Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

22 054

Wapenexportbeleid

Nr. 315

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING EN VAN BUITENLANDSE
ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 november 2019
Graag informeren wij u via deze brief over de opvolging van een aantal
moties en toezeggingen op het terrein van wapenexportbeleid. Het betreft
drie moties die tijdens het VAO wapenexportbeleid dat plaatsvond op
20 februari 2019 (Handelingen II 2018/19, nr. 56, item 2) zijn aangenomen:
1. Motie-Karabulut over corruptiebestrijding als aparte bepaling bij
wapenexportcriteria (Kamerstuk 22 054, nr. 307)
2. Motie-Van Haga over harmonisering van het wapenexportbeleid in de
EU (Kamerstuk 22 054, nr. 308)
3. Motie-Van Ojik/Diks over meewegen of eerdere leveringen zijn gebruikt
in overeenstemming met het mensenrechtencriterium (Kamerstuk
22 054, nr. 310)
Daarnaast komen wij graag terug op de volgende toezeggingen uit het AO
Wapenexportcontrole dat plaatsvond op 5 september 2019 (Kamerstuk
22 054, nr. 313).
i. De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
zal de Kamer via de Minister van Economische Zaken schriftelijk laten
informeren over kerncijfers van de Nederlandse wapenexport
ii. De Minister informeert de Kamer over een aanvullend onderzoek naar
de rol van uit Nederland afkomstig militair materieel in Jemen.
1. Motie-Karabulut over corruptiebestrijding als aparte bepaling
bij wapenexportcriteria (Kamerstuk 22 054, nr. 307)
Het kabinet deelt de opvatting dat het risico op corruptie moet worden
meegewogen bij de beoordeling van vergunningaanvragen voor de
export van militaire goederen. Nederland heeft in maart 2019 tijdens de
EU raadswerkgroep wapenexport COARM gepleit voor het opnemen van
corruptie als separaat criterium bij het beoordelen van vergunningaanvragen voor de export van militaire goederen. Nederland heeft hiervoor
gepleit in het kader van de herziening van het Gemeenschappelijk

kst-22054-315
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 22 054, nr. 315

1

Standpunt die in september 2019 is afgerond. Helaas bleek onvoldoende
draagvlak om corruptie als aparte bepaling op te nemen. De meeste
EU-lidstaten wilden niet tornen aan de begin jaren ’90 overeengekomen
criteria voor wapenexportcontrole.
Dat laat onverlet dat het risico op corruptie, ook zonder apart criterium, al
meegewogen wordt bij de toetsing aan de bestaande criteria van het EU
Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport. Het zevende criterium
schrijft voor dat de uit te voeren militaire goederen niet worden
verduisterd of ontvreemd (bijvoorbeeld als gevolg van corruptie) en
daarmee een andere eindbestemming krijgen dan is aangegeven op de
vergunningaanvraag.
Nederland heeft zich er, ter opvolging van Motie-Karabulut, voor ingezet
dat de toetsing van corruptie binnen de bestaande criteria beter wordt
verankerd. De toetsing van het risico op corruptie is nader uitgewerkt in
het handboek dat nationale autoriteiten gebruiken bij de toetsing aan de
acht criteria.1 Dit handboek bevat praktische handvatten om het risico op
corruptie in het kader van een vergunningaanvraag in te kunnen schatten.
Mede op initiatief van Nederland is er een expliciete verwijzing naar het
OESO-verdrag tegen omkoping van buitenlandse ambtenaren bij
internationale handelstransacties opgenomen in het herziene handboek.
Ten slotte kan nog worden aangemerkt dat corruptie in Nederland een
strafbaar feit is. Indien een ernstig gevaar bestaat dat de exportvergunning zal worden gebruikt om een strafbaar feit te plegen danwel op
geld waardeerbare voordelen te benutten die zijn verkregen of te
verkrijgen zijn uit gepleegde strafbare feiten kan een aanvraag voor een
exportvergunning worden afgewezen en kan een reeds afgegeven
vergunning worden ingetrokken.2
2. Motie-Van Haga over harmonisering van het wapenexportbeleid
in de EU (Kamerstuk 22 054, nr. 308)
Het streven naar EU-harmonisatie en een gelijk speelveld voor de defensie
industrie is een kernonderdeel van het Nederlandse wapenexportbeleid.
In 2018 en 2019 heeft de Raadswerkgroep COARM een herziening
uitgevoerd van het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport. Helaas bleek er weinig draagvlak onder EU-lidstaten om de criteria
inhoudelijk te herzien. Hierdoor bleken voorstellen van Nederland om tot
verdergaande harmonisatie te komen niet haalbaar. Zo heeft Nederland
ervoor gepleit om het gemeenschappelijk standpunt ook toe te passen op
dual-use goederen met een militair eindgebruik. De meeste EU-lidstaten
doen dit in de praktijk al, net als Nederland. Er was echter onvoldoende
draagvlak om deze praktijk in het Gemeenschappelijk Standpunt te
verankeren.
Desalniettemin blijft het kabinet streven naar verdere harmonisatie in de
uitvoering van het wapenexportbeleid. Zoals eerder aan uw Kamer is
gemeld speelt het verplichte EU-consultatiemechanisme daarbij een
belangrijke rol. Lidstaten registreren iedere afgewezen aanvraag voor een
exportvergunning, zowel voor militaire als voor dual-use goederen.
Wanneer een lidstaat een vergelijkbare vergunningaanvraag ontvangt die
eerder door een andere lidstaat is afgewezen, treedt het consultatiemechanisme in werking. Lidstaten zijn verplicht te consulteren over de reden
1

User’s Guide to Council Common Position 2008/944/CFSP defining common rules governing
the control of exports of military technology and equipment. http://data.consilium.europa.eu/
doc/document/ST-10858-2015-INIT/en/pdf.
2
Op grond van art 28 van het besluit strategische goederen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 22 054, nr. 315

2

van afwijzing. De lidstaat moet het uiteindelijke besluit op de vergunningsaanvraag vervolgens ook motiveren. Zo ontstaat dialoog en
transparantie over complexe vergunningaanvragen en wordt de ruimte
voor undercutting – waarbij een land een exportvergunning toekent die
eerder door een ander land is geweigerd – beperkt. Nederland maakt
actief en op transparante wijze gebruik van dit consultatiemechanisme en
roept andere lidstaten regelmatig op dat ook te doen.
Daarnaast biedt de COARM-raadswerkgroep de gelegenheid om met
EU-lidstaten van gedachten te wisselen over risicovolle eindbestemmingen voor wapenexport, zoals de landen betrokken in het Jemenconflict, Azerbeidzjan, Turkije en Wit-Rusland. Ook wordt er gesproken
over andere beleidsonderwerpen, zoals de uitleg van bepaalde wetgeving,
indelingsvraagstukken en vraagstukken rondom het gelijke speelveld,
zoals de toegang van de defensie-industrie tot het handelsbevorderingsinstrumentarium. Deze besprekingen zijn vertrouwelijk. Nederland maakt
actief gebruik van de mogelijkheid om van gedachten te wisselen over het
wapenexportbeleid door zelf regelmatig onderwerpen te agenderen.
Het kabinet wijst EU-lidstaten tevens op het belang van een strikte
naleving van het EU Gemeenschappelijk Standpunt en, indien nodig, op
de noodzaak van aanvullende maatregelen. Zo roept het kabinet
EU-lidstaten regelmatig op om, ten aanzien van bij de oorlog in Jemen
betrokken landen, een net zo restrictief wapenexportbeleid te hanteren als
Nederland. De Minister-President riep daartoe op tijdens de Europese
Raad van 18 oktober 2018 (conform de motie van het lid Van Ojik c.s. van
17 oktober 2018, Kamerstuk 21 501-20, nr. 1368). De Minister van
Buitenlandse Zaken deed hetzelfde tijdens de Raad Buitenlandse Zaken
van 18 maart 2019. Ten aanzien van Turkije is het tijdens de Raad
Buitenlandse Zaken van 14 oktober 2019 gelukt om een Europese lijn te
trekken (Kamerstuk 21 501-20, nr. 2074).
Wapenexportcontrole blijft echter een nationale bevoegdheid. Zolang
EU-lidstaten niet bereid zijn om deze bevoegdheid over te dragen, zullen
er verschillen blijven bestaan in wijze waarop lidstaten de acht criteria
toepassen en blijft de mogelijkheid voor aanvullend nationaal beleid
bestaan. Ook Nederland is niet bereid om de zeggenschap daarover op
EU-niveau te beleggen, omdat verdere harmonisatie ook zou kunnen
leiden tot een minder strikte toetsing. Het kabinet acht het verlagen van de
gezamenlijke lat onwenselijk.
3. Motie-Van Ojik/Diks over meewegen of eerdere leveringen zijn
gebruikt in overeenstemming met het mensenrechtencriterium
(Kamerstuk 22 054, nr. 310)
Het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport ziet erop toe
dat een vergunningaanvraag voor de uitvoer militaire goederen of
dual-use goederen met militair eindgebruik geweigerd wordt indien er
een duidelijk risico bestaat dat de te leveren goederen ingezet worden bij
binnenlandse onderdrukking of bij andere ernstige schendingen van de
mensenrechten, alsmede van het humanitair oorlogsrecht. Hoe groot dat
risico is, hangt af van de aard van de goederen, aan wie de goederen
worden geleverd (de eindgebruiker) en op welke wijze de goederen
worden ingezet (het eindgebruik). Bij deze risico inschatting wordt
expliciet meegewogen of de eindgebruiker dezelfde of vergelijkbare
goederen in het verleden heeft ingezet op een manier die strijdig is met
het criterium. Het kabinet ziet de uitvoering van de Motie-Van Ojik/Diks
dan ook als onderdeel van de bestaande toetsing en als regulier
onderdeel van het Nederlandse wapenexportcontrolebeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 22 054, nr. 315

3

i. De Minister van BHOS zal de Kamer via de Minister van
Economische Zaken schriftelijk laten informeren over kerncijfers
van de Nederlandse wapenexport
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat heeft opdracht gegeven
aan onderzoeksbureau Triarii om onderzoek te doen naar de Nederlandse
Defensie en -veiligheidsgerelateerde industrie. Een vergelijkbaar
onderzoek is in 2016 uitgevoerd. Hierbij zijn ook kerncijfers over deze
industrie, zoals het aantal bedrijven, omzetcijfers en werkgelegenheidscijfers, gepubliceerd.3 Het onderzoek wordt op korte termijn verwacht en
zal u vanuit het Ministerie van Economische Zaken worden aangeboden.
ii. De Minister informeert de Kamer over een aanvullend
onderzoek naar de rol van uit Nederland afkomstig militair
materieel in Jemen.
In 2016 heeft het kabinet een eerste onderzoek gedaan naar de vermeende
inzet van door Nederland geleverde wapens in Jemen op basis van motie
Van Bommel en Sjoerdsma (Kamerstuk 34 300 V, nr. 17). U bent hierover
op 7 november 2016 schriftelijk geïnformeerd (Kamerstuk 22 054, nr. 279).
Uit dit onderzoek kwam naar voren dat, hoewel niet met 100% zekerheid
kan worden gesteld, het aannemelijk is dat in het verleden door
Nederland geleverde militaire goederen ook een rol kunnen spelen bij de
strijd in Jemen. Het zou daarbij gaan om wapens die in het verleden, ruim
voor de Jemen-interventie, zijn geleverd.
Naar aanleiding van het Algemeen Overleg Wapenexportcontrole van
5 september 2019, heeft het kabinet dit onderzoek herhaald met een focus
op de periode 2016–2019. De resultaten van dit onderzoek zijn vergelijkbaar. In het onderzoek is geen informatie naar voren gekomen waaruit
blijkt dat er uit Nederland geleverde en vergunningplichtige militaire
goederen zijn ingezet tijdens de oorlog in Jemen. Het valt echter niet uit te
sluiten dat in het verleden door Nederland geleverde militaire systemen of
onderdelen daarvan zijn ingezet in Jemen. Volledige zekerheid in deze is
niet te geven omdat (a) soevereine landen veelal geen inzage geven in de
militaire capaciteiten van hun krijgsmacht; (b) leveranties van jaren
geleden, ruim voor de interventie in Jemen, moeilijk te traceren zijn; en
(c) Nederland veelal onderdelen levert die lastiger te traceren zijn dan
volledige wapensystemen.
Bovenstaande laat onverlet dat Nederland een zeer strikt wapenexportbeleid hanteert. Voor Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten
geldt momenteel een presumption of denial. Er worden geen vergunningen voor deze landen afgegeven tenzij onomstotelijk vast staat dat de
goederen niet in het conflict in Jemen kunnen worden ingezet. Voor
omliggende landen wordt extra kritisch getoetst op het risico dat de
goederen worden omgeleid naar een andere eindgebruiker of en ander
eindgebruik en daarmee alsnog in Jemen zouden kunnen worden ingezet.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
S.A.M. Kaag
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

3

http://www.triarii.nl/index.php/publicaties/119-triarii-onderzoek-defensie-en-veiligheid-industrie2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 22 054, nr. 315

4