Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2013–2014

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

655
Vragen van de leden Albert de Vries en Fokke (beiden PvdA) aan de
Ministers van Infrastructuur en Milieu en van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties over de financiële problemen van gemeenten met hun
grondpositie onder andere naar aanleiding van de brief van de minister van
Infrastructuur en Milieu van 14 oktober 2013 (ingezonden 7 november 2013).
Antwoord van Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus
(Infrastructuur en Milieu) namens de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (ontvangen 28 november 2013).
Vraag 1, 2
Deelt u de mening dat het in de rede ligt dat de actuele situatie met
betrekking tot financiële gevolgen van de crisis bij gemeentelijke grondbedrijven aanmerkelijk ernstiger is dan naar voren is gekomen in de meest recente
rapportage (een steekproef over de effecten tussen 2009 en 2011) die u in
oktober 2012 naar de Kamer zond?1 Zo nee, waarom niet?
Deelt u de mening dat een toenemend aantal gemeenten zich, door de
problematiek met hun grondpositie in combinatie met andere financiële
opgaven, geplaatst ziet voor draconische maatregelen waardoor het zorg- en
voorzieningenniveau ernstig kan worden aangetast en/of het belastingniveau
op forse wijze wordt beïnvloed? Zo nee, waarom niet?
Antwoorden 1, 2
Op dit moment wordt door de onderzoekers de laatste hand gelegd aan de
rapportage over het vervolgonderzoek naar de financiële effecten van de
financiële crisis bij de gemeentelijke grondbedrijven. Zoals ik al in mijn brief
van 14 oktober heb gemeld en zoals ook in het VAO van 12 november heb
toegezegd, zal dit rapport in december mede namens mijn collega van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan uw Kamer worden aangeboden. Daarin zal ook een meer uitgebreide beschouwing mijnerzijds over het
grondbeleid zijn opgenomen.
Voor de decentralisaties in het sociale domein zal het kabinet de ontwikkelingen gaan monitoren. Er is in de decentralisatiebrief van 19 februari (Kamerstukken 2012–2013, 33 400 VII, nr. 59) afgesproken dat het Rijk met gemeenten afspraken zal maken over een intensieve monitoring van de bereikte

1

ah-tk-20132014-655
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2013

Kamerstuk 27 581, nr. 46

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

1

resultaten, en daarbij de gemeentelijke uitgaven over het geheel van het
brede sociaal domein door te meten en te benchmarken.
Vraag 3
Bent u bereid om gemeenten met een relatief zeer hoge afschrijvingstaakstelling zoals Lansingerland meer ruimte te geven om de problemen op te
lossen? Bent u bijvoorbeeld bereid mee te werken aan onderstaande
oplossingsrichtingen zoals de gemeente Lansingerland voorstelt?
– Meer tijd geven voor het afschrijven van de te hoge boekwaarde dan de
huidige tien jaar onder verscherpt toezicht;
– Ruimte geven voor het versterken van de balanspositie door toe te staan
om posities die nu zeer laag gewaardeerd moeten worden (zoals aandelen
Eneco) tegen een hogere, meer realistische waarde op de balans op te
nemen;
– Mogelijkheid geven om bij andere overheden leningen af te sluiten om
daarmee de rentelasten te kunnen beperken;
Zo ja, welke voorwaarden stelt u aan medewerking aan deze voorstellen? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 3
Naar mijn mening biedt de huidige regelgeving voldoende mogelijkheden om
de problemen op te lossen. Ten aanzien van de door u genoemde voorbeelden geldt daarbij het volgende.
Afwaardering van grondposities gaat ten laste van de algemene reserve,
activeren van een daardoor ontstaan tekort is conform het Besluit Begroting
en Verantwoording (BBV) niet toegestaan. In geval dat afwaardering van
grondposities leidt tot een negatieve algemene reserve, dient deze binnen de
termijn van 4 jaar van de meerjarenbegroting te worden weggewerkt.
In de handleiding artikel 12 Financiële verhoudingswet, is vastgelegd dat voor
tekorten die worden veroorzaakt door tekorten van de grondexploitatie en/of
stads- en dorpsvernieuwing, een langere periode van -in de regel- maximaal
10 jaar kan gelden. In dat geval zal er ook sprake zijn van preventief toezicht
door de provinciale toezichthouder. In het geval de gemeente de artikel
12-status heeft, kan in bijzondere gevallen door de inspecteur van BZK, ook
een langere saneringstermijn worden voorgesteld. Dit is gedaan om te
voorkomen dat daarmee te snel, of in geval van grote risico’s die door de
gemeente zelf zijn aangegaan, een te groot beroep gedaan moet worden op
een aanvullende uitkering uit het gemeentefonds (artikel 12 Financiële
verhoudingswet) en daarmee de collectiviteit van de gemeenten aangesproken wordt2.
De handleiding artikel 12 is m.i.v. 2013 op dit punt geactualiseerd, in die zin
dat deze mogelijkheid die er van oudsher al langer was, expliciet is herbenoemd. Uit de praktijk blijkt dat dit werkt bij de enkele gemeenten waar deze
problematiek nu speelt. Ik heb dan ook geen aanleiding om deze termijn aan
te passen.
Los van de hierboven beschreven situatie die ingaat op uw voorbeeld in de
vraagstelling, is er soms ook sprake van grondexploitaties waarvan investeringen met een maatschappelijk nut onderdeel uitmaken (bijvoorbeeld de
ringweg die niet alleen voor de ontsluiting van een aan te leggen wijk zorgt).
Dit soort bovenwijkse investeringen kunnen onder bepaalde condities ook
apart worden geactiveerd, (met bijvoorbeeld een andere looptijd voor de
afschrijvingen) waardoor grondexploitaties geheel of gedeeltelijk worden
ontlast. Maar daarmee komen die kosten ten laste van de reguliere begroting.
In het Besluit Begroting en Verantwoording is vastgelegd dat activa zoals
bijvoorbeeld de genoemde aandelen Eneco, dienen te worden gewaardeerd
tegen de verkrijgingsprijs. De reden daarvan is dat aandelen worden
aangehouden vanwege het publieke belang. Zolang geen concreet voornemen bestaat om de aandelen te verkopen is het onverstandig en daarom ook
niet toegestaan, om een nog niet gerealiseerd resultaat in te zetten om
tegenvallers op te vangen.

2

Zie ook de antwoorden van de Minister BZK van 5 juni 2013 op de vragen van het lid van Raak
met kenmerk 2013Z10613.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

2

Indien gemeenten zoals Lansingerland een lening willen afsluiten bij een
andere decentrale overheid, dan kan dat binnen de bepalingen van de wet
Financiering decentrale overheden.
Meer in het algemeen wil ik benadrukken dat de provincies in hun rol als
financieel toezichthouder, primair aan zet zijn om te beoordelen in hoeverre
de begroting 2014 van de gemeenten structureel en reëel sluitend is. Indien
dit naar het oordeel van de provincie niet het geval is, dan zal zij de
gemeente onder zogenaamd preventief toezicht stellen.
Vraag 4
Indien u bereid bent mee te werken aan de eerstgenoemde oplossingsrichting, wat zou dan de maximale termijn voor het afschrijven van de te hoge
boekwaarde kunnen zijn?
Antwoord 4
Zie het antwoord bij vraag 3.
Vraag 5
Bent u bereid mee te denken als provincies zoals Overijssel en Gelderland
plannen voorleggen om gemeenten te hulp te schieten bij het afschrijven op
hun grondposities in een periode langer dan vier jaar, waarbij de financiële
verantwoordelijkheid uiteindelijk door de gemeenten zelf wordt genomen? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 5
De minister van Binnenlandse Zaken is in gesprek met provincies zoals
Overijssel en Gelderland over de door hun ontwikkelde plannen. De plannen
zoals die tot op heden zijn ontwikkeld, dragen echter niet bij tot een
verbetering van de financiële positie van gemeenten omdat in die plannen de
kosten van de afwaardering alsmede de rentelasten nog steeds volledig voor
rekening van de gemeenten komen. Hierdoor verandert de financiële positie
van gemeenten niet en krijgen ze net als wanneer ze zelf de gronden
afwaarderen, te maken met een negatieve algemene reserve, die binnen de
meerjarenbegroting weer positief moet zijn. Een langere periode is mogelijk
(zie het antwoord op vraag 3) maar dan komt de betrokken gemeente onder
preventief toezicht van de provincie. Gemeenten blijven dus ook bij preventief
toezicht zelf verantwoordelijk voor een gezonde financiële huishouding. De
provincie ziet hier als toezichthouder op toe dat gemeenten de noodzakelijke
maatregelen nemen om weer financieel gezond te worden.
Vraag 6
Bent u het, gegeven de financiële stapeling van grondproblematiek en
decentralisatieopgaven in de komende jaren, eens met de redenering van
deze beide provincies dat met het te hulp schieten van gemeenten invulling
wordt gegeven aan de toezichthoudende taak van de provincies op de
gemeentelijke financiën, en dat invulling wordt gegeven aan de ruimtelijke
ordeningstaak van de provincies om overcapaciteit aan bouwbestemmingen
te (helpen) voorkomen c.q. te saneren? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 6
Het is van belang om beide rollen die de provincie vervult goed te scheiden.
Bij de beantwoording van vraag 5 ben ik ingegaan op de rol die provincies
vervullen op het terrein van het financieel toezicht. Wanneer provincies in het
kader van hun ruimtelijke ordeningstaak bereid zijn om overcapaciteit aan
bouwbestemmingen te (helpen) voorkomen c.q. te saneren, dan kunnen zij
daartoe verschillende mogelijkheden verkennen. In de eerste plaats kunnen
provincies er voor kiezen ruimtelijk- en maatschappelijk gewenste bouwprojecten te stimuleren. Dat kan ook financieel, door gericht subsidie te
verstrekken aan bijvoorbeeld binnenstedelijke herstructurering, transformatie
van kantoren naar woningen of energiezuinig/duurzaam bouwen. Een tweede
mogelijkheid is dat provincies bouwgrond van gemeenten kopen en
vervolgens afwaarderen naar landbouwgrond zonder dat ze aan gemeenten
aanvullende voorwaarden stellen. Daarbij is het wel de verantwoordelijkheid
van de provincie om bij dergelijke constructies te voldoen aan de mededingingsregels, waaronder die voor staatssteun.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

3

Deze constructie leidt op de korte termijn tot een daling van het eigen
vermogen van provincies. Wellicht dat de provincies in de toekomst wanneer
de markt weer aantrekt, deze gronden weer terug kunnen verkopen aan de
gemeenten. Door geen voorwaarden aan de aankoop van gronden te stellen,
neemt de provincie de risico’s van de gemeenten over. Hierdoor wordt de
financiële positie van gemeenten wel verbeterd en is preventief toezicht
misschien niet nodig.
Vraag 7
Bent u bereid om met gemeenten waar bouwprojecten in voorbereiding dan
wel in uitvoering zijn, waarbij het Rijk via lopende contracten dan wel via
lopende subsidievoorwaarden mede partij is, afspraken te maken over het
wijzigen van afspraken/voorwaarden opdat de bouwcapaciteit kan worden
gereduceerd en ook afspraken te maken hoe op de betreffende gronden dan
(samen) kunnen worden afgeschreven?
Antwoord 7
De door u geopperde gedachte om lopende subsidiecontracten tussen Rijk en
gemeenten aan te passen, met als doel dat daarmee bouwcapaciteit kan
worden gereduceerd en/of gronden kunnen worden afgewaardeerd, doet zich
niet meer voor. Het Rijk is hier geen partij meer in: de laatste rijkssubsidies
om woningbouw te stimuleren zijn in 2010 beëindigd. Wel bestaat er nog het
breder inzetbare Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing (ISV) dat na 2014
eindigt. Het ISV is echter per 1 januari 2011 gedecentraliseerd waardoor er
sprake is van een grote mate van eigen bestedingsvrijheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

4