Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

24 036

Marktwerking, deregulering en
wetgevingskwaliteit

Nr. 390

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ECONOMISCHE ZAKEN,
LANDBOUW EN INNOVATIE EN VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 juni 2011
Met deze brief doen de minister van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie en de minister van Financiën u de rapportage «Sectorstudie
Hypotheekmarkt» van de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa)
toekomen.1 Hiermee wordt voldaan aan de toezegging in de antwoorden
op vragen van de leden Verhoeven en Koolmees (beiden D66).2
Onderzoeksresultaten
Het rapport is het resultaat van het tweede gedeelte van het onderzoek dat
de NMa heeft uitgevoerd naar de Nederlandse hypotheekmarkt.
Aanleiding voor het onderzoek zijn onder meer uitlatingen in de media
van diverse organisaties over hoge hypotheektarieven. Uit het eerste deel
van het onderzoek, de «Quick Scan Hypotheekrente», bleek dat de marges
van kredietverstrekkers op de Nederlandse hypotheekmarkt sinds medio
2009 hoog waren in historisch en internationaal perspectief. In deze quick
scan waren de ontwikkelingen vanaf medio 2010 nog niet meegenomen.
Met het tweede deel van haar onderzoek, de «Sectorstudie Hypotheekmarkt», heeft de NMa beoogd inzicht te geven in de ontwikkeling van de
concurrentieomstandigheden op de hypotheekmarkt in Nederland. Ook
heeft de NMa in haar sectorstudie de ontwikkeling van de marges op
hypotheken voor de periode januari 2004 tot en met februari 2011 in kaart
gebracht.

1

De NMa heeft in haar sectorstudie onderzoek verricht naar de structuur
van de hypotheekmarkt in Nederland en het prijsgedrag van hypotheekverstrekkers. De studie heeft zich met name gericht op het financieren van
hypotheken en minder op het distribueren en beheren van hypotheken en
het adviseren en verkopen van hypotheken. In het onderzoek is daarnaast
aandacht besteed aan de mogelijke effecten van de staatssteunvoor-

kst-24036-390
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 036, nr. 390

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
2
Aanhangsel Handelingen II 2010/11, nr. 682.

1

waarden die de Europese Commissie heeft opgelegd ten tijde van de
financiële crisis.
Uit de sectorstudie komt naar voren dat de marges op hypotheken zijn
afgenomen tot niveaus die vóór de kredietcrisis gangbaar waren. De NMa
noemt de toename van de concurrentie op de hypotheekmarkt als een
mogelijke verklaring voor de afname van de marges. Ook kan het
geleidelijke herstel van de financiële markten eraan hebben bijgedragen
dat de marges kleiner zijn geworden. Daarnaast kan de maatschappelijke
commotie rond de hoogte van de hypotheekrentes geleid hebben tot
lagere marges.
De NMa concludeert daarnaast dat de margestijgingen die in haar quick
scan naar voren kwamen, niet verklaard kunnen worden door de
staatssteunvoorwaarden die door de Europese Commissie zijn opgelegd.
De staatssteunvoorwaarden zijn pas van kracht geworden na de eerdere
stijging van de marges. Dit neemt volgens de NMa niet weg dat de
staatssteunvoorwaarden de ontwikkelingen van de hypotheekrentes
kunnen beïnvloeden.
De NMa heeft in haar onderzoek naar de hypotheekmarkt geen aanwijzingen gevonden voor overtredingen van de Mededingingswet. Wel wijst
zij erop dat het concurrentieproces op de Nederlandse hypotheekmarkt,
onder andere door de hoge concentratiegraad, kwetsbaar is. Hierom
houdt zij de ontwikkelingen op de hypotheekmarkt de komende jaren
scherp in de gaten.
Aanbevelingen
De NMa doet in haar sectorstudie een aantal aanbevelingen. Ten eerste
wijst zij erop dat haar onderzoek geen aanleiding geeft om over te gaan
tot prijsregulering. Daarnaast merkt de NMa op dat de concurrentie op de
hypotheekmarkt erbij gebaat is als vanuit de overheid wordt voorkomen
dat nieuwe, onnodige toetredingsdrempels worden opgeworpen. Ook
doet de NMa een aanbeveling aan consumenten om meerdere hypotheekverstrekkers met elkaar te vergelijken. Daarvoor is het volgens de NMa
wel van belang dat vanuit de overheid erop wordt ingezet om overstapdrempels op de hypotheekmarkt zoveel mogelijk te verlagen, met name
bij het aflopen van een rentevaste periode.
Beoordeling van de aanbevelingen
Wij onderschrijven de aanbevelingen die de NMa naar aanleiding van
haar onderzoek doet. Hieronder gaan wij achtereenvolgens in op de
verschillende aanbevelingen uit de rapportage.
Geen aanleiding voor prijsregulering
Uit de sectorstudie van de NMa blijkt dat de Nederlandse hypotheekmarkt
goed kan functioneren zolang nieuwe aanbieders eenvoudig kunnen
toetreden en consumentengedrag ervoor zorgt dat toetreders voldoende
kunnen groeien. Zoals de NMa in haar rapportage stelt, is voor het
reguleren van tarieven dan ook geen aanleiding.
Voorkom onnodige toetredingsdrempels
Wel blijft het belangrijk bij te dragen aan gezonde concurrentieomstandigheden op de hypotheekmarkt. Hierom onderschrijven wij de aanbeveling
van de NMa om geen nieuwe, onnodige toetredingsbelemmeringen en
overstapdrempels op te werpen. Toetreding door nieuwe aanbieders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 036, nr. 390

2

versterkt de mate van de concurrentie op de hypotheekmarkt. De NMa
concludeert dat toetreding tot de Nederlandse hypotheekmarkt relatief
snel en tegen lage kosten kan plaatsvinden. Toegang tot financieringsbronnen, wet- en regelgeving en beperkt overstapgedrag door consumenten worden door de in het onderzoek ondervraagde aanbieders
genoemd als belemmeringen. Volgens de NMa heeft de kredietcrisis het
voor hypotheekaanbieders lastiger gemaakt om nieuwe hypotheken te
financieren. Tegelijkertijd signaleert de NMa dat de significantie van deze
toetredingsdrempels afneemt nu de financiële markten zich lijken te
herstellen.
Ook staat de NMa stil bij ontwikkelingen op het gebied van de introductie
van Basel III, die volgens sommige hypotheekaanbieders drempelverhogend kan werken. De NMa stelt dat de effecten van de introductie van
Basel III op dit moment nog onduidelijk zijn. Daarnaast wijst de NMa erop
dat de introductie van Basel III ook voordelen met zich kan brengen, zoals
ook blijkt uit een recente studie van het Centraal Planbureau.1 De effecten
van Basel III-afspraken zijn mede afhankelijk van de precieze omzetting
naar Europese wetgeving, de Capital Requirements Directive IV (CRD IV),
die op dit moment in onderhandeling is. Uit verschillende studies naar
Basel III – waaronder twee studies door het Basels Comité zelf – blijkt
eveneens dat op dit moment nog geen eenduidige conclusies kunnen
worden getrokken over de effecten van de introductie van de aangescherpte kapitaaleisen op kredietverlening in het algemeen en hypotheekverstrekking in het bijzonder.2 Uit deze studies blijkt ondermeer dat er
substantiële baten verbonden zijn aan de hogere kapitaaleisen in het
kader van de introductie van Basel III, vooral door het reduceren van de
waarschijnlijkheid van toekomstige financiële crises.
Consumentengedrag en overstapdrempels
Ten slotte kan volgens de NMa beperkt overstapgedrag door consumenten (consumenteninertie) een belemmering vormen voor toetreders
om voldoende te groeien op de markt. Uit het onderzoek blijkt dat veel
consumenten vooral een voorkeur hebben voor relatief grote banken, die
een totaalpakket aan financiële producten aanbieden, maar relatief hoge
hypotheekrentes hanteren. Volgens de NMa kunnen consumenten veel
geld besparen door meerdere hypotheekverstrekkers met elkaar te
vergelijken, en hierbij ook andere aanbieders dan grote Nederlandse
banken te betrekken. De sectorstudie van de NMa wijst echter op een
aantal belemmeringen voor consumenten die willen overstappen naar
een andere hypotheekaanbieder, met name na het aflopen van een
rentevaste periode. Deze overstapdrempels verminderen de disciplinerende invloed die consumenten kunnen uitoefenen op hypotheekverstrekkers. Voor de concurrentie op de hypotheekmarkt is het van belang
dat deze overstapdrempels zoveel mogelijk worden verlaagd.
Maatregelen

1
http://www.cpb.nl/sites/default/files/
publicaties/download/zijn-strengerekapitaaleisen-kostbaar.pdf.
2
Zie Macroeconomic Assessment Group of
the FSB and BCBS, «Assessing the macroeconomic impact of the transition to stronger
capital and liquidity requirements», Final
Report, december 2010 en BCBS, «An
assessment of the long-term economic impact
of stronger capital and liquidity requirements», April 2010.

Juist op dit laatste punt toont de sectorstudie van de NMa aan dat de
positie van de consument versterkt kan worden. Wij achten het daarom
van belang om maatregelen te treffen om overstapdrempels te verminderen. Aanbieders zullen hierom worden verplicht om drie maanden voor
het aflopen van de rentevaste periode de consument hierover te informeren en tevens een nieuw aanbod te doen. De minister van Financiën
zal, waar dat nodig is, de wet- en regelgeving aanpassen om dit te
bewerkstelligen. Een periode van drie maanden stelt de consument in de
gelegenheid zich goed te oriënteren op oversluitmogelijkheden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 036, nr. 390

3

Ook een afsluitprovisie kan bij het oversluiten van een hypotheek een
drempel opwerpen voor de consument. Zoals bekend is de minister van
Financiën bezig met de introductie van een provisieverbod.1 In dit
verband wordt ook onderzocht hoe advieskostentransparantie door
aanbieders vormgegeven kan worden. De minister van Financiën zal,
mede naar aanleiding van dit onderzoek, bezien in hoeverre afsluitprovisies, niet zijnde advies- en distributiekosten, bij het afsluiten van een
hypotheekproduct weg te nemen zijn. De minister van Financiën verwacht
dat dit onderzoek in het najaar zal zijn afgerond.
De minister van Financiën is daarnaast in gesprek met de Autoriteit
Financiële Markten (AFM) over de transparantie bij variabele hypotheekrenteproducten.2 De AFM heeft eerder aangegeven dat het onduidelijk is
welke factoren de variabele rente doen variëren. Hierdoor is het voor de
consument moeilijk in te schatten wat de risico’s van variabele hypotheekrenteproducten zijn. De minister van Financiën is daarom voornemens om
maatregelen te treffen, waar nodig via wet- en regelgeving, die ervoor
zorgen dat kredietverstrekkers op dat punt meer duidelijkheid verschaffen
aan de consument. De kredietverstrekker dient transparant te maken hoe
een variabele-hypotheekrenteproduct is opgebouwd, en richting
consument te communiceren welke componenten variabel zijn. Ook zou
de kredietverstrekker veranderingen in het rentetarief moeten
beargumenteren.
De minister van Financiën zal u over de voorgenomen maatregelen in het
najaar nader informeren, wanneer ook het onderzoek naar de advieskostentransparantie afgerond is.
De minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M. J. M. Verhagen
De minister van Financiën,
J. C. de Jager

1
Brief van de minister van Financiën van
13 april jl.
2
Aanhangsel Handelingen II 2010/11, nr. 682.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 036, nr. 390

4