Position paper ter ondersteuning Rondetafelgesprek over het afschaffen van btw op
groente en fruit – blok III – gedragseconomen - 15.25 tot 16.25
Dr. Wilma Waterlander, Universitair Docent, Amsterdam UMC – Universiteit van Amsterdam,
Afdeling Public & Occupational Health
Dr. Coosje Dijkstra, Universitair Docent, Vrije Universiteit Amsterdam, Afdeling
Gezondheidswetenschappen
Gezondheidswetenschappen vs. Economie
Volgens opinieonderzoek is het voornemen om de BTW op groente en fruit te verlagen de
populairste maatregel uit het hele regeerakkoord1. Binnen de gezondheids- en
voedingswetenschappen is al meerdere jaren consensus dat dergelijke prijsmaatregelen zeer
effectief en nodig zijn om de consumptie van gezonde voeding te stimuleren. Economen zijn
echter niet enthousiast over de BTW als instrument hiervoor1. Dit was ook de belangrijkste
conclusie van het SEO rapport, dat nog een stap verder gaat, want de auteurs stellen: “Een
verlaging van het btw-tarief op groente en fruit van 9 procent naar 0 procent is juridisch niet
houdbaar en moeilijk uitvoerbaar. Bovendien heeft het nauwelijks effect op de consumptie van
groente en fruit en is de maatregel duur.”
Effectiviteit van prijsmaatregelen
Met name het laatste deel van deze conclusie is opvallend want de effectiviteit van een BTW
verlaging is in dit rapport namelijk niet wetenschappelijk onderzocht2. Als we kijken naar
wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit van prijsverlagingen op groente en
fruitconsumptie, zien we wel degelijk dat dit leidt tot een hogere consumptie. Een Nederlands
onderzoek, waarbij deelnemers willekeurig 6 maanden; a) 50% korting kregen op groente en fruit,
b) voorlichting kregen over groente en fruit (onder begeleiding van een diëtiste), c) een
combinatie van beide, of c) niks (controle groep) liet zien dat mensen in de groep met korting
significant meer groente en fruit gingen eten, terwijl we geen effect zagen in de groep die alleen
voorlichting kreeg3. In dit onderzoek was de korting relatief hoog (50%), maar ook ander
onderzoek waar de korting 20% bedroeg, liet zien dat dit resulteert in significant hogere groente
en fruit aankopen4, alsmede een significante gezondheidswinst op bevolkingsniveau opleverde.5
Niet voor niks adviseert de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) al jaren om prijsmaatregelen
op voeding in te voeren, waaronder het goedkoper maken van groente en fruit. 6
BTW als instrument
De crux zit hem dan ook niet in de vraag of het goedkoper maken van groente en fruit effectief is
om de aankoop en consumptie hiervan te stimuleren, maar in de vraag of de BTW hiervoor het
juiste instrument is. Een groot voordeel van de BTW is dat het universeel is, namelijk het is van
1

Hagenaars L., Waterlander W., Gezondheidsbelastingen in Rutte IV. Van ambities naar concreet beleid. Nederlands Tijdschrift voor
Gezondheidswetenschappen. 2022
2
Om tot deze conclusie te komen, is gekeken naar verschillende afbakeningen van groente en fruit. Opvallend hierin is dat voor de afbakening
van groente en fruit die in de gezondheidswetenschappen gangbaar zijn (namelijk die van het Voedingscentrum), niet is onderzocht wat de
effecten zijn op gezondheid, omdat deze als niet uitvoerbaar wordt gekwalificeerd.
3
Waterlander, W., M. R. de Boer, A. J. Schuit, J. C. Seidell and I. H. M. Steenhuis. Price discounts significantly enhance fruit and vegetable
purchases when combined with nutrition education: a randomized controlled supermarket trial. American Journal of Clinical Nutrition 2013 Vol. 97
Issue 4 Pages 886-895
4
Waterlander, W., Jiang, Y., Nghiem, N., Eyles, H., Wilson, N., et al. The effect of food price changes on consumer purchases: a randomised
experiment. Lancet Public Health 2019.
5
Blakely, T., Cleghorn C., Mizdrak A., Waterlander W., Nghiem N., et al., The effect of food taxes and subsidies on population health and health
costs: a modelling study Lancet Public Health 2020.
6 WHO (2018) Time to deliver. Report of the WHO Independent High-Level Commission on Noncommunicable Diseases

toepassing op de gehele bevolking en levert daarmee potentieel de grootste gezondheidswinst
op, omdat iedereen er aan wordt blootgesteld. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld een specifieke
subsidiemaatregel voor lagere inkomensgroepen. Het SEO rapport stelt dat daarom lagere
inkomensgroepen minder zouden profiteren van de BTW verlaging omdat zij minder groente en
fruit kopen. Echter blijkt uit onderzoek dat de hoge prijs van groente en fruit voor mensen met een
lager inkomen en een lagere opleiding vaker een barrière te zijn om deze producten te kopen en
mag men verwachten dat als deze barrière weggenomen wordt juist bij deze groepen een
prijsverlaging effectief is7. Uit het eerder aangehaalde onderzoek bleek dit ook zo te zijn en zagen
we dat juist mensen met een lagere sociaal economische positie meer groente en fruit gingen
kopen toen dit goedkoper werd8.
Afbakening groente en fruit
Een ander twistpunt in de discussie is de afbakening van het begrip groente en fruit. Ons inziens
zouden hiervoor de Richtlijnen Goede Voeding van de Gezondheidsraad en/of de aanbevelingen
van het Voedingscentrum leidend moeten zijn. Dus, alle verse en onbewerkte groente en fruit
vallen onder het verlaagde BTW tarief (of de subsidie), alsmede bevroren of ingeblikte groente en
fruit zonder toegevoegd suiker of zout. In het eerder genoemde onderzoek uit 2013, maar ook in
diverse andere Nederlandse supermarktstudies waarbij intensief samengewerkt werd met de
supermarkten9,10 hebben wij deze indeling ook gehanteerd en bleek het praktisch goed
uitvoerbaar. Het SEO rapport laat ook zien dat Italië en Letland voorbeelden zijn van landen waar
een verlaagd BTW tarief op groente en fruit succesvol is doorgevoerd. “Beide landen hanteren
een lijst waarop de producten staan die onder het lagere tarief vallen. Een lijst zorgt voor heldere
regels waar ondernemingen zich aan kunnen houden en vergroot zo de rechtszekerheid en
uitvoerbaarheid …. In een gesprek met Letse deskundigen gaven zij aan dat er geen rechtszaken
zijn geweest met betrekking tot neutraliteit.”
Conclusie
Kortom, het verlagen van de prijs van groente en fruit is effectief om de aankoop hiervan te
stimuleren en leidt tot significante gezondheidswinst op bevolkingsniveau. Vanuit
gezondheidsoogpunt, zouden verse groente en fruit, alsmede groente en fruit uit diepvries of
pot/blik zonder toegevoegd suiker of zout, hier onder kunnen vallen. De maatregel zou
wetenschappelijk geëvalueerd moeten worden om de korte- en lange termijn effecten goed
inzichtelijk te maken. Omdat het beïnvloeden van voedingsgedrag een complexe uitdaging vormt
zou deze maatregel gecombineerd moeten worden met andere prijsmaatregelen, zoals een
suikerbelasting en/of frisdrankbelasting op ongezondere producten.

7

Dijkstra, S., Neter, J., Van Stralen, M., Knol, D., Brouwer, I., Huisman, M., & Visser, M. (2015). The role of perceived barriers in explaining socioeconomic status differences in adherence to the fruit, vegetable and fish guidelines in older adults: A mediation study. Public Health
Nutrition, 18(5), 797-808.
8
Waterlander W., de Mul A., Schuit, J., Seidell JC., and Steenhuis IH. Perceptions on the use of pricing strategies to stimulate healthy eating
among residents of deprived neighbourhoods: a focus group study. Int J Behav Nutr Phys Act 2010
9 Huitink M, Poelman MP, Seidell JC, Pleus M, Hofkamp T, Kuin C, Dijkstra SC. Can unhealthy food purchases at checkout counters be
discouraged by introducing healthier snacks? A real-life experiment in supermarkets in deprived urban areas in the Netherlands. BMC Public
Health. 2020 Apr 21;20(1):542.
10

Huitink M, Poelman MP, van den Eynde E, Seidell JC, Dijkstra SC. Social norm nudges in shopping trolleys to promote vegetable purchases: A
quasi-experimental study in a supermarket in a deprived urban area in the Netherlands. Appetite. 2020 Aug