Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1482
Vragen van het lid Jasper van Dijk (SP) aan de Minister van Buitenlandse
Zaken over de sterk toegenomen militaire uitgaven in de Europese Unie sinds
de oorlog in Oekraïne en de hoge winsten voor de wapenindustrie (ingezonden
12 december 2022).
Antwoord van Minister Hoekstra (Buitenlandse Zaken), mede namens de
Ministers van Defensie, van Economische Zaken en Klimaat en voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de Staatssecretaris
van Defensie (ontvangen 8 februari 2023). Zie ook Aanhangsel Handelingen,
vergaderjaar 2022–2023, nr. 1318.
Vraag 1
Wat is uw oordeel over het rapport van Stop Wapenhandel «Smoke Screen»
waarin staat dat de oorlog in Oekraïne als argument wordt gebruikt om een
wapenwedloop te beginnen?1
Antwoord 1
De Russische invasie van Oekraïne veroorzaakt onnoemelijk leed in Oekraïne
en schendt de Oekraïense soevereiniteit en onafhankelijkheid. Daarnaast is
met deze invasie een grootschalige oorlog terug op het Europese continent.
Dit heeft een grote impact op de Nederlandse en Europese veiligheid alsook
op de internationale rechtsorde. Het kabinet blijft Oekraïne daarom onverminderd steunen in het verdedigen van zijn grondgebied voor zolang dat nodig is
– voor Oekraïne en voor onze eigen vrijheid, veiligheid en welvaart.
In bredere zin heeft de Russische inval het belang van meer zelfredzaamheid
op het gebied van defensie onderstreept. Tegelijkertijd speelt de verslechtering van de mondiale veiligheidssituatie al langer. Verschuivende machtsverhoudingen in de wereld, hybride dreigingen en cyber, de impact van
klimaatverandering, de toenemende instabiliteit aan de randen van Europa,
maar ook directe dreigingen tegen vitale infrastructuur vormen een steeds
grotere bedreiging voor onze (veiligheids)belangen. In de huidige verslechterde geopolitieke verhoudingen is daarom een sterk en modern defensieapparaat noodzakelijk voor geloofwaardige afschrikking en verdediging. Dit
besef heeft in tal van landen al tot substantiële (extra) verhogingen van

1

ah-tk-20222023-1482
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

Stop Wapenhandel, 4 december 2022, «Hoe staten de oorlog in Oekraine gebruiken om een
nieuwe wapenwedloop op gang te brengen», stopwapenhandel.org/hoe-staten-de-oorlog-inoekraine-gebruiken-om-een-nieuwe-wapenwedloop-op-gang-te-brengen/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

defensiebudgetten geleid en zorgt binnen de EU en NAVO voor momentum
om de bestaande tekortkomingen (meer) gezamenlijk aan te pakken.
Vraag 2
Klopt het dat sinds het begin van de oorlog in Oekraïne de uitgaven van de
EU-lidstaten aan Defensie met maar liefst 200 miljard euro zijn gestegen,
meer dan de totale uitgaven van alle landen bij elkaar in 2020?
Antwoord 2
In de gezamenlijke mededeling van de Commissie en Hoge Vertegenwoordiger over de lacunes op defensie-investeringen van 18 mei jl.2 wordt de
inschatting gemaakt dat de door de lidstaten aangekondigde intensiveringen
van de nationale defensiebudgetten in de komende jaren optellen tot 200
miljard euro. Volgens dezelfde analyse gaven de EU-lidstaten in 2020
gezamenlijk 200 miljard euro uit.
Vraag 3
Deelt u de mening dat de gezamenlijke defensie-uitgaven van EU-lidstaten
voorafgaand aan deze intensivering al 17 keer hoger waren dan de uitgaven
van Rusland, en dit verschil dus alleen maar groter zal worden?
Antwoord 3
In het rapport van Stop Wapenhandel «Smoke Screen»3 wordt gebruik
gemaakt van de data van SIPRI. De hoogte van de investeringen van
NAVO-bondgenoten wordt bevestigd in de publicatie van de NAVO over
defensie-investeringen.4
Uit deze data kan worden opgemaakt dat de NAVO-bondgenoten – niet de
EU-lidstaten – voorafgaand aan de intensivering gezamenlijk 17 keer meer
besteedden aan defensie dan Rusland. Dat is dus inclusief de relatief hoge
defensie-uitgaven van de VS en het VK. Of het verschil in defensiebudgetten
van de NAVO-bondgenoten en Rusland door de recente stijging groter wordt
is afhankelijk van de verdere stijging van het defensiebudget van Rusland. De
huidige instabiele wereldorde vraagt ook in algemene zin om een defensieapparaat dat klaar is voor de uitdagingen van deze tijd.
Vraag 4
Bent u het eens met de onderzoekers dat het vooral de wapenindustrie is die
profiteert van deze enorme toename aan militaire uitgaven? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord 4
Nee. Investeringen in defensie zijn noodzakelijk om onze vrijheid, veiligheid
en welvaart nu en in de toekomst te kunnen beschermen. Dat is dus primair
een nationaal belang en een Europees en trans-Atlantisch belang. Met de
stijgende defensiebudgetten blijft het mogelijk steun te leveren aan Oekraïne,
onze voorraden aan te vullen en toe te werken naar een toekomstbestendige
krijgsmacht. Zoals uiteen gezet in de Kamerbrief «Defensie Industrie Strategie
in een nieuwe geopolitieke context» van 2 november jl. (Kamerstuk 31 125,
nr. 123) heeft de oorlog in Oekraïne de Europese tekortkomingen ten aanzien
van het militair-industrieel voortzettingsvermogen blootgelegd. Er is een
toegenomen mondiale vraag naar militair materieel bij een beperkt groeiende
productiecapaciteit en schaarste aan grondstoffen. Het is daarom cruciaal dat
door middel van groeiende investeringen de Europese defensie-industrie
wordt versterkt, inclusief de toeleveringsketen, en de productiecapaciteit
wordt opgeschaald.

2

«Gezamenlijke mededeling over de analyse van de lacunes op het gebied van defensieinvesteringen en de te volgen koers»
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52022JC0024&qid=
1653998750652.
3
Stop Wapenhandel, 4 december 2022, «Hoe staten de oorlog in Oekraine gebruiken om een
nieuwe wapenwedloop op gang te brengen», stopwapenhandel.org/hoe-staten-de-oorlog-inoekraine-gebruiken-om-een-nieuwe-wapenwedloop-op-gang-te-brengen/.
4
Defence Expenditures of NATO Countries (2014–2022): https://www.nato.int/cps/en/natohq/
news_197050.htm.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

Vraag 5
Wat is wat u betreft de toegevoegde waarde van publieke uitgaven aan
Research en Development in defensie, terwijl de wapenindustrie dit ook zelf
kan financieren?
Antwoord 5
Veiligheid is een publiek goed waar een overheid in dient te voorzien.
Defensie is een noodzakelijk instrument voor veiligheid. Om de uitdagingen
van vandaag en morgen het hoofd te bieden is een sterk en modern
defensieapparaat van vitaal belang. Om dat te realiseren is een robuuste,
hoogtechnologische en innovatieve defensie-industrie nodig met goede
toegang tot financiële middelen, privaat én publiek. De defensiemarkt is een
atypische markt met nationale overheden die optreden als de enige kopers.
De aanbieders van defensieproducten en -diensten zijn volledig afhankelijk
van investeringsbeslissingen van nationale overheden. Omdat de uiteindelijke
vraag naar een eindproduct aan het begin van de ontwikkelfase zeer onzeker
is, is het voor de industrie risicovol om zelf grootschalige onderzoeks- en
ontwikkelingsprojecten te financieren. Publieke investeringen worden daarbij
in Nederland vooral ingezet voor de lange termijn ontwikkeling van systemen
en technologieën die voorzien in kernbehoeften van Defensie in o.a. het
maritieme domein, en op het vlak van radartechnologie, cyber en autonome
systemen.
Vraag 6
Deelt u de zorg van de onderzoekers dat het Europese en nationale wapenexportbeleid versoepeld gaat worden? Kunt u bevestigen dat dit niet het geval
is?
Antwoord 6
Voor (wapen) leveranties aan Oekraïne geldt dat deze zorgvuldig aan de
Europese criteria voor wapenexportcontrole worden getoetst. Het kabinet
acht de leveranties van militaire goederen aan Oekraïne volledig conform het
Europees Gemeenschappelijk standpunt inzake Wapenexport. Dit standpunt
laat nadrukkelijk ruimte voor het bijdragen aan de capaciteit tot zelfverdediging van andere staten.
De oorlog in Oekraïne heeft de noodzaak tot meer gezamenlijke capaciteitsontwikkeling in Europees verband nogmaals duidelijk gemaakt. Dat vraagt
echter om een gelijk speelveld en verdere samenwerking op exportcontrole is
hierin een belangrijk element. Het kabinet onderzoekt mogelijkheden om op
dit punt tot betere samenwerking te komen en om aan te sluiten bij de
groeiende consensus over wederzijdse erkenning van vergunningen.
Vraag 7 en 8
Is het juist dat de wapenindustrie op de lijst wil komen van sociaal verantwoorde actoren op de Europese taxonomie lijst, terwijl dit zeer ongepast zou
zijn?
Deelt u de zorg van de onderzoekers dat het uiterst ongewenst zou zijn dat
banken, pensioenfondsen en andere vermogensbeheerders meer in kernwapenbedrijven gaan investeren? Gaat u dergelijke investeringen actief
tegenhouden?
Antwoord 7 en 8
De Europese sociale taxonomielijst waarnaar de vraag verwijst is nog in
ontwikkeling. Momenteel ligt er een adviesrapport van het Sustainable
Finance Platform, met denkrichtingen voor het invullen van een sociale
taxonomie. Of en wanneer een Commissievoorstel voor een sociale taxonomie gepubliceerd zal worden is op dit moment nog niet duidelijk.
Zoals hierboven uiteengezet is zeker in de huidige verslechterde geopolitieke
context een sterk en modern defensieapparaat essentieel. Investeringen in
Defensie en de defensie-industrie zijn van cruciaal belang voor vrede en
veiligheid, welke randvoorwaardelijk zijn voor de bescherming van onze
democratische en sociale waarden en normen. Toegang tot publieke en
private financiering voor de defensie-industrie is daarom noodzakelijk, ook
voor bedrijven die betrokken zijn bij de ontwikkeling, productie of onderhoud
van nucleaire wapens. Het kabinet acht het van belang dat de defensie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

industrie niet bij voorbaat wordt uitgesloten van een eventuele te ontwikkelen
EU taxonomie lijst.
Investeringsbeslissingen zijn aan bedrijven en vermogensbeheerders zelf. Wel
verwacht het kabinet van individuele bedrijven, waaronder de defensieindustrie en banken, en pensioenfondsen en andere vermogensbeheerders,
dat zij handelen in lijn met de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen. Dit houdt in dat bedrijven de risico’s voor mens en milieu in hun
waardeketen in kaart moeten brengen en deze risico’s moeten aanpakken en
voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4