STAATSCOMMISSIE VOOR HET INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT

5 november 2010

Aan Zijne Excellentie mr. I.W. Opstelten
Minister van Veiligheid en Justitie

Excellentie,
In antwoord op de adviesaanvraag dd. 18 maart 2010 van Uw ambtsvoorganger inzake
beperking van huwelijksdwang moge de Staatscommissie als volgt berichten.
Uit de bijlage blijkt dat de adviesaanvrage behalve op beperking van de huwelijksdwang, ook
betrekking heeft op:
- beperking van de erkenning van in het buitenland gesloten polygame huwelijken
- het verhogen van de huwbare leeftijd
- het verruimen van huwelijksbeletsels wegens verwantschap tussen familieleden in de derde
of de vierde graad.
Over de volgende vragen is advies gevraagd:
a. Acht u de beoogde invulling van het openbare-orde begrip een geschikt middel om de door
het kabinet voorgestane wijzigingen te realiseren?
b. Stuiten de voorgestane maatregelen op enig punt op onverenigbaarheid met het Verdrag
inzake de voltrekking en de erkenning van huwelijken of enige andere toepasselijke
verdragsrechtelijke bepaling?
c. Is voor het realiseren van wijzigingen in de erkenning van door vreemdelingen in het
buitenland gesloten huwelijken in alle gevallen wetswijziging nodig, of bent u van oordeel dat
de beoogde wijzigingen ook met een wijziging van de uitvoeringspraktijk zouden kunnen
worden gerealiseerd? Deze vraag geldt in het bijzonder voor de wijzigingen in de erkenning
van polygame huwelijken.
Het gevraagde sub a heeft betrekking op een concept-tekst voor de aanvulling met twee leden
van artikel 6 Wet conflictenrecht huwelijk, waarover hieronder nader; het gevraagde sub b
heeft betrekking op een mogelijke wijziging van artikel 3 van die wet.
Het onderhavige advies is voorbereid door de subcommissie personen- en familierecht onder
voorzitterschap van mr. L. Strikwerda 1.
Aan de eerste oriënterende bespreking van de subcommissie op 26 april 2010 werd
deelgenomen:
- van de zijde van Uw Ministerie door de heer mr. D.P. van den Bosch, mevrouw dr. mr.
E.C.C. Punselie en de heer mr. J.R. Groen,

1

De Subcommissie bestaat uit: mr. L. Strikwerda, voorzitter, mr. D. Beukenhorst, prof. mr. Th. M. de Boer, mr.
F. Ibili, mw. mr. I.S. Joppe, mr. P. A. van Onzenoort, prof. mr. A.V.M. Struycken, prof. mr. P. Vlas, mw. mr.
E.N. Frohn, secretaris Staatscommissie, mw. mr.W.G.L. Giacometti-Vermeer, adj. secretaris, mw. mr F.
Stikkelbroeck adj. secretaris. Aan de vergaderingen is tevens deelgenomen door mr. P. Neleman,
Regeringscommissaris voor Boek 10 BW.

1

- op uitnodiging van ondergetekende, de voorzitter: van de zijde van de Adviescommissie
Vreemdelingenzaken door de heer dr. H. Sondaal, vice-voorzitter, en de heer mr. W.N.
Mannens, secretaris,
- op uitnodiging van ondergetekende, de voorzitter: mevrouw prof. dr. K. Boele-Woelki,
voorzitter van Utrecht Center for European Research into Family Law (UCERF) 2.
Als rapporteur is opgetreden prof. mr A.V.M. Struycken. Een concept-advies heeft
onderwerp van bespreking uitgemaakt in de plenumvergadering van 2 october 2010. Dat heeft
geleid tot enige aanpassingen van het concept.
Inleiding
1. Nederland is partij bij het Haagse Huwelijksverdrag van 14 maart 1978, Trb. 1987, 137,
1991, 44. Naast Nederland zijn slechts Australië en Luxemburg partij bij het Verdrag.
Het Verdrag is in werking getreden op 1 mei 1991.
Van het begrip ‘huwelijk’ is geen definitie gegeven. ‘This means that the term ‘marriage’ in
the Convention (as in the Preliminary Draft) shall be taken to refer to the institution of
marriage in its broadest, international sense. It is obviously extremely difficult to present an
adequate definition, and any definition that is not absolutely perfect will easily create
problems with respect to the application of the Convention.’, aldus de Explanatory Report van
Åke Malmström 3. Deze passage biedt steun voor de opvatting dat het Verdrag mede van
toepassing is op het huwelijk van personen van gelijk geslacht en op het geregistreerd
partnerschap.
2. Gegeven de reeds bestaande bepalingen van artikel 1:50, 1:53, lid 3, en artikel 1:71a BW,
kon aanvankelijk de gedachte post vatten dat het in de adviesaanvraag weergegeven
beleidsvoornemen moest worden geplaatst in het kader van beperking van zekere immigratie.
Die bepalingen zijn in wezen instrumenten van vreemdelingenbeleid en vreemd aan het
gewone privaatrecht en aan het internationaal privaatrecht in engere zin: het zijn bepalingen
van bijzonder dwingend recht in de zin van artikel 7 wetsvoorstel voor boek 10 BW, ofwel
voorrangsregels, ‘verordeningen van policie’ in de zin van artikel 8 Wet AB 4. Zij zijn een
corpus alienum in het eigenlijke conflictenrecht.
In een mondelinge toelichting van de zijde van Uw Ministerie is onderstreept dat de eventueel
in te voeren of te wijzigen wettelijke voorschriften niet die strekking hebben.
Het Haagse Huwelijksverdrag heeft geen notitie genomen van het verschijnsel lois de police.
Dit mag enigszins bevreemden, omdat het Haagse Verdrag van 1902, waarvoor het Verdrag
van 1978 in de plaats is getreden, daarmee verband houdende moeilijkheden had opgeleverd 5.

2

Zie Katharina Boele Woelki, Ian Curry-Summer, Wendy Schrama, De erkenning van polygame huwelijken in
Nederland (rapport uitgebracht 2009 in opdracht van WODC), UCERF reeks 4, 2010, p. 17-32, hierna
'UCERF''.
3

Actes et Documents Treizième Session 1976, Rapport explicatif, paragraaf 9.
Artikel 8 Wet AB is een vertaling/bewerking van de eerste zin van artikel 3 Code civil,
waarin de term lois de police wordt gebruikt. Die zin luidt:‘Les lois de police et de sûreté
obligent tous ceux qui habitent le territoire’. Zie voor de term lois de police ook de Franse
tekst van artikel 9 Verordening Rome I en die van artikel 16 Verordening Rome II.
5
J. Kosters, Internationaal Burgerlijk Recht, 1917, p. 394-395, L.I. de Winter, Recueil des
cours de l’Académie de droit international, deel 128 (1969-III), p. 347-504: Nationality or
Domicile? The Present State of Affairs (p. 378). Rb. Dordrecht 4 october 1917, W. 10 175,
Rb. ‘s-Hertogenbosch 4 januari 1917, W. 10 100, NJ 1917, p. 130, Rb. Amsterdam 13 juni
1918, NJ 1918, p. 820, Rb. Haarlem 1 september 1918, W. 10 329, Rb. Almelo 18 juni 1955,
4

2

Het nieuwe verdrag kan dan ook niet worden verstaan als een obstakel voor het vaststellen of
het doen gelden van zulke bepalingen.
3. Ter uitvoering van het Verdrag heeft Nederland vastgesteld de Wet conflictenrecht
huwelijk van 7 september 1989, Stb. 1989, 392, in werking getreden 1 januari 1990. Die
uitvoeringswet is nadien tweemaal gewijzigd: wet 17 december 1998, Stb. 1999, 1
(ambassadehuwelijken), wet 8 maart 2001, Stb. 128 (huwelijk personen van gelijk geslacht).
De gewijzigde wet is verwerkt - met enige kleine wijzigingen - in het wetsvoorstel 32 137 tot
vaststelling en invoering van boek 10 van het BW houdende codificatie van het internationaal
privaatrecht, artikelen 27-34 6.
4. Het verdrag gaat uit van een tweedeling: het recht toepasselijk op huwelijken te voltrekken
in eigen land en de erkenning van huwelijken gesloten in het buitenland.
Nederland heeft het voorbehoud gemaakt voorzien in artikel 15, lid 2, Verdrag, zodat
Hoofdstuk II van het Verdrag, betreffende de erkenning van de geldigheid van buiten
Nederland gesloten huwelijken, slechts geldt voor huwelijken gesloten op of na 1 mei 1991.

I. Huwelijken gesloten in Nederland
5. Artikel 3, sub 1, Verdrag bepaalt dat het huwelijk moet (‘doit’/‘shall’) worden voltrokken
wanneer de aanstaande echtgenoten (beiden) voldoen aan de materiële vereisten, gesteld in
het interne recht van de Staat waar het huwelijk wordt voltrokken en een van hen de
nationaliteit van die Staat bezit of er zijn gewone verblijfplaats heeft. Deze toevoeging is naar
Nederland toe vertaald in het bepaalde in artikel 2 sub a van de wet: de Nederlandse wet als
lex loci celebrationis.
Het bepaalde in artikel 3, sub 1, Verdrag is de koene stap voorwaarts die het Verdrag heeft
beoogd te realiseren. Dat verklaart het voorbehoud dat artikel 6 Verdrag veroorlooft te maken
voor landen waarvoor het maken van die stap voorwaarts te ver zou gaan 7.
6. Artikel 3 Verdrag begunstigt de geldige totstandkoming van een huwelijk. Sub 2 wordt dan
ook - bij wijze van conflictenrechtelijke herkansing - ruimte gegeven voor de oude regel: het
huwelijk moet worden voltrokken wanneer elk der aanstaande echtgenoten voldoet aan de
materiële vereisten, gesteld in het interne recht dat toepasselijk is ingevolge de
verwijzingsregels van de Staat waar het huwelijk wordt voltrokken. Dit is voor Nederland
uitgewerkt in artikel 2 onder b van de bovengenoemde uitvoeringswet: Nederland wijst voor
ieder der aanstaande echtgenoten zijn/haar nationale wet aan.
Deze laatste bepaling is nog verder uitgewerkt in een nadere bepaling: ‘Bij het bezit van meer
dan een nationaliteit geldt het recht van de Staat waarvan de betrokkene de nationaliteit bezit
waarmee hij alle omstandigheden in aanmerking genomen de sterkste band heeft.’. Deze
toevoeging is in het wetsvoorstel voor boek 10 BW, artikel 28, vervallen met het motief dat
zonder die toevoeging aan de gedachte van de favor matrimonii beter uitdrukking wordt
gegeven.

NJ 1955, 774 (noot R.D. Kollewijn, WPNR 4466(1956) = Tien Jaren, p. 44, 150), Rb.
Arnhem 26 januari 1970, NJ 1970, 423.
6

Deze artikelen zijn besproken door L. Jordens-Cotran, WPNR 6834(2010), p. 189-193 en Susan Rutten, NIPR
2010, p. 410-420.
7

Actes et Documents, Treizième Session 1976, Explanatory Report Åke Malmström,
paragraaf 18.
3

7. Artikel 5 Verdrag geeft de ruimte om het toepasselijke recht buiten toepassing te laten
indien die toepassing ‘kennelijk onverenigbaar’ - de vaste formule van de Haagse Conferentie
- is met de openbare orde. Niets staat eraan in de weg dat de wetgever van een verdragsland
dat concretiseert.
Zo is deels geschied in artikel 3 van de wet. Blijkens de aanhef van lid 1 is de opsomming niet
uitputtend en is de mogelijkheid van beroep op de openbare orde daarbuiten niet uitgesloten.
8. De Staatscommissie heeft overwogen of het raadzaam is voor Nederland de ruimte die
artikel 3, sub 2, Verdrag aan de verdragslanden biedt, op andere wijze in te vullen dan thans
het geval is, namelijk door als toepasselijke wet aan te wijzen de Nederlandse wet als wet van
de plaats van huwelijksvoltrekking (‘lex loci celebrationis’). Het zou aldus het voorbeeld
volgen van Australië, ook een verdragsland 8.
Dat zou erop neerkomen dat dan van een verwijzing naar vreemd recht wordt afgezien. Een
evident voordeel daarvan zou zijn dat dan voortaan ook kan worden afgezien van de toetsing
aan de openbare orde van het vreemde recht, waar dit thans toepasselijk is ingevolge artikel 2
sub b van de uitvoeringswet. Men zou dan aan die toetsing immers niet meer toe kunnen
komen.
Het bepaalde sub b kan dan geheel vervallen omdat het niets meer toevoegt aan het bepaalde
sub a. Artikel 3 van de uitvoeringswet zou voorts kunnen vervallen, hetgeen een welkome
vereenvoudiging zou opleveren.
Reeds nu, onder artikel 2 sub a van de uitvoeringswet, kan de Nederlandse wet worden
toegepast als een van de aanstaande echtgenoten ‘de Nederlandse nationaliteit bezit of in
Nederland zijn gewone verblijfplaats heeft’. Andere huwelijken kunnen in Nederland niet
worden voltrokken door de Nederlandse ambtenaar van de burgerlijke stand (abs), artikel 1:43,
lid 1, BW.
Als het bepaalde in artikel 2 sub b vervalt, houdt dat op het eerste gezicht een beperking in
van hetgeen onder de huidige tekst mogelijk is: het zou immers kunnen zijn dat de
toepasselijke nationale wet meer ruimte biedt aan de aanstaande echtgenoten. Het bezwaar is
echter wat theoretisch: de Nederlandse wet biedt reeds zeer veel ruimte. Dat geldt temeer
indien het gebruik van die extra ruimte die de nationale wet zou bieden, in Nederland zou
afstuiten op bezwaren ontleend aan de Nederlandse openbare orde. Zulks zou bij voorbeeld
het geval zijn indien naar de toepasselijke wet de minimum leeftijd voor het aangaan van het
huwelijk vijftien jaar bedraagt, maar de toepassing van die regel in verband met een in
Nederland te voltrekken huwelijk van personen beneden de leeftijd van achttien jaar als
strijdig met de Nederlandse openbare orde zou worden aangemerkt, zulks in
overeenstemming met de in de adviesaanvrage opgenomen concept tekst voor een gewijzigd
artikel 3 uitvoeringswet.
De Staatscommissie heeft na enige gedachtenwisselingen de slotsom bereikt dat het
aanbeveling verdient het bepaalde van artikel 2 sub b van de uitvoeringswet, te zijner tijd
artikel 10:28 sub b BW, en van artikel 3 van de uitvoeringswet, te zijner tijd artikel 10:29 BW,
te doen vervallen.
9. Voor de niet-verdragslanden die vasthouden aan de vereisten voor het aangaan van een
huwelijk die de nationale wet stelt, is de erkenning, het als geldig gesloten aanvaarden, van
een buiten zulk een land - bijvoorbeeld in Nederland - gesloten huwelijk niet noodzakelijk
beperkt tot wat de openbare orde van zulk een land toelaat. Er moet rekening mee worden
gehouden dat die landen de nationale wet toepassen en vasthouden aan de
8

Peter Nygh, The Hague Marriage Convention - a Sleeping Beauty?, in Liber amicorum
Georges A.L. Droz, Martinus Nijhoff, 1996, p. 253-267 (256).
4

conflictenrechtelijke toets, met name als het gaat om hun eigen interne recht. Denkbaar is dat
die nationale wet strengere vereisten kent dan de Nederlandse wet en bij niet inachtneming
daarvan het huwelijk als niet geldig gesloten beschouwt.
Dit risico van zulk een niet-erkenning van in Nederland gesloten huwelijken ligt thans reeds
besloten in de aanvaarding van de verdragsregel, weergegeven in artikel 2 sub a van de
uitvoeringswet. Binnen het raam van artikel 1:43, lid 1, BW worden huwelijken voltrokken,
indien wordt voldaan aan de materiële vereisten die de Nederlandse wet stelt, ongeacht of dat
strookt met de vreemde nationale wet van de echtgenoten of die van één van hen.
10. Indien, in overeenstemming met de hierboven, no. 8, geformuleerde aanbeveling, de wet
wordt gewijzigd zodat de vereisten voor het aangaan van een huwelijk in Nederland
uitsluitend worden beoordeeld naar Nederlands recht, is daarmee de in de adviesaanvrage tot
uiting gebrachte zorg niet weggenomen dat in Nederland in internationale gevallen
huwelijken onder dwang worden aangegaan. Daarmee houden verband de, in de
adviesaanvrage vermelde, voorgenomen maatregelen van het (toenmalige) kabinet strekkende
tot verhoging van de huwbare leeftijd en het invoeren van huwelijksverboden wegens
verwantschap tussen verwanten in de derde en de vierde graad.
Het ligt in de rede voor de internationale gevallen niet strenger te zijn dan voor de interne.
Reeds omdat het slecht zou stroken met artikel 3 sub 1 Verdrag, is het bezwaarlijk binnen het
kader van het interne Nederlandse recht aan tweeërlei regime gestalte te geven. Ook afgezien
van het Verdrag, zou het bestaan van tweeërlei regime binnen het kader van het interne
Nederlandse recht moeilijk te rijmen zijn met het hierboven, no.2, weergegeven vertrekpunt.
Omdat de in de adviesaaanvrage uitgedrukte zorg betrekking heeft op internationale gevallen
- materie van het internationaal privaatrecht -, veroorlooft de Staatscommissie zich enkele
observaties inzake mogelijke wijzigingen van het interne Nederlandse recht, hieronder, nos.
11, 12, 13.
11. Huwelijksdwang.
Het interne recht voorziet niet in een verificatie vooraf van een vrijelijk te geven toestemming,
doch kent slechts de nietigverklaring voor het geval het huwelijk eenmaal 'onder invloed van
onrechtmatige ernstige bedreiging is gesloten', artikel 1:71 BW. Zie ook artikel 1:80a, lid 7,
BW. Tijdens de parlementaire behandeling is onderwerp van discussie geweest of het zin zou
hebben het vereiste van vrije toestemming in de wet, met name artikel 1.5.1.2 ( thans artikel
1:32 BW), op te nemen naast het ontbreken van geestelijke stoornis. Daarvan is uiteindelijk
welbewust afgezien 9. De toetsing van het bestaan van vrije toestemming zou voor de
ambtenaar van de burgerlijke stand (abs) een moeilijk te volbrengen opdracht zijn. Zou toch ondanks de parlementaire discussie van destijds - worden besloten tot invoering van dat
vereiste, dan zou aan uitbreiding van de mogelijkheid van stuiting door het OM moeten
worden gedacht, vgl. artikel 1:53, lid 2, BW.
Te denken valt voorts aan het aanscherpen van het regime van de nietigverklaring. De
genoemde grond van 'onrechtmatige ernstige bedreiging', te verklaren uit het oude Canoniek
Recht10, suggereert dat naast onrechtmatige ernstige bedreiging ook rechtmatige ernstige
bedreiging denkbaar is. Dit tast enigermate de geloofwaardigheid van het bezwaar tegen
huwelijksdwang aan. Het woord 'onrechtmatige' zou kunnen worden geschrapt.
De woorden 'ernstige bedreiging' moeten in verband worden gebracht met artikel 3:44, lid 2,
BW. Dit betreft het wilsgebrek 'bedreiging', onder het oude BW 'dwang'. Artikel 3:59 bepaalt
dat onder meer deze bepaling buiten het vermogensrecht overeenkomstige toepassing vindt
9

Parl. Gesch. Boek 1 BW, p. 129, 131-134, Asser-De Boer, nr 114.
Parl. Gesch. Boek 1 BW, p. 216 (verwijzing naar canon 1082 Codex Iuris Canonici 1919; dit moet zijn canon
1087).
10

5

voor zover de aard van de rechtshandeling of van de rechtsbetrekking zich daartegen niet
verzet. Het woord 'ernstige' is toegevoegd om te doen uitkomen dat bedoeld is een lex
specialis vast te stellen ten opzichte van thans artikel 3:44, lid 2, BW 11, geheel ten overvloede
zou men kunnen menen omdat de analogie tussen het huwelijk en een vermogensrechtelijk
contract uiterst gering is.
De mogelijkheid van nietigverklaring achteraf door de rechter volgens artikel 1:71 BW zou
kunnen worden verruimd door aan het OM de bevoegdheid toe te kennen zulks te verzoeken
in gevallen waarin de dwang, 'ernstige bedreiging', die is en wordt uitgeoefend op de gehuwde
ook in de weg staat aan een verzoek tot nietigverklaring door deze persoon zelf. Het behoeft
geen betoog dat in zulk een geval het OM een discretionnaire bevoegdheid zal hebben
waarvan niet dan met terughoudendheid gebruik moet worden gemaakt, zie hierna, no. 23.
12. Minimum leeftijd
De wens de minimum leeftijd van achttien jaar te doen gelden voor buitenlanders die in
Nederland willen huwen, is minder geloofwaardig indien voor Nederlanders de mogelijkheid
van dispensatie (artikel 31, leden 2 en 3, BW, zie ook artikel 1:80a, lid 6, BW) blijft bestaan.
Te overwegen ware de leden 2 en 3, als zijnde uit de tijd, te doen vervallen, ook in verband
met het hieronder, no. 27, gestelde.
13. Nauwe bloedverwantschap/familiebetrekking
De wens neef-nicht (tante-neef, oom-nicht, neven, nichten) -huwelijken tegen te gaan stuit af
op artikel 1:41 BW. Als men dit zou willen wijzigen, ook voor puur Nederlandse gevallen,
zou een lange weg terug moeten worden gegaan 12. In tal van landen worden die huwelijken
aanvaardbaar geacht.
Als het motief voor het tegengaan van dit soort huwelijken is gelegen in het vermoeden dat
deze huwelijken menigmaal onder druk tot stand komen, verdient het aanbeveling de abs te
instrueren op het punt van huwelijksdwang extra-waakzaamheid te betrachten, al aangenomen
dat hij op basis van de hem ter beschikking staande gegevens de familie-relatie van de a.s.
echtgenoten kan achterhalen.
II. Huwelijken gesloten in het buitenland
14. Volgens het Verdrag, artikel 9, staat voorop dat een huwelijk dat geldig is
totstandgekomen in een vreemd land, verdragsland of niet (! 13), wordt erkend.
Artikel 11 geeft de gronden aan, naar het lijkt uitputtend (‘slechts’, ‘only’, ‘ne .. que’), voor
weigering van erkenning. Niettemin kan volgens artikel 14 Verdrag de erkenning ook worden
geweigerd indien de erkenning kennelijk onverenigbaar is met de openbare orde.
15. De Wet conflictenrecht huwelijk geeft in artikel 6 weer hetgeen is bepaald in artikel 14
Verdrag. Artikel 11 Verdrag is niet in de wet overgenomen. Dat is in de memorie van
toelichting (K 20 507, nr. 3, p. 9) als volgt verklaard: ‘Uit dit samenstel van regels blijkt, dat
de verdragsopstellers weliswaar een poging hebben in het werk gesteld om de exceptie van de
openbare orde enigermate te concretiseren, of als men wil: te kanaliseren, zulks in het belang
van een zo ruim mogelijke erkenning, maar in die poging niet geheel zijn geslaagd. Onder
11

Parl. Gesch. Boek 1 BW, p. 218.
Parl. Gesch. Boek 1 BW, p. 152 ad artikel 1.5.1.10., Ch. Petit, Hoofdtrekken van het Nederlands familierecht,
1970, p. 308.
13
Critisch ten aanzien van de gelding ook voor huwelijken gesloten in niet-verdragslanden: Paul Lagarde, Cours
général Haagse Academie, Recueil des cours, tome 196 (1986-I), nos. 204-205, Pierre Mayer, Mélanges Paul
Lagarde, Parijs 2005, p. 562, A.V.M. Struycken, ibid., p. 777.
12

6

deze omstandigheden leek het weinig zinvol om de catalogus van potentiële
weigeringsgronden van artikel 11 nog eens in het wetsvoorstel te herhalen. In navolging van
het advies van de Staatscommissie voor het i.p.r. beperkt het voorgestelde artikel 6 zich
derhalve tot de weigeringsgrond van kennelijke onverenigbaarheid met de openbare orde. De
gronden van artikel 11 kunnen zo’n weigering in voorkomende gevallen dragen.’.
16. Indien de aanbeveling van de Staatscommisssie, hierboven no. 8 weergegeven, wordt
gevolgd, is er aanleiding opnieuw te overwegen artikel 11 Verdrag alsnog te verwerken in de
uitvoeringswetgeving (boek 10 BW). Weliswaar heeft het te schrappen artikel 3 van de
uitvoeringswet betrekking op de in Nederland te voltrekken huwelijken, en artikel 11 Verdrag
op de erkenning van buitenslands voltrokken huwelijken, toch kan de opsomming van dit
artikel 11 voor de wetstoepasser behulpzaam zijn.
Artikel 11 is onmiskenbaar bedoeld als een beperkende lijst van gronden om voorbij te gaan
aan het beginsel van de favor matrimonii, neergelegd in artikel 9: een buitenslands geldig
voltrokken huwelijk wordt erkend. Een bepaling als die van artikel 14 Verdrag is, zoals reeds
hierboven, no. 14, opgemerkt, niettemin voor de onderhandelaars onmisbaar gebleken. Men
zie de volgende passage uit de Explanatory Report van Malmström:
'After having excluded some unusual or peripheral types of marriages from its application
(article 8), the Convention gives a general rules about recognition (article 9). The liberal
character of this rule has made it necessary to admit some exceptions (article 11), but the list
of exceptions can be regarded as relatively restricted. It was, however, found unavoidable to
add to this list a general public policy clause, but this clause was systematically placed so that
the reader of the Convention should not be tempted to regard the clause as an additional
'normal' exception (article 14).' en
'It was, however, underlined, in reply to these arguments, that the public policy clause should
be regarded as a provision of last resort and that, therefore, the Convention should not give
the impression that the clause dealt simply with another ground for refusal on the same plane
as the grounds listed in article 11. The Conference decided to maintain the public policy
clause in article 14 (cf. supra No 19).' 14.
In Artikel 5 Verdrag en in artikel 14 Verdrag komt de zinsnede 'manifestement incompatible/
manifestly incompatible' voor om de toepasser in te scherpen dat van het beroep op de
openbare orde slechts een zeer terughoudend gebruik mag worden gemaakt. Dit komt, zoals
hierboven, no. 7, reeds opgemerkt, overeen met vergelijkbare bepalingen te vinden in de
andere verdragen van de Haagse Conferentie voor het internationaal privaatrecht.
Het is dienstig hier te onderstrepen dat die formule uitdrukking geeft aan een algemeen
geldende opvatting in het internationaal privaatrecht.
17. Dit laatste werkt door in de wijze waarop artikel 11 Verdrag moet worden gelezen, en wel
in de mate waarin van de als beperkt bedoelde ruimte van dat artikel gebruik kan worden
gemaakt. Van de ruimte die dat artikel biedt, dient niet dan met grote terughoudendheid
gebruik te worden gemaakt, dat wil zeggen : alleen als de Nederlandse openbare orde dat
'manifestly' vergt. De Staatscommissie vestigt hierop met nadruk de aandacht.
18. Het is vooreerst van belang op te merken dat het tijdstip van de totstandkoming van het
huwelijk bepalend is voor de al dan niet toepassing van de gronden voor weigering van
erkenning. Zie artikel 11 Verdrag: ‘au moment du mariage’, ‘at the time of marriage’.

14

Explanatory Report Malmström, nos 19 en 27.

7

19. Dit moment van totstandkoming van het huwelijk is van belang voor de beoordeling van
gevallen van polygamie. Gevallen van polygame huwelijken gesloten tussen personen
afkomstig uit landen waar polygamie is toegestaan en gesloten in zulk een land zonder dat ten
tijde van de totstandkoming van de huwelijken enig raakpunt van betekenis van die personen
met Nederland of een ander westers land in de vorm van nationaliteit (bipatriden), woonplaats
of gewone verblijfplaats van een van de betrokkenen heeft bestaan, moeten worden
onderscheiden van de gevallen van polygamie totstandgekomen op een moment waarop wel
zulk een raakpunt bestond 15.
In de eerste groep van gevallen is het volstrekt onaanvaardbaar de polygame relatie niet te
erkennen indien eerst later, dus na de totstandkoming van de polygame relatie, een raakpunt
met Nederland of een ander EVRM land ontstaat, bijvoorbeeld doordat de man in zulk een
land een betrekking aanvaardt en zich daar vestigt 16.
Niet-erkenning zou in zulke gevallen op gespannen voet kunnen komen te staan met artikel 8
EVRM, waarvan het eerste lid luidt: 'Een ieder heeft recht op respect voor zijn privé leven,
zijn familie- en gezinsleven, zijn woning en zijn correspondentie.'17.
15

UCERF (noot 1), no. 6.4.3, no. 8 vierde alinea, no. 10.1.
I.S.Joppe, Overgangsrecht in het interrnationaal privaatrecht en fait accompli, Arnhem 1987, passim en p. 33,
58, 196, S. van Brakel, Grondslagen en Beginselen van het Nederlandsch Internationaal Privaatrecht, 1952,
§§43, 71-80, W.L.G. Lemaire, NTIR 1961, p. 240-271, idem, Hoofdlijnen 1969, p. 387-389, Kosters-Dubbink,
1961, p. 346, A.V.M. Struycken, 's Lands wijs 's lands eer, afscheidscollege Nijmegen 2001, nos. 13 e.v., idem,
General Course, Collected Courses Hague Academy of International Law, Volume 311, 2009, nos. 436-443.
Münchener Kommentar BGB, IPR, Coester (1998), Art. 13 RdNr. 45, met verwijzingen naar lagere rechtspraak:
Die wirklich polygam geschlossene Ehe (also Zweitehe des Mannes) setzt für ihre Rechtmässigkeit voraus, dass
das Heimatrecht beider Partner der aktuellen Eheschliessung die Mehrehe erlaubt. Ausserdem steht sie unter der
Kontrolle des Art. 6 (openbare orde), der bei ausreichender Inlandsbeziehung eingreift: Die im Ausland
wirksam geschlossene Mehrehe wird nach einhelliger Meinung auch im Inland anerkannt, einschliesslich aller
vermögens- und kindschaftsrechtliche Wirkungen., Natalie Joubert, La notion de liens suffisants
(Inlandsbeziehung) en droit international privé, Paris (Litec), 2007, no 186: 'Le droit allemand est très libéral
dans la reconnaissance des mariages polygamiques.', met verwijzingen.
.In Frankrijk is jurisprudentie van de Cour de cassation voorhanden: Cass. 14 februari 2007, Clunet 2007, p. 933
m.nt. Béatrice Bourdelois: Algerijn gehuwd in Algerije met twee Algerijnse vrouwen, 1941 en 1958, overleden
in Frankrijk; geschil over pensioenrechten tweede vrouw: 'Mais attendu que l'ordre public français ne fait pas
obstacle à l'acquisition de droits en France sur le fondement d'une situation créée sans fraude à l'étranger en
conformité de la loi ayant compétence en vertu du droit international privé; D'où il suit qu'en reconnaissant la
validité de l'union contractée en Algérie, par Mme Z et Mohamed X., dont le statut personnel était alors celui du
droit local, la cour d'appel, ..., a légalement justifié sa décision;', hetgeen een toepassing is van de befaamde
passage van het arrest Cass. 17 april 1953 (Rivière), Revue critique 1953, p. 412 m.nt Henri Batiffol: ' que .. la
réaction à l'encontre d'une disposition contraire à l'ordre public n'est pas la même suivant qu'elle met obstacle à
l'acquisition d'un droit en France ou suivant qu'il s'agit de laisser se produire en France les effets d'un droit
acquis sans fraude, à l'étranger et en conformité de la loi ayant compétence en vertu du droit international privé
français;. Die formulering werd herhaald in Cass. 3 januari 1980 (Bendeddouche), Revue critique 1980, p. 331
m.nt. Henri Batiffol, en gevolgd door de volgende passage: '... et qu'en particulier, en cas de mariage
polygamique régulièrement contracté à l'étranger conformément à la loi personnelle des parties, le second
conjoint et ses enfants légitimes peuvent prétendre, en ces qualités, concurremment avec le premier conjoint et
ses propres enfants, exercer les droits reconnus par la loi successorale française, soit au conjoint survivant, soit
aux enfants légitimes;'. In dit laatste geval had de man zich met zijn eerste vrouw en zeven kinderen in Frankrijk
gevestigd toen hij naar Algerije is teruggegaan om daar een tweede Algerijnse vrouw te huwen. Dus het tweede
huwelijk werd erkend ondanks de woonplaats van de man in Frankrijk ten tijde van de sluiting van dat huwelijk.
Natalie Joubert, o.c., nos. 229-250. Zij kent ook betekenis toe aan het onderscheid tussen de gevallen bedoeld
hierboven, no. 19, en die bedoeld hieronder, no. 22 (nos. 242 e.v.).
17
EHRM 28 mei 1985 (Abdulaziz e.a. v UK), pt. 63, CEDH Série A. vol. 94, R.A. Lawson & H.G. Schermers,
Leading Cases of the European Court of Human Rights, Ars Aequi Libri, 2e druk 1999, p. 162, p. 174: noot 3,
NJ 1988, 187 m.nt. EAA: '...Mr. and Mrs. Cabales had gone through a ceremony of marriage and the evidence
before the Court confirms that they believed themselves to be married and that they genuinely wished to cohabit
and lead a normal family life. And indeed they subsequently did so. In the circumstances, the committed
relationship was sufficient to attract the application of Art. 8.'.
16

8

20. Als die polygame verhouding in zulk een geval moet worden aanvaard, zal aan de uit die
relaties geboren kinderen niet de staat van wettig kind mogen worden ontzegd evenmin als
een aanspraak op levensonderhoud. Een aanspraak op levensonderhoud komt in zulk een
geval evenzeer toe aan de polygaam gehuwde vrouw(en).
Het privaatrechtelijk oordeel dat een polygaam huwelijk in Nederland erkend moet worden,
behoeft niet beslissend te zijn voor de (publiekrechtelijke) verlening van een machtiging voor
verblijf in Nederland 18, noch voor de toekenning van rechten in het kader van het sociale
zekerheidsrecht, noch voor de toepassing van de Rijkswet op het Nederlanderschap.
21. Toegevoegd is ‘of een ander EVRM land’ voor de gevallen waarin elders maar buiten
Nederland een raakpunt bestaat met de westerse wereld. Indien een Saoudische man, in
verband met zijn werk woonachtig in Engeland, in Abu Dhabi een tweede vrouw huwt, is er
niet een raakpunt van belang met Nederland. Niettemin lijkt het aangewezen, uit solidariteit
met, met name, de staten die partij zijn bij het EVRM, voor zulk een geval ook de
Nederlandse openbare orde te doen gelden zodra daartoe aanleiding mocht ontstaan, en aan
het polygame huwelijk in beginsel op grond van de openbare orde erkenning te onthouden 19.
Dit argument gaat niet op indien, in gevallen als het als voorbeeld genoemde, het polygame
huwelijk in het andere EVRM-land zou worden erkend.
22. Ingeval echter een polygaam huwelijk is gesloten op een tijdstip waarop wel een relevant
raakpunt met Nederland (of een ander EVRM-land) heeft bestaan, zal in de regel de openbare
orde zich tegen het als geldig gesloten aanvaarden van zulk een huwelijk verzetten.
Zulk een geval van een relevant raakpunt bestaat bijvoorbeeld indien een man afkomstig uit
een islamitisch land in Nederland met een Nederlandse vrouw huwt en vervolgens, na
terugkeer in zijn eigen land, een tweede huwelijk aangaat met een vrouw van dat land, en ook
indien een Nederlander huwt met een Nederlandse vrouw, zich vervolgens vestigt en laat
naturaliseren in een islamitisch land, in overeenstemming met zijn reeds eerder bestaande
islamitische levensovertuiging dan wel na bekering tot de islam, en aldaar een tweede vrouw
huwt.
In de tekst voor een eventueel aan artikel 6 van de uitvoeringswet toe te voegen tweede lid,
als vermeld in Uw adviesanvrage, wordt zulk een type geval geconcretiseerd: 'Van
onverenigbaarheid met de openbare orde is in elk geval sprake als: ... d. een persoon nadat
deze een machtiging tot voorlopig verblijf zoals bedoeld in artikel 1 sub h van de
Vreemdelingenwet 2000 heeft aangevraagd of verkregen, in strijd zou handelen met het
voorschrift dat een persoon tegelijkertijd slechts met één andere persoon door het huwelijk
verbonden kan zijn;'.
23. Niettemin kan het op ernstig bezwaar stuiten steeds daaraan erkenning te onthouden.
Het kan voorkomen dat op het moment waarop de Nederlandse autoriteiten met het geval
worden geconfronteerd, inmiddels zoveel tijd is verlopen en/of belangrijke
rechtsverhoudingen zozeer lijken te zijn geconsolideerd, dat het evident bezwaarlijk is alsnog
met de houwdegen van de openbare orde in actie te komen. Het kan ook voorkomen dat het
eerstgesloten huwelijk inmiddels door echtscheiding of overlijden is ontbonden.
Zie reeds voor deze laatste gevallen artikel 11, lid 2, Verdrag, dat speciaal voor
bigamie/polygamie een beperking inhoudt op de mogelijkheid van niet-erkenning. Het luidt
18

Pres. Rb. Amsterdam 18 januari 1979 (weigering machtiging niet in strijd met artikel 8 EVRM), NJ 1980, 360.
UCERF (noot 1), no. 9.2., P. Hammje, Droits fondamentaux et ordre public, Revue critique 1997, p. 1-31 ,
nos 23-27 met instemmende verwijzing naar K. Kreuzer, RabelsZ 1979, p. 571-578 (577): solidariteit van staten
die partij zijn bij het EVRM, Natalie Joubert, o.c., no. 244.
19

9

als volgt: 'Niettemin kan in het onder 1 van het vorige lid bedoelde geval de erkenning niet
worden geweigerd indien het huwelijk later geldig is geworden door de ontbinding of de
nietigverklaring van het eerdere huwelijk.'20. Zie voorts in dezelfde lijn artikel 2, lid 2 in fine,
Wet conflictenrecht echtscheiding 1980: 'Een buiten het Koninkrijk verkregen ontbinding van
het huwelijk ... die niet voldoet aan een of meer van de voorwaarden in het vorige lid gesteld,
wordt toch in Nederland erkend, indien duidelijk blijkt dat de wederpartij in de procedure ..
zich na de procedure heeft neergelegd bij de ontbinding van het huwelijk .. .', te zijner tijd
artikel 10:57, lid 2, BW.
Deze bevinding kan niet worden veronachtzaamd. Door tijdsverloop kan in een en hetzelfde
geval het heilzaam effect van de openbare orde verzwakken. Wat bijvoorbeeld een maand na
de polygame huwelijksvoltrekking zonder aarzeling als strijdig met de openbare orde zou
worden veroordeeld, zou onaangeroerd blijven als de zaak van dat polygame huwelijk tien
jaar later voor het eerst ter beoordeling wordt voorgelegd.
Een voorbeeld van zulk een beleidvol omgaan met de openbare orde is het veel besproken
vonnis van de Rechtbank Amsterdam 21 maart 1961, NJ 1961, 300 21, een echtscheiding door
Nederlanders verkregen in Zuid-Afrika in 1945 op een grond die de Nederlandse wet toen niet
kende. Dit zou toen, in 1945, in principe fataal geweest zijn voor de erkenning van het vonnis
in Nederland. De man is in 1946 genaturaliseerd tot Zuid-Afrikaan. De echtscheiding is in
1961 door de Rechtbank toch erkend en aan de vrouw werd groen licht gegeven om in
Nederland een nieuw huwelijk aan te gaan.
De bevinding is te meer opmerkelijk omdat het oordeel dat een handeling of een verhouding
strijdig met de openbare orde wordt geacht, niet constitutief maar declaratoir is. Het
declaratoire karakter lijkt mee te brengen dat hetgeen nu strijdig wordt geoordeeld met de
openbare orde, dat van den beginne is geweest, en dus ook omgekeerd: wat toen strijdig met
de openbare orde is geweest, dat karakter heeft behouden.
Het gaat om de berusting in een voldongen feit ondanks de bezwaren ontleend aan de
openbare orde. Het gaat om het ontzien van gerechtvaardigd vertrouwen van partijen en om
rechtszekerheid, in de woorden van, te zijner tijd, artikel 10:9 BW.
24. Het voorgaande moet worden onderscheiden van de situatie waarin een evolutie heeft
plaats gevonden in wat de openbare orde vergt of verdraagt. Zo was het ooit verboden een
huwelijk aan te gaan met degene met wie, blijkens rechterlijk vonnis, eerder overspel was
gepleegd, artikel 89 oud BW. Die opvatting is prijsgegeven. Het ligt in de rede niet nadien
alsnog nietigverklaring of een beslissing van niet-erkenning uit te lokken.
25. Polygame huwelijken zullen voorts in veel gevallen slechts een vraagpunt opleveren als
'voorvraag' (Vorfrage, incidental question) 22.
Ter toelichting het volgende voorbeeld: Indien een polygaam gehuwde man woonachtig in
een land waar polygamie wordt toegelaten, overlijdt met nalating van meer dan één weduwe
en kinderen geboren uit polygaam gesloten huwelijken, kan in Nederland zich een vraag van
erfrecht voordoen met betrekking tot in Nederland gelegen vermogenswaarden. Vgl. voor
zulk een casus Rb. Amsterdam 24 maart 1970 (nalatenschap koning Saoud van Arabie, 51
zonen en 55 dochters), NJ 1971, 401.
20

Hof Amsterdam 9 april 1998, NIPR 1998, 291.

21

R.D. Kollewijn, WPNR 4739(1962), 4784(1963) (=Tien Jaren p. 120, 123), id., Clunet 1964,
p. 640, W.L.G. Lemaire, Nederlands Internationaal Privaatrecht (Hoofdlijnen), 1968, p. 146147, J.E.J.Th. Deelen, NTIR 1963, p. 313, id., opstellenbundel voor L.J. Hijmans van den
Bergh (‘Met eerbiedigende werking’), Kluwer 1971, p. 390, C.C.A. Voskuil, RMThemis 1985,
p. 104.
22

Zie ook de voorbeelden ontleend aan de Franse jurisprudentie, hierboven, voetnoot 16.

10

Naar Nederlands internationaal privaatrecht is het recht van het land van de nationaliteit, c.q.
de woonplaats van de erflater van toepassing. Dat recht bepaalt wie erfgenaam zijn, veelal de
wettige kinderen. Het is in het internationaal verkeer niet aanvaardbaar de kinderen, geboren
uit zulke polygaam gesloten huwelijken, en hun moeders uit te sluiten van de vererving van
de in Nederland gelegen vermogenswaarden op grond van de ontoelaatbaarheid naar
Nederlandse binnenlandse opvatting van polygamie.
De 'voorvraag' betreft de staat van die kinderen. Die moet worden bepaald alvorens met
toepassing van de erfwet hun een erfdeel kan worden toegekend.
Ingeval zulk een voorvraag rijst, en de polygame relatie, al dan niet van stond af, geen
relevant raakpunt met Nederland heeft, kan het aangewezen zijn in het bestaan daarvan te
berusten en dus de polygame relatie als geldig totstandgekomen te beschouwen voor wat
betreft de voorvraag. Differentiatie is echter geboden: voor het sociaalzekerheidsrecht en voor
pensioenrechten kan een andere benadering in de rede liggen dan voor het erfrecht.
26. Voor neef- en nichthuwelijken e.d., genoemd in de tekst van artikel 6, lid 2, van de
adviesaanvrage, zou een uitweg kunnen zijn ook deze huwelijken algemeen uit den boze te
verklaren, en bijgevolg de erkenning daarvan als geldig gesloten huwelijken te laten afstuiten
op de Nederlandse openbare orde, maar dat zou, als reeds hierboven, no.13, opgemerkt,
betekenen dat een lange weg wordt teruggegaan. Bij de onvermijdelijk te achten handhaving
van het huidige interne Nederlandse recht op dit punt, is het niet verdedigbaar de openbare
orde in stelling te brengen tegen in het buitenland gesloten huwelijken van die soort.
Als het begrijpelijke motief voor het tegengaan van de erkenning van dit soort in het
buitenland gesloten huwelijken is gelegen in het vermoeden dat deze huwelijken menigmaal
onder zekere druk tot stand zullen zijn gekomen, verdient het aanbeveling op dit punt van
huwelijksdwang extra-waakzaamheid te doen betrachten, al aangenomen dat op basis van de
ter beschikking staande gegevens de neef-nicht- (oom-nicht-, tante-neef-) relatie van de
aanstaande echtgenoten kan worden achterhaald. Een algemeen luidende uitsluiting van neefnicht huwelijken e.d. schiet bovendien allicht over het doel heen: in tal van landen worden die
huwelijken aanvaardbaar geacht.
27. Hetzelfde geldt voor elders gesloten huwelijken op een moment waarop niet beide partijen
reeds de leeftijd van achttien jaar hadden bereikt.
Zelfs als er destijds een raakpunt met een westers land was en inmiddels die leeftijd wel door
beiden bereikt is zonder dat de erkenningsvraag eerder aan de orde is gesteld, wordt het zeer
bezwaarlijk alsnog aan dat huwelijk erkenning te onthouden.
Als naar Nederlands recht de mogelijkheid van dispensatie blijft bestaan, is ook hier het
gebruik van het instrument openbare orde geenszins overtuigend.
Dat gebruik heeft overigens beperkt effect. Het in den vreemde gesloten huwelijk wordt
daarmee niet vernietigd. Het blijft in het land van voltrekking bestaan. De jonggehuwden
behoeven slechts enkele jaren te wachten om weer als gehuwden aan de Nederlandse horizon
te verschijnen.
28. Ingeval van voldoende aannemelijk gemaakte dwang met betrekking tot een huwelijk
gesloten op een moment dat er een relevant raakpunt was met Nederland (of een ander
EVRM- land), bieden artikel 11, lid 1 sub 5, Verdrag en het huidige artikel 6 van de Wet
conflictenrecht huwelijk voldoende uitkomst. Ook hiervoor geldt het hierboven, nos 18-25,
gestelde.

11

29. Het Haagse Huwelijksverdrag heeft rechtstreekse werking, artikel 11 Verdrag bijgevolg
ook. Niettemin is de Staatscommissie te rade geworden - zie hierboven, no. 16 - aan te
bevelen de tekst van dat artikel toch op te nemen in, te zijner tijd, boek 10 BW.
Het artikel heeft in beginsel een limitatieve strekking (zie boven, nos. 14-17). Het geeft aan in
welke gevallen eventueel erkenning aan een in het buitenland gesloten huwelijk mag worden
onthouden. Het is van belang - zie reeds hierboven, no. 17 - duidelijk aan te geven dat van die
ruimte slechts gebruik mag worden gemaakt voor zover de Nederlandse openbare orde zulks
bepaaldelijk vergt. Daarbij dient het hierboven, nos. 18-28, gestelde in acht te worden
genomen.
Buiten het domein van artikel 11 Verdrag kan - toch, zie hierboven, no.14 - ook nog een
beroep op de openbare orde worden gedaan. Niets verzet zich ertegen dat in de wet te
concretiseren, bijvoorbeeld in de vorm van een tweede lid van artikel 6 van de uitvoeringswet
als geschetst in de adviesaanvrage. Ook daarvoor moet echter onverminderd gelden dat de
noodzakelijke ruimte voor afwijking in de concrete gevallen bestaat, als weergegeven
hierboven, nos. 14-28.
Mocht worden besloten een bepaling in de wet - te zijner tijd boek 10 BW - op te nemen als
het tweede lid van artikel 6 van de adviesaanvrage, dan is het voorts wenselijk dat zulk een
bepaling niet een uitputtende opsomming inhoudt van hetgeen de openbare orde in deze te
betekenen heeft. De rechter moet ook daarenboven nog vrijheid behouden om het huidige
artikel 6 (dan het eerste lid) - te zijner tijd artikel 10:32 BW - toe te passen.

De beoordeling door Nederlandse autoriteiten
30. De Wet op de gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens 1994 (Wet GBA), Stb.
1994, 494, biedt naast de regeling van de burgerlijke stand in of krachtens het BW, een
aanknopingspunt voor het uitspreken van een oordeel.
31. Artikel 1:25 BW betreft de inschrijving van in het buitenland opgemaakte akten, onder
meer huwelijksakten, in de registers van de burgerlijke stand te ‘s-Gravenhage. Dat betreft
akten die een persoon betreffen die Nederlander, voormalig Nederlander of Nederlands
onderdaan is dan wel vreemdelingen die rechtmatig verblijven op grond van artikel 8, onder c
en d, van de Vreemdelingenwet 2000. Bij de Haagse ambtenaar van de burgerlijke stand (abs)
heeft zich een zekere ervaring ontwikkeld die hem geschikt maakt voor het in de
adviesaanvrage beoogde doel. Anders dan wordt voorgesteld in de concept tekst voor een
tweede lid van artikel 6 Wet conflictenrecht huwelijk, weergegeven in de Adviesaanvrage, p.
3, verdient het aanbeveling, voor wat betreft de ambtenaren van de burgerlijke stand, alleen de
abs Den Haag met de hier bedoelde taak te belasten.
Aan deze kan met een gerust hart worden toevertrouwd, in goed overleg met het OM, een
beleidslijn te ontwikkelen voor de evenwichtige toepassing van hetgeen hierna, no. 33, wordt
gesteld.
33. Die inschrijving kan door de abs Den Haag worden geweigerd. Dit kan het startpunt zijn
voor een procedure uitmondend in een staat-beslissing over de erkenning van het mogelijk
onder dwang gesloten huwelijk. Vgl. over nietigverklaring: HR 21 december 2008, NJ 2009,
268 m.nt. A.V.M. Struycken.
De abs is bevoegd, zij het niet verplicht, ambtshalve de akte in te schrijven (artikel 1:25, lid 3,
BW) en kan, door in een dubieus geval in te schrijven, het openbaar ministerie (OM) ertoe
uitlokken doorhaling daarvan te verzoeken (artikelen 1:24 en 1:26 BW), hetgeen eveneens in
een staat-oordeel moet uitmonden over de al dan niet erkenning van het mogelijk onder

12

zekere dwang gesloten huwelijk. Het OM kan ook op eigen initiatief ingrijpen, artikel 1:24,
lid 1, en artikel 1:26, lid 2, BW.
34. Practisch van meer belang is de gemeentelijke basisadministratie (GBA). Zie artikel 36
Wet GBA over opneming van gegevens over de burgerlijke staat. Artikel 37, lid 2: ‘Aan een
geschrift als bedoeld in artikel 36, tweede lid, onder c, d of e, alsmede artikel 36, derde lid,
worden geen gegevens ontleend voor zover de Nederlandse openbare orde zich verzet tegen
erkenning van de rechtsgeldigheid van de in deze geschriften vermelde feiten.’. Zie ook
artikel 40 en artikel 54. Artikel 65 regelt de verplichting van de burger om gegevens te
verstrekken.
De bevoegde ambtenaar van de gemeente kan de vermelding van bijvoorbeeld een wegens
mogelijke uitoefening van dwang verdacht huwelijk weigeren. De betrokkene kan daartegen
bezwaar maken. Dit kan leiden tot een procedure uitmondend in een staat-beslissing, artikel
86 Wet GBA. Vgl. voorbeelden van staat-beslissingen verkregen via de procedure van de
bevolkingsboekhouding: HR 13 juli 2001 (cassatie in het belang der wet, erkenning van een
Marokkaanse verstoting), NJ 2002, 223 m.nt. ThMdB, HR 13 april 2007 (inschrijving homohuwelijk in registers Aruba), NIPR 2007, 96. Zulke beslissingen hebben werking erga omnes,
HR 13 april 2007, ro. 3.4.2., laatste alinea.
De werking erga omnes van zulke beslissingen onderstreept dat gegevens betreffende
rechtsfeiten waarvan de erkenning in Nederland afstuit op de openbare orde, in de GBA niet
thuis horen. Dat is terecht tot uiting gebracht in de bovengeciteerde artikelen van de Wet
GBA.
35. Gemeenten behoeven niet de instructie van enige centrale autoriteit om zich in deze aan
de wet te houden. Wettelijke bepalingen als hierboven, no. 34, bedoeld zullen hun nut hebben.
Niettemin kunnen de bevolkingsambtenaren van de verschillende gemeenten behoefte hebben
aan richtlijnen voor de correcte toepassing van de wettelijke bepalingen. Waar de
hoedanigheid van bevolkingsambtenaar en die van abs vaak in één persoon verenigd zijn, zal
het niet op bezwaar stuiten dat die ambtenaar zich wendt tot de Commissie van advies welke
haar wettelijke grondslag heeft in artikel 1:29 BW.
De regeling van de GBA vertoont een leemte in zoverre aan het OM niet de bevoegdheid is
verleend een procedure in te stellen tot verbetering, uitmondend in een staat-beslissing, noch
om hoger beroep/cassatie in te stellen tegen een z.i. onjuiste beschikking van de rechtbank 23.
36. De rol van het OM kan alleen worden vervuld indien binnen het OM voldoende know
how wordt ontwikkeld en werktijd wordt gereserveerd. Het toezicht dient zich uit te strekken
tot de toepassing van de Wet GBA voor zover het gaat om de verenigbaarheid van gegevens
met de Nederlandse openbare orde.
Zolang de wet voorziet in taken van het OM als hier bedoeld, heeft de leiding van het OM
geen vrijheid daaraan afbreuk te doen. Het handhaven van de status quo verdient de voorkeur.
Het is aan de wetgever te beslissen of een andere overheidsinstantie, een ‘Aufsichtsbehörde’,
met die taken zou moeten worden belast, ter vervanging van het OM in deze. Het toezicht van
zulk een instantie, althans de mogelijkheid van zulk toezicht, kan niet worden gemist.
37. Voor zover nog nodig, gezien hun professionele bekwaamheid en toewijding, kan aan de
ambtenaren van de burgerlijke stand, met name de Haagse abs, een instructie worden gegeven
door de bovengenoemde - no. 35 - Commissie van advies om hun in te prenten dat zij in
23

A.V.M. Struycken, opstellenbundel voor Th.M.de Boer (‘Voorkeur voor de lex fori’),
Kluwer 2004, p. 165 e.v. (173).
13

verdachte gevallen de nodige waakzaamheid moeten betrachten en het OM van de
beschikbare informatie voorzien. Gedacht kan worden aan een advies van algemeen belang
als bedoeld in artikel 1:29d. Daarover ware de Commissie zelf te raadplegen.
Een overeenkomstige aanwijzing kan worden gegeven aan de ambtenaren belast met de zorg
voor de gemeentelijke basisadministratie. Het verdient, als reeds opgemerkt, aanbeveling het
openbaar ministerie ook in deze toe te rusten met voldoende bevoegdheden.

III. Vragen aan het slot van de Adviesaanvraag
De aan het einde van de Adviesaanvraag sub a, b en c gestelde vragen, weergegeven in de
Inleiding van dit advies, vinden in het voorgaande beantwoording.
Samengevat komt dat neer op het volgende:
- De Staatscommissie geeft in overweging artikel 2 sub b en artikel 3 van de Wet
conflictenrecht huwelijk, de uitvoeringswet van het Haagse Huwelijksverdrag, te doen
vervallen. Het Verdrag staat daaraan niet in de weg.
- Niet-erkenning van in het buitenland totstandgekomen en geconsolideerde polygame
huwelijken kan onder omstandigheden strijdig worden geacht met artikel 8 EVRM; van
bezwaren vanuit het gezichtspunt van andere verdragen is aan de Staatscommissie niet
gebleken;
- De Staatscommissie beveelt aan de tekst van artikel 11 Verdrag te zijner tijd op te nemen in
boek 10 BW, al dan niet uitgebreid met bepalingen betreffende hetgeen de Nederlandse
openbare orde bovendien in het algemeen mocht vergen (aanvulling van artikel 10:32 BW),
een en ander echter met een uitdrukkelijke waarborg dat zulke bepalingen in concreto slechts
van toepassing zijn voor zover de openbare orde dat bepaaldelijk vergt.
- Inzake de erkenning van in het buitenland gesloten polygame huwelijken dient vertrouwd te
worden op het strict en wijs beleid van de Haagse ambtenaar van de burgerlijke stand, te
onwikkelen in goed overleg met het Openbaar Ministerie. De toepassing van de Wet op de
Gemeentelijke Basisadministratie dient daarbij aan te sluiten.
De Staatscommissie is gaarne bereid desgewenst nader te adviseren.
Met de meeste hoogachting,

E.N. Frohn, secretaris

A.V.M. Struycken, voorzitter

14