(GL)

Verslag rapporteurs
aan Leden en plv. leden van de vaste commissie voor LNV
van de leden Weverling (VVD) en Bromet (GL)

Vaste commissie voor LNV
De leden Weverling (VVD) en Bromet (GL)

datum 5 november 2020
onderwerp Verslag rapporteurs ontwerpbegroting LNV 2021
te betrekken bij begrotingsbehandeling LNV

Aanleiding
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) heeft de leden
Weverling (VVD) en Bromet (GroenLinks) aangesteld als rapporteurs bij de behandeling
van de ontwerpbegroting LNV 2021. Aangezien de commissie dit jaar geen afzonderlijk
wetgevingsoverleg met de minister van LNV houdt over de ontwerpbegroting, zullen de
rapporteurs hun bevindingen schriftelijk rapporteren en zal om een reactie van de
minister van LNV gevraagd worden, te ontvangen vóór 19 november 2020. Tijdens de
procedurevergadering van 4 november 2020 is het verslag van de rapporteurs met
daarin hun bevindingen door de commissie vastgesteld.
In de rapportage wordt aandacht besteed aan:


Opzet begrotingsartikelen en indicatoren



Natuurbeleid



Uitvoering en toezicht door agentschappen



Strategische Evaluatieagenda (SEA)

De vragen die de rapporteurs hebben zijn opgenomen in bijlage 1.
Op 1 oktober 2020 ontving de Kamer aandachtspunten bij de ontwerpbegroting LNV
2021 van de Algemene Rekenkamer (Kamerstuk 35570-XIV, nr. 4) en op 5 november
2020 ontving de Kamer de antwoorden op gestelde feitelijke vragen (Kamerstuk
2020D44464) over de begroting LNV 2021. Indien van toepassing, is bij verschillende
onderwerpen in deze rapportage steeds verwezen naar de beantwoording door de
minister, door middel van verwijzing naar het nummer van de gestelde vraag.

Kernpunten

pagina 1/22

1.

Opzet begrotingsartikelen vergroten inzicht en mogelijkheid Tweede
Kamer om budgetrecht te gebruiken.
-

-

De ontwerpbegroting kent de volgende nieuwe begrotingsartikelen:
o

Artikel 21: Land- en tuinbouw

o

Artikel 22: Natuur, visserij en gebiedsgericht werken

o

Artikel 23: Kennis en innovatie

o

Artikel 24: Uitvoering en Toezicht

De nieuwe opzet vergroot de mogelijkheden van de Kamer om van haar
budgetrecht gebruik te maken.

-

Ook is het nu in één oogopslag duidelijk welke middelen naar het beleid gaan
en welke naar de uitvoering en toezicht.

2.

Meer indicatoren, maar volledigheid en inzicht in doelen en resultaten
beleid ministerie van LNV ontbreekt.
-

Hoewel de ontwerpbegroting voor 2021 negen extra indicatoren bevat blijft
inzicht in de doelen en resultaten van het LNV-beleid een aandachtspunt.

-

Het is bekend dat de minister van LNV nog een aantal indicatoren in
voorbereiding heeft, vooralsnog is niet bekend welke dit zijn.

-

Met name bij begrotingsartikelen 21 ‘Land- en tuinbouw’, 22 ‘Natuur, visserij
en gebiedsgericht werken’ en 24 ‘Uitvoering en toezicht’ zijn de indicatoren niet
dekkend voor al het beleid wat onder die artikelen valt.

-

Het is ook niet altijd duidelijk wat de relaties tussen de indicatoren en de
doelstellingen van het ministerie van LNV zijn.

-

Bij een aantal indicatoren en kengetallen ontbreken bovendien streefwaardes
en/of realisatiecijfers

3.

Doelmatigheid en doeltreffendheid van het natuurbeleid is niet te
bepalen.
-

De begroting bevat te weinig informatie om het natuurbeleid te kunnen toetsen
op doeltreffendheid en doelmatigheid. Er zijn geen indicatoren opgenomen en
concrete doelstellingen ontbreken grotendeels.

-

Als in meer detail naar de toelichting bij de verschillende instrumenten gekeken
wordt, is geen informatie te vinden over concrete en meetbare doelstellingen
en over de verwachte effecten van de maatregelen.

-

Omdat er geen overkoepelend concreet doel is, is het ook niet duidelijk wat de
precieze samenhang tussen de verschillende activiteiten en instrumenten is.

4.

Doelmatigheid en doeltreffendheid artikel 24 handhaving en toezicht is
niet te bepalen.
-

Artikel 24 beslaat met 20-30% een groot deel van de begroting van LNV, de
toelichting op het artikel is echter zeer summier.

-

Er zijn geen heldere doelstellingen geformuleerd op basis waarvan conclusies
getrokken kunnen worden over doeltreffendheid en doelmatigheid. De
prioritaire activiteiten van de NVWA zijn dus ook niet te linken aan
doelstellingen. Voor RVO zijn geen prioriteiten geformuleerd.

-

De indicatoren en kengetallen geven geen volledig beeld over de
verantwoordelijkheden vallend onder artikel 24.

pagina 2/22

5.

De Strategische Evaluatieagenda is een goede eerste aanzet maar
vraagt nadere uitwerking.
-

De minister van LNV heeft een goede eerste stap gezet in het ontwikkelen van
een SEA, maar deze vraagt uitwerking. Het is onduidelijk welke vervolgstappen
de minister voor ogen heeft.

-

De rapporteurs hebben de volgende aandachtspunten:
o

Consequent nalopen van geplande (instrument)evaluaties op
volledigheid.

o

Het koppelen van de planning aan besluitvormingsmomenten in de
beleidscyclus en de kennisbehoeften.

o

Het tijdig geven van duidelijkheid over type synthese-onderzoek op de
hoofdthema’s.

o

Het hoofdthema uitvoering en toezicht toevoegen.

o

Meer aandacht voor interdepartementale thema’s en integrale
evaluaties hiervan.

Toelichting
1

Opzet begrotingsartikelen vergroten inzicht en mogelijkheid Tweede Kamer
om budgetrecht te gebruiken.
Dit hoofdstuk gaat in op de nieuwe opzet van de ontwerpbegroting met vier
begrotingsartikelen in plaats van de twee artikelen van afgelopen jaren. Deze
aanpassing is op verzoek van de vaste commissie voor LNV tot stand gekomen.
Vooruitlopend op het onderzoek is aan de minister verzocht om een overzicht te sturen
dat duidelijk maakt welke bedragen afgelopen jaren voor de verschillende onderdelen
van de nieuwe artikelen begroot waren. Dit zodat navolgbaar wordt hoe de begroting
zich (uitgedrukt in euro’s) ontwikkelt ten opzichte van voorafgaande jaren. Dit
overzicht is op 5 oktober 2020 ontvangen (Kamerstuk 35570-XIV, nr.6).

1.1

Achtergrond nieuwe opzet begroting en indicatoren
De Kamer heeft op 3 november 2017 de eerste begroting gekregen voor het
nieuwgevormde departement van LNV (Kamerstuk 34 775-XIII, nr. 8). Deze begroting
was eenvoudig van opzet, de begrotingsartikelen van het voormalige Economische
Zaken werden overgeheveld naar de relevante departementen, zonder dat de opzet
van de artikelen werd gewijzigd. Waar de begroting van het tot 2010 nog zelfstandige
departement van LNV zeven begrotingsartikelen kende, waren dat er in 2017 nog maar
twee. De minister heeft op 15 juni 2018 de Kamer laten weten van plan te zijn de
structuur van de nieuwe LNV-begroting te heroverwegen. In het wetgevingsoverleg
over het jaarverslag van 2017 op 21 juni 2018 vragen de rapporteurs De Groot (D66)
en Weverling (VVD) ook expliciet om meer begrotingsartikelen.
De minister laat op 4 juli 2019 weten het aantal begrotingsartikelen niet aan te willen
passen (Kamerstuk 35 000-XIV, nr. 96). De commissie herhaalt hierop per brief van 11
september 2019 de suggestie van de toenmalige rapporteurs om te komen tot een
nieuwe indeling (2019D35218).

pagina 3/22

Op dinsdag 8 oktober 2019, een dag voor de plenaire behandeling van de begroting
LNV voor 2020, ontving de commissie een brief van de minister waarin zij uiteenzet
waarom zij niet in kan gaan op de voorstellen van de commissie (Kamerstuk 35 300XIV, nr. 10) voor een andere begrotingsopzet. De commissie heeft de minister op 10
december 2019 verzocht zelf een nieuwe opzet voor de begrotingsartikelen voor te
stellen (Kamerstuk 2019D50849).
Naast vragen over de opzet van de begroting en het aantal beleidsartikelen heeft de
commissie de minister al een aantal maal verzocht om meer informatie over de
voortgang van beleid, inzicht in de relatie tussen doelen, prestaties en middelen, en
inzicht in effecten van beleid. Op 28 juni 2017 heeft de toenmalige vaste commissie
voor EZK daarover een motie ingediend die met algemene stemmen is aangenomen
(motie van het lid Weverling c.s., Kamerstuk 34 725-XIII, nr. 10).
Ook de beleidsdoorlichting van het agrobeleid (Kamerstuk 31104, nr. 6) concludeert
dat de beleidsindicatoren verbeterd moeten worden. De onderzoekers concluderen:
“Voor belangrijke onderdelen van het beleid hanteert het ministerie te beperkte
indicatoren in de begroting en het jaarverslag. Verder ontbreken voor de meerderheid
van de indicatoren streefwaarden. Zonder streefwaarde is onduidelijk wat het doel van
het beleid is en kan niet worden gemeten of dit doel bereikt is. Tenslotte ontbreken
realisaties voor een groot deel van de indicatoren.” (p. iii)
Op 25 mei 2020 heeft de Kamer van de minister van LNV een voorstel ontvangen voor
een herziening van de begroting inclusief nieuwe indicatoren (Kamerstuk 35300–XIV,
nr. 74). Aandachtspunten waren daarbij:


Voor het nieuwe begrotingsartikel 24 ‘Uitvoering en toezicht’ waren geen
indicatoren opgenomen.



Het was nog onduidelijk of voor alle nieuwe indicatoren duidelijk streefwaarden
geformuleerd kunnen worden en of in alle gevallen duidelijk gemaakt kan worden
welk deel van de doelrealisatie aan beleid gekoppeld kan worden.

In het schriftelijk overleg over onder andere het jaarverslag LNV 2019 (Kamerstuk
35470-XIV, nr. 12) zegt de minister over de indicatoren toe:


“Dat het wat betreft de LNV-visie het streven is om via een meerjarig ingroeipad
meer indicatoren op te nemen in de begroting, gericht op de totstandkoming van
kringlooplandbouw. Ondertussen wordt verder gewerkt aan de opzet van een
beleidsmonitor kringlooplandbouw welke ook voedend zal zijn aan opname in de
begroting.”



“Dat wat betreft het nieuwe begrotingsartikel ‘Uitvoering en toezicht’ nader
onderzocht wordt welke indicatoren en/of kengetallen geschikt zijn om in de
begroting op te nemen. De minister spant zich in om voor de komende
ontwerpbegroting nog indicatoren en/of kengetallen voor uitvoering en toezicht op
te nemen, maar voegt daaraan toe dat zij niet kan uitsluiten meer tijd nodig te
hebben om tot een goede afweging te komen. In dat geval worden de indicatoren
en/of kengetallen opgenomen in de ontwerpbegroting voor 2022.”

pagina 4/22

1.2

Bevindingen opzet begrotingsartikelen
De ontwerpbegroting kent de volgende nieuwe begrotingsartikelen:


Artikel 21: Land- en tuinbouw



Artikel 22: Natuur, visserij en gebiedsgericht werken



Artikel 23: Kennis en innovatie



Artikel 24: Uitvoering en Toezicht

In de nieuwe opzet van de begroting zijn er nu dus zijn er nu dus vier
begrotingsartikelen in plaats van twee. Opvallend in de nieuwe artikelen is dat het
thema voedselkwaliteit niet meer in de titels terugkomt.
Ten opzichte van de oude indeling is artikel 12 “Natuur en biodiversiteit” in het nieuwe
artikel 22 uitgebreid met visserij. De reden hiervoor is dat het visserijbeleid met name
gericht is op de impact van de visserij op natuur en biodiversiteit. Daarnaast zijn
onderzoek en toezicht uit de oude begrotingsartikelen 11 en 12 gehaald en in aparte
begrotingsartikelen ondergebracht. Zo wordt in één oogopslag duidelijk welke middelen
naar het beleid gaan en welke naar de uitvoering en toezicht. In 2021 wordt 70% van
de uitgaven besteed aan beleid en 20% aan uitvoering en toezicht. De jaren erna wordt
rond de 60% besteed aan beleid en 25-30% aan uitvoering en toezicht.1 De
verschuiving in de verhouding beleidsuitgaven en uitgaven aan uitvoering en toezicht
komt door een daling van de beleidsuitgaven vanaf 2022. De uitgaven voor uitvoering
en toezicht zijn stabiel.
Voor het budgetrecht van de Kamer betekent de nieuwe indeling dat de minister
bijvoorbeeld nog wel beleidswijzigingen binnen de sectoren akkerbouw, tuinbouw en
veehouderij door kan voeren zonder vooraf toestemming aan de Kamer te vragen.
Mutaties van beleid naar uitvoering zullen echter altijd aan de Kamer voorgelegd
moeten worden. De Kamer krijgt daarmee meer grip op de begroting.
Sinds 2019 zijn de uitgaven op de begroting LNV met ca. 500 miljoen euro gestegen.
Het grootste deel van deze stijging zit in de stijging van de uitgaven voor artikel 21
land- en tuinbouw en dan met name in de stijging van subsidies.

Artikel 21

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

Uitgaven

129.858

632.533

549.247

195.063

194.840

148.598

179.762

Subsidies

30.264

443.382

430.846

108.569

104.985

60.383

92.324

Sociaal economische positie boeren

17.932

14.233

5.786

9.529

9.529

7.529

7.529

Duurzame veehouderij
Glastuinbouw en weerbare planten
en teeltsystemen

574

105.446

370.532

21.687

18.203

18.851

52.529

11.758

323.703

27.528

29.353

29.253

29.003

27.266

27.000

48.000

48.000

5.000

5.000

Mestbeleid

-

-

De subsidie voor duurzame veehouderij stijgt in 2020 met ca. 100 miljoen euro en in
2021 met ca. 370 miljoen euro. Grootste deel hiervan is de subsidieregeling sanering
varkenshouderijen (Srv) (345,4 mln. euro in 2021). De subsidie voor glastuinbouw en

1

De overige 10% wordt besteed aan apparaatskosten en de post ‘onverdeeld’.

pagina 5/22

weerbare planten en teeltsystemen is in 2020 incidenteel met ca. 300 miljoen euro
gestegen. Het subsidiebudget voor glastuinbouw, weerbare planten en teeltsystemen
is verhoogd ten behoeve van een compensatieregeling om ondernemers in deze
sectoren te ondersteunen vanwege de coronacrisis. Daarnaast stijgen de uitgaven aan
opdrachten onder artikel 21 met 60 miljoen voor opdrachten op het gebied van
duurzame veehouderij, glastuinbouw en weerbare planten en teeltsystemen en
mestbeleid.
Het percentage juridisch verplicht daalt sinds 2019. In 2019 was in totaal 96% van de
uitgaven op de beleidsartikelen juridisch verplicht, in 2020 89% en voor de
ontwerpbegroting 2021 75%.
1.3

Conclusies opzet begroting


De vaste Kamercommissie voor LNV en de minister van LNV hebben in het
verleden op verschillende momenten met elkaar gesproken over de opzet van de
begroting van LNV. Dit heeft uiteindelijk geresulteerd in voorliggende
ontwerpbegroting waarin meer artikelen zijn opgenomen en indicatoren zijn
geactualiseerd.



De nieuwe opzet vergroot de mogelijkheden van de Kamer om van haar
budgetrecht gebruik te maken. Ook is het nu ook in één oogopslag duidelijk welke
middelen naar het beleid gaan en welke naar de uitvoering en toezicht.



Opvallend in de nieuwe artikelen is dat het thema voedselkwaliteit niet meer in de
titels terugkomt en grotendeels onder artikel 21 valt.



Er is in 2020 en 2021 sprake van stijgende uitgaven van ca. 500 miljoen euro. Dit
betreft met name subsidies voor duurzame veehouderij en glastuinbouw en
weerbare planten en teeltsystemen.



Het percentage juridisch verplicht daalt sinds 2019. In 2019 was in totaal 96% van
de uitgaven op de beleidsartikelen juridisch verplicht, in 2020 89% en voor de
ontwerpbegroting 2021 75%.

2

Meer indicatoren, maar volledigheid en inzicht in doelen en resultaten beleid
LNV ontbreekt
Indicatoren hebben een belangrijke rol in het afleggen van verantwoording over
gevoerd beleid. Het is dus ten behoeve van de controlerende taak van de Kamer van
belang dat in de begroting concrete en meetbare doelstellingen geformuleerd zijn. In
deze paragraaf zullen de indicatoren per begrotingsartikel aan de orde komen. De
indicatoren zullen langs de volgende drie vragen onderzocht worden:
-

Zijn er indicatoren voor de belangrijkste onderdelen van het begrotingsartikel
opgenomen?

-

Zijn er streefwaardes voor de indicatoren opgenomen?

-

Zijn er realisaties voor de indicatoren opgenomen?

Er zijn in de ontwerpbegroting 2021 negen extra indicatoren en kengetallen
toegevoegd. Er zijn nog zes indicatoren en kengetallen in beeld om vanaf 2022 in de
begroting op te nemen. In de beantwoording van de feitelijke vragen geeft de minister
een overzicht van welke indicatoren en kengetallen dat zijn en voor welke artikelen

pagina 6/22

deze opgenomen zullen worden. De antwoorden op de feitelijke vragen van de minister
doen echter niet af aan de bevindingen in dit verslag.
2.1

Indicatoren en kengetallen artikel 21 land- en tuinbouw zijn niet dekkend en
volledig
In de ontwerpbegroting LNV 2021 zijn voor artikel 21 de volgende nieuwe indicatoren
en kengetallen opgenomen:


Productie van dierlijk mest uitgedrukt in kilogram stikstof



Productie van dierlijk mest uitgedrukt in kilogram fosfaat



Indicator effecten mestbeleid – gemiddelde nitraatconcentratie per liter in
uitspoelend water onder landbouwbedrijven



Soja-import Nederland (x 1.000 ton)



Wereldproductie soja – soja-import Nederland van buiten de EU (x 1.000 ton)



Duurzaam voedsel – consumentenbestedingen aan voor consumenten
herkenbaar duurzamer geproduceerd voedsel

Ten opzichte van de begroting LNV voor het jaar 2020 is de maatschappelijke
appreciatiescore als kengetal komen te vervallen. Met deze score werd de waardering
van de Nederlandse samenleving voor de agrarische- en visserijsector, productiewijzen
en de verwerking van agrofood en visproducten uitgedrukt. Het is onduidelijk waarom
dit kengetal vervallen is. De overige indicatoren en kengetallen in artikel 21 zijn
ongewijzigd ten opzichte van de begroting 2020.
Om te kunnen beoordelen of de set aan indicatoren en kengetallen dekkend is voor de
relevante onderwerpen is gekeken naar de doelstellingen en verantwoordelijkheden
conform het artikel en de lessen uit het Eindrapport beleidsdoorlichting agrobeleid2
(Kamerstuk 31104, nr. 6). In de beleidsdoorlichting agrobeleid concludeert
onderzoeksbureau SEO dat, rekening houdend met de doelstellingen van de LNV-visie
Waardevol en Verbonden, uitbreiding van indicatoren wenselijk is om de voortgang van
kringlooplandbouw te meten. Met name op de gebieden van concurrentiekracht en
duurzaamheid is uitbreiding van de indicatoren nodig. SEO stelt verder voor dat de
indicatoren voor diergezondheid en plantgezondheid worden aangevuld. Bij
voedselveiligheid en -kwaliteit kan aanscherping van de indicatoren worden overwogen.
In de kabinetsreactie op de beleidsdoorlichting zegt de minister toe in kaart te brengen
hoe doelbereik op al deze onderwerpen gemeten kan worden en welke indicatoren en
streefwaarden daarbij passen.
Allereerst reflecterend op de aanbevelingen van SEO in de beleidsdoorlichting:
-

De nieuwe indicatoren zien niet op het gebied van concurrentiekracht.

-

Op het gebied van duurzaamheid is een indicator toegevoegd over de bestedingen
van consumenten aan duurzaam voedsel, maar ontbreekt een indicator die de
overgang naar een volledig duurzame kringlooplandbouw meet.

-

De indicatoren voor diergezondheid en plantgezondheid zijn niet aangevuld.
Aangrijpingspunten hiervoor zouden kunnen zitten in de Europese van boer tot
bord mededeling. Voorbeelden welzijn dieren tijdens transporten, slachthuizen,
brandveiligheid, dierengezondheid.

2

Dit was een doorlichting van het oude artikel 11, welke grotendeels overgegaan is naar het nieuwe artikel 21.

pagina 7/22

-

De indicatoren voor voedselveiligheid en –kwaliteit zijn niet verder aangescherpt.

-

De opzet van de kengetallen voor export van agrarische producten uit Nederland is
niet gewijzigd. Volgens SEO zijn deze niet LNV specifiek genoeg.

Kijkend naar de verantwoordelijkheden van de minister van LNV conform het
begrotingsartikel 21, de hoofdpunten van de beleidsagenda en de aandachtspunten van
de Algemene Rekenkamer valt in aanvulling op de aanbevelingen van SEO het
volgende op:
-

Er zijn geen indicatoren of kengetallen opgenomen voor het versterken van het
agrarisch ondernemerschap (overlap met concurrentiekracht mogelijk).

-

De indicator voor de waardering van voedsel en de productiewijze en herkomst
ervan is ten opzichte van vorig jaar vervallen.

-

In haar verantwoordingsonderzoek 2019 beval de Algemene Rekenkamer de
minister van LNV aan om doelgerichter te sturen op het behoud van het
consumentenvertrouwen in het biologisch keurmerk omdat dit één van de doelen
van de Europese biologische verordening is. Kengetallen geven de ontwikkeling
van het vertrouwen van Nederlandse consumenten in de veiligheid van voedsel
weer, maar niet de ontwikkeling van het consumentenvertrouwen in biologische
producten (kamerstuk 35570-XIV, nr. 4).

-

Een indicator op het gebied van gewasbeschermingsmiddelen ontbreekt.

-

Er zijn geen indicatoren of kengetallen opgenomen over het beheer van
landbouwbodems.

-

Er zijn geen indicatoren of kengetallen opgenomen over de aanpak van droogte.

Tot slot is gekeken of alle indicatoren in dit artikel voorzien zijn van streefwaardes en
realisaties. Dit leidt tot het volgende overzicht:
Indicatoren en kengetallen

Streefwaarde

Realisaties

X

√

artikel 21
Indicator reductie

Streefwaarde

Opmerkingen

gehaald?
?

antibioticagebruik

In de toelichting wordt wel verwezen naar
sectorspecifieke reductiedoelstellingen.
Deze worden alleen niet opgenomen in de
begroting en hierop wordt niet
gereflecteerd in de begroting.

Productie van dierlijk mest

√

√

√

√

√

√

√

√ (2016)

uitgedrukt in kg stikstof
Productie van dierlijk mest
uitgedrukt in kg fosfaat
Indicator effecten mestbeleid

De realisaties uit 2016 worden in
november 2020 geactualiseerd.

Kengetal voedselverspilling

X

√

Indicatoren voedselverspilling

√ (2030)

√

Nog

De realisaties zullen de komende tien jaar

onbekend

moeten halveren om de streefwaardes te
halen.

Vertrouwen consument in
veiligheid voedsel

X

Enkele
jaren

pagina 8/22

Energie-efficiency index

√

√

Onduidelijk is wat de consequentie van

Voedings- en

het aflopen van het Meerjarenafspraken

genotsmiddelenindustrie

energie-efficiëntie (MJA3)-convenant voor

(VGI)

VGI-sectoren in 2020 is.

CO2-emissie glastuinbouw

√(2020)

X

Nog
onbekend

Voor de indicator is een streefwaarde
voor 2020 opgenomen. Deze wordt naar
verwachting eind 2020 aangepast naar
een streefwaarde voor 2030.

HACCP

√ (2025)

√

Nog
onbekend

Soja-import Nederland

√

De nieuwe kengetallen zijn niet nader
toegelicht, het is daarbij onduidelijk hoe
deze kengetallen geïnterpreteerd moeten
worden.

Wereldproductie soja – Soja

√

import Nederland
Export agrarische producten

√

uit Nederland
Duurzaam voedsel -

√

consumentenbestedingen

2.2

Indicatoren en kengetallen artikel 22 ‘natuur, visserij en gebiedsgericht
werken’ zijn niet dekkend en streefwaardes ontbreken
In artikel 22 zijn ‘condities doelbereik Vogel- en Habitatrichtlijn’ als nieuwe indicator
opgenomen. De overige indicatoren en kengetallen in artikel 22 zijn ongewijzigd ten
opzichte van de begroting 2020. Ten opzichte van de indicatoren en kengetallen uit de
begroting 2020 is het percentage ‘niet bedreigde soorten’ als indicator komen te
vervallen. Het is niet duidelijk waarom.
Gezien de verantwoordelijkheden van de minister van LNV conform het
begrotingsartikel 22 en de hoofdpunten van de beleidsagenda lijken de indicatoren en
kengetallen voor dit artikel niet volledig:
-

Er is geen indicator opgenomen op het gebied van het reduceren van
stikstofdepositie.

-

Er is geen indicator opgenomen voor de natuurkwaliteit en biodiversiteit.
Duidelijke streefwaardes op dit gebied ontbreken.

-

Anders dan een indicator voor duurzame visserij is er niets opgenomen voor het
versterken van de positie van de Nederlandse visserijketen.

-

Er is geen indicator opgenomen voor gebiedsgericht werken.

-

Er is geen indicator opgenomen voor de aanpak van regionale knelpunten en de
inzet van de Regio Envelop.

-

Er is geen indicator opgenomen voor bodemdaling in het landelijk gebied in relatie
tot landbouw, natuur en biodiversiteit.

-

Er zijn geen indicatoren of kengetallen opgenomen voor de gebieden waar de
minister een stimulerende verantwoordelijkheid heeft zoals nationale parken,
bossen en wateren.

pagina 9/22

-

Er is geen indicator op het gebied van het nakomen van de internationale
afspraken over internationale handel in bedreigde diersoorten.

Tot slot is gekeken of alle indicatoren in dit artikel voorzien zijn van streefwaardes en
realisaties. Dit leidt tot het volgende:

Indicatoren en

Streefwaarde

Realisaties

kengetallen artikel 22
Duurzame visserij

Streefwaarde

Opmerkingen

gehaald?
√

X

Net niet

Toegelicht wordt dat de rekenmethodiek
voor de realisaties herzien is. Hierdoor
komen de realisaties net boven de
streefwaarde uit.

Condities Vogel- en

De indicator is niet heel overzichtelijk

Habitatrichtlijn

weergegeven. Uit de begeleidende tekst

doelbereik

kunnen realisaties en een streefwaarde
afgelezen worden.

Fauna in natuurgebieden

X

Er worden geen conclusies getrokken op

op land

basis van de cijfers.

Fauna in agrarisch

X

Er worden geen conclusies getrokken op

gebied

2.3

basis van de cijfers.

Indicatoren en kengetallen artikel 23 ‘Kennis en innovatie’ zouden uitgebreid
kunnen worden
In de ontwerpbegroting LNV 2021 zijn voor artikel 22 de volgende nieuwe indicatoren
en kengetallen opgenomen:


Aandeel technologische landbouwgoederen in de totale landbouwexport



Aantal afgegeven bedrijfsadviezen aan boeren en tuinders gericht op
kringlooplandbouw door bedrijfsadviseurs

De overige indicatoren en kengetallen in artikel 23 zijn ongewijzigd.
Voor wat betreft de indicatoren voor kennis en innovatie concludeert SEO in de
beleidsdoorlichting Agro dat deze een goede dekking en effectiviteit hadden, maar deze
zijn verminderd door het schrappen van drie indicatoren uit de LNV-begroting. Deze
indicatoren zijn niet opnieuw opgenomen in de begroting.
Tot slot is gekeken of alle indicatoren in dit artikel voorzien zijn van streefwaardes en
realisaties. Voor alle indicatoren is een streefwaarde opgenomen en zijn
referentiewaardes opgenomen. Realisaties per jaar ontbreken, zodat de ontwikkeling
niet gevolgd kan worden.

Indicatoren en kengetallen

Streefwaarde

Realisaties

√(2025)

√

artikel 23
Verhouding duurzame / totale
investeringen

Streefwaarde

Opmerkingen

gehaald?
Behoorlijke toename nodig om
streefwaarde te halen.

pagina 10/22

Klanttevredenheid uitgevoerd

√(2021)

√

√

Streefwaarde is al gerealiseerd.

√(2021)

√

√

Streefwaarde is al gerealiseerd.

√(2025)

√

√

Streefwaarde is al gerealiseerd.

√(2021)

√

onderzoek WR
Kennisbenutting uitgevoerd onderzoek
WR door beleid, bedrijfsleven en
maatschappelijke organisaties
Percentage innoverende agrarische
bedrijven
Aandeel technologische
landbouwgoederen in de totale

Op basis van raming wordt
streefwaarde niet gehaald

landbouwexport
Aantal afgegeven bedrijfsadviezen aan

√(2023)

√

boeren en tuinders gericht op

Verdubbeling noodzakelijk om
streefwaarde te halen.

kringlooplandbouw door
bedrijfsadviseurs

2.4

Indicatoren en kengetallen artikel 24 ‘Uitvoering en toezicht’ zijn zeer
summier en streefwaardes ontbreken
Voor artikel 24 zijn de volgende (nieuwe) indicatoren en kengetallen opgenomen:
A. Procentuele urenverdeling NVWA per publiek belang
B. Klanttevredenheid over uitvoering LNV-opdrachten door RVO
In de begroting van vorig jaar waren geen indicatoren of kengetallen opgenomen voor
uitvoering en toezicht. Bij de huidige indicatoren en kengetallen ontbreken de
streefwaardes en realisaties. Bovendien is de relatie met de doelstellingen van het
artikel niet direct duidelijk.

2.5

Conclusies indicatoren


Er zijn in de ontwerpbegroting 2021 negen extra indicatoren en kengetallen
toegevoegd, dit geeft echter geen volledig beeld van de relevante onderwerpen op
de LNV begroting. Bovendien zijn de indicatoren niet altijd voldoende concreet en
ontbreekt een relatie met doelstellingen. Zij geven dus onvoldoende beeld in de
effecten van beleid.



Er zijn nog zes indicatoren en kengetallen in beeld om vanaf 2022 in de begroting
op te nemen. In de beantwoording van de feitelijke vragen geeft de minister een
overzicht van welke indicatoren en kengetallen dat zijn en voor welke artikelen
deze opgenomen zullen worden. De antwoorden op de feitelijke vragen van de
minister doen echter niet af aan de bevindingen in dit verslag.



Ondanks dat er in artikel 21 zes nieuwe indicatoren en kengetallen opgenomen
zijn lijken deze niet dekkend voor de doelstellingen van het artikel. Zo missen er
indicatoren of kengetallen op het gebied van de kringlooplandbouw, agrarische
ondernemerschap en concurrentiekracht, diergezondheid en plantengezondheid,
het consumentenvertrouwen in het biologisch keurmerk,
gewasbeschermingsmiddelen, beheer van landbouwbodems en de aanpak van
droogte. Ook behoeven indicatoren voor voedselveiligheid en –kwaliteit en voor
export van agrarische producten uit Nederland verdere aanscherping. Dit alles is
grotendeels ook al eerder geconstateerd in de beleidsdoorlichting Agro.

pagina 11/22



Ook in artikel 22 lijken de opgenomen indicatoren niet dekkend. Zo ontbreken
indicatoren op het gebied van het reduceren van stikstofdepositie, de
natuurkwaliteit en biodiversiteit, het versterken van de positie van de Nederlandse
visserijketen, gebiedsgericht werken, de aanpak van regionale knelpunten en de
inzet van de Regio Envelop, bodemdaling in het landelijk gebied en het nakomen
van de internationale afspraken over internationale handel in bedreigde
diersoorten. Ook zijn geen indicatoren of kengetallen opgenomen voor de
gebieden waar de minister een stimulerende verantwoordelijkheid heeft zoals
nationale parken, bossen en wateren.



Voor wat betreft de indicatoren bij artikel 23 wordt teruggegrepen op de conclusie
van SEO in de beleidsdoorlichting agrobeleid over de indicatoren voor kennis en
innovatie. Zij concluderen dat deze een goede dekking en effectiviteit hadden,
maar deze zijn verminderd door het schrappen van drie indicatoren uit de LNVbegroting. De geschrapte indicatoren zijn niet opnieuw opgenomen in de
begroting.



Voor artikel 24 zijn twee nieuwe indicatoren en kengetallen opgenomen. De relatie
van deze indicatoren met de doelstellingen van het artikel zijn niet direct duidelijk.
De indicatoren zijn zeer summier en lijken niet dekkend.



Bij een aantal indicatoren en kengetallen ontbreken streefwaardes en/of
realisaties.

3

Doelmatigheid en doeltreffendheid van het natuurbeleid is niet te bepalen.
Dit thema richt zich op de onderbouwing van de te verwachten doeltreffendheid en
doelmatigheid van de uitgaven op het gebied van natuur. Is duidelijk wat LNV verwacht
te realiseren en hoe daarover verantwoording wordt afgelegd?
Wat betreft uitgaven op het gebied van natuur wordt expliciet naar de uitgaven aan de
volgende onderwerpen gekeken:
-

Aanpak stikstofreductie

-

Herstel van de natuur en biodiversiteit

Deze zijn geselecteerd op basis van de beleidsprioriteiten in de beleidsagenda en de
toelichting op begrotingsartikel 22.
3.1

Aanpak stikstofreductie
De minister van LNV coördineert op Rijksniveau de uitwerking en uitvoering van de
structurele aanpak van de stikstofproblematiek. In de begroting zijn geen indicatoren
voor de stikstofproblematiek opgenomen. Het doel van de structurele aanpak
stikstofproblematiek is de bescherming en verbetering van Natura 2000-gebieden met
perspectief voor ruimtelijk-economische ontwikkeling. Het kabinet heeft zich ten doel
gesteld om in 2030 op ten minste 50 procent van de hectares met stikstofgevoelige
natuur in Natura 2000-gebieden de stikstofdepositie onder de kritische
depositiewaarden te brengen.
-

Het is onduidelijk hoeveel hectare dit is en wat het aandeel daarvan is van de
totale Natura 2000-hectares.

-

Er zijn geen subdoelstellingen opgenomen, bijvoorbeeld hoe het reductiepad
richting 2030 eruit zal zien.

pagina 12/22

In de ontwerpbegroting LNV 2021 is 113 miljoen euro voor uitgaven aan de reductie
van stikstof in 2021 begroot.
Overzicht uitgaven stikstofreductie 2021 (x 1.000)
Opdrachten:
Vermaatschappelijking Natuur en Biodiversiteit
Stikstofaanpak

€ 13.600

Natuur en Biodiversiteit op land
Gerichte opkoop veehouderijen rondom Natura 2000-gebieden

€ 100.000

Totaal

€ 113.600

Met de middelen voor de stikstofaanpak vallend onder ‘Vermaatschappelijking Natuur
en Biodiversiteit’ (13,6 mln. euro) wordt samen met medeoverheden en
maatschappelijke partners een aanpak ontwikkeld met als doel stikstofdepositie terug
te dringen. Hieronder vallen maatregelen die met name gericht lijken te zijn op het
vergroten van de kennis over stikstofdepositie en het meten en monitoren van de
stikstofdepositie:
-

Ontwikkeling van de aanpak, het meten van de stikstofdepositie en
ammoniakconcentraties en het basisbeheer van het rekeninstrument AERIUS (1,6
mln. euro)

-

Ontwikkelen en uitvoeren van de monitoringssystematiek (2,0 mln. euro)

-

Ondersteuning van gebiedsgerichte aanpak en advies, expertise over ruimtelijke
processen en dataverzameling, informatievoorziening en kennisuitwisseling (1,5
mln. euro)

-

Informatiepunt stikstof (0,3 mln. euro)

-

Adviezen RIVM over bijvoorbeeld effecten bronmaatregelen en ontwikkeling
AERIUS (2,5 mln. euro)

-

Adviezen over opvolging van de uitvoering van de adviezen van het adviescollege
Meten en Berekenen Stikstof (5,7 mln. euro)

Met de gerichte opkoop van veehouderijen rondom Natura 2000-gebieden is in 2021
100 miljoen euro gemoeid. In totaal wordt hier in de periode 2020-2022 350 miljoen
euro voor vrijgemaakt. Deze middelen worden via de provincies ingezet voor de
aankoop van veehouderijlocaties nabij stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Het is
niet bekend om hoeveel veehouderijen het gaat en wat de te verwachten
stikstofreductie is.
3.2

(Herstel van de) natuur en biodiversiteit
De minister van LNV is verantwoordelijk voor het beschermen, versterken en duurzaam
benutten van de natuur en biodiversiteit, mede in relatie tot de klimaat- en
stikstofdoelstellingen. Hiervoor zijn geen indicatoren opgenomen, slechts kengetallen
waar geen streefwaardes aan gekoppeld zijn (zie ook onder 2.3.2). Ook als in meer
detail naar de toelichting bij de verschillende instrumenten gekeken wordt is geen
informatie te vinden over verwachte effecten. Het is daardoor niet mogelijk om ex ante
uitspraken te doen over doeltreffendheid en doelmatigheid. Aangezien er geen
overkoepelend concreet doel is, is ook niet duidelijk wat de precieze samenhang tussen

pagina 13/22

de verschillende activiteiten en instrumenten is. Het blijft daarbij onduidelijk wat de
precieze verantwoordelijkheidsverdeling tussen de minister en provincies is.
In de ontwerpbegroting LNV 2021 is afgerond 364 miljoen euro voor uitgaven aan (het
herstel van de) natuur en biodiversiteit begroot.
Overzicht uitgaven herstel van den natuur en biodiversiteit 2021 (x 1.000)
Subsidies:
Vermaatschappelijking Natuur en Biodiversiteit

€

62.200

€

1.700

€

3.600

Opdrachten:
Vermaatschappelijking Natuur en Biodiversiteit
Natuurlijk kapitaal en vergroening financiële sector
-

Natuurcombinaties

Natuur en Biodiversiteit op land
Pakket natuurherstel / programma natuur

€ 200.000

-

Natuurbank

€

6.000

-

Impuls natuurherstel

€

3.500

-

Overig

€

3.400

€

1.500

€

1.500

Internationale samenwerking
Afspraken biodiversiteit
-

Biodiversiteit VN agenda

Klimaatimpuls natuur en biodiversiteit
Impuls veenweiden

€

50.000

-

Pilots en onderzoek veenweidegebieden

€

25.000

-

Klimaatinclusief natuurbeleid en beheer

€

5.300

Totaal

€ 363.700

Zoals gezegd kunnen uit de kengetallen geen concrete doelstellingen of verwachtingen
gehaald worden. Daarom is in detail gekeken naar de informatie die beschikbaar is in
de begroting over bovengenoemde posten. Ook daar zijn geen concrete en meetbare
doelstellingen opgenomen en worden geen verwachtingen ten aanzien van effecten
opgenomen.
-

De middelen onder de subsidie voor ‘Natuur en biodiversiteit’ worden ingezet voor
natuurherstelprojecten bij natuurterreinbeherende organisaties. In de begroting
zijn geen verwachtingen opgenomen over de effecten.

-

Met de middelen voor ‘Natuurlijk kapitaal en vergroening van de financiële sector
en natuurcombinaties’ werkt de minister van LNV aan het verankeren van het
belang van natuur bij bedrijven en financiële instellingen. Er worden geen
verwachtingen opgenomen ten aanzien van de effecten van die inzet.

-

In 2021 wordt via het ‘Programma natuur’ 200 miljoen euro ingezet voor het
versterken van de natuur. Deze middelen lopen op tot jaarlijks 300 miljoen euro.
In de periode 2021 – 2030 is in totaal 2,85 miljard euro begroot voor het
‘Programma natuur’ dat streeft naar het verminderen van de negatieve gevolgen
van overmatige stikstofdepositie en het verbeteren van natuur en biodiversiteit. Er

pagina 14/22

zijn geen concrete en meetbare doelen geformuleerd in de begroting. De minister
van LNV zal samen met de provincies voor monitoring van de voortgang zorgen.
Het is nog onduidelijk hoe dit eruit ziet.
-

De middelen voor de ‘Natuurbank’ (6,6 mln. euro) worden ingezet om een
natuurbank op te zetten voor natuurcompensatie van de schade als gevolg van
projecten in het kader van Rijksinfra-, waterveiligheid- en defensieprojecten. In
2020 en 2021 worden eerste ervaringen opgedaan bij circa 300 hectare
natuurcompensatie.

-

De middelen voor ‘Impuls natuurherstel’ (3,5 mln. euro) worden gebruikt voor het
opzetten en uitvoeren van de regeling natuurherstelprojecten bij
natuurterreinbeherende organisaties.

-

Het overige budget (3,4 mln. euro) is bedoeld voor verschillende activiteiten waar
de minister van LNV systeemverantwoordelijk is na decentralisatie van
natuurtaken aan de provincies.

-

De middelen voor ‘Internationale samenwerking’ (3,0 mln. euro) worden ingezet
op acties die volgen uit internationale afspraken over biodiversiteit.

-

De middelen ‘Impuls veenweiden’ (50 mln. euro) worden via provincies ingezet om
een impuls te geven aan het veenweidegebied in 2020 en 2021. Er is geen
informatie over concrete doelstellingen of te verwachten effecten.

-

De middelen voor ‘Pilots en onderzoeken rondom veenweidegebieden’ (25 mln.
euro) worden ingezet voor het Nationaal Onderzoeksprogramma Broeikasgassen
Veenweiden. Er is geen informatie over concrete doelstellingen of te verwachten
effecten. Het is bovendien niet duidelijk waarom deze uitgaven niet onder artikel
23 vallen.

-

De middelen voor ‘Klimaatinclusief natuurbeleid en beheer’ (5,3 mln. euro) zijn
een andere bijdrage aan de CO2-reductie voor landbouw en landgebruik. In 2021
moet de bossenstrategie in de uitvoeringsfase komen.

3.3

Conclusies over thema natuurbeleid
De begroting bevat te weinig informatie om het natuurbeleid te toetsen op
doeltreffendheid en doelmatigheid. Er zijn geen indicatoren opgenomen en concrete
doelstellingen ontbreken grotendeels.
Stikstof:
-

Het is niet bekend hoeveel de stikstofreducerende maatregelen en bijbehorende
middelen bij zullen dragen aan het realiseren van stikstofreductie.

-

Het is niet bekend hoeveel veehouderijen met de gerichte opkoop
veehouderijen betrokken worden. Het is ook niet bekend wat de te verwachten
stikstofreductie is.

(Herstel van de) natuur en biodiversiteit
-

Ook als in meer detail naar de toelichting bij de verschillende instrumenten
gekeken wordt, is geen informatie te vinden over concrete en meetbare
doelstellingen en over verwachtingen van effecten van de maatregelen.

pagina 15/22

-

Omdat er geen overkoepelend concreet doel is, is het ook niet duidelijk wat de
precieze samenhang tussen de verschillende activiteiten en instrumenten is.

4

Doelmatigheid en doeltreffendheid artikel 24 ‘Uitvoering en toezicht’ is niet te
bepalen.
Dit thema betreft de uitgaven op het gebied van uitvoering en toezicht door
agentschappen (in casu de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)). Zijn de doelstellingen helder, op
welke manier verwacht de minister deze doelstellingen te realiseren en op welke wijze
wordt hierover verantwoording afgelegd? Het gaat hier dus niet om de begrotingen van
het RVO (bij de begroting van Economische Zaken en Klimaat) en de NVWA (bij de
begroting van LNV) zelf.
De minister van LNV streeft naar een doeltreffende uitvoering van het agro-, visserijen natuurbeleid en een effectief en efficiënt stelsel voor handhaving en toezicht op deze
beleidsterreinen. Zij heeft daarvoor diverse taken en verantwoordelijkheden bij RVO en
NVWA belegd. Zij vervult bij het NVWA tevens de eigenaarsrol. 20-30% van de totale
LNV begroting wordt aan uitvoering en toezicht besteed.

4.1

NVWA
De minister van LNV heeft haar verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de
handhaving en het toezicht op het gebied van dier- en plantgezondheid, dierenwelzijn,
mest, natuur en voedselveiligheid (primaire productie en slachterijfase) belegd bij de
NVWA. Hieraan wordt 223,6 miljoen euro besteed door LNV. Dit is bestemd voor de
financiering van:
-

het toezicht bij bedrijven en instellingen op de naleving van wetten en
voorschriften op het gebied van dier- en plantgezondheid, dierenwelzijn,
diervoeders, diergeneesmiddelen, dierlijke bijproducten, dierproeven, mest, en
de veiligheid van voedsel.

-

de duurzame instandhouding van de biodiversiteit,

-

het tegengaan van illegale handel en het bezit van bedreigde dier- en
plantsoorten en producten daarvan,

-

het tegengaan van illegale handel in (hout)producten en

-

het toezien op rechtmatig gebruik van natuursubsidies.

Er zijn in de begroting geen concrete doelstellingen voor deze taken opgenomen. Het is
daarbij niet na te gaan of de vormgeving van het handhavings- en toezichtsbeleid
doeltreffend en doelmatig is.
Voor 2021 zal de NVWA prioriteit geven aan:
-

de nationale implementatie van de Europese Diergezondheidsverordening
(AHR), de Plantgezondheidsverordening (PHR) en de Officiële
Controleverordening (OCR),

-

de versterking van het toezicht door de NVWA op slachthuizen en

-

de versterking van het toezicht en de handhaving voor voedselveiligheid en
dierenwelzijn.

Niet opgenomen is wat de NVWA in 2021 op deze onderwerpen bereikt moet hebben.

pagina 16/22

Zoals in paragraaf 2.3 geconstateerd zijn de indicatoren en kengetallen voor artikel 24
zeer summier en is de relatie met de doelstellingen van artikel 24 niet duidelijk. Voor
de NVWA wordt weergegeven wat de tijdsbesteding per onderwerp is volgens het
jaarplan 2019. Er wordt niet ingegaan op de daadwerkelijke effecten van de
tijdsbesteding ten gunste van de doelstellingen van LNV met handhaving en toezicht.
Bovendien is de tijdsbesteding gebaseerd op jaarplan 2019 en niet op daadwerkelijke
realisaties.
4.2

RVO
De minister van LNV heeft haar verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het agro-,
visserij- en natuurbeleid (onder andere de uitvoering van het Europese
Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB)) belegd bij de RVO. In de begroting van
LNV is 192,7 miljoen euro beschikbaar voor de door de minister van LNV bij RVO
belegde taken en verantwoordelijkheden. Het gaat hier om taken betreffende:
-

De identificatie en registratie van dieren,

-

Het mestbeleid,

-

Klimaat- en stikstofbeleid,

-

Het versterken van de natuur en biodiversiteit,

-

De uitvoering van de natuurwetgeving,

-

De uitvoering van de functie van RVO als Europees betaalorgaan,

-

Behandelen van aanvragen voor invoercertificaten en tariefcontigenten,

-

Het verlenen van vergunningen voor agrarische ondernemers en voor bezit en
handel in beschermde plant- en diersoorten en

-

De uitvoering van het Landbouwradennetwerk.

Er zijn in de begroting van LNV voor 2021 geen prioriteiten bij RVO aangaande LNVtaken en verantwoordelijkheden geformuleerd. Ook voor RVO ontbreken daarnaast
concrete doelstellingen, indicatoren of kengetallen.
4.3

Conclusies handhaving en toezicht door agentschappen.
Artikel 24 beslaat met 20-30% een groot deel van de begroting van LNV, de toelichting
op het artikel is echter zeer summier.


Er zijn geen heldere doelstellingen geformuleerd op basis waarvan conclusies
getrokken kunnen worden over doeltreffendheid en doelmatigheid. De
prioritaire activiteiten van de NVWA zijn dus ook niet te linken aan
doelstellingen. Voor RVO zijn geen prioriteiten geformuleerd.



De indicatoren en kengetallen geven geen volledig beeld over de
verantwoordelijkheden vallend onder artikel 24.

5

De Strategische Evaluatieagenda is een goede eerste aanzet maar vraagt
nadere uitwerking.

5.1

Toelichting Strategische Evaluatieagenda

pagina 17/22

De ontwerpbegrotingen voor 2021 bevatten de eerste stappen richting de door de
minister van Financiën aangekondigde SEA. Het doel van de SEA is te komen tot betere
en meer bruikbare inzichten in de maatschappelijk toegevoegde waarde op belangrijke
beleidsthema’s. De SEA zou volgens de minister van Financiën, naast de
verantwoordingsfunctie, meer aandacht moeten schenken aan leren, ex-ante- en exdurante evaluaties, en het opdoen van relevante inzichten voor het verbeteren van
beleid. De verplichting tot het periodiek doorlichten van alle begrotingsartikelen
conform de regels van de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek (RPE) is nog steeds
van kracht.
De SEA biedt in beginsel goede aanknopingspunten voor het versterken van het inzicht
in doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid. In deze eerste verbeterslag zijn er
nog duidelijke verschillen tussen de SEA’s van verschillende departementen, mede
doordat zij zich in verschillende stadia van ontwikkeling bevinden.
5.2

Invulling SEA door LNV
De minister van LNV heeft invulling gegeven aan de SEA door op basis van haar missie
drie hoofdevaluatiethema’s te identificeren. Hierin zijn de begrotingsartikelen 21, 22 en
23 te herkennen, maar deze worden niet expliciet benoemd. Voor deze
hoofdevaluatiethema’s is aangegeven wanneer syntheseonderzoek gepland staat. De
planning volgt hierbij de richtlijn van de RPE met een onderzoek elke 4 tot 7 jaar. Het
type onderzoek voor de onderzoeken op de lange termijn (Land- en tuinbouw en
Kennis en innovatie) is nog niet bekend.
Per hoofdevaluatiethema worden de centrale doelstellingen benoemd en wordt per
doelstelling een overzicht gegeven van de geplande (instrument)evaluaties. Diverse
geplande evaluaties worden vervolgens toegelicht aan de hand van een beleidstheorie.
Hiermee heeft de minister van LNV een goede basis staan voor de SEA, maar lijken de
geplande evaluaties niet dekkend te zijn, waardoor het niet mogelijk is conclusies te
trekken over doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid.
Zonder alle doelstellingen langs te lopen benoemt de minister van LNV bijvoorbeeld bij
de doelstelling ‘Voedselvoorziening borgen’ (onder het thema land- en tuinbouw) vijf
punten die bij kunnen dragen aan het realiseren van deze doelstelling. Over een aantal
van deze punten wordt geen informatie vergaard in geplande evaluaties. Zo lijkt er
geen informatie te worden verzameld over de ‘Maatschappelijke waardering van
landbouw’. Ook op het gebied van de ‘Concurrentiekracht’ lijkt beperkt zicht te zijn
omdat alleen de werking van de garantieregeling geëvalueerd wordt.
Het is onduidelijk waar LNV precies staat in de ontwikkeling van de SEA en wat de
volgende stappen zijn die LNV wil zetten met deze agenda. Een volgende stap in de
ontwikkeling van de SEA voor LNV zou dus kunnen zijn het volledig langslopen van alle
doelstellingen en bijdragende punten volgens de beleidstheorie en deze allen te
voorzien van bronnen voor informatie die nodig zijn voor een goede beleidsevaluatie.
Ook kan het toevoegen van belangrijke besluitvormingsmomenten in de beleidscyclus
en de kennisbehoefte een verbetering zijn. De planning van onderzoeken in de tijd
zouden logisch op de besluitvormingsmomenten en kennisbehoefte aan moeten sluiten.

pagina 18/22

Voor artikel 24 ‘Uitvoering en toezicht’ is geen hoofdevaluatiethema opgenomen. Het is
daarmee onduidelijk wanneer dit artikel doorgelicht zal worden.
Tot slot valt op dat de evaluatie van het klimaatbeleid Rijksbreed en integraal
geëvalueerd wordt in 2024. Dit onderwerp leent zich inderdaad bij uitstek voor een
interdepartementale evaluatie.
5.3

Conclusies over de SEA


LNV heeft een goede eerste stap gezet in het ontwikkelen van een SEA. Er is
gekozen voor drie hoofevaluatiethema’s die vervolgens aan de hand van
doelstellingen en beleidstheorieën verder uitgewerkt zijn.



Voor artikel 24 ‘Uitvoering en toezicht’ is nog geen hoofdevaluatiethema
opgenomen. Het is daarmee ook onduidelijk wanneer voor dit artikel een
beleidsdoorlichting uitgevoerd zal worden.



Er worden in de SEA geen conclusies getrokken of de verzamelde informatie in de
geplande evaluaties een volledig beeld kunnen geven op basis waarvan het
syntheseonderzoek conclusies kan trekken over doeltreffendheid en doelmatigheid
van beleid. De geplande (instrument)evaluaties lijken niet dekkend te zijn voor alle
doelstellingen.



De aangekondigde Rijksbrede integrale evaluatie van de Klimaatwet in 2024 lijkt
een goed idee.



Het is onduidelijk welke vervolgstappen LNV voor ogen heeft. De commissie LNV
heeft de volgende aandachtspunten:
o

Consequent nalopen van geplande (instrument)evaluaties op volledigheid.

o

Het koppelen van de planning aan besluitvormingsmomenten in de
beleidscyclus en de kennisbehoeften.

o

Het tijdig geven van duidelijkheid over type syntheseonderzoek op de
hoofdthema’s.

o

Het hoofdthema uitvoering en toezicht toevoegen.

o

Meer aandacht voor interdepartementale thema’s en integrale evaluaties
hiervan.

pagina 19/22

Bijlage 1: Vragen aan minister LNV
Vragen opzet begroting en indicatoren
Valt voedselkwaliteit volledig onder artikel 21 of zit er in verband met visserij
ook nog een deel onder artikel 22?
Heeft u naast de in de antwoorden op de feitelijke vragen gegeven indicatoren
nog andere indicatoren in ontwikkeling om in de toekomst op te nemen in de
begroting? Zo ja, welke?
Kunt u voor de indicatoren en kengetallen benoemd in de tabellen op pagina 8,
9, 10 en 11 de ontbrekende streefwaarden en realisatiecijfers opnemen?
Artikel 21: waarom is de ‘Maatschappelijke appreciatiescore’ vervallen als
kengetal?
Artikel 21: kunt u indicatoren of kengetallen opnemen voor:
o De overgang naar duurzame kringlooplandbouw?
o Agrarisch ondernemerschap en concurrentiekracht?
o Gewasbeschermingsmiddelen?
o Beheer van landbouwbodems?
o Aanpak van droogte?
Artikel 21: kunt u de indicatoren voor diergezondheid en plantgezondheid
aanvullen? Aangrijpingspunten hiervoor zouden kunnen zitten in de Europese
van boer tot bord mededeling. Voorbeelden welzijn dieren tijdens transporten,
slachthuizen, brandveiligheid, dierengezondheid.
Artikel 21: Kunt u de indicatoren voor voedselveiligheid en –kwaliteit en voor
export van agrarische producten uit Nederland verder aanscherpen?
Artikel 21: Kunt u de indicator ‘Energie efficiency index Voedings- en
genotsmiddelenindustrie’ nader toelichten? Wat is de consequentie van het
aflopen van het Meerjarenafspraken energie-efficiëntie (MJA3)-convenant voor
Voedings- en genotsmiddelenindustrie (VGI) sectoren in 2020?
Artikel 21: Kunt u de nieuwe kengetallen voor soja-import nader toelichten? Hoe
moeten deze geïnterpreteerd worden?
Artikel 22: Waarom is het kengetal met het percentage “niet bedreigde soorten”
vervallen?
Artikel 22: Kunt u de indicator ‘Condities Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR)doelbereik’ overzichtelijker weergeven?
Artikel 24: Wat is de relatie van de opgenomen indicatoren met de doelstellingen
van het artikel? Bent u in dit verband voornemens aanvullende indicatoren op te
nemen?

Vragen stikstofaanpak
Kunt u een indicator voor het volgen van de Aanpak stikstofproblematiek
opnemen, inclusief heldere streefwaardes en realisatiecijfers, aansluitend bij
het monitorings- en bijsturingssysteem?
Kunt u aangeven wat de te verwachten stikstofreductie is van aangekondigde
maatregelen?
Verwacht u met dit pakket aan maatregelen de doelstelling op het gebied van
stikstofreductie te realiseren?
Hoeveel hectares zijn de Natura 2000-gebieden totaal? En hoeveel hiervan
hebben stikstofgevoelige natuur?
Kunt u een reductiepad richting 2030 opnemen in de begroting? Kunt u
periodieke subdoelstellingen benoemen in de begroting?

pagina 20/22

-

-

Hoeveel veehouderijen zullen met de gerichte opkoop veehouderijen rondom
Natura 2000-gebieden opgekocht worden? Hoeveel stikstofreductie wordt
hiermee gerealiseerd?
Hoe gaat u de gerichte opkoop veehouderijen door provincies monitoren?
Kunt u borgen dat de veehouderijen gelijk behandeld worden? Kortom dat het
voor een veehouderij niet uitmaakt in welke provincie hij gevestigd is.

Vragen (herstel van de) natuur en biodiversiteit
- Kunt u toelichten wat de samenhang is tussen de verschillende instrumenten die
u inzet voor (het herstel van) natuur en biodiversiteit?
- Kunt u de precieze verantwoordelijkheidsverdeling ten aanzien van het
natuurbeleid tussen het ministerie en de provincies toelichten?
- Wat zijn de concrete en meetbare doelstellingen die u heeft met het
natuurbeleid?
- Kunt u in de begroting een concrete indicator opnemen waarmee de voortgang
van het natuurbeleid gevolgd kan worden?
- Wat zijn uw concrete en gekwantificeerde verwachtingen over de effecten van de
inzet van de verschillende instrumenten? Weergegeven per instrument.
- Hoe zal de monitoring van de voortgang van het programma natuur samen met
de provincies eruit zien? Kan de Kamer op een geüniformeerde wijze
geïnformeerd worden?
- Op welke wijze worden de eerste activiteiten van de natuurbank geëvalueerd?
Op welke wijze en wanneer wordt de Kamer geïnformeerd over de resultaten van
de evaluatie?
- Wat zijn de concrete doelstellingen voor de middelen klimaatimpuls natuur en
biodiversiteit?
Vragen over thema handhaving en toezicht:
Wat zijn de precieze en concrete doelstellingen die u heeft met het artikel 24?
Kunt u deze doelstellingen tevens benoemen voor de NVWA en het RVO?
Op welke manier verwacht u deze doelstellingen te realiseren?
Op welke wijze gaat u hierover verantwoording afleggen?
Wat zijn de concrete ambities voor 2021 voor de door u geformuleerde
prioriteiten voor de NVWA?
-

de nationale implementatie van de Europese Diergezondheidsverordening
(AHR), de Plantgezondheidsverordening (PHR) en de Officiële
Controleverordening (OCR),

-

-

-

de versterking van het toezicht door de NVWA op slachthuizen en

-

de versterking van het toezicht en de handhaving voor voedselveiligheid en
dierenwelzijn.
Wat zijn de concrete ambities voor 2021 voor het RVO en kunt u daarin een
prioritering in aangeven?
Kunt u de indicatoren en kengetallen voor artikel 24 concretiseren en uitbreiden
aan de hand van de geformuleerde doelstellingen?

Vragen over de Strategische Evaluatieagenda (SEA):
Kunt u toelichten hoe het vervolgtraject van de ontwikkeling van de SEA eruit
ziet? Welke aandachtspunten ziet u hierbij? Kunt u hierbij ook ingaan op de
volgende aandachtspunten:
o
Consequent nalopen van geplande (instrument) evaluaties op dekkendheid.

pagina 21/22

Het koppelen van de planning aan besluitvormingsmomenten in de
beleidscyclus en de kennisbehoeften.
o
Het tijdig geven van duidelijkheid over type synthese onderzoek op de
hoofdthema’s.
o
Het hoofdthema uitvoering en toezicht toevoegen.
o
Meer aandacht voor interdepartementale thema’s en integrale evaluaties
hiervan.
Kunt u aangeven op welke manier u de Kamer wilt betrekken bij het verder
ontwikkelen van de SEA en bij het bepalen van logische evaluatiemomenten?
Bent u bereid in de volgende verbeterslag een explicietere koppeling te leggen
tussen de beleidsdoorlichtingen/strategische evaluaties en de beleidsartikelen
van de begroting?
o

-

-

Kunt u aangeven welke onderdelen van uw beleid een sterk interdepartementaal
karakter hebben en hoe het interdepartementale overleg verloopt om tot
departement-overstijgende strategische evaluaties te komen?

pagina 22/22