Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 552

Slachtofferbeleid

Nr. 1

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VEILIGHEID EN
JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 februari 2013
Hierbij bied ik u het rapport «Over leven na de moord» aan1. In opdracht
van het WODC is door bureau Beke een meerjarige evaluatie uitgevoerd
naar het casemanagement voor nabestaanden van slachtoffers van moord
en doodslag.
Na signalen van lotgenotenorganisaties van nabestaanden van slachtoffers van moord en doodslag over de lacunes in de dienstverlening, is in
2007 op verzoek van het ministerie van Justitie een pilot «Casemanagement nabestaanden» gestart door Slachtofferhulp Nederland (SHN).
Casemanagers bieden direct na een moord of doodslag hulp en ondersteuning aan de directe nabestaanden. Belangrijke taken van de casemanager zijn onder meer het bieden van praktische ondersteuning, het
begeleiden van de nabestaanden in het gehele opsporings- en strafproces, het regelen van juridische bijstand, het bieden van begeleiding in
het trauma- en verliesverwerkingsproces en het fungeren als intermediair
naar justitiële organisaties, werkgevers en uitkeringsinstanties.
Het onderzoek
In het kader van het onderzoek is, van 2007 tot en met 2012 zowel
onderzoek gedaan naar het verloop van het rouw- en verwerkingsproces
van nabestaanden als naar de wijze waarop het casemanagement bij dit
verwerkingsproces een ondersteunende rol kan spelen. Zodoende is voor
het eerst diepgaand inzicht verkregen in de ontwikkeling van de behoefte
aan dienst- en hulpverlening aan nabestaanden. Ten tweede laat het
onderzoek zien welke rol de casemanagers spelen bij het tegemoet komen
aan deze behoeften en in hoeverre deze rol volgens de betreffende
nabestaanden naar tevredenheid is vervuld.

1

kst-33552-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 552, nr. 1

1

Het onderzoek heeft plaatsgevonden onder een groep van 62 nabestaanden, behorende bij 42 moord- en doodslagzaken, die gedurende twee tot
drie jaar na het misdrijf zijn gevolgd. Met deze mensen is een uitgebreid
eerste interview gehouden. Met 57 nabestaanden is na een jaar een
tweede interview gehouden en met 25 van hen nog een derde. Naast het
interview is de nabestaanden ook gevraagd mee te werken aan het
invullen van een vragenlijst die inzicht geeft in het psychisch functioneren,
en een vragenlijst over de tevredenheid over het casemanagement.
Bevindingen uit het onderzoek inzake noden en behoeften van
nabestaanden
Het rapport laat op indringende wijze zien dat de misdrijven moord en
doodslag voor nabestaanden op vrijwel elk terrein verregaande gevolgen
hebben. Zo ervaren alle nabestaanden problemen op psychisch en
emotioneel gebied. In de interviews noemen de nabestaanden boosheid
als de meest voorkomende emotie. Daarnaast ervaren zij een intens
gevoel van verdriet, dat maar langzaam doordringt en met de loop van de
tijd minder intens wordt. Deze gevoelens hebben bij meerdere
nabestaanden geleid tot angsten en depressieve klachten.
Ook de gevolgen op juridisch gebied zijn groot voor de nabestaanden. Het
onderzoek laat zien dat het strafproces een belangrijke belasting oplevert
voor nabestaanden. Vaak krijgen zij voor het eerst te maken met een
politieonderzoek en een strafproces. De behoefte aan informatie, uitleg en
een goede bejegening zijn daarbij groot. De ervaringen van nabestaanden
met politie en Openbaar Ministerie ten tijde van het onderzoek zijn over
het algemeen positief, hoewel kritische geluiden zich toespitsen op de
bejegening in die gevallen waarin nabestaanden zich niet serieus
genomen of onheus behandeld voelen. Het feit dat het lang kan duren
voordat een vonnis onherroepelijk wordt, maakt dat nabestaanden naar
eigen zeggen pas laat aan echte rouwverwerking toekomen.
Momenten rond rechtszittingen en uitspraken zijn daarbij zwaar en
emotioneel.
Nabestaanden hebben alle energie nodig voor het strafproces, en komen
vaak pas na het onherroepelijk worden van het vonnis toe aan verwerking
van het definitieve gemis. Een belangrijk markeringspunt in het verwerkingsproces is de afloop van het strafproces. Ook op lichamelijk en sociaal
vlak laat het misdrijf zijn sporen na. De binding met de omgeving wordt
anders, bijvoorbeeld omdat het moeilijk valt elke keer aangesproken te
worden over het misdrijf of omdat de (familie van de) dader in dezelfde
buurt woont. Bijna alle nabestaanden ondervinden financiële gevolgen
van het misdrijf, maar deze problemen worden door de meeste
nabestaanden niet als onoverkomelijk ervaren.
Bijna alle nabestaanden hebben moeite met de wijze waarop «hun» zaak
in de media wordt behandeld, bijvoorbeeld vanwege onjuiste informatie
over de toedracht of over de persoon van het slachtoffer. Dit leidt vaak tot
ergernis of woede. In de afhandeling van allerlei administratieve en
praktische zaken voelen nabestaanden zich weinig erkend door instanties.
Bevindingen inzake de rol van de casemanager
Het onderzoek geeft goed inzicht in de wijze waarop de casemanager
ondersteuning kan bieden aan de nabestaanden op elk van de bovengenoemde terreinen. De casemanager, een professionele, betaalde
medewerker van SHN, wordt direct na een moord of doodslag ingezet om
de nabestaanden de juiste hulp en ondersteuning te bieden. De behoeften
en problemen van de nabestaanden worden met hen in kaart gebracht en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 552, nr. 1

2

de casemanagers verrichten op basis van die inventarisatie vervolgens
specifieke ondersteuning voor nabestaanden op de verschillende
terreinen voor nabestaanden. De casemanager blijft gedurende langere
tijd een aanspreekpunt voor nabestaanden, in ieder geval tot enkele
maanden na het onherroepelijk worden van het vonnis indien een
verdachte is aangehouden en veroordeeld.
De hulpverlening die door casemanagers wordt geboden op psychisch,
emotioneel, lichamelijk, sociaal, praktisch en juridisch gebied wordt door
nabestaanden zeer hoog gewaardeerd. Op de vraag naar een rapportcijfer
worden bijna zonder uitzondering scores gegeven, tussen de acht en de
negen op een schaal van tien. De casemanager overtreft in ruime mate de
verwachtingen van de nabestaanden wat betreft kennis, kwaliteit en
beschikbaarheid. De kracht van het casemanagement blijkt daarbij een
niet onbelangrijk deel te schuilen in de persoon van de casemanager; de
persoonlijke betrokkenheid wordt zonder uitzondering als zeer positief
ervaren. Het onderzoek laat zien dat casemanagers bij het ondersteunen
van nabestaanden bij het oplossen van deze problemen een belangrijke
rol kunnen hebben. Zo treedt de casemanager op als contactpersoon
indien nabestaanden te maken krijgen met schuldeisers om zodoende tot
een afbetalings- of schuldsaneringsregeling te komen.
Het onderzoek geeft aan dat, naar het oordeel van het Openbaar Ministerie en de politie, de rol en functie van SHN als volwaardige en professionele ketenpartner met de komst van de casemanager verder is
versterkt. Tot slot is een belangrijke constatering van de onderzoekers dat
de kracht van het casemanagement zit in de mensen die het doen. Het
borgen van de kennis en ervaring van die personen is van essentieel
belang.
Aanbevelingen
De onderzoekers constateren dat de nabestaanden weinig verbeterpunten
aandragen. Van belang is dat de casemanager zo snel mogelijk na het
delict aanwezig is, zo weinig mogelijk wisselingen plaatsvinden en dat
duidelijk is wat de casemanager precies voor nabestaanden betekent.
Daarbij geven sommigen aan behoefte te hebben aan meer contact en
emotionele ondersteuning in de fase na de rechtszaak.
Reactie
Het rapport laat zien dat het casemanagement voor nabestaanden een
grote meerwaarde heeft. Nabestaanden die, naast het verlies van een
dierbare, worden geconfronteerd met allerlei praktische, emotionele en
juridische zaken krijgen van de casemanager op al deze terreinen
ondersteuning bij de verwerking van het delict. De bevindingen vormen
een stevige onderbouwing van het ingezette beleid naar meer maatwerk
en verdere professionalisering van de hulp aan slachtoffers van criminaliteit. De voorziening voor nabestaanden is inmiddels structureel
opgenomen in de dienstverlening van SHN.
Het rapport biedt daarnaast handvatten waarmee ik verder invulling zal
geven aan het voornemen uit het Regeerakkoord om de positie van
slachtoffers voor, tijdens en na het strafproces verder te versterken. Deze
vorm van professionele hulpverlening biedt slachtoffers in elke van de
genoemde fasen stevige ondersteuning hetgeen hun positie versterkt. Op
basis van de tussentijdse bevindingen uit het onderzoek is gestart met een
verkenning van de toepasbaarheid van de werkwijze van het casemanagement voor andere slachtoffers. In 2010 is een pilot gestart in het kader
waarvan het casemanagement wordt ingezet voor slachtoffers van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 552, nr. 1

3

ernstige gewelds- en zedenmisdrijven. Naar aanleiding van de positieve
resultaten van deze pilot heb ik besloten om het casemanagement ook
structureel in te zetten voor de dienstverlening aan de slachtoffers van
ernstige gewelds- en zedenmisdrijven.
De bevinding van de onderzoekers dat met het casemanagement de rol en
de functie van SHN als volwaardig en professionele ketenpartner verder is
versterkt, verheugt mij ook. Slachtofferhulp Nederland is een belangrijke
ketenpartner in de strafrechtsketen en de professionaliseringsslagen
maken die positie als ketenpartner alleen maar sterker. Het gevolg is dat
ook nabestaanden een steeds steviger positie krijgen in de ketenprocessen die op hen betrekking hebben, eveneens een uitkomst waarmee
eerder genoemde doelstelling uit het Regeerakkoord wordt gediend. Dat
uit zich onder meer in het protocol Maatwerk bij levensdelicten. Op basis
van dit protocol werken de familierechercheur van de politie, de zaakscoördinator van het OM en de casemanager van SHN nauw samen ten
behoeve van de nabestaanden, in de fase van opsporing en vervolging.
SHN is een belangrijke partij in de strafrechtsketen. In het Regeerakkoord
is aangegeven dat het kabinet zorgt voor verdere verbetering van de
dienstverlening, door de vorming van één loket voor slachtofferhulp.
Samen met de ketenpartners ben ik een verbetertraject gestart gericht op
het verbeteren van de informatievoorziening via één aanspreekpunt voor
slachtoffers. In dat kader bekijk ik ook de mogelijkheden om de dienstverlening door de verschillende slachtofferorganisaties meer gebundeld aan
te bieden. Ik laat mij daartoe adviseren over de mogelijkheden van
integratie van (onderdelen van) organisaties als, als SHN, het Schadefonds Geweldsmisdrijven en het CJIB (t.b.v. de voorschotregeling).
Tot slot
Uit de gesprekken die ik regelmatig voer met nabestaanden weet ik hoe
groot de ontreddering, de machteloosheid, het verdriet en de boosheid
kunnen zijn. Ook weet ik hoe belangrijk het werk van de casemanager in
die situaties is. Ik heb veel waardering voor het – soms loodzware – werk
van deze professionals. Het doet mij dan ook deugd dat de resultaten van
het onderzoek het belang en de kwalitweit van het casemanagement
bevestigen. Het onderzoek biedt daarmee een stevige onderbouwing van
het staande beleid gericht op versterking van (of betere dienstverlening
aan) de positie van slachtoffers.
Even belangrijk echter zijn de bevindingen die laten zien welke gevolgen
misdrijven als moord en doodslag hebben voor nabestaanden van de
slachtoffers. Het zijn gevolgen die de draagkracht van nabestaanden,
zeker in de eerste fase, vaak te boven gaan en die mij sterken in de
overtuiging dat er een taak is voor de overheid om nabestaanden en
slachtoffers bij het verwerkingsproces te helpen en te ondersteunen.
De staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
F. Teeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 552, nr. 1

4