advies van politie en OM is opgenomen. Deze uitzondering heeft
betrekking op de situatie waarin er een dringende noodzaak is de
aangehouden verdachte terstond na zijn aanhouding ter plaatse te
verhoren. Dit doet zich bijvoorbeeld voor in situaties waarbij meerdere
vuurwapengevaarlijke verdachten bij een gewapende overval zijn
betrokken, en een deel van de verdachten nog niet is aangehouden. Dan
kan het noodzakelijk zijn om de wel aangehouden verdachte ter plaatse,
en zonder dat deze eerst naar het politiebureau wordt vervoerd ten einde
te worden voorgeleid en van een raadsman te worden voorzien,
indringend vragen te stellen over de medeverdachten die zich op dat
moment nog op vrije voeten bevinden.
De hulpofficier van justitie kan meerdere van de in het eerste lid onderscheiden beslissingen tegelijk nemen, bijvoorbeeld zowel direct na de
voorgeleiding starten met het verhoor als consultatiebijstand weigeren.
Uiteraard dienen beide beslissingen door een dringende noodzaak te
worden gerechtvaardigd.
Het tweede lid onderscheidt, in lijn met de richtlijn, een tweetal gronden
op basis waarvan een uitzondering als bedoeld in het eerste lid kan
worden gemaakt. Deze gronden zijn toegelicht in paragraaf 3.7. De NOvA
beveelt aan in de wet een maximale duur van de uitzondering te bepalen.
De maximale duur is echter in abstracto niet te bepalen. Duidelijk is
evenwel dat de uitzondering niet langer mag duren dan strikt noodzakelijk. Dat komt tot uitdrukking in het gebruik van de woorden «voor zover
en voor zolang als».
Op grond van het derde lid kan de hulpofficier van justitie een beslissing
als bedoeld in het eerste lid alleen met toestemming van de officier van
justitie nemen. Dit toestemmingsvereiste geldt voor alle in het eerste lid
genoemde beslissingen, behalve voor de beslissing om een verdachte
terstond na zijn aanhouding ter plaatse te verhoren, wanneer daartoe een
dringende noodzaak bestaat (eerste lid, onder a). Uit het advies van politie
en OM blijkt namelijk dat een procedure om toestemming van de officier
van justitie te vragen, in een dergelijke situatie, waarin onmiddellijk
optreden vereist is, en dit niet tevoren kon worden voorzien, niet werkbaar
is.
Op grond van het vierde lid moet de beslissing van de hulpofficier van
justitie, en de gronden waarop deze berust, in het proces-verbaal worden
aangetekend. Langs deze weg komt de beslissing om de verdachte direct
na zijn aanhouding ter plaatse te verhoren (eerste lid, onder a), ter kennis
van de officier van justitie, die deze kan toetsen. Daarmee voldoet het
wetsvoorstel op dit punt aan de richtlijn, die een beslissing tot het maken
van een uitzondering door een andere dan rechterlijke autoriteit (onder
rechterlijke autoriteit wordt in het kader van de richtlijn mede de officier
van justitie verstaan) – in dit geval de hulpofficier van justitie – alleen
toestaat onder de voorwaarde dat de beslissing kan worden onderworpen
aan toetsing door die autoriteit (artikel 8, tweede lid, van de richtlijn).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

69

Beslissingen als bedoeld in het eerste lid, al dan niet genomen na
toestemming van de officier van justitie, zullen uiteindelijk door de
zittingsrechter kunnen worden getoetst.
De NOvA beveelt aan om in de wet te bepalen enerzijds dat een beslissing
als bedoeld in het eerste lid door de officier van justitie moet worden
genomen en anderzijds dat deze beslissing door een rechter moet worden
getoetst. Ook is de NOvA van oordeel dat zou moeten worden bepaald dat
de verklaring van de verdachte, die hij gedurende de werking van de
uitzondering aflegt, niet voor het bewijs mag worden gebruikt. Voor een
en ander bestaat geen aanleiding. De richtlijn schrijft dit niet voor, en,
zoals gezegd, zal uiteindelijk de zittingsrechter toetsen of terecht een
uitzondering is gemaakt, en – aan de hand van de bepaling over rechtsgevolgen van vormverzuimen in het voorbereidend onderzoek (artikel 359a
Sv) – of een daarbij afgelegde verklaring voor het bewijs mag worden
gebruikt, dan wel daarvan moet worden uitgesloten.
Artikel I, onderdeel E (artikel 40 Sv)
In dit onderdeel wordt artikel 40 Sv opnieuw vastgesteld. Geregeld wordt
dat wanneer de hulpofficier van justitie in de in artikel 28b, eerste en
tweede lid, Sv bedoelde gevallen de mededeling doet dat de verdachte is
aangehouden, de raad voor rechtsbijstand een raadsman aanwijst. Het in
dit onderdeel opnieuw vastgestelde artikel 40 Sv is alleen nodig, zo kan in
reactie op een opmerking van de NVvR worden opgemerkt, voor het geval
het voorliggende wetsvoorstel, na tot wet te zijn verheven, eerder in
werking mocht treden dan het in het aanvullende wetsvoorstel
opgenomen, gelijkluidende artikel 39 Sv. In het aanvullende wetsvoorstel
worden de bepalingen over de raadsman in Titel III van het Eerste Boek
van het Wetboek van Strafvordering namelijk geactualiseerd op de wijze
zoals aangegeven in paragraaf 2 van de memorie van toelichting bij dat
wetsvoorstel. Bij deze actualisering vernummert artikel 40 Sv tot artikel 39
Sv.
Het tweede lid betreft de mogelijkheid van de verdachte om, wanneer
voor hem een raadsman zal worden aangewezen, te verzoeken om een
voorkeursadvocaat. De verdachte kan dit verzoek bij de voorgeleiding
doen aan de hulpofficier van justitie, waarna dit verzoek aan de raad voor
rechtsbijstand wordt doorgegeven. De verdachte heeft deze mogelijkheid
ook in zaken waarin ook zonder een verzoek van zijn kant een raadsman
zal worden aangewezen. Wanneer de voorkeursadvocaat niet beschikbaar
is, zal de raad voor rechtsbijstand een volgens rooster dienst doende
piketadvocaat aanwijzen.
In de consultatieversie van dit wetsvoorstel was in dit artikel een bepaling
opgenomen volgens welke alsnog een raadsman wordt aangewezen
wanneer de eerder aangewezen raadsman niet aanwezig is of tijdig
aanwezig zal zijn. Naar aanleiding van het advies van de raad voor
rechtsbijstand is deze bepaling geschrapt. Wanneer de door de raad
aangezochte piketadvocaat de melding afwijst of niet binnen een half uur
reageert, wordt automatisch een melding verzonden naar een andere
piketadvocaat. Wanneer een piketadvocaat een melding accepteert, en
deze niettemin verwacht niet binnen twee uur na de kennisgeving door de
hulpofficier beschikbaar te kunnen zijn, ligt het op diens weg om een
vervanger te zoeken.
De NOvA beveelt aan het vierde lid te schrappen of te vervangen door
een bepaling volgens welke de aanwijzing voor de gehele aanleg
geschiedt. Achtergrond van deze aanbeveling is dat verhoorbijstand een
extra element is waar een vergoeding tegenover moet staan. Voor de
wijze van vergoeden, die in paragraaf 9 is besproken, is schrapping van
het vierde lid niet de aangewezen weg. De wijze van vergoeden wordt
namelijk in de Wet op de rechtsbijstand en de daarop gebaseerde
uitvoeringsbesluiten bepaald, en niet in het Wetboek van Strafvordering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

70

Bepalen dat de aanwijzing voor de hele aanleg geldt, zou voorts de
wettelijke systematiek doorkruisen. Deze gaat ervan uit dat alleen bij een
bevel tot inbewaringstelling opnieuw een raadsman voor de hele verdere
aanleg wordt aangewezen. Wanneer dit bevel uitblijft, en de verdachte
dus op vrije voeten wordt gesteld, dient de verdachte een toevoeging aan
te vragen, bij de beoordeling van welke aanvraag een inkomenstoets
plaatsvindt.
Artikel I, onderdeel F (artikel 488b Sv)
In dit onderdeel wordt voorgesteld een artikel 488b in te voegen in Titel II
van het Vierde Boek van het Wetboek van Strafvordering (strafvordering
in zaken betreffende jeugdige verdachten). Dit artikel is toegelicht in
paragraaf 5.2. In aanvulling daarop kan het volgende worden opgemerkt.
In antwoord op een vraag van de politie kan worden bevestigd dat op
grond van het eerste lid alleen de ouders of voogd van de vrijheidsbeneming van de jeugdige in kennis behoeven te worden gesteld, en niet
ook nog een door de jeugdige aangewezen andere derde. Artikel 5,
tweede lid, van de richtlijn is namelijk een bijzondere regeling ten opzichte
van artikel 5, eerste lid, van de richtlijn.
In het eerste lid wordt gesproken over een kennisgeving van de vrijheidsbeneming aan de «ouders of voogd». Hiermee wordt uitvoering gegeven
aan artikel 5, tweede lid, van de richtlijn. Daarin is bepaald dat de drager
van de ouderlijke verantwoordelijkheid moet worden ingelicht, tenzij dit
niet in het belang van de minderjarige is, in welk geval een andere
daarvoor in aanmerking komende volwassene moet worden ingelicht. In
Nederland wordt het ouderlijk gezag uitgeoefend door de ouders of een
voogd. Er mag van worden uitgegaan dat van de situatie waarin het
informeren van de ouders niet in het belang van een minderjarige is,
alleen sprake kan zijn wanneer het ouderlijk gezag door een (al dan niet
voorlopig benoemde) voogd wordt uitgeoefend, in welk geval alleen de
voogd als drager van de ouderlijke verantwoordelijkheid wordt ingelicht.
Dit wordt in het eerste lid uitgedrukt door te spreken over kennisgeving
aan de ouders «of» voogd. De situatie waarin het informeren van zowel de
ouders als de voogd niet in het belang van de minderjarige zou zijn, lijkt
theoretisch.
Op grond van het eerste lid moet kennis worden gegeven van de
vrijheidsbeneming en van de redenen daarvan. Wat betreft de redenen
van de vrijheidsbeneming is voldoende dat aan de ouders of voogd wordt
medegedeeld ter zake van welk strafbaar feit de aangehouden jeugdige
als verdachte is aangemerkt.
Ter implementatie van artikel 5, vierde lid, van de richtlijn wordt in het
tweede lid bepaald dat de Raad voor de kinderbescherming van de
vrijheidsbeneming in kennis wordt gesteld in gevallen waarin kennisgeving aan de ouders of voogd om dwingende redenen wordt uitgesteld.
Voor zover deze dwingende redenen inhouden dat de ouders of voogd in
het belang van het onderzoek tijdelijk onwetend worden gehouden van de
vrijheidsbeneming, dient de hulpofficier van justitie aan de Raad voor de
kinderbescherming mee te delen dat de ouders of voogd niet met de
vrijheidsbeneming bekend mogen raken. De Raad kan in deze situatie de
jeugdige bezoeken. Daarin ligt, zo kan in reactie op een vraag van de
politie op dit punt worden vermeld, de toegevoegde waarde.
Artikel I, onderdelen G en H (artikel 488c Sv)
In deze onderdelen wordt, door toevoeging van een nieuw artikel 488c
aan Titel II van het Vierde Boek van het Wetboek van Strafvordering,
voorzien in enkele bijzondere bepalingen over de consultatiebijstand en
verhoorbijstand van jeugdige verdachten. Deze bepalingen zijn toegelicht
in paragraaf 3.9. In aanvulling daarop kan het volgende worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

71

opgemerkt. Op grond van artikel 488, eerste lid, Sv zijn de algemene
bepalingen van het wetboek van toepassing voor zover voor jeugdige
verdachten niet in afwijkende bepalingen is voorzien. Daaruit vloeit voort
dat de bepalingen over verhoorbijstand en consultatiebijstand in de
artikelen 28a tot en met 28e Sv van toepassing zijn, behoudens de
afwijkingen die in artikel 488c Sv zijn opgenomen. Het advies van de RSJ
om voor de duidelijkheid enkele elementen uit de algemene regeling in
artikel 488c Sv te herhalen, wordt niet overgenomen, omdat dit de
beschreven systematiek zou doorkruisen.
Op grond van artikel 28b, eerste lid, Sv wordt voor aangehouden jeugdige
verdachten, die immers kunnen worden aangemerkt als kwetsbare
verdachten in de zin van die bepaling, een raadsman opgeroepen. In
aansluiting daarop is in het eerste lid van artikel 488c Sv bepaald dat
jeugdige verdachten van de door de raadsman te verlenen consultatiebijstand geen afstand kunnen doen. In het tweede lid is opgenomen dat de
jeugdige verdachte die consultatiebijstand heeft gehad, na overleg met
zijn raadsman kan beslissen of hij gebruik wil maken van zijn recht op
verhoorbijstand. Redelijk is te verwachten, dat na bespreking van de zaak
in het algemeen kan worden overzien of aanwezigheid van de raadsman
tijdens het verhoor zinvol is; dat zal waarschijnlijk bij de zwaardere zaken
aan de orde zijn. De voor de jeugdige verdachte aangewezen raadsman
woont het verhoor ook bij wanneer de ouders of voogd daar om
verzoeken. Hetzelfde geldt – als daar sprake van is – voor de door de
jeugdige verdachte gekozen raadsman. Overigens bevat dit artikel geen
recht van de ouders of voogd voor hun kind een raadsman te kiezen.
Artikel II, onderdeel A
Dit onderdeel is toegelicht in paragraaf 6.2.1. In de Overleveringswet
wordt uitgegaan van een systeem van enerzijds een «voorlopige
aanhouding» van een opgeëiste persoon op basis van een signalering in
het Schengen-informatiesysteem in afwachting van de ontvangst van een
definitief EAB (hoofdstuk II, paragraaf A) en anderzijds van een
«aanhouding» van een zodanige persoon op basis van een reeds
uitgevaardigd EAB (hoofdstuk II, paragraaf B). De wijzigingen die in dit
onderdeel in artikel 17, derde lid, Olw – betreffende gevallen van
voorlopige aanhouding – worden doorgevoerd, gelden op grond van
artikel 21, eerste lid, Olw automatisch ook voor gevallen van aanhouding.
Artikel 17, derde lid, Olw bepaalt dat de opgeëiste persoon die is
aangehouden, schriftelijk mededeling wordt gedaan van (onder andere)
zijn recht op bijstand van een raadsman. Omdat het recht op bijstand van
een raadsman in de procedure voor overlevering door Nederland in het
voorliggende wetsvoorstel in een nieuw artikel 43a Olw wordt geconcentreerd, wordt in onderdeel A, eerste lid, voorgesteld voor de inhoud van
dat recht in artikel 17, derde lid, Olw te verwijzen naar artikel 43a Olw. Een
inhoudelijke aanvulling die in onderdeel A, eerste lid, wordt voorgesteld
betreft schriftelijke mededeling aan de opgeëiste persoon dat hij tevens
de mogelijkheid heeft te verzoeken om een advocaat in de uitvaardigende
lidstaat aan te wijzen. Daarmee wordt uitvoering gegeven aan artikel 10,
vierde lid, van de richtlijn volgens hetwelk de uitvoerende justitiële
autoriteit de opgeëiste persoon na zijn aanhouding in kennis moet stellen
van dat recht. In onderdeel A, derde lid, is erin voorzien dat de opgeëiste
persoon het recht heeft om een door hem aangeduide persoon, en in
voorkomende gevallen de consulaire post, van zijn vrijheidsbeneming in
kennis te laten stellen. Artikel 27e Sv betreffende de corresponderende
rechten van de verdachte wordt daartoe in artikel 17, derde lid, Olw van
overeenkomstige toepassing verklaard. In geval de opgeëiste persoon
jeugdig is, worden de ouders of voogd ingelicht. Dit wordt bereikt door
artikel 488b Sv van overeenkomstige toepassing te verklaren. Deze
verplichtingen om derden van de vrijheidsbeneming in kennis te stellen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

72

zijn inspanningsverplichtingen. Zoals ook tijdens de onderhandelingen
over de richtlijn aan de orde is geweest, zal het informeren van derden
mede afhankelijk kunnen zijn van de beschikbaarheid van contactgegevens. Dat is met name het geval in het, in overleveringszaken vaker
voorkomende, geval dat de persoon die dient te worden ingelicht, zich in
het buitenland bevindt.
In onderdeel A, tweede lid, is er in aansluiting op onderdeel A, derde lid,
in voorzien dat de opgeëiste persoon die is aangehouden, schriftelijk
wordt geattendeerd op het recht een derde, en in voorkomende gevallen
de consulaire post, van zijn vrijheidsbeneming in kennis te stellen.
Artikel II, onderdelen B en C
Deze onderdelen zijn toegelicht in paragraaf 6.2.1. Van de gelegenheid is
gebruik gemaakt om artikel 21, vijfde lid, Olw in lijn te brengen met
artikel 17, vierde lid, Olw. Per abuis is in de regeling van de aanhouding
op basis van een EAB in artikel 21, vijfde lid, Olw niet, zoals in de regeling
van de voorlopige aanhouding op basis van een signalering in het
Schengen-informatiesysteem, bepaald dat de opgeëiste persoon wordt
gehoord alvorens wordt bevolen dat hij in verzekering gesteld zal blijven.
Artikel II, onderdeel D
Het in dit onderdeel voorgestelde artikel 21a Olw betreft de mogelijkheid
om aanwijzing van een advocaat in de uitvaardigende lidstaat te
verzoeken. Het is toegelicht in paragraaf 6.2.2. In aanvulling daarop
verdient het volgende te worden opgemerkt. Het is aan de opgeëiste
persoon om, na te zijn ingelicht over zijn recht om in de uitvaardigende
lidstaat een raadsman aan te wijzen, daar om te vragen. Over de vraag of
de opgeëiste persoon een dergelijk verzoek zal doen, kan hij eventueel
overleggen met zijn Nederlandse raadsman.
In de richtlijn is kennisgeving aan de uitvaardigende justitiële autoriteit
van het verzoek van de opgeëiste persoon om aanwijzing van een
advocaat in de uitvaardigende lidstaat alleen voorgeschreven wanneer de
opgeëiste persoon geen advocaat in die lidstaat heeft. Van de door de
richtlijn geboden ruimte om het verzoek in dat geval niet door te geleiden,
wordt geen gebruik gemaakt, omdat opgeëiste personen die al een
advocaat in de uitvaardigende lidstaat hebben, doorgaans niet een
dergelijk verzoek zullen doen. Voorts zou het niet doenlijk zijn voor de
officier van justitie om bij elk verzoek na te gaan of de opgeëiste persoon
al een advocaat in die lidstaat heeft.
Het verzoek om aanwijzing van een raadsman in de uitvaardigende
lidstaat kan overigens ook bij de rechter-commissaris worden gedaan in
het kader van de bewaring. Dat verzoek zal dan neerslaan in het procesverbaal dat nog dezelfde dag aan het OM wordt doorgezonden; de officier
van justitie kan het verzoek na ontvangst van het proces-verbaal conform
de regeling van het voorgestelde artikel 21a Olw doorgeleiden.
In verband met het voorgaande verdient de verkorte procedure nog
bijzondere aandacht. Zoals bekend, kan de opgeëiste persoon vanaf het
moment van zijn aanhouding aangeven dat hij instemt met zijn overlevering, dat wil zeggen dat hij zonder verdere behandeling door de
rechtbank wil worden overgeleverd. Deze zogenaamde verkorte procedure
kan dus alleen worden toegepast na een daartoe strekkend verzoek van de
opgeëiste persoon gedaan ten overstaan van de officier van justitie of
rechter. Voor deze procedure gelden aanzienlijk kortere termijnen dan de
procedure met een behandeling door de rechtbank, te weten tien dagen.
Het zal duidelijk zijn dat deze korte termijnen zich niet lenen voor de
uitoefening van het recht om een raadsman aan te wijzen in de uitvaardigende lidstaat. Het is ook zeer de vraag of een opgeëiste persoon die zelf
snel overgeleverd wil worden en daarmee te kennen geeft om in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

73

uitvaardigende lidstaat mee te werken aan de afwikkeling van zijn
strafzaak, voordien nog behoefte zou hebben aan een raadsman aldaar.
Tijdens de onderhandelingen is ook nimmer uitgegaan van een
samenloop tussen een verzoek om toepassing van de verkorte procedure
en een verzoek om aanwijzing van een raadsman in de uitvaardigende
lidstaat. De wet voorziet dan ook niet in de toepasselijkheid van artikel 21a
Olw bij toepassing van de verkorte procedure van artikel 40 Olw.
Artikel II, onderdeel E
In artikel 30, eerste lid, Olw zijn enkele bepalingen van het Wetboek van
Strafvordering van overeenkomstige toepassing verklaard op de
procedure van overlevering door Nederland. In dit onderdeel wordt de
verwijzing in dat artikellid naar de bepalingen in het Wetboek van
Strafvordering over bijstand van een raadsman geschrapt; deze wordt
verplaatst naar het in artikel II, onderdeel F, voorgestelde artikel 43a,
eerste lid, Olw. In artikel 30, eerste lid, Olw blijft de verwijzing naar
bepalingen van het Wetboek van Strafvordering die op het onderzoek op
de terechtzitting betrekking hebben, gehandhaafd. De desbetreffende
bepalingen zijn van overeenkomstige toepassing tijdens de behandeling
van de overleveringszaak door de rechtbank.
Artikel II, onderdeel F
Het in dit onderdeel voorgestelde artikel 43a Olw is toegelicht in
paragraaf 6.2.1. In aanvulling daarop verdient vermelding dat de inhoud
van artikel 30, eerste lid, Olw (wat betreft bepalingen over het recht op
bijstand van een raadsman) en de inhoud van artikel 62 Olw in aan de
richtlijn aangepaste vorm zijn overgenomen in het nieuwe artikel 43a Olw.
In het voorgestelde artikel 43a, eerste lid, Olw is de verwijzing naar
bepalingen in het Wetboek van Strafvordering over bijstand van een
raadsman overgenomen uit het geldende artikel 30, eerste lid, Olw.
Doordat, net als thans, artikel 37 Sv van overeenkomstige toepassing is,
kunnen alleen in Nederland ingeschreven advocaten als raadsman
optreden in procedures voor overlevering door Nederland. De verwijzing
naar bepalingen uit het Wetboek van Strafvordering is aangevuld met de
relevante artikelen die door dit wetsvoorstel voor strafprocedures worden
gewijzigd of ingevoerd. Door artikel 28d, eerste lid, laatste volzin, Sv van
overeenkomstige toepassing te verklaren, is wettelijk voorgeschreven dat
wanneer de raadsman deelneemt aan een verhoor, van het feit van die
deelname melding dient te worden gemaakt in het proces-verbaal.
Daarmee wordt uitvoering gegeven aan artikel 10, tweede lid, laatste
volzin, van de richtlijn.
Het voorgestelde artikel 43a, tweede lid, Olw bouwt voort op het geldende
artikel 62, eerste lid, Olw.
In het voorgestelde artikel 43a, vijfde lid, Olw is het geldende artikel 62,
tweede lid, Olw inhoudelijk ongewijzigd overgenomen.
Artikel II, onderdeel G
Het in dit onderdeel voorgestelde artikel 48a Olw betreft bijstand van een
advocaat in Nederland als uitvaardigende lidstaat aan de raadsman in de
uitvoerende lidstaat. Het is toegelicht in paragraaf 6.2.2.
Artikel II, onderdeel H
Ter uitvoering van artikel 10, derde lid, in verbinding met artikel 6, van de
richtlijn, voorziet dit onderdeel erin dat, evenals in strafzaken het geval is,
de ouders of voogd vrije toegang hebben tot de jeugdige opgeëiste
persoon die in overleveringsdetentie zit. Voorgesteld wordt deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

74

voorziening in artikel 62 Olw op te nemen; de inhoud van het geldende
artikel 62 Olw wordt, als gevolg van de in artikel II, onderdeel F, voorgestelde wijziging, verplaatst naar het voorgestelde artikel 43a Olw.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
I.W. Opstelten
De Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
F. Teeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

75

BIJLAGE I:

Transponeringstabel
Transponeringstabel behorende bij de implementatie van richtlijn nr.
2013/48/EU van het Europees parlement en de Raad van 22 oktober 2013
betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in
procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het
recht om een derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en consulaire autoriteiten te communiceren
tijdens de vrijheidsbeneming (PbEU L294)

Artikel richtlijn

Artikel wetsvoorstel of bestaande wet- of regelgeving

Toelichting en, indien van toepassing,
invulling van de beleidsruimte

Artikel 1

–

Bepaling over het onderwerp van de
richtlijn; behoeft uit haar aard geen
implementatie.

Artikel 2, eerste lid

Artikel I wetsvoorstel

Artikel 2, tweede lid

Artikel II, onderdeel F, wetsvoorstel (artikel 43a Olw)

Artikel 2, derde lid

Artikel I, onderdeel B, wetsvoorstel (artikel 27d Sv)

Artikel 2, vierde lid

–

Artikel 3, eerste lid

Artikel I, onderdelen C, D en G, wetsvoorstel (artikelen 28 t/m 28d en 488c
Sv)

Artikel 3, tweede lid

Artikel I, onderdelen C, D en G, wetsvoorstel (artikelen 28, 28b, 28c en
488c Sv)

Artikel 3, derde lid (a)

Artikelen 28, tweede lid, en 50 Sv, artikelen 36, 37, 38, zevende lid, en 39,
vierde lid, Penitentiaire beginselenwet en artikelen 41, 42, 43, zevende lid,
en 44, vierde lid, Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen

Artikel 3, derde lid (b)

Artikel I, onderdelen C en D, wetsvoorstel (artikelen 28 en 28d Sv),
ontwerpbesluit inrichting en orde politieverhoor, alsmede de artikelen 57,
tweede lid, 59a, tweede lid, 63, vierde lid, 65, eerste lid, in verbinding met
23, derde lid, 86, tweede lid, 124, 186a, 272, eerste lid, en 331, eerste lid,
Sv

Artikel 3, derde lid (c)

Artikelen 61a, 62, 76, 124 en 151 Sv, Besluit maatregelen in het belang van
het onderzoek en ontwerpbesluit inrichting en orde politieverhoor

Artikel 3, vierde lid, eerste
volzin

–

Artikel 3, vierde lid, tweede
volzin

Artikel I, onderdelen D, E en G, wetsvoorstel (artikelen 28b, 40 en 488c Sv)

Artikel 3, vijfde lid

–

Artikel 3, zesde lid

Artikel I, onderdeel D, wetsvoorstel (artikel 28e Sv)

Artikel 4

Artikelen 50, eerste lid, 98 en 126aa, tweede lid, Sv, artikelen 37, eerste lid,
onder i, 38, zevende lid, en 39, vierde lid, Penitentiaire beginselenwet en
artikelen 42, eerste lid, onder i, 43, zevende lid, en 44, vierde lid, Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen

Artikel 5, eerste lid

Artikel I, onderdeel B, wetsvoorstel (artikel 27e, eerste lid, Sv)

Artikel 5, tweede lid

Artikel I, onderdeel F, wetsvoorstel (artikel 488c, eerste lid, Sv)

Artikel 5, derde lid

Artikel I, onderdeel B, wetsvoorstel (artikel 27e, derde lid, Sv)

Artikel 5, vierde lid

Artikel I, onderdeel F, wetsvoorstel (artikel 488b, tweede lid, Sv)

Nederland maakt geen gebruik van de
mogelijkheid lichte strafbare feiten uit
te sluiten.

Uitvoeringsbepaling; behoeft naar
haar aard geen implementatie in
regelgeving.

Van deze uitzonderingsgrond maakt
Nederland geen gebruik.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

76

Artikel richtlijn

Artikel wetsvoorstel of bestaande wet- of regelgeving

Artikel 6, eerste lid

Artikel 490 Sv en artikelen 36, eerste lid, 38, eerste lid, en 39, eerste lid,
Penitentiaire beginselenwet en artikelen 41, eerste lid, 43, eerste lid, en 44,
eerste lid, Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen

Artikel 6, tweede lid

Artikelen 61a, eerste lid, 62, tweede lid, en 76 Sv, artikelen 36, 38 en 39
Penitentiaire beginselenwet en artikelen 41, 43 en 44 Beginselenwet
justitiële jeugdinrichtingen

Artikel 7, eerste lid

Artikel 36 van het Weens Verdrag inzake consulaire betrekkingen en
artikel 94 Grondwet alsmede artikel I, onderdeel B, wetsvoorstel
(artikel 27e, tweede lid, Sv)

Artikel 7, tweede lid

Artikel 36 van het Weens Verdrag inzake consulaire betrekkingen en
artikel 94 Grondwet

Artikel 7, derde lid

Idem

Artikel 8, eerste lid

Artikel I, onderdelen B en D, wetsvoorstel (artikelen 27e, derde lid, en 28e
Sv)

Artikel 8, tweede lid

Artikel I, onderdeel D, wetsvoorstel (artikel 28e Sv) en artikel 359a Sv

Artikel 8, derde lid

Artikel 359a Sv

Artikel 9, eerste lid

Artikelen I, onderdeel D, en II, onderdeel F, wetsvoorstel (artikelen 28a Sv
en 43a Olw)

Artikel 9, tweede lid

Idem

Artikel 9, derde lid

Idem

Artikel 10, eerste lid

Artikel II, onderdeel F, wetsvoorstel (artikel 43a Olw)

Artikel 10, tweede lid (a)

Idem

Artikel 10, tweede lid (b)

Artikel II, onderdeel F, wetsvoorstel (artikel 43a, eerste en vierde lid, Olw),
artikelen 36, 37, 38, zevende lid, en 39, vierde lid, Penitentiaire beginselenwet en artikelen 41, 42, 43, zevende lid, en 44, vierde lid, Beginselenwet
justitiële jeugdinrichtingen

Artikel 10, tweede lid (c)

Artikel II, onderdelen B, C en F, wetsvoorstel (artikelen 17, vierde lid, 18,
tweede lid, 21, vijfde en achtste lid, en 43a, eerste en derde lid, Olw) en
artikel 25, derde lid, Olw

Artikel 10, derde lid (met
betrekking tot artikel 4)

Artikel II, onderdeel F, wetsvoorstel (artikel 43a, eerste lid, Olw), artikelen 37, eerste lid, onder i, 38, zevende lid, en 39, vierde lid, Penitentiaire
beginselenwet en artikelen 42, eerste lid, onder i, 43, zevende lid, en 44,
vierde lid, Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen

Artikel 10, derde lid (met
betrekking tot de artikelen 5
en 8)

Artikel II, onderdeel A, derde lid, wetsvoorstel (artikel 17, derde lid, Olw)

Artikel 10, derde lid (met
betrekking tot artikel 6)

Artikel II, onderdeel H, wetsvoorstel (artikel 62 Olw) en artikelen 36, 38 en
39 Penitentiaire beginselenwet en artikelen 41, 43 en 44 Beginselenwet
justitiële jeugdinrichtingen

Artikel 10, derde lid (met
betrekking tot artikel 7)

Artikel II, onderdeel A, tweede lid, wetsvoorstel (artikel 17, derde lid, Olw),
artikel 36 Weens Verdrag inzake consulaire betrekkingen en artikel 94
Grondwet

Artikel 10, derde lid (met
betrekking tot artikel 9)

Artikel II, onderdeel F, wetsvoorstel (artikel 43a, eerste lid, Olw)

Artikel 10, vierde lid

Artikel II, onderdeel A, eerste lid, wetsvoorstel (artikel 17, derde lid, Olw)

Artikel 10, vijfde lid (eerste
volzin)

Artikel II, onderdeel D, wetsvoorstel (artikel 21a, Olw)

Artikel 10, vijfde lid (tweede
volzin)

Artikel II, onderdeel G, wetsvoorstel (artikel 48a Olw)

Toelichting en, indien van toepassing,
invulling van de beleidsruimte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

77

Artikel richtlijn

Artikel wetsvoorstel of bestaande wet- of regelgeving

Toelichting en, indien van toepassing,
invulling van de beleidsruimte

Artikel 10, zesde lid

Artikel II, onderdelen D en G, wetsvoorstel (artikelen 21a en 48a Olw)

Artikel 11

–

Artikel 12, eerste lid

Artikelen 358, derde lid, 359, tweede lid, tweede volzin, en 404 Sv
(strafprocedures); artikelen 28 Olw en 6:162 Burgerlijk Wetboek (overleveringsprocedures)

Artikel 12, tweede lid

Artikel 359a Sv

Artikel 13

Artikel I, onderdelen D, F en G, wetsvoorstel (artikelen 28b, eerste lid, 28c,
tweede lid, 488b en 488c Sv)

Artikel 14

Artikel 94 Grondwet

Artikel 15

–

Bepaling betreffende omzetting;
behoeft uit haar aard geen implementatie.

Artikel 16

–

Bepaling betreffende verslaglegging;
behoeft uit haar aard geen implementatie.

Artikel 17

–

Bepaling betreffende inwerkingtreding; behoeft uit haar aard geen
implementatie.

Artikel 18

–

Bepaling betreffende adressaten;
behoeft uit haar aard geen
implementatie.

Bepaling dat de richtlijn geen afbreuk
doet aan nationale bepalingen over
gefinancierde rechtsbijstand; behoeft
naar haar aard geen implementatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

78

BIJLAGE II:

Ontwerpbesluit inrichting en orde politieverhoor
Besluit van ... houdende implementatie van richtlijn nr. 2013/
48/EU van het Europees parlement en de Raad van 22 oktober
2013 betreffende het recht op toegang tot een advocaat in
strafprocedures en in procedures ter uitvoering van een Europees
aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te
laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en
consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de vrijheidsbeneming (PbEU L294) (Besluit inrichting en orde politieverhoor)
Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden, Prins
van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.
Op de voordracht van Onze Minister van Veiligheid en Justitie van, nr.;
Gelet op de artikelen 28d, vierde lid, en 61a, derde lid, van het Wetboek
van Strafvordering;
De Afdeling advisering van de Raad van State gehoord (advies van, nr.);
Gezien het nader rapport van Onze Minister van Veiligheid en Justitie van,
nr.;
Hebben goedgevonden en verstaan:
Artikel 1
In dit besluit wordt verstaan onder:
a. de wet: het Wetboek van Strafvordering;
b. de raadsman: de raadsman, bedoeld in artikel 28, eerste lid, van de
wet;
c. de verhorende ambtenaar: de opsporingsambtenaar die de verdachte
verhoort;
d. verhoorruimte: de ruimte die wordt gebruikt voor het verhoren van de
verdachte.
Artikel 2
De verhorende ambtenaar heeft de leiding over het verhoor en handhaaft
de orde binnen het verhoor en de verhoorruimte.
Artikel 3
In de verhoorruimte neemt de raadsman zoveel mogelijk plaats naast de
verdachte, en neemt de verhorende ambtenaar zoveel mogelijk plaats
tegenover de verdachte en zijn raadsman.
Artikel 4
De raadsman beantwoordt geen vragen namens de verdachte, tenzij met
instemming van de verhorende ambtenaar en de verdachte.
Artikel 5
1.
2.

De raadsman richt zijn opmerkingen en verzoeken tot de verhorende
ambtenaar.
Behoudens het bepaalde in artikel 28d, eerste lid, derde volzin, van de
wet en artikel 6 is de raadsman alleen voor aanvang van het verhoor
en na afloop daarvan bevoegd om opmerkingen te maken of vragen
te stellen. De verhorende ambtenaar stelt de raadsman daartoe voor
aanvang van het verhoor en na afloop daarvan in de gelegenheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

79

Artikel 6
De raadsman is bevoegd de verhorende ambtenaar erop opmerkzaam te
maken:
a. dat de verdachte een hem gestelde vraag niet begrijpt;
b. dat de verhorende ambtenaar het bepaalde in artikel 29, eerste lid, van
de wet niet in acht neemt;
c. dat de fysieke of psychische toestand van de verdachte zodanig is dat
deze een verantwoorde voortzetting van het verhoor verhindert.
Artikel 7
1.

2.
3.

De raadsman treedt bij het verlenen van rechtsbijstand niet buiten de
bevoegdheden die hem in dit besluit zijn toegekend. Hij maakt geen
onredelijk gebruik van deze bevoegdheden.
De raadsman verstoort de orde van het verhoor niet.
De raadsman maakt geen opnamen van het verhoor. De raadsman is
bevoegd om tijdens het verhoor aantekeningen te maken.

Artikel 8
Indien de raadsman in strijd handelt met het bepaalde in de artikelen 4, 5,
eerste lid, of 7 en ten minste eenmaal vruchteloos door de verhorende
ambtenaar is gewaarschuwd, kan de hulpofficier van justitie hem bevelen
zich uit de verhoorruimte te verwijderen, en in geval van weigering hem
doen verwijderen. Artikel 28d, derde lid, van de wet is van overeenkomstige toepassing.
Artikel 9
Artikel 9, eerste volzin, van het Besluit maatregelen in het belang van het
onderzoek komt te luiden: De officier van justitie en de raadsman van de
verdachte worden in de gelegenheid gesteld de uitvoering van een
confrontatie te volgen, en worden in de gelegenheid gesteld om voorafgaand aan de meervoudige confrontatie opmerkingen te maken omtrent
de te tonen selectie, een en ander zonder dat de confrontatie daardoor
mag worden opgehouden.
Artikel 10
Dit besluit wordt aangehaald als: Besluit inrichting en orde politieverhoor.
Artikel 11
Dit besluit treedt in werking op een bij koninklijk besluit te bepalen tijdstip.
Lasten en bevelen dat dit besluit met de daarbij behorende nota van
toelichting in het Staatsblad zal worden geplaatst.
’s-Gravenhage,
De Minister van Veiligheid en Justitie,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

80

Nota van toelichting
Algemeen (I)
Inleiding (1)
Dit ontwerpbesluit strekt tot implementatie van richtlijn nr. 2013/48/EU van
het Europees parlement en de Raad van 22 oktober 2013 betreffende het
recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter
uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een
derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om
met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de
vrijheidsbeneming (PbEU L294) (hierna: de richtlijn). Op grond van
artikel 15 van de richtlijn rust op lidstaten de verplichting om de richtlijn
uiterlijk op 27 november 2016 in nationale regelgeving om te zetten.
Artikel 3, derde lid, onder b, van de richtlijn bevat het recht van
verdachten in strafprocedures dat hun raadsman bij hun verhoor
aanwezig mag zijn en dat deze daaraan, overeenkomstig procedures in
het nationale recht, daadwerkelijk mag deelnemen. Het gaat daarbij om
verhoren van de verdachte door de politie, een andere rechtshandhavingsautoriteit of een rechterlijke autoriteit. De deelname geschiedt
overeenkomstig procedures in het nationale recht. Deze procedures
moeten die deelname kunnen regelen, onder de voorwaarde dat zij de
daadwerkelijke uitoefening en essentie van het recht onverlet laten. In
overweging 25 van de preambule van de richtlijn is vermeld dat de
raadsman tijdens het verhoor overeenkomstig de bedoelde procedures
onder meer vragen kan stellen, verduidelijking kan vragen en verklaringen
kan afleggen. Op zichzelf verplicht dit onderdeel van de richtlijn er niet toe
(aanvullende) regelingen op te nemen overeenkomstig welke de
deelname van de raadsman aan het verhoor moet geschieden. Het maakt
slechts expliciet dat regels over de deelname kunnen worden gesteld.
Zoals in de paragrafen 3.5.1 en 3.5.2 van de memorie van toelichting bij
het wetsvoorstel tot implementatie van richtlijn nr. 2013/48/EU van het
Europees parlement en de Raad van 22 oktober 2013 betreffende het recht
op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter
uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een
derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om
met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de
vrijheidsbeneming (PbEU L294) (hierna te noemen: het wetsvoorstel) is
aangegeven, voldoet de Nederlandse wet- en regelgeving voor een
belangrijk deel al aan dit onderdeel van de richtlijn. Het belangrijkste punt
waarop de Nederlandse wet- en regelgeving nog niet aan dit onderdeel
van de richtlijn voldoet, betreft bijstand van een raadsman tijdens
verhoren door opsporingsambtenaren. Ter implementatie van dit
onderdeel van de richtlijn wordt in het wetsvoorstel voorgesteld een
nieuw artikel 28d in het Wetboek van Strafvordering (Sv) op te nemen
waarin een algemeen recht van verdachten op bijstand van een raadsman
bij verhoren door opsporingsambtenaren is neergelegd.
De hoofdlijnen van de regeling in het voorgestelde artikel 28d Sv, die in
paragraaf 3.5.4. van de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel nader
zijn beschreven, zijn de volgende. In het eerste lid is opgenomen dat op
verzoek van de verdachte de raadsman het verhoor kan bijwonen en
daaraan kan deelnemen. In het eerste, tweede en derde lid zijn vervolgens
regels opgenomen over verzoeken van de verdachte tot onderbreking van
het verhoor voor overleg met zijn raadsman, dit in aanvulling op de
algemene regel van artikel 28, tweede lid, Sv volgens welke de verdachte,
telkens wanneer hij daar om verzoekt, zoveel mogelijk in de gelegenheid
wordt gesteld zich met zijn raadsman in verbinding te stellen, welke
algemene regel ook tijdens een verhoor van betekenis is. Op de in
artikel 28e Sv genoemde, restrictieve gronden kan de raadsman worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

81

geweigerd tot het verhoor te worden toegelaten. Daarvoor is in beginsel
toestemming benodigd van de officier van justitie. In het vierde lid van
artikel 28d Sv is voorzien in een wettelijke grondslag om bij algemene
maatregel van bestuur (verder: amvb) nadere regels te kunnen stellen
over de inrichting van en orde tijdens het verhoor waaraan ook de
raadsman deelneemt. Het voorliggende ontwerpbesluit bevat deze regels.
Zoals in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel is aangegeven, is
het wenselijk om niet te volstaan met de algemene regeling van
artikel 124 Sv die inhoudt dat de ambtenaar die de leiding heeft over een
ambtsverrichting, zoals hier het verhoor, personen die de orde verstoren
kan bevelen te vertrekken. Van verschillende zijden is aangedrongen op
het stellen van regels over de rol van de raadsman bij het verhoor.
Verhoorbijstand tijdens het politieverhoor is in de Nederlandse strafvordering een betrekkelijk nieuw fenomeen. Het is van belang een kader te
scheppen waarbinnen de aan het verhoor deelnemende personen hun rol
kunnen vervullen.
Het ontwerpbesluit bevat regels over de inrichting van en orde tijdens het
verhoor door opsporingsambtenaren. Er is geen reden om, in aanvulling
op de algemene regeling van artikel 124 Sv, vergelijkbare regels te stellen
voor verhoren door anderen dan opsporingsambtenaren, in het bijzonder
verhoren door een rechter. Bij verhoren die plaatsvinden buiten het
verband van het politieverhoor – denk aan verhoren door de rechtercommissaris of de raadkamer van de rechtbank in het voorbereidend
onderzoek of aan verhoren door de rechter tijdens het onderzoek op de
terechtzitting – bestaat al een recht van deelname daaraan door de
raadsman, waarmee de praktijk vertrouwd is. Bij verhoren door opsporingsambtenaren ligt dat in het algemeen – uitzonderingen zoals verhoren
door opsporingsambtenaren van de FIOD/ECD daargelaten – anders.
In dit ontwerpbesluit worden geen regels voorgesteld omtrent de wijze
van rechtsbijstandverlening van de raadsman aan de verdachte (zie hierna
in paragraaf 3).
Voorbereiding ontwerpbesluit (2)
In de formele consultatieronde die over een eerder concept van het
hierboven genoemde wetsvoorstel is gehouden, werd door verschillende
instanties in hun adviezen aandacht gevraagd voor de rol die de
raadsman tijdens het verhoor vervult. Politie en OM drongen daarbij aan
op regeling, bij amvb, van de deelname van de raadsman aan het
politieverhoor. Over de rol van de raadsman bij het verhoor verschilden
de meningen. De Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) meent dat
moet worden uitgegaan van een actieve rol van de raadsman tijdens het
verhoor. De NOvA heeft deze rol uitgewerkt in een protocol over de
raadsman tijdens het verhoor. Volgens het protocol, dat overigens het
karakter heeft van een advies, neemt de raadsman plaats naast de
verdachte en stelt zich, indien hij dat in het belang van zijn cliënt
noodzakelijk acht, tijdens het verhoor actief op (ingrijpen bij dreiging van
strijd met pressieverbod, advies, opmerkingen, verzoeken). De raadsman
kan telkens wanneer hij dat nodig acht, een time out aanvragen. De
raadsman respecteert dat de verhorende ambtenaar de leiding heeft over
het verhoor en maakt geen onredelijk gebruik van zijn bevoegdheden.
Verder ziet hij toe op de juiste inhoud van het proces-verbaal. Behalve een
protocol is onder auspiciën van de NOvA ook een «Leidraad advocaat bij
politieverhoor» opgesteld, die eveneens het karakter van een advies heeft,
waarin meer in detail op de rol van de raadsman tijdens het verhoor
wordt ingegaan. Protocol en leidraad zijn gepubliceerd (zie Strafblad 2013,
blz. 35–46 en www.advocatenorde.nl). De politie bepleit daarentegen een
terughoudende rol van de raadsman. Dit komt neer op een verbod van
communicatie of contact tussen raadsman en verdachte; de raadsman

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

82

moet tijdens het verhoor achter de verdachte plaatsnemen en mag niet
aan de verhoortafel aanzitten.
Bij de voorbereiding van dit ontwerpbesluit is inspiratie geput uit het
protocol en de leidraad, opgesteld onder verantwoordelijkheid van de
NOvA, alsmede uit het protocol bij het experiment raadsman bij politieverhoor en uit de Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor die enkele
regels bevat over de deelname van de raadsman aan het verhoor van de
minderjarige verdachte. Het streven is geweest om met de in dit ontwerpbesluit opgenomen regels een evenwicht te bereiken tussen de posities
die door de verschillende adviesorganen, met name de politie en de
NOvA, zijn ingenomen, een en ander met inachtneming van de door de
richtlijn gestelde grenzen en na overleg met de betrokken partijen.
Het ontwerpbesluit is in formele consultatie gegeven. Van de geboden
gelegenheid om over het ontwerpbesluit te adviseren is gebruik gemaakt
door de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR), de Raad voor
de rechtspraak (Rvdr), het College van procureurs-generaal (OM), de
Korpschef van de politie (politie), de NOvA en het bestuur van de raad
voor rechtsbijstand (raad voor rechtsbijstand). Het gaat om waardevolle
adviezen die op onderdelen hebben geleid tot aanpassingen in de tekst
van het ontwerpbesluit en in de nota van toelichting.
Het OM geeft aan het voor de praktijk noodzakelijk te achten dat regels
worden gesteld over de inrichting van en orde tijdens het verhoor
waaraan ook de raadsman deelneemt. Het OM ondersteunt derhalve
volledig dat dergelijke regels in het ontwerpbesluit worden opgenomen.
Het OM maakt vervolgens enkele inhoudelijke opmerkingen bij de
artikelen van dit ontwerpbesluit. De NOvA geeft aan dat waarheidsvinding
en rechtsbescherming kunnen botsen en meent dat het daarom goed is
dat de gang van zaken bij het verhoor enigszins wordt gereguleerd. Wel
meent de NOvA dat het ontwerpbesluit meer zou kunnen aansluiten bij de
hierboven genoemde leidraad. De NOvA beveelt in haar advies
vervolgens een aantal «kleine, maar wezenlijke» aanpassingen aan. NVvR,
Rvdr, politie en de raad voor rechtsbijstand volstaan met het maken van
inhoudelijke opmerkingen bij de artikelen van het ontwerpbesluit.
De in de adviezen gemaakte opmerkingen zullen worden besproken op de
plaatsen in de nota van toelichting waar het desbetreffende onderwerp
wordt besproken. De bepaling uit de consultatieversie van dit besluit
volgens welke ook de raadsman om onderbreking van het verhoor kan
vragen, is naar aanleiding van het advies van de politie ondergebracht in
artikel 28d, eerste lid, derde volzin, Sv. De bepaling uit de consultatieversie van dit besluit volgens welke de raadsman opmerkingen kan maken
bij de weergave van het verhoor in het proces-verbaal, is ondergebracht
in het wetsvoorstel tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering en
enige andere wetten in verband met aanvulling van bepalingen over de
verdachte, de raadsman en enkele dwangmiddelen (zie het voorgestelde
artikel 29a, derde lid, Sv).
Uitgangspunten en hoofdlijnen van de regeling (3)
Hieronder worden de uitgangspunten en hoofdlijnen van de regeling in dit
ontwerpbesluit besproken. In de artikelsgewijze toelichting zal meer in
detail op de verschillende regels van dit ontwerpbesluit worden ingegaan.
De nadere regels in het ontwerpbesluit betreffen volgens artikel 28d,
vierde lid, Sv de inrichting van en orde tijdens verhoren waaraan ook de
raadsman van de verdachte deelneemt. Zij zien met andere woorden niet
op verhoren die buiten aanwezigheid van een raadsman plaatsvinden,
bijvoorbeeld in geval de verdachte afstand heeft gedaan van zijn recht op
verhoorbijstand.
Voorts is uitgangspunt dat geen regels worden voorzien over de wijze
waarop de raadsman rechtsbijstand verleent; dat is aan de raadsman zelf.
Wel worden enkele algemene regels voorzien die betrekking hebben op de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

83

inrichting van en de orde tijdens het verhoor. Die regels kunnen onder
omstandigheden een zekere begrenzing van de wijze waarop rechtsbijstand wordt verleend, meebrengen. Het gaat echter om begrenzingen die
worden gerechtvaardigd door het belang van een ordelijk verloop van het
verhoor, en die, in lijn met de richtlijn op dit punt, aan de daadwerkelijke
uitoefening en essentie van het recht op rechtsbijstand tijdens het verhoor
geen afbreuk doen.
Een volgend uitgangspunt is neergelegd in artikel 2 en houdt in dat de
verhorende ambtenaar de leiding heeft over het verhoor en de orde
binnen het verhoor en de verhoorruimte handhaaft. Dat de verhorende
ambtenaar de leiding over het verhoor heeft, is een uitgangspunt dat ook
in het protocol van de NOvA wordt onderschreven.
Wat betreft de inrichting van het verhoor wordt in artikel 3 het
uitgangspunt gehanteerd dat de raadsman in de verhoorruimte zo veel
mogelijk naast de verdachte plaats neemt. De verhorende ambtenaar zit in
de verhoorruimte zo veel mogelijk tegenover de verdachte en zijn
raadsman. Daarmee is dit ontwerpbesluit aanzienlijk minder restrictief dan
het protocol dat bij het experiment raadsman bij politieverhoor werd
gehanteerd. Dat protocol kwam neer op een algeheel verbod van
communicatie of contact tussen raadsman en verdachte; de raadsman
moest tijdens het verhoor achter de verdachte plaatsnemen en mocht niet
aan de verhoortafel aanzitten. Er is, gelet op het uit de richtlijn voortvloeiende vereiste van een daadwerkelijke deelname van de raadsman
aan het verhoor, geen aanleiding om, zoals de politie in haar advies
bepleit, te bepalen dat de raadsman «schuin achter» de verdachte
plaatsneemt.
In artikel 4 is het uitgangspunt neergelegd dat de verdachte de hem
gestelde vragen zelf beantwoordt. Die beantwoording kan in voorkomende gevallen ook erin bestaan dat de verdachte zich op zijn zwijgrecht
beroept; voor aanvang van het verhoor wordt de verdachte medegedeeld
dat hij niet tot antwoorden verplicht is (zie artikel 29, tweede lid, Sv). De
raadsman is niet bevoegd om de vragen die door de verhorende
ambtenaar aan de verdachte worden gesteld, namens deze te beantwoorden, tenzij de verhorende ambtenaar en de verdachte daarmee
instemmen.
Een volgend uitgangspunt is dat de raadsman in beginsel – met de hierna
te noemen uitzonderingen – alleen voor aanvang en na afloop van het
verhoor de opmerkingen kan maken en vragen stellen, die hem dienstig
voorkomen (artikel 5). Het zou een ordentelijk verloop van het verhoor niet
ten goede komen wanneer de raadsman bevoegd zou zijn gedurende de
loop van het verhoor onbeperkt opmerkingen te maken en vragen te
stellen. De raadsman richt zijn opmerkingen en verzoeken tot de verhorende ambtenaar.
In artikel 6 is vervolgens neergelegd welke bevoegdheden de raadsman
gedurende de loop van het verhoor toekomen, in aanvulling op de in
artikel 28d, eerste lid, derde volzin, Sv opgenomen – en aldaar aan
voorwaarden gebonden – bevoegdheid om te verzoeken om onderbreking
van het verhoor. Zie over dat laatste nader in paragraaf 3.5.4 van de
memorie van toelichting bij het wetsvoorstel. In de eerste plaats kan hij
gedurende het verhoor de verhorende ambtenaar erop opmerkzaam
maken dat de verdachte een hem gestelde vraag niet begrijpt. Op deze
wijze kan de raadsman eraan bijdragen dat in de na het verhoor volgende
strafzaak discussie ontstaat over de verklaring van de verdachte.
In de tweede plaats kan de raadsman de verhorende ambtenaar er
gedurende het verhoor opmerkzaam op maken dat deze het voorschrift
van artikel 29, eerste lid, Sv niet in acht neemt. Dat voorschrift houdt in
dat de verhorende ambtenaar zich onthoudt van alles wat de strekking
heeft een verklaring te verkrijgen, waarvan niet gezegd kan worden dat zij
in vrijheid is afgelegd (pressieverbod).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

84

In de derde plaats kan hij de verhorende ambtenaar erop attenderen dat
de fysieke of psychische gesteldheid van de verdachte zodanig is dat deze
een verantwoorde voortzetting van het verhoor verhindert. Te denken valt
aan gevallen waarin de verdachte tijdens het verhoor duidelijk zodanig
uitgeput en/of in de war is dat een verdere voortzetting van het verhoor
geen zin meer heeft.
Uitgangspunt is voorts dat de raadsman bij de rechtsbijstandverlening
niet buiten de hem in dit ontwerpbesluit gegeven bevoegdheden treedt en
van deze bevoegdheden geen onredelijk gebruik maakt (artikel 7, eerste
lid). Ook in het protocol van de NOvA is onderkend dat de raadsman
tijdens het politieverhoor geen onredelijk gebruik maakt van zijn bevoegdheden. Daarnaast is, in lijn met artikel 124 Sv, bepaald dat de raadsman de
orde van het verhoor niet verstoort (artikel 7, tweede lid). Met het oog op
het voorkomen van een dergelijke verstoring was in de consultatieversie
van dit ontwerpbesluit separaat bepaald dat de raadsman geen communicatiemiddelen en opnameapparatuur in de verhoorruimte mag
meenemen. De raad voor rechtsbijstand en de NOvA wijzen erop dat de
raadsman zijn laptop, tablet of smart phone mee moet kunnen nemen in
de verhoorruimte, omdat hij alleen met gebruikmaking van deze middelen
nieuwe piketmeldingen kan ontvangen en accepteren. Rvdr en NOvA
vragen zich meer in het algemeen af of een dergelijke bepaling wel
houdbaar en voldoende toekomstbestendig is, nu het strafproces
verdergaand digitaliseert. De NOvA noemt als alternatief dat het de
raadsman (alleen) wordt verboden opnamen van het verhoor te maken.
Aan deze adviezen is gevolg gegeven. Het verbod op het meenemen van
communicatiemiddelen en opnameapparatuur is in artikel 7, derde lid,
verruild voor een verbod op het maken van opnamen van het verhoor. Het
is niet de bedoeling dat de raadsman zijn communicatiemiddel voor
andere doeleinden aanwendt dan het ontvangen van piketmeldingen en,
eventueel, (geschreven) aantekeningen te maken. Wanneer de raadsman
door het gebruik van zijn laptop, tablet of smart phone de orde van het
verhoor verstoort, kan daartegen op grond van de artikelen 7, tweede lid,
en 8 worden opgetreden. Onder het verstoren van de orde kan in dit
verband worden verstaan het ten gehore (laten) brengen van geluidsignalen, anders dan het geluid van het gebruik van toetsen, van de
communicatiemiddelen. Geluidsignalen behoren worden uitgeschakeld
tijdens het verhoor.
Wanneer de raadsman buiten zijn bevoegdheden treedt of daarvan een
onredelijk gebruik maakt, dan wel de orde verstoort, kan de hulpofficier
van justitie hem bevelen zich uit de verhoorruimte te verwijderen
(artikel 8). Dit bevel kan pas worden gegeven wanneer de raadsman eerst
ten minste eenmaal is gewaarschuwd, zonder dat dit resultaat heeft
gehad. De officier van justitie wordt van de verwijdering van de raadsman
in kennis gesteld. Na verwijdering van de raadsman kan het verhoor
buiten diens aanwezigheid worden hervat. De ordemaatregel geldt voor
de duur van het desbetreffende verhoor. Het ligt voor de hand dat als de
redenen die aan het bevel ten grondslag liggen, naar het oordeel van de
hulpofficier van justitie zijn vervallen, de raadsman weer tot het verhoor
wordt toegelaten.
Zoals in paragraaf 3.7 van de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel
uitgebreider is aangegeven, staat de richtlijn niet aan artikel 8 in de weg.
De richtlijn bepaalt dat de raadsman overeenkomstig procedures in het
nationale recht aan het verhoor deelneemt, en dat deze procedures de
daadwerkelijke uitoefening en essentie van het recht onverlet moeten
laten. Dat laatste is bij de ordemaatregel van artikel 8 het geval: het
ontwerpbesluit maakt daadwerkelijke uitoefening van het recht op
rechtsbijstand gedurende het verhoor immers binnen de grenzen van het
redelijke mogelijk. Anders dan de NOvA stelt, kan – op gronden die in
paragraaf 3.7 van de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel zijn
besproken – niet pas een ordemaatregel worden genomen wanneer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

85

sprake is van een van de uitzonderingsgronden van artikel 3, zesde lid,
van de richtlijn.
De geldende Aanwijzing rechtsbijstand politieverhoor zal in verband met
dit ontwerpbesluit moeten worden aangepast.
Artikelsgewijs (II)
Artikel 1
In dit artikel worden verschillende definities gegeven. In onderdeel c van
dit artikel wordt gesproken over de verhorende ambtenaar. Vanzelfsprekend kunnen er meerdere verhorende ambtenaren aan het verhoor
deelnemen. In dat geval nemen zij beiden plaats tegenover de verdachte
en zijn raadsman (artikel 3) en hebben zij beide de leiding over het
verhoor (artikel 2). Op advies van OM en politie is verhoorruimte in
onderdeel d gedefinieerd als de ruimte die voor het verhoor van de
verdachte wordt gebruikt, en niet, zoals in de consultatieversie van dit
ontwerpbesluit het geval was, als de ruimte die voor het verhoren van
verdachten is bestemd. De reden is dat verhoren soms ook plaatsvinden
op plaatsen die niet als verhoorruimte zijn bestemd, zoals een ziekenhuis.
Artikel 2
In de consultatieversie van dit ontwerpbesluit was bepaald dat het
verhoor, waarover de verhorende ambtenaar de leiding heeft, is «gericht
op waarheidsvinding». OM en politie adviseren deze passage te
schrappen om zeker te stellen dat niet alleen vragen naar de betrokkenheid van de verdachte bij het strafbare feit onder de regels van het
ontwerpbesluit vallen, maar ook vragen die behoren tot wat in de praktijk
het sociale verhoor wordt genoemd, waarbij naar onder meer de persoon
van de verdachte wordt gevraagd. Hieraan is gevolg gegeven. Dat de
waarheidsvinding, zoals de NOvA met recht stelt, bij het verhoor
richtinggevend is, is bovendien zo evident dat dit geen uitdrukking in het
ontwerpbesluit behoeft. Anders dan de NOvA aanbeveelt, behoeft in het
ontwerpbesluit niet het pressieverbod te worden herhaald. De gelding van
dat verbod blijkt al uit artikel 29, eerste lid, Sv.
De NOvA meent dat de in de consultatieversie van dit besluit opgenomen
zinsnede volgens welke de verhorende ambtenaar «de orde binnen het
verhoor en de verhoorruimte bepaalt», de indruk zou wekken dat de
verhorende ambtenaar de regels bepaalt, terwijl deze regels uit het recht
voortvloeien. Naar aanleiding daarvan is, in lijn met het algemeen
geldende artikel 124 Sv, bepaald dat de verhorende ambtenaar de orde
binnen het verhoor en de verhoorruimte «handhaaft». Het ontwerpbesluit
geeft vervolgens de te handhaven regels weer.
Artikel 3
Dit artikel bevat enkele regels over de inrichting van het verhoor. Met de
Rvdr kan worden vastgesteld dat het niet wenselijk zou zijn om te
gedetailleerde procedureregels in het ontwerpbesluit op te nemen. Met
het oog hierop, en in lijn met het advies van de politie, is de regel over de
plaats van de tolk in de verhoorruimte geschrapt. In lijn met de adviezen
van Rvdr, OM en politie zijn de regels over de plaats van de raadsman en
de verhorende ambtenaar in de verhoorruimte flexibeler gemaakt.
Bepaald is dat de raadsman in de verhoorruimte «zoveel mogelijk» naast
de verdachte plaatsneemt, en de verhorende ambtenaar «zoveel
mogelijk» tegenover de verdachte en diens raadsman. Reden voor deze
flexibilisering is tweeledig. Zoals het OM opmerkt, vinden verhoren niet
alleen plaats op voor het verhoor bestemde plaatsen, maar soms ook
elders, zoals in een ziekenhuis. Het zal dan niet steeds mogelijk zijn om in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

86

de door dit artikel beoogde opstelling aan het verhoor deel te nemen.
Maar ook bij verhoren die wel in daarvoor bestemde ruimten plaatsvinden, moet, zoals de politie terecht stelt, van deze opstelling kunnen
worden afgeweken. Het spreekt voor zich dat als de verhoorders staand
een presentatie geven tijdens het verhoor, zoals de politie als voorbeeld
geeft, deze bepaling daaraan niet in de weg staat.
Artikel 4
Er is geen aanleiding om, zoals de NOvA bepleit, in dit artikel te herhalen
dat de raadsman bij de verhoren aanwezig kan zijn en daaraan kan
deelnemen. Dat is immers reeds met zoveel woorden bepaald in
artikel 28d, eerste lid, Sv. Dat daadwerkelijk deelnemen inhoudt dat de
raadsman onder meer vragen mag stellen, om verduidelijking mag vragen
en verklaringen mag afleggen, vloeit al uit het in de wet gebruikte begrip
«deelnemen» voort, en behoeft niet, zoals de NOvA voorstelt, nader in het
ontwerpbesluit te worden geëxpliciteerd. Bovendien bepaalt artikel 5,
tweede lid, reeds dat de raadsman voor de aanvang en na afloop van het
verhoor vragen kan stellen (waaronder begrepen vragen ter verduidelijking) en opmerkingen kan maken. Artikel 6 bepaalt vervolgens welke
opmerkingen tijdens het verhoor kunnen worden gemaakt.
Uiteraard is het de verdachte die de hem gestelde vragen beantwoordt.
Het gaat immers om wat hij uit eigen wetenschap over zijn mogelijke
betrokkenheid bij het strafbare feit kan verklaren. Het is niet de bedoeling,
zo kan met NVvR en politie worden vastgesteld, dat de raadsman deze
categorie van vragen namens de verdachte beantwoordt. Dit artikel maakt
echter voor een aantal andere situaties mogelijk dat de raadsman met
instemming van de verdachte en de verhorende ambtenaar vragen
namens de verdachte beantwoordt. Dat kunnen, zoals de politie opmerkt,
vragen over de proceshouding van de verdachte zijn. En zoals het OM
opmerkt, kan het daarbij gaan om beantwoording van vragen die tot het
zogenaamde sociale verhoor behoren, bijvoorbeeld verstrekking van
informatie over de woonsituatie, de school of het werk van de verdachte.
In de consultatieversie van het ontwerpbesluit was bepaald dat de
verhorende ambtenaar de verdachte verhoort. Mede naar aanleiding van
het advies van de politie is deze bepaling geschrapt. Dat het de verhorend
ambtenaar is die de verdachte verhoort is betrekkelijk evident en ligt ook
al besloten in de bepaling volgens welke de verhorende ambtenaar de
leiding over het verhoor heeft.
Artikel 5
De raadsman kan volgens het tweede lid «voor aanvang van het verhoor
en na afloop daarvan» opmerkingen maken en vragen stellen. Op advies
van het OM is daarbij bepaald dat de verhorende ambtenaar de raadsman
daartoe zowel voor aanvang van het verhoor als na afloop daarvan in de
gelegenheid stelt. Het ligt in de rede dat de verhorende ambtenaar deze
gelegenheid voor aanvang van het verhoor geeft, nadat hij heeft
aangegeven met het verhoor te willen starten en de verdachte heeft
medegedeeld dat hij niet tot antwoorden verplicht is. De raadsman kan
elke opmerking maken of vraag stellen die hem dienstig voorkomt,
waaronder, zoals de NOvA opmerkt, inhoudelijke vragen die (aanvullend)
kunnen worden gesteld met het oog op een eventueel alibi. Het tweede lid
staat er niet aan in de weg dat wanneer het verhoor uit meerdere losse
onderdelen bestaat, bijvoorbeeld wanneer de verdachte wordt verhoord
over twee afzonderlijke woninginbraken, de verhorende ambtenaar de
raadsman in de gelegenheid stelt om voor aanvang en na afloop van deze
losse onderdelen vragen te stellen of opmerkingen te maken. Het tweede
lid geeft de raadsman geen bevoegdheid om zelf de verdachte te
ondervragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

87

Artikel 6
De politie adviseert in de aanhef op te nemen dat de raadsman tijdens
het verhoor «uitsluitend» bevoegd is om de verhorende ambtenaar
opmerkzaam te maken op een drietal in dit artikel onderscheiden situaties.
Dit volgt echter al uit artikel 5, tweede lid, waarin is bepaald dat de
raadsman «behoudens het bepaalde in artikel 28d, eerste lid, derde volzin,
van de wet en artikel 6» alleen voorafgaand aan en na afloop van het
verhoor opmerkingen mag maken en vragen mag stellen. Bovendien zou
van het voorstel van de politie de onjuiste suggestie uitgaan dat de
raadsman niet, zoals artikel 28d, eerste lid, derde volzin, Sv mogelijk
maakt, tijdens het verhoor om onderbreking daarvan zou mogen vragen.
In onderdeel a is bepaald dat de raadsman de verhorende ambtenaar
erop opmerkzaam kan maken dat de verdachte een hem gestelde vraag
niet begrijpt. Volgens de politie is onduidelijk hoe de raadsman dat moet
beoordelen zonder dit bij de verdachte na te gaan, terwijl het de raadsman
op grond van artikel 5 in beginsel niet is toegestaan om tijdens het
verhoor vragen stellen aan de verdachte. Bovendien kunnen de meeste
verdachten volgens de politie zelf goed aangeven of zij een vraag
begrijpen, en zijn ook de verhorende ambtenaren in staat dit te beoordelen. Daarom bepleit de politie dit onderdeel te schrappen of te beperken
tot kwetsbare verdachten. In reactie daarop kan worden opgemerkt dat
raadslieden, evenals verhorende ambtenaren, in het algemeen in staat zijn
te beoordelen of de verdachte een vraag niet begrijpt. Er is dan ook geen
reden waarom de raadsman tijdens het verhoor daarop niet zou kunnen
en mogen attenderen in gevallen waarin de verhorende ambtenaar zulks
onverhoopt zou zijn ontgaan. De raadsman richt zich daarbij tot de
verhorende ambtenaar. Deze zal vervolgens kunnen nagaan bij de
verdachte of deze de vraag niet heeft begrepen.
Op advies van OM en politie is in onderdeel c verduidelijkt dat het er bij
toepassing van dat onderdeel om moet gaan dat de fysieke of psychische
toestand zodanig moet zijn dat een verantwoorde voortzetting van het
verhoor wordt verhinderd. Dat is een nauwkeuriger omschrijving dan die
in de consultatieversie van dit ontwerpbesluit werd gebruikt, te weten: dat
de toestand van de verdachte «van invloed is op het verhoor».
De NOvA beveelt aan te bepalen dat de raadsman bevoegd is de
verdachte tijdens het verhoor te adviseren, en dat pas wanneer een kort
advies niet volstaat, hij bevoegd is te verzoeken het verhoor voor overleg
te onderbreken. Deze aanbeveling wordt niet overgenomen. De raadsman
kan de verdachte voorafgaand aan het verhoor adviseren en kan tijdens
het verhoor verzoeken om onderbreking van het verhoor voor advies.
Advisering tijdens het verhoor zou de orde en dynamiek van het verhoor
kunnen doorbreken. Anders dan de NOvA meent, is het voorts niet
wenselijk dat de raadsman bevoegd zou zijn de verdachte per gestelde
vraag tussentijds te adviseren deze al dan niet te beantwoorden.
Artikel 7
In het eerste lid is opgenomen dat de raadsman niet buiten de hem in
het besluit gegeven bevoegdheden treedt en daarvan geen onredelijk
gebruik maakt. De NOvA meent dat het besluit aan de raadsman geen
bevoegdheden verleent, maar veeleer de uit de wet voortvloeiende
bevoegdheid tot rechtsbijstandverlening, beperkt. Om deze reden bepleit
de NOvA het eerste lid te beperken tot het voorschrift dat de raadsman
geen onredelijk gebruik maakt van de hem in de wet toegekende
bevoegdheden. Aan dit onderdeel van het advies is geen gevolg gegeven.
Het besluit kent de raadsman wel degelijk bevoegdheden toe die hij bij het
verlenen van rechtsbijstand kan benutten. Daarbij kan worden vastgesteld
dat de bevoegdheden in het besluit met het oog op de ordehandhaving zo
zijn geclausuleerd, dat deze onder omstandigheden een zekere begrenzing

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

88

van de bevoegdheid tot het verlenen van rechtsbijstand kunnen
meebrengen. Het gaat, zoals in paragraaf 1 uiteen is gezet, echter om
begrenzingen die worden gerechtvaardigd door het belang van een
ordelijk verloop van het verhoor, en die, in lijn met de richtlijn op dit punt,
aan de daadwerkelijke uitoefening en essentie van het recht op rechtsbijstand tijdens het verhoor geen afbreuk doen.
Het verbod in het derde lid op het maken van opnamen van het verhoor
betreft zowel geluidsopnamen als audiovisuele opnamen. Aanvullend is in
lijn met het advies van de NOvA op dit punt bepaald dat de raadsman
bevoegd is aantekeningen te maken.
Artikel 9
Dit artikel brengt wijzigingen aan in het Besluit maatregelen in het belang
van het onderzoek die ter implementatie van de richtlijn noodzakelijk zijn.
Op grond van artikel 3, derde lid, onder c, van de richtlijn heeft de
verdachte het recht om zijn raadsman een onder meer een meervoudige
confrontatie of een confrontatie te laten bijwonen. Om redenen die in
paragraaf 3.6 van de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel
uitgebreider zijn toegelicht, dienen de meervoudige confrontatie en de
enkelvoudige confrontatie als voorzien in het Besluit maatregelen in het
belang van het onderzoek onder dit onderdeel van de richtlijn te worden
begrepen. Dit betekent dat de verdachte er recht op heeft dat zijn
raadsman deze confrontaties bijwoont. Het in de richtlijn omschreven
recht om de raadsman deze confrontaties te laten «bijwonen», moet in het
licht van het doel van de richtlijn zo worden begrepen, dat de raadsman in
de gelegenheid wordt gesteld om de uitvoering van de confrontatie (op
afstand) te kunnen volgen. Daadwerkelijk bijwonen van een meervoudige
confrontatie zou in strijd zijn met een van de meest elementaire regels
daarvoor, te weten dat de getuige gedurende de confrontatie uitsluitend
wordt omgeven door personen die niet weten wie van de getoonde
personen als verdachte is aangemerkt. Bovendien zou het ook niet in
belang van de verdediging zijn wanneer de getuige door onbewuste
non-verbale reacties van de raadsman een indruk krijgt welke persoon in
de line-up zijn cliënt is.
Artikel 9 van het Besluit maatregelen in het belang van het onderzoek
bepaalt dat, naast de officier van justitie, ook de raadsman in de
gelegenheid wordt gesteld om voorafgaand aan de meervoudige
confrontatie opmerkingen te maken over de te tonen selectie, zonder dat
de confrontatie daardoor mag worden opgehouden. Ter uitvoering van
het hier besproken onderdeel van de richtlijn wordt dat artikel door dit
ontwerpbesluit aldus gewijzigd dat (ook) de raadsman in de gelegenheid
wordt gesteld om de uitvoering van de meervoudige confrontatie of
enkelvoudige confrontatie te volgen. De in artikel 9 van het genoemde
besluit opgenomen voorwaarde dat de confrontatie niet mag worden
opgehouden, blijft gehandhaafd. De richtlijn laat daar ruimte voor. Uit
overweging 26 van de preambule van de richtlijn volgt dat lidstaten
praktische regelingen mogen treffen met betrekking tot de aanwezigheid
van de raadsman bij onderzoekshandelingen. De voorwaarde zal
richtlijnconform moeten worden uitgelegd, hetgeen inhoudt dat aan de
daadwerkelijke uitoefening en essentie van het recht geen afbreuk mag
worden gedaan. Zoals de politie aangeeft, kan in beginsel worden
volstaan met het uitnodigen van de raadsman voor een geplande
confrontatie. Uiteraard dient die planning, zoals de politie aangeeft,
redelijk te zijn en de raadsman in staat te stellen tijdig te verschijnen. Op
dit punt zal over en weer redelijk moeten worden gehandeld. Wanneer het
onderzoeksbelang slechts een beperkte mate van uitstel gedoogt, en de
raadsman verhinderd is, zal deze een vervanger kunnen sturen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 157, nr. 3

89