Interprovinciaal Wolvenplan 2022

CONCEPT versie 270622

Werkdocument t.b.v.
consultatieronde.

27 juni 2022

Colofon

Document informatie
Titel

Interprovinciaal Wolvenplan 2022

Auteur
Versie

0.1

Status

Concept

Datum

30 juni 2022

Bestandsnaam

Interprovinciaal Wolvenplan 2022 – CONCEPT WERKDOCUMENT

ISO Document
(ISO) Proces

Documenteigenaar
Proceseigenaar
Procesverantwoordelijk

[naam]
[naam]
[naam]

Versiebeheer/wijzigingshistorie
Versie Status
Datum

Versie: 0.1 Concept

[rol]
[rol]
[rol]

Beschrijving

Auteur

1 van 61

Inhoud

Inhoud ............................................................................................................................. 3
1

Inleiding .................................................................................................................. 5
Doel van het wolvenplan ..................................................................... 6
Totstandkoming geactualiseerd wolvenplan ........................................... 6
Ervaringen met wolven sinds de terugkeer van de wolf in Nederland ........ 8
Nieuwe beleidspunten ....................................................................... 10
Goudjakhals .................................................................................... 14
Verkenning van nieuwe mogelijkheden ............................................... 15

2

Over de wolf ......................................................................................................... 16
Leefwijze en ecologie ........................................................................ 16
Verspreidingsgebied ......................................................................... 18
2.2.1
Verspreiding in Nederland .......................................................... 19
2.2.2
Verspreiding in Europa .............................................................. 20
2.2.3
Hybride wolven ......................................................................... 22

3

Juridische kaders ................................................................................................... 23
Voornaamste wettelijke kaders .......................................................... 23
Passieve en actieve soortenbescherming ............................................. 23
Zorgplicht ....................................................................................... 24
Doden, vangen, verstoren en beschadiging van rust- en
voorplantingsplaatsen ....................................................................... 25
3.4.1
Wettelijk belang........................................................................ 26
3.4.2
Gunstige staat van instandhouding ............................................. 26
3.4.3
Geen andere bevredigende oplossing .......................................... 28
Bevoegdheden en mandatering .......................................................... 28
Gebiedsbescherming ........................................................................ 29
Beschermingsstatus hybride wolven ................................................... 29
Bezit en vervoer van dode en/of levende wolven .................................. 30
Wet op de dierproeven...................................................................... 31

4

Uitvoering en handelingsperspectief: Interventierichtlijn en
handelingsrichtlijnen ............................................................................................. 32
Handelingsrichtlijnen ........................................................................ 32
Maatregelen Actieve soortenbescherming ............................................ 32
Wolf en faunabeheer ........................................................................ 34
Inzet preventieve maatregelen .......................................................... 34
Natuurbegrazers .............................................................................. 34

5

Preventie, schade en tegemoetkoming. ............................................................... 36
Terugblik en ervaringen 2015-2022 .................................................... 36
Aantallen en diersoorten ................................................................... 38
Voorkomen van schade ..................................................................... 39
Inzet preventieve maatregelen .......................................................... 39
Begrenzing wolvengebieden .............................................................. 40
Calamiteitenregeling ......................................................................... 41
Tegemoetkoming in de schade ........................................................... 41
5.7.1
Wettelijk kader en uitgangspunten verlenen tegemoetkoming in
de faunaschade................................................................................ 42
5.7.2
Uitgangspunten tegemoetkoming in de schade ............................. 42
5.7.3
Directe en in directe schade ....................................................... 43
5.7.4
Technische aspecten normering wolfwerende maatregelen ............. 43
Inzet kuddebewakingshonden ............................................................ 44
Uitvoering van de schademelding en de schadeafhandeling ................... 44
5.9.1
Beoordeling van de situatie, was het een wolf? ............................. 45
5.9.2
Proces schademelding en veldbezoek .......................................... 45
5.9.3
DNA bemonstering .................................................................... 46

Versie: 0.1 Concept

3 van 61

5.9.4

6

Proces schadeafhandeling .......................................................... 46

Monitoring............................................................................................................. 47
Doel van wolvenmonitoring ............................................................... 47
Standaard voor wolvenmonitoring ...................................................... 47
Monitoring van wolven ...................................................................... 48
6.3.1
Monitoring van zwervende wolven ............................................... 48
6.3.2
Monitoring van territoriale wolven ............................................... 48
6.3.3
Validatie en DNA-analyse ........................................................... 50
6.3.4
Rapportage van wolvenmonitoring .............................................. 50
6.3.5
Verwerking en opslag van wolvenmateriaal en data....................... 51
6.3.6
Bijzonder onderzoek .................................................................. 51
Monitoring van andere aspecten ......................................................... 52

7

Samenwerkende organisaties ............................................................................... 53
Samenwerking in Nederland .............................................................. 53
7.1.1
Beleidsafstemming .................................................................... 55
Internationale samenwerking in EU .................................................... 55

8

Een mogelijk toekomstperspectief........................................................................ 56

9

Communicatie ...................................................................................................... 58

10 Financiën ............................................................................................................... 59
11 Verklarende begrippen en afkortingenlijst ........................................................... 60

Versie: 0.1 Concept

4 van 61

1

Inleiding

Vanaf 2015 komen er weer in toenemende mate wolven voor in Nederland. In 2018
vestigde de eerste wolf (Canis lupus lupus) zich in Nederland en de eerste
voortplanting vond plaats in 2019 op de Noord-Veluwe. Sinds het verschijnen van het
eerste wolvenplan in 2019 heeft ons land regelmatig te maken met zwervende wolven
die een geschikt territorium zoeken. Ten tijde van de ontwikkeling van het
Wolvenplan 2022 hebben zich meerdere wolven gevestigd in Nederland. Naar
verwachting zal het aantal wolven alleen maar in de toekomst toenemen. Dit vraagt
om een actualisatie van het Wolvenplan. De nieuwste versie ligt nu voor u.
De maatschappelijke opvattingen over de aanwezigheid van de wolf lopen uiteen.
Veel mensen staan positief tegenover de komst van de wolf. Dit blijkt bijvoorbeeld uit
het draagvlak onderzoek (LNV, 2020) dat in opdracht van het ministerie van LNV is
uitgevoerd. https://open.overheid.nl/repository/ronl-c0836b60-cb1f-4deb-b7925bf9b6cdc426/1/pdf/bijlage1-meting-maatschappelijk-draagvlak-voor-dehervestiging-van-de-wolf-in-nederland.pdfAndere partijen zijn minder positief,
bijvoorbeeld omdat zij schade en overlast van de wolf ondervinden, en kijken naar de
overheid voor ondersteuning. Er is ook een groep Nederlanders die vindt dat er geen
plaats is voor wolven in Nederland.
Al deze meningen stellen ons voor nieuwe uitdagingen. Eén van de grote uitdagingen
is het vinden van de juiste balans tussen enerzijds het beschermen van de wolf en
anderzijds overlast, met name in de vorm van schade aan vee, zoveel mogelijk
beperken. Als de omstandigheden daarom vragen dan kan ingrijpen nodig zijn.
Daarom zijn nu ook zijn handelingsrichtlijnen ontwikkeld die zijn verwoord in een
apart document, de ‘Interventierichtlijnen’. Dit is als bijlage bij dit plan beschikbaar.
Vanuit het Landelijk Overleg Wolf (LOW) is meegeven, bij monde van de voorzitter
Pieter van Geel: “Deelnemers aan het Landelijk Overleg Wolf snappen heel goed dat
uiteindelijk de overheden de publieke kaders bepalen voor het beleid. Maar
ondertussen wil iedereen wel daar zelf zo veel mogelijk invloed op uitoefenen. Daar is
op zichzelf niets mis mee. Maar als voorzitter hoop ik wel dat we als LOW zo veel
mogelijk gedragen gemeenschappelijke elementen in ons advies over het plan kunnen
vinden.”
De provincies zijn wettelijk verantwoordelijk voor het natuurbeleid, dus ook als het
gaat om aanwezigheid van de wolf. In 2019 hebben de twaalf provincies een
interprovinciaal wolvenplan opgesteld waarin wordt ingegaan op de aspecten
soortenbescherming, monitoring, tegemoetkomingen in faunaschade en het verlenen
van ontheffingen. De wolf heeft zich in de afgelopen jaren echter verder uitgebreid. Er
hebben zich nieuwe situaties voorgedaan die voordien nog niet waren te voorzien en
waarvoor vanuit de wettelijke taken oplossingen voor gevonden moesten worden. Die
ontwikkelingen vormen de aanleiding voor het voorliggende geactualiseerde
Interprovinciaal wolvenplan.
Naast de wolf worden goudjakhalzen in Nederland gesignaleerd. Voor zover aan de
orde is het voorliggende plan daarom op enkele punten ook op die soort van
toepassing.
Versie: 0.1 Concept

5 van 61

Het voorliggende wolvenplan kan, als daar aanleiding voor is, periodiek opnieuw
worden herzien en aangepast.

Doel van het wolvenplan

Dit plan is bedoeld om richting te geven aan gezamenlijke landelijk afgestemde
beleidsuitvoering van provinciale taken rondom de wolf. Het wolvenplan is
geschreven door de provincies in samenspraak met het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Deze overheden streven daarbij naar een
evenwicht in enerzijds wettelijke bescherming van de wolf en anderzijds het beperken
van overlast en schade van de wolf. Het plan biedt de basis om beleid formeel te
verankeren in bijvoorbeeld provinciale verordeningen of beleidsregels. Provincies
hebben daarbij de mogelijkheid om voor wat betreft begrenzing van wolvengebieden
en de inzet van subsidieregelingen voor preventie, zelfstandig hun beleid vorm te
geven. Andere organisaties of personen kunnen er ook hun voordeel mee doen, maar
zijn niet aan dit plan gebonden. Tenzij er sprake is van een formele overeenkomst of
gezagsverhouding op basis van dit plan of de wet.
Totstandkoming geactualiseerd wolvenplan

Het Interprovinciaal Wolvenplan 2022 is een actualisatie van de versie uit 2019 en
vervangt deze. De situatie rondom wolven in Nederland is die tussenliggende tijd
aanzienlijk veranderd ten opzichte van toen. De ontwikkelingen gaan snel, er zijn
inmiddels ondertussen uiteenlopende ervaringen opgedaan en we hebben wellicht nu
oplossingen nodig die toen nog niet voorzien waren.
Fases van vestiging
In het wolvenplan uit 2019 werden de volgende vijf fases in de vestiging van de wolf
onderscheiden:
fase 1: er bevindt zich (af en toe) een zwervende wolf in Nederland;
fase 2: er bevindt zich een territoriale wolf in Nederland;
fase 3: er bevindt zich een territoriaal wolvenpaar in Nederland;
fase 4: er bevindt zich een territoriaal wolvenpaar met jongen in Nederland;
fase 5: we bevinden ons tien jaar na deze eerste voortplanting.
Inmiddels hebben zich in een aantal provincies territoriale wolven gevestigd en
voortgeplant, we zitten dus in fase 4. Het voorliggende plan schenkt evenwel nog
steeds aandacht aan zwervende wolven in Nederland (fase 1) en aan de
tussenliggende fases 2 en 3. Daarnaast blikt het plan vooruit op toekomstige
ontwikkelingen, geeft voor de betrokken partijen een kader voor toekomstige
perspectieven en anticipeert op het ingaan van fase 5.
Kennis en feiten
In 2021 zijn twee studies uitgevoerd om provincies te ondersteunen bij het maken van
wetenschappelijk onderbouwde beleidskeuzes in dit wolvenplan: een Factfinding
study (Jansman et al., 2021) en een juridische analyse (Boerema et al., 2021). De
factfinding study ‘De wolf terug in Nederland’ geeft antwoord op vragen die in de
maatschappij leven over de wolf, zoals: waar komen de wolven die in Nederland leven
Versie: 0.1 Concept

6 van 61

oorspronkelijk vandaan? Waar in Nederland kunnen wolven duurzaam leven? Wat zijn
de mogelijke gevolgen voor de (verkeers-)veiligheid en recreatie? De studie is
uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
het Interprovinciaal Overleg (IPO) en BIJ12.
De juridische analyse ‘De juridische bescherming van de wolf in Nederland en in een
aantal andere Europese landen’ geeft duidelijkheid over de juridische status van de
wolf. Deze juridische analyse is opgesteld in opdracht van het IPO en BIJ12.
Informatie uit de richtsnoeren van de Europese Commissie (‘richtsnoer C2021 – 7301,
Richtsnoeren inzake de strikte bescherming van diersoorten van communautair belang
uit hoofde van de habitatrichtlijn) is gebruikt ter onderbouwing van de
handelingsmogelijkheden om in te kunnen grijpen bij probleemsituaties en
probleemwolven.
Landelijk Overleg Wolf
Dit plan is opgesteld met betrokkenheid van het Landelijk Overleg Wolf (LOW), zie ook
paragraaf 7.1. Binnen het LOW zijn de onderliggende studies aan de orde gekomen en
is van gedachten gewisseld over de verschillende aspecten van het beleid omtrent de
wolf in Nederland.
De opvattingen daarover kenden verschillen, maar ook overeenkomsten.
De voorzitter van het LOW heeft onder zijn verantwoordelijkheid de belangrijkste
denklijnen uit het overleg in een notitie samengevat. Deze zijn betrokken bij de
verdere vormgeving van dit voorliggende plan. Er is geprobeerd zoveel mogelijk aan
alle wensen en behoeften van de betrokken partijen tegemoet te komen.
Het LOW heeft een adviserende rol en is benut als klankbord om te komen tot een zo
groot mogelijk draagvlak onder de betrokken partijen. Daarbij zijn beleidsmatige
keuzes gemaakt die naar de mening van de provincies dienen te leiden tot conflictarm
samenleven met de wolf. Immers hoe beter de wolf beschermd is, hoe meer
mogelijkheden er moeten zijn landbouwhuisdieren te beschermen. Dat is wat partijen
zal verbinden. De provincies zijn van mening dat er in ieder geval voor de looptijd van
dit Interprovinciale wolvenplan een betekenisvolle rol is voor een landelijk
wolvenoverleg. Tegelijkertijd dient er ook aandacht te blijven voor het
maatschappelijk debat.
Praktijkervaringen
Bij het opstellen van dit wolvenplan is gebruik gemaakt van de praktijkervaring die in
de afgelopen jaren is opgedaan met veldwaarnemingen, meldingen van aangevallen
vee en vondsten van dode wolven. Veel personen en organisaties die bij deze
praktijkgevallen betrokken waren hebben de werkgroep direct of indirect voorzien
van informatie die goed benut kon worden om het wolvenplan te actualiseren.
Ook actuele kennis en ervaring uit het buitenland wordt benut via internationaal
overleg en afstemming.

Versie: 0.1 Concept

7 van 61

Ervaringen met wolven sinds de terugkeer van de wolf in Nederland

Sinds de totstandkoming van het interprovinciaal wolvenplan in 2019 hebben we
nieuwe ervaringen opgedaan. De bij wolvenschade betrokken provincies hebben
kennis opgehaald en gedeelde ervaringen meegekregen vanuit onder meer de
wolvencommissies e.d. Dit is geëvalueerd en besproken in het Landelijk Overleg Wolf.
Dit totaal heeft geleid tot een aantal beleidsaanpassingen. Deze ervaringen zijn als
bouwsteen gebruikt voor dit wolvenplan. Een aantal aandachtspunten die bij het
opmaken van de balans naar voren kwamen worden hieronder weergegeven.
Grensoverschrijdende samenwerking
Voor het aspect samenwerking is geconstateerd dat het goed is handreikingen aan te
geven voor over interprovinciale en internationale samenwerking. Het spreekt voor
zich dat wolven, maar ook territoria/leefgebieden zich over bestuurlijke grenzen heen
kunnen uitstrekken.
Meer dan voorheen is ook het ministerie van LNV betrokken bij de onderlinge
afstemming. Dit wordt als positief ervaren. De wens is breed aanwezig om te komen
tot een internationaal wolvenmanagementplan.
Gebiedsgerichte aanpak
In verschillende provincies wordt gebiedsgericht gewerkt en zijn wolvencommissies
actief die gebiedspreventieplannen hebben opgesteld. Ook zijn er in meerdere
provincies inmiddels subsidieregelingen voor de inzet van preventieve maatregelen
beschikbaar. Er worden wolvenconsulenten ingezet die adviezen aan dierhouders
geven. Er zijn verschillende pilots uitgevoerd. Op de websites van BIJ12 en de
desbetreffende provincies vindt u hierover meer informatie.
De rol van de gebiedscommissies en het Landelijk Overleg Wolf wordt gewaardeerd
en het is wenselijk dat dit wordt voortgezet.
Verkeersaanrijdingen met wolven
Inmiddels zijn ook ervaringen opgedaan met aanrijdingen met wolven. Dit leidde
vrijwel in alle gevallen tot de dood van een wolf. Dit plan geeft ook aan hoe er wordt
omgegaan met gewonde wolven.
Handelingsperspectief
Vanuit verschillende kanten is ervaren dat er meer duidelijkheid dient te komen over
het handelingsperpectief en de invulling van een escalatieladder. Dit plan en de
bijbehorende interventierichtlijn en handelingsrichtlijnen voorziet hierin.
Inzet preventieve maatregelen
De provincies met (gevestigde) wolven hebben inmiddels ervaring opgedaan met
afhandeling van schade, preventie en het werken met een werkbudget of subsidie
voor dierhouders om zo bij te dragen in de kosten. De ervaring leert dat er wisselend
gebruik wordt gemaakt van deze aangereikte subsidiemogelijkheden voor preventieve
maatregelen. De bereidheid tot deelname verschilt per provincie en gebied. Zo is op
de Veluwe in Gelderland inmiddels al geruime tijd sprake van gevestigde wolven en
een subsidiemogelijkheid, maar wordt hier maar beperkt gebruik van gemaakt.
Versie: 0.1 Concept

8 van 61

Daarbij zijn ook ervaringen opgedaan met de (praktische) inzet van preventieve
maatregelen. Er zijn onder meer noodsets ter beschikking gesteld. Ook vindt
gebiedsgerichte ondersteuning plaats door bijvoorbeeld de inzet van een
wolvenconsulent of -coördinator. Verder zijn de eerste stappen gezet richting een
zogenaamde ‘calamiteitenregeling’, zie hoofdstuk 5.6.
Ook heeft discussie plaatsgevonden over de technische normen van de preventieve
maatregelen. Dit heeft geleid tot het handhaven van de norm voor vaste rasters, maar
tegelijkertijd meer flexibilisering als het gaat om verplaatsbare netten. Ook dit is terug
te vinden in dit plan. Er is nog relatief weinig ervaring opgedaan met
kuddebewakingshonden. Op basis van de lopende projecten in Nederland zou
hiervoor wellicht misschien ook een regeling of norm voor ontwikkeld kunnen
worden.
Vanuit de dierhouderij-sector is aanbevolen om te werken aan een grotere
deelnamebereidheid voor beschermende maatregelen maar ook om te bezien of in
meer gevallen (zoals bij andere kwetsbare diersoorten) een bijdrage in preventie
mogelijk is. Ook is aandacht gevraagd voor vergoedingen voor arbeidskosten, beheeren onderhoudskosten. Met betrekking tot de financiering hiervan brengen de
provincies de mogelijkheden in beeld om hiervoor een beroep te doen op mogelijke
beheerpakketten mede via de inzet van Europese middelen.
Monitoring
De activiteit van de wolf in Nederland wordt gevolgd volgens het monitoringplan wolf
van 13 november 2019. Dit plan beschrijft de werkwijze voor wolvenmonitoring in
Nederland en uitwisselbaarheid van gegevens. De gegevens, o.a. waarnemingen,
beeldmateriaal, DNA-codes, over de wolven worden eenduidig gedocumenteerd en er
wordt gewerkt met standaarden voor het valideren van de informatie. Uit evaluatie
blijkt dat verdere digitalisering en automatisering hierin noodzakelijk is.
Communicatie
De communicatie rondom het thema wolf vergt voortdurende aandacht. Provincies
dragen hieraan bij via de periodieke tussenrapportages vanuit BIJ12. Provinciale
commissies doen dit bijvoorbeeld via nieuwsbrieven. Ook wordt nieuws, informatie
en voorlichting verstrekt via websites en social media. Opvallend is ook de blijvende
media-aandacht over het thema wolf.
Meerjarenverslag
[PM, onder voorbehoud:] BIJ12 heeft een meerjarenverslag gemaakt over de
aanwezigheid van de wolf in Nederland over de jaren 2015 – 2022. Link: tzt. invoegen

Versie: 0.1 Concept

9 van 61

Nieuwe beleidspunten

Op basis van de ervaringen, nieuwe kennis en wensen vanuit betrokken stakeholders
uit het LOW is het wolvenplan geactualiseerd. Dit heeft geleid tot nieuwe of
aangepaste beleidspunten. Deze worden in dit hoofdstuk nader benoemd en zijn
elders in dit plan meer in detail uitgewerkt. Daar waar dat wenselijk is, is zoveel
mogelijk geprobeerd om als twaalf provincies gezamenlijk op te trekken (bijvoorbeeld
uitvoering via BIJ12 van normering, schadeafhandeling en monitoring). Tegelijkertijd
blijft er ruimte voor provinciaal/regionaal te maken keuzes (bijvoorbeeld begrenzing
van gebieden, beschikbaarstelling van budgetten voor preventie).
Juridisch kader
Het juridisch kader blijft zoals het is, immers volgens de geldende wet- en regelgeving
is de wolf een strikt beschermde soort. Daarom dient bij afwijking van de
verbodsbepalingen aan een aantal cumulatieve voorwaarden te worden voldaan.
Anders gezegd Ingrijpen in de wolvenpopulatie door bijvoorbeeld verjagen,
incidenteel doden of (gecontroleerd) populatiebeheer is daarmee niet uitgesloten,
maar alleen mogelijk onder strikte voorwaarden en procedureel en inhoudelijk
correcte belangenafweging.
Er mag alleen worden afgeweken van wettelijke verbodsbepalingen als sprake is van
een wettelijk belang. Daarnaast moet kunnen worden aangetoond dat er geen andere
bevredigende oplossing is en geen afbreuk wordt gedaan aan het streven de
wolvenpopulatie in hun natuurlijke verspreidingsgebied in een gunstige staat van
instandhouding te laten voortbestaan. Populatiebeheer (dus het beperken van de
omvang van de diersoort) behoort nu niet tot de mogelijkheden, mede omdat de
staat van instandhouding van de wolf in Nederland dit nu niet toelaat.
Handelingsperspectieven
Er is sprake van een grote maatschappelijke wens tot meer duidelijkheid over het
handelingsperspectief. Mensen willen weten wanneer en hoe mag worden
ingegrepen in probleemsituaties. Dit heeft zijn beslag gekregen in de
interventierichtlijn en de handelingsrichtlijnen die als bijlage bij dit plan beschikbaar
zijn.
Dit gaat om de volgende richtlijnen:
1. Handelingsrichtlijn ‘Wolf en mens’
2. Handelingsrichtlijn ‘Wolf en hond’
3. Handelingsrichtlijn ‘Wolf en vee’
4. Handelingsrichtlijn ‘Overige situaties (aangereden wolf, gewonde wolf, dood
gevonden wolf)’
Internationaal wolvenmanagementplan
Vanuit de provincies én vanuit het Ministerie van LNV wil men komen tot een
Europees afgestemd beleidskader. Het streven is te komen tot een ‘Internationaal
wolvenmanagementplan’. De Europese Habitatrichtlijn en de Conventie van Bern
streven naar een gunstige staat van instandhouding van wolven. Voor soorten met
populaties die nationale grenzen ruimschoots overschrijden, mede omdat zij over de
landsgrenzen heen migreren, vereist dit een gecoördineerde aanpak tussen lidstaten
om verantwoordelijkheden te verdelen en doelstellingen op elkaar af te stemmen. De
staat van instandhouding van een populatie op biogeografisch niveau wordt mede
Versie: 0.1 Concept

10 van 61

bepaald door de effecten van lokaal ingrijpen in leefgebieden en in de populatie van
wolven.
Een gezamenlijk managementplan voor grensoverschrijdende (deel-)populaties geeft
zicht op de staat van instandhouding. Ook biedt het op termijn mogelijkheden voor
een meer op elkaar afgestemde bescherming en beheer (population level
management).
Begrenzing wolvengebieden en subsidiëring preventieve maatregelen
Conform het bestaande beleid kunnen provincies gebieden voor de wolf aanwijzen.
Bij aanwijzing van een wolvengebied kan de provincie ervoor kiezen om desgewenst
een subsidieregeling voor een bijdrage aan de preventieve maatregelen open te
stellen.
Nieuw is dat het hierbij ook kan gaan om begrenzing van gebieden waar rekening
moet worden gehouden met het voorkomen van wolven, maar (nog) geen sprake is
van permanente vestiging (beleidsmatig gedefinieerd als de doorlopende
aanwezigheid van dezelfde wolf gedurende zes maanden).
Alle provincies gebruiken binnen deze begrensde gebieden dezelfde technische
normering en dezelfde subsidiebedragen per eenheid voor preventieve maatregelen.
Per provincie kan verschil kan worden gemaakt in:
- het wel of niet begrenzen van gebieden en uiteraard de feitelijke begrenzing van het
wolvengebied.
- het subsidieplafond dat hiervoor beschikbaar wordt gesteld.
- de duur en de termijnen waarbinnen subsidieregels gelden.
Het aanwijzen van ‘no go-area’s of nulstand gebieden is juridisch niet toegestaan. Dat
is in strijd met de intentie van de natuurwetgeving en de specifieke zorg die nodig is
voor soortenbescherming. Voor nadere duiding, zie hoofdstuk 3.
Ook het aanwijzen van corridors of hotspots voor wolven is, met de huidige
ecologische kennis, in de praktijk ruimtelijk lastig uitvoerbaar. Mede vanwege de
grote afstanden die wolven in korte tijd kunnen afleggen. De wolf bepaalt zelf zijn
verspreidingsgebied. Een ‘hotspot’ heeft daardoor ook geen meerwaarde voor de
uitvoering van het beleid.
Invoering calamiteitenregeling
Nieuw is de mogelijkheid om tijdelijk een calamiteitenregeling in te zetten. Dit is
bedoeld als ondersteuning en stimulering voor de inzet van preventieve maatregelen
in gebieden waarop dat moment sprake is van een meervoud van schade buiten
aangewezen wolvengebieden.
Van zwervende wolven valt op voorhand meestal niet te voorspellen waar en
wanneer deze vee aanvallen. Voor veehouders is het daarom moeilijk zich hierop voor
te bereiden. Soms trekken zwervende wolven niet direct door en blijven ze enige tijd
in een bepaald gebied rondhangen. Daarom is het voor provincies nu mogelijk om
tijdelijk een calamiteitenregeling in te zetten. Deze regeling is bedoeld als
ondersteuning en stimulering voor de inzet van preventieve maatregelen in gebieden
waarop dat moment sprake is van schade. Provincies kunnen in dergelijke situaties
tijdelijk een subsidieregeling openstellen om snel financieel bij te dragen aan de
Versie: 0.1 Concept

11 van 61

realisatie van preventieve maatregelen, zonder dat daarvoor eerst officieel een
wolvengebied moet worden aangewezen. Aanvullend kan de provincie tijdelijk
noodsets zoals flexnetten beschikbaar stellen. Een calamiteitenregeling speelt
daarmee in op het gevoel van urgentie en biedt een duurzame oplossing voor
veehouders
Tegemoetkoming in schade
Uitgangspunt blijft dat dierhouders zelf wettelijk verantwoordelijk zijn voor het
nemen van preventieve maatregelen om hun dieren te beschermend tegen mogelijke
roofdieren. De algemene regel is dat wanneer schade redelijkerwijze te voorkomen is,
een tegemoetkoming van de schade niet voor de hand ligt.
Maar schade door wolven is nog een betrekkelijk nieuw fenomeen, waarop
veehouders zich nog maar beperkt hebben kunnen voorbereiden. Vooralsnog komt
daarom alle schade door wolven in aanmerking voor een tegemoetkoming.
In de tegemoetkoming in de schade is als volgt voorzien: Op dit moment komen
dierhouders in alle provincies in aanmerking voor een tegemoetkoming in de schade
wanneer blijkt dat de wolf de veroorzaker is. Dit is een landelijk geldend
interprovinciaal uitgangspunt.
Wanneer sprake is van wolvenschade binnen officieel aangewezen en begrensde
wolvengebieden, kunnen provincies een andere invulling geven aan de mate waarin
en de duur waarbinnen deze een tegemoetkoming in wolvenschade wordt verleend.
Schade aan onbeschermd vee zal in die gebieden dan niet meer volledig worden
vergoed.
Dat betekent dat binnen begrensde wolvengebieden wordt ingezet op:
1. In de eerste drie jaar na begrenzing van dit gebied geldt een volledige
tegemoetkoming in de schade te verlenen.
2. Na deze drie jaar geldt weer een periode van opnieuw drie jaar waarin de schade
van onbeschermde dieren niet meer geheel wordt vergoed. De dierhouder heeft dan
een eigen risico. De hoogte hiervan moet nog worden bepaald op door invoering van
een, naar basis van redelijkheid en billijkheid bepaald, eigen risico voor de dierhouder.
3. Na deze periode bepaalt de provincie zelf of de subsidieregeling wordt verlengd,
verder afgebouwd of helemaal wordt stopgezet. Dit wanneer sprake is van
onbeschermde dieren.
In het vorige Interprovinciaal wolvenplan, uit 2019, was opgenomen dat schade aan
onbeschermd vee in aangewezen wolvengebieden, na een periode van drie jaar in zijn
geheel niet meer voor een tegemoetkoming in aanmerking zou komen. In het nieuwe
wolvenplan is dat dus geen algemeen uitgangspunt meer.
Vergoedingen
Ongewijzigd is het uitgangspunt dat alleen een tegemoetkoming wordt betaald voor
de directe kosten van wolvenschade en niet voor indirecte kosten. Een en ander staat
elders in dit plan nader uitgewerkt en heeft zijn weerslag in de
tegemoetkomingsregeling.
Technische normering preventieve maatregelen
Versie: 0.1 Concept

12 van 61

Zowel om praktische redenen (uitvoeringsgerichte, effectiviteit etc.) als vanwege
subsidiaire en regeltechnische redenen, is het noodzakelijk om normen te hanteren
over welke maatregelen wel of niet wolfwerend wordt geacht. Dit geeft geen honderd
procent zekerheid, maar de ervaring leert dat deze normering op zichzelf adequaat is.
Daarom maken provincies onderscheid in wat wel of juist niet als voldoende
wolfwerend kan worden gezien.
De normering voor vaste afrasteringen blijft onveranderd. Deze worden verwoord in
de Faunaschade Preventie Kit. FPK. M.a.w. de Provincies zijn van mening dat een
hoogte van 1.20 meter, met bijbehorende bedrading en stroomvoorziening, de meest
adequate wolfwering biedt. In de praktijk zien we dat ook
Gehoord de praktische wensen uit het veld wordt voor verplaatsbare, flexibele rasters
onder bepaalde voorwaarden ook een hoogte van 90 cm of 105 cm. voldoende
geacht. Als blijkt dat deze hoogtes in dat gebied toch onvoldoende zijn en vee dat op
die manier beschermd is toch ten prooi blijft vallen aan wolven, zal alsnog een raster
van 1.20 als voorwaarde worden gesteld om voor een tegemoetkoming in aanmerking
te komen. Een raster van minder dan 1.20 m komt niet in aanmerking voor
subsidiering.
Alvorens een provincie een ontheffing eventueel kan verlenen op het verbod om
wolven te doden, moet eerst worden aangetoond dat er geen andere bevredigende
oplossing bestaat. Een raster van minder dan 1.20 wordt in dat geval niet beschouwd
als een bevredigende oplossing.
Diersoorten
In het oude beleid kwamen alleen houders van bedrijfsmatig gehouden (landbouw)dieren en hobbymatig gehouden schapen en geiten in aanmerking voor een
tegemoetkoming in schade door wolven. Dit is in dit vernieuwde wolvenplan
verbreed naar alle zowel bedrijfsmatig als particulier (hobbymatig) gehouden
hoefdieren, bijvoorbeeld hobbymatig gehouden pony’s en alpaca’s
Het beleid m.b.t. tegemoetkoming in de schade, preventie e.d is nader verwoord in
hoofdstuk 5.
Hybride wolven
De provincies willen hybridisatie van wolven voorkomen om zo de inheemse staat van
de wolven te beschermen. Hybridisatie treedt op wanneer een wolf en een hond in
het wild nakomelingen krijgen. In het geval aanwezigheid van een hybride wolf wordt
vastgesteld, zal deze uit de populatie verwijderd moeten worden.
Overige zaken
Op een aantal beleidspunten gaat dit Wolvenplan in vergelijking met het vorige plan
dieper dan het vorige plan dit betreft onderwerpen als soortenbescherming, de
relatie tussen de wolf en het beheer van andere soorten, de omgang met aangereden
wolven en wolvenopvang. Dit zal verder in dit plan nader aan de orde komen.

Versie: 0.1 Concept

13 van 61

Goudjakhals

De afgelopen jaren is het enkele keren voorgekomen dat de Goudjakhals in Nederland
is waargenomen (en zelfs als verkeersslachtoffer is aangetroffen). In één regio heeft
de goudjakhals in twee gevallen ook schade aan schapen veroorzaakt. De goudjakhals
vertoont wat betreft gedrag enige gelijkenissen met een wolf en is ook bezig om
Nederland te ontdekken. Daarom kan deze diersoort in het wolvenplan niet
onbesproken blijven. We houden er rekening mee dat deze soort snel meer algemeen
kan worden zodat we ons hierop wel nader dienen te gaan voorbereiden. De
Goudjakhals is binnen de Wet natuurbescherming nu niet aangemerkt als inheemse
soort zodat er beleidsmatig nog onvoldoende basis is om er nu dieper op in te gaan.
Daarom biedt het wolvenplan een ‘tijdelijke voorziening’ voor de goudjakhals totdat
duidelijker is hoe dit zich verder ontwikkelt.
Het voorstel is om voorlopig voor de afhandeling van gewonde of dood gevonden
(bijv. aangereden) goudjakhalzen en de afhandeling van schade en bij de betaling van
de tegemoetkoming in de schade hetzelfde te handelen als bij de wolf.
Provincies kunnen schade alleen vergoeden als het beschermingsregime van de Wet
natuurbescherming op de schadeveroorzakende soort van toepassing is. Door het
ministerie van LNV is erop gewezen dat dit nu wat betreft de Goudjakhals nog niet het
geval is. Schadevergoeding door provincies is daarom strikt genomen niet verplicht.
Het IPO gaat in overleg met het ministerie van LNV om te bezien of en zo ja en hoe de
Goudjakhals onder het beschermingsregime van de Wet natuurbescherming te
brengen.
De goudjakhals staat vermeld op Bijlage V van de Habitatrichtlijn van de Europese
Unie. Alhoewel dit een flexibeler regime inhoudt dan bijvoorbeeld het regime van
Bijlage IV waar de wolf op staat, brengt het onverminderd verplichtingen met zich
mee. De soort is op grond van CBD (Convention on Biological Diversity) en Verdrag
van Bern beschermd.
De Bijlage V-status bepaalt in ieder geval dat lidstaten ervoor moeten zorgen dat
soorten in een gunstige staat van instandhouding gehouden worden, wanneer deze
aan de natuur onttrokken (door bijvoorbeeld jacht) of geëxploiteerd worden.
Wanneer door voorgenoemde handelingen de gunstige staat van instandhouding in
het geding komt, zijn aanvullende maatregelen nodig. Om een beeld te krijgen van de
staat van instandhouding (en zo de effecten daarop inzichtelijk te krijgen) kan
systematische monitoring aan de orde zijn (artikel 11 habitatrichtlijn, European
Commision, 2007).
De goudjakhals valt daarmee (nog) niet onder het beschermingsregime van de Wet
natuurbescherming. Het opnemen van de goudjakhals in de Wet natuurbescherming
(in artikel 3.10) vereist een aanpassing van de wet. Dit is een verantwoordelijkheid
van het Ministerie van LNV.
Hoewel provincies geen beleid rondom goudjakhalzen hebben opgesteld, is het
logisch de goudjakhals op vergelijkbare wijze te behandelen als de wolf, in geval zij
dood of gewond worden gevonden en/of gehouden dieren hebben gedood.

Versie: 0.1 Concept

14 van 61

De reden hiervoor is dat deze soort zich mogelijk nieuw aan het vestigen is, dat kans
op faunaschade aanwezig is en dierhouders nog moeten wennen aan de
aanwezigheid van de goudjakhals.
Verkenning van nieuwe mogelijkheden

Verkenning beheerpakketten
Er is vanuit dierhouders een duidelijke wens om ook in de beheerkosten van het
‘wolvenbeheer’ bij te dragen. Waaruit bijvoorbeeld kosten voor (extra) arbeid,
onderhoud en (op termijn) vervanging van wolfwerende maatregelen worden
bekostigd.
De provincies gaan, in overleg met de betrokken sectoren, een verkenning doen naar
eventuele mogelijkheden om voor zowel de reguliere schapenhouderij als voor
schaapskuddes die voor natuurbeheer worden ingezet, de mogelijkheden te
onderzoeken voor het aanbieden van beheerpakketten, binnen de kaders van het
subsidiestelsel natuur en landschap. Daarmee kunnen beheervergoedingen
ontwikkeld worden die gericht zijn op de compensatie van het extra werk en
onderhoudskosten die wolfinclusieve landbouw en (agrarisch) natuurbeheer met zich
meebrengen. Dit dient nog nader te worden uitgewerkt in met de sector te
ontwikkelen normbedragen en vervolgens door de Europese Commissie goed te
keuren wolvenpakketten. Als het haalbaar blijkt is er misschien sprake van pakketten
voor natuurbeheer en voor agrarisch natuurbeheer.
Verkenning versnelde betaling
De provincies gaan verkennen of de werkwijze voor de schadeafhandeling, met name
de betaling van de tegemoetkoming, kan worden versneld.
Geconstateerd wordt dat er een wens is om een versnelling aan te brengen in de
uitbetaling van de tegemoetkomingen. De termijn waarbinnen een tegemoetkoming
kan worden uitbetaald wordt door verschillende zaken beïnvloed. Een vergoeding is
nu afhankelijk van het definitieve oordeel (wel/geen wolf) op basis van DNAonderzoek. Deze periode kan mogelijk bekort worden door bijvoorbeeld voor schades
tot een bepaald bedrag een andere werkwijze te kiezen. Dit vergt echter een
verkenning van de mogelijkheden omdat hier meer aspecten een rol spelen. Ook de
gevolgen hiervan moeten nader in beeld worden gebracht.
Inzet Kuddebewakingshonden
Op dit moment is nog maar beperkt ervaring opgedaan met de inzet van
kuddebewakingshonden. De inzet van deze honden lijkt in bepaalde situaties een
nuttige aanvulling op wolfwerende afrastering. De komende tijd zullen deze
ontwikkelingen worden gevolgd en afhankelijk van de ervaringen wordt nader
bekeken hoe hiermee om te gaan in het kader van tegemoetkomingen en
subsidieregelingen. Vooralsnog verloopt dit op projectbasis en/of pilotbenadering.

Versie: 0.1 Concept

15 van 61

2

Over de wolf

Dit hoofdstuk geeft algemene, ecologische informatie over de wolf; wat is hun
leefwijze, verspreidingsgebied, wat eten ze en wat is hun natuurlijke gedrag ten
opzichte van mens en hond. Delen van dit hoofdstuk zijn afkomstig uit de in 2021
opgestelde Factfinding study ‘De wolf terug in Nederland’ (Jansman et al., 2021).
Leefwijze en ecologie

Wolven zijn sociale dieren en leven in roedels. Een roedel bestaat veelal uit meerdere
generaties (ouderdieren en hun nakomelingen) en bestaat uit twee tot tien dieren.
Het leven in een roedel levert voor wolven veel voordelen op, zoals gezamenlijke
territoriumverdediging, groepsjacht, verdediging van voedsel en opvoeden van
jongen. De ouders vervullen ook een belangrijke voorbeeldrol voor de jongen. Het
gedrag dat zij vertonen wordt door de jongen overgenomen. Dat is van belang bij de
voedselkeuze en het vinden van een eigen territorium. Wolven selecteren vaak een
leefgebied dat qua omgevingsprikkels lijkt op de prikkels die ze in het ouderlijk
territorium hebben waargenomen. Wolven kennen een sterk territoriaal systeem dat
in grote mate stabiliserend werkt op van nature beperkte dichtheden van wolven.
Voedsel
Een wolf eet 3 tot 4 kilo per dag en het menu bestaat uit vlees en merg. Wolven
kunnen ook 10 kilo voedsel in één keer eten en daar dagenlang van leven. Wolven
gaan bij voorkeur op zoek naar makkelijk te bemachtigen en ongevaarlijke prooien. In
die zin zijn wolven opportunistisch en risicomijdend. Wolven proberen vaak een prooi
uit te putten door het over lange afstand te laten rennen. Daarnaast vallen oude,
zieke en zwakke dieren eerder ten prooi aan wolven dan gezonde volwassen dieren.
De samenstelling van het dieet van de wolf wordt voornamelijk bepaald door de
combinatie van prooibeschikbaarheid (ofwel: welke soorten zijn in welke aantallen
aanwezig) en prooikwetsbaarheid (ofwel: zijn de prooien makkelijk te vangen of niet).
Afhankelijk van deze balans en factoren zoals leerprocessen, voorkeur of status
binnen de roedel, kan de precieze samenstelling van het dieet van de wolf per regio
verschillen. Wolven eten met name grotere wilde hoefdieren, waarbij ree het
belangrijkste aandeel van het dieet vormt. Daarnaast worden zwijnen, edelherten en
damherten gegeten, maar ook kleine dieren zoals hazen, muizen en ratten.
Landbouwhuisdieren, met name schapen, vormen veelal een klein aandeel in het
dieet van gevestigde wolven indien de (wild) prooibeschikbaarheid afdoende is en de
prooikwetsbaarheid van het – eventueel aanwezige – vee laag is (door bijvoorbeeld
genomen preventieve maatregelen). Voor zwervende wolven ligt dit anders.
Zwervende wolven zijn veelal jonge, onervaren wolven die overal kunnen opduiken en
die op zoek zijn naar een eigen territorium. Door trefkans, kwetsbaarheid en gemak
vormen voor dergelijke wolven ook landbouwhuisdieren een frequente prooi.
Wolven die zich een aantal keren aan landbouwhuisdieren hebben vergrepen kunnen
wel leren dat dit makkelijke prooien zijn, op die manier kan specialisatie optreden. Dit
is te voorkomen door vee voldoende te beschermen bijvoorbeeld met rasters van
voldoende hoogte en waar stroom op staat.
Wolven zijn gespecialiseerd in jacht op hoefdieren. Ze maken daarin geen onderscheid
tussen wilde prooidieren of gehouden vee. Afhankelijk van de situatie, zoals het
Versie: 0.1 Concept

16 van 61

aanbod van wilde prooi, het aantal wolven (alleen jagend of in een paar of roedel) en
het formaat en groepsgrootte van gehouden hoefdieren kunnen wolven grotere of
kleinere landbouwhuisdieren aanvallen. De bescherming en kwetsbaarheid van de
beschikbare prooidieren speelt daarin ook een rol. Om zelf letsel te voorkomen is een
schaap voor een wolf een meer voor de hand liggende prooi dan een rund, paard of
ezel. Voor wolven is gehouden pluimvee (kippen, eenden, ganzen) niet interessant. Er
zijn in Europa geen problemen bekend met wolvenpredatie op dergelijk gevogelte. Als
het om risico’s gaat dan zijn schapen verreweg de diergroep met het grootste risico.
Dit blijkt ook uit de gegevens van de afgelopen jaren. In 93% (nb: tzt actualiseren) van
de bij BIJ12 gemelde schademeldingen waar het om wolvenschade bleek te gaan was
er sprake van aanvallen op schapen. Aanvallen op kalveren en ander diersoorten
bleven zeer beperkt. De focus van het interprovinciale beleid ligt dan ook bij schapen
en alhoewel hier tot op heden minder meldingen van zijn, ook bij geiten.
Het kan voorkomen dat wolven meer landbouwhuisdieren doden dan dat zij kunnen
eten. Dit heet surplus-killing of het ‘kippenren-syndroom’ en dit fenomeen komt bij
veel roofdieren voor. Surplus-killing wordt veroorzaakt doordat de paniek van de
prooidieren het jachtinstinct van de wolven aanwakkert in combinatie met het feit dat
de prooien (bijvoorbeeld gehouden schapen binnen een raster) niet hun natuurlijke
vluchtgedrag kunnen vertonen waardoor ze niet kunnen ontkomen aan de wolf en ze
gedood worden. Doordat deze situatie zich veelal afspeelt in een menselijke
leefomgeving kan de dreiging voor de wolf ertoe leiden dat het dier niet van al de
gedode dieren eet en snel weer vertrekt. In de factfinding study (Hoofdstuk 6.3) wordt
nader op dit onderwerp ingegaan.
Relatie wolf en mens
Wolven en mensen kunnen goed naast elkaar leven. Gezonde wolven die niet worden
geprovoceerd of gevoed (zijn) door mensen, vormen op voorhand geen bedreiging
voor de mens. Omdat wolven schuwe dieren zijn, zullen ze mensen over het algemeen
mijden. Dit betekent niet noodzakelijk dat wolven onmiddellijk vluchten zodra ze een
mens zien. Een wolf zal vooral handelen uit zelfbescherming. Bijvoorbeeld als hij zich
bedreigd voelt of als hij zijn territorium of jongen moet verdedigen. Wolven die in een
gebied leven waar ze niet worden bejaagd, reageren voorzichtig op het zien van
mensen. Als een wolf een mens ziet, trekt de wolf zich meestal rustig terug. De
uitgesproken voorzichtigheid en het wantrouwen van potentiële vijanden en gevaren
is een bewezen overlevingsstrategie van de wolf. De meeste wolventerritoria
bevinden zich dan ook in gebieden met weinig menselijke activiteit.
In de Interventierichtlijn (zie ook paragraaf x.x) is een richtlijn opgenomen voor de
situatie wolf – mens. Deze richtlijn biedt een hulpmiddel bij het inschatten van
situaties waarbij een mens een wolf tegenkomt en – indien aan de orde – het bepalen
van de gepaste handelswijzen die daarbij horen.
Relatie wolf en hond
Honden, of mensen met honden, kunnen anders benaderd worden dan een mens
alleen. Dit komt omdat de wolf in een hond een sociale partner kan zien, een
paringspartner of een concurrent. Aanvallen op loslopende honden komen incidenteel
voor; in Nederland zijn er tot dusver geen serieuze incidenten bekend. In gebieden
waar wolven leven, is de kans op interactie tussen wolf en (loslopende) honden
groter. Houdt in een leefgebied van wolven de hond daarom altijd aangelijnd. Mocht
Versie: 0.1 Concept

17 van 61

een wolf tegengekomen worden terwijl men met de hond buiten is, dan dient ervoor
gezorgd te worden dat de hond is aangelijnd en langzaam afstand genomen wordt.
In de Interventierichtlijn (zie ook paragraaf x.x) is een richtlijn opgenomen voor de
situatie wolf – hond. Deze richtlijn biedt een hulpmiddel bij het inschatten van
situaties waarbij wolf een (mens met) hond tegenkomt en – indien aan de orde – het
bepalen van de gepaste handelswijzen die daarbij horen.
Verspreidingsgebied

Wolven hebben een groot leefgebied van gemiddeld 200 vierkante kilometer. De
exacte omvang wordt onder andere bepaald door het voedselaanbod, beschikbare
dagrustplaatsen en onderlinge concurrentie. Door de omvang van het territorium
overlapt hun leefgebied in het Nederlandse landschap nagenoeg altijd met menselijke
activiteiten en/of landbouwgebied.
Habitat
Wolven kunnen in vrijwel elk landschap voorkomen; het zijn habitatgeneralisten. Ze
hebben echter wel de voorkeur – zeker als het om voortplanting gaat – voor gebieden
met een bosdekking van minimaal 45%. Ook speelt de aanwezigheid van prooidieren,
de wegendichtheid en de mate van menselijke activiteiten (kans op verstoring) een
grote rol in de keuze voor een leefgebied. Gebieden met grote aaneengesloten
stukken natuur waar voldoende dagrustplaatsen aanwezig zijn, hebben de voorkeur.
Territorium
Wolven zijn uitgesproken territoriale dieren. De aantalsontwikkeling van wolven in
een bepaalde regio worden daarom in belangrijke mate gestuurd en bepaald door de
deze territoriale leefwijze, kenmerkend voor roofdieren. Hier treedt dus een
belangrijk verschil naar voren met soorten die niet territoriaal zijn, zoals bijvoorbeeld
het wild zwijn waarbij de populatie exponentieel kan groeien binnen een gebied waar
voor hen voldoende voedsel beschikbaar is. In een wolventerritorium worden geen
vreemde soortgenoten geduld. De lokale aanwezigheid beperkt zich vaak tot het
ouderpaar met hun jongen en enkele jongen van het vorige jaar. Dit zorgt ervoor dat
het aantal individuen in het territorium van nature begrensd wordt tot een (lage)
dichtheid dat overeenkomt met de positie van de wolven in het ecologische
voedselweb. De omvang van een roedel kan over de jaren heen schommelen
naargelang het aantal jongen dat jaarlijks geboren wordt en hun overleving, maar
blijft steeds in dezelfde ordegrootte.
Zwervende wolven
Na circa één tot twee jaar verlaten jonge wolven de ouderlijke roedel om zelf op zoek
te gaan naar een territorium. Tijdens hun zoektocht kunnen ze grote afstanden
afleggen; op een dag kunnen ze tientallen kilometers overbruggen waarbij ze
nauwelijks gehinderd worden door menselijke barrières zoals rivieren, kanalen of
wegen. Hierbij kunnen wolven het slachtoffer worden van verkeersaanrijdingen.
Zwervende wolven, op zoek naar een territorium, kunnen ook langs of door bebouwd
gebied trekken en kunnen worden waargenomen in onverwachte, bijvoorbeeld
stedelijke, gebieden.
Met de toename in aantallen en verspreidingsgebied van de Centraal-Europese en
Alpine populaties is het waarschijnlijk dat er steeds vaker dispergerende (zwervende)
wolven Nederland zullen aandoen en hier een territorium zoeken.
Versie: 0.1 Concept

18 van 61

https://www.bij12.nl/onderwerpen/faunazaken/diersoorten/wolf/verspreiding-wolfin-de-benelux/
Draagkracht
De dichtheid van een wolvenpopulatie wordt uiteindelijk in de eerste plaats bepaald
door het aantal territoria beschouwd over een ruime regio, vermeerderd met de
zwervende exemplaren in datzelfde gebied. De populatie zit in Nederland in de fase
van groei en wordt vooral bepaald door immigratie, voortplanting en sterfte. Vroeg of
laat nemen de aantallen toe en zullen dichtheidsafhankelijke factoren (zoals
concurrentie van andere territoriale wolven) die groei gaan dempen en uiteindelijk zal
de populatie gaan schommelen rondom de ecologische draagkracht van het
ecosysteem. Omdat informatie over de in Nederland voorkomende wolven wat
betreft het habitatgebruik en de territoriumomvang nog slechts in beperkte mate
aanwezig is, zijn nog geen concrete uitspraken te doen over de ecologische
draagkracht van Nederland voor wolven.
2.2.1

Verspreiding in Nederland

Het activiteitengebied van de wolf in Nederland bedraagt anno 2021 bijna de helft van
het Nederlandse landoppervlak. Met name de (noord-, midden- en zuid) oostzijde van
Nederland wordt regelmatig aangedaan door wolven en of hebben zij hier een
territorium. Dit ruimtelijke activiteitengebied in Nederland wordt verklaard door de
trek van jonge wolven vanuit de wolvenroedels in Duitsland, Polen, België (Centraal
Europese-populatie) en Frankrijk (Alpiene populatie). Zie de kaart in figuur xx voor een
ruimtelijke weergave van de wolvenwaarnemingen in Nederland over de afgelopen
jaren. Het ruimtelijke verspreidingspatroon laat zien dat de wolf in een ruim gebied
kan voorkomen, mede omdat zij in korte tijd grote afstanden kunnen afleggen (tot wel
50 á 70 kilometer per nacht). Onderscheid naar gevestigde wolven en zwervende
wolven is daarbij van belang. Mede een reden om wolvengebieden te kunnen
aanwijzen, een tegemoetkomingsregeling te hebben en in te zetten op de inzet van
preventieve maatregelen.

Versie: 0.1 Concept

19 van 61

Bevestigde wolvenwaarnemingen
2014-2015 t/m 2020-2021

Figuur xx. - Overzicht van locaties waar bevestigde wolvenwaarnemingen zijn gedaan in de
periode 2014-2015 tot 2020-20211. Met de groene hokken van 10x10 kilometer wordt
aangegeven waar de wolf eenmalig of vaker is vastgesteld.

2.2.2

Verspreiding in Europa

In Europa komt de wolf op meerdere plekken voor. Uit historische gegevens blijkt dat
de wolf enkele eeuwen geleden al in heel Europa voorkwam. Echter kent de wolf ook
een periode waarin de aantallen sterk afnamen. Daarbij verdween de wolf uit grote
delen van West-, Centraal- en Noord-Europa met een dieptepunt in aantallen
omstreeks 1950-1970. Als gevolg van de Europese bescherming van de wolf in de
jaren zeventig en negentig (dat wil zeggen via de Conventie van Bern in 1979 en de
implementatie van de Habitatrichtlijn in 1994) namen de aantallen wolven weer toe
en begon het verspreidingsgebied op natuurlijke wijze steeds verder uit te breiden in
noordwestelijke richting, zoals richting Polen, Duitsland, Scandinavië en Nederland.
Vanaf de jaren 1990 kwam ook weer een populatie tot stand in de Frans-ItaliaansZwitserse Alpen via immigratie vanuit de Italiaanse Apennijnen. Deze populatie wordt
1

Hierbij wordt het Monitoringsplan wolf (2019) gevolgd, waarbij de grid-cellen worden ingekleurd als er in de gridcel tenminste één waarneming
als C1 is gekwalificeerd of er tenminste drie C2-waarnemingen zijn gedaan.

Versie: 0.1 Concept

20 van 61

ook wel de Alpiene-populatie genoemd. In Polen begonnen, na de instelling van een
strikte beschermde status in 1998, wolven van de Baltische populatie vanuit OostPolen weer de Vistula rivier over te steken naar het westelijke deel van het land, en
kwam daar een nieuwe populatie tot stand die zich vervolgens uitbreidde naar OostDuitsland en Tsjechië. Deze populatie wordt aangeduid als de Centraal-Europese
populatie, en kan genetisch inmiddels duidelijk worden onderscheiden van de
Baltische populatie en de populatie in de Karpaten. Inmiddels breidt de CentraalEuropese populatie zich steeds verder uit naar het westen, en zijn na Duitsland ook
Denemarken, Nederland en België bereikt. [Uit Factfinding: lit PM ]
Zie voor de verspreiding van de wolf vanuit het oosten van Europa richting de Benelux
in de periode 2020 – 2021 de kaart in Figuur xxx.
De meeste wolven in Nederland zijn afkomstig uit de Centraal-Europese populatie.
Daarnaast worden ook in toenemende mate wolven uit de Alpiene populatie in
Nederland aangetroffen.

Figuur 2.1. Verspreiding wolventerritoria Benelux en Duitsland in de periode mei 2020
-april 2021. NB. De wolvenwaarnemingen van de Alpiene populatie (Frankrijk) zijn niet
afgebeeld in deze kaart.
https://www.bij12.nl/onderwerpen/faunazaken/diersoorten/wolf/verspreiding-wolfin-de-benelux/

Versie: 0.1 Concept

21 van 61

2.2.3

Hybride wolven

Een kruising tussen een hond en een wolf wordt een hybride wolf genoemd.
Hybridisatie is ongewenst en vormt een bedreiging voor de integriteit van het
Europese wolvenbestand. In de meeste EU-lidstaten worden wolven intensief
genetisch gemonitord, en wordt ook hybridisatie nauwlettend bestudeerd, teneinde
snel in te grijpen bij eventuele kruisingen met honden. Recente genetische studies
tonen aan dat hybridisatie in de Alpiene, Centraal-Europese en Scandinavische
populaties zeer zeldzaam is. Hybridisatie als gevolg van recentere vermenging van
wolven en honden komt voornamelijk voor in gebieden waar grote aantallen
verwilderde honden voorkomen en waar wolven bijna verdwenen waren, zoals in
Centraal-Italië.
Er zijn vooralsnog geen aanwijzingen dat er in Nederland hybride wolven aanwezig
zijn of dat dit te verwachten is.

Versie: 0.1 Concept

22 van 61

3

Juridische kaders

Ter voorbereiding van het Interprovinciaal wolvenplan heeft BIJ12 een juridische
analyse uit laten voeren (referentie lit). Dit hoofdstuk is hoofdzakelijk gebaseerd op
deze analyse. Hier wordt uiteengezet wat de beschermingsstatus van de wolf is, en
wat dat betekent voor de mogelijkheden om wolven te verjagen, verstoren en in het
uiterste geval te doden. Dit hangt nauw samen met eventuele maatregelen die
genomen kunnen worden om de soort te beschermen en met de internationale
afstemming over bescherming van Europese wolvenpopulaties. Ten slotte wordt
stilgestaan bij wetgeving met betrekking tot het in bezit hebben, of vervoeren van
dode of levende wolven en bij de status van hybride wolven.
Voornaamste wettelijke kaders

De wolf is binnen de Europese Unie aangewezen als strikt beschermde soort in het
Verdrag van Bern en in Bijlage II en IV van de Habitatrichtlijn. Op 30 juni 2014 is de
wolf in Nederland aangewezen als beschermde inheemse diersoort (Staatscourant
18306). Het opzettelijk doden, vangen of verstoren van wolven is verboden op grond
van artikelen 3.5 en 3.6 van de Wet natuurbescherming. Een ander internationaal
juridisch kader vormt het verdrag van Washington (CITES2). Dat verdrag is relevant
voor het vervoeren van dode of levende wolven of delen daarvan. Voor bestaande
houders van in gevangenschap geboren en gefokte wolven wordt vrijstelling verleend
van het verbod om de dieren of daarvan afkomstige producten, onder zich te hebben.
Op grond van artikel 7.8 van de Wet natuurbescherming is de Nederlandse strafwet
van toepassing op eenieder die zich in de exclusieve economische zone schuldig
maakt aan overtreding van regels gesteld bij of krachtens de artikelen 3.5 en 3.6 van
deze wet. Deze en andere wetgeving die van toepassing is staat verderop in dit
wolvenplan verder uitgewerkt. (pm: evt. omzetten naar Omgevingswet)
Passieve en actieve soortenbescherming

De wolf wordt binnen het gehele grondgebied van de Europese Unie aangemerkt als
beschermde, inheemse diersoort. Tot midden 19e eeuw kwam de wolf nog voor in
Nederland. De wolf heeft de laatste jaren bewezen zich in Nederland op eigen kracht
opnieuw te kunnen vestigen en voortplanten en zoekt daarbij zelf het meest geschikte
gebied.
De wolf moet zowel op grond van internationale verdragen (met name Verdrag van
Bern) als op grond van de Europese Habitatrichtlijn worden beschermd. Vertrekpunt
voor de bescherming van de wolf in Nederland vormen art. 12 en bijlage IV van de
Habitatrichtlijn. Dit is het zogenaamde passieve soortenbeschermingsregime. Dit
regime is vertaald en geïmplementeerd in de Wet Natuurbescherming die naar
verwachting in oktober 2022 ongewijzigd opgaat in de Omgevingswet. Een aantal
handelingen, waaronder het doden, vangen en opzettelijk verstoren van wolven, is bij
die wet verboden. In de wet is ook opgenomen in welke omstandigheden en onder
welke voorwaarden eventueel van die verboden kan worden afgeweken en welke
autoriteiten bevoegd zijn om hier beslissingen over te nemen.
Naast passieve soortbescherming moeten lidstaten van de Europese Unie uit hoofde
van de Habitatrichtlijn ook maatregelen nemen die zijn gericht op het in een gunstige
Versie: 0.1 Concept

23 van 61

staat van instandhouding behouden, of herstellen van natuurlijke habitats en in het
wild levende dier- en plantensoorten van communautair belang. Voor wolven valt bij
deze zogenaamde actieve soortbescherming te denken aan het stimuleren van kennis
en daarmee het besef over het gedrag van de wolf. Ook wordt bijgedragen door
bijvoorbeeld terreininrichtingsmaatregelen als recreatieve zonering, of het nemen van
maatregelen ter voorkoming van verkeerslachtoffers. Op lange termijn (10 jaar na
eerste voortplanting in een gebied) is het denkbaar en juridisch gezien wellicht
noodzakelijk om in Natura 2000-gebieden de wolf als doelsoort op te nemen.
Maatregelen om conflictarm samenleven met wolven te bevorderen, zoals het
plaatsen van wolfwerende rasters, bevorderen maatschappelijk draagvlak voor
wolven en dragen op die manier indirect bij aan de bescherming van wolven. Op de
inzet van dergelijke preventieve maatregelen wordt verder in dit plan uitvoerig
stilgestaan.
Zorgplicht

De specifieke zorgplicht voor soorten is vastgelegd in art. 11.27 van het Bal. Het eerste
lid van dit artikel roept degene die een activiteit uitvoert op tot het voorkomen,
beperken of ongedaan maken van mogelijke negatieve gevolgen ten gevolge van
flora- en fauna-activiteiten. Als negatieve gevolgen voor deze belangen niet kunnen
worden voorkomen, dan roept ze op om de activiteit niet uit te voeren.
Van de initiatiefnemer wordt verwacht dat hij zich inspant om zelf te beoordelen of
zijn handelen nadelige gevolgen heeft en ook hoe hij die gevolgen redelijkerwijs kan
voorkomen of beperken. Voor flora- en fauna-activiteiten houdt deze plicht in ieder
geval in dat:
a. Voorafgaand aan het verrichten van de activiteit wordt nagegaan of er
aanwijzingen zijn van de aanwezigheid op de locatie waar de activiteit wordt
verricht of in de directe nabijheid van die locatie van:
1°. Van nature in Nederland in het wild levende vogels van soorten, genoemd in
bijlage I bij de vogelrichtlijn, en niet in die bijlage genoemde, geregeld in
Nederland voorkomende trekvogelsoorten als bedoeld in artikel 4, tweede lid, van
die richtlijn;
2°. Van nature in Nederland in het wild levende dieren of planten van soorten,
genoemd in de bijlagen II, IV en V bij de habitatrichtlijn;
3°. Dieren of planten van soorten, genoemd in bijlage IX of in de rode lijsten,
bedoeld in artikel 2.19, vierde lid, onder a, onder 4°, van de wet; en
4°. Voor die soorten belangrijke leefgebieden of natuurlijke habitats;
b. Als deze aanwijzingen er zijn: wordt vastgesteld of op voorhand op grond van
objectieve gegevens nadelige gevolgen kunnen worden uitgesloten voor dieren
van die soorten, hun nesten, hun voortplantingsplaatsen, hun rustplaatsen en hun
eieren, of voor planten van die soorten;
c. Als die gevolgen niet kunnen worden uitgesloten: wordt nagegaan welke gevolgen
de activiteit kan hebben voor dieren van die soorten, hun nesten, hun
voortplantingsplaatsen, hun rustplaatsen en hun eieren, of voor planten van die
soorten;
d. Alle passende preventieve maatregelen worden getroffen om die nadelige
gevolgen te voorkomen;
e. Tijdens en na het verrichten van de activiteit wordt nagegaan of de getroffen
maatregelen de beoogde effecten hebben; en

Versie: 0.1 Concept

24 van 61

f.

Het verrichten van de activiteit wordt gestaakt als de nadelige gevolgen toch niet
worden voorkomen, of, als staken van de activiteit redelijkerwijs niet meer
mogelijk is, passende herstelmaatregelen worden getroffen.

Doden, vangen, verstoren en beschadiging van rust- en
voorplantingsplaatsen

Op grond van de wet Natuurbescherming, op te nemen in de Omgevingswet, is het
niet toegestaan om beschermde inheemse diersoorten, waaronder wolven, in hun
natuurlijk verspreidingsgebied opzettelijk te doden, vangen of verstoren, of hun
voortplantingsplaatsen of rustplaatsen te beschadigen of vernielen. Uit jurisprudentie
over dit onderwerp moet worden afgeleid dat alle gebieden waar de wolf uit eigen
beweging weet te komen tot het natuurlijk verspreidingsgebied moet worden
gerekend. Dit betekent in de praktijk dat de verbodsbepalingen in heel Nederland van
toepassing zijn.
Van deze bepalingen kan in bepaalde omstandigheden en onder bepaalde
voorwaarden worden afgeweken. Dit kan wanneer een in de wet genoemd belang in
het geding is, onder voorwaarde dat de duurzame staat van instandhouding niet in
gevaar komt en er geen bevredigende alternatieve oplossingen voorhanden zijn. Het
bevoegd gezag wordt geacht binnen deze voorwaarden een afweging te maken en
deze afweging zorgvuldig te onderbouwen. Daarbij geldt dat een groot wettelijk
belang zwaarder kan wegen dan een minder belang. Met zwaardere ingrijpende
maatregelen moet bovendien terughoudender worden omgegaan dan met minder
ingrijpende maatregelen.
Het doden van wolven kan met verschillende oogmerken worden ingezet, in
oplopende mate van ingrijpendheid:
• Om een individueel dier dat op basis van op voorhand vastgestelde criteria
probleemgedrag vertoont uit de populatie te halen;
• Ter ondersteuning van wolfwerende maatregelen op en rond veehouderijen
en bewoonde gebieden; en
• Om de populatieomvang te beperken.
Volgens de Europese Commissie (Commission notice Guidance document on the strict
protection of animal species of Community interest under the Habitats Directive - Publications
Office of the EU (europa.eu).) moet ook bij verstoring onderscheid worden gemaakt in de

mate van ingrijpendheid. Het in de Habitatrichtlijn opgenomen verstoringsverbod
beperkt zich tot handelingen die zeer waarschijnlijk afbreuk doen aan de staat van
instandhouding van de wolf, met name op plaatsen die voor de wolf van speciale
betekenis zijn of waar zij belemmerd zou worden bij de voortplanting, het
grootbrengen van de jongen, de overwintering en de trek.
In beginsel zal steeds per geval moeten worden beoordeeld of een opzettelijke
verstoring als schadelijk moet worden beschouwd, rekening houdend met de
specifieke kenmerken van de betrokken soort en de omstandigheden van het geval.
Sporadische (incidentele) verstoringen zonder waarschijnlijke negatieve invloed vallen
daarmee niet onder de reikwijdte van deze bepaling. Zo zal over het algemeen het
oprichten van een hekwerk rond een schapenverblijf, wat inhoudt dat de wolf zich
aan dit element in zijn leefomgeving zal moeten aanpassen, niet snel leiden tot een

Versie: 0.1 Concept

25 van 61

opzettelijke verstoring van de wolf. Datzelfde geldt voor het wegjagen van een wolf
bij een kudde schapen of vee in een incidenteel geval.
3.4.1

Wettelijk belang

De wet onderscheidt een aantal belangen op basis waarvan kan worden afgeweken
van de genoemde verbodsbepalingen, te weten:
1. In het belang van de bescherming van de wilde flora en fauna en van de
instandhouding van de natuurlijke habitats;
2. Ter voorkoming van ernstige schade aan met name de gewassen,
veehouderijen, bossen, visgronden en wateren en andere vormen van
eigendom;
3. In het belang van de volksgezondheid en de openbare veiligheid of om andere
dwingende redenen van groot openbaar belang, met inbegrip van redenen
van sociale of economische aard, en voor het milieu wezenlijke gunstige
effecten;
4. Ten behoeve van onderzoek en onderwijs, repopulatie en herintroductie van
deze soorten, alsmede voor de daartoe benodigde kweek, met inbegrip van
de kunstmatige vermeerdering van planten;
5. Ten einde het onder strikt gecontroleerde omstandigheden mogelijk te maken
op selectieve wijze en binnen bepaalde grenzen een beperkt, door de
bevoegde nationale instanties vastgesteld aantal van bepaalde specimens van
de in bijlage IV genoemde soorten te vangen, te plukken of in bezit te hebben.
Voor wolven zullen vooral schade aan veehouderijen, openbare veiligheid en
onderzoek relevant zijn om over te mogen gaan tot doden, verjagen of verstoren. Om
ontheffing of vrijstelling van de verbodsbepalingen te kunnen verlenen, zal het
genoemde belangen zorgvuldig en kwantitatief moeten worden onderbouwd.
Schade die optreedt, of een conflictsituatie die zich voordoet, vormt in eerste
instantie nog niet voldoende grond om ontheffing op de verbodsbepalingen te
kunnen verlenen. Aangetoond moet worden dat de openbare veiligheid in het geding
is en dat zich belangrijke schade aan landbouwhuisdieren heeft voorgedaan die
structureel is.
Tot nu toe heeft de jurisprudentie over openbare veiligheid met name betrekking op
situaties waarin de veiligheid van personen in gevaar wordt gebracht of risico’s
ontstaan voor de veiligheid van de omgeving, bijvoorbeeld doordat de kans op
calamiteiten toeneemt.
Er kan ook worden afgeweken van het verbod op het doden van een wolf wanneer
sprake is van ernstig lijden. Dit is mogelijk op basis van het wettelijke belang ter
bescherming van fauna. Op basis van dit belang kan een aangereden wolf worden
geëuthanaseerd indien er geen kans op herstel meer is.
3.4.2

Gunstige staat van instandhouding

Voorwaarde voor het mogen doden of verstoren van wolven is dat de gunstige staat
van instandhouding niet in het geding is. De wolf is nog maar net begonnen zich in
Nederland te vestigen, waardoor op de schaal van Nederland nog geen sprake is van
een gunstige staat van instandhouding. Omdat wolvenpopulaties grensoverschrijdend
zijn, moet de natuurlijke staat van instandhouding ook op internationaal niveau te
worden bezien. Hier zijn nog geen concrete afspraken over gemaakt. Dit maakt dat
Versie: 0.1 Concept

26 van 61

vooralsnog alleen met uiterste terughoudendheid met het afwijken van de
verbodsbepalingen mag worden afgeweken.
Artikel 1 van de Habitatrichtlijn geeft een definitie wat moet worden verstaan onder
een gunstige staat van instandhouding: “het effect van de som van de invloeden die op
de betrokken soort inwerken en op lange termijn een verandering kunnen
bewerkstelligen in de verspreiding en de grootte van de populaties van die soort op het
in art. 2 bedoelde grondgebied”.
De staat van instandhouding wordt als gunstig beschouwd wanneer uit populatiedynamische gegevens blijkt dat de betrokken soort nog steeds een levensvatbare
component is van de natuurlijke habitat waarin hij voorkomt, en dat vermoedelijk op
lange termijn zal blijven, en het natuurlijke verspreidingsgebied van die soort niet
kleiner wordt of binnen afzienbare tijd lijkt te zullen worden, en er een voldoende
grote habitat bestaat en waarschijnlijk zal blijven bestaan om de populaties van die
soort op lange termijn in stand te houden. De Habitatrichtlijn kent geen concrete
bepalingen over referentiewaarden voor het vaststellen van de (gunstige) staat van
instandhouding. Parameters komen wel aan de orde in het kader van de
rapportageverplichtingen waarin de Habitatrichtlijn voorziet. De vier parameters voor
de bepaling van de ‘staat van instandhouding’ zijn: verspreidingsgebied, populatie,
leefgebied (oppervlakte van habitat, geschiktheid van habitat voor soorten, structuur
en functies van habitats) en toekomstperspectief. Dit laatste element is van belang,
omdat de beoordeling van de staat van instandhouding niet alleen een
momentopname betreft, maar ook vraagt om een beoordeling van de ontwikkeling
van de staat van instandhouding als gevolg van de uitzondering op een verbod en
andere voor de soort relevante ontwikkelingen. Hoewel de vier genoemde elementen
enig houvast bieden bij de beoordeling van de staat van instandhouding, is er geen
eensluidende maatstaf als het gaat om de staat van instandhouding van de wolf.
De Europese Habitatrichtlijn en de Conventie van Bern streven naar een gunstige staat
van instandhouding van wolven. Voor soorten met populaties die nationale grenzen
ruimschoots overschrijden, mede omdat zij migreren over de landsgrenzen heen,
vereist dit een gecoördineerde aanpak tussen lidstaten om verantwoordelijkheden te
verdelen en doelstellingen op elkaar af te stemmen. De staat van instandhouding van
een populatie op biogeografisch niveau wordt mede bepaald door de effecten van
lokaal ingrijpen in leefgebieden en in de populatie van wolven. Het wegnemen van
een individuele wolf hoeft daarmee geen invloed te hebben op de staat van
instandhouding van de diersoort.
De inzet vanuit Nederland is om te komen tot internationale beleidsafstemming bij
voorkeur in de vorm van een internationaal wolven managementplan. Een
gezamenlijk managementplan voor grensoverschrijdende (deel-) populaties geeft
zicht op het aanmerken van een gunstige staat van instandhouding en biedt wellicht
op termijn mogelijkheden voor een meer op elkaar afgestemde bescherming en
beheer.
Op (inter-)nationaal niveau wordt door het ministerie van LNV de samenwerking
gezocht met de Duitse nationale overheid met de intentie om te komen tot een
internationaal management plan voor de gedeelde wolvenpopulatie. Hierbij wordt
bekeken of ook met andere landen, zoals België en Polen, samengewerkt kan worden.
Versie: 0.1 Concept

27 van 61

Dit plan zou een nuttige basis kunnen worden die bijdraagt aan het gevraagde
perspectief met betrekking tot bescherming en beheer van de wolf.
Naast de samenwerking op nationaal niveau wordt er door diverse provincies op
regionaal niveau samengewerkt met Duitse deelstaten en in Benelux-verband.
3.4.3

Geen andere bevredigende oplossing

Om toestemming te kunnen verlenen om af te wijken van de verbodsbepalingen zal
moeten worden onderbouwd dat er geen andere bevredigende oplossingen zijn om
tegemoet te komen aan de wettelijke belangen. Een bevredigende oplossing kan
bijvoorbeeld zijn het beschermen van gehouden dieren door middel van een
wolfwerend raster. Onderzocht moet worden hoe een activiteit moet worden
uitgevoerd, en of dit op een andere manier mogelijk is (in het licht van de doelstelling
van een activiteit). Daarbij moet de minst belastende aanpak worden gekozen voor de
soorten die door een activiteit worden geraakt.
Voor het alternatievenonderzoek is een heldere doelstelling dus relevant. Dit is een
motiveringsvraagstuk waarvoor inzicht in alternatieve oplossingsrichtingen, ervaring
met de toepassingen van deze middelen, en inzicht in de effectiviteit van de gewenste
aanpak noodzakelijk is. Naarmate de maatregelen ingrijpender zijn voor de
beschermde soort, zal meer worden gevraagd van de motivering bij deze vergaande
maatregelen.
Een duidelijke uitsplitsing kan hierbij gemaakt worden tussen een probleemsituatie en
een probleemwolf. Voor een probleemsituatie kunnen meerdere oplossingen worden
ingezet, waarvan de minst ingrijpende altijd de voorkeur heeft. Een situatie waarin
een wolf veelvuldig slecht beschermd vee aanvalt, kan worden opgelost door te
zorgen dat vee achter wolfwerende rasters wordt geplaatst. Aangezien er een andere
bevredigende oplossing is zal het aanvallen van slecht beschermd vee niet kunnen
leiden tot een afwijking van het beschermingsregime van de wolf. Indien er geen
bevredigende alternatieven meer beschikbaar zijn en een wolf blijft de wettelijke
belangen blijft schaden, zal er sprake zijn van een probleemwolf en kan verjagen en
uiteindelijk doden worden overwogen. Dit wordt voor verschillende situaties nader
beschreven in de handelingsrichtlijnen.
Bevoegdheden en mandatering

Provincies zijn verantwoordelijk voor het beleid ten aanzien van wolven op het
Nederlandse grondgebied, tenzij in dit wolvenplan of op basis van wetgeving expliciet
is aangeven dat de verantwoordelijkheid elders ligt of in bepaalde situaties naar een
andere autoriteit overgaat. Ook zijn de provincies verantwoordelijk voor het beleid
met betrekking tot de tegemoetkoming in de landbouwschade die door wilde dieren,
waaronder de wolf, wordt veroorzaakt. De provincies hebben BIJ12 gemandateerd om
te beslissen op aanvragen voor een tegemoetkoming in schade bij gehouden vee,
veroorzaakt door wolven. BIJ12 draagt daarnaast zorg voor voorlichting over
schadepreventie, coördineert de monitoring van de wolf en beheert het
wolvenmeldpunt.
Provincies kunnen toestemming geven om van de in de wet Natuurbescherming
genoemde verbodsbepalingen af te wijken. Deze toestemming kan worden gegeven in
de vorm van een aanwijzing, ontheffing of vrijstelling.
Versie: 0.1 Concept

28 van 61

Voor een provinciale vrijstelling is een PS besluit vereist, de minister van LNV kan een
landelijke vrijstelling afgeven.
Daarnaast heeft de burgemeester altijd de bevoegdheid (bijvoorbeeld via een
noodbevel) om in het kader van openbare orde en veiligheid te allen tijde tot
optreden over te gaan.

Gebiedsbescherming

De wolf is een soort van Bijlage II van de Habitatrichtlijn. Voor deze soorten geldt dat,
indien deze soort in een gebied in meer dan onbeduidende mate voorkomt,
beschermde gebieden (Natura 2000-gebieden) moeten worden aangewezen. Voor
diersoorten met een zeer groot territorium – zoals de wolf – geldt dat deze gebieden
overeenkomen met de plaatsen binnen het natuurlijke verspreidingsgebied van die
soorten die de fysische en biologische elementen vertonen welke voor hun leven en
voortplanting essentieel zijn.
Het aanwijzen van Natura 2000-gebieden is een bevoegdheid van het ministerie van
LNV. Op dit moment zijn er in Nederland geen Natura 2000-gebieden aangewezen
voor de wolf. Uit jurisprudentie van het Europees Hof van Justitie volgt dat steeds
opnieuw moet worden getoetst aan de meest recente wetenschappelijke inzichten en
indien nodig tot aanpassing van reeds aangewezen gebieden dient te worden
overgegaan.
Er zal daarom regelmatig door het ministerie van LNV moeten worden bezien of
aanwijzing van Natura 2000-gebieden in Nederland voor de wolf moet plaatsvinden.
Een handvat daarbij is in de eerste plaats de zogenaamde Europese referentielijst. Op
deze regelmatig geactualiseerde lijst worden habitattypen en soorten opgenomen die
regelmatig en van nature voorkomen in de betrokken lidstaat. De wolf wordt tot nu
toe niet genoemd voor Nederland. Daarnaast hanteert Nederland het criterium dat
een soort minimaal tien aaneengesloten jaren in Nederland aanwezig moet zijn. Deze
periode gaat lopen vanaf moment dat een soort zich voor het eerst heeft
voortgeplant. Dit was in Nederland voor de wolf het geval in 2019. Ook moet de soort
zich binnen de periode van tien jaar regelmatig hebben voortgeplant. Dan pas zou
kunnen worden overwogen de soort toe te voegen in bestaande Natura 2000gebieden.
Beschermingsstatus hybride wolven

Als van een wolf wetenschappelijk is aangetoond, met behulp van DNA-analyse, dat
het om een hybride individu gaat, dan zal de provincie opdracht geven dat individu uit
de populatie te verwijderen en via middels een aanwijzing te laten doden. Gelet de
mobiliteit van de wolf zal dit ook interprovinciaal worden afgestemd.
Nederland heeft een verantwoordelijkheid met betrekking tot hybride wolven, om
kruisingen tussen wolf en hond te voorkomen. Daarom is het gewenst om tegen
hybridisatie van wolven in Nederland op te treden. Dat betekent dat hybriden uit de
populatie zullen worden verwijderd.

Versie: 0.1 Concept

29 van 61

Uit internationale verdragen, de Habitatrichtlijn en de Nederlandse wetgeving volgt
niet expliciet of het beschermingsregime van de Habitatrichtlijn ook geldt voor
kruisingen tussen hond en wolf (hybriden). In de Carnivore guidelines (Linnel et al.
2008) zijn aanbevelingen gedaan om hybriden van wolf en hond binnen de reikwijdte
van het begrip ‘beschermde inheemse diersoort’ te laten vallen. Belangrijkste
argumentatie daarvoor is dat het zonder DNA-analyse in veel gevallen niet mogelijk is
om een hybride wolf te onderscheiden van een echte wolf. Om te voorkomen dat een
echte wolf per ongeluk wordt aangezien voor een hybride wolf en wordt gedood of
gevangen, is ervoor gekozen om in Nederland hybriden van wolf en hond als
ongewenst te beschouwen. Derhalve dient voorkomen te worden dat deze zich in
Nederland gaan voordoen, en mocht dat toch het geval zijn dienen deze uit de
populatie te worden verwijderd.
De Carnivore guidelines vermelden dat hybridisatie vooral kan spelen aan de rand van
het verspreidingsgebied waar populaties klein en kwetsbaar zijn. Nederland kan hier
dus mee te maken krijgen, maar de kans hierop is zeer klein. Hybridisatie als gevolg
van recentere vermenging van wolven en honden komt voornamelijk voor in gebieden
waar grote aantallen verwilderde honden voorkomen en waar wolven bijna
verdwenen waren. In Nederland zijn tot op heden geen gevallen van hybridisatie van
wolf met hond vastgesteld. Van alle wolven die tot nu toe in Nederland geregistreerd
zijn, is vastgesteld dat deze afkomstig zijn uit ofwel de Centraal-Europese
wolvenpopulatie, of (in twee gevallen) de Alpiene wolvenpopulatie. Het is in het
belang van behoud van de soort (wolf) dat hybriden uit de populatie worden
weggenomen. Hybriden hebben een verhoogde kans op probleemgedrag en
bovendien vervagen ze het soms toch al moeilijk zichtbare onderscheid tussen wolf en
hond. Het kan een probleem zijn om een hybride ‘op afstand’ te herkennen maar
DNA-onderzoek kan uitsluitsel geven. Voor het verwijderen van een hybride
exemplaar is een vergunning op grond van de Omgevingswet nodig.

Bezit en vervoer van dode en/of levende wolven

Voor het vervoer van een wolf (dood of levend), ook binnen Nederland en ook als dit
voor onderzoek of translocatie geschiedt, is in principe een CITES-certificaat vereist.
Dat geldt ook voor producten of delen van een wolf. Bloed en weefsel vallen daar ook
onder. De Convention on International Trade in Endangered Species of wild flora and
fauna (CITES) is een internationale overeenkomst om de handel in beschermde
planten en dieren te reguleren. CITES-certificaten zijn gebonden aan een individu en
worden niet vooraf verstrekt. Voor bepaalde aangewezen wetenschappelijke
instellingen geldt overigens een soepel regime voor monsters van bloed, weefsel of
speeksel, voor bijvoorbeeld DNA-onderzoek.
Keutels en urine (die op natuurlijke wijze zijn uitgescheiden) vallen buiten de CITESregels. Voor in het veld gevonden wolvenkeutels voor de georganiseerde
wolvenmonitoring zijn dus geen CITES-papieren nodig.

Versie: 0.1 Concept

30 van 61

Een CITES-certificaat is ook niet vereist voor spoedvervoer van een gewonde wolf naar
een dierenarts, op voorwaarde dat het dier na behandeling weer op dezelfde plek
wordt vrijgelaten. Dit betekent dat het transport van een dode wolf naar een
onderzoeksinstituut en het spoedtransport van een gewonde wolf naar een dierenarts
in de praktijk zonder CITES-certificaat plaats kan vinden. Een certificaat is pas
noodzakelijk bij een vervolgtransport of opslag. Certificaten kunnen worden
aangevraagd bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).
Wet op de dierproeven

In verband met vangen en eventueel zenderen van een wolf is deze wet niet van
toepassing volgens artikel 1b lid 7e, indien identificatie (achterhalen herkomst) het
hoofddoel is of het zenderen noodzakelijk is om op basis van het gedrag als overheid
te kunnen beslissen over verdere stappen. Provincies vermelden in voorkomende
gevallen in de ontheffing op grond van de Omgevingswet (flora en fauna activiteit) dat
vangen en verdoven en vervolgens DNA-afname en zenderen ten behoeve voor
nadere identificatie en gedragsbeoordeling wordt toegestaan. Als er sprake is van het
vangen en zenderen van een wolf voor puur wetenschappelijke
onderzoeksdoeleinden, dan kan de Wet op de dierproeven wel van toepassing zijn. De
minister van LNV is in die situatie bevoegd gezag voor het verlenen van toestemming.

Versie: 0.1 Concept

31 van 61

4

Uitvoering en handelingsperspectief: Interventierichtlijn en
handelingsrichtlijnen

Handelingsrichtlijnen

Het bieden van een helder handelingsperspectief staat hoog op de agenda. Het is
mede vanwege praktische uitvoering van belang de kaders hiervoor aan te geven in
dit wolvenplan.
Deze kaders worden uitgewerkt in een aparte Interventierichtlijn waarin een viertal
handelingsrichtlijnen worden weergegeven. Te weten:
1. Handelingsrichtlijn Wolf en mens
2. Handelingsrichtlijn Wolf en hond
3. Handelingsrichtlijn Wolf en vee
4. Handelingsrichtlijn Overige situaties (aangereden wolf, dood gevonden wolf,
gewonde wolf; ook geldend voor de goudjakhals).
In de handelingsrichtlijnen wordt op generieke wijze invulling gegeven aan de te
ondernemen stappen en afwegingen. De invulling kan hierdoor maatwerk zijn en per
situatie specifiek worden vormgegeven.
Als bijlage bij dit plan is het ‘Interventierichtlijn probleemsituaties wolf’ opgenomen.
Hierin staat een nadere toelichting en worden de handelingsrichtlijnen nader
uitgewerkt.
De juridische analyse geeft aan dat situatieafhankelijk naar afwegingen dient te
worden gezocht. Het is daarom op voorhand niet nodig heel specifiek grenzen aan
criteria te stellen. De Gedeputeerde Staten binnen een provincie kunnen hierbinnen
een afweging maken. Het voornemen is in bepaalde situaties de richtlijnen mogelijk
ook voor de goudjakhals te laten gelden.

Maatregelen Actieve soortenbescherming

Met actieve soortenbescherming wordt het nemen van (herstel)maatregelen voor het
behoud van soorten en hun leefgebieden bedoeld. Dit kunnen maatregelen zijn ter
bescherming of stimulering van één bepaalde soort of maatregelen ter bescherming
of stimulering van meerdere soorten (leefgebiedenbenadering).
De internationale verplichting voor actieve bescherming van soorten komt voort uit
de Habitatrichtlijn, de Vogelrichtlijn en de Verdragen van Bern en Bonn. Het Europese
Hof van Justitie heeft in jurisprudentie uitgemaakt dat de bescherming van soorten
niet alleen inhoudt dat de betreffende lidstaat een rechtskader instelt met verboden
(passieve soortenbescherming), maar dat lidstaten ook gehouden zijn om concrete en
specifieke beschermingsmaatregelen ten uitvoer te leggen. De verplichtingen tot het
treffen van actieve soortenbeschermingsmaatregelen uit de Habitatrichtlijn zijn
opgenomen in Omgevingswet (art. 2.18, eerste lid, onderdeel g, onder 1°, Ow, en art.
3.57 Bkl). De bedoelde maatregelen moeten worden getroffen door de provincies en
onderling zodanig worden afgestemd dat door de provincies tezamen de
doelstellingen voor geheel Nederland kunnen worden bereikt.

Versie: 0.1 Concept

32 van 61

Actieve soortenbeschermingsmaatregelen worden ingebed in een provinciaal of een
landelijk soortenbeschermingsplan. Voorbeelden van actieve
soortenbeschermingsmaatregelen voor de wolf zijn voorlichtingscampagnes of
beschermingsmaatregelen om relevante economische activiteiten die een effect
kunnen hebben op de wolf (bijvoorbeeld landbouw, bosbouw, recreatie) te reguleren.
Hierbij kan worden gedacht aan onder andere opleiding van betrokken stakeholders,
gedragscodes, richtsnoeren, of de aanpassing van bosbouw- of landbouwplannen, of
actieve preventie van te verwachten verstoringen (bijvoorbeeld beperking van de
toegang tot voortplantingsplaatsen).
Voor de wolf geldt dat de soort goed in staat is om zich te verplaatsen in het
landschap bij het zoeken naar nieuw leefgebied. Wolven vestigen zich in het algemeen
in gebieden die voldoende rustig zijn en die kunnen voorzien in voldoende voedsel
voor de wolf. Wolven zijn adaptief en cultuurtolerant en hoeven zich niet te beperken
tot uitgestrekte bos- en natuurgebieden. Een verdergaande inspanning om
leefgebieden geschikt te maken, of om bestaande reguliere activiteiten in eenmaal
ingenomen leefgebieden te beperken is in zijn algemeenheid niet noodzakelijk. Wel
kan het lokaal nodig zijn om rust te garanderen in de kern van het leefgebied van
gevestigde wolven, met name gedurende de voortplantingsperiode. Daarbij valt te
denken aan zonering van recreatie zoals nu ook al gebruikelijk is bij andere kwetsbare
diersoorten zoals een zeearend of kraanvogel. Dit geldt ook voor de (her-)begrenzing
van ‘hondenlosloopgebieden’ in een wolventerritorium. Voor de praktische
uitvoering hiervan zijn terreinbeheerders primair verantwoordelijk.
Wolf en verkeer
Sterfte in het verkeer zal naar verwachting in ons land een belangrijke doodsoorzaak
van wolven zijn. Voor zwervende wolven valt onmogelijk te voorspellen waar deze
wegen zullen kruisen en er kunnen redelijkerwijs geen maatregelen worden genomen.
De ervaring met zwervende wolven die grote afstanden afleggen leert dat wolven
goed in staat zijn de bestaande infrastructuur over te steken. Bijvoorbeeld de
gezenderde wolvin Naya (Zie: Factfinding rapport) heeft op haar tocht eind 2017
vanuit Duitsland naar België in Nederland 7 maal een snelweg, 19 keer een spoorlijn
en 3 keer een meer dan 50 meter brede watergang overgestoken. Daarbij heeft deze
wolvin ook succesvol talloze lokale en regionale wegen overgestoken. Wanneer in de
toekomst blijkt dat er vaker wolven op dezelfde plaatsen worden doodgereden, dan
zal daar een maatwerkoplossing gezocht moeten worden. Binnen een territorium,
maar ook daarbuiten in het kader van landelijke ontsnipperingsmaatregelen, zijn
ecoducten met geleidende rasters uiteraard een ideale oplossing om zowel wolven als
wilde (hoef)dieren veilig het verkeer te laten kruisen.
Gewonde wolven
Bij een aangetroffen gewonde wolf wordt door een deskundige de
gezondheidstoestand beoordeeld. Alleen wanneer het betreffende dier terug kan
naar de vrije natuur, kan een wolf zo mogelijk worden opgevangen.
Wanneer een wolf zich bijvoorbeeld met hulp van geringe veterinaire ingrepen
zichzelf kan herstellen, wordt deze wolf ter plekke of in de omgeving achtergelaten.
Wanneer de wolf dusdanig verwond is dat herstel niet mogelijk is en onnodige
Versie: 0.1 Concept

33 van 61

dierenleed voorkomen dient te worden, wordt deze wolf, op situatie afhankelijke
wijze gedood. De opvang van wolven wordt niet gezien als provinciale taak.

Wolf en faunabeheer

Het doel is om bij het faunabeheer van grote wilde hoefdieren in een vroeg stadium
te anticiperen op de effecten van en voor de wolf. Dit is te zien als wolfinclusief
faunabeheer. De praktijkervaring, op bijvoorbeeld de Veluwe, leert dat het bestaande
faunabeheer en de wolven prima samengaan, zoals dat ook in veel herkomstgebieden
in bijvoorbeeld Duitsland het geval is.
Er zijn geen aanwijzingen dat wolven worden verstoord door het huidige
faunabeheer. Dat neemt niet weg dat dit een aspect is wat nauwlettend moet worden
gevolgd en wat ook bij de rechter ter discussie is gesteld. Naar verwachting zal over
dit onderwerp voor de Nederlandse situatie jurisprudentie ontstaan die duidelijk zal
maken welke mate van (wetenschappelijke) onderbouwing passend is om potentiële
verstoring te duiden.
De in Nederland toegestane jachtmethoden zijn in principe niet verstorend.
Drijfjachten op hoefdieren zijn hier bijvoorbeeld niet toegestaan. Potentiële
verstoring door verlies aan natuurlijk prooiaanbod is in de Nederlandse situatie in
principe ook niet aan de orde. Het populatiebeheer bij grote hoefdieren vindt per
definitie slechts plaats om wettelijk erkende belangen te beschermen. Die weging
vindt plaats in faunabeheerplannen. Ontheffingen voor populatiebeheer bij
hoefdieren worden slechts afgegeven als de duurzame instandhouding van deze
dieren kan worden gegarandeerd. Niet het afschot, maar het bereiken van
doelstanden dan wel minimale standen van de hoefdieren, is daarbij leidend. Zo blijft
altijd voldoende natuurlijk voedselaanbod voor de wolf beschikbaar. Dat betekent ook
dat waar het aandeel van de wolf toeneemt, de bijdrage van de jager zal afnemen. De
faunabeheereenheden hebben een belangrijke rol in het monitoren en bijsturen van
deze effecten. Zij zijn daarvoor met de lokale wildbeheereenheden ook goed in
positie. Doordat de aangesloten jagers en terreinbeheerders vanuit het
hoefdierbeheer en/of monitoring een impressie hebben van de stand en het gedrag
van de hoefdieren in het terrein, kunnen ze een belangrijke bron zijn voor deze
monitoring.
Inzet preventieve maatregelen

Ook preventieve maatregelen om vee te beschermen tegen aanvallen van wolven
vormen (mede) een onderdeel in de actieve soortenbescherming. Een bijkomstig
voordeel van deze maatregelen is in het belang van de wolf. Het voorkomt dat
gevestigde wolven zich kunnen gaan specialiseren op het doden van
landbouwhuisdieren. Dat zou namelijk kunnen leiden tot afname van de
maatschappelijke acceptatie van de wolf.
Natuurbegrazers
Uitgangspunt is om wolvenschade aan gehouden natuurbegrazers niet als aanleiding
of weging mee te laten tellen bij het in werking treden van handelingsrichtlijnen. Bij
dergelijke natuurbegrazing is het uitgangspunt dat het in deze situaties om meer
natuurlijk gehouden kuddedieren gaat die onderdeel vormen van het natuurbeheer
ter plekke.
Versie: 0.1 Concept

34 van 61

Internationaal beleid en wolvenmanagementplan

Het streven is om te komen tot internationale beleidsafstemming gericht op de
totstandkoming van een internationaal wolven managementplan.
Een gezamenlijk managementplan voor grensoverschrijdende (deel-) populaties geeft
zicht op de staat van instandhouding. Ook biedt het wellicht op termijn mogelijkheden
voor een meer op elkaar afgestemde bescherming en beheer (population level
management).
De Europese Habitatrichtlijn en de Conventie van Bern streven naar een gunstige staat
van instandhouding van wolven. Voor soorten met populaties die nationale grenzen
ruimschoots overschrijden, mede omdat zij migreren over de landsgrenzen heen,
vereist dit een gecoördineerde aanpak tussen lidstaten om verantwoordelijkheden te
verdelen en doelstellingen op elkaar af te stemmen. De staat van instandhouding van
een populatie op biogeografisch niveau wordt mede bepaald door de effecten van
lokaal ingrijpen in leefgebieden en in de populatie van wolven.
De Richtsnoeren van de EU voor de bescherming van diersoorten van de
Habitatrichtlijn erkennen dat binnen de meeste lidstaten zelf veelal geen gunstige
staat van instandhouding kan worden bereikt. Dit betekent dat voor wolvenbeheer uit
een grensoverschrijdend managementplan moet blijken wat onder een gunstige staat
van instandhouding van de betrokken populatie wordt verstaan. Ook moet daarin
worden aangegeven welke maatregelen door elk deelnemend land worden
ondernomen om deze staat van instandhouding te bereiken of te behouden.
Internationaal populatiemanagement is een randvoorwaarde voor eventueel beheer
van wolven.
Op (inter-)nationaal niveau wordt door het ministerie van LNV de samenwerking
gezocht met de Duitse nationale overheid met de intentie om te komen tot een
internationaal management plan voor de gedeelde wolvenpopulatie. Hierbij wordt
bekeken of ook met andere landen, zoals België en Polen, samengewerkt kan worden.
Dit plan zou een nuttige basis kunnen worden die bijdraagt aan het gevraagde
perspectief met betrekking tot bescherming en beheer van de wolf.
Naast de samenwerking op nationaal niveau wordt er door diverse provincies op
regionaal niveau samengewerkt met Duitse deelstaten en in Benelux-verband.
Er is sprake van enige praktische internationale afstemming via de jaarlijkse
“Transboundary wolfmeetings” tussen de wolvenprovincies, BIJ12, het ministerie van
LNV, de Duitse deelstaten Niedersachsen, Nordrhein-Westfalen en Rheinland- Pfalz,
evenals Luxemburg, Vlaanderen, Wallonië en Frankrijk.

Versie: 0.1 Concept

35 van 61

5

Preventie, schade en tegemoetkoming.

Dit hoofdstuk begint met een terugblik naar de ervaringen over de jaren 2015-2022.
Dan wordt aangegeven hoe de provinciale invulling van het wolvenbeleid met
betrekking voor gebiedsbegrenzing, calamiteitenregeling, preventie en
tegemoetkoming in de schade kan worden vormgegeven. Tot slot volgt een weergave
van het tegemoetkomingsbeleid en de uitvoering hiervan.
Het is belangrijk om te weten dat de afhandeling van de tegemoetkoming in schade
en het vaststellen van de normering (technisch en financieel) voor de preventieve
maatregelen op landelijk niveau, interprovinciaal is geregeld.
Daarnaast is het de bevoegdheid van iedere provincie afzonderlijk om te bepalen om
wolvengebieden aan te wijzen, de calamiteitenregeling open te stellen en eventueel
een budget voor preventieve maatregelen beschikbaar te stellen.
Doorgaans zal de provincie hiervoor in overleg gaan met betrokken partijen via een
provinciale wolvencommissie.
Terugblik en ervaringen 2015-2022

In 2015 werd de eerste tegemoetkoming in schade aan landbouwhuisdieren
veroorzaakt door de wolf betaald. Sinds 2019 verloopt het uitkeren van
tegemoetkomingen naar aanleiding van wolvenschade conform de afspraken gemaakt
in het Interprovinciaal Wolvenplan. Deze afspraken zijn uitgewerkt in de richtlijn
taxatie en prijzen bij wolvenschade in de schapenhouderij.
Hieronder zijn in tabellen de data weergegeven per wolvenjaar. Een wolvenjaar is
gebaseerd op de jaarcyclus van de wolf: dit start in mei als de welpen geboren
worden en eindigt in april van het volgende jaar.

NB: tzt actualisatie cijfers adhv jaarverslag t/m 2022.
Tabel x.x - Aantal bevestigde wolvenschademeldingen per provincie per wolvenjaar.
2014-

2015-

2016-

2017-

2018-

2019-

2020-

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Drenthe

2

-

-

10

7

22

7

48

Flevoland

-

-

-

-

1

-

-

1

Friesland

-

-

-

1

5

4

1

11

Gelderland

-

-

-

1

1

10

9

21

Groningen

2

-

-

1

2

1

1

7

Limburg

-

-

-

3

-

4

7

14

NoordBrabant

-

-

-

1

-

7

51

59

Overijssel

-

-

-

14

12

-

4

30

Utrecht

-

-

-

1

-

-

-

1

Totaal

4

-

-

32

28

48

80

192

Provincie

Versie: 0.1 Concept

36 van 61

Totaal

Zoals te zien in tabellen xx is er sprake van in totaal 192 schademeldingen over een
periode van zeven jaar. In de laatste drie wolvenjaren is het aantal schademeldingen
toegenomen van 28 naar 80 schademeldingen. Dat is verklaarbaar door de toename
van het aantal wolven in Nederland.
Er is ook een verschuiving zichtbaar. In de eerste jaren waren Drenthe en Overijssel de
provincies met de meeste schadegevallen, verklaarbaar vanuit het feit dat langs die
landsgrenzen de kans het grootste is dat er wolven Nederland binnenkomen. Het
laatste jaar is er een toename in schademeldingen in Noord-Brabant. Het aantal
schadegevallen in Gelderland blijft beperkt, ondanks het feit dat hier de meeste
wolven verblijven. Dat heeft vooral te maken met het ruime aanbod aan wildprooien.
Daarbuiten zijn in Gelderland de rondtrekkende wolven de voornaamste reden voor
schade.
Tabel x.x - Aantal gedode dieren bij wolvenschademeldingen per provincie per
wolvenjaar.
2014-

2015-

2016-

2017-

2018-

2019-

2020-

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Drenthe

4

-

-

25

40

98

14

181

Flevoland

-

-

-

-

2

-

-

2

Provincie

Totaal

Friesland

-

-

-

2

18

11

8

39

Gelderland

-

-

-

3

2

56

24

85

Groningen

4

-

-

3

17

2

2

28

Limburg

-

-

-

15

-

6

18

39

NoordBrabant

-

-

-

2

-

16

140

158

Overijssel

-

-

-

35

67

-

9

111

Utrecht

-

-

-

1

-

-

-

1

Totaal

8

-

-

86

146

189

215

644

Het uiteindelijk totaalbeeld geeft aan dat grofweg oostelijk Nederland van Noord tot
Zuid in beeld komt als meest risicovolle schadegebieden. Door landschappelijke
omstandigheden concentreert dat zich in bepaalde regio's. Over alle jaren gezien
vonden meeste schadegevallen plaats in Noord-Brabant.
De provincies hebben een landelijk geldende tegemoetkomingsregeling voor schade
veroorzaakt door wolven aan bedrijfsmatig gehouden landbouw(huis)dieren en
hobbymatig gehouden schapen en geiten. Tabel xx geeft per wolvenjaar, per provincie
een overzicht. In totaal is er € 152.798,11 over deze zeven jaren uitbetaald aan
tegemoetkoming in wolvenschade. Gemiddeld is dit € 21.828,00 per wolvenjaar. Voor
de bedragen van deze jaren is gewerkt met een 100% tegemoetkoming (zonder eigen
risico, nadere voorwaarden e.d.).
De omvang van de tegemoetkoming per schadegeval wordt bepaald door de omvang
(aantal dieren), de waarde van de diersoort of het ras en bijkomende kosten, zoals
dierenarts en kadaverafvoer. Het gemiddelde bedrag per schadegeval is € 795,82. Het
hoogst uitgekeerde bedrag voor één melding is € 7.678,57 en het laagste uitgekeerde
bedrag voor één schadegeval is € 61,84.
Versie: 0.1 Concept

37 van 61

Over de afgelopen jaren zijn er 644 landbouw(huis)dieren ten prooi gevallen aan de
wolf. Gemiddeld komt dit op 92 dieren per jaar en een tegemoetkoming van € 237,00
per dier.

Tabel x.x - Hoogte van de uitgekeerde tegemoetkoming per provincie per wolvenjaar.
Provincie

2014-

2015-

2016-

2017-

2018-

2019-

2020-

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Totaal

Drenthe

€ 960,00

-

-

€ 6.317,00

€ 6.928,00

€ 29.216,88

€ 3.384,64

€ 46.806,52

Flevoland

-

-

-

-

€ 445,00

-

-

€ 445,00

Friesland

-

-

-

€ 425,00

€ 4.580,00

€ 1.557,85

€ 1.250,15

€ 7.813,00

Gelderland

-

-

-

€ 1.044,00

€ 416,00

€ 11.692,36

€ 5.171,40

€ 18.323,76

Groningen

€ 555,00

-

-

€ 600,00

€ 2.586,00

€ 617,76

€ 279,51

€ 4.638,27

Limburg

-

-

-

€ 1.812,00

-

€ 2.885,84

€ 3.947,06

€ 8.644,90

-

-

-

€ 351,00

-

€ 3.225,11

€ 32.398,44

€ 35.974,55

Overijssel

-

-

-

€ 13.625,00

€ 11.031,00

-

€ 5.241,11

€ 29.897,11

Utrecht

-

-

-

€ 255,00

-

-

-

€ 255,00

Totaal

€ 1.515,00

-

-

€ 24.429,00

€ 25.986,00

€ 49.195,80

€ 51.672,31

€ 152.798,11

NoordBrabant

Aantallen en diersoorten

Gemiddeld is sprake van 3,35 gedode prooidieren per schademelding. Het gemiddeld
aantal prooidieren dat gewond raakte bij een wolvenaanval is per schadegeval is 0,87.
Het aandeel geëuthanaseerde en/of herstelde dieren is niet apart te duiden, omdat
het onderscheid gedood, verwond, geëuthanaseerd niet in alle jaren is gespecificeerd.
Het maximale aantal gedode dieren bij één aanval is 31 dieren. Het minimumaantal
gedode dieren bij één aanval is één dier. Opgemerkt zei dat naast gedode dieren er
ook sprake kan zijn van gewonde dieren, geëuthanaseerde dieren en eventueel
vermiste dieren.
In het merendeel van de schademeldingen betreft dode en/of gewonde schapen
(93,37%). Hierbinnen is een brede variatie in rassen en situaties. Daarnaast werden
pas vanaf 2020 sprake van enkele andere gehouden landbouw(huis)dieren
aangevallen door een wolf. In totaal is vanaf 2015 tot en met het wolvenjaar 20202021 slechts drie keer sprake geweest van een aanval op een kalf (Belgisch blauw,
Schotse Hooglander, Zwartbont, 2020); éénmaal op een Nubische geit (2020) en
éénmaal op een gehouden damhert (2021). In het geval van de drie kalveren betrof
het twee keer nuchtere kalveren, waarvan de oudste twee dagen oud was. In het
geval van het Schotse Hooglander kalf ging het om een Schotse Hooglander met een
natuurbegrazingsfunctie. PM gedateerd, laatste informatie nog invoegen.
De focus van het interprovinciale beleid ligt dan ook bij schapen. Dit neemt niet weg
dat dit plan ook de mogelijkheid voorziet voor andere landbouwhuisdieren een
tegemoetkoming uit te betalen en preventieve maatregelen te kunnen nemen, dat
geldt zowel voor bedrijfsmatig als voor hobbymatig gehouden hoefdieren. De inzet
van preventieve maatregelen voor grote landbouwhuisdieren vergt mogelijk nog
nader onderzoek. We zien ook dat hoogte van de uitgekeerde tegemoetkomingen
jaarlijks stijgt naarmate er meer (zwervende) wolven in Nederland voorkomen.
Versie: 0.1 Concept

38 van 61

Voorkomen van schade

Dierenhouders zijn zelf wettelijk verantwoordelijk voor het nemen van preventieve
maatregelen om gehouden dieren zoals schapen, te beschermen tegen mogelijke
roofdieren als de wolf. In algemene zin geldt dat wanneer de schade redelijkerwijze te
voorkomen is, hierop moet worden ingezet en een tegemoetkoming van de schade
niet het meest voor de hand ligt.
De ervaring leert dat maatregelen als wolfwerende afrasteringen en/of de inzet van
kuddebewakingshonden en dergelijke in het algemeen voldoende zijn om schade aan
de dieren te voorkomen.
Bescherming van vee tegen aanvallen van buitenaf is niet nieuw. Van honden of
vossen is bekend dat zij ook schapen kunnen aanvallen. Bij het voorkomen van
aanvallen op gehouden hoefdieren gaat het dus in principe om het nemen van
aanvullende maatregelen om ook schade door wolven te voorkomen.
Schade door een rondzwervende wolf valt moeilijker te voorkomen. Het is voor
eenieder immers minder voorspelbaar of en waar een wolf zal opduiken. Houders van
(vaak onbeschermde) kwetsbare dieren kunnen slechts met extra inspanningen en
preventieve middelen (als elektrische afrastering, kuddewaakhonden, ’s nachts
ophokken, fladderlinten e.d.) het risico op schade verkleinen. Het bestrijden van
schade door bijvoorbeeld een wolf te doden is niet toegestaan en in principe pas een
laatste mogelijke oplossing.

Inzet preventieve maatregelen

Een belangrijk uitgangspunt in het beleid is en blijft dat dierhouders inzetten op het
voorkomen van de schade door de inzet van preventieve maatregelen. De provincies
faciliteren dit en bepalen ieder voor zich hoe en in welke mate zij dit willen
stimuleren. Bijvoorbeeld via subsidieregelingen, projecten, pilots, inzet van een
wolvenconsulent en een preventieteam e.d.
De normering van de preventieve middelen is interprovinciaal vastgelegd in de zgn.
Faunaschade Preventiekit Wolf van BIJ12.
https://www.bij12.nl/onderwerpen/faunazaken/schade-voorkomen/modulewolven/ (FPK). Hierin staat opgenomen aan welke hoogte afrasteringen dienen te
voldoen, welke stroomsterkte wordt geadviseerd, het aantal draden, of type netten,
rastertype, etc. Ook worden andere middelen aangegeven zoals
kuddebewakingshonden.
In dit wolvenplan zijn deze basisnormen in principe onveranderd, maar er wordt wel
meer flexibiliteit geboden (zie paragraaf xxx). Ook innovatie van de middelen en de
inzet en omgang hiervan blijft hoog op de agenda staan. Inzet op pilots waarin op
innovatieve wijze materieel en middelen wordt ontwikkeld en ervaring wordt
opgedaan is daarbij van betekenis. Bijvoorbeeld als het gaat om de inzet van
kuddebewakingshonden en nieuwe methoden van afrasteren. Wanneer uit
praktijkonderzoek nieuwe inzichten ontstaan over effectiviteit en praktische
toepassing, wordt dit uiteraard meegenomen. Dat kan leiden dat hier flexibeler mee
wordt omgegaan indien uit nader praktijkonderzoek zou blijken dat dit tot een
effectieve en praktische toepassing leidt. Wanneer voortschrijdend inzicht daar
Versie: 0.1 Concept

39 van 61

aanleiding toe geeft, zullen de normen in de FPK worden aangepast. De FPK blijven
dus ten allen tijden het referentiedocument.

Begrenzing wolvengebieden

Provincies kunnen besluiten wolvengebieden aan te wijzen. Wolvengebieden zijn
gebieden waarvan bekend is dat wolven zich er min of meer permanent ophouden of
regelmatig worden waargenomen, en waar van dierhouders wordt verwacht dat zij
zich voorbereiden op aanvallen van wolven. Sinds inwerkingtreding van het
Interprovinciaal wolvenplan 2019 zijn er wolvengebieden (in het vorige wolvenplan
leefgebieden genoemd) aangewezen in de provincies Gelderland, Drenthe, NoordBrabant en Fryslân. Het aanwijzen van beleidsmatig begrensde wolvengebieden
beperkte zich tot gebieden waar gedurende minimaal 6 maanden sprake was van een
gevestigde wolf. Dit criterium voor het aanwijzen van een wolvengebied is met dit
plan verruimd. Alle gebieden waarbinnen het voorkomen van wolven regelmatig te
verwachten is kunnen als wolvengebied worden begrensd.
De provincie maakt hiervan een inschatting in overleg met wolvendeskundigen. Om
richting dierhouders eenduidig te kunnen communiceren, zal een wolven gebied in
principe op gemeentegrenzen worden afgebakend. Kennisgeving daarvan vindt plaats
met een aanwijzingsbesluit door Gedeputeerde Staten (GS) en in de beleidsregels
faunaschade van de provincies wordt hiernaar verwezen.
Het begrenzen van dergelijke gebieden heeft nadrukkelijk tot doel om daarbinnen
subsidies voor preventieve maatregelen beschikbaar te kunnen stellen,
overeenkomstig de Faunaschade Preventiekit van BIJ12 en de interprovinciaal
bepaalde subsidienormen. Het begrenzen van dergelijke wolvengebieden heeft geen
consequenties voor het beschermingsregime van de wolf.
In wolvengebieden die zijn begrensd geldt:
1. In de eerste drie jaar na begrenzing van dit gebied geldt een volledige
tegemoetkoming in de schade te verlenen (zonder nadere voorwaarden).
2. Na deze drie jaar geldt weer een periode van opnieuw drie jaar waarin de schade
van onbeschermde dieren niet meer geheel wordt vergoed. De dierhouder heeft dan
een eigen risico. De hoogte hiervan moet nog worden bepaald op door invoering van
een, naar basis van redelijkheid en billijkheid bepaald, eigen risico voor de dierhouder.
3. Na deze periode bepaalt de provincie zelf of de subsidieregeling wordt verlengd,
verder afgebouwd of helemaal wordt stopgezet. Dit wanneer indien sprake is van
onbeschermde dieren. M.a.w. de aanwezigheid van wolfwerende maatregelen kan
dan een voorwaarde worden om in aanmerking te komen voor een tegemoetkoming.
In deze jaren hebben dierhouders ruim de mogelijkheid zich voor te bereiden op de
aanwezigheid van de wolf en ondersteunen de provincies een omslag naar meer inzet
van preventieve maatregelen.
Daarnaast kan (in deze begrensde wolvengebieden) ingezet worden op stimulering
door de provincie van preventieve maatregelen.
Na een periode van drie jaar kan een provincies de provinciaal bepaalde
subsidiemogelijkheden binnen de begrenzing van het wolvengebied wijzigen.

Versie: 0.1 Concept

40 van 61

Vanaf dat moment wordt van veehouders verwacht dat zij op aanvallen van wolven
zijn voorbereid en dat zij zelf maatregelen nemen om hun vee te beschermen. Maar
provincies kunnen ook besluiten de subsidieregeling voor langere periode open te
stellen.

Calamiteitenregeling

Om de inzet van preventieve maatregelen te stimuleren hebben de provincies ook
buiten wolvengebieden de mogelijkheid om een tijdelijke calamiteitenregeling in te
stellen. Een calamiteitenregeling speelt in op de urgentie en biedt een duurzame
oplossing voor dierhouders. Het is daarmee aanvullend en/of vervangend op het door
de provincie tijdelijk beschikbaar stellen van noodsets zoals flexnetten.
Overal in Nederland kunnen zwervende wolven doortrekken, daar is inmiddels
ervaring mee opgedaan. Vaak trekken deze zwervende wolven door naar gebieden die
geschikt zijn als leefgebied. Het is niet mogelijk om je voor te bereiden op aanvallen
door deze zwervende wolven en van dierhouders kan dit ook niet worden verlangd.
De trefkans is namelijk immers klein en zwervende wolven kunnen op doortocht in
korte tijd grote afstanden afleggen. Soms trekken zwervende wolven echter niet
direct door en blijven enige tijd in een bepaald gebied rondhangen, mogelijk om te
verkennen of er sprake is van geschikt leefgebied. In die gevallen voorziet de
calamiteitenregeling in een tijdelijke openstelling van de subsidies om snel financieel
te kunnen bijdragen aan maatregelen zonder dat daarvoor een aanwijzing als
wolvengebied aan de orde is.
De calamiteitenregeling treedt in werking wanneer binnen een week, in dezelfde of
aangrenzende gemeenten, twee of meer aanvallen hebben plaatsgevonden.
Veehouders binnen die gemeente(n) kunnen tijdelijk (2 tot 4 weken) voor een
subsidie in aanmerking komen om preventieve maatregelen te treffen.
Het instellen van een calamiteitenregeling gebeurt door de provincie. Een
calamiteitenregeling is bedoeld om dierhouders te ondersteunen bij aanvallen door
wolven die niet of moeilijk te voorspellen zijn. Wanneer wolvenaanvallen in een
gebied regelmatig voorkomen, wordt van dierhouders verwacht dat zij zelf
maatregelen treffen. De provincies Gelderland en Fryslân hebben een dergelijke
regeling al ingevoerd.

Tegemoetkoming in de schade

Veehouders die worden geconfronteerd met een aanval door wolven kunnen van de
provincies een tegemoetkoming voor financiële schade ontvangen. De
tegemoetkomingsregeling wordt uitgevoerd door BIJ12. Vooralsnog wordt alle directe
schade bij aanvallen door wolven, conform de tegemoetkomingsregeling, voor 100%
vergoed. Ook hobbymatige dierhouders komen voor deze regeling in aanmerking.
Voorwaarde is dat kan worden vastgesteld dat de schade inderdaad door een wolf is
veroorzaakt. Zoals hierboven is aangegeven kan in wolvengebieden worden bepaald
dat voor een volledige tegemoetkoming als voorwaarde wordt gesteld dat voldoende
preventieve maatregelen zijn genomen.

Versie: 0.1 Concept

41 van 61

5.7.1

Wettelijk kader en uitgangspunten verlenen tegemoetkoming in de faunaschade

Op grond van de Wet natuurbescherming hebben provincies de taak om in
voorkomende gevallen tegemoetkomingen in faunaschade te verlenen. Er geldt
hiervoor een beoordelingsruimte waaraan invulling is gegeven door middel van
provinciale beleidsregels. Er bestaat geen ongelimiteerd recht op een vergoeding van
schade. De benadeelde moet redelijkerwijs alles in het werk stellen om schade te
voorkomen of beperken. Daarbij is het uitgangspunt dat de verantwoordelijkheid tot
het voorkomen en beperken van faunaschade bij de aanvrager zelf ligt.
Als de aanvrager de schade kan voorkomen of beperken, dan komt de schade niet
voor een vergoeding in aanmerking. Pas als schadebestrijding niet in enigerlei vorm is
of kan worden toegestaan, zal besloten worden tot het eventueel toekennen van een
vergoeding. Verder komt schade die tot het normale bedrijfsrisico behoort niet voor
een vergoeding in aanmerking, waarbij geldt dat een zekere mate van schade door in
het wild levende dieren voor lief genomen moet worden. Betaling van een
tegemoetkoming in de schade vindt naar redelijkheid en billijkheid plaats.
Dit wolvenplan geeft (ten opzichte van het Interprovinciaal Wolvenplan 2019) een
aantal nieuwe afwegingscriteria aan o.a. met het oog op zwervende wolven. De
voorzienbaarheid van de schade is van belang voor de beoordeling of en in welke
mate een tegemoetkoming aan de orde is. Zwervende wolven kunnen in korte tijd
enorme afstanden afleggen en doen dat vaak ongemerkt. Het is dan redelijkerwijs niet
voorzienbaar of en waar een wolf bijvoorbeeld schapen aan zal vallen. In heel
Nederland blijft de mogelijkheid bestaan om een tegemoetkoming van wolvenschade
aan te vragen. Waarbij er geen verplichting is voor de inzet van preventieve
maatregelen. Binnen begrensde wolvengebieden kan dit anders geregeld zijn.
5.7.2

Uitgangspunten tegemoetkoming in de schade

Het beleid voor de tegemoetkoming in de schade is op hoofdlijnen als volgt bepaald:
• De algemeen geldende beleidsregels faunaschade vormen de basis en het
vertrekpunt voor tegemoetkomingen in faunaschade.
• BIJ12 kan onder voorwaarden een tegemoetkoming verlenen voor schade
veroorzaakt door in het wild levende dieren aan alle bedrijfsmatig gehouden
landbouwhuisdieren.
Schade
aan
niet-bedrijfsmatig
gehouden
landbouwhuisdieren is in principe een algemeen maatschappelijk risico dat burgers
geacht worden zelf te dragen.
• Voor de wolf is in afwijking op dit algemene uitgangspunt is bepaald dat zowel
bedrijfsmatig gehouden dieren als niet-bedrijfsmatig (d.w.z. particulier,
hobbymatig) gehouden hoefdieren in aanmerking komen voor een
tegemoetkoming.
• Als algemeen uitgangspunt geldt dat bij de beoordeling van verzoeken om
tegemoetkoming, díe schade wordt vergoed die redelijkerwijs niet of niet geheel
ten laste van de grondgebruiker behoort te worden gebracht. De wet voorziet in
een tegemoetkoming in de geleden schade, maar hieruit kan geen aanspraak op
een volledige schadevergoeding/schadeloosstelling worden ontleend. Dit
uitgangspunt is bevestigd in jurisprudentie: het moet gaan om directe schade
veroorzaakt door een natuurlijk in het wild levende diersoort.
• Dit houdt in dat vervolgschade en bijkomende schade niet voor een
tegemoetkoming in aanmerking komt.
Versie: 0.1 Concept

42 van 61

•

5.7.3

Voor de wolf worden, in afwijking van dit algemene uitgangspunt, ook de kosten
van de dierenarts (hooguit de taxatiewaarde van het dier) en de kosten van de
kadaver ruiming beschouwd als directe schade en vergoed.

Directe en in directe schade

Alleen directe schade komt voor een tegemoetkoming in aanmerking. Directe schade
is de schade die rechtstreeks wordt aangericht aan het dier (of het gewas) zelf. Er wordt
dus geen tegemoetkoming verleend voor indirecte schade of gevolgschade. In het geval
van de wolf worden, naast een tegemoetkoming voor de marktwaarde van het gedode
dier, ook de kosten van de dierenarts (gewonde dieren) en afvoer kadavers tot de
directe kosten gerekend. Onder bepaalde voorwaarden kunnen ook verwerpingen en
gederfde melkproductie worden vergoed. Al overige indirecte schade wordt niet
vergoed.
De algemene lijn is dat wanneer via DNA of anderszins, conform de richtlijn, is
aangetoond, respectievelijk aannemelijk is, dat een wolf verantwoordelijk is voor de
schade aan bedrijfsmatig gehouden landbouwhuisdieren en niet-bedrijfsmatig
gehouden hoefdieren een tegemoetkoming is mogelijk voor:
- de waarde van de door wolf gedode dieren, incl. de door de dierenarts
geëuthanaseerde dieren.
- de kosten van de dierenarts (tot maximaal de taxatiewaarde van het dier).
- de kosten van de afvoer gedode dieren (Rendac).
- de schade vanwege verwerpingen mits binnen twee weken bewijsbaar.
- de schade vanwege ‘gederfde melkproductie’ mits bewijsbaar aangetoond.
Er wordt in ieder geval géén tegemoetkoming verleend voor:
• Herstel van omheiningen of andere zaken (uren en materialen)
• De tijd (arbeidsuren) die de veehouder kwijt is om de schade af te handelen
• Scannen van drachtbepaling door dierenarts
• Overige kosten voor de schapen (bijv: aankoop, import, aanvoer, quarantaine
e.d.)
• Schade veroorzaakt door losgebroken schapen
Aanvragen voor een tegemoetkoming worden volgens de (provinciale) beleidsregels
beoordeeld, waarbij er in eerste instantie geen eigen risico en géén leges wordt
berekend. Indien de deskundige van BIJ12, voorafgaand aan een aanvraag tot
tegemoetkoming, het op voorhand niet uitsluit dat de schade veroorzaakt was door
een wolf, worden leges (behandelbedrag) terugbetaald, ook als later een andere
doodsoorzaak wordt vastgesteld.
BIJ12 geeft opdracht om de schade te taxeren. Hierdoor blijft er enerzijds zicht op de
omvang van de schade en anderzijds zicht op de verspreiding van de wolven
(monitoringsaspect). Voor de uitvoering is dit beleid nader uitgewerkt in de
tegemoetkomingsrichtlijn.
5.7.4

Technische aspecten normering wolfwerende maatregelen

De provincies gaan uit van de norm van een hoogte van ‘1.20m norm’ als optimale
hoogte van een wolfwerend raster. Om verschillende redenen zijn ook situaties
Versie: 0.1 Concept

43 van 61

denkbaar waarin uiterlijk tot ’90 cm’ kan worden geaccepteerd. Dit sluit soms beter
aan bij de wens uit de praktijk en de situatie in de meeste Duitse deelstaten. Dit
verschil in hoogte heeft uiteraard consequenties voor de instrumentele aanpak
(subsidie, tegemoetkoming) en voor de mogelijkheden voor het handelingsperspectief
(onderbouwing ontheffing/derogatie). Vooralsnog zullen provincies de normen niet
aanpassen. Maar wanneer zich nieuwe technieken en/of ervaringen voordoen die
aanleiding zijn om de normen aan te passen, kan dit ook gebeuren. De normen zijn
geformuleerd in de zgn. FaunaPreventieKit (met link) die hiervoor het kader aangeven.
Voor de koppeling van de technische wolfwerende normen aan subsidie,
tegemoetkoming en handelingsperspectief betekent dit het volgende:
• De reeds gehanteerde ‘Norm 1.20’ conform FPK is optimaal, wordt -indien
een subsidieregeling is opengesteld- gesubsidieerd (met eigen bijdrage) en
biedt eventueel een mogelijkheid voor derogatie.
• Vanaf drie jaar na aanwijzing van een wolvengebied wordt de voorwaarde dat
alleen bij aanwezigheid ‘1.20 norm’ een tegemoetkoming in dat wolvengebied
kan worden verleend. Oftewel alles wat als niet wolfwerend wordt
beoordeeld komt, na de eerste drie jaar, niet meer voor een (volledige)
vergoeding in aanmerking.
• Norm ’90 cm’ is suboptimaal (en is ook de ondergrens). Er zijn ook andere
gangbare rasters die tot 1.05 komen. Dit mag en kan voor verplaatsbare
gaasrasters in tijdelijke situaties, maar men kan geen aanspraak doen op een
eventuele subsidieregeling en dit geeft geen aanleiding voor een eventuele
ontheffing in het kader van derogatie.
• Voor vaste rasters, draadrasters en nachtkralen blijft 1.20 de norm. Voor
verplaatsbare gaasrasters is, mede uit arbotechnisch oogpunt, onder
voorwaarden een praktisch meer werkbare hoogte van 90 cm of 1.05 cm
acceptabel. Indien bij deze hoogte er toch herhaaldelijk aanvallen
plaatsvinden, dan wordt verwacht dat de dierhouder de preventieve
maatregelen aanpast naar de normen van 1.20m. Zo niet dan wordt in dat
individuele geval geen tegemoetkoming meer verleend.
• Buiten de begrensde wolvengebieden blijft een tegemoetkoming in
wolvenschade gewoon mogelijk ongeacht de eventuele genomen
maatregelen.
Inzet kuddebewakingshonden

Op dit moment wordt ervaring opgedaan met de inzet van kuddebewakingshonden.
Dit lijkt een nuttige aanvulling op de preventie in bepaalde situaties. Afhankelijk van
de ervaringen wordt nader bezien hoe hiermee om te gaan in het kader van
tegemoetkomingen, normering en subsidieregelingen.

Uitvoering van de schademelding en de schadeafhandeling

De uitvoering van de tegemoetkoming bij schade door wolven is nader verwoord in
een door BIJ12 opgestelde richtlijn. Hierin komen onderstaande aspecten aan de
orde. Eveneens zal een en ander in de beleidsregels van de provincie tot uiting
komen. De hoofdlijn van dit beleid wordt hieronder weergegeven.

Versie: 0.1 Concept

44 van 61

5.9.1

Beoordeling van de situatie, was het een wolf?

Voor het toekennen van een schadevergoeding is het van belang om te kunnen
uitsluiten dat er geen sprake was van een aanval door bijvoorbeeld een hond of vos,
in die gevallen wordt immers geen tegemoetkoming uitgekeerd. Dit vraagt een
beoordeling door een geschoolde deskundige. In eerste instantie om op afstand te
beoordelen of wolf niet valt uit te sluiten en er voldoende aanwijzingen zijn voor wolf
zodat de beoordelaar van of namens BIJ12 ter plaatse kan gaan kijken. In tweede
instantie ter plaatse gericht op specifieke veldkenmerken van deze schadesituatie en
ten slotte door DNA-analyse. Overigens heeft het afnemen van DNA tevens als doel
om de herkomst en verspreiding van de wolf te kunnen monitoren.
Een tegemoetkoming wordt verleend indien het dier met zekerheid of zeer
waarschijnlijk door een wolf is gedood. Als veldsporen, sectie of genetisch onderzoek
geen van alle met zekerheid of hoge waarschijnlijkheid op een wolf wijzen, dan wordt
aangenomen dat een wolf niet de oorzaak is en wordt een aanvraag om een
tegemoetkoming afgewezen.
Indien een gehouden landbouwhuisdier verwond is en behandeld is door een
dierenarts, kan er bij BIJ12 een tegemoetkoming in de kosten worden aangevraagd.
Deze tegemoetkoming bedraagt maximaal de taxatiewaarde van het dier. Wanneer
het dier na dierenartsbehandeling en aantoonbaar door toedoen van de wolf
overlijdt, dan bedraagt de hoogte van de tegemoetkoming maximaal twee keer de
taxatiewaarde: tegemoetkoming in de dierenartskosten plus de taxatiewaarde van
het dier. Tot slot worden de voorrij- en afvoerkosten van een kadaver naar een
destructiebedrijf beschouwd als directe schade en vergoed.
5.9.2

Proces schademelding en veldbezoek

Een dierhouder met gedode of verwonde dieren moet bij een vermoeden van
wolvenschade die een wolf als veroorzaker vermoedt zo snel mogelijk en uiterlijk
binnen 24 uur na de gebeurtenis hiervan melding te doen bij BIJ12. Geadviseerd
wordt om kadavers ter plaatse te laten liggen en indien nodig met schoon plastic af te
schermen tegen regen en aaseters. Het is belangrijk om (eigen) honden altijd uit de
buurt te houden. De melding gaat bij voorkeur vergezeld van foto’s waarop de
aangetroffen situatie goed zichtbaar is. Op basis van deze documentatie en mogelijke
andere informatie wordt beoordeeld of een wolf niet op voorhand kan worden
uitgesloten. Als een wolf niet wordt uitgesloten, zet BIJ12 de melding door naar een
deskundige (taxateur of medewerker BIJ12) die namens BIJ12 die de situatie ter
plaatse komt beoordelen.
Om DNA veilig te stellen dient een prooi bij voorkeur binnen 24 uur door een
deskundige van BIJ12 bezocht te worden om DNA-monsters te nemen. Daarnaast
wordt de omgeving afgespeurd volgens de protocollen (onder andere verwoord in de
richtlijn en het taxatierapport) en worden foto’s gemaakt van de omgeving van de
vindplaats, de prooien, detailopnames van verwondingen, inclusief referentieobject
(bijvoorbeeld een meetlat o.i.d.). De datum, vinder, vindplaats (gps), leeftijd, geslacht,
conditie van de prooi en vraatbeeld etc. worden genoteerd.
Nadat de monsters zijn genomen kan het kadaver aan de Rendac worden
aangeboden. In uitzonderlijke situaties kan het kadaver voor nadere sectie naar WENR
worden vervoerd. De veehouder dient daarvoor een afstandsverklaring te tekenen.
Versie: 0.1 Concept

45 van 61

WENR heeft de benodigde ontheffingen om dode landbouwhuisdieren te mogen
vervoeren en machtigt de deskundige om het kadaver naar hen te vervoeren. Indien
de prooi gewond is, maakt de ondernemer de afweging of genezen mogelijk en
kosteneffectief is; een dierenarts wordt hierbij in opdracht van de veehouder
betrokken.
5.9.3

DNA bemonstering

Naar oordeel van de deskundigen biedt het veldonderzoek vaak onvoldoende
zekerheid om een uitspraak te kunnen doen over of het een wolf is of niet. DNAonderzoek biedt wel met zekerheid uitsluitsel, mits op tijd bemonsterd en van
voldoende goede kwaliteit. Na 24 uur neemt de kans op mislukte bemonsteringen
snel toe. Dit DNA-onderzoek kost tijd en is relatief duur. Omdat zekerheid belangrijk is
worden DNA-analyses op soort: wel/geen wolf maandelijks uitgevoerd. Daarmee krijgt
de gedupeerde dierhouder relatief snel uitsluitsel. DNA-analyse draagt tevens bij aan
de monitoring van de activiteit van de wolf in Nederland. Dat is ook de reden waarom
elke drie maanden ook individubepaling van de wolven plaatsvindt. Bovendien kan
informatie over DNA ook bijdragen aan het nader motiveren van eventuele
ontheffingen.
Een geval wordt als ‘oorzaak wolf’ benoemd indien een dier met zekerheid (blijkend
uit sporen, wonden, beeldmateriaal of DNA) of zeer waarschijnlijk (blijkend uit sporen
in het veld of sectie wanneer DNA geen uitsluitsel biedt) door een wolf is gedood. Als
veldsporen/sectie/genetisch onderzoek geen van alle met zekerheid of hoge
waarschijnlijkheid op een wolf wijzen dan wordt aangenomen dat een wolf niet de
veroorzaker is. Het kan dan bijvoorbeeld een hond of een vos zijn.
5.9.4

Proces schadeafhandeling

Nadat BIJ12 aan een deskundige opdracht heeft gegeven tot een taxatie annex
veldbezoek, volgt een terugmelding over de schadesituatie. Dat betekent dat BIJ12
van de taxateur een taxatierapport en verslag van de veldopname ontvangt,
eventueel waar nodig voorzien van fotomateriaal. Tevens zal de taxateur het DNAmonster doorsturen naar het laboratorium. Maandelijks ontvangt BIJ12 de uitslagen
van DNA-soortbepaling uitslagen en op dat moment is duidelijk of hieruit wolf, een
andere diersoort of een onbekende uitslag volgt. De dierhouder wordt hiervan als
eerste op de hoogte gesteld. Daarnaast gaat de uitslag door naar de desbetreffende
provincie en, als het wolf betreft, in het kader van de monitoring naar het
Wolvenmeldpunt. Op basis van de dan voorliggende informatie (taxatierapport, DNAuitslag en eventuele andere bewijzen) voert BIJ12 een eindbeoordeling uit. Dan wordt
besloten tot het wel of niet verlenen van een tegemoetkoming voor de schade
genomen, Dit wordt aan de dierhouder bekend gemaakt via een besluit. In het geval
van wolf vindt direct met het besluit ook betaling plaats van de tegemoetkoming.
Mocht de dierhouder het hier niet mee eens zijn, is er de mogelijkheid om tegen dit
besluit in bezwaar en desgewenst in beroep te gaan.

Versie: 0.1 Concept

46 van 61

6

Monitoring

Monitoring van de wolf in Nederland vindt plaats sinds 2015. Sinds de eerste vestiging
van de wolf in 2018, de daaropvolgende voortplanting in 2019 en het toenemend
aantal wolven dat Nederland vanuit onze buurlanden aandoet, heeft de monitoring in
Nederland een structureler karakter gekregen. Wolvenmonitoring wordt opgesplitst in
twee hoofdgroepen. De eerste hoofdgroep betreft de monitoring van wolven zelf. De
tweede hoofdgroep betreft afgeleide monitoring van aspecten die niet rechtstreeks
op de wolven zelf betrekking hebben. Denk daarbij aan monitoring van prooidieren,
beleidseffecten (onder meer toepassing preventie) en publieke opinie.
BIJ12 zorgt voor een gecoördineerde organisatie van wolvenmonitoring, in
afstemming met de betrokken provincies en overige direct betrokkenen.
Doel van wolvenmonitoring

Het doel van wolvenmonitoring is meerledig en richt zich op de onderstaande
aspecten:
• Provincies rapporteren, via het Rijk, aan Europa hoe de staat van instandhouding
(verspreiding, aantalsontwikkeling) van wolven in ons land verloopt. Dit aspect
vormt de kern van de monitoring zoals in dit wolvenplan is opgenomen en vloeit
voort uit de eerdergenoemde wettelijke taken. De belangrijke parameters voor de
staat van instandhouding zijn populatiegrootte, verspreiding, bewoond gebied,
habitateisen, prooidieraanbod en trend bepalingen.
• Monitoring is relevant om met behulp van de kennis over de aanwezigheid van
wolven conflicten met bijvoorbeeld landbouwhuisdieren te beperken.
• Monitoring is van belang om kennis te vergaren over de ecologische aspecten van
wolven in ons land.
Standaard voor wolvenmonitoring

Voor het monitoringsprogramma zijn de ervaringen in het Pools-Duitse
verspreidingsgebied van de wolf (Reinhardt et al. 2015) als uitgangspunt genomen en
is in 2019 het Monitoringsplan opgesteld. Door in Nederland te kiezen voor dezelfde
monitoringstandaard als in Duitsland, zijn de verkregen gegevens onderling direct
vergelijkbaar en uitwisselbaar. Inmiddels is in Nederland sinds 2018 ook ervaring met
monitoring naar de wolf opgedaan. Voor de monitoring van wolven wordt niet het
kalenderjaar gebruikt, maar wordt – net als in Duitsland – aangesloten bij de
jaarcyclus van de wolven zelf. Het monitoringjaar loopt van 1 mei tot 30 april in het
volgende jaar.
Voor de interpretatie van wolvenwaarnemingen wordt standaard gebruik gemaakt
van de SCALP criteria (zie begrippenlijst). Centraal staat de verifieerbaarheid
(documentatiekwaliteit) van een waarneming, ongeacht wie de waarneming heeft
verricht. Daarbij geldt C1 als hard bewijs, bijvoorbeeld uit DNA-analyse, C2 als
bevestigde waarneming, bijvoorbeeld door een goed gedocumenteerd spoor, C3 als
onbevestigde waarneming, bijvoorbeeld een zichtwaarneming zonder foto of
videobeelden. Meldingen die met zekerheid geen wolf betreffen krijgen de
aanduiding F.

Versie: 0.1 Concept

47 van 61

Om informatie over wolven eenduidig te documenteren zijn voor een groot aantal
situaties protocollen aanwezig en wordt het Monitoringsplan (2019) gevolgd. De
protocollen worden als standaard gebruikt voor het vastleggen van de informatie.
Monitoring van wolven

Bij monitoring van wolven gaat het om het in kaart brengen van de activiteit van
wolven in Nederland en waar wolven zich bevinden. Daarbij wordt onderscheid
gemaakt tussen zwervende wolven en territoriale (gevestigde) wolven.
6.3.1

Monitoring van zwervende wolven

De meeste wolven verlaten circa in het tweede levensjaar de roedel om zelf een
territorium te vinden. Deze ‘zwervende wolven’ die op zoek zijn naar nieuw
leefgebied zijn lastig in beeld te krijgen omdat het dier bewust geen zichtbare sporen
achterlaat (zoals wolvenkeutels of -sporen). Een verklaring hiervoor zou kunnen zijn
dat deze rondtrekkende wolven verkennen of er al sprake is van een territorium van
een andere wolf. Een vreemde wolf wordt in een territorium van een ander wolf vaak
niet gedoogd. Dit zorgt ervoor dat de rondtrekkende wolf zo min mogelijk sporen
achter laat. Zwervende wolven kunnen per dag tientallen kilometers doorlopen, maar
ook enige tijd in een gebied blijven rondhangen. Een wat langer verblijf, van meerdere
dagen tot enkele weken of maanden, kan een tussenstop zijn waarna het dier verder
trekt. Dat is niet ongebruikelijk.
In het geval van zwervende, rondtrekkende wolven is er sprake van passieve
monitoring. Onder passieve monitoring wordt alles verstaan wat verkregen wordt
zonder een vooraf opgezette actie uit te voeren, dus alle vormen van toevallige
meldingen uit het publiek. Zoals gedocumenteerde zichtwaarnemingen (foto’s,
videobeelden), vondsten van dode wolven of bewijzen via aangevallen prooidieren.
6.3.2

Monitoring van territoriale wolven

Actieve monitoring start verkennend in gebieden waar herhaaldelijk (al of niet
bevestigde) meldingen van wolven worden verkregen gedurende langere tijd (over
meerdere weken). Enkel passieve monitoring volstaat dan niet om het territoriale
gedrag van wolven aan te tonen. Onder actieve monitoring worden alle handelingen
verstaan waarbij gericht en deskundig activiteiten worden ondernomen om
waarnemingen te verzamelen. De meest gebruikte monitoringsmethode om
territoriaal gedrag aan te tonen in een gebied is sporenonderzoek. Dit
sporenonderzoek heeft tot doel het bepalen of er in de omgeving territoriale
markeringen aanwezig zijn (zoals markeringen middels wolvenkeutels op kruisingen
van zandpaden). Indien mogelijk wordt zoveel mogelijk ingezet op het afnemen van
genetische monsters (via met name wolvenkeutels) om bevestiging van wolf te
krijgen, en inzicht te verkrijgen in het individu.
Conform Reinhardt et al. (2015) wordt er uitgegaan van een territoriale wolf die zich
duurzaam kan gaan vestigen, als het aannemelijk is dat eenzelfde wolf gedurende zes
maanden in een gebied aanwezig is. In principe zijn twee zekere waarnemingen van
één individu over een periode van minimaal zes maanden hiervoor voldoende.
Intensivering van de monitoring
Op basis van meldingen in het Wolvenmeldpunt wordt onderbouwd advies gegeven
aan de betrokken provincie(s) om in voorkomende gevallen de monitoring te
intensiveren en/of een verkennend onderzoek te starten. De uitvoering van
Versie: 0.1 Concept

48 van 61

verkennend onderzoek kan plaatsvinden door verschillende partijen, onder leiding
van het Wolvenmeldpunt, bijvoorbeeld door terreinbeheerders of door vrijwilligers
mits voldaan kan worden aan de monitoringstandaards voor getrainde medewerkers
(zie begrippenlijst). Dat betekent borging van kwalitatief voldoende documentatie en
opname van waarnemingen in het Wolvenmeldpunt In eerste instantie wordt
aanbevolen om dan in overleg met betrokken terreinbeheerders door middel van
meerdere cameravallen kansrijke gebieden gedurende enige weken te monitoren.
Gelijktijdig is van belang om onderzoek te verrichten naar sporen of uitwerpselen op
bijvoorbeeld bospaden. Wolven doorkruisen hun territorium zo dermate frequent dat
een dier zeker binnen een aantal weken op een cameraval zal moeten verschijnen
en/of dat er sporen en keutels achterlaten worden. Het verzamelen van verse keutels
voor genetisch onderzoek is noodzakelijk om het individu te kunnen vaststellen.
Als dit verkennend onderzoek na circa twee maanden geen (nieuw) bewijs voor een
wolf heeft opgeleverd wordt de actieve monitoring in het betrokken gebied weer
gestaakt.
Als het onderzoek wel (nieuw) bewijs voor een wolf of een wolvenpaar heeft
opgeleverd, dan wordt de actieve monitoring voortgezet. De focus ligt daarbij op het
vaststellen van de mogelijke territoriumomvang en het vaststellen van het individu of
individuen. Voor dit laatste moeten vooral verse keutels verzameld worden voor
genetisch onderzoek. Per territorium zijn jaarlijks minimaal 10 à 15 tot maximaal 40
bruikbare monsters nodig om redelijkerwijs de aanwezige individuen te kunnen
duiden. Als uit verkennend onderzoek blijkt dat na zes maanden geen
wolvenactiviteiten meer in een gebied kunnen worden vastgesteld, dan wordt de
actieve monitoring in het betrokken gebied gestaakt.
Territorium monitoring
Als uit de actieve monitoring blijkt dat dezelfde wolf of hetzelfde wolvenpaar na 6
maanden nog steeds in een gebied verblijft, dan is het territorium duurzaam in
gebruik. Als er een dergelijk territorium is vastgesteld, dan zal dit door de betrokken
provincie(s) bekend gemaakt worden (zie § x.x.x). Territoria van wolven worden
gedurende het jaar gemonitord. De focus ligt daarbij op het vaststellen van de
territoriumomvang, de aanwezige individuen en of er reproductie (voortplanting)
plaatsvindt. Reproductie kan het beste worden vastgesteld door middel van
cameravallen. Er wordt in het voortplantingsseizoen nadrukkelijk niet gezocht naar
holen of legers met welpen; opzettelijke verstoring van wolven is immers wettelijk
verboden. De methode van waarnemen volgt de standaard die is beschreven in
Reinhardt et al. (2015) en staat beschreven in het Monitoringsplan (2019), en wordt
vastgelegd conform de protocollen.
Een vastgesteld territorium kan ook weer verdwijnen, bijvoorbeeld omdat een wolf in
het verkeer is gedood of de specifieke wolf het gebied weer heeft verlaten. Als uit de
monitoring blijkt dat er vervolgens geen wolvenactiviteiten meer in een gebied
worden vastgesteld, dan wordt de actieve monitoring in het betrokken gebied weer
gestaakt. Ervaring leert dat een ‘leeg geraakt’ territorium snel weer ingenomen kan
worden door een andere wolf. Bij wolventerritoria zijn letterlijke grensgevallen
mogelijk. Een territorium kan zich over de grens met Duitsland of België uitstrekken.
Vanuit Nederland zal bij vermoedens van een dergelijke situatie door de betrokken
provincie(s) contact worden gezocht met de buurlanden om de monitoring samen af
te stemmen.
Versie: 0.1 Concept

49 van 61

6.3.3

Validatie en DNA-analyse

Validatie
Meldingen van zwervende of territoriale wolven worden centraal verzameld door het
Wolvenmeldpunt. Ze worden in eerste instantie gevalideerd door getrainde
medewerkers en uiteindelijk, na definitieve validatie door ervaren
wolvendeskundigen, periodiek opgenomen in de NDFF. De eerste (voorlopige)
validatie dient om snel het kaf van het koren te scheiden, zodat alleen bij kansrijke
meldingen – indien nodig – energie wordt gestoken in eventuele navraag en het
verbeteren van de documentatie. Validatie gebeurt in eerste instantie op basis van
kenmerken die binnenkomen bij het wolvenmeldpunt (vanuit de passieve of actieve
monitoring) en eventueel via andere kanalen zoals telefoon, per e-mail of via sociale
media of waarnemingssites. Documentatie vindt plaats volgens de beschreven
werkwijze in het Monitoringsplan (2019). Alle waarnemingen worden conform
Reinhardt et al. (2015) voorzien van een SCALP aanduiding.
DNA-analyse
Materiaal waarbij het mogelijk is om DNA te analyseren, vormt een belangrijke
informatiebron voor het monitoren van territoriale wolven en zwervende wolven.
DNA-onderzoek wordt in eerste instantie maandelijks ingezet om zekerheid te krijgen
dat het daadwerkelijk om een wolf gaat. Dit gebeurt met name als het om
vermoedelijke wolvenschade bij landbouwhuisdieren gaat. Bij de DNA-monsters
waarbij is vastgesteld dat het om een wolf ging, worden één keer per kwartaal voor
een tweede keer genetisch geanalyseerd om het individu vast te stellen. Daarbij
worden ook monsters van wolvensporen onderzocht die vanuit de monitoring worden
verzameld. Bijvoorbeeld keutelmonsters, haren, DNA uit bijtwonden van wilde
hoefdieren en DNA van eventuele dood aangetroffen wolven. De tweede genetische
analyse richt zich op vaststellen van het geslacht en het exacte individu. Aan de hand
van deze gegevens kan, indien mogelijk, ook de herkomst van de betreffende wolf
achterhaald worden. Dit aanvullende onderzoek is onderdeel van de monitoring van
de wolvenpopulatie in Nederland.
6.3.4

Rapportage van wolvenmonitoring

Landelijke verslaglegging van de wolvenmonitoring wordt uitgevoerd door BIJ12 door
de publicatie van tussenrapportages en het jaarlijks te verschijnen ‘Jaarverslag wolf’
en desgewenst eveneens verwoord in de landelijke voortgangsrapportage natuur.
• Voor de interpretatie en rapportage wordt het Monitoringsplan (2019) en
Reinhardt et al. (2015) gevolgd. In het kort: Bewijs van aanwezigheid van wolven
wordt alleen geregistreerd op basis van C1 en C2 waarnemingen. C3 meldingen
kunnen het plaatje completeren maar tellen niet mee als bewijs voor
aanwezigheid.
• Rasterkaart per monitoringjaar van waarnemingen op basis van rastercellen van
10x10 km. Voor C1 waarnemingen is één waarneming voldoende per rastercel;
voor C2 waarnemingen zijn minimaal drie waarnemingen nodig.
• Validatie van weefsel- en celmateriaal vindt plaats conform CEwolf standaard.

Versie: 0.1 Concept

50 van 61

De populatieomvang wordt omschreven in termen van het aantal territoria van
individuele dieren, territoria van paren en territoria van roedels. Het aantal individuen
van een roedel kan immers in de loop van het jaar veranderen door geboorte, sterfte
en dispersie (vertrek). Het surplus (rondzwervende dieren) valt niet betrouwbaar vast
te stellen en maakt geen deel uit van de populatieschatting.
6.3.5

Verwerking en opslag van wolvenmateriaal en data

Waarnemingen van wolven worden centraal opgenomen door het Wolvenmeldpunt
en vastgelegd in de NDFF. In de monitoringsprotocollen worden de instanties
genoemd die betrokken zijn bij de afhandeling bij de vondst van een dode wolf of
wolvenprooi. Bij het afnemen van materiaal bij kadavers dienen altijd de nodige
voorzorgsmaatregelen genomen te worden om de onderzoeker zo goed mogelijk te
beschermen tegen mogelijke infecties. De protocollen, al dan niet in combinatie met
standaard werkwijzen in laboratoria, voorzien hierin. Voor de noodzakelijke
documenten als vergunningen, ontheffingen en certificaten wordt verwezen naar
hoofdstuk 5.
Dode wolven en materiaal van dode wolven dient voor toekomstig onderzoek zo veel
mogelijk bewaard te worden. Deels betreft dat al dan niet geprepareerd materiaal en
deels betreft dat analysegegevens. Hierbij hoort ook het bevorderen dat
referentiesystemen op Europees niveau zijn afgestemd en de informatie op een
efficiënte manier kan worden gedeeld. WENR organiseert dit via CEwolf. Naturalis
slaat skelet en huid op (al of niet geprepareerd als tentoonstellingsdier). Opgewerkt
DNA-materiaal en weefsels worden bij zowel WENR als bij Naturalis beheerd.
Wanneer een wolf dood wordt aangetroffen en niet éénduidig is vast te stellen dat
het dier door een aanrijding om het leven is gekomen, dan is mogelijk sprake van een
strafbaar feit. In dat geval heeft justitieel onderzoek naar de doodsoorzaak prioriteit.
6.3.6

Bijzonder onderzoek: sectie

Elke dood gevonden wolf wordt veiliggesteld (in koeling, maar niet bevroren) en zo
snel mogelijk naar het Dutch Wildlife Health Centre (DWHC) in Utrecht vervoerd waar,
zo mogelijk nog op dezelfde dag, gezamenlijk met Wageningen Environmental
Research (WENR), sectie op het kadaver wordt uitgevoerd. Bij de sectie kijkt WENR
naar dierecologische aspecten als leeftijd, geslacht, voortplantingsstatus, maaginhoud
en identiteit en DWHC naar veterinaire zaken als ziekten en afwijkingen. Bij de vondst
van een dode wolf wordt de omgeving afgespeurd volgens protocol. Er worden foto’s
gemaakt van de omgeving van de vindplaats, de dode wolf en detailopnames van
verwondingen inclusief referentieobject (bijvoorbeeld een meetlat, euromunt oid).
Bij de sectie vindt er aanvullend onderzoek plaats. In ieder geval dienen
doodsoorzaak, leeftijd, conditie, voortplantingsstatus en herkomst onderzocht te
worden. DWHC meldt volgens protocol de vondst ook aan CVI, RIVM en Naturalis.
DWHC heeft de leiding bij de sectie waarbij er rekening wordt gehouden met het zo
goed mogelijk geschikt houden van skelet en huid voor latere preparatie door
Naturalis. Alle betrokkenen volgen bij sectie het protocol. De sectie wordt op foto
en/of film vastgelegd. Na sectie worden de resten (ten minste de complete huid en
skelet) steeds overgedragen aan Naturalis. Naturalis beslist in welke vorm (opgezet,
balg) dit materiaal bewaard wordt en kan het (in bruikleen) beschikbaar stellen voor
bijvoorbeeld tentoonstellingen of wetenschappelijk onderzoek.

Versie: 0.1 Concept

51 van 61

Monitoring van andere aspecten

Er zijn tal van onderzoeken naar de wolf en wolf-gerelateerde zaken denkbaar en vaak
ook wenselijk die niet rechtstreeks voortvloeien uit algemene wettelijke
monitoringstaken voor de provincies. Op provinciale schaal, in specifieke gebieden of
bij toekomstig specifieke roedels kan dit overigens anders liggen. In dit wolvenplan
adviseren we in de sfeer van aanbevelingen:
• Onderzoek naar de ecologische aspecten van de wolf zoals terreingebruik en
voedselkeuze kan relevant zijn in relatie tot de wettelijke beschermingsplicht (zijn
er grote obstakels in het leefgebied, is er voldoende rust en voedsel?) en in relatie
tot het beperken van conflicten met landbouwhuisdieren.
• Onderzoek naar aantallen, verspreiding en gedrag van wilde hoefdieren in relatie
tot de aan- of afwezigheid van de wolf. In gebieden met territoriale wolven kan in
het faunabeheerplan speciale aandacht worden geschonken aan gedetailleerde
monitoring van hoefdieren, afschot en prooionderzoek.
• Naast schade door wolven, kunnen schapenhouders in ons land ook
geconfronteerd worden met door honden of vossen gedood of verwond vee. Om
discussies in dit perspectief te kunnen voeren en ook vanuit het belang voor de
sector zelf om preventieve middelen toe te passen (preventie tegen wolven werkt
ook tegen honden en vossen) is het belangrijk dat dergelijk onderzoek ook wordt
uitgevoerd en periodiek wordt herhaald. Daarnaast wordt het ook vanuit de sector
zelf gewenst om de toepassing, effectiviteit en financiële gevolgen van preventieve
middelen te monitoren.
• Onderzoek naar attitudes van de verschillende Nederlandse bevolkingsgroepen
over de wolf. Het is bestuurlijk relevant om goed te weten wat er onder de
bevolking leeft.
• Er kunnen zich situaties voordoen dat overwogen kan worden om een wolf te
zenderen. Dat zou bijvoorbeeld kunnen bij een, licht gewonde, aangereden wolf.
Deze kan weer worden losgelaten en voorzien zijn van een zender. Een dergelijke
situatie kan daarmee een bijdrage leveren over het gedrag en leefgebied van die
wolf.

Versie: 0.1 Concept

52 van 61

7

Samenwerkende organisaties

Samenwerking in Nederland

Elke provincie is vanuit de Wet natuurbescherming zelfstandig verantwoordelijk voor
de uitvoering van beleid voor de wolf. Omdat wolven grote afstanden afleggen en ook
territoria zich niet aan provinciegrenzen hoeven te houden, is een interprovinciale
samenwerking en beleidsuitvoering noodzakelijk. De samenwerking verloopt via het
Interprovinciaal overleg (IPO) en gezamenlijke uitvoeringstaken zijn belegd bij BIJ12.
Landelijk Overleg Wolf (LOW)
Onder leiding van de onafhankelijk voorzitter dhr. Pieter van Geel is op 25 november
2020 het Landelijk Overleg Wolf (LOW) van start gegaan. Medio 2020 heeft een aantal
organisaties de provincies om dit overleg gevraagd, met de wens om gezamenlijk
vraagstukken op het gebied van wolvenschade aan te pakken. Provincies trekken
graag op met de betrokken organisaties om hun kennis en ervaring te benutten,
draagvlak te creëren en gezamenlijk beleid te ontwikkelen.
De onderwerpen die in het LOW aan bod komen gaan over zowel nationale als
internationale kwesties (zoals leefgebieden van de wolf en corridors) en kunnen
variëren van aanbevelingen doen voor beleidsvorming en kennisuitwisseling tot het
samen optrekken bij praktische uitvoering en handelingsrichtlijnen bij acute
problemen.
De deelnemende organisaties zijn: LTO Nederland, Stichting Beheer Platform
Kleinschalige Schapen- en Geitenhouders, Vereniging Gescheperde Schaapskudden,
Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, De
12 Landschappen, Federatie Particulier Grondbezit, Dierenbescherming, Wolf Fencing
Nederland, Zoogdiervereniging, Wageningen Environmental Research, Vereniging
Nederlandse Gemeenten. BIJ12 voert het secretariaat uit. Het ministerie van LNV en
het IPO Overleg nemen faciliterend ook deel aan dit overleg.
BIJ12
BIJ12 is de organisatie die namens provincies de beleidsuitvoering van het dossier van
de wolf verzorgt. Dit heeft onder andere betrekking op monitoring, afhandeling van
tegemoetkoming in schade, databeheer, onderzoek en preventie. BIJ12 wordt hierin
aangestuurd door de provincies en kan gemandateerd ook namens de provincies als
opdrachtgever fungeren voor werkzaamheden die door derden worden verricht.
Regelmatig voorkomende werkzaamheden waarvoor specialistische kennis of
materiaal benodigd is waarover BIJ12 niet zelf beschikt, is samenwerking geregeld
met verschillende organisaties.
Wolvenmeldpunt
Voor de monitoring verzamelt het Wolvenmeldpunt alle meldingen van mogelijke
wolven. De uitvoering van het Wolvenmeldpunt van BIJ12, is belegd bij de
Zoogdiervereniging. Dit houdt in dat de (coördinatie van de) validatie van de
meldingen door de Zoogdiervereniging gebeurt. Actieve monitoring (indien nodig)
wordt momenteel eveneens centraal via BIJ12 uitbesteed aan de Zoogdiervereniging.

Versie: 0.1 Concept

53 van 61

Op termijn gaat het Wolvenmeldpunt over naar de website BIJ12. Het streven is
gericht op een volledig operationele loketfunctie bij BIJ12 in 2022.
Taxatie
De DNA-monsternames en taxaties aan landbouw(huis)dieren worden op dit moment
door Wiberg Taxaties B.V. uitgevoerd. Naast afname van DNA-monsters, bestaat de
opname uit een visuele beoordeling van de verwondingen, eventueel andere
aanwezige sporen, getroffen preventieve maatregelen en een taxatie van de schade.
Genetisch onderzoek
In de huidige situatie voert Wageningen Environmental Research (WENR) de
genetische analyse van wolven uit. Daarnaast verricht WENR sectie op (wilde)
prooidieren en op wolven zelf. WENR verzamelt alle DNA-monsters en onderzoekt of
het DNA afkomstig is van een wolf of een ander dier. Ook wordt (eens per kwartaal)
aanvullend onderzocht of de wolf waarnemingen naar een wolvenindividu kunnen
leiden.
Veterinair onderzoek wolven
Secties en veterinaire onderzoeken op wolven en bijbehorende lab protocollen
worden nu door het Dutch Wildlife Health Centre (DWHC) uitgevoerd. Elke dood
gevonden wolf wordt veiliggesteld (in koeling, maar niet bevroren) en zo snel mogelijk
naar DWHC in Utrecht vervoerd waar gezamenlijk met WENR sectie op het kadaver
wordt uitgevoerd.
Rijksoverheid
Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) is verantwoordelijk
voor de nationale wettelijke kaders en voor de implementatie van Europese
regelgeving en internationale verdragsafspraken. Tevens rapporteert het ministerie
van LNV over de naleving en derogaties over deze regelgeving. Ook op internationaal
niveau werkt het ministerie van LNV samen met partners om te komen tot een
verbetering van het wolvenbeleid. Zo is, op initiatief van het ministerie van LNV, een
overleg met Duitsland gestart om de mogelijkheden van een internationaal
wolvenplan te verkennen.
Andere organisaties
Er zijn tal van situaties denkbaar waarbij de provincies samenwerken met andere
overheden, maatschappelijke partners en burgers die geen structureel geformaliseerd
kader behoeven. Een voorbeeld is het samenwerkingsverband Wolven in Nederland
waarin de provincies geen rol spelen. Samenwerking is ook mogelijk tussen
bijvoorbeeld schapenhouders en vrijwilligers die helpen met het plaatsen van rasters.
Wolffencing is hiervan een voorbeeld. Ook daarin hoeven de provincies geen rol te
spelen. Daarnaast zijn er incidentele gebeurtenissen denkbaar waarbij bijvoorbeeld
een dierenambulance, politie, gemeente, terreinbeheerder of faunabeheerder kan
worden betrokken. De rol, positie en werkwijze in dergelijke gevallen staat veelal
beschreven in de handelingsrichtlijnen.
Als een territorium wordt vastgesteld, start een gebiedsproces waarin de betrokken
stakeholders (landbouw, terreinbeheerders) samen met de betreffende provincie(s)
een schadepreventieplan opstellen waarin risicolocaties en –bedrijven in beeld

Versie: 0.1 Concept

54 van 61

worden gebracht. BIJ12 kan hierin adviserend optreden, maar is geen trekker of
initiatiefnemer. De provincie faciliteert een dergelijk gebiedsproces.
CE Wolf
Het CEwolf consortium registreert de DNA van de centraal Europese wolvenpopulatie
en heeft per land één deelnemend laboratorium. Alle labs werken met dezelfde
methode en dat maakt het mogelijk om DNA-profielen onderling uit te wisselen en na
te gaan of een profiel al elders is vastgesteld. Door deze samenwerking is het in de
meeste gevallen mogelijk te achterhalen waar dieren oorspronkelijk vandaan komen
en welke afstand ze hebben afgelegd. De provincies hebben de keuze gemaakt om
hiermee de samenwerking te willen aangaan.
7.1.1

Beleidsafstemming

Via het IPO wordt interprovinciaal en met diverse organisaties afstemming van beleid
gezocht, dit wolvenplan is daarvan een voorbeeld. In 2020 is er een landelijke overleg
wolf in het leven geroepen. Het LOW heeft tot doel om gezamenlijk vraagstukken op
het gebied van wolvenschade aan te pakken.
In de Interprovinciale Wolvenwerkgroep, waarin de provincies waarin de wolf is
gevestigd of aanwezig is (geweest), het ministerie van LNV, Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en BIJ12 zijn vertegenwoordigd, staat het delen van kennis en de
voorbereiding van landelijke afstemming over beleid centraal.
Daarnaast hebben diverse provincies een commissie of projectgroep in het leven
geroepen om zich te buigen over vraagstukken met betrekking tot de wolf en om met
direct belanghebbenden te onderzoeken welke maatregelen nodig zijn en hoe de
provincie kan ondersteunen.
Internationale samenwerking in EU

De wolf is een soort die niet aan landsgrenzen gebonden is. De wolven in Nederland
maken naar het oosten deel uit van de Centraal-Europese wolvenpopulatie en naar
het zuiden van de Alpiene wolvenpopulatie. Internationale wolvenbeleid is daarom
noodzakelijk en richt zich op een Europese samenwerking. Inzet vanuit LNV en de
provincies is om te stimuleren dat er een internationaal soortmanagementplan tot
stand komt.
Zo werken overheden samen om wolvenpopulatie in beeld te brengen. De
samenwerking tussen de Benelux en Duitsland heeft ertoe geleid dat er een
grensoverschrijdende kaart van de wolventerritoria is gemaakt.
De provincies hebben reeds ingezet op een landsgrensoverschrijdende samenwerking,
bijvoorbeeld door bij grensoverschrijdende situaties de samenwerking te verkennen
op het gebied van monitoring en schaderegistratie.

Versie: 0.1 Concept

55 van 61

8

Een mogelijk toekomstperspectief

Dit wolvenplan zal voor de komende jaren het kader vormen voor het wolvenbeleid.
Maar ontwikkelingen zijn soms onzeker of onverwacht en zouden aanleiding kunnen
zijn voor aanpassingen.
Dit plan is geschreven vanuit het besef dat er ook vooruit gekeken mag worden en
een duiding dient te worden gegeven aan de komende perioden. Mede op verzoek
van het Landelijk Overleg Wolf is een mogelijke fasering en bijbehorende ontwikkeling
beschreven. Uiteraard is dit vooruitkijken, dus onzeker, maar geeft wel een mogelijke
ontwikkeling en richting aan waarheen het wolvenbeleid in Nederland zich kan gaan
ontwikkelen.
Nederland bevindt zich nu in een fase waarin de wolf zich opnieuw heeft gevestigd en
voortplant. Dat is wat de wolf doet. Dit vraagt nog om gewenning van de
maatschappij, de mensen. Dus het is een gegeven dat elk nieuws over de wolf nog
steeds een grote exposure krijgt in de media. In de beleving is er vaak nog sprake van
‘nieuw en onverwacht’. Dit wolvenplan dient ertoe te leiden dat dit niet meer het
geval is: we zijn er inmiddels aan gewend, het is inmiddels eigenlijk gewoon, de wolf is
er, maar dat betekent niet automatisch dat ook iedereen dit kan accepteren. Dat
gegeven maakt het noodzakelijk dat er perspectief wordt geboden over hoe hier mee
om te gaan.
Heel praktisch ingevuld: wat kunnen we, wat mogen we wel doen of niet? Dit
wolvenplan biedt daarin het zicht voor de komende jaren. Voor deze zaken geeft dit
interprovinciale wolvenplan, op basis van de meest recente kennis en informatie, een
kader. Er wordt een handelingsperspectief geboden, er blijft een
tegemoetkomingsregeling en er is voorzien in de monitoring en communicatie.
Daarmee zullen we nieuwe ervaringen opdoen. Dit beleidsplan leidt dan ook tot een
volgende fase in het samenleven en het omgaan met wolven.
Nederland zit nu in een ontwikkelingsfase waarin alle betrokkenen wel moeten
ervaren hoe met deze situatie om te gaan. Dierhouders zullen desgewenst hun
maatregelen kunnen nemen waardoor de wolf zich meer geconditioneerd zal gaan
gedragen, (adequate afrastering met stroom schrikt af) waardoor zorgen en schade
zoveel mogelijk wordt verminderd. We gaan ontdekken hoe mens en wolf dat gaan
ervaren en vormgeven.
Afhankelijk van de situatie (soms per provincie, soms zelfs lokaal) dient te worden
ervaren, bepaald en ontdekt hoe hier mee om te gaan. In deze fase wordt werkende
weg ontdekt welke handelingsperspectieven mogelijk zijn. Ook wordt ingezet op een
internationale aanpak. Vanuit Nederland willen we een internationaal wolf
managementplan. In deze fase dient ook te worden verkend of het denkbaar is met
‘beheerpakketten wolf’ te kunnen komen. Kortom er valt nog veel te ervaren, te
ontdekken en te ontwikkelen. Maar we zijn op weg naar een wolfinclusief
samenleven.

Versie: 0.1 Concept

56 van 61

De toekomstige eindfase is de situatie waarin het feit dat er wolven in Nederland zijn
het uitgangspunt is van ons handelen. Er is sprake van consensus. Er is sprake van een
natuurlijke populatie, er is zicht op een Europese samenhang en navenant beleid. De
ervaringen uit het verleden leiden ertoe dat wij hiervan geleerd hebben en hiermee
kunnen omgaan. Dat duidelijk is hoe te handelen in welke situatie. Preventie en eigen
verantwoordelijkheid is de norm. En dan zou het kunnen dat er, indien nodig,
eenvoudiger ingegrepen kan worden op een wolvenpopulatie.
Dat betekent ook dat onverwachte schade via de tegemoetkomingsregeling kan
blijven worden vergoed. In gebieden met verwachte schade zal dit aan voorwaarden
onderhevig zijn. Immers de stimulans om over te gaan tot preventieve maatregelen
dient dan zijn werk te hebben gedaan. Dierhouders worden geacht hiermee bekend te
zijn. Wellicht zijn er dan ook beheerpakketten voor de wolf waarin nazorg van
middelen (vervanging) en arbeid kunnen worden vergoed. Dat is nu nog onzeker en
moet nu nog blijken.
Dat betekent ook dat we ervaring kunnen hebben opgedaan met de werkwijze van de
handelingsperspectieven. Ook dat biedt duidelijkheid aan de juridische grenzen.
Met andere woorden dierhouders zijn bekend met de wolf en hebben ook hun
(wolfwerende) maatregelen genomen. Of niet, dat kan ook. Het is immers een eigen
keuze van de dierhouder. De provincies zullen deze transitie en het gewenningsproces
faciliteren. Gericht op het verkrijgen van het maatschappelijke draagvlak,
handelingsperspectieven zullen tijdsbepaald helder worden, tegemoetkoming- en
subsidieregelingen zullen stimuleren tot preventie en leiden tot meer eigen
verantwoordelijkheid.

Versie: 0.1 Concept

57 van 61

9

Communicatie

Communicatie is een essentieel onderdeel in het Wolvendossier. Met de ervaringen
van de afgelopen jaren is duidelijk dat de wolf meer dan ooit de gemoederen
bezighoudt. Dat betekent dat provincies, BIJ12 en het ministerie van LNV aan zet zijn
voor het organiseren van de communicatie naar de samenleving daarover. Mede op
basis daarvan wordt nader invulling gegeven aan concrete activiteiten en producten.
Onderstaand wordt ingegaan op de leidende communicatieprincipes die wij zullen
hanteren; de typen van communicatie en de verantwoordelijkheden, voorbeelden van
concrete communicatieactiviteiten en communicatiemiddelen.
PM: Invulling volgt tzt

Versie: 0.1 Concept

58 van 61

10

Financiën

PM: Invulling volgt tzt

Versie: 0.1 Concept

59 van 61

11

Verklarende begrippen en afkortingenlijst

PM: nog nader in te vullen

Versie: 0.1 Concept

60 van 61