Q-koorts - ruimingen van besmette
bedrijven
Evaluatieonderzoek onder geitenhouders
Rapport 609941001/2011
P.G. van der Velden | A. Dusseldorp |
A. Drogendijk | A. van Overveld

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven

www.rivm.nl

Q-koorts – ruimingen van besmette
bedrijven
Evaluatieonderzoek onder geitenhouders

RIVM Rapport 609941001/2011

RIVM Rapport 609941001

Colofon

© RIVM/IVP 2011
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van
bronvermelding: 'Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM),
Instituut voor Psychotrauma (IVP), de titel van de publicatie en het jaar van
uitgave'.

Auteurs:
P.G. van der Velden
A. Dusseldorp
A. Drogendijk
A. van Overveld

Contact:
Annelike Dusseldorp
Centrum Gezondheid en Milieu
annelike.dusseldorp@rivm.nl

Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het ministerie van VWS, in het
kader van het Project V/609941/11/AH ‘Nazorg – Advies en Ondersteuning’.

Pagina 2 van 40

RIVM Rapport 609941001

Rapport in het kort
Q-koorts – ruimingen van besmette bedrijven
Evaluatieonderzoek onder geitenhouders
Geitenhouders van wie het bedrijf is geruimd tijdens de Q-koortscrisis, maken
zich grote zorgen over de toekomst van hun bedrijf. Net als hun partners en
kinderen hebben ze veel stress ondervonden van de ruimingen, het fokverbod
en de gevolgen ervan. Veel vaker dan de niet-getroffen geitenhouders en
varkenshouders kampen zij met matig ernstige tot ernstige depressieve
klachten. De zorgen over de toekomst blijken sterk samen te hangen met
depressieve klachten. Wel is het merendeel tevreden over de
informatievoorziening over de ruimingen, over de manier waarop de ruimingen
zijn verlopen en hoe ze daarbij zijn bejegend.
Dat blijkt uit onderzoek van het RIVM en het IVP. Het is in opdracht van het
ministerie van VWS en EL&I uitgevoerd om te inventariseren welke behoefte
aan steun nog bestaat onder de getroffen geitenhouders. Het tweede doel is om
lessen trekken voor toekomstige dierziektecrises.
De ondervraagde veehouders hebben na de ruimingen de meeste steun ervaren
van mensen in de directe omgeving (familie, collega’s). Eén op de vijf
getroffenen heeft behoefte aan aanvullende ondersteuning. In overleg met de
doelgroep zou een aantal punten kunnen worden besproken die nog verbetering
behoeven. Dat betreft de voornamelijk ondersteuning voor bedrijfsmatige
kwesties en de barrières om professionele hulp te vragen als daar behoefte aan
is.
Voor het onderzoek zijn onder 63 getroffen geitenhouders en 122 niet-getroffen
geitenhouders en varkenshouders telefonische interviews afgenomen. Hierbij
zijn vragen beantwoord over het verloop van de ruimingen, de financiële
situatie, sociale steun en (psychische) gezondheid.
Trefwoorden: Q-koorts, nazorg, geitenhouders

Pagina 3 van 40

RIVM Rapport 609941001

Abstract
Q-fever – Evaluation
Interviews with farmers
In an attempt to halt an outbreak of Q-fever in the Netherlands, many goats had
to be killed. The majority of affected farmers judges positively on the procedures
followed during the killing of their livestock and how they were treated. However,
farmers have serious concerns about the future of their farms. They perceive the
current situation as very stressful, for themselves as well as for their partners
and children. Compared to non-affected cattle farmers, they more often suffer
from serious symptoms of depression. Worries about the future and depression
symptoms are strongly correlated. These conclusions are based on research
carried out by RIVM and IVP, in order to provide the relevant ministries with
information on how to deal with future outbreaks.
During and after the crisis, the respondents felt most supported by people close
to them (family, colleagues). One out of 5 owners of goat farms indicated to have
a need for further support. In consultation with the target group, it could be
pointed out which special issues could be improved. Special attention should be
paid to financial issues and the barriers met by farmers in order to ask for
professional support when needed.
The research consisted of 63 interviews by phone of owners of infected farms,
and 122 interviews with other cattle farmers. Questions were related to the
procedures of the killing, financial situation, social support and (mental) health.
Key words: Q-fever, follow-up, farmers

Pagina 5 van 40

RIVM Rapport 609941001

Inhoud
Samenvatting—7
1

Inleiding—11

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Methoden—13
Selectie en benadering van deelnemers—13
Vragenlijsten—13
Uitvoering enquêtes—14
Statistische analyse en interpretatie scores—14
Privacybescherming—15

3
3.1
3.2

Onderzoekspopulatie en respons—16
Respons en verdeling over de groepen—16
Algemene kenmerken van de deelnemers—16

4
4.1
4.2
4.3

Ervaringen met de ruimingen en informatie—17
Voorbereidingen en ruimingen—17
Ruimingen en aanvullende informatie—18
GGD-folder over reacties van kinderen op ruimingen—18

5
5.1
5.2

Bedrijfssituatie en toekomstbeeld—19
Economische vooruitzichten en zorgen voor de toekomst—19
Oordelen over het gevoerde beleid—21

6

Gezondheid en behoefte aan ondersteuning—23

7

Sociale contacten en ervaren steun—26

8
8.1
8.2

Samenhang economische vooruitzichten en zorgen over de toekomst en
depressieve klachten—27
Huidige zorgen over de toekomst—27
Eerdere zorgen over de toekomst—27

9

Wat houdt de respondenten het meeste bezig?—28

10

Conclusies en beschouwing—31

11

Literatuur—36
Bijlage (Tabellen)—37

Pagina 6 van 40

RIVM Rapport 609941001

Samenvatting
Vanwege het grote aantal ziektegevallen van Q-koorts bij mensen in de
omgeving van geitenhouderijen, werd in december 2009 besloten tot het ruimen
van drachtige geiten bij besmette bedrijven. Met deze ruimingen werd getracht
het risico op besmettingen bij mensen te voorkomen of beperken. De ruimingen
hebben plaatsgevonden bij 89 bedrijven in de periode vanaf 21 december 2009
tot en met de zomer van 2010. Naast de ruimingen waren andere maatregelen
van kracht, zoals een levenslang fokverbod voor de nog aanwezige geiten.
Om inzicht te krijgen in de gevolgen van de ruimingen en de andere
maatregelen naar aanleiding van de Q-koorts, is een onderzoek bij getroffen
geitenhouders uitgevoerd, zeven tot elf maanden na de ruimingen. In
telefonische interviews werden onder meer vragen gesteld over het verloop van
de ruimingen, de informatievoorziening, sociale contacten en ervaren steun in
het kader van de ruimingen en de gevolgen ervan, en oordelen over de
financiële schade en de noodzaak van de ruimingen. De antwoorden van de
getroffen geitenhouders (N=63) zijn vergeleken met antwoorden van
geïnterviewde veehouders (geitenhouders en varkenshouders) van wie het
bedrijf niet door de Q-koorts is getroffen (N=122).
Bejegening en economische schade
De meeste getroffenen voelden zich tijdens de ruimingen goed bejegend (ruim
80%), en vonden dat de informatievoorziening rond de ruimingen goed was
(75%). De getroffenen beoordelen ten tijde van de interviews de economische
vooruitzichten van het bedrijf als slechter (48% versus 24%), en hebben meer
zorgen over hun bedrijf (46% versus 13%) dan de vergelijkingsgroep. De
gemiddelde geschatte financiële schade wordt door de getroffenen in dit
onderzoek, ondanks de financiële tegemoetkomingen, geschat op 385.000 euro
(variërend van 35.000 tot 1.000.000 euro).
Gezondheid
De getroffenen beoordelen hun algemene gezondheid vaker dan de
vergelijkingsgroep als slecht-matig (35% versus 10%), hebben vaker (ernstige)
depressieve klachten (57% versus 12%), en rapporteren gemiddeld meer
boosheid en irritaties. Verder geven zij vaker aan de Q-koortsinfectie te hebben
opgelopen (19% versus 1%), evenals hun partner/kinderen (24% versus 3%).
Vooral zorgen over de toekomst van het bedrijf blijken sterk samen te hangen
met depressieve klachten. De ruimingen op zich blijken ook samen te hangen
met depressieve klachten, zij het in minder sterke mate. Verder ervaren volgens
de getroffenen ook hun partners, kinderen en medewerkers veel stress en
spanning door de ruimingen en de gevolgen ervan.
Steun en hulp
De meeste getroffenen hebben met anderen gesproken over de ruimingen en de
gevolgen ervan, vooral met mensen uit hun directe omgeving zoals collegageitenhouders, familie, vrienden en de dierenarts. De meerderheid heeft
daarvan tot op heden veel hulp en steun ervaren. Met anderen, zoals de huisarts
en kerk, heeft men veel minder gesproken. De relatief kleine groep (circa vijf tot
dertig personen per organisatie) die met anderen sprak, zoals huisarts en kerk,
ondervond hiervan minder steun en hulp dan van mensen in de directe
omgeving. De meeste getroffenen met wie het Q-koortsinformatieteam contact
opnam om te vragen hoe het ging, stelden dat op prijs. Ongeveer 20% van de
Pagina 7 van 40

RIVM Rapport 609941001

getroffenen (N=13) geeft aan dat er nog behoefte is aan ondersteuning op
financieel vlak (N=12) of op het gebied van gezondheid (N=7).
Beleid
Getroffenen oordelen negatiever over de noodzaak van alle ruimingen en de
kans dat door de ruimingen en het fokverbod het aantal besmettingen met Qkoorts wordt verminderd. Maar ook een meerderheid van de vergelijkingsgroep
blijkt het oneens te zijn met de stelling dat de ruimingen en het fokverbod
noodzakelijk waren.
Uit een open vraag wat geïnterviewden het meeste bezighoudt, blijkt dat een
deel van de kritiek zich toespitst op het inentingsbeleid (geen preventieve
vaccinatie) dat volgens hen mogelijk de crisis had kunnen voorkomen.
Conclusie
Een grote meerderheid van de getroffen geitenhouders is van mening dat de
bejegening tijdens de ruimingen goed is verlopen. Degenen die de ruimingen
hebben uitgevoerd, toonden begrip en respect, luisterden serieus en gedroegen
zich over het algemeen fatsoenlijk. De ruimingen, en vooral de economische en
bedrijfsmatige gevolgen van de ruimingen en het fokverbod, zijn een belangrijke
bron van stress voor de getroffen geitenhouders. Veel getroffenen maken zich
grote zorgen over de toekomst van hun bedrijf. Dit stemt overeen met de
resultaten van een soortgelijk onderzoek dat na de vogelgriep onder getroffen
pluimveehouders is gehouden. Hoewel individuele getroffenen baat kunnen
hebben bij aanvullende psychische hulp, heeft deze hulp waarschijnlijk beperkt
effect zolang de belangrijkste bron van stress (financiële onzekerheid) blijft
bestaan. Een deel van de getroffenen geeft nog wel aan behoefte aan hulp te
hebben maar niet naar een hulpverlener te zijn gestapt. Er zou samen met de
getroffenen en/of de brancheorganisaties kunnen worden gekeken waarom men
geen beroep doet op de hulpverlening, om deze drempel in de toekomst te
verlagen. Mogelijk kan bij toekomstige dierziektecrises een aantal zaken met
betrekking tot informatie en communicatie verder worden verbeterd, zoals waar
men terechtkan voor vragen of problemen die met de ruimingen te maken
hebben. Tot slot, bij een volgende dierziektecrisis zullen financiële kwesties
waarschijnlijk weer een grote rol spelen. Als, voor zover mogelijk, de
afhandeling daarvan goed kan worden voorbereid, wordt een belangrijke bron
van stress verminderd.
Beperkingen
De respons van de vergelijkingsgroep is lager dan die van de vergelijkingsgroep
(81% versus 44%). Dit betekent dat generalisatie van de gevonden verschillen
tussen getroffenen en vergelijkingsgroep met enige voorzichtigheid moet
plaatsvinden. In dit onderzoek zijn respondenten eenmaal uitgebreid
geïnterviewd. Over het verloop van klachten vanaf de ruimingen en het
fokverbod tot het moment waarop de interviews plaatsvonden, kan op basis van
de verzamelde gegevens geen uitspraak worden gedaan. Het is dus niet bekend
of in deze periode klachten zijn afgenomen, gelijk zijn gebleven of zijn
toegenomen. Vragen over de vooruitzichten van het bedrijf van vóór de
ruimingen, zijn gesteld in de maanden ná de ruimingen. Herinneringen aan de
situatie vóór de ruimingen kunnen mogelijk vertekend zijn door de situatie ná de
ruimingen. De getroffen geitenhouders zijn geruime tijd na de afkondiging van
de maatregelen en het ruimen van hun bedrijf geïnterviewd. Men heeft dus
antwoord gegeven op de vragen zoals het zeven tot elf maanden na de
ruimingen werd beleefd.
Tot slot moet worden opgemerkt dat, hoewel er aan de getroffenen vragen zijn
gesteld over de financiële situatie, het buiten de doelstelling van het onderzoek
Pagina 8 van 40

RIVM Rapport 609941001

lag om een complete financiële reconstructie te maken van de schade en
vervolgschade van de ruimingen en fokverbod, financiële toestand en
vergoedingen vanuit de overheid.

Pagina 9 van 40

RIVM Rapport 609941001

Dankwoord
Graag willen wij eerst alle geïnterviewde getroffen geitenhouders en de
geïnterviewde veehouders uit de vergelijkingsgroep, zeer hartelijk danken voor
hun bereidheid om aan dit onderzoek mee te werken. Zonder hun tijd, inzet en
informatie was dit onderzoek niet mogelijk geweest.
Verder willen wij de leden van de klankbordgroep bedanken voor hun adviezen
en commentaren bij de opzet van deze studie en dit verslag. Met plezier danken
wij, in alfabetische volgorde, mevrouw ir. M. Alphenaar (VWS), de heer ir. S.
Breukel (EL&I), de heer drs. E. Ronteltap (EL&I, voorzitter), mevrouw drs. S.
Rijken (nVWA) en de heer J. Timmermans (GGD-NL). Wij zijn de heer P. van
Loon (IVP) erkentelijk voor zijn commentaren en adviezen bij dit rapport.

Pagina 10 van 40

RIVM Rapport 609941001

1

Inleiding

Aanleiding
In het voorjaar van 2009 zijn ongeveer 2300 mensen ziek geworden van de Qkoorts waarvan 6 mensen zijn overleden. Q-koorts is een infectieziekte die van
dieren op mensen kan overgaan. De ziekte wordt veroorzaakt door de bacterie
Coxiella burnetii. Deze bacterie komt bij vele diersoorten voor. Geitenhouderijen
worden als een belangrijke bron beschouwd van de verspreiding van de bacterie.
Bij het lammeren of bij een eventuele abortus (een symptoom van de ziekte)
wordt een groot aantal bacteriën uitgescheiden. Deze bacteriën zijn relatief
ongevoelig voor milieu-invloeden en kunnen zich daardoor in de omgeving van
een bedrijf verspreiden.
Naar aanleiding van het grote aantal ziektegevallen in de omgeving van
geitenhouderijen hebben het toenmalige ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV) en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS) in december 2009 besloten tot het ruimen van drachtige geiten bij
besmette bedrijven. Deze ruimingen hebben plaatsgevonden bij 89 bedrijven, in
de periode vanaf 21 december 2009 tot en met de zomer van 2010. Bij een deel
van deze bedrijven is bovendien voor de achtergebleven dieren een levenslang
fokverbod ingesteld.
Organisatie van nazorgactiviteiten
In deze periode hebben verschillende organisaties, betrokken bij de bestrijding
van de Q-koorts, de nodige nazorgactiviteiten ingezet. LTO-medewerkers
bezochten bijvoorbeeld de boeren voor en na de ruiming en zorgden ervoor dat
ze wisten waar informatie en hulp beschikbaar was indien nodig. Vanuit VWA is
veel aandacht geweest voor de informatievoorziening en het kunnen stellen van
vragen. GGD’en hebben op regionaal niveau, onder andere met gemeenten de
informatievoorziening en hulp afgestemd. LNV, VWA, VWS en de GGD stemden
de nazorgactiviteiten op elkaar af. Hierbij werd gebruik gemaakt van de
ervaringen met nazorg bij eerdere uitbraken van dierziekten, zoals bij de MKZcrisis en de vogelgriep (Bosman e.a., 2004).
Het ministerie van VWS heeft in december 2009 aan het RIVM gevraagd om een
advies ten aanzien van extra nazorgactiviteiten. Dit advies, daterend van 24
december 2009 (RIVM, 2009), hield in het kort het volgende in.
1. Op korte termijn zijn geen extra nazorgactiviteiten nodig, omdat er al
veel initiatieven zijn. Er is onvoldoende bewijs dat meer nazorg
ondersteunend werkt, er kan zelfs niet worden uitgesloten dat extra
nazorgactiviteiten juist een bron van stress vormen. Wel verdienen
mogelijke economische/bedrijfsmatige problemen aandacht, omdat die
een belangrijke bron van stress vormen.
2. Evalueer enige tijd (bijvoorbeeld enkele maanden) na de ruimingen hoe
de ruimingen zijn verlopen, hoe de nazorg is ervaren, welke problemen
nog spelen en welke zorgbehoefte er nog is bij de getroffen boeren en
hun gezinnen (evaluatieonderzoek).
3. Voor andere doelgroepen (zoals Q-koortspatiënten,
ruimingsmedewerkers) is geadviseerd geen extra nazorgactiviteiten op
te zetten. De belangrijkste reden is dat het doen van
gezondheidsonderzoek niet bij zal dragen aan de individuele en/of
collectieve zorgverlening. Dit wordt vooral ingegeven door de inschatting
Pagina 11 van 40

RIVM Rapport 609941001

dat al bestaande inzichten en onderzoekslijnen in de gevolgen van Qkoorts, zoals uitgevoerd en/of gecoördineerd door het RIVM/Cib,
voldoende aanknopingspunten bieden. Verder wordt niet verwacht dat
de reguliere zorgverlening overbelast zal worden. De zorgverlening aan
de patiënten zal waarschijnlijk geen aanvullende informatie uit
onderzoek nodig hebben om de zorg verder inhoud te geven en goed te
laten verlopen.
Aanbeveling 2 is uitgevoerd op verzoek van het ministerie van VWS en in
september 2010 is het RIVM gevraagd met het onderzoek te starten. Dit rapport
is het resultaat daarvan.
Het onderzoek in het kort
In het onderzoek is nagegaan in hoeverre de getroffen geitenhouders door de
ruimingen kampen met problemen, zoals stress en depressieve klachten, of
zorgen over de economische vooruitzichten en de toekomst van het bedrijf. Ook
is hen gevraagd naar de informatieverstrekking rondom de ruimingen en de
manier waarop de ruimingen zijn verlopen. De gegevens van de getroffen
geitenhouders zijn vergeleken met de antwoorden van een vergelijkingsgroep
bestaande uit varkenshouders en geitenhouders van wie het bedrijf niet besmet
is geraakt. Het doel van het onderzoek is om inzicht te krijgen in de ervaringen
met de ruimingen en in de problemen die mogelijk nog spelen en aandacht
verdienen. Voorliggend onderzoek had niet als doel om een financiële
reconstructie te maken (maar de getroffenen is wel gevraagd naar een
inschatting van hun financiële situatie). Op grond van de resultaten van dit
onderzoek willen de ministeries van VWS en EL&I lessen trekken voor de
toekomst.

Pagina 12 van 40

RIVM Rapport 609941001

2

Methoden

2.1

Selectie en benadering van deelnemers
Het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) heeft de
adressen aangeleverd van de geitenhouderijen waar een Q-koortsbesmetting is
geconstateerd (totaal 94 adressen). Ook leverde het ministerie de adressen van
varkenshouders en geitenbedrijven die (in deze periode) niet besmet waren
geraakt. Deze twee groepen fungeerden samen als vergelijkingsgroep. Dit is van
belang voor de vragen over de gezondheid. Zonder vergelijkingsgroep is
namelijk niet aan te geven in hoeverre de resultaten van de enquête onder
getroffen geitenhouders afwijken van wat verwacht mag worden in een groep
veehouders. Omdat de geitenhouders waar niet geruimd is mogelijk ook stress
ervaren van de situatie rondom Q-koorts, is ervoor gekozen ook varkenshouders
in het onderzoek te betrekken.
De beoogde deelnemers ontvingen eind oktober 2010 een brief van het RIVM
met uitleg over het onderzoek en een telefoonnummer waar zij aanvullende
vragen konden stellen over het onderzoek. Daarin werd ook vermeld dat er
alleen op groepsniveau wordt gerapporteerd; met andere woorden: de
deelnemers ontvangen geen individuele terugkoppeling naar aanleiding van het
onderzoek. Wel krijgen zij indien gewenst een samenvatting van de resultaten.
In de brief werd aangekondigd dat er telefonisch contact met de deelnemers zou
worden opgenomen.

2.2

Vragenlijsten
De vragenlijsten zijn tot stand gekomen in overleg met de betrokken instanties
(VWS, VWA, EL&I, RIVM, IVP). Voor zover mogelijk zijn aan beide groepen
identieke vragen gesteld (zie voor een overzicht Tabel 1).
De vragen over de psychische gezondheid zijn gebaseerd op bestaande
(gestandaardiseerde) vragenlijsten. Het betreft de vragen over algemene
ervaren gezondheid (RAND-36), depressieve gevoelens (Arrindel en Ettema,
1986) en boosheid (Ploeg van der et al., 1982) en de zogenoemde ‘unmet
needs’ (Bijl en Ravelli, 1998).

Pagina 13 van 40

RIVM Rapport 609941001

Tabel 1. Overzicht van de vragen (X betekent; voorgelegd aan deze groep)
Categorie vragen

Voorbeeld

Algemeen

leeftijd, opleiding,

Getroffenen

Vergelijkingsgroep

X

X

X

X

gezinssituatie
Bedrijf

type bedrijf, aantal jaren dat
het bedrijf bestaat, aantal
medewerkers, financiële
situatie

X

Verloop van de ruimingen en
informatievoorziening1
Sociale netwerk en steun2
(psychische) gezondheid

X
Ervaren gezondheid,

X

X

X

X

X

X

depressieve gevoelens en
boosheid
Mening over de noodzaak en het
effect van de ruimingen
Open vraag

Wat houdt de geïnterviewde
het meest bezig?

2.3

1.

Gebaseerd op vogelpestonderzoek; Bosman et al., 2004

2.

Velder van der en Kleber, 2000

Uitvoering enquêtes
De enquêtes zijn telefonisch afgenomen door Marketresponse in Amersfoort.
Voor de getroffen geitenhouders zijn de interviews afgenomen in de periode van
4 tot 29 november 2010, voor de controlegroep tussen 11 november en 8
december 2010. Bij de eerste interviews waren de onderzoekers aanwezig zodat
de vragenlijst ter plekke kon worden aangepast als deze tot onduidelijkheden
leidde.
Wanneer de interviewer tijdens het gesprek het vermoeden had dat mogelijk
sprake was van ernstige psychische problemen, werd aan de betreffende
respondent gevraagd of hierover goed contact bestond met de huisarts. Als dat
niet het geval was, werd geadviseerd met de huisarts contact op te nemen.
Tevens werd aangeboden om vanuit het vangnet dat ook was gemobiliseerd
rondom de ruimingen, een hulpverlener contact op te laten nemen. Van deze
laatste mogelijkheid is geen gebruik gemaakt.
De interviews duurden gemiddeld 28 minuten bij getroffen geitenhouders en 17
minuten bij de vergelijkingsgroep.

2.4

Statistische analyse en interpretatie scores
Voor de berekening van de percentages ‘matig ernstige depressieve klachten en
ernstige depressieve klachten’, is gebruik gemaakt van de normtabellen voor de
Nederlandse populatie (matig ernstige klachten = hoge scores; ernstige klachten
= zeer hoge scores volgens de normtabellen). Volgens deze normtabellen scoort
20% van een doorsnee van de volwassen Nederlandse bevolking hoog en 5%
zeer hoog. Echter, bij groepen werkenden liggen deze percentages meestal
lager.

Pagina 14 van 40

RIVM Rapport 609941001

Voor de analyse van verschillen tussen de geïnterviewde getroffenen en de
vergelijkingsgroep is gebruik gemaakt van t-tests (vergelijking gemiddelden) en
chikwadraattoets (vergelijking categorieën). Voor de analyses van factoren die
samenhangen met matig ernstige of ernstige depressieve klachten, is gebruik
gemaakt van multivariate logistische regressieanalyses. Voor de analyses van
mogelijke verschillen tussen getroffenen en niet-getroffenen is de
vergelijkingsgroep als geheel genomen (de niet-getroffen geitenhouders en
varkenshouders samen). Wel zijn op een aantal plaatsen verschillen tussen
getroffen en niet-getroffen geitenhouders apart geanalyseerd. Ook is gekeken
naar de totale groep (getroffen en vergelijkingsgroep) voor de samenhang
tussen depressieve klachten en vooruitzichten en zorgen. Vanwege de relatief
kleine aantallen zijn in de tabellen zowel de aantallen (N) als de percentages
(%) weergegeven.

2.5

Privacybescherming
De antwoorden van de deelnemers zijn opgeslagen in een databestand, zonder
gegevens die de informatie herleidbaar maken (zoals naam, adres en postcode).
De onderzoekers beschikken dus alleen over de antwoorden op de vragen. Van
de deelnemers die hebben aangegeven graag een samenvatting te ontvangen,
zijn de adresgegevens bewaard door Marketresponse, apart van de antwoorden
op de vragen.

Pagina 15 van 40

RIVM Rapport 609941001

3

Onderzoekspopulatie en respons

3.1

Respons en verdeling over de groepen
Uiteindelijk hebben 63 getroffen geitenhouders meegewerkt aan het onderzoek
(respons 74%), en 122 personen in de controlegroep (respons 39%). Daarvan is
ongeveer de helft geitenhouder (n=58) en de helft varkenshouder (n=64). In
totaal zijn 185 interviews beschikbaar. Belangrijkste reden voor non-respons
was dat men niet mee wilde werken aan het onderzoek, maar ook is een klein
deel van de beoogde respondenten niet bereikt (zie Tabel 2). De uiteindelijke
respons op basis van het aantal mensen dat bereikt kan worden (hierbij zijn de
categorieën ‘viel buiten de doelgroep, niet bereikt, onjuist telefoonnummer’
buiten beschouwing gelaten), is 81% voor de getroffen geitenhouders en 44%
voor de vergelijkingsgroep.
De lijst aangeleverde adressen bevatte 94 besmette bedrijven. Uiteindelijk is op
89 bedrijven geruimd (bron: VWA). Ten tijde van het onderzoek gaven 7
personen aan dat zij buiten de doelgroep vielen (zie Tabel 2), waardoor in ons
onderzoek het aantal geruimde bedrijven 87 bedraagt (waarvan 63 bedrijven
hebben deelgenomen aan het onderzoek). Dit betekent dat twee bedrijven zijn
geruimd die niet in de steekproef zaten. Wij hebben niet kunnen achterhalen
waaraan dat is toe te schrijven.
Tabel 2. Redenen voor non-respons van niet-deelnemers
Getroffenen
Totaal aangeschreven

3.2

Vergelijkingsroep

94

328

weigering om mee te doen

15 (16%)

122 (37 %)

viel buiten de doelgroep

7 (7%)

34 (10%)

niet bereikt na vijf belpogingen/geen gehoor

5 (5%)

12 (4%)

onjuist telefoonnummer

4 (4 %)

4 (1%)

overige redenen

0

34 (10%)

Totaal aantal interviews

63

122

Algemene kenmerken van de deelnemers
In de bijlage (zie Tabel 11) is een volledig overzicht opgenomen van de
algemene kenmerken van de geïnterviewde getroffenen en de
vergelijkingsgroep.
De geïnterviewde getroffenen en de vergelijkingsgroep wijken onderling niet
significant af in de verdeling man-vrouw, het hebben gevolgd van een specifieke
agrarische opleiding, hoogst genoten opleiding, gezinssituatie, ervaringen met
eerdere ruimingen en het gemiddelde aantal medewerkers vóór de ruimingen.
Beide groepen wijken wel significant af in zaken die (deels) met leeftijd
samenhangen. De vergelijkingsgroep is gemiddeld ouder dan de groep
getroffenen (51 en 46 jaar), heeft meer kinderen die niet meer thuiswonend zijn
en is langer geleden gestart met het huidige bedrijf (gemiddeld 23 en 12 jaar).

Pagina 16 van 40

RIVM Rapport 609941001

4

Ervaringen met de ruimingen en informatie

Dit hoofdstuk beschrijft de ervaringen van de getroffenen met de ruimingen en
de informatievoorziening rond de ruimingen.
4.1

Voorbereidingen en ruimingen
De getroffenen hebben vooral van de VWA, de dierenarts en het LNV (nu EL&I)
informatie ontvangen over het verloop van de ruimingen (zie Tabel 3). Ruim
driekwart (76%) van de geïnterviewde getroffenen is van mening dat snel met
de ruimingen is begonnen nadat bekend was dat de ruimingen zouden
plaatsvinden. Van de 63 geïnterviewden zijn er 5 die daar geen oordeel over
hebben. Volgens 75% van de geïnterviewden stemde de informatie vooraf
overeen met hoe de ruimingen feitelijk zijn verlopen. 15% heeft daar geen
oordeel over. Daarbij moet worden bedacht dat 18% van de getroffenen de
ruimingen niet met eigen ogen heeft gezien, zoals in de volgende alinea
beschreven wordt.
Tabel 3. Verloop ruimingen volgens respondenten
Getroffenen (N=63)
N

(%)

Welke van onderstaande organisaties hebben vooraf informatie gegeven over hoe
de ruiming in haar werk zou gaan?
‐ VWA
53
(84)
‐ AID
‐ LNV (nu EL&I)

9

(14)

23

(37)

‐ GGD
‐ dierenarts

18

(29)

32

(51)

‐ door anderen
‐ weet niet

7

(11)

1

(2)

61

(97)

2

(3)

‐ ja

56

(92)

‐ nee

1

(2)

‐ weet niet

4

(7)

Was de eigen dierenarts aanwezig bij de ruiming?
‐ Ja
‐ Nee
Zo ja, vond met dat prettig?

Zijn de eigen kind(eren) aanwezig geweest bij de ruiming (hebben zij het met
eigen ogen gezien)?
25
‐ ja
(44)
‐ nee

32

(56)

Over de bejegening tijdens de ruimingen is de meerderheid positief: de meeste
getroffenen vinden dat degenen die de ruimingen uitvoerden begrip toonden
(81%), serieus luisterden (81%), respect toonden (81%) en zich fatsoenlijk
gedroegen (87%). Bij de ruimingen is niet iedere getroffene aanwezig geweest:
18% meldt de ruiming niet met eigen ogen te hebben gezien en 56% meldt dat
de eigen kinderen de ruiming niet gezien hebben. De eigen dierenarts was bijna

Pagina 17 van 40

RIVM Rapport 609941001

altijd bij de ruimingen aanwezig en dat stelde bijna iedereen op prijs (zie Tabel
3).
4.2

Ruimingen en aanvullende informatie
Op de vraag ‘Heeft u voldoende informatie gekregen over waar u terechtkunt
voor vragen of problemen die met de ruimingen te maken hebben?’, antwoordt
57% met ‘ja’, 37% met ‘nee’ en 6% geeft aan dat niet te weten.

Voor eventuele vragen over de ruimingen, het fokverbod en eventuele gevolgen
ervan, is door het crisisteam een Q-koortsinformatieteam opgezet voor
geitenhouders. Dit team heeft in februari 2010 een belronde gehouden onder de
79 geitenhouders van wie het bedrijf op dat moment was geruimd, om na te
gaan wat er leefde onder de getroffenen en welke vragen er waren. In ons
onderzoek was 44% van de getroffenen niet bekend met dit team. Van de
mensen die er wel mee bekend waren (N=35), heeft 49% zelf één of meerdere
keren contact opgenomen met dit team. Ongeveer de helft heeft meer dan vier
keer contact gezocht met het team. 80% is tevreden over de afhandeling van de
vragen aan het team. In totaal meldden 34 mensen dat het Qkoortsinformatieteam contact met hen heeft opgenomen. Daarvan hebben 22
mensen de vraag beantwoord of men dat op prijs stelde. Een meerderheid
(73%) oordeelde daar positief over.
Daarnaast heeft 92% van de geïnterviewde getroffenen contact gehad met
andere organisaties in verband met de ruimingen of het fokverbod en de
gevolgen ervan. Het gaat dan om organisaties zoals de kerk, de GGD of het
maatschappelijk werk. Van degenen die daarmee contact hebben gehad, is ruim
70% van mening dat de eigen vragen in het algemeen goed zijn afgehandeld
door deze andere organisaties en kan 7% daar geen oordeel over geven.
4.3

GGD-folder over reacties van kinderen op ruimingen
Met betrekking tot de (thuiswonende) kinderen hebben de GGD’en een
informatiefolder verspreid onder de getroffen geitenhouders over mogelijke
reacties van de kinderen op de ruimingen en hoe ermee om te gaan. In totaal
heeft 51% (N=32) de folder ontvangen, 19% weet dat niet en vier personen
geven aan dat de folder in hun situatie niet van toepassing was (geen
thuiswonende kinderen). Van de 32 mensen die de folder hebben ontvangen,
vonden 19 personen (59%) dat hij/zij daar niet veel aan had en 6 personen
(19%) dat hij/zij daar wel veel aan hadden. Een persoon had geen mening en 6
personen meldden dat de folder niet van toepassing was (bijvoorbeeld omdat
men oudere kinderen heeft).

Pagina 18 van 40

RIVM Rapport 609941001

5

Bedrijfssituatie en toekomstbeeld

In dit hoofdstuk worden de economische vooruitzichten en zorgen over de
toekomst voor en na de ruimingen beschreven. Deze vragen zijn voorgelegd aan
zowel getroffenen als de vergelijkingsgroep. Ook wordt de door de getroffenen
ingeschatte economische schade beschreven en komen de oordelen over het
gevoerde beleid van de getroffenen en de vergelijkingsgroep aan de orde.
5.1

Economische vooruitzichten en zorgen voor de toekomst
Aan alle geïnterviewden is gevraagd hoe de economische vooruitzichten en
zorgen over de toekomst van het bedrijf waren vóór de ruimingen en op dit
moment (ten tijde van het interview). De vergelijkingsgroep heeft in de
interviews vaker aangegeven zich vóór de ruimingen zorgen te maken over de
toekomst van het eigen bedrijf. Ook beoordeelde de vergelijkingsgroep de
economische vooruitzichten vóór de ruimingen slechter (zie Tabel 4). Over de
periode na de ruimingen oordeelden juist de getroffenen negatiever: van de
getroffenen beoordeelt 48% de economische voorzichten als slecht-heel slecht
versus 24% van de vergelijkingsgroep. Ook maken zij zich momenteel veel
vaker vrij veel-heel veel zorgen over de toekomst van het bedrijf (46% versus
13%).
Omdat ook de niet-getroffen geitenhouders zich mogelijk zorgen maken over de
Q-koorts, is gekeken naar deze vragen met alleen de geitenhouders als
vergelijkingsgroep (de groep varkenshouders is hier dus niet meegenomen).
Hieruit blijkt dat getroffen geitenhouders ten opzichte van de niet-getroffen
geitenhouders significant positiever oordeelden over de toekomstige
vooruitzichten vóór de ruimingen (goed-heel goed: 89% versus 64%), maar zich
in die periode (statistisch gezien) evenveel zorgen maakten over het bedrijf. De
getroffen geitenhouders zijn significant negatiever over de huidige economische
vooruitzichten (slecht-heel slecht: 48% versus 22%) en maken zich momenteel
veel meer zorgen (veel-vrij veel: 46% versus 10%). Tabel 5 geeft meer inzicht
in de door de getroffenen geschatte economische situatie van hun bedrijf.
Omdat de vergelijkingsgroep in deze periode niet met ruimingen is
geconfronteerd, zijn deze vragen niet aan de vergelijkingsgroep gesteld.

Pagina 19 van 40

RIVM Rapport 609941001

Tabel 4. Economische vooruitzichten en zorgen voor de toekomst volgens
respondenten
Getroffenen

Vergelijkingsgroep

(N=63)

(N=122)

Statistische toets

N

(%)

N

(%)

χ2

df

p

‐ goed‐heel goed

56

(89)

54

(44)

35.4

3

.00

‐ neutraal

7

(11)

48

(39)

‐ slecht‐heel slecht

0

(0)

15

(12)

‐ weet niet/geen antwoord

0

(0)

5

(4)
15.9

3

.01

11.6

2

.01

34.4

3

.00

Hoe goed of slecht waren/zijn de
economische vooruitzichten van het eigen
bedrijf?
Vóór de Q‐koortscrisis:

Op dit moment:

‐ goed‐heel goed

5

(8)

35

(29)

‐ neutraal

25

(40)

53

(43)

‐ slecht‐heel slecht
‐ weet niet/geen antwoord

30

(48)

29

(24)

3

(5)

5

(4)

‐ geen‐vrij weinig

56

(89)

82

(67)

‐ enige

7

(11)

30

(25)

0

(0)

10

(8)

0

(0)

0

(0)

‐ geen‐vrij weinig

11

(18)

69

(57)

‐ enige

21

(33)

31

(25)

‐ vrij veel‐heel veel

29

(46)

16

(13)

‐ weet niet/geen antwoord

2

(3)

6

(5)

Maakte/maakt men zich zorgen over de
toekomst van het eigen bedrijf?
Vóór de Q‐koorts crisis:

‐

vrij veel‐heel veel

‐ weet niet/geen antwoord
Op dit moment:

Bij bijna de helft van de getroffenen zijn meer dan vijfhonderd geiten geruimd
en ruim 90% van de bedrijven had te maken met een fokverbod. Hoewel 86%
meldt een financiële vergoeding te hebben ontvangen, geeft een meerderheid
(64%) aan dat het eigen bedrijf de financiële gevolgen van de ruimingen en het
fokverbod niet kan dragen. De gemiddelde financiële schade wordt door de
deelnemers aan het onderzoek geschat op circa 385.000 euro (variërend van
35.000 tot 1.000.000 euro). Daarbij geeft bijna één op de vijf (18%) aan dat zij
de grootte van de schade momenteel niet kunnen beoordelen.

Pagina 20 van 40

RIVM Rapport 609941001

Tabel 5. Door de getroffenen geschatte economische schade
Getroffenen (N=63)
N

(%)

‐ tot 250

16

(25)

‐ 251‐500

19

(30)

‐ 501‐750

12

(19)

‐ 751‐1000

10

(16)

‐ 1001 of meer

6

(10)

‐ ja

58

(92)

‐ nee

5

(8)

‐ ja

54

(86)

‐ nee

9

(14)

Aantal geruimde geiten

Te maken met fokverbod

Financiële vergoeding ontvangen

Kan het eigen bedrijf (eventueel met tot nu toe toegezegde/ontvangen vergoeding) de financiële
gevolgen dragen van de ruimingen/het fokverbod en de gevolgen ervan?
‐ ja
12
(19)
‐ nee

40

(64)

‐ weet niet

11

(18)

Hoe groot wordt de financiële schade geschat van de ruimingen/het fokverbod voor het eigen
bedrijf? (kosten die momenteel overblijven waarvoor geen of nog geen vergoeding bestaat)
‐ 35.000‐100.000 euro
11
(18)

5.2

‐ 100.001‐200.000 euro

19

(30)

‐ 200.001‐300.000 euro

8

(13)

‐ 300.001‐400.000 euro

6

(10)

‐ 400.001‐500.000 euro

4

(6)

‐ 500.001 of hoger euro

15

(24)

‐ gemiddeld

63

384.801

euro

Oordelen over het gevoerde beleid
De geïnterviewden is gevraagd naar hun mening over de noodzaak van de
ruimingen, of het risico op Q-koorts door de ruimingen is verkleind en de
noodzaak van het fokverbod. Duidelijk is dat de getroffenen significant
negatiever zijn over het gevoerde beleid dan de vergelijkingsgroep (zie Tabel 6).
Zo was 97% het (geheel) oneens met de stelling dat de ruimingen noodzakelijk
waren. Ook binnen de vergelijkingsgroep was ruim 70% het (geheel) met de
stelling oneens. Eenzelfde patroon doet zich voor bij het afwijzen van de stelling
‘het fokverbod is noodzakelijk’ (92% versus 65%). In de vergelijkingsgroep
heeft men hierover vaker geen mening.

Pagina 21 van 40

RIVM Rapport 609941001

Tabel 6.Oordelen van respondenten over het beleid
Getroffenen (N=63)
N

(%)

Vergelijkingsgroep
(N=122)
N

(%)

Statistische toets
2
df
p
χ /T

Meningen over de ruimingen in verband met de Q‐koorts

Alle ruimingen waren noodzakelijk
‐ geheel mee eens
‐ mee eens
‐ geen mening
‐ mee oneens
‐ geheel mee oneens

2

(3)

1

(1)

0

(0)

16

(13)

0

(0)

18

(15)

13

(21)

53

(43)

48

(76)

34

(28)

Door de ruimingen wordt het risico dat mensen de Q‐koorts oplopen verkleind
1
(2)
7
‐ geheel mee eens
14
(22)
54
‐ mee eens
6
(10)
12
‐ geen mening
22
(35)
39
‐ mee oneens
20
(32)
10
‐ geheel mee oneens

(6)

46.9

4

.000

21.5

4

.000

29.9

4

.000

(44)
(10)
(32)
(8)

Het fokverbod is noodzakelijk
‐ geheel mee eens
‐ mee eens
‐ geen mening
‐ mee oneens
‐ geheel mee oneens

Pagina 22 van 40

1

(2)

2

(2)

3

(5)

23

(19)

1

(2)

18

(15)

21

(33)

52

(43)

37

(59)

27

(22)

RIVM Rapport 609941001

6

Gezondheid en behoefte aan ondersteuning

De ervaren gezondheid van de getroffenen is minder goed dan die van de
vergelijkingsgroep (zie Tabel 7). Getroffenen hebben vaker matig ernstige of
ernstige depressieve klachten (57% versus 12%), beoordelen hun algemene
gezondheid vaker als matig-slecht (35% versus 10%) en rapporteren meer
boosheid en irritaties. Daarnaast melden getroffenen vaker dat zij behoefte
hadden aan professionele hulp vanwege psychische problemen, spanningen of
het gebruik van alcohol of drugs, maar dat zij toch niet naar een dokter of
andere hulpverlener zijn gegaan (22% versus 4%).
Tabel 7. Gerapporteerde gezondheid
Getroffenen

(N=63)

Vergelijkings‐
groep
(N=122)

N

(%)

N

(%)

‐ nee

27

(43)

107

(88)

‐ ja

36

(57)

15

(12)

‐ nee

45

(71)

120

(98)

‐ ja

18

(29)

2

(2)

‐ uitstekend

9

(14)

29

(24)

‐ zeer goed

12

(19)

14

(11)

‐ goed

20

(32)

67

(55)

‐ matig

14

(22)

9

(7)

‐ slecht

8

(13)

3

(3)

Is het in de afgelopen twaalf maanden
voorgekomen dat men zelf behoefte had aan
professionele hulp vanwege psychische
problemen, spanningen of het gebruik van
alcohol of drugs, maar dat men toch NIET naar
een dokter of andere hulpverlener is gegaan?
‐ ja

14

(22)

5

(4)

‐ nee

48

(76)

116

(95)

‐ geen antwoord

1

(2)

1

(1)

M

(SD)

M

(SD)

21.9

(8.9)

12.7

5.1

Statistische toets
χ /T
2

df

p

41.9

1

.000

31.3

1

.000

23.0

4

.000

15.2

2

.001

7.6

83.8

.000

Matig ernstige of ernstige depressieve klachten

Ernstige depressieve klachten

Gezondheid op dit moment

Boosheid en irritaties (gemiddelde score)

Ook is een vergelijking gemaakt met de niet-getroffen geitenhouders als
vergelijkingsgroep (dus zonder varkenshouders, niet weergegeven in de tabel).
Hieruit blijkt dat getroffen geitenhouders significant meer (matig) ernstige
depressieve klachten hebben dan niet-getroffen geitenhouders in dit onderzoek

Pagina 23 van 40

RIVM Rapport 609941001

(57% versus 19%), gemiddeld gesproken meer boosheid en irritaties hebben1,
en vaker hun gezondheid beoordelen als matig-slecht (35% versus 12%).
Uit de antwoorden blijkt verder dat getroffenen niet alleen zelf significant vaker
de Q-koorts hebben gehad dan de totale vergelijkingsgroep (19% versus 1%),
maar ook hun partner en/of kinderen (24% versus 3%). Ook in vergelijking met
de niet-getroffen geitenhouders hebben de getroffenen vaker Q-koorts gehad
(19% versus 2%), alsmede hun partners (24% versus 5%). Op niet-besmette
bedrijven heeft men minder vaak de Q-koorts opgelopen (zie Tabel 8).
Stress en spanning bij getroffenen, medewerkers en kinderen
Aan de getroffenen zijn drie vragen gesteld over spanning bij henzelf of anderen
door de ruimingen en de gevolgen ervan. Daaruit blijkt dat 75% van de
getroffenen zelf spanning of stress ervaart. 68% geeft aan dat dit ook geldt voor
de partner, 48% voor de thuiswonende kinderen en 42% voor eventuele
medewerkers van het bedrijf (zie Tabel 8). Slechts enkele kinderen (3%, N=2)
zouden volgens de geïnterviewden worden buitengesloten, op bijvoorbeeld
school en/of bij vriendjes, vanwege de Q-koortscrisis.
Tabel 8. Gezondheid
Getroffenen

Vergelijkings‐
groep

(N=63)

(N=122)

N

(%)

N

(%)

Zelf Q‐koorts gehad

N

(%)

N

(%)

‐ ja

12

(19)

1

(1)

‐ nee

47

(75)

120

(98)

‐ weet niet

4

(6)

1

(1)

‐ ja

15

(24)

4

(3)

‐ nee

47

(75)

114

(93)

‐ weet niet

1

(2)

4

(3)

Veel stress en spanning op dit moment als gevolg
van de ruimingen en de gevolgen ervan2

N

(%)

47

(75)

n.v.t.

43

(68)

n.v.t.

25

(48)

n.v.t.

8

(42)

n.v.t.

χ /T
2

df

p

26.9

2

.000

19.2

2

.000

Partner of kind(eren) Q‐koorts gehad

‐ zelf (N

totaal

=63)

‐ partner (N

totaal

=60, oordeel respondent)
totaal

‐ thuiswonende kinderen (N =52, oordeel
respondent)
totaal
‐ medewerkers bedrijf (N =19, oordeel
respondent)

Tevens is aan de getroffenen gevraagd of zij op dit moment behoefte hebben
aan aanvullende ondersteuning, hulp of zorg vanwege de ruimingen en de
gevolgen ervan. Eén op de vijf beantwoordde deze vraag met ‘ja’. Deze behoefte
betreft vooral financiële/bedrijfsmatige kwesties (92%). Ongeveer de helft geeft
aan dat deze behoefte (ook) betrekking heeft op de gezondheid (zie Tabel 9).

1

Dit is een gecombineerde maat, zie paragraaf 2.4 voor uitleg
De totale groep verschilt, al naargelang deze situatie van toepassing is (bijvoorbeeld wel/geen thuiswonende
kinderen)

2

Pagina 24 van 40

RIVM Rapport 609941001

Tabel 9. Gerapporteerde behoeften aan ondersteuning
Getroffenen (N=63)
N

(%)

Heeft u behoefte aan aanvullende ondersteuning, hulp of zorg
vanwege de ruimingen en de gevolgen ervan?
13
(20)
‐ ja
44
(70)
‐ nee
6
(10)
‐ weet niet
Zo ja:
1)
Voor financiële/bedrijfsmatige kwesties (N=13)?
12
(92)
‐ Ja
1
(8)
‐ nee
2)

3)

Voor eigen gezondheid of die van gezinsleden (N=13)?
7
(54)
‐ Ja
5
(39)
‐ nee
1
(8)
‐ weet niet
Voor zaken die in het gezin spelen (N=13)?
3
‐ ja
10
‐ nee

(23)

(% van totaal)

(19)

(11)

(5)

(77)

Pagina 25 van 40

RIVM Rapport 609941001

7

Sociale contacten en ervaren steun

De meeste getroffenen hebben over de ruimingen en de gevolgen ervan
gesproken met mensen uit hun directe omgeving, namelijk collegageitenhouders (79%), de eigen dierenarts (73%), familie (75%) en
vrienden/bekenden (71%). Tot op heden blijkt men ook van deze personen de
meeste hulp en steun te hebben ervaren, hoewel een variabele minderheid (2331%) meent geen of weinig of steun te hebben ervaren (zie Tabel 10). In enkele
gevallen was er sprake dat men het tegendeel van hulp en steun ervaarde. Het
percentage getroffenen dat over de ruimingen gesproken heeft met personen of
organisaties daarbuiten, zoals de kerk, huisarts, ggz of GGD, ligt beduidend
lager (zie Tabel 10). Hierbij moet worden bedacht dat deze resultaten gebaseerd
zijn op de kleine groep die met deze organisaties heeft gesproken.
Tabel 10. Gerapporteerde sociale contacten en ervaren steun
Getroffenen (N=63)
gesproken over de gevolgen van de ruimingen voor
de getroffene zelf

kort,
maar
een
verder
contact
diverse enkele
keren
keer vermeden

hoeveel ervaren hulp en steun van
hen tot op heden ervaren in deze
1
gesprekken

nee,
n.v.t./
helemaal
geen
niet antwoord

veel‐ beetje‐
tamelijk
geen

nee,
inte‐
weet
gen‐ niet/geen
deel antwoord

tot

%

%

%

%

%

N

tot

%

%

%

%

2

63

79

16

2

0

3

61

78

23

0

0

eigen dierenarts

63

73

24

0

0

3

61

75

23

0

2

andere personen

63

60

0

8

27

5

43

72

23

5

0

vrienden en bekenden

63

71

19

3

3

3

59

70

31

0

0

familie

63

75

18

6

0

2

62

70

29

0

2

branchevereniging/ZLTO

63

52

21

3

22

2

48

65

33

2

0

63

14

22

5

57

2

26

46

54

0

0

63
63

6
6

0
5

2
2

91
86

2
2

5
8

40
38

60
63

0
0

0
0

leraar(es) kinderen

63

11

24

2

49

14

23

35

65

0

0

huisarts

63

14

25

11

48

2

32

31

69

0

0

GGD

63

11

21

3

62

3

22

9

68

14

9

N

collega’s

3

kerk

4

5

ggz
maatschappelijk werk
6

1

Van respondenten die diverse keren of een enkele keer met betreffende personen/organisatie hebben gesproken, of kort
maar verder contact hebben vermeden
2
Andere geitenhouders/collega’s
3
Andere personen of organisaties dan in de tabel genoemd
4
pastoor, dominee, imam
5
geestelijke gezondheidszorg, zoals ggz‐instelling, RIAGG, psycholoog, psychiater
6
leraar, lerares of mentor van eigen kinderen

Pagina 26 van 40

RIVM Rapport 609941001

8

Samenhang economische vooruitzichten en zorgen over de
toekomst en depressieve klachten

In dit hoofdstuk wordt de samenhang bekeken tussen de oordelen over de
economische vooruitzichten en zorgen over de toekomst vóór de ruimingen en
op dit moment (ten tijde van het interview) en gerapporteerde depressieve
klachten. De volledige resultaten staan in Tabel 12 in de bijlage.
8.1

Huidige zorgen over de toekomst
Mensen die zich momenteel veel of heel veel zorgen maken over de toekomst,
hebben vaker matig-ernstige of ernstige depressieve klachten dan collega’s die
deze zorgen niet hebben (getroffenen 79% versus 18%, vergelijkingsgroep 38%
versus 7%). Met andere woorden: bij beide groepen gaan sterke zorgen over de
toekomst samen met een groter risico op depressieve klachten.
Om wat meer zeggingskracht te krijgen, is deze analyse herhaald voor de gehele
groep (getroffenen en vergelijkingsgroep samen). Voor dit doel zijn multivariate
analyses uitgevoerd waarbij de vier variabelen over de economische
vooruitzichten en zorgen tegelijkertijd in de analyses zijn opgenomen, plus het
feit of het bedrijf al dan niet geruimd is (variabele ruimingen, ja/nee). In deze
analyses is verder gecontroleerd voor geslacht, leeftijd en opleidingsniveau (niet
getoond in de tabel). De kleine groep mensen die op betreffende vragen weet
niet/geen antwoord scoorden, zijn om statistische redenen buiten beschouwing
gelaten.
De analyses over de gehele groep bevestigen zoals verwacht het beeld:
geïnterviewden die zich op dit moment veel-heel veel zorgen maken over de
toekomst van het bedrijf hebben veel vaker depressieve klachten dan
geïnterviewden die deze zorgen niet hebben (63% versus 8%, adj. OR=14.4).
Tevens is sprake van een statische trend (p <.10) dat geïnterviewden die zich
enige zorgen maken over de toekomst van het bedrijf, vaker depressieve
klachten hebben dan geïnterviewden die zich geen zorgen maken (25% versus
8%). Daarnaast blijkt dat de ruimingen op zich ook een onafhankelijk effect
hebben op het voorkomen van depressieve gevoelens (54% versus 12%, Adj.
OR=4.8).

8.2

Eerdere zorgen over de toekomst
De oordelen over de vooruitzichten en zorgen over de toekomst van vóór de
ruimingen hangen niet significant samen met depressieve klachten op dit
moment bij beide groepen. Kortom, de klachten die nu gezien worden in relatie
tot zorgen over de toekomst, hangen niet samen met de bedrijfsmatige situatie
van vóór de ruimingen. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat bij de
geïnterviewde getroffenen het aantal mensen dat vóór de ruimingen negatief
oordeelde over de toekomst relatief klein is. Bij de getroffenen lijkt sprake te
zijn van een statistische trend (p < .10): degenen die de economische
vooruitzichten als goed-heel goed beoordeelden (N=7) hebben minder vaak last
van depressieve klachten dan degenen die daar negatief over oordeelden (20%
versus 67%).

Pagina 27 van 40

RIVM Rapport 609941001

9

Wat houdt de respondenten het meeste bezig?

Tot slot van het interview is ook nog een open vraag gesteld: ‘Wat houdt u
momenteel het meeste bezig met betrekking tot de ruimingen naar aanleiding
van de Q-koorts en de gevolgen ervan?’ Alle getroffen boeren hebben deze
vraag beantwoord. De meerderheid van de vergelijkingsgroep heeft deze vraag
ook beantwoord. In dit hoofdstuk worden individuele uitspraken weergegeven.
Kwantificering van (on)tevredenheid is te vinden in de eerdere hoofdstukken.
Praktische en financiële afhandeling
Zoals ook uit het vragenlijstgedeelte van dit onderzoek blijkt, zijn de punten die
respondenten het meest bezighouden van praktische en financiële aard.
Getroffenen weten niet hoe ze verder moeten gaan en ze hebben grote zorgen
over de toekomst. Sommige oudere getroffenen geven aan dat hun pensioen nu
verdwenen is. Uit de meeste antwoorden blijkt boosheid en frustratie. Een aantal
getroffenen maakt zich zorgen over hun gezin. Een enkeling geeft aan depressief
te zijn.
Had het voorkomen kunnen worden?
Bij zowel de getroffenen als de vergelijkingsgroep heerst veel onbegrip. De
getroffenen en de vergelijkingsgroep zijn van mening dat het waarschijnlijk ook
anders had gekund. Volgens hen had veel eerder ingegrepen kunnen worden,
waarmee veel leed voorkomen had kunnen worden. ‘Er zijn door de overheid
heel veel fouten gemaakt. De eerste jaren is er geen actie ondernomen. De
geitensector heeft eerder aan de bel getrokken, maar men heeft geen actie
ondernomen. Pas toen het bij het programma Zembla verslagen werd, werd met
de botte bijl door de overheid ingegrepen.’ De verschillen in beleid binnen de
EU-landen leidt tot veel onbegrip. Frankrijk wordt meerdere keren als voorbeeld
genoemd waar het volgens de boeren wel goed is opgelost. ‘In het buitenland
doen ze het allemaal heel simpel, daar worden de geiten geënt en dan is het
klaar. Hier worden gezonde dieren afgespoten! Daar worden de dieren helemaal
niet geruimd. Er is daar ook geen fokverbod. In Frankrijk en Australië wordt al
jaren geënt (ook de koeien en schapen).’ Sommigen uit de vergelijkingsgroep
vinden dat ‘Nederland altijd voorop wil lopen, ze doen overdreven hun best. Ze
willen het braafste jongetje van de klas zijn’.
In de antwoorden staat de rol van de overheid veelal centraal. Het feit dat de
overheid – volgens de getroffen boeren en de vergelijkingsgroep – te laat en
inadequaat heeft gereageerd, betekent volgens de geïnterviewden dat het zo
nog een keer kan gebeuren.
Het onbegrip samen met de financiële zorgen en de rompslomp van de
afwikkeling levert (in de eigen woorden van een aantal getroffenen) emotionele
problemen op. Dit heeft voornamelijk te maken met het feit dat het ruimen van
het bedrijf een grote impact heeft op het dagelijks leven – ‘Het besmet verklaren
heeft gigantisch veel impact zowel emotioneel als voor de toekomst van je
bedrijf.’ – en dat het wellicht voorkomen had kunnen worden. Zoals een boer uit
de vergelijkingsgroep het verwoordt: ‘Voor die mensen is het wel hun hele leven
dat geruimd wordt’ of ‘Je zit er als laatste op te wachten dat jezelf geruimd gaat
worden’.

Pagina 28 van 40

RIVM Rapport 609941001

De ruimingen kunnen soms beter
Uit de interviews bleek dat de grote meerderheid tevreden is over het verloop
van de ruimingen en de bejegening. De rol van de ruimers wordt naar aanleiding
van de open vraag zowel positief als negatief genoemd. ‘Ze deden gewoon hun
werk.’ Hoewel de procedure voor de ruimingen soms wrevel opwekte – ‘Een
briefje en dan staan de ruimers op de stoep’ – werd er in veel gevallen in de
open vraag weinig over gemeld.
De geïnterviewden die wel ontevreden waren over de communicatie, gaven
in de open vraag aan dat het persoonlijker kon. De menselijke interactie met de
ruimers wordt door de getroffen boeren als zeer belangrijk gezien. Toch werd er
ook een aantal keer genoemd dat de ruiming zorgzamer kon gebeuren. Het
betrof de volgende opmerkingen:
1. Op een afgesproken tijd komen: boeren niet te lang laten wachten in de
onzekerheid over wanneer de ruimers zouden komen.
2. De afgevaardigden van het voormalige ministerie van LNV kunnen
volgens de getroffenen wellicht meer compassie hebben voor de boer en
het gezin bij en na de ruiming. ‘Ze ruimden en zeiden gedag en dat was
het dan.’
‐
‘In het team zijn het collega's onder elkaar, er werd nogal gelachen en
gegeind. Dat kan dus niet.’
De vergelijkingsgroep is veelal solidair
De vergelijkingsgroep voelt zich over het algemeen solidair met de getroffen
boeren. ‘Ik heb het te doen met ze: hoe het verder moet met mijn collega's.’
Anderen weten hoe het voelt: ‘Dat ik het verschrikkelijk vind voor die mensen
waar het gebeurd is. Zelf heb ik het meegemaakt in 2001.’
Rol van de media
Opvallend is dat vooral de boeren in de vergelijkingsgroep kritisch zijn op de
media. ‘De media heeft dit alles helemaal opgeblazen. Als er een boer aan het
woord komt, dan laten ze hem niet eens uitpraten. Er was niet veel aan de
hand, maar de media heeft hier iets heel groots van gemaakt.’ Sommigen
hebben al eerder ruimingen meegemaakt, namelijk tijdens de MKZ-crisis in
2001. Doordat de media beelden van de eerdere MKZ-crisis regelmatig
uitzenden, worden ze hier keer op keer aan herinnerd. Volgens een aantal
deelnemers wordt de crisis mede door deze beelden steeds maar opgeklopt.
Een ander geluid
De boeren in de vergelijkingsgroep geven soms ook een ander geluid. Eén boer
voelt zeker met zijn/haar getroffen collega’s mee, maar ‘Wij kunnen ons niet
verplaatsen in zo'n groot bedrijf, wij hebben dat liever niet. Als je op tv die grote
bedrijven ziet, met zo veel geiten in een schuur, ik vind dat niet goed. Ik zou het
zelf niet willen zo grootschalig’. Een andere boer in de vergelijkingsgroep geeft
ook aan dat met schaalverkleining misschien het risico op deze ziekten zou
afnemen. ‘Boeren worden steeds gedwongen om groter te worden, want anders
kun je niet overleven! Als ik het zou redden met driehonderd geiten, zou ik dat
liever doen. Maar ik kan met driehonderd geiten geen boterham verdienen.
Boeren willen ook graag een klein bedrijf met goede zorg voor dieren, maar dat
is soms gewoonweg niet mogelijk. Ze zouden een fatsoenlijke prijs moeten
bieden. Want dat is de kern van het probleem. Als supermarkten een goede prijs
geven, dan kan het kleinschaliger en is het risico op bijvoorbeeld Q-koorts ook
veel kleiner. Kijk eens naar de MKZ-ruimingen tien jaar geleden. Toen zeiden ze:
“Dat gaan we niet meer doen.” Kijk eens wat er nu is gebeurd...’

Pagina 29 van 40

RIVM Rapport 609941001

Een andere persoon uit in de vergelijkingsgroep vindt dat de geitenhouders
financieel goed gecompenseerd zijn voor de ruimingen. ‘Het gaat, denk ik, meer
om de impact van de ruiming zelf.‘

Pagina 30 van 40

RIVM Rapport 609941001

10

Conclusies en beschouwing

Algemeen
Hoewel de geïnterviewde getroffenen en de boeren in de vergelijkingsgroep in
een aantal opzichten goed vergelijkbaar zijn, maant de relatief lage respons bij
de vergelijkingsgroep tot voorzichtige generalisaties ten aanzien van verschillen
tussen de getroffenen en de vergelijkingsgroep. Er is geen nonresponsonderzoek uitgevoerd en daarom is er geen informatie bekend van nietdeelnemers. Resultaten kunnen vertekend worden als bepaalde mensen meer
geneigd zijn mee te werken aan het onderzoek dan anderen, bijvoorbeeld
mensen die zich meer zorgen maken.
Hieronder worden per onderwerp de belangrijkste conclusies die uit het
onderzoek getrokken kunnen worden, weergegeven met een bijbehorende
beschouwing.
A) Informatievoorziening in verband met ruimingen
1. 37% van de getroffenen beantwoordt de vraag ‘heeft u voldoende
informatie gekregen over waar u terechtkunt voor vragen of problemen
die met de ruimingen te maken hebben’, met nee.
2. Een kleine meerderheid gaf te kennen bekend te zijn met het Qkoortsinformatieteam en een gelijk percentage (circa 60%) gaf aan dat
de vragen door het team afdoende zijn beantwoord. Circa 70% van de
geïnterviewde getroffenen die benaderd waren door het team om te
horen hoe het met hen ging, stelde dit op prijs.
3. Bijna iedereen (90%) heeft in dit kader contact gehad met andere
organisaties, en de meerderheid (70%) vond dat vragen afdoende zijn
beantwoord.
4. Circa 20% van de getroffenen met kinderen vond de GGDinformatiefolder over kinderen nuttig. Voor 59% gold dat niet, de
overigen hadden hierover geen mening of de folder was niet van
toepassing.
Beschouwing
Informatievoorziening is een essentieel onderdeel van crisismanagement. In
overleg met de getroffen boeren en brancheorganisaties kan bekeken worden of
en hoe de informatievoorziening voor verbetering vatbaar is. Hierbij kan ook het
nut en de noodzaak voor informatie over reacties bij kinderen worden
meegenomen. Van belang is dat, als hierover informatie wordt verstrekt, deze
informatie aansluit bij de behoeften van de getroffenen. Dat geldt zowel
inhoudelijk als de wijze waarop deze informatie wordt verstrekt.
B) Bejegening tijdens de ruimingen
1. Zoals bij de ruimingen tijdens de vogelpest is ook nu veel aandacht
besteed aan de bejegening van de getroffen boeren door degenen die de
ruimingen uitvoerden. Dit vertaalt zich, zoals ook in onderzoek na de
vogelpest is geconstateerd, in een positieve beoordeling van de
bejegening.
2. Een meerderheid (80%) van de getroffenen geeft aan dat zij tijdens de
ruimingen met respect en fatsoen werden behandeld en dat er goed
naar hen werd geluisterd.

Pagina 31 van 40

RIVM Rapport 609941001

3.

De ‘eigen’ dierenarts was bij ruim 95% van de ruimingen aanwezig en
dat werd door meer dan 90% van de getroffenen als prettig ervaren.

Beschouwing
De bejegening is bij deze crisis goed beoordeeld. Dit blijft een belangrijk aspect
in de voorbereiding op en tijdens de aanpak van een dierziektecrisis. Het
‘gedwongen ruimen’ van dieren heeft grote impact. De wijze waarop met de
getroffenen wordt omgegaan, is vaak een bron van stress en vraagt – als
integraal onderdeel van het crisismanagement – continue aandacht.
Uit dit onderzoek blijkt dat de aanwezigheid van de eigen dierenarts – als
component van (psychosociale) nazorg – evenals het tonen van ‘menselijke
belangstelling’ door het Q-koortsinformatieteam van de Dienst Landelijk Gebied
(DLG) van het ministerie van EL&I bij kunnen dragen aan een goede bejegening.
C) Financiële schade en toekomst van het bedrijf
1. Door de ruimingen en het fokverbod zijn veel zorgen ontstaan over de
toekomst van het eigen bedrijf: circa de helft van de geïnterviewde
getroffenen beziet de economische vooruitzichten als slecht/heel slecht
en bijna de helft maakt zich daarover veel/heel veel zorgen.
2. De getroffenen schatten gemiddeld dat de kosten van de ruimingen voor
hun bedrijf circa 385.000 euro (range 35.000-1000.000) bedragen.
3. Ongeveer zes van de tien getroffenen spreekt uit dat de financiële
tegemoetkomingen ontoereikend waren. Bijna één op de vijf geeft te
kennen dat (nu) niet te weten.
Beschouwing
Ongeveer de helft van de getroffenen geeft aan dat de financiële
tegemoetkomingen niet toereikend waren om de totale geschatte financiële
schade voor hun bedrijf voldoende te compenseren. Op de financiële zorgen als
bron van stress wordt bij punt D verder ingegaan.
D) (Psychische) gezondheidsklachten
1. De kern van de voortdurende problemen ten gevolge van de Qkoortscrisis ligt dominant op het bedrijfsmatige vlak, c.q. het hebben
van grote zorgen over de (economische) vooruitzichten van het bedrijf.
Circa de helft van de geïnterviewde getroffenen maakt zich veel tot heel
veel zorgen over het bedrijf.
2. Boeren die zich veel of heel veel zorgen maken over de toekomst van
het bedrijf, rapporteren aanzienlijk meer depressieve klachten zeven tot
elf maanden na de ruimingen dan boeren die niet of nauwelijks deze
zorgen hebben. Dit is zowel bij de getroffenen als bij de
vergelijkingsgroep het geval.
3. Resultaten tonen dat circa zeven tot elf maanden na de ruimingen de
getroffen geitenhouders aanzienlijk meer boosheid en irritaties ervaren,
veel vaker matig ernstige of ernstige depressieve klachten hebben en
een slechtere gezondheid rapporteren dan de vergelijkingsgroep.
4. Circa 75% van de getroffenen geeft aan veel stress en spanning te
ervaren van de ruimingen en de gevolgen ervan. De respondenten
melden dat ook de gezinsleden (partner, kinderen) hierdoor stress
ervaren. Circa 29% van de getroffenen scoort op de vragen over
depressieve gevoelens relatief zeer hoog (vergelijkingsgroep 2%,
gemiddelde Nederlandse bevolking 5%).
5. Wanneer (naast geslacht, leeftijd en opleidingsniveau) rekening wordt
gehouden met de genoemde zorgen en economische vooruitzichten,
Pagina 32 van 40

RIVM Rapport 609941001

6.

7.

blijken de ruimingen op zich ook bij te dragen aan depressieve klachten,
zij het in mindere mate.
48% van de getroffenen geeft aan dat de kinderen veel stress hebben
door de ruimingen en de gevolgen ervan. Slechts enkele kinderen (3%,
N=2) zouden volgens de geïnterviewden worden buitengesloten, op
bijvoorbeeld school en/of bij vriendjes, vanwege de Q-koortscrisis.
Hoewel eerdere signalen suggereerden dat dit misschien relatief vaak
voorkwam, tonen de uitkomsten dat dit bij deze dierziektecrisis niet is
gebeurd.
Bijna één op de vijf getroffenen geeft aan dat er in de afgelopen twaalf
maanden behoefte was aan professionele hulp vanwege psychische
problemen, spanningen of het gebruik van alcohol of drugs, maar dat
toch geen contact werd gezocht met een arts of andere hulpverlener.
Over de motieven hiervoor of de mogelijke barrières om de stap naar
hulpverlening te zetten, biedt dit onderzoek geen concrete informatie.

Beschouwing
Zoals in normale situaties ook geldt, kunnen individuele getroffenen baat hebben
bij reguliere hulpverlening, zoals bedrijfsondersteuning, coaching, behandeling
voor gezondheids- of psychische problemen. Echter, een oplossing voor de
financiële (vervolg)schade heeft naar alle waarschijnlijkheid het meeste effect.
Hiermee wordt namelijk een belangrijke stressbron als veroorzaker van de
(psychische) gezondheidsproblemen direct beïnvloed. Investeren in meer
immateriële hulp heeft daarom waarschijnlijk een beperkt effect op de
bestaande welzijns- en gezondheidsklachten. Conclusie hieruit is dat, net zoals
onder A, hulpverlening moet aansluiten op de behoefte. Bij volgende crises moet
rekening gehouden worden met een grote behoefte aan duidelijkheid en
zekerheid over de financiële situatie en vooruitzichten.
Een aantal mensen geeft aan wél behoefte aan hulp te hebben gehad, maar is
niet naar een hulpverlener gestapt. Het valt te overwegen om met de
getroffenen in kaart te brengen welke barrières getroffenen ervaren om –
ondanks de gerapporteerde gezondheidsklachten – een beroep te doen op
beschikbare hulpverlening. Mogelijk kunnen hieruit lessen worden getrokken
voor de inhoud en organisatie van de (agro)hulpverlening.
E) Sociale contacten en ervaren steun
1. Getroffenen spraken het vaakst over de ruimingen en de gevolgen ervan
met mensen uit de directe omgeving, en hebben daarvan ook de meeste
steun en hulp ervaren. Zo sprak tussen de 70-80% met andere
geitenhouders/collega’s, de eigen dierenarts, familie en vrienden. Circa
70-80% heeft daarvan tamelijk tot veel steun ervaren.
2. Minder mensen hebben gesproken met bijvoorbeeld de professionele
zorgverleners zoals huisarts, maatschappelijk werk en de GGD. Een
kleiner percentage heeft hiervan tamelijk tot veel steun ervaren
(ongeveer 10-45%).
3. Circa één op de vijf getroffenen heeft op dit moment nog behoefte aan
aanvullende ondersteuning en circa één op de tien kon op deze vraag
geen antwoord geven. Wat de aard van de ondersteuning betreft, heeft
dat vrijwel altijd te maken met financiële en bedrijfsmatige kwesties.
Verder blijkt dat van degenen die behoefte hebben aan verdere hulp,
deze hulp in ongeveer de helft van de gevallen betrekking heeft op de
eigen gezondheid of die van gezinsleden.
Beschouwing
Pagina 33 van 40

RIVM Rapport 609941001

Het lag buiten de doelstelling van dit onderzoek te achterhalen waarom men
precies tevreden of ontevreden was over de geboden professionele hulp. De
resultaten sluiten echter wel aan bij de resultaten uit andere studies: mensen
ondervinden primair steun en hulp uit hun eigen directe sociale omgeving. Voor
toekomstige dierziektecrises is het zinvol te onderzoeken wat maakte dat men
tevreden/ontevreden was over de professionele hulpverlening, zodat hiermee
rekening gehouden kan worden. De verwachting is dat als de hulpverlening
ingaat op de zorgen over de financiële situatie, de hulpverlening positiever wordt
ervaren.
Mogelijk speelt ten aanzien van de minder positieve beoordeling van de GGD
een rol dat zij werden gezien als aanjager van de ruimingen vanwege de risico’s
van de Q-koorts voor de publieke gezondheid (terwijl zij anderzijds een
coördinerende rol in de nazorg speelde).

F) Opinies ruimingen en fokverbod
1. Getroffenen zijn het vaker oneens over de stellingen ‘ruimingen waren
noodzakelijk’, ‘door ruimingen wordt het risico dat mensen Q-koorts
oplopen verkleind’ en ‘fokverbod is noodzakelijk’ dan de geïnterviewde
vergelijkingsgroep.
2. Echter, circa 70% van de vergelijkingsgroep is ook van mening dat de
ruimingen niet noodzakelijk waren, en bijna 65% was het ook oneens
met de stelling dat het fokverbod noodzakelijk was.
3. Met andere woorden: ondanks de verschillen worden deze meningen
voor een belangrijk deel gedeeld door veehouders die niet direct met de
ruimingen te maken hadden. Dit blijkt ook uit de antwoorden op de open
vraag wat geïnterviewden, in dit geval de vergelijkingsgroep, het meeste
bezighoudt.
Beschouwing
Voor de toekomst is het van belang zich te realiseren dat opinies over ‘de
noodzaak tot…..’ bijdragen aan draagvlak voor de te nemen maatregelen.
Binnen de haalbare grenzen heeft het creëren van een zo groot mogelijk
draagvlak waarschijnlijk enerzijds een stressreducerend effect en anderzijds
draagt het bij aan het creëren van vertrouwen in toekomstige besluitvorming.
G) Wat geïnterviewden het meeste bezighoudt
De antwoorden op de open vraag ‘Wat houdt u momenteel het meeste bezig met
betrekking tot de ruimingen naar aanleiding van de Q-koorts en de gevolgen
ervan?’ sluiten nauw aan bij de hierboven besproken resultaten. Het gaat over
de zorgen over de praktische en financiële afhandeling van de geschatte schade
en de zorgen over de bedrijfscontinuïteit.
Opvallend is dat, op een enkeling na, de getroffen geitenhouders op deze open
vraag niet stress en depressieve klachten noemen. Dit neemt uiteraard de
bevindingen over stress en depressieve klachten niet weg, maar geeft wellicht
andermaal aan dat de (financiële) toekomst van het bedrijf de geïnterviewden
de meeste zorgen baart. Het kan ook zijn dat men makkelijker praat over de
financiële problemen dan over stress en depressieve klachten.
Uit de antwoorden op deze open vragen blijkt verder dat de geïnterviewden
kritiek hebben op de overheid over de aanpak van de Q-koorts. Sommigen zijn
van mening dat ander beleid mogelijk ruimingen op deze schaal had kunnen
voorkomen (bijvoorbeeld het inenten van geiten) en dat de schaalvergroting
Pagina 34 van 40

RIVM Rapport 609941001

waartoe veehouders zich door de omstandigheden min of meer gedwongen
voelen, makkelijker tot een dergelijke dierziektecrisis leidt.
Slotconclusies
De getroffenen geven aan dat de ruimingen zelf goed zijn verlopen, zowel met
betrekking tot de informatie over de ruimingen als de wijze waarop de
getroffenen zijn bejegend. Niettemin is in een aantal gevallen volgens de
respondenten sprake van een minder plezierige bejegening.
Circa de helft van de getroffen maakt zich veel tot heel veel zorgen over de
toekomst van het bedrijf. Dit vertaalt zich onder meer in klachten van
depressieve aard, maar ook stress en spanningsklachten. Ongeveer 60% van de
getroffenen geeft aan dat de financiële tegemoetkomingen voor hun bedrijf
ontoereikend waren. De door de deelnemers geschatte schade bedraagt
gemiddeld 385.000 euro. Dit verklaart mogelijk ook het relatief hoge niveau van
boosheid en irritaties ten opzichte van de vergelijkingsgroep. Met andere
woorden: de financiële situatie is een (voortdurende) bron van stress bij deze
dierziektecrisis. Dit komt ook duidelijk naar voren uit de vraag naar wat de
getroffenen het meest bezighoudt.
Bijna één op de vijf geïnterviewde getroffenen geeft aan dat hij in de afgelopen
twaalf maanden zelf behoefte had aan professionele hulp vanwege psychische
problemen, spanningen of het gebruik van alcohol of drugs, maar dat hij toch
niet naar een dokter of andere hulpverlener is gegaan. Over de verdere
motieven of mogelijke barrières om concreet een stap te zetten naar de
hulpverlening, biedt dit onderzoek geen concrete informatie. Om lessen te
trekken voor de organisatie van de hulpverlening bij een toekomstige
dierziektecrisis, kan het daarom zinvol zijn dit aspect verder in samenspraak
met de getroffenen in kaart te brengen. Er moet wel bedacht worden dat het
effect van psychische hulp mogelijk beperkt is als de zorgen over de financiële
situatie aanwezig blijven.
Het draagvlak voor de maatregelen was zowel onder de getroffenen als onder de
niet-getroffenen laag. Dit is mede een bron van frustratie. Voor toekomstige
crises is dit een aandachtspunt.
Beperkingen van het onderzoek
De respons was in de vergelijkingsgroep lager dan de respons van de getroffen
geitenhouders (81% versus 44%). Dit betekent dat generalisatie van de
gevonden verschillen tussen getroffenen en vergelijkingsgroep met enige
voorzichtigheid moet plaatsvinden. In dit onderzoek zijn respondenten eenmaal
uitgebreid geïnterviewd. Over het specifieke verloop van klachten vanaf de
ruimingen en fokverbod tot het moment waarop de interviews plaatsvonden,
kunnen op basis van de verzamelde gegevens geen uitspraken worden gedaan.
Het is dus niet bekend of en in hoeverre in deze periode klachten zijn
afgenomen, gelijk zijn gebleven of zijn toegenomen. Vragen over de
vooruitzichten van het bedrijf van vóór de ruimingen, zijn gesteld in de maanden
ná de ruimingen. Herinneringen aan de situatie vóór de ruimingen kunnen
mogelijk (iets) vertekend zijn door de situatie ná de ruimingen. Het lag buiten
de doelstellingen van dit onderzoek om een complete financiële reconstructie te
maken van de schade en vervolgschade van de ruimingen en fokverbod,
financiële toestand en vergoedingen vanuit de overheid.

Pagina 35 van 40

RIVM Rapport 609941001

11

Literatuur

Arrindell WA, Ettema JHM. Handleiding bij een Multidimensionele
psychopathologie-indicator SCL-90. Swets & Zeitlinger/Swets Test Publishers,
1986.
Bijl RV, Ravelli, A. Psychiatrische morbiditeit, zorggebruik en zorgbehoefte.
Resultaten van de Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study
(NEMESIS). Tijdschr Gezondheidswetenschappen 1998; 76: 446-57.
Bosman A, Mulder YM, Leeuw JRJ de, Meijer A, Du Ry van Beest Holle M, Kamst
RA, van der Velden PG, Conyn-van Spaendonck MAE, Koopmans MPG, Ruijten
MWMM. Vogelpest Epidemie 2003: Gevolgen voor de volksgezondheid. RIVM
Rapport 630940001/2004.
Ploeg, HM van der, Defares PB, Spielberger CD. Handleiding bij de Zelf-Analyse
Vragenlijst (ZA V). Een vragenlijst voor het meten van boosheid en woede, als
toestand en als dispositie. Een Nederlandstalige bewerking van de Spielberger
State-Trait Anger Scale. Lisse: Swets & Zeitlinger, 1982.
RIVM. cGM Nazorgadvies in het kader van de Q-koorts. 24 december 2009.
Velden PG van der, Kleber RJ. Gezondheid en nazorg getroffenen
Legionellaepidemie. Zaltbommel: Instituut voor Psychotrauma, 2000.

Pagina 36 van 40

RIVM Rapport 609941001

Bijlage (Tabellen)

Tabel 11. Achtergrondkenmerken deelnemers
Getroffenen

Vergelijkingsgroep

(N=63)

(N=122)

χ T
2/

Geslacht

N

(%)

N

(%)

‐ man

52

(83)

105

(86)

‐ vrouw

11

(18)

17

(14)

M

(SD)

M

(SD)

45,7

(9)

50,6

(11)

Leeftijd (jaren)

Specifieke agrarische opleiding gevolgd

N

(%)

N

(%)

‐ ja

43

(68)

81

(66)

‐ nee

20

(32)

41

(34)

‐ lagere school (basisschool)

1

(2)

4

(3)

‐ lager beroepsonderwijs (bijv. lts, huishoudschool)

9

(14)

32

(26)

‐ mavo (of mulo)

1

(2)

2

(2)

‐ middelbaar beroepsonderwijs (bijv. mbo, meao, mas)

41

(65)

63

(52)

‐ havo/vwo (of hbs/gymnasium/mms)

3

(5)

2

(2)

‐ hoger beroepsonderwijs (bijv. hbo, hts, has)

5

(8)

12

(10)

‐ wetenschappelijk onderwijs

2

(3)

6

(5)

‐ anders

0

(0)

1

(1)

‐ geen antwoord

1

(2)

0

(0)

‐ gehuwd

56

(89)

103

(84)

‐ woont samen met een partner

2

(3)

7

(6)

‐ alleenstaand

3

(5)

10

(8)

‐ gescheiden

1

(2)

1

(1)

‐ andere situatie van toepassing

0

(0)

1

(1)

‐ geen antwoord

1

(2)

0

(0)

‐ ja

58

(92)

105

(86)

‐ nee

5

(8)

17

(14)

df

p

0,40

1

0,53

‐3,07

181

.003

0,07

1

0,80

8,86

8

0,35

4,03

5

0,54

21,40

5

0,00

Hoogste opleiding die is afgemaakt?

Gezinssituatie

Kinderen

M

(SD)

M

(SD)

kinderen jonger dan 12 jaar thuiswonend

1,09

(1.38)

,67

(1.03)

2,03

92,4

0,05

kinderen ouder dan 12 jaar thuiswonend

1,41

(1.48)

1,34

(1.33)

0,31

161

0,75

kinderen ouder dan 12 jaar niet meer thuiswonend

,63

(1.16)

1,06

(1.41)

‐2,06

135,4

0,04

Pagina 37 van 40

RIVM Rapport 609941001

Hoeveel jaar bedrijf
Eerder bedrijf gehad dat met ruimingen te maken
heeft gehad?

Getroffenen

Vergelijkingsgroep

(N=63)

(N=122)

χ T
2/

12,30 (5.65)

23,40

(12.70)

N

N

(%)

(%)

‐ nee

37

(86.0)

30

(78.9)

‐ ja

6

(14.0)

8

(21.1)

Medewerkers in dienst (voor de ruimingen)

Pagina 38 van 40

M

(SD)

M

(SD)

1,57

(8.18)

0,42

(0.93)

df

p

‐8,15 177,1 0,00

0,71

1

0,40

1,11

62,8

0,27

RIVM Rapport 609941001

Tabel 12. Samenhangen gerapporteerde vooruitzichten en zorgen en depressieve klachten
Matig ernstige of ernstige depressieve klachten op dit moment
Getroffenen

Vergelijkingsgroep

(N=63)
Toelichting

3

N

tot

klacht

%

χ

2

2

Totale groep

(N=122)
df

p

N

tot

klacht

%

χ

2

df

p

klacht

%

(N=172)
(95% CI)

1

Adj. OR

p

Economische vooruitzichten van het eigen bedrijf?:

Vóór de Q‐koorts crisis:

‐

goed‐heel goed (ref.)

56

54

‐

neutraal

7

86

‐

slecht‐heel slecht

‐

2.63

1

.11

54

15

48

2.82

2

.24

34

1

6

14

0.68

(.20

‐ 2.24)

.52

15

20

20

1.59

(.22

‐ 11.61)

.65

Op dit moment:

‐

goed‐heel goed (ref.)

5

20

35

9

10

1

‐

neutraal

25

48

4.62

2

.10

53

9

2.80

2

.25

23

.81

(.19

‐ 3.47)

.78

‐

slecht‐heel slecht

30

67

29

21

43

.78

(.15

‐ 3.94)

.76

82

11

30
10

Zorgen over de toekomst van het eigen bedrijf:
Vóór de Q‐koorts crisis:

‐

geen‐vrij weinig (ref.)

56

54

‐

enige

7

86

‐

vrij veel‐heel veel

‐

2.63

1

.11

0.71

2

.70

28

1

13

26

1.07

(.30

‐ 3.80)

.92

20

20

.66

(.08

‐ 5.45)

.70

Op dit moment:

‐

geen‐vrij weinig (ref.)

11

18

69

7

‐

enige

21

43

14.20

2

.00

31

13

10.60

2

.01

25

8
3.17

(.91

‐ 10.98)

.07

‐

vrij veel‐heel veel

29

79

16

38

63

14.37

(3.38

‐ 61.16)

.00

122

12

12

1

63

57

54

4.78

(1.61

‐ 14.17)

.00

Geruimd
nee (ref.)
ja

Pagina 39 van 40

RIVM Rapport 609941001

Pagina 40 van 40

Q-koorts - ruimingen van besmette
bedrijven
Evaluatieonderzoek onder geitenhouders
Rapport 609941001/2011
P.G. van der Velden | A. Dusseldorp |
A. Drogendijk | A. van Overveld

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven

www.rivm.nl