CLM Onderzoek en Advies
Notitie voor het Ronde Tafelgesprek EZ-Commissie Tweede Kamer, 26 oktober 2016
Stimulansen voor meer organische stof in de bodem
1. Samenvatting
Gemiddeld genomen is er geen zorg over te lage hoeveelheid organische stof (OS) in de bodem in
Nederland. Lokaal is dat wel een probleem. Daarnaast is de kwaliteit van het OS meer een zorg
dan de kwantiteit.
De agrariër kan extra gestimuleerd worden om organische stof in de bodem op te bouwen met
externe prikkels, bijvoorbeeld:
Een koppeling van bodemkwaliteit aan de pacht. ASR Landelijk Vastgoed onderzoekt deze
mogelijkheid op dit moment. Daarbij kan een nieuwe ontwikkeld Label Duurzaam
Bodembeheer de referentie vormen. Niet alleen voor ASR, maar ook voor andere private
partijen. En ook de overheid zou als grondeigenaar voorwaarden aan pacht kunnen stellen
al dan niet op basis van dat label.
Vanaf 2020 wordt in het klimaatbeleid landgebruik formeel meegenomen. Dat biedt
aanknopingspunten voor sturen op grondgebruik of bodemkwaliteit. Het instrument carbon
credits is daarvoor nog niet rijp. Op veengrond is de potentiele emissiereductie flink hoger
dan de potentie tot vastlegging van CO2 op zand en klei.
Er is behoefte aan meer integraal beleid voor bodemkwaliteit, mede gericht op
klimaatmitigatie en –adaptatie, met in plaats van een mestbeleid een bemestingsbeleid.
De vergroeningstoeslagen onder het GLB bieden een prima kans om actiever te sturen op
bodemkwaliteit.
2. Bodem-OS: geen landsdekkend tekort, wel zorgen over kwaliteit
Gemiddeld genomen is er geen zorg over lage hoeveelheid organische stof in de bodem in
Nederland (Reijneveld e.a. 2009, TCB 2016). Wat niet wegneemt dat er wel degelijk uitdagingen
zijn:
a. Plaatselijke urgentie. In delen van ons land wordt het organisch stof gehalte niet op peil
gehouden door het landgebruik. Bekende voorbeelden zijn bollenteelt en permanente
maïsteelt in de zandgebieden (met uiteraard positieve uitzonderingen). Ook akkerbouw
met een hoog aandeel rooivruchten zonder voldoende compenserende aanvoer van
organische stof verarmt de bodem.
b. Dynamische en levendige organische stof. Niet het gehalte aan organische stof is het
probleem, maar het functioneren ervan. Zit er wel leven in, zit er dynamiek in – met als
metafoor de meeuwen achter de ploeg? Het landbouwkundige doel van organische stof is
vasthouden en tijdig afgeven van voedingsstoffen en water. Zo kun je bij voldoende en
goed functionerende organische stof in tijden van droogte de beregening minstens twee
weken uitstellen. Het sturen op goed functionerende organische stof door het bodemleven
te voeden is de belangrijkste opgave op dit moment: de plant voeden door de bodem te
voeden.
De voeding van de plant bestaat nu vaak uit drijfmest of kunstmest, met snel beschikbare
nutriënten. Daarnaast wordt vaak compost toegediend, waaruit de voedingsstoffen
langzaam beschikbaar komen. Een grote verbeterstap is het integreren van die twee door
fysiek mengen. Dan ontstaat een bodemverbeteraar die vergelijkbaar is met vaste mest.
3. Positieve prikkels
Agrariërs kennen uiteraard de positieve wisselwerking tussen bodem-organische stofgehalte en
bodemvruchtbaarheid, waterbuffering e.d. Toch kan een boer maatregelen kiezen die minder goed
voor de bodem zijn, maar op korte termijn wel meer opleveren, denk aan een krappe rotatie van
rooivruchten. Er is een aantal prikkels denkbaar om de boer te stimuleren te kiezen voor meer
investering in langere termijn bodemkwaliteit.
Label Duurzaam Bodembeheer
Een vakkundige agrariër investeert in de bodem van de grond die hij in eigendom heeft – of in
langjarige pacht. Landbouwgrond wordt echter steeds meer via kortdurende pacht uitgegeven.
Dat stimuleert de grondgebruiker niet tot investeren organische stof. Dat zou anders als de pachter
werd beloond voor zijn investeringen in bodemkwaliteit.
ASR Landelijk Vastgoed heeft het voortouw genomen om bodemkwaliteit een rol te laten spelen in
de transacties met boeren voor aankoop en verpachting van grond. De referentie daarvoor is een
nieuw ontwikkeld Label Duurzaam Bodembeheer. Een groep bedrijven en overheden sluit zich

hierbij wellicht aan. Zij kunnen dit Label Duurzaam Bodembeheer gebruiken voor een bonus-malus
systeem om ondernemers te stimuleren te investeren in de bodemkwaliteit. De partijen werken nu
aan verdere operationalisering van het systeem.
Carbon credits
Een boer kan jaarlijks een halve ton CO2 per ha opslaan in organische stof in de bodem; als
hij zijn best doet meer. Over heel Nederland is dat 1 Mton CO2 per jaar (Lesschen et al 2012). Dat
is substantieel vergeleken bij de reductiedoelstelling van Nederland; de afspraak (pre “Parijs”) is
een reductie van 2,5 Mton CO2 in 2020 t.o.v. 2005.
De grondgebruiker levert met die koolstofopslag zo een nuttige klimaatdienst. De vraag is of
betalingen in de vorm van carbon credits hierbij een rol kunnen spelen. CLM heeft samen met LBI
en Alterra onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor carbon credits voor boeren die op zand
en klei zorgen voor meer vastlegging van koolstof - en dat blijkt niet eenvoudig. Er is een aantal
beperkingen:
De prijs: bij een prijs van ca 10 euro per ton CO2 in de vrijwillige koolstofmarkt (b.v.
compensatie van uitstoot van vliegreizen) is de prijsprikkel erg klein.
De referentie: in een bodem met zeer laag in OS (bv agv een aantal jaren “roofbouw”) kan
veel sneller CO2 worden vastgelegd dan in een goed verzorgde bodem met hoog
humusgehalte. Via credits zou een boer met een goede bodem dus minder beloond worden
voor vastlegging, dankzij zijn zorgvuldig beheer in het verleden.
Continuïteit en “terugvordering”: als een nieuwe grondeigenaar ander management
toepast, kan de zorgvuldig opgebouwde OS in korte tijd weer worden omgezet in CO2.
Moeten carbon credits dan worden teruggevorderd?
Kortom, de invoering van carbon credits voor koolstofopslag is niet op korte termijn in te voeren.
Op veen is de klimaatwinst potentieel groter, maar dat vereist een collectieve aanpak met
verhoogde waterpeilen. Dat kan met onderwaterdrainage en dat wordt nu ook al gedaan. Of,
ingrijpender, met omzetting naar wetlands. De reductie van CO2-uitstoot is zeer variabel
afhankelijk van de situatie, en ligt tussen de 5 en de 40 ton CO2-eq per ha voor
onderwaterdrainage en meer bij wetland-ontwikkeling (bron: Valuta voor veen). Daar zal een
aanpak met carbon credits dus eerder rendabel zijn.
Na het Klimaatakkoord van Parijs eind 2015 is landgebruik formeel onderdeel van de
klimaatdiscussie: het telt met in de nationale totale emissies en de maatregelen in landgebruik dus
ook. Op dit moment is niet duidelijk hoe Nederland dat wil concretiseren – maar zeker is dat
emissies uit de landbouw en bosbouw inclusief ook de vastlegging van CO2 in bodems en hout een
plek krijgen in het klimaatbeleid.
Circulaire economie
De circulaire economie kan nog wel wat méér circulair. Biomassa uit openbaar groen en
natuurterreinen wordt ingezet in de biobased economy, vaak in de energieproductie - logisch want
dat levert het meeste op. Een alternatieve bestemming voor deze biomassa is verbetering van
bodemkwaliteit. Houtsnippers uit groenafval spelen een essentiële rol in composteringsprocessen,
en kunnen samen met dierlijke (drijf)mest een nieuwe meststof vormen die de bodem voedt, leven
in de bodem brengt en netto koolstof aan de bodem toevoegt.
Dat vereist wel een meer integrale blik op biomassastromen - inclusief dierlijke mest. Mest wordt
nu vaak verwerkt; zo resteren mineralen die niet getemporiseerd beschikbaar te maken zijn in de
bodem. Er is, denken wij, behoefte aan een meer integrale blik op bodemkwaliteit, mede gericht op
klimaatmitigatie en –adaptatie, met in plaats van een mestbeleid een bemestingsbeleid.
4. Rol voor de overheid
De overheid kan in elk geval op vier manieren bijdragen aan bodemkwaliteit.
Opstellen van een integrale bodemvisie en vervolgens integraal beleid voor landbouwbodemkwaliteit. Dat kan vervolgens leidend zijn voor aanpassingen in mestbeleid.
Klimaatbeleid: landgebruik, en daarmee impliciet ook vasthouden en vastleggen van CO2 in
bodems, wordt onderdeel van de klimaataanpak. Carbon credits zijn daarin misschien nog
geen rijp instrument, maar kunnen wel figureren in vrijwillige klimaatcompensatie. Daartoe
heeft het Rijk met veel partijen een Green Deal Nationale Koolstofmarkt opgesteld.
De overheid kan als grondeigenaar (gemeenten, provincies, waterschappen,
Rijksvastgoedbedrijf, Rijkswaterstaat) voorwaarden stellen aan pacht op gebied van
bodemkwaliteit incl CO2-opslag.

-

De vergroeningstoeslagen onder het GLB bieden een prima kans om actiever te sturen op
bodemkwaliteit. Bijvoorbeeld een voorwaarde om jaarrond 75% van het akkerbouwbedrijf
met groen bedekt te houden.

Referenties
Reijneveld, A., J. van Wensem en O. Oenema. 2009. Trends in soil organic carbon of Agricultural land in the
Netherlands between 1984 and 2004. Geoderma 152: 231–238
Technische Commissie Bodem TCB –Toestand en dynamiek van organische stof in Nederlandse
landbouwbodems – Den Haag 2016.
Lesschen et a, 2012. Mogelijkheden voor koolstofvastlegging in de Nederlandse landbouw en natuur. Alterra
rapport 2396.
Valuta voor Veen: http://nmfgroningen.nl/wat-we-doen/natuur-landschap/valuta-voor-veen/

CLM Onderzoek en Advies
www.clm.nl
gkuneman@clm.nl