Resultaten In Ontwikkeling / Rapportage 2007-2008

Mei 2009
BZDR 6657 / N

Resultaten in
ontwikkeling
Rapportage 2007-2008

Resultaten in
ontwikkeling
Rapportage 2007-2008

Inhoud
Voorwoord
Inleiding			

5
7

MDG 3 		
		
3.1 			

MDG 1 		
1.1 		

Verminderen van armoede en honger
Inleiding

		
		
		
		

Context: kloof tussen arm en rijk neemt toe
Resultaatketen voor de ontwikkeling van de private sector
Algemene begrotingssteun
Voedselhulp

15
18
18
18
20
20
21
21

		
		
		
		

1.1.1
1.1.2
1.1.3
1.1.4

1.2 			
		 1.2.1

Algemene voortgang en trends

		

Impact: minder armoede, maar niet overal
1.2.2 	Output en outcome: van betere wetgeving tot
technologische vernieuwing
1.2.3
Financiële en niet-financiële inzet

		
		
		

1.3.1
1.3.2
1.3.3

		

1.3 			

1.4 			

MDG 2 		
2.1 			
		
		

Landencases
Mali
Bolivia
Ethiopië

Conclusies
Alle jongens en meisjes naar school
Inleiding

		

2.1.1
De resultaatketen voor onderwijs
2.1.2 	Internationale afspraken: van Education for All
tot de Parijs-verklaring
2.1.3
Betrokken spelers

		
		

2.2.1 	Stand van zaken: grote vooruitgang, maar nog
een lange weg te gaan
2.2.2
Resultaten
2.2.3
Onderwijs: een financiële prioriteit

		
		

2.3.1
Zambia
2.3.2
Bangladesh
2.3.3 	Zuid-Soedan

2.2 			

2.3 			

2.4 			

Algemene voortgang en trends

Landencases

Conclusies

22
28
29
30
34
38
42

43
46
46
46
48
49
49
50
53
55
56
60
64
68

3.1.1
3.1.2
3.1.3
3.1.4
3.1.5

3.2 			

3.2.1
		
3.2.2
		
3.2.3
		
3.2.4
				
		
3.2.5
		
3.2.6
		
3.2.7
		
3.2.8

3.3 			

		
		
		

3.3.1
3.3.2
3.3.3

3.4 			

69
72
Afbakening: wat zijn de prioriteiten?
72
De resultaatketen
72
De actoren: wie draagt bij aan verandering?
74
Internationale afspraken
74
Resultaten meten voor MDG 3
74
Algemene voortgang en trends
75
Deelname aan onderwijs na de basisschool
75
Tijdbesparing door betere infrastructuur
76
Goed geregeld eigendoms- en erfrecht
76
Formele werkgelegenheid en gelijke kansen op
77
de arbeidsmarkt		
Deelname aan vertegenwoordiging in politiek en bestuur
77
Geweld tegen vrouwen
78
Vrouwen in conflictgebieden
79
Financiële en niet-financiële inzet
80
Landencases
81
Tanzania
82
Bangladesh
86
Suriname
90

Conclusies

MDG 4, 5, 6 De gezondheidsmillenniumdoelen
4.1 			 Inleiding
		
		
		
		

4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.1.4

		
		
		
		

4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.2.4

		
		
		

4.3.1
4.3.2
4.3.3
4.3.4

		
		
		

4.4.1
4.4.2
4.4.3
4.4.4

		
		
		

4.5.1
4.5.2
4.5.3

4.2 			

4.3 			

4.4 			
				

4.5 		

4.6			

2

Stimuleren van gelijkheid tussen mannen en vrouwen
en vergroten van de zeggenschap van vrouwen
Inleiding

Drie doelen voor een gezondere wereld
Een goed gezondheidssysteem
Financiële inzet
De resultaatketen voor de gezondheidsmillenniumdoelen

MDG 4: sterke afname kindersterfte

Inleiding: kindersterfte daalt enorm
Algemene voortgang en trends: impact
Resultaten op landenniveau
Donorinzet: gezondheid in een breder perspectief

MDG 5: verbetering van de gezondheid van moeders
Inleiding: gezonde, goed opgeleide moeders
Algemene voortgang en trends: impact
Resultaten op landenniveau
Donorinzet: strategisch werken aan SRGR

MDG 6: terugdringen van HIV/Aids, malaria,
tuberculose en andere ziekten
Inleiding
Algemene voortgang en trends: impact
Resultaten op landenniveau
Donorinzet: beter voorkómen

Landencases
Kazachstan
Ethiopië
Vietnam

Conclusies

94

95
96
96
98
99
99
100
102
102
102
105
106
108
110
110
113
114
116
118
119
121
123
124
128
132
136

MDG 7 		
5.1 			
5.2 			
		
		
		
		
		

5.2.1
5.2.2
5.2.3
5.2.4
5.2.5
5.2.6

		
		
		
		
		
		

5.3.1
5.3.2
5.3.3
5.3.4
5.3.5
5.3.6

		
		
		
		
		

5.4.1
5.4.2
5.4.3
5.4.4
5.4.5
5.4.6

5.3 			

5.4 			

MDG 8 		
6.1 			
6.2 			
				
6.3 			
		

6.3.1
6.3.2

		
		
		
		
		
		
		

6.4.1
6.4.2
6.4.3
6.4.4
6.4.5
6.4.6
6.4.7
6.4.8

		

6.5.1
6.5.2

		
		
		
		

6.6.1
6.6.2
6.6.3
6.6.4

6.4 			

6.5 			
6.6 			

6.7 			

6.7.1
		
6.7.2
				

6.8			
6.9			

		
		
		

6.9.1
6.9.2
6.9.3
6.9.4

6.10 		

Het waarborgen van een duurzame leefomgeving
Inleiding
Milieudegradatie, energie en klimaat
Inleiding: milieu wint aan belang
Algemene voortgang en trends
Resultaten: nationaal en internationaal
Financiële en niet-financiële inzet
Landencase: Vietnam
Conclusies

Bossen, biodiversiteit, waterbeheer
Inleiding: wankelende ecosystemen
Algemene voortgang en trends
Resultaten op landenniveau
Financiële en niet-financiële inzet
Landencase: Ghana
Conclusies

Drinkwater en sanitatie

Inleiding: schoner water, betere sanitatie
Algemene voortgang en trends
Resultaten op landenniveau
Financiële en niet-financiële inzet
Landencase: Mozambique
Conclusies

137
140
142
142
143
143
145
146
150
151
151
151
153
155
156
160
162
162
166
168
169
170
174

Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling
175
Inleiding
178
De brede agenda van ontwikkelingssamenwerking:
180
hulp en samenhang		
181
Inzet en effectiviteit van de hulp
Inzet
Effectiviteit van de Nederlandse hulp

181
183
Toegang tot de wereldmarkt
184
Inleiding: een eerlijk handelsstelsel
184
De Doha-ronde in de WTO
186
Algemeen Preferentieel Stelsel
186
Vrijhandelsakkoorden
187
Oorsprongregels
187
Hulp voor Handel
187
Non-trade concerns: van milieu tot arbeidsnormen
188
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
188
Schuldverlichting
189
Kwijtschelden: steeds meer landen onder het juk vandaan
189
Voorkomen van onhoudbare schulden
190
Milieu en duurzame ontwikkeling
191
Inleiding: een duurzame leefomgeving
191
Nationaal beleid: hoge ambities
191
Internationaal energiebeleid: betere samenhang
191
Internationaal klimaatbeleid: zwaar weer voor arme landen
192
Toegang tot betaalbare geneesmiddelen
193
Inleiding: medicijnen voor de armen
193
Nederlandse inzet: betere beschikbaarheid voor
193
ontwikkelingslanden		
Toegang tot nieuwe technologieën
195
Partnerschappen
197
Partnerschappen
197
Duurzame Ketens
197
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
198
Akkoorden van Schokland
198
Conclusies
204

Goed bestuur en maatschappijopbouw
7.1 			 Inleiding
		
		
		

7.1.1
7.1.2
7.1.3

		
		
		

7.2.1
7.2.2
7.2.3

		
		

7.3.1
7.3.2
7.3.3

7.2 			

7.3 			

7.4 			

		

De resultaatketen toegelicht
De politieke omgeving
Hoofdstukindeling

Algemene voortgang en trends
Trends en uitdagingen
Resultaten van de inzet
Inzet in ontwikkelingen

Landencases
Kenia
Oeganda
Mali

Conclusies

Fragiele Staten
8.1 			

		
		

8.1.1
8.1.2
8.1.3

		
		
		

8.2.1
8.2.2
8.2.3

		
		

8.3.1
8.3.2

8.2 			

8.3			
8.4 			

Inleiding
Context: stabiliteit als voorwaarde voor ontwikkeling
Resultaatketen Fragiele Staten
Afbakening

Algemene voortgang en trends

Impact: van veiligheid tot vredesdividend
Outputs en outcomes: wederopbouw, een politiek proces
Input (inzet): werken aan een strategie voor Fragiele Staten

Landencases
Zuid-Soedan
Afghanistan

Conclusies

Afkortingen
Dankwoord		
Colofon			

205
208
208
210
210
211
211
214
217
221
222
226
230
234

235
238
238
239
241
242
242
244
248
251
252
256
260

262
263
264

3

4

Resultatenrapportage 2007-2008

Voorwoord
Bij haar aantreden in 2007 heeft het kabinet van het behalen
van de Millennium Ontwikkelingsdoelen (MDG’s) een prioriteit gemaakt. In 2000 heeft Nederland samen met 188 andere
landen afgesproken dat alles-op-alles zou worden gezet om
deze acht concrete en meetbare doelen in 2015 te halen. Nederland spant zich hier ten volle voor in, maar moet constateren
dat het op een aantal terreinen en in sommige landen nog niet
goed gaat. Om hierin verandering te brengen is twee jaar geleden het kabinetsbrede Project 2015 gestart. Dit project heeft
tot doel concrete initiatieven te nemen om de achterstanden
bij het behalen van de MDG’s te verkleinen. Dit in de overtuiging dat de MDG’s niet alleen een zaak zijn voor ontwikkelingssamenwerking, maar van iedereen: alle ministers, het bedrijfsleven en de samenleving.

In de tweejaarlijkse rapportage die voor u ligt doet het kabinet
gedetailleerd verslag van de Nederlandse rol bij de internationale inspanning om de MDG’s te realiseren en van de resultaten die daarmee tot stand zijn gekomen. Niet alleen de bijdragen van de Nederlandse overheid worden besproken, maar
ook die van maatschappelijke organisaties, bedrijven en particulieren zijn in de analyse meegenomen. Deze rapportage
is bedoeld als verdieping van de jaarlijkse verantwoording
die wordt afgelegd in het jaarverslag van het Ministerie van
Buitenlandse Zaken. Die verantwoording wordt meer inzichtelijk door het tonen van gedetailleerde en land-specifieke
gegevens. Daarnaast geeft deze rapportage een informatief
beeld van de manier waarop moderne Ontwikkelingssamenwerking wordt uitgevoerd en van de manier waarop daarbij

met anderen wordt samengewerkt. Ik hoop dat dit rapport
een inhoudsvolle bijdrage kan leveren aan het maatschappelijk debat over de hulp.
Het is duidelijk dat de internationale gemeenschap een extra
inspanning zal moeten leveren om de MDG’s in 2015 te realiseren. Geen gemakkelijke opgave als men zich bedenkt dat
veel landen kampen met de gevolgen van de klimaat-, voedsel-,
energie- en financiële crises. Voorkomen moet worden dat in
ontwikkelingslanden als gevolg van deze crises – waaraan zij
part noch deel hebben gehad – honderden miljoenen terug in
armoede vervallen. Het kabinet zet zich hier voor in via moderne en effectieve ontwikkelingssamenwerking. Het doet
mij deugd u hiervan de resultaten te kunnen presenteren.
..............
Bert Koenders
Minister voor Ontwikkelingssamenwerking
April 2009

5

6

Inleiding
Resultatenrapportage
Doel van de
Resultatenrapportage
2007/2008

De Millennium
Ontwikkelingsdoelen:
quo vadis?

Hoe draagt Nederland bij aan het oplossen van de problemen
waarmee miljarden armen in deze wereld dagelijks worstelen?
En welke resultaten zijn daarmee behaald in de periode 20072008? Op deze, en andere vragen geeft deze tweejaarlijkse
resultatenrapportage een eerste antwoord. Deze rapportage
informeert u over de voortgang die is geboekt bij het realiseren
van de Millennium Ontwikkelingsdoelen (MDGs), over het
Nederlandse aandeel daarin en over de vorm van de Nederlandse inzet.

Ontwikkelingssamenwerking is erop gericht arme landen en
arme mensen uitzicht te bieden op betere leefomstandigheden en meer kansen te geven op ontplooiing. De acht MDGs
die in 2000 werden overeengekomen geven richting aan de
nationale en internationale inspanningen die erop gericht zijn
om dit mogelijk te maken. Deze concrete en meetbare doelen
(die in 2015 moeten zijn gehaald) vormen de leidraad voor
duurzame groei en armoedebestrijdingsplannen in veel ontwikkelingslanden en voor het ontwikkelingsbeleid van veel
ontwikkelde landen, waaronder Nederland.

lingssamenwerking in november 2008 heeft gepresenteerd
heeft hij vijf prioriteiten aangegeven die verbonden zijn met
het behalen van de MDG’s. Dit zijn de aanpak van grote
mondiale problemen als de opwarming van de aarde en
regionale conflicten, versterkte inzet op groei en verdeling,
het opvoeren van de strijd tegen corruptie, het openbreken
van de hulpindustrie via grotere complementariteit van de
inzet van bestaande spelers en verdere verhoging van de
effectiviteit van de hulp door minder bureaucratie en meer
oog voor complexiteit en maatwerk.

In ons land heeft het kabinet Balkenende IV direct na haar aantreden het verminderen van de achterstanden bij het behalen
van de MDGs tot een van haar speerpunten gemaakt. Dit speerpunt is uitgewerkt in het Kabinetsproject “Millennium Ontwikkelingsdoelen dichterbij”, ook wel project 2015 genoemd. Doel
van dit project is om samen met maatschappelijke partners
en het bedrijfsleven een strategie te ontwikkelen om het
behalen van de MDGs te bespoedigen. In dit kader zijn onder
andere verschillende zogenoemde Schoklandakkoorden
getekend. De minister voor Ontwikkelingssamenwerking
voert namens zijn collega’s de regie over project 2015.

De uitvoering van het OS-beleid vindt plaats via verschillende kanalen. Een belangrijk deel (38%) van het OS budget,
de zogenaamde bilaterale hulp, wordt direct door de
minister voor OS ingezet in de samenwerking met partnerlanden. Maar voor een ander deel ligt de uitvoering in
handen van maatschappelijke organisaties, multilaterale
instellingen en het bedrijfsleven, met specifieke ervaring,
kennis en kunde op het terrein van duurzame ontwikkeling
en armoedevermindering. De vorige twee resultatenrapportages beperkten zich tot het bilaterale kanaal en de indirecte
inzet via multilaterale organisaties zoals de VN, Wereldbank
en Regionale Ontwikkelingsbanken (multilaterale kanaal).
In deze rapportage wordt nu ook ingegaan op de bijdrage
van het maatschappelijk middenveld (particuliere kanaal)
aan resultaatbereiking in partnerlanden.

Deze resultatenrapportage is een aanvulling op de verantwoording die jaarlijks wordt afgelegd in het jaarverslag van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken. Daar waar in dat verslag op
hoofdlijnen gerapporteerd wordt, wordt in deze rapportage
getracht een zo scherp mogelijk inzicht te bieden in de door
Nederland behaalde resultaten. Ook wordt getracht een helder
beeld te geven van de Nederlandse inzet langs de verschillende
kanalen (bilateraal, multilateraal en particulier).
Ten slotte wordt met deze rapportage beoogd bij te dragen
aan het debat over de effectiviteit van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking. Voor het departement en de maatschappelijke partners die hebben meegewerkt aan de totstandkoming
is de reflectie op de beleidstheorie en de toepassing daarvan in
uiteenlopende landen en situaties, een waardevol leerproces
geweest. Door die reflectie publiek te maken wordt gehoopt
dat dit leerproces van groter nut zal zijn, zowel nationaal als
internationaal. Mede in dit licht wordt de resultatenrapportage ook in het Engels gepubliceerd. Nederland loopt op dit
terrein internationaal voorop.
Dit is de derde keer dat de resultatenrapportage in papieren
versie aan de Kamer wordt aangeboden. Om in de toekomst
nog effectiever over de resultaten van ontwikkelingssamenwerking te rapporteren zal worden onderzocht of meer moderne
(web-based) vormen van communicatie kunnen worden gebruikt.

Mede als uitwerking van project 2015 is in oktober 2007 de
beleidsbrief “Een Zaak van Iedereen” verschenen. Hierin worden
de vier prioriteiten van het Nederlandse ontwikkelingsbeleid
aangegeven: groei en verdeling, vrede en veiligheid, betere
kansen voor meisjes en vrouwen, en klimaat en duurzame
energie. Deze intensiveringen hangen nauw samen met die
gebieden waarop de achterstanden met betrekking tot de MDGs
wereldwijd het grootst zijn. De keuze voor deze intensiveringen
leidt ertoe dat de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking
nog effectiever dan voorheen bijdraagt aan het behalen van
de MDGs. Ditzelfde geldt voor de keuze voor het indelen van
de partnerlanden in 3 landenprofielen waarvan een profiel
specifiek gericht is op versnelde MDG-bereiking. In de moderniseringsagenda (“OS 2.0”) die de minister van Ontwikke-

Met betrekking tot de MDGs kan men niet ambitieus genoeg
zijn. Het is evenwel van groot belang in alle ambitie
bescheiden en realistisch te blijven. Veel problemen in
ontwikkelingslanden zijn complex en diepgeworteld. In
veel landen staat een gebrekkige sociaal-economische en
institutionele context het bereiken van resultaten in de weg.
De Britse econoom Roger Riddell1 heeft hierover opgemerkt
dat het centrale dilemma van hulp is, dat deze het hardst
nodig is en gegeven wordt onder omstandigheden die juist
een betekenisvolle en blijvende impact moeilijk maken. Hij

7

Inleiding Resultatenrapportage

Nederland en het
bereiken van de MDGs
concludeert dat beschikbare onderzoeksgegevens aantonen dat
hulp bijdraagt aan ontwikkeling, mits rekening wordt gehouden
met de specifieke context waarin deze wordt verstrekt. De
centrale uitdaging is dan ook om te begrijpen welke factoren
de impact van hulp versterken en beperken. Daarnaast moeten
ook elementen zoals coherentie van beleid, eerlijke handel
en schuldverlichting in ogenschouw genomen worden.
Gelukkig kan worden geconstateerd dat de afgelopen jaren in
veel landen forse vooruitgang is geboekt bij het bestrijden van
armoede in de breedste zin van het woord. Zo is het aantal
mensen dat leeft onder de extreme armoedegrens fors gedaald.
Ook gaan veel meer jongens en meisjes naar school, waarbij
de ongelijkheid tussen de seksen duidelijk afneemt. Tegelijkertijd hebben omvangrijke investeringen in gezondheid- en
drinkwaterprogramma’s indrukwekkende resultaten opgeleverd, zoals een aanzienlijke vermindering van kindersterfte.
Dankzij wereldwijde inentingen is de sterfte door mazelen
sterker gedaald dan verwacht. De afgelopen jaren is fors geïnvesteerd in het tegengaan van malaria, waardoor sinds 2004
het aantal beschikbare, met insecticiden geïmpregneerde
muskietennetten wereldwijd enorm is toegenomen. Het aantal
aidspatiënten dat toegang heeft tot anti-retrovirale (ARV)
behandelingen is sinds 2003 meer dan vertienvoudigd, van
240 duizend tot bijna 3 miljoen. Het aantal nieuwe infecties
daalde bovendien van 3 miljoen in 2001 naar 2,7 miljoen in
2007. Er is succes is geboekt in het verminderen van de schuldenlast van ontwikkelingslanden en het verbeteren van de
toegang tot medicijnen en technologie. In veel arme landen
is de basis gelegd voor duurzame groei en ontwikkeling.
Ondanks deze successen moet ook worden geconstateerd dat
er op een aantal terreinen niet of nauwelijks vooruitgang is
geboekt. Een voorbeeld hiervan is het terugdringen van moedersterfte. In de periode 1990-2005 is de moedersterfte afgenomen met slechts minder dan 1 procent per jaar. Problemen
zijn er ook ten aanzien van het verkleinen van genderongelijkheid en de bestrijding van tuberculose.
Het gevolg van de huidige economische crisis zal voor veel
ontwikkelingslanden zijn dat de positieve groei van de afgelopen jaren omslaat in negatieve groei. Het terugdringen van
inkomensarmoede en het behalen van de MDG’s zal hierdoor
worden vertraagd. Nederland maakt zich sterk voor een mondiale inzet om via anti-cyclische maatregelen impulsen te
geven die deze effecten zo veel mogelijk mitigeren en verdere
groeivertraging voorkomen. Ons belang spoort hier met het
belang van de ontwikkelingslanden.

Wat zijn de resultaten van de Nederlandse inspanningen om
de MDGs te realiseren? Een greep uit een aantal belangrijke
bevindingen van deze resultatenrapportage levert het volgende
algemene beeld op:

MDG 1
Verminderen van armoede en honger
De Nederlandse bijdrage aan MDG 1 richtte zich met name op
het versterken van de private sector en het geven van voedselhulp in noodsituaties. Miljoenen mensen – vooral op het
platteland – profiteerden van programma’s die hun toegang
tot financiële diensten vergrootten. Veel - met name kleine producenten werden geholpen hun toegang tot afzetmarkten
en hun inkomen te vergroten. Het ontwikkelen van marktketens, in combinatie met het ondersteunen van producentenen business support-organisaties, bleek een goede zet. Zo werd
in Ethiopië via directe ondersteuning door business supportorganisaties de kwaliteit en productiviteit van meer dan 15000
boeren substantieel verbeterd. De Nederlandse inzet op infrastructuur richtte zich op de sectoren water en duurzame
energie, alsmede op samenwerking met het bedrijfsleven
via ORET/ORIO, het Infrafonds van FMO en de Private Infrastructure Development Group. Ook via deze programma’s werden
goede resultaten geboekt: in Mali wordt sinds 1978 bijgedragen aan het versterken van de geirrigeerde landbouw aan de
bovenloop van de Niger. In de afgelopen 25 jaar is de rijstproductie in dit gebied toegenomen met een factor 7. De
rehabilitatie van geïrrigeerde landbouwgrond gaat door. In
2007 en 2008 is er via dit programma 1,100 ha aan landbouwareaal bijgekomen.
Op het gebied van financiële dienstverlening, tot slot, hadden
met name de door Nederland gesteunde instellingen voor
microkrediet een enorm bereik. Deze instellingen leverden een
zichtbare vermindering van de armoede, ook onder achtergestelde groepen, zoals vrouwen, inheemse groeperingen
en plattelandsbewoners.
De Nederlandse inspanningen gericht op het ondersteunen
van de hervormingen in wet- en regelgeving in partnerlanden
lieten een gemengd beeld zien. Hierbij moet worden gedacht
aan de pogingen om de administratieve lastendruk te verminderen en het oprichten van een bedrijf te vergemakkelijken.
In sommige partnerlanden werd op deze terreinen nauwelijks voortgang geboekt, veelal vanwege de zwakke overheidscapaciteit in de betrokken landen. De resultaten op het terrein
van landrechten in landen als Mozambique en Bolivia zijn
daarentegen veelbelovend.

MDG 2
Alle jongens en meisjes naar school
Dankzij de omvangrijke steun aan onderwijs konden overheden
van Nederlandse partnerlanden investeringen doen in scholen,
leslokalen, leermiddelen en de opleiding van docenten. Ook
werden partnerlanden in staat gesteld het belang van goed
bestuur in de onderwijssector meer prioriteit te geven. In
2007 en 2008 is mede hierdoor de deelname aan het onderwijs
in landen als Ethiopië en Tanzania spectaculair toegenomen.
Armere bevolkingsgroepen hebben meegeprofiteerd van de
vergrote toegang tot primair onderwijs. Ook is de ongelijkheid
tussen meisjes en jongens aanzienlijk kleiner geworden, ook
al moet ten aanzien van meisjes nog een grote inhaalslag gemaakt worden daar waar het het voltooien van de schoolopleiding betreft. In een aantal landen, zoals Zambia, is naast
grotere deelname aan onderwijs ook voortgang geboekt op
het gebied van de kwaliteit van het onderwijs. Zo zijn er tussen

8

2000 en 2007 20,000 onderwijzers in het basisonderwijs bijgekomen, een toename van 50%. Door een stijging van het
onderwijsbudget heeft de werving van leerkrachten zich door
kunnen zetten. In 2008 alleen al werden er 6,300 nieuwe leerkrachten geworven.
De uitdagingen in de onderwijssector blijven groot. Waar de
toegang tot onderwijs enorm is verbeterd, verschuift nu de
aandacht naar verdere verbetering van de kwaliteit van het
onderwijs en het bereiken van de allerarmsten. De samenwerking via grote multi-donor programma’s, zoals Education
for All, vergroot de hulpeffectiviteit, maar gaat wel ten koste
van de specifieke Nederlandse zichtbaarheid.

MDG 3
Het bevorderen van gelijkheid van mannen
en vrouwen en de positieverbetering van
vrouwen
De Nederlandse inspanningen voor het verkleinen van genderongelijkheid, MDG 3, hebben eraan bijgedragen dat in een
aantal partnerlanden de ongelijkheid tussen jongens en meisjes
in het onderwijs afneemt. Verbeterde water- en brandstofvoorziening heeft veel tijdsbesparing voor vrouwen opgeleverd
en komt ook hun gezondheidssituatie ten goede. Op het gebied
van eigendoms- en erfrecht is eveneens vooruitgang geboekt,
waardoor de economische zekerheid van vrouwen toeneemt.
Door activiteiten gesteund door ambassades in Bangladesh en
Bolivia hebben veel vrouwen landtitels verworven. In Bangladesh kunnen deze vrouwen nu land als onderpand gebruiken
bij het verkrijgen van microkrediet. Hetzelfde geldt voor de
toegang tot betaald werk, van groot belang voor de empowerment en economische onafhankelijkheid van vrouwen. De
arbeidsmarktparticipatie van vrouwen is toegenomen, maar
van gelijke beloning is helaas in veel gevallen nog geen sprake.
In politiek en bestuur is eveneens sprake van een stijgende
deelname van vrouwen, onder andere door het instellen van
quota. Ook de aanpak van geweld tegen vrouwen komt langzamerhand voorbij de voordeur. De aanpak van geweld tegen
vrouwen wordt steeds meer bespreekbaar en overheden nemen
onder andere via verbeterde wetgeving meer verantwoordelijkheid om het te bestrijden. Zo werd in Ethiopië de training
van politiepersoneel ondersteund waardoor meer vrouwen
aangifte doen en specifieke gevallen van geweld tegen vrouwen
meer besproken worden in de media.
Hoewel duidelijke voortgang wordt geboekt op al deze terreinen, is de doorwerking daarvan op de positie van vrouwen
op maatschappelijk niveau overigens niet altijd makkelijk in
cijfers te vatten.

MDG 4,5,6
De gezondheidsmillenniumdoelen
De gezondheidsmillenniumdoelen 4 (verminderen kindersterfte), 5 (verbetering van de gezondheid van moeders) en 6
(bestrijding van HIV/Aids, malaria en andere dodelijke ziektes)
zijn nauw met elkaar verbonden. Een belangrijke voorwaarde
voor het behalen van deze doelen is een goed functionerend
gezondheidssysteem en goede klinieken en ziekenhuizen. De
Nederlandse inzet richt zich daarom veelal op verbetering van
de effectiviteit van gezondheidssystemen via directe ondersteuning van de gezondheidssector. Ook investeert Nederland
‘indirect’ in gezondheid via onderwijs, water, sanitatie en het
tegengaan van genderongelijkheid. Succesvolle inentingprogramma’s laten goede resultaten zien en hebben tot een aanzienlijke vermindering van kindersterfte geleid. Dit gebeurt

Hoe zijn de effecten van de
(Nederlandse) ontwikkelingssamenwerking vastgesteld?
veelal via het multilaterale kanaal: recente berekeningen van
WHO en UNICEF geven aan dat via de Global Alliance for Vaccins and
Immunisations tussen 2000 en 2008 3,4 miljoen sterfgevallen
zijn voorkomen. Ook de ontwikkeling van nieuwe medicijnen,
vaccins en strategieën voor implementatie is een belangrijk
resultaat van de Nederlandse inzet. Zo is mede dankzij Nederlandse steun een nieuw kindvriendelijk middel ontwikkeld
voor de behandeling van malaria, en een nieuwe aidsremmer,
speciaal voor kinderen.
Bij het terugdringen van moedersterfte is de voortgang nog
veel te traag. Om hierin een echte slag te kunnen maken zijn
meer complexe interventies nodig en moet de hele keten van
zorg op orde zijn. Veel landen kennen aan reproductieve gezondheid een lage prioriteit toe, reden waarom Nederland
hier extra op inzet.
Bij het terugdringen van HIV/Aids worden, mede als gevolg van
een forse Nederlandse inzet, goede resultaten geboekt. Nederland richtte zich de afgelopen jaren vooral op de opbouw van
capaciteit, dienstverlening en het opkomen voor belangen van
mensen met HIV en aids. Hoewel de behandeling van tuberculosepatiënten de laatste jaren succesvol is verlopen blijft
verlaging van de sterfte ten gevolge van TB achter bij de streefcijfers. Het nauwe verband tussen HIV/Aids en TB heeft er voor
gezorgd dat in bepaalde delen van de wereld de HIV/Aidsepidemie heeft geleid tot een forse toename van het aantal
mensen dat lijdt aan tuberculose.
In de strijd tegen malaria wordt voortgang geboekt, waarbij
het door Nederland gesteunde Global Fund to fight Aids, TB
and Malaria een grote rol speelt. Met insecticide behandelde
muskietennetten zijn een belangrijk preventief wapen tegen
malaria. Nederland speelde ook een actieve rol bij het oprichten
van Affordable Medicines for Malaria, een initiatief waarmee
werkzame malaria geneesmiddelen tegen een gereduceerd
tarief beschikbaar worden gemaakt.

MDG 7
Het waarborgen van een duurzame leefomgeving
Mede dankzij de Nederlandse inzet is de capaciteit van overheden in de Nederlandse partnerlanden op het gebied van
milieu aanmerkelijk verbeterd. Goed milieubeleid en effectief milieubestuur winnen langzaam terrein. De betrokkenheid van Nederlandse bedrijven en maatschappelijke organisaties speelt daarbij een steeds grotere rol. Het effect van deze
ontwikkelingen op het milieu zelf is vaak nog een zaak van
lange adem. Concrete resultaten zijn wel al zichtbaar op het
terrein van hernieuwbare energie. Tussen 2004 en 2007 zijn
via door Nederland gefinancierde voorzieningen 5,5 miljoen
mensen moderne, duurzame energievormen, waaronder biogas
gaan gebruiken. In Vietnam zijn tussen 2007 en 2008 ongeveer
30,000 installaties gebouwd. Dit heeft geleid tot de verbetering
van de kwaliteit van de woonomgeving van ongeveer 150,000
mensen. Koken op biogas is relatief snel, schoon en comfortabel.
Hiervan profiteren vooral vrouwen en kinderen, terwijl ook
tijd wordt bespaard omdat niet langer brandstof hoeft te
worden verzameld.
Heel belangrijk is de positieve rol van bedrijven en maatschappelijke organisaties bij het verduurzamen van internationale
handelsketens, zoals die van tropisch hardhout. Op het gebied
van drinkwater en sanitatie levert Nederland een gerichte bijdrage door de eigen doelstelling om tussen 2005 en 2015 50

miljoen mensen toegang te verschaffen tot veilig drinkwater
én verbeterde sanitatie. Eind 2008 hadden in dat kader naar
schatting reeds 5,7 miljoen mensen toegang tot drinkwater
gekregen en 6,8 miljoen tot sanitaire voorzieningen. Daarbij is
inmiddels een hechte samenwerking ontstaan tussen overheid,
maatschappelijke organisaties en bedrijven uit de Nederlandse
watersector.

In de praktijk is het moeilijk een causale en meetbare relatie
tussen de Nederlandse ontwikkelingsinspanningen en de resultaten in het veld aan te tonen. Hiervoor kunnen twee belangrijke redenen worden aangewezen. Allereerst is het toerekenen
van ontwikkelingseffecten in het veld, op grond van een
causaal verband, aan de Nederlandse inzet vaak lastig en soms
eenvoudig onmogelijk. Hierbij speelt een rol dat:

MDG 8
Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

• Nederland - overheid, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en bedrijven - slechts een klein deel uitmaakt
van de zéér omvangrijke groep spelers die in de landen
betrokken zijn bij het uitvoeren van hulpprogramma’s. Er
zijn naast enkele tientallen bilaterale donoren duizenden
ngo’s2, zo’n 242 multilaterale ontwikkelingsinstellingen3
en talloze internationaal opererende bedrijven en kennisinstellingen actief. Dit tezamen is het hulpaanbod vanuit
het perspectief van onze partnerlanden.

Op alle aandachtsgebieden van de MDG 8 agenda is de Nederlandse overheid kabinetsbreed actief en spelen ook de maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven een actieve rol.
In vergelijkende internationale onderzoeken van o.a. de OESO
en het Center for Global Development werden zowel de effectiviteit als de coherentie van het bredere Nederlandse ontwikkelingsbeleid zeer positief beoordeeld. Nederland heeft via de
inbreng op het High Level Forum in Accra over effectiviteit van
de hulp een belangrijke impuls gegeven voor de versnelling
van de uitvoering van de Verklaring van Parijs. Ook maakt
Nederland zich sterk voor hervormingen binnen de VN (one
UN) en het kwijtschelden van schulden van partnerlanden.
De innovatieve manier waarop in de Schoklandakkoorden
met Nederlandse bedrijven en maatschappelijke organisaties
MDG-partnerschappen worden aangegaan heeft tot tal van
impulsen geleid en tot positieve belangstelling van andere donoren. Een voorbeeld is de samenwerking rond de Access to
Medicine–Index, waarbij grote farmaceutische bedrijven zich
inspannen om patiënten in de niet-geïndustrialiseerde wereld
toegang te geven tot geneesmiddelen. Een ander voorbeeld is
het in november 2008 afgesloten akkoord met Nuon en FRES
(Foundation Rural Energy Services) over de levering van zonneenergie aan plattelandsbewoners in ontwikkelingslanden.

Goed bestuur en Fragiele Staten
Goed bestuur en maatschappijopbouw zijn cruciaal voor succes
op alle MDGs. Zo bepaalt de politieke, bestuurlijke en maatschappelijke omgeving hoe bijvoorbeeld groei en verdeling,
vrouwenrechten en een gezonde omgang met klimaatverandering gestalte krijgen. De Nederlandse inzet richtte zich op de
vier dimensies van goed bestuur: democratisering, effectiviteit van bestuur, rechtsstaat en corruptiebestrijding. In de afgelopen jaren is meer aandacht besteed aan de verantwoording
door overheden in ontwikkelingslanden aan de eigen burgers.
Beter inzicht in de politieke, sociaal-culturele en anderszins
complexe realiteit in partnerlanden, mede gevoed door bestuursanalyses, heeft ertoe geleid dat Nederland strategischer
en politieker is gaan werken. In veel situaties zullen zichtbare
resultaten van deze veranderingen pas na enige tijd blijken.
Resultaten in 2007 en 2008 hadden betrekking op goed verlopen verkiezingen, politieke participatie en zeggenschap van
burgers en maatschappelijke organisaties, betere verantwoording door het bestuur en een grotere rol van betekenis voor de
media. Verder heeft Nederlandse inzet geholpen bij verdere
decentralisatie en beter en transparanter beheer van overheidsfinanciën, betere samenwerking tussen justitiële instituties en
ratificatie, en invoering en naleving van internationale verdragen.
In fragiele staten komt daar de noodzakelijke inzet op het
verzekeren van veiligheid en het creëren van een politieke
basis voor ontwikkeling bij. Niet alleen de potentiële ‘opbrengsten’ van deze investeringen (‘vredesdividend’) zijn hoog, maar
ook de risico’s van terugval. MDG-bereiking is in veel van deze
landen een zaak van stappen voor- én achteruit.

• nagenoeg altijd wordt samengewerkt met lokale overheden
en niet te vergeten met de doelgroepen van de hulpprogramma’s zelf. Dat er wordt samengewerkt is natuurlijk goed,
maar het geheel of gedeeltelijk toerekenen (‘attribueren’)
van bepaalde resultaten aan de afzonderlijke actoren wordt
daarmee wel lastig en gekunsteld. Het gaat eigenlijk altijd
om gezamenlijke resultaten die het gevolg zijn van de inzet
en inspanningen van velen – en onze hulp is daarbij soms
relatief omvangrijk maar soms ook klein in vergelijking
met de investeringen van bijvoorbeeld de lokale overheid.
• het streven naar meer effectieve hulp, zoals vastgelegd in
de Verklaring van Parijs (2005) gaat uit van het ervaringsgegeven dat hulp alleen werkt als die aansluit bij het ontwikkelingsproces van het land zelf (“ownership”). In de Parijs
Verklaring zijn richtlijnen opgesteld voor donoren om onderlinge afstemming te bevorderen (“harmonisatie”) en beter
aan te sluiten op lokale systemen (“alignment”). Een dergelijke werkwijze vergt een resultaatfocus bij donoren en
partners (“Management for Development Results” - MfDR),
die elkaar daar ook op aan spreken (“Mutual Accountability”).
Bij serieuze toepassing van deze principes wordt het toerekenen van resultaten aan de Nederlandse hulp steeds lastiger.
Ook omdat “losse projecten” in toenemende mate worden
vervangen door programmatische hulp ter ondersteuning
van nationale (sectorale) ontwikkelingsprogramma’s.
• er soms sprake is van niet geplande resultaten die wel het
gevolg zijn van een Nederlandse interventie.
Ten tweede zijn er beperkingen aan hetgeen kan worden
gemeten en aan de optelbaarheid van de effecten van de
(Nederlandse, of andere) hulp. Dit komt doordat:
• de resultaten van de hulp vaak van kwalitatieve aard zijn.
Emancipatieprocessen of het opbouwen van meer vertrouwen
in en tussen overheid en maatschappij kunnen bijvoorbeeld
cruciaal zijn voor de mogelijkheden om resultaten te bereiken
op andere terreinen, maar zijn zelf doorgaans lastig te meten.
Hetzelfde geldt voor de uitkomsten van een politieke dialoog
met de ontvangende overheid.
• meetbaarheid wordt soms bemoeilijkt door de time lag die
bestaat tussen het moment waarop de hulp wordt gegeven en
het moment waarop - beter nog is het te spreken van een
periode waarover - de uiteindelijke impact op de doelgroepen zichtbaar wordt.

9

Inleiding Resultatenrapportage

Opbouw van het rapport
• het technisch gezien lang niet altijd mogelijk is om de impact
van hulp te meten met behulp van een controlegroep die
geen hulp heeft ontvangen.
• i n veel landen goede, actuele en betrouwbare statistieken
(incl. baseline data) ontbreken op het niveau van de effecten
van de hulp. Nederland investeert fors in verbeteringen op
dit terrein, maar snelle resultaten mogen daarbij niet worden
verwacht.
•d
 e optelbaarheid van en vergelijking tussen effecten lang
niet altijd vanzelfsprekend is. Duizend meisjes extra naar
school in Afghanistan en duizend in Indonesië betekent niet
hetzelfde – en vergt ook niet dezelfde inspanning – als tweeduizend extra alleen in Indonesië.
Hoe wordt – gegeven deze factoren - in deze resultatenrapportage dan het verband gelegd tussen de Nederlandse
ontwikkelingsinspanningen en de ontwikkelingsprocessen
in de landen en de uitkomsten daarvan? Net als in de vorige
resultatenrapportage wordt ook in deze rapportage gebruik
gemaakt van resultaatketens. Dit is een model waarin wordt
uitgewerkt hoe, stapsgewijs, resultaten tot stand komen en
welke rol de hulp daarbij kan spelen. Dat model vormt de
uitwerking van de interventielogica van de Nederlandse
inzet op bepaalde thema’s. Uitgangspunt is daarbij de vraag
welke verbeteringen in het leven van de mensen (of het
milieu) we beogen: de doelstellingen. In de resultaatketens
wordt vervolgens stapsgewijs geanalyseerd welke concrete
diensten, goederen, investeringen, uitvoeringsplannen,
enzovoort in het partnerland benodigd zijn voor de realisering van die beoogde effecten, welke concrete bijdragen
(outputs) Nederland in dat kader zal leveren – naast de
bijdragen van anderen (overheid, ngo’s, andere donoren,
enz.) - en welke middelen Nederland daarvoor beschikbaar
zal stellen.
In deze rapportage vormen sectorale/thematische resultatenketens de rode draad in ieder hoofdstuk. Deze ketens
zijn algemeen van aard en moeten niet worden opgevat als
blue-prints waarin te lezen valt “hoe resultaat bereikt
wordt”. Zij moeten steeds context (land, sector) specifiek
worden ingevuld. De ketens fungeren als ordenend principe
voor het weergeven van resultaten op verschillende niveaus.
Aan de hand van deze resultaatketens wordt beargumenteerd dat het aannemelijk (plausibel) is dat de Nederlandse
hulp wezenlijk heeft bijgedragen aan bepaalde ontwikkelingsresultaten in de landen waar we hulp geven4.
Dit is de derde keer dat de resultatenrapportage in papieren
versie aan de Kamer wordt aangeboden. Om in de toekomst
nog effectiever over de resultaten van ontwikkelingssamenwerking te rapporteren zal worden onderzocht of meer moderne
(web-based) vormen van communicatie kunnen worden gebruikt.

10

De acht MDG's vormen de ruggengraat voor de indeling van dit
rapport. Naast de hoofdstukken die ingaan op de afzonderlijke MDG´s worden twee aparte hoofdstukken gewijd aan de
inspanningen die gericht zijn op het creëren van de noodzakelijke voorwaarden voor het bereiken van de MDG’s. Daarmee
wordt recht gedaan aan de inzet van zowel de Nederlandse
regering als het deel van het maatschappelijk middenveld dat
gedeeltelijk geen directe MDG-focus heeft. Dit betreft (i) het
bevorderen van “goed bestuur en maatschappij-opbouw” en
(ii) de inzet in de zogenaamde ‘fragiele staten’ op veiligheid
voor de burgers, een legitieme overheid en het realiseren van
het zogenaamde ‘vredesdividend’(het 3D-concept: diplomacy,
defence, development).
De MDG’s zijn overigens onderling vaak sterk gerelateerd.
Moedersterfte komt veel minder voor bij vrouwen die basisonderwijs hebben doorlopen dan bij vrouwen die geen onderwijs hebben genoten. Verbeteringen op het gebied van onderwijs leveren dus ook effect op in de sfeer van gezondheid. Waar
mogelijk worden dit soort dwarsverbanden in de afzonderlijke hoofdstukken weergegeven.

Representativiteit
De presentatie van resultaten in dit toch al omvangrijke rapport
kan onmogelijk volledig zijn. Dit is niet mogelijk en zou ook
niet zinvol zijn: het zou leiden tot lange opsommingen van
OS activiteiten en de resultaten ervan. In plaats daarvan is
gestreefd naar een zekere mate van representativiteit. En is
ervoor gekozen om in ieder MDG/hoofdstuk in te zoomen op
enkele landencases, om daarmee een evenwichtig beeld te
geven van de manier waarop resultaten worden gerealiseerd.
De bedoeling hiervan is om de lezer in meer detail inzicht te
geven in de manier waarop wordt ingezet op het bereiken van
de MDGs, wat de directe resultaten hiervan zijn en hoe dit
doorwerkt in het veranderen van de levensomstandigheden
van mensen. Het geeft de lezer het verhaal achter de resultaten. Formele verantwoording over het OS-beleid wordt afgelegd
via het jaarverslag van het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
Medefinancieringsorganisaties (MFS organisaties) en de koepelorganisatie PARTOS (www.partos.nl, de koepelorganisatie
van het grootste deel van de MFS organisaties) hebben een
belangrijke rol gespeeld bij totstandkoming van dit rapport.
Alle 59 MFS partners zijn daartoe uitgenodigd, ongeveer 25
daarvan hebben uiteindelijk actief meegeschreven. Uit deze
rapportage komt het beeld naar voren dat de verschillende
kanalen elkaar aanvullen. Op het gebied van onderwijs en
gezondheid worden hiervan goede voorbeelden gegeven.
Verdere verbetering blijft zeker mogelijk.
De keuze van de landen die er in deze rapportage uitgelicht
zijn is ingegeven door een aantal praktische en inhoudelijke
overwegingen. Er is gestreefd naar een redelijke geografische spreiding van de landencases. De focus lag hier op de
Nederlandse partnerlanden, maar er is ook een landencase
opgenomen waar Nederland alleen via maatschappelijke
organisaties actief is. Ook de beschikbaarheid van voldoende gegevens heeft bij de keuze van landencases een rol
gespeeld. En de cases zijn ook zo gekozen dat zij niet alleen
de successen illustreren maar ook een beeld geven van de
weerbarstige en moeizame processen rondom het bereiken
van resultaten.

Bij het rapporteren van resultaten over ontwikkelingssamenwerking bestaat het risico dat men vervalt in een opsomming
van feiten en cijfers. Ontwikkelingssamenwerking is echter
‘mensenwerk’ – waarbij samenwerking centraal staat. In deze
rapportage wordt via een aantal portretten gepoogd om ook
het verhaal achter de resultaten te schetsen. Zo vertelt Tibebe
Mako uit Ethiopië hoe zij via de lokale maatschappelijke organisatie waarvoor zij werkt mensen kan mobiliseren om de
thuiszorg te regelen voor HIV/Aids patiënten. Ook zijn er portretten opgenomen van mensen die ‘hier’ betrokken zijn bij
ontwikkelingssamenwerking.
..............
1	“Does foreign aid really work?”, Oxford University Press, 2007w
2	“Aid from International NGO’s”, Dirk-Jan Koch, Routledge Studies in Development
Economics, 2009
3 schatting van de OESO/DAC
4	Gedetailleerde impactstudies analyseren in feite deze zelfde logica en zoeken naar een
statistische onderbouwing. In dit rapport wordt gebruik gemaakt van dergelijke studies
(zoals ‘de onderwijssector in Uganda’ en ‘de watersector in Tanzania’) om de bijdrage
van Nederland aan resultaatbereiking in het partnerland te onderbouwen.

11

Inleiding Resultatenrapportage

Resultatenrapportage
als atlas
Kaarten
De resultatenrapportage 2007-2008 heeft een atlasvorm. Door
deze vorm is er de mogelijkheid om de resultaten te presenteren via bijzondere wereldkaarten en nadruk te leggen op
landencases. Ieder hoofdstuk opent met een wereldkaart die
door specifieke vervorming inzicht geeft in de huidige stand
van zaken wat betreft de Millennium Ontwikkelingsdoelen.
Voor iedere kaart bepalen MDG-parameters de grootte van het
land. Bij MDG 7 hebben we gekozen voor twee kaarten die de
omvang van het probleem inzichtelijk kunnen maken: ‘uitstoot
van CO2’ en ‘het aantal mensen dat geen toegang heeft tot
veilig drinkwater’. Door de weergave op schaal ontstaat enerzijds
een vervormd beeld van de wereldkaart zoals wij hem kennen,
maar anderzijds geeft het direct een helder inzicht in de omvang en de urgentie van de problemen. Daarom werken deze
bijzondere kaarten zo goed als indicatie voor de stand van
zaken met betrekking tot het behalen van de doelen in 2015.

De MDG-wereldkaarten worden aangevuld met een MDG-voortgangskaart (stoplicht), om inzicht te geven in waar men op
schema ligt bij het behalen van de Millenium Ontwikkelingsdoelen en waar niet. Verder geven op deze pagina regionale
trends en een overzicht op het niveau van de Nederlandse partnerlanden inzicht in de resultaten per regio en per land.

Hoofdstukken
De kleur van de pagina’s verwijst naar de kleuren van de internationale pictogrammen van de MDG’s. MDG’s 4, 5 en 6 zijn
sterk met elkaar verweven en worden daarom behandeld als
één hoofdstuk. Naast de hoofdstukken over de Millennium
Ontwikkelingsdoelen zijn er twee hoofdstukken die extra inzicht
geven in de resultaten van de ontwikkelingssamenwerking.
Het betreft het hoofdstuk ‘Goed bestuur’ en het hoofdstuk ‘Fragiele
staten’. ‘Goed bestuur’ en ‘Fragiele staten’ worden door dit

kabinet als belangrijke randvoorwaarden gezien om het behalen
van alle Millennium Ontwikkelingsdoelen te bewerkstelligen.

Bronnen
De informatie van de kaarten en de legenda’s in deze resultatenrapportage is gebaseerd op de meest recente gegevens
van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Daarnaast is er
gebruikgemaakt van andere bronnen, zoals het Millennium
Development Goals Report 2008 van de VN, CIA, Mapping
Worlds, de Bos Atlas en het NCDO. Meer informatie over de
bronnen vindt u op www.minbuza.nl. Meer informatie over
de kaarten is te vinden op www.millenniumdoelen.nl.

Partnerlanden

Partnerlanden waarmee de relatie voortgezet wordt
Partnerlanden waarmee de relatie beëindigd wordt

12

t

De Millennium
Ontwikkelingsdoelen
In 2015 ...

1... 	zijn extreme armoede en honger
uitgebannen
• Het percentage mensen dat moet rondkomen van
minder dan 1 dollar per dag is in 2015 tot de helft
teruggebracht ten opzichte van 1990.
•V
 olledige werkgelegenheid en fatsoenlijk werk voor
iedereen, inclusief vrouwen en jongeren.
• Het percentage mensen dat honger lijdt moet in 2015
tot de helft teruggebracht zijn ten opzichte van 1990.

4... 	is kindersterfte sterk afgenomen
• Vermindering van sterftecijfers van kinderen onder de
vijf jaar met tweederde in 2015 ten opzichte van 1990.

5... 	sterven minder vrouwen door
zwangerschap

7... leven meer mensen in een duurzaam
leefmilieu
• Integreren van de beginselen van duurzame ontwikkeling in nationaal beleid en nationale programma’s en
het keren van het verlies van natuurlijke hulpbronnen.
• Het percentage mensen dat geen duurzame toegang
heeft tot veilig drinkwater moet in 2015 tot de helft zijn
teruggebracht.

• Verlaging van de moedersterfte met driekwart in 2015
ten opzichte van 1990.
• Universele toegang tot reproductieve gezondheid.

8... 	is er meer eerlijke handel,
schuldenverlichting en hoop

2... 	gaan alle jongens en meisjes naar
school
• I n 2015 moeten alle kinderen in alle landen, zowel
jongens als meisjes, de mogelijkheid hebben volledig
basisonderwijs te doorlopen.

6... 	is de verspreiding van ziektes als
aids en malaria gestopt
• Voor 2015 een halt toeroepen aan de verspreiding van
hiv/aids, malaria en andere levensbedreigende ziekten.

3... 	hebben alle mannen en vrouwen
dezelfde rechten
•W
 egwerken van genderongelijkheid in basis- en
voortgezet onderwijs, bij voorkeur al te realiseren in
2005, en uiterlijk in 2015 op alle onderwijsniveaus.

• Verder ontwikkelen van een open en eerlijk, rulebased, voorspelbaar, niet discriminerend handels- en
financieel systeem.
• Aandacht besteden aan de specifieke behoeften van de
minst ontwikkelde landen van niet aan zee grenzende
staten en kleine eilandstaten in ontwikkeling.
• Uitvoerig aandacht besteden aan de schuldenproblematiek in ontwikkelingslanden door nationale en
internationale maatregelen die schulden beheersbaar
maken op de lange termijn.
• In samenwerking met de farmaceutische bedrijven
verschaffen van toegang tot betaalbare, noodzakelijke
medicijnen.
• In samenwerking met de particuliere sector beschikbaar maken van de voordelen van nieuwe technologieën, voornamelijk op het gebied van informatievoorziening en communicatie.

13

14

MDG 1

Verminderen
van armoede en
honger

1.1 Inleiding
		 1.1.1
Context: kloof tussen arm en rijk neemt toe
		 1.1.2 	Resultaatketen voor de ontwikkeling van

18
18

de private sector
Algemene begrotingssteun
Voedselhulp

18
20
20

1.2 Algemene voortgang en trends
		 1.2.1
Impact: minder armoede, maar niet overal
		 1.2.2 	Output en outcome: van betere wetgeving

21
21

		 1.1.3
		 1.1.4

		 1.2.3

tot technologische vernieuwing
Financiële en niet-financiële inzet

1.3
		
		
		

Landencases
1.3.1
Mali
1.3.2
Bolivia
1.3.3
Ethiopië

1.4 Conclusies

29
30
34
38
42

22
28

15

MDG 1: Verminderen van armoede en honger

Doel 1: Armoede halveren

Aantal personen met minder dan 1,25 $ te besteden per dag.
Totaal: 1,4 miljard

100 miljoen

De oppervlakte van een land is gelijk aan:
aantal personen met minder dan 1,25 $
te besteden per dag.

Turkije

Haïti
Niger

Tsjaad

Soedan

Mali
Venezuela
Colombia

Guinee
Sierra Leone

Brazilië

Liberia

Ethiopië

Burkina Faso
Ivoorkust
Ghana

Nigeria
93 miljoen

Oeganda

D.R.C.

Rwanda
Burundi

SUB-SAHARA AFRIKA
380 miljoen

Angola

Tanzania
Zambia

Madagask

Zimbabwe
Zuid-Afrika

Malawi
Mozambique

Halen landen dit doel?

(Bron: Poverty Data: a supplement to World Development Indicators 2008 (Wereldbank))

Duidelijk achter op schema
Er is vooruitgang, maar onvoldoende
Op schema om het doel te halen
Geen data
Hoge inkomenslanden

16

OOST-AZIË

Oezbekistan

340 miljoen

Afghanistan
Jemen

Pakistan

China

Noord-Korea

210 miljoen

Nepal

Myanmar

Bangladesh

Vietnam

77 miljoen

India
460 miljoen

Cambodja

Indonesië

kar

ZUID- AZIË

Sri Lanka

600 miljoen

Aantal mensen dat rond moet komen van minder dan US$1,25 per dag
(Bron: Poverty Data: a supplement to World Development Indicators 2008 (Wereldbank))

Gemiddelde jaarlijkse daling (%) van het deel van de bevolking
in partnerlanden* dat onder de armoedegrens** leeft

%
4,5

* waarvoor gegevens beschikbaar zijn
** voornamelijk gebaseerd op de nationale armoedegrens, soms op de internationale grens van USD 1,25 per dag
(Bron: Poverty Data: a supplement to World Development Indicators 2008 (Wereldbank))

4
3,5
2000

3

1800

2,5

1600

2

1400

1,5

1200

1,0

1000

0,5

17

Guatemala (2002-2006)

Sri Lanka (1996-2002)

Indonesië (2004-2007)

Tanzania (2001-2007)

Colombia (2000-2003)

(1997-2006)
Kenia

Rwanda (2000-2006)

Ethiopië (1996-2005)

(1998-2006)
Jemen

Mongolië (1998-2003)

Bolivia (2002-2005)

Nicaragua (2001-2005)

(1996-2000)
Egypt

Georgië (2004-2007)

Ghana (1999-2006)

(2000-2005)
Bangladesh

Burkina Faso (1998-2003)

(2001-2006)

(2004-2006)

Mali

Vietnam

(2002-2005)

(2004-2006)
Zambia

Pakistan (2002-2007)

Albanië

Mozambique (1997-2003)

Senegal (2001-2005)

2005

2002

1999

1996

1993

1990

1987

1984

0

1981

200

Oeganda (2002-2005)

400

0
Armenië (2002-2003)

Latijns Amerika en Caribisch Gebied
Midden Oosten en Noord Afrika
Europa en Centraal Azië
Oost Azië en Pacifisch Gebied
Zuid Azië
Sub Sahara Afrika

Moldavië (2002-2004)

800
600

MDG 1: Verminderen van armoede en honger

1.1

Inleiding

1.1.1

1.1.2

Context: kloof tussen
arm en rijk neemt toe

Resultaatketen voor de
ontwikkeling van de
private sector

Gesteund door wereldwijde economische groei in de periode
tot 2008 hebben veel mensen zich aan de armoede weten te
onttrekken. Een succes. Toch leeft volgens de laatste schatting
van de Wereldbank nog altijd een vijfde van de wereldbevolking, grofweg 1,4 miljard mensen, onder de armoedegrens
van 1,25 dollar per dag, vooral in Zuid-Azië en Afrika.1 Naar
schatting zijn er op dit moment 963 miljoen hongerige mensen
in de wereld, wat betekent dat bijna één op de zeven ondervoed is.2 In ontwikkelingslanden is een kwart van de kinderen
onder de vijf jaar ondervoed, meer dan 140 miljoen kinderen.3
Stijgende voedselprijzen in 2008 hebben de problematiek
van armoede en honger recentelijk verergerd.4
De wereld wordt ook ongelijker5. Ondanks de sterke economische groei sinds begin jaren negentig is de inkomensongelijkheid in de wereld fors toegenomen. Uit een recente studie
van de International Labour Organisation blijkt dat in twee
derde van het aantal landen waarvoor gegevens beschikbaar
zijn, het inkomensverschil tussen de hoogste en laagste groep
kostwinners is toegenomen met gemiddeld 70 procent gedurende de periode 1990-2005.6 Vooral hoge inkomensgroepen
hebben dus in deze periode geprofiteerd van de economische groei.

Volgens de beleidsbrief ‘Een zaak van iedereen’ moeten groei
en verdeling meer aandacht krijgen. Donoren zijn het er in
toenemende mate over eens dat de private sector een cruciale
rol speelt bij het verminderen van armoede en honger. Ook
overheden onderkennen dit belang steeds meer. De private
sector draagt voor 60 tot 80 procent bij aan het bruto binnenlands product en zorgt voor 90 procent van de banen in een
land.7 De private sector is ook de belangrijkste bron van belastinginkomsten voor de overheid en daarmee voor de financiering van onderwijs, gezondheidszorg en andere diensten.
Economische groei én een eerlijke verdeling van die groei
zullen we vooral moeten bereiken door te investeren in de op
armoedebestrijding gerichte ontwikkeling van de private sector.
Naast de ontwikkeling van de private sector worden via begrotingssteun nationale overheden versterkt om een beleid te
voeren dat is gericht op armoedebestrijding. In noodsituaties
geeft Nederland ook voedselhulp.

MDG 1: Uitbannen extreme armoede en honger
Doel 1: 	Het percentage mensen dat moet rondkomen van minder dan 1 dollar per dag
is in 2015 tot de helft teruggebracht ten opzichte van 1990.

Doel 3: 	Het percentage mensen dat honger lijdt moet in 2015 tot de helft teruggebracht zijn ten opzichte van 1990.

18

Voor het tegengaan van armoede en honger in ontwikkelingslanden zet Nederland in op de ontwikkeling van de private
sector. Hoe bereiken we deze beoogde impact?
Het doel is om meer bedrijvigheid in ontwikkelingslanden te
bewerkstelligen (meer investeringen, productie, export, winst)
en daarmee economische groei en armoedevermindering
(impact). Om meer bedrijvigheid te stimuleren moet de toegang tot en het gebruik van diensten mogelijk zijn: meer bedrijven die zich registreren, een groter gebruik van financiële
diensten, een betere benutting van kwalitatief goede infrastructuur en de toepassing van nieuw verworven kennis (outcome). Om dit te bereiken richten Nederlandse interventies
zich op een gezond ondernemingsklimaat, onder meer door
het wegnemen van de belemmeringen waar ondernemers tegen
aanlopen bij het zaken doen (output). Bedrijven in ontwikkelingslanden worden nog te vaak belemmerd door ontoereikende of hinderlijke wet- en regelgeving (redtape en corruptie),
beperkte toegang tot financiële diensten (krediet), gebrekkige
markttoegang, slechte infrastructuur (wegen, energie, water)
en onvoldoende toegang tot kennis, vaardigheden en technologische vernieuwing. Nederland spant zich in om deze
knelpunten weg te nemen via financiële steun aan specifieke
programma’s en een actieve dialoog met de betrokken
overheden (input).

Figuur 1.1 Resultaatketen Private sector ontwikkeling

Impact
Bedrijvigheid, groei en verdeling

Uitbannen extreme armoede en honger

• Investeringen, productie, omzet, export.
• Groei aantal bedrijven.
• Economische groei.
• Meer werkgelegenheid.
• Betere inkomensverdeling.

• Minder mensen die leven van minder dan 1 dollar per dag.
• Minder mensen die honger lijden.

Outcome

Outcome

Outcome

Outcome

Outcome

• Meer gebruik overheidsdiensten door ondernemers.

• Meer gebruik financiële diensten
(waaronder kredieten).

• Verbeterde kwaliteit
marktketen en producten.

• Meer gebruik van goede infrastructuur door ondernemers.

• Verbeterde dienstverlening en
lobby bedrijfsorganisaties.

• Efficiëntie en levensvatbaarheid
private ondernemingen
verhoogd.

• Verbeterde productiemethoden
en kwaliteit producten.

Output
wet- en regelgeving
bedrijfsleven

Output
financiële sector

Output
marktketens

Output
infrastructuur

Output
kennis en vaardigheden bedrijfsleven

Duur overheidsprocedures
verkort en kosten verlaagd.

Vergrote toegang tot
financiële diensten.

Verbeterde handels- en
productiestrategieën

Betere toegang tot
infrastructuur.

Vergrote kennis en vaardigheden
bedrijfsleven

• Kwaliteit wet- en regelgeving
ondernemers verbeterd.

•A
 anbod financiële diensten
vergroot en verbeterd.

• Succesvolle lobby lokale
organisaties.

• F inancieel stelsel en
nationaal toezicht verbeterd.

• Effectieve samenwerkingsverbanden producentenorganisaties
en bedrijven ter verbetering productie en vergroten afzetmarkten.

• Infrastructuur aangelegd ter
ondersteuning productie en
handel (wegen, bruggen, havens,
elektriciteit, irrigatie, waterleidingen, telecommunicatie).

• Succesvol opgezette en uitgevoerde programma’s voor
beroepsonderwijs.

• Versterkte capaciteit
beleidsmakers overheid.

•V
 ersterkte capaciteit banken en
microfinancieringsinstellingen
(focus op achtergestelde
groepen).

• Versterkte capaciteit voor
beleid en planning investeringen infrastructuur .

• Versterkte capaciteit (MKB) bedrijven en bedrijfsorganisaties.

• Versterkte capaciteit ketenpartners (focus op achtergestelde groepen).

• Versterking innovatievermogen.

Output
bilaterale kanaal:

Output
maatschappelijke kanaal:

Output
multilaterale kanaal:

• Succesvolle lobby overheidshervormingen ondernemingsklimaat, waaronder landrechten.

• Samenwerking met partnerorganisaties voor ketenontwikkeling en microkredietverlening.

• Banken en microfinancieringsinstellingen functioneren beter.

• Succesvolle campagnes voor effectieve aanpak voedselcrisis
en eerlijke handel.

• Succesvolle beïnvloeding multilaterale instellingen ter
versterking private sector, met speciale nadruk op
achtergestelde groepen en regio’s.

• Partnerschappen opgezet voor marktketens met bedrijfsleven,
maatschappelijke organisaties en overheid.
• Infrastructurele werken uitgevoerd.
• Bedrijfsleven heeft assistentie ontvangen.

• Betere samenwerking bedrijven uit Nederland en ontwikkelingslanden.
• Nederlandse particuliere initiatieven effectief ondersteund.

• Partnerschapprogramma’s met Wereldbank en IFC waarin
gezamenlijke ontwikkelingsdoelen worden verwezenlijkt.
• Effectieve bestrijding inkomensarmoede via multidonorfondsen.

• Vergroting volume investeringen voor innovatie in
ontwikkelingslanden.

Actoren

Nationale overheden, maatschappelijke organisaties, private sector en de Nederlandse overheid.

Financiële en niet-financiële inzet

19

MDG 1: Verminderen van armoede en honger

Het is niet zo dat elke interventie die zich richt op een beter
ondernemingsklimaat automatisch leidt tot economische
groei en armoedevermindering. In het kader van de
intensivering op groei en verdeling uit de beleidsbrief ‘Een
zaak van iedereen’ richt Nederland zich op een verbreding
van de economische groei naar sectoren en regio’s waarin
veel armen zijn vertegenwoordigd. Omdat een relatief groot
deel van de armen zich in rurale gebieden bevindt, is
landbouw een belangrijke productieve sector voor het
behalen van MDG 1. Er zal echter ook werkgelegenheid
moeten worden gevonden buiten de landbouw om. De
uitdaging is een dusdanig pakket aan interventies te
steunen die leiden tot economische groei waar ook de
armen aan bijdragen en van profiteren.

1.1.3

Algemene begrotingssteun
Nederland geeft in een aantal partnerlanden begrotingsteun. Dit is een directe bijdrage aan de nationale
begroting. Deze bijdrage geeft Nederland op basis van
gezamenlijke en duidelijke afspraken over doelen en
resultaten op het gebied van economische groei en
armoedebestrijding, en de hiervoor noodzakelijke hervormingen. Begrotingssteun wordt pas na grondige analyse van
het overheidsbeleid toegekend, in afstemming met andere
donoren. Daarbij kijkt Nederland naar het respecteren van
een aantal basisprincipes, waaronder mensenrechten en
internationale verdragen. Bovendien moet het land
voldoende scoren op armoedebeleid, economisch beleid,
goed bestuur, openbare financiën en de bereidheid van de
overheid om tot oplossingen te komen. Begrotingssteun
heeft verschillende functies. Ten eerste maakt ze de
financiering van overheiddiensten zoals onderwijs en
gezondheidszorg mogelijk. Daarnaast heeft begrotingssteun vooral in postconflict landen een stabiliserende
functie, om zo de transitie naar een meer stabiele situatie
mogelijk te maken. Tot slot richt begrotingssteun zich op
het verbeteren van het overheidsbeleid, om zo tot hogere
economische groei en effectievere armoedebestrijding te
komen.

1.1.4

Voedselhulp
Om armoede en honger tegen te gaan richt Nederland zich
vooral op een sterke private sector (inclusief boerenbedrijven) en een goed overheidsbestuur in ontwikkelingslanden.
Toch blijft in sommige situaties voedselhulp noodzakelijk.
De Nederlandse overheid steunt onder andere het Wereldvoedselprogramma (WFP), Unicef en de Voedsel- en
Landbouworganisatie (FAO) van de VN
om mensen in noodsituaties van voedsel te voorzien.
..............
1	Bron: Poverty Data: a supplement to World Development Indicators 2008
(Wereldbank)
2	World Food Programme, 2009 (zie: www.wfp.org).
3	Cijfers 2006 uit: United Nations (2008).
4	United Nations (2008).
5	De GINI-ongelijkheidsindicator tussen landen steeg in de periode van 1980 tot 2000
van 0,46 naar 0,54 (Bron: World Development Report 2006).
6	World of Work Report 2008: Income inequality in the age of financial globalization,
International Labour Organisation, 2008.
7	World Development Report 2005, A Better Investment Climate for Everyone,
World Bank 2005.

20

Voorbeeld resultaatketen
• (Impact)
Boeren investeren geld in hun boerenbedrijf. Dit leidt tot een hogere productie,
omzet, werkgelegenheid en daarmee tot economische groei en armoedevermindering. De winst kan weer in het bedrijf geïnvesteerd worden.
• (Outcome)
Om dit geld te verkrijgen maakt een groot aantal boeren gebruik van de mogelijkheden van een ruraal kredietverleningsprogramma.
• (Output)
Via het programma hebben meer boeren toegang tot kredietmogelijkheden.
• (Input)
Nederland financiert het rurale kredietverleningsprogramma.

1.2

Algemene
voortgang en trends
1.2.1

Impact: minder armoede,
maar niet overal
Het aantal armen in de wereld neemt af, zzie figuur op de
openingspagina van dit hoofdstuk.Voor de wereld als geheel ziet
het er naar uit dat MDG 1 waarschijnlijk wordt gehaald in 2015.
Dit is vooral te danken aan de hoge economische groei en snelle
terugdringing van de armoede in Oost-Azië, inclusief ZuidoostAzië. Tussen 1990 en 2005 is de extreme armoede in deze regio
verminderd van 55 naar 17 procent. Ook in Sub-Sahara Afrika
is de armoede verminderd van 58 naar 51 procent. Dit heeft
daar echter niet geleid tot een absolute afname van het aantal
mensen dat onder de armoedegrens leeft. In Sub-Sahara Afrika
nam door de hoge bevolkingsgroei de absolute armoede toe
van 298 miljoen mensen in 1990 tot 388 miljoen in 2005.8

De piek in voedselprijzen in 2008 heeft een negatief effect gehad op de armoedevermindering. Het deel van de arme bevolking dat zelf geen voedsel produceert was het hardst getroffen
omdat deze groep een groot deel van hun uitgaven aan voedsel
besteedt. Er wordt geschat dat de groep mensen die onder de
armoedegrens leeft hierdoor is toegenomen met 100 miljoen.
Het grootste deel hiervan leeft in Sub-Sahara Afrika en ZuidAzië.9 De effecten van de financiële crisis komen hier nog eens
bovenop. Op grote schaal wordt kapitaal uit ontwikkelingslanden teruggetrokken. Door de lagere mondiale economische
groei neemt de export af en zijn er minder geldovermakingen
van migranten. Dit leidt tot oplopende werkloosheid en te-

korten op de overheidsbegrotingen, wat weer kan leiden tot
bezuinigingen op projecten op het gebied van armoedebestrijding. Volgens recente cijfers van de Wereldbank zullen
door de mondiale recessie naar schatting 50 miljoen meer
mensen onder de armoedegrens zakken.10
De figuur op de openingspagina van dit hoofdstuk laat zien
dat in de meeste OS-partnerlanden (waarvan gegevens beschikbaar zijn) het percentage van de bevolking dat in armoede leeft,
daalt. In Moldavië, Armenië, Senegal, Oeganda, Mozambique,
Pakistan, Albanië, Zambia en Mali is het aandeel armen in de
bevolking met meer dan twee procentpunten afgenomen.11

Figuur 1.2 Aandeel bevolking dat leeft van minder
dan $1,25 per dag

(Bron: Poverty Data: a supplement to World Development Indicators 2008 (Wereldbank))
%

MDG 1: Uitbannen extreme armoede en honger
Doel 1: 	Het percentage mensen dat moet rondkomen van minder dan 1 dollar per
dag is in 2015 tot de helft teruggebracht ten opzichte van 1990.

80
60
40
20
0
1981

1984

Sub Sahara Afrika
Zuid-Azië
Oost Azie en Pacific

1987

1990

1993

1996

1999

2002

2005

Europa en Centraal Azie
Midden Oosten en Noord Afrika
Latijns Amerika en Caribisch Gebied

21

MDG 1: Verminderen van armoede en honger

1.2.2

Output en outcome: van
betere wetgeving tot technologische vernieuwing
Wereldwijd woont 27 procent van de extreem armen in fragiele,
door conflicten geteisterde landen. De armoede is in deze
landen toegenomen van 49 procent in 1990 tot 54 procent in
2004.12 Conflicten zijn funest voor reguliere economische ontwikkeling. Mensen kunnen niet meer in hun levensonderhoud
voorzien, worden verdrongen uit hun huizen en verliezen toegang tot dienstverlening als onderwijs en gezondheidszorg.
Hierdoor belanden meer mensen in deze landen in armoede.
Nederland kiest dan ook in zijn beleid voor de armere, meer
kwetsbare landen. Dat zijn onze partnerlanden. Zij hebben
onze hulp het hardst nodig. We gaan ervan uit dat de Nederlandse inspanningen – hoe bescheiden ook – de afgelopen
jaren hebben bijgedragen aan de positieve groeicijfers en
vermindering van armoede.

Het voorkomen van honger in de wereld laat een vergelijkbare trend zien als armoedevermindering: de voedselproductie op wereldniveau houdt minstens gelijke tred met de
bevolkingsgroei en het aantal mensen met honger neemt
wereldwijd af. Dit geldt echter niet voor Sub-Sahara Afrika
en delen van Azië. Volgens schattingen is het aantal mensen in
Sub-Sahara Afrika en Zuid-Azië dat honger lijdt, zelfs toegenomen. Bijna de helft van de kinderen in deze regio’s lijdt aan
ondergewicht. Het gedeelte van de kinderen onder de vijf jaar
dat ondervoed is, neemt geleidelijk af op wereldniveau: het
deel van ondervoede kinderen onder de vijf jaar is verminderd
van 33 procent in 1990 tot 26 procent in 2006. Goed nieuws,
maar het gaat in 2006 nog altijd om 140 miljoen ondervoede
kinderen in ontwikkelingslanden. In een kwart van de OSpartnerlanden lag het aantal kinderen onder de vijf jaar dat
ondervoed is in 2006 ver boven de dertig procent.13

De Nederlandse inspanningen richten zich op de vijf knelpunten van de ontwikkeling van de private sector: een ontoereikende of hinderlijke wet- en regelgeving, beperkte toegang tot
financiële diensten, gebrekkige markttoegang, slechte infrastructuur en onvoldoende toegang tot kennis, vaardigheden
en technologische vernieuwing. Ambassades geven de meeste
aandacht aan het verbeteren van wet- en regelgeving, ontwikkeling van (rurale) marktketens en de ontwikkeling van de
financiële sector. Algemene bedrijfslevenprogramma’s die in
meerdere landen worden ingezet dragen met name bij aan de
ontwikkeling van infrastructuur en het verbeteren van de kennis en vaardigheden van het lokale bedrijfsleven. Maatschappelijke organisaties leggen vooral de nadruk op de ontwikkeling van marktketens, microfinanciering en het verbeteren van
de kennis en vaardigheden van het bedrijfsleven, met name
van producentenorganisaties en business support organisaties.

MDG 1: Uitbannen extreme armoede en honger
Doel 3: 	Het percentage mensen dat honger lijdt moet in 2015 tot de helft
teruggebracht zijn ten opzichte van 1990.

Wet- en regelgeving: resultaten in diverse landen
(Bronnen: Doing Business 2008; 2009, World Bank/IFC, Washington; Ambassade Maputo,

Mozambique; Ambassade Dar Es Salaam, Tanzania; BEST-AC programma; HIVOS en Oxfam Novib;
FIAS Investment Climate Advisory Services, World Bank group)

In Zambia is met de hulp van Nederland, de Wereldbank en andere donoren een
aantal overheidshervormingen doorgevoerd. Een bedrijfsnaam registreren, een
bankrekening openen en een BTW-nummer aanvragen ging in 2008 bijna twee
keer zo snel als in 2007 (16 dagen in 2008 tegen 33 dagen in 2007).14 Sinds vorig
jaar is het grensverkeer ook al behoorlijk verbeterd en worden onnodige
vergunningen nu in sneltreinvaart ontbonden. Dat alles om het ondernemen
aantrekkelijker te maken en werkgelegenheid te creëren.
In Mozambique is met Nederlandse steun de rechterlijke macht in 76 districten
getraind op het gebied van land- en milieuwetgeving. Ook zijn 187 ‘paralegals’
getraind, leden van gemeenschappen op het platteland die voorlichting en
advies geven over landrechten. Daarnaast is samen met andere donoren een
fonds opgezet voor specifieke projecten van gemeenschappen, gericht op het
registeren van hun landrechten en het ontwikkelen van plannen voor het
landgebruik. Het fonds is inmiddels operationeel in drie provincies en 24
projecten zijn in uitvoering. Ook steunt Nederland een Mozambikaanse
organisatie die sinds 1997 71 rurale gemeenschappen bij de formalisering van
hun landgebruiksrechten heeft geholpen. Inmiddels hebben 41 gemeenschappen hun certificaat ontvangen, wat betekent dat hun landgebruiksrechten zijn
geregistreerd in het nationale kadaster en dat de grenzen van hun percelen
onbetwistbaar zijn.15
Nederland steunde in Tanzania met een aantal andere donoren het Business
Environment Strengthening for Tanzania-programma (BEST). De resultaten zijn tot nu
toe beperkt, met name vanwege een gebrek aan politieke wil van de Tanzaniaanse overheid. Financiering van de tweede fase is om deze reden nog niet
toegezegd. Een belangrijke leerervaring is om een meer politieke en een minder
technische benadering te hanteren, die gericht is op de verbetering van het
ondernemingsklimaat. Wel continueert Nederland de steun aan de ‘advocacy’component van het programma. Tot op heden hebben twaalf lokale private

22

sector-organisaties met steun van Nederland gelobbyd voor een beter beleid en
regelgeving. Als gevolg hiervan zijn verschillende verbeteringen doorgevoerd. Zo
zijn allerlei belastingen in de koffiesector versimpeld of komen te vervallen en is
een aantal financiële barrières voor de invoer van vracht via de haven opgeheven.16
In Colombia zijn dankzij Nederlandse financiering in vijftien steden speciale
bedrijfscentra opgericht binnen de lokale Kamers van Koophandel. Binnen deze
centra kunnen startende ondernemers hun bedrijf laten registreren volgens een
sterk versimpelde procedure. Het aantal dagen om nieuw bedrijf te registreren is
teruggebracht naar drie werkdagen en de kosten zijn met ongeveer 60 procent
gedaald. In totaal zijn in 2008 ruim 53.000 bedrijven ingeschreven bij deze
bedrijfscentra. Het land klom 13 plaatsen op de “Doing Business” ranglijst en staat
nu op de 53e plaats.17
In India zijn partners van HIVOS succesvol geweest in het verbeteren en
toegankelijker maken van de wetgeving rond microfinanciering, met name voor
bepaalde achtergestelde bevolkingsgroepen. In Colombia, Bolivia, Peru en
Brazilië heeft Oxfam Novib positieve resultaten geboekt met eerlijke handel en
in Pakistan voor arbeidsrecht.18
Nederland is één van de donoren van FIAS (Foreign Investment Advisory Service),
onderdeel van de Wereldbankgroep. FIAS beoogt het investeringsklimaat in
ontwikkelingslanden te verbetere door het geven van technische assistentie aan
overheden voor het uitvoeren van hervormingen. Maar liefst 95 procent van zijn
klanten (overheidsinstellingen) is tevreden met de dienstverlening (het jaar
ervoor was dit nog 89% procent). Ook blijkt dat een jaar na afloop van elk project
circa 70 procent van de aanbevelingen van FIAS daadwerkelijk wordt ingevoerd.19

Naast versterking van de private sector worden aan het eind van
de paragraaf ook resultaten gemeld over het versterken van de
nationale overheid via begrotingssteun en het helpen van
mensen in noodsituaties via voedselhulp.

Betere en eerlijke wet- en regelgeving
Lokale en internationale ondernemingen ondervinden in ontwikkelingslanden vaak hinder van slechte wet- en regelgeving,
tekortschietende handhaving hiervan en langdurige procedures.
Hierdoor zijn de kosten en risico’s voor ondernemers hoog.
Dit belemmert het zaken doen en werkt corruptie in de hand.
De jaarlijkse “Doing Business”-rapporten van de Wereldbankgroep tonen aan dat veel ontwikkelingslanden slecht scoren
wat betreft tijd en kosten voor het oprichten van een bedrijf,
het verkrijgen van vergunningen, het importeren van goederen enzovoort.

Nederland stimuleert hervormingen van wet- en regelgeving,
onder meer via ambassadeprogramma’s, maatschappelijke
organisaties en de Wereldbank. Ambassadeprogramma’s op
dit terrein worden uitgevoerd in Bolivia, Burundi, Colombia,
Ethiopië, Indonesië, Kenia, Macedonië, Mali, Mozambique,
Rwanda, Sri Lanka, Tanzania en Zambia en bestaan uit steun
aan sectorale programma’s en uit begrotingsteun. Belangrijkste partner is de nationale overheid.
Maatschappelijke organisaties werken aan het verbeteren van
de lobbycapaciteit van hun partnerorganisaties om het ondernemingsklimaat op het gebied van financiële diensten en
‘eerlijke handel’ te verbeteren (bijvoorbeeld door een prijs van
producten te bedingen die in verhouding staat tot de productiekosten in plaats van de wereldmarktprijs). De maatschappelijke organisaties hebben in zo’n 35 landen een bijdrage

geleverd aan positieve veranderingen in de wet- en regelgeving
rond ‘eerlijke handel’. In twaalf landen hielpen ze de lokale
wet- en regelgeving voor financiële diensten te verbeteren.
Is het zakendoen in de OS-partnerlanden verbeterd door al
deze programma’s? De inspanningen van de Wereldbankgroep
(FIAS) hebben inderdaad gemiddeld genomen een positief
effect. De OS-partnerlanden waar FIAS overheden heeft geassisteerd om hervormingen door te voeren zijn tussen 2006 en
2008 met gemiddeld elf plaatsen gestegen op de “Doing Business”
-ranglijst. In de partnerlanden waar de Nederlandse ambassades
hervormingen hebben gesteund, is het beeld gemengd. Sommige landen hebben hun wet- en regelgeving voor ondernemers verbeterd, in andere is het juist verslechterd. Er is
dus nog een lange weg te gaan om de knelpunten in het
ondernemingsklimaat te verbeteren.

Figuur 1.3 Aandeel kinderen onder de
vijf jaar met ondergewicht, 1990, 2006

(procenten) (Bron: UN Millennium Development Goals Report, 2008)
2006

1990
Zuid-Azië

Infrastructuur: voorbeelden van resultaten
In 2007 en 2008 is voor een totaal van 290 miljoen euro aan ORET-projecten afgerond. In
totaal zijn 85 projecten afgerond voor de aanleg van wegen, bruggen, havens, waterwerken,
ICT enzovoort. Zo zijn er bijvoorbeeld 102 ziekenhuizen gerenoveerd, uitgebreid of nieuw
gebouwd. Van vier havens zijn diensten en faciliteiten verbeterd door infrastructurele
werken en door het leveren van boten en technische assistentie. En de telecominfrastructuur is verbeterd door het installeren van 1400 kilometer glasvezelkabel. Uit een evaluatie
uit 2006 is gebleken dat ORET-projecten goed zijn uitgevoerd en doorgaans aan de eigen
doelstellingen voldoen (16 van de 22 onderzochte projecten).20 Omdat projecten minder
goed scoorden op ontwikkelingseffecten, waaronder het verminderen van armoede, is
besloten om het programma vanaf 2009 te vervangen door een nieuw programma, ORIO
(Ontwikkelings Relevante Infrastructuur Ontwikkeling), dat meer vraaggestuurd is en
relevanter voor ontwikkeling. Een tender zal worden ingevoerd waarbij de voorstellen met
elkaar moeten concurreren op ontwikkelingsrelevantie en betrokkenheid van het middenen kleinbedrijf (MKB), om de toegang van armen tot infrastructuur te verbeteren. Alleen de
beste voorstellen worden geselecteerd.

Sub Sahara Afrika
Zuidoost-Azië
West-Azië
Latijns Amerika en Caribisch gebied
Oost-Azië
Noord Afrika
Ontwikkelingslanden

50

40

30

20

10

0

%

Nederland stond in 2002 aan de wieg van de Private Infrastructure Development Group
(PIDG), een innovatief fonds dat de ontwikkeling van private infrastructuur in ontwikkelingslanden praktisch ondersteunt. PIDG steunt onder andere de ontwikkeling en
financiering van projecten en geeft garanties af. Dankzij donorinvesteringen van in totaal
238 miljoen dollar (waarvan 20 miljoen dollar Nederlandse bijdrage) is nog eens 7,7 miljard
dollar aan gelden van de private sector aangetrokken. Deze investeringen zijn gericht op het
ontwikkelen en aanleggen van infrastructuur, met name in de armste ontwikkelingslanden.
In deze landen is nieuwe of verbeterde water-, elektriciteit- en transportinfrastructuur
beschikbaar gekomen voor 6,3 miljoen mensen en mobiele telefoonaansluitingen voor 2,6
miljoen mensen. De investeringen hebben meer dan tienduizend banen gegenereerd.21

23

MDG 1: Verminderen van armoede en honger

Goede infrastructuur
Een goede infrastructuur is voor ondernemers essentieel om
efficiënt te kunnen produceren en handelen. Een goed ondernemingsklimaat heeft baat bij wegen, havens, goede communicatiemogelijkheden en een betrouwbare energie- en watervoorziening.
Naast infrastructurele activiteiten via bijvoorbeeld de Wereldbank, draagt de Nederlandse overheid hieraan bij via het
ORET-programma (OntwikkelingsRelevante ExportTransacties)
en de ontwikkelingsbank FMO met het infrastructuurfonds
voor de minst ontwikkelde landen.
Met name door middel van multilaterale bijdragen en ORET
heeft Nederland infrastructurele projecten in ontwikkelingslanden gesteund. Deze bijdrage is natuurlijk relatief bescheiden
in vergelijking tot het totaal van infrastructurele werken dat

in ontwikkelingslanden tot stand is gekomen. Uit cijfers van
de Wereldbank blijkt dat de toegang tot infrastructuur in circa
dertig van de veertig OS-partnerlanden is verbeterd, waarbij
met name de toegang tot elektriciteit en telecommunicatie
wordt gemeten (rru.worldbank.org/besnapshots).

De ontwikkeling van marktketens
Ondernemers in ontwikkelingslanden die toegang willen krijgen
tot internationale markten, ondervinden vooral belemmeringen op het gebied van tarieven, interne overheidssteun,
exportsubsidies en strenge producteisen in de meer ontwikkelde
landen. Vaak hebben bedrijven in ontwikkelingslanden ook te
weinig kennis, ervaring en menskracht om de mogelijkheden
van de markt te kunnen benutten. Via programma’s van ambassades en maatschappelijke organisaties worden vooral
kleine producenten bereikt met als doel hun inkomen, en
daarmee hun mogelijkheden, te vergroten.

Programma’s op het terrein van het ontwikkelen van de marktketen worden uitgevoerd door de ambassades in Bolivia,
Colombia, Ethiopië, Mali, Nicaragua en Rwanda. De programma’s van de maatschappelijke organisaties hebben de afgelopen
jaren steeds meer de nadruk gelegd op de gehele keten, in
plaats van de focus te leggen op één onderdeel. In totaal zijn
wereldwijd door de gezamenlijke inspanningen van maatschappelijke organisaties meer dan duizend producentenorganisaties versterkt en hebben zo’n 2,5 miljoen producenten
een duidelijke inkomensverhoging gezien.
Zeven maatschappelijke organisaties hebben zich met Nederlandse steun hard gemaakt om 28 keurmerken voor duurzame
en eerlijke productie en handel te introduceren en versterken,
te weten Cordaid, Fair Trade Original, Hivos, ICCO, Oxfam Novib,
SNV en Solidaridad. Enkele belangrijke sectoren waarin hieraan gewerkt is zijn koffie, katoen, cacao, thee en fruit. 22

Tabel 1.1
Aantal versterkte producentenorganisaties en aantal mensen bereikt
in de periode 2007-2008 (Bron: Compilatie jaarrapportages 2007 MFS-organisaties, ICCO)
			

Cordaid

Hivos

ICCO/KiA

Oxfam Novib

SNV

Solidaridad

Totaal

Producentenorganisaties

590

n.a.

110

n.a.

170

142

1.012

Aantal leden
bereikt

520.000

60.000

410.000

1.400.000

n.a.

70.000

2.460.000

(50% vrouw)

(75 % vrouw)

Tabel 1.2
Uitstaande leningen en garanties eind 2007 (in mln €)
(Bron: Compilatie jaarrapportages 2007 MFS-organisaties, ICCO)

Hivos-MyC4 *
			

Hivos-Triodos

Oikocredit
(ICCO/KiA)

ASN-Novib

Oxfam Novib

Totaal

6

45

215

54

23

343

* MyC4 is een online marktplaats waar 11.782 investeerders uit 82 landen in hebben geïnvesteerd.

24

Financiële sector
Zo’n vier miljard mensen hebben geen toegang tot krediet en
andere financiële diensten, zoals verzekeringen. Een gezonde
financiële sector is een voorwaarde voor het mobiliseren van
spaargelden voor investeringen. Door de toegang tot financiële diensten te verbeteren, hebben miljoenen mensen in
ontwikkelingslanden zich letterlijk uit de armoede kunnen
werken. Nederland steunt de financiële sector via bilaterale
programma’s van ambassades in Burundi, Macedonië, Mozambique, Nicaragua, Rwanda, Tanzania en Zambia. Daarnaast
voert de Nederlandse ontwikkelingsbank FMO een aantal door
Nederland gefinancierde programma’s uit. Ook financiert
Nederland het Health Insurance Fund en geeft het bijdragen
aan de eerdergenoemde Financial Sector Reform and Strengthening Initiative (FIRST) en de International Finance
Corporation (IFC).
Daarnaast ondersteunen verschillende maatschappelijke or-

ganisaties microfinancieringsinstellingen. In totaal zijn zo’n
125 microfinancieringsorganisaties versterkt in hun bedrijfsvoering en wordt met nog eens 200 intensief samengewerkt.
Die samenwerking en versterking zorgden voor een grotere
professionaliteit en uitbreiding van dienstverlening, waaronder
nieuwe kredietvormen. Dit heeft geleid tot een veel beter
bereik van de ‘onderkant van de markt’. Arme mensen tellen
mee als klanten voor de financiële sector. De diverse maatschappelijke organisaties bereiken in totaal zo’n 25 miljoen
mensen. Ook werpen de inspanningen om de kredieten toegankelijk te maken voor vrouwen hun vruchten af. In het programma van Cordaid is 83% van de klanten vrouw; bij HIVOS
70%, bij Oxfam Novib 68% en bij Terre des Hommes 86%. De
gelden die maatschappelijke organisaties beschikbaar stellen
voor microfinancieringsinstellingen en MKB-bedrijven zijn
sterk gegroeid en kennen door garanties met onderpand op
de kapitaalmarkt een vermenigvuldigingseffect.27

Maar het gaat niet altijd goed. Terre des Hommes noemt de
onveilige en gewelddadige situatie in sommige landen een
bedreiging voor de kredietprogramma’s. Terugbetalingen
worden door tegenvallende zakelijke resultaten bemoeilijkt,
met name in Oost-Afrika, waardoor minder fondsen beschikbaar komen voor volgende leningen.
Wat betreft de effecten op nationaal niveau blijkt uit gegevens
van de Wereldbank dat de omvang van de binnenlandse kredietverlening als percentage van het BBP in 21 van de 31 nietfragiele OS-partnerlanden is vergroot tussen 2000 en 2006.
In zes partnerlanden is deze verminderd en in vier partnerlanden nauwelijks gewijzigd. In de fragiele OS-partnerlanden
is de omvang van de binnenlandse kredietverlening als percentage van het BBP in zes landen toegenomen en in één land
gelijk gebleven (de gegevens van twee landen zijn onbekend).
Dit is positief te noemen.34 Uit onderzoek blijkt namelijk dat

Marktketenontwikkeling: voorbeelden van resultaten
(Bron: Evaluatie Vakbonds-medefinancieringsprogramma 2001-2006)

In Colombia zet de Nederlandse ambassade zich in voor een partnerschap op het
gebied van de productie van duurzame koffie in samenwerking met onder
andere Starbucks. Als gevolg hiervan zijn de leefomstandigheden van 1160
koffieproducerende gezinnen verbeterd. Zo verkopen 442 producenten nu hun
producten via 25 associaties die zijn opgezet voor de koffieproductieketen. In
een ander project wordt een bijdrage geleverd aan de reïntegratie van gedemobiliseerde guerrilla’s en paramilitairen, door hen op te nemen in lokale bananencoöperaties. Door investeringen in de lokale productie-infrastructuur en de
verbeterde organisatie van de coöperaties zijn de producten inmiddels Fair
Trade-gecertificeerd. Een Nederlands bedrijf brengt de bananen op de Europese
markt. De resultaten van de programma’s in Bolivia en Mali worden in de
landencases achterin dit hoofdstuk uitgewerkt.23
Het Centrum ter Bevordering van Import uit ontwikkelingslanden (CBI) heeft in
2007/2008 in totaal vierhonderd exporterende bedrijven uit ontwikkelingslanden klaargestoomd voor de Europese markt. Uit evaluaties blijkt dat de bedrijven
die door het CBI zijn begeleid gezamenlijk een exporttoename hebben behaald
van 160 miljoen euro, wat naar schatting heeft geleid tot veertien duizend extra
directe arbeidsplaatsen. Daarnaast zijn 3.400 exporteurs getraind in exportmarketing en management, een miljoen marktstudies verspreid onder de doelgroep,
vijftig strategische partnerschappen aangegaan en 44 bedrijfslevenorganisaties
versterkt om het lokale midden- en kleinbedrijf te ondersteunen bij het
exporteren naar de Europese Unie.24

Het programma Café Femenino is opgezet door Organic Products Trading
Company (OPTCO) en startte in 2004 in Peru. OPTCO drijft sinds 1989 handel in
organische koffie, die wordt gekocht van lokale coöperaties en afgezet bij
koffiebranders in Canada, de VS en Europa. Het bedrijf besloot samen met twee
partners om een eigen producentenorganisatie voor vrouwen op te zetten.
Vrouwen in het gebied zijn vaak laagopgeleid en hebben geen toegang tot
productiemiddelen. Dit Café Femenino startte met 464 boerinnen. Met de door
Cordaid toegekende garantie is OPTCO in staat om Café Femenino uit te breiden
naar meer coöperaties en landen (Colombia, Bolivia, Guatemala, Dominicaanse
Republiek en Mexico). In totaal zijn achthonderd koffieproducerende vrouwen
in inkomen erop vooruitgegaan. Ook de ketens in lokale markten zijn versterkt,
bijvoorbeeld door supermarkten direct aan boerinnen te koppelen. De door het
Café Femenino geleverde koffie is organisch en Fair Trade gecertificeerd. De
vrouwen ontvangen naast een goede prijs ook nog een Fair Trade premie van
twee dollarcent per pond. Dit geld wordt geïnvesteerd in gemeenschapsprojecten.25
SNV heeft in Latijns-Amerika succesvol het concept ‘inclusive business’ geïntroduceerd; een concept waarbij het armere segment van de bevolking op duurzame
wijze wordt betrokken in activiteiten van grotere bedrijven met als doel het
behalen van winst voor beide partijen. Het programma heeft een bereik van 300
duizend huishoudens. In Ecuador bijvoorbeeld heeft deze benadering geleid tot
achtduizend nieuw gecreëerde banen voor mensen uit het arme segment en een
inkomensstijging van minder dan 2$ per dag naar 8$ per dag.26

25

MDG 1: Verminderen van armoede en honger

een toename van 10 procent in de ratio kredietverlening ten
opzichte van het BBP leidt tot een 2,5 tot 3 procent afname
in de armoede (Claessens, Access to Financial Services, 2005).

Kennis en vaardigheden bedrijfsleven
Veel bedrijven in ontwikkelingslanden kampen met een gebrek
aan goed geschoold personeel en technologische kennis en
kunde op het gebied van ondernemerschap. Ook is het bedrijfsleven vaak gebrekkig georganiseerd, zodat het onvoldoende
kan opkomen voor zijn belangen.
Capaciteitsontwikkeling bij lokale bedrijven wordt via programma’s van ambassades ondersteund in Bosnië-Herzegovina,
Kenia, Sri Lanka, Nicaragua en Zambia. Daarnaast voert de
Nederlandse overheid een aantal programma’s uit die gericht
zijn op de ontwikkeling van capaciteit van individuele bedrijven
en lidmaatschapsorganisaties (werkgevers, producenten, vakbonden). Verschillende maatschappelijke organisaties richten
zich specifiek op de versterking van bedrijfsondersteunende

organisaties (business support organisations). Deze organisaties
bedienen op hun beurt producentenorganisaties, coöperaties
en individuele bedrijven op verschillende gebieden, zoals
marktonderzoek, bedrijfsplanning en productontwikkeling.
Daarnaast zet Nederland zich ook in voor een betere positie
van werknemers in ontwikkelingslanden en de ‘Decent Work
Agenda’ van de International Labour Organisation (ILO).
Door de inzet van de maatschappelijke en overige organisaties
zijn er in totaal 565 bedrijfsorganisaties uit ontwikkelingslanden geholpen. De maatschappelijke organisaties (Cordaid,
ICCO/KiA, SNV en Solidaridad) versterkten circa 245 business
support organisaties.43 De overige organisaties (VMP, het werkgeversprogramma DECP, Agriterra, IFDC) hebben in totaal
320 landbouw- en lidmaatschapsorganisaties versterkt.44
Via al deze inspanningen zijn miljoenen boeren, boerinnen, werknemers en kleine tot middelgrote bedrijven
bereikt.

Steun aan de algemene begroting
Nederland gaf in 2008 186 miljoen euro aan algemene begrotingssteun, zoals tabel 1.3 laat zien. Dit is 3,9 procent van
de totale ODA-middelen. Een gezamenlijke donorevaluatie45
van begrotingssteun in acht landen in 2006 laat zien dat
begrotingssteun positieve effecten heeft op het financieel
beheer en de sociale uitgaven van het partnerland. Daarnaast
verbetert begrotingssteun de coördinatie van donorhulp en
de afstemming van hulp met de begroting en beleidsprioriteiten van het land. Tegelijkertijd geeft de studie aan dat het
lastig is om verbeteringen in de armoedesituatie direct toe
te schrijven aan begrotingssteun.
Begrotingssteun heeft wel geleid tot een aantal concrete beleidshervormingen. Zo werd in Burkina Faso dankzij begrotingssteun een belangrijk begin gemaakt met de verbetering
van het beheer van overheidsfinanciën. In Oeganda en Tanzania
nam het aandeel van de nationale begroting dat naar dienstverlening aan het arme deel van de bevolking gaat substantieel

Financiële sector: voorbeelden van resultaten
(Bronnen: Ambassade Dar Es Salaam, Tanzânia; Cordaid.; HIVOS.; FIRST , Washington.; HIF 2009; IFC Washington)

In Rwanda steunt de Nederlandse ambassade samen met de Rabobank op verzoek van de
Rwandese regering de transformatie van de Banque Populaire de Rwanda (BPR). Van een slecht
functionerende unie van meer dan tweehonderd coöperatieve banken werd deze
omgevormd naar een moderne commerciële bank met aandeelhouders. In totaal zijn meer
dan een half miljoen Rwandezen, die eerst lid waren van een van de coöperatieve banken,
nu aandeelhouder geworden van de BPR. Nederland betaalt een deel van de technische
assistentie die nodig is om de bank levensvatbaar te maken. De Rabobank heeft via Rabo
Financial Institutions Development B.V. een aandeel van 35 procent in de BPR gekocht en
betaalt dan ook 35 procent van de technische assistentie. Daarbij is met name aandacht
besteed aan het bijzondere karakter van de coöperatieve vrouwenbanken. Die banken zijn
nu verenigd in een speciale tak van het nieuwe bedrijf, die zich uitsluitend op vrouwen
richt. Op dit moment wordt 27 procent van de leningen van de BPR uitgegeven aan
vrouwen.
De Nederlandse ambassade in Tanzania steunt het Financial Sector Deepening Trust om de
toegang tot financiële diensten, met name in rurale gebieden, te vergroten. Per oktober
2007 zijn negen projecten gestart waarbij 299.300 personen toegang hebben gekregen tot
krediet om hun inkomens- en leefomstandigheden te verbeteren.28
Sinds 1999 financiert Cordaid een microfinancieringsinstelling (MDSL) in Kenia. Het
programma ontwikkelde zich aanvankelijk moeizaam. In 2004 zijn de activiteiten voor
microkrediet verzelfstandigd onder de naam MDSL. Deze bleek in een uitermate precaire
financiële positie te verkeren. Onder leiding van een nieuwe manager en met een
kapitaalinjectie van Cordaid werd de organisatie omgevormd tot een efficiënte microfinancieringsinstelling. Door interne efficiency-maatregelen, training en een verbeterde
informatiesysteem is de productiviteit per medewerker met vijftig procent toegenomen. De
opening van nieuwe branches en de introductie van nieuwe leningproducten leidden in
2006 en 2007 tot de lang verhoopte groei van de portefeuille. MDSL is nu een winstgevende
organisatie die financiële diensten verleent aan de bewoners van sloppenwijken in
Nairobi.29
In Centraal Amerika heeft Hivos de vorming van joint ventures tussen microfinancieringsinstellingen en HIV/Aids organisaties ondersteund om zo leningen en andere financiële
diensten bereikbaar te maken voor mensen met HIV/Aids. In zuidelijk Afrika werkt Hivos

26

aan de integratie van een aidsbeleid binnen microfinancieringsinstellingen. 83 procent van
de partners heeft nu een sociaal beleid (work place policy) voor de eigen staf. Dit beleid is
gericht op het beter omgaan met de risico’s en problemen aangaande HIV/Aids om zo het
hoofd te kunnen bieden aan bijvoorbeeld uitval van personeel en discriminatie.30
Nederland draagt ook bij het aan multidonorfonds FIRST (Financial Sector Reform and
Strengthening Initiative). Het fonds biedt technische assistentie aan overheid en
toezichthoudende instellingen voor een goed functionerende financiële sector. Hierbij zijn
onder andere de Wereldbank en het IMF betrokken. Sinds 2003 zijn in totaal 271 missies
voor specialistische assistentie ondersteund in 75 landen. Hiervan zijn 109 missies in
Sub-Sahara Afrika uitgevoerd die centrale banken en ministeries van Financiën ondersteunen. Tijdens een consultatieve bijeenkomst in november 2008 hebben de begunstigde
financiële autoriteiten zonder uitzondering hun waardering uitgesproken voor het werk
van FIRST.31
Op het gebied van verzekeren is in Nederland in 2006 het initiatief genomen tot het
oprichten van een innovatief fonds om de toegang tot gezondheidszorg te verbeteren. Het
Health Insurance Fund (HIF) richt zich op de ontwikkeling van een basisgezondheidsverzekering (inclusief HIV/Aids) voor lage inkomensgroepen via de private sector. Tot nu toe
waren dit type gezondheidsverzekeringen voorbehouden aan de allerrijksten. Het fonds is
in 2007 gestart in Nigeria. Inmiddels zijn 45 duizend mensen verzekerd en vijftien
ziekenhuizen opgeknapt. Het patiëntenbezoek is enorm toegenomen. Op federaal niveau
is deze aanpak als voorbeeld gesteld voor integratie in het nationale verzekeringssysteem.32
De International Finance Corporation (IFC) is een multilaterale organisatie die zich met
steun van Nederland en andere donoren bezighoudt met investeringen, advies en andere
diensten om de private sector te ondersteunen. De IFC heeft de capaciteit van kleine en
middelkleine bedrijven versterkt door onder andere aan meer dan 20 duizend ondernemers training te geven, waaronder veel vrouwelijke ondernemers. Daarnaast heeft IFC via
lokale kredietinstellingen circa 7 miljoen microkredieten uitgegeven.33

toe. In Vietnam werden via begrotingssteun beleidsmaatregelen ondersteund, bijvoorbeeld op het gebied van private
sector ontwikkeling, die er voor zorgden dat de groei meer
aan de armen ten goede kwam. In Ghana en in Mozambique
is er onder meer een aantal belangrijke hervormingen op het
gebied van het investeringsklimaat en het bankenstelsel doorgevoerd.

Zaken gemaakt in het zogeheten ‘track record’, een sociaaleconomische en politieke analyse die de basis vormt voor het
verlenen van begrotingssteun. Bovendien worden met het ontvangende land heldere afspraken gemaakt over de te behalen
resultaten en welke bijdrage verwacht kan worden voor de
afgesproken periode als aan de resultaten wordt voldaan.

De IOB-evaluatie46 van het Nederlandse Afrikabeleid uit 2007
erkent de positieve gevolgen van begrotingssteun voor donorharmonisatie en voor het beheer van overheidsgelden in de
betrokken partnerlanden. Tegelijkertijd benadrukt de IOB
dat nader onderzoek nodig is naar de preciezere effecten van
begrotingssteun op armoede. Momenteel wordt hier samen
met de IOB aan gewerkt. De IOB adviseert verder terughoudendheid in het verlenen van algemene begrotingssteun bij
schending van mensenrechten, slecht beheer of onvoldoende
corruptiebestrijding door de overheid. Dergelijke zorgvuldige
afwegingen worden door het Ministerie van Buitenlandse

Nederland geeft een groot deel van de voedselhulp via het
Wereldvoedselprogramma (WFP) van de VN. Het programma
levert voedsel aan slachtoffers die in acute nood zijn vanwege
bijvoorbeeld natuurrampen, en aan slachtoffers in langdurige
noodsituaties, bijvoorbeeld vanwege oorlog of conflict. In 2007
is via het WFP 3,3 miljoen ton voedsel verstrekt aan 86,1 miljoen
mensen in tachtig landen wereldwijd. Hieronder bevonden zich
76,1 miljoen kinderen en vrouwen.47 Investeren in vrouwen is
zo belangrijk omdat het leidt tot een betere voedselvoorziening
en gezondheid van het hele gezin. In 2008 zijn er veel hongerige mensen bijgekomen door de voedselprijzencrisis waar-

Voedselhulp

door de prijzen van basisvoedsel tijdelijk enorm zijn gestegen.
Waar het WFP het jaar begon met een planning van 70 miljoen
begunstigden, heeft het programma in 2008 uiteindelijk
circa 86 miljoen mensen geholpen.48
Ook verschillende maatschappelijke organisaties verlenen
voedselhulp, zoals ZOA Vluchtelingenzorg, Oxfam Novib, het
Rode Kruis, Save the Children, World Vision, ICCO, Stichting
Vluchteling, Cordaid, Terre des Hommes en Woord en Daad.
In 2007 heeft Oxfam Novib met andere partnerorganisaties aan
4,6 miljoen mensen humanitaire hulp geleverd via noodhulpprogramma’s en conflictpreventie. ICCO, Cordaid en Woord
en Daad hebben samen aan meer dan 755 duizend slachtoffers noodhulp verleend.49

Kennis en vaardigheden bedrijfsleven: voorbeelden van resultaten
(Bronnen: Ambassade Serajevo, Bosnië-Herzegovina; Ambassade Managua, Nicarágua; PSOM 2008, EVD; Stichting PUM)

In Bosnië-Herzegovina zijn met steun van Nederland verschillende organisaties
opgezet voor een beter ondernemingsklimaat, zoals bedrijfscentra en associaties. Het
Regionale Ontwikkelingskantoor in het midden van het land wordt in toenemende
mate gezien als spil voor economische ontwikkeling. 35
In Nicaragua is met steun van Nederland een nieuwe fase van start gegaan van een
succesvol programma (PROSEDE) dat subsidies verleent aan circa 15.000 kleine en
middelgrote bedrijven door middel van vouchers. Zij kunnen hiermee zelf training en
technische assistentie inhuren. Zeker 70% van de betrokken bedrijfjes heeft hierdoor
in 2007/2008 een duidelijke toename laten zien van zowel de productiviteit als de
productie, resulterend in hogere winsten. Daarnaast heeft ruim 40% van de bedrijven
nieuwe arbeidsplaatsen gecreëerd. De door het bedrijfsleven zelf opgezette non-profit
organisatie (INDE) heeft het programma uit kunnen breiden naar twaalf van de in
totaal twintig departementen, inclusief rurale gebieden. Al eerder was gebleken dat
van de ondernemers die profijt hebben gehad van het programma zeker 75% vrouw is.
In de nieuwe fase wordt de dienstverlening deels gericht op productieketens met
groot potentieel zoals koffie en toerisme.36
Het Programma Samenwerking Opkomende Markten (PSOM), dat tot medio 2008
liep, bood financiële steun aan Nederlandse en lokale ondernemers die samen een
innoverend investeringsproject wilden opzetten in ontwikkelingslanden. Het
innovatieve karakter kon een nieuw product, productiemethode of technologie voor
het ontwikkelingsland zijn. Vanwege de risico’s mislukt circa 35 procent van de
projecten, een percentage dat niet veel afwijkt van dat in ontwikkelde landen. Omdat
deze vaak in een vroegtijdig stadium worden stopgezet, is het geld dat ermee is
gemoeid slechts vijf procent van het totale PSOM-budget. In de periode 2003 tot en
met 2008 zijn in totaal 143 projecten afgerond. Deze projecten leiden gemiddeld per
project tot 87 extra arbeidsplaatsen en tot gemiddeld 383 opgeleide mensen.
Daarnaast hebben de projecten positieve keteneffecten, zoals verhoging van de
inkomens voor gemiddeld 440 producenten (boeren) per project. Per medio 2008 is
het programma vervangen door het Private Sector Investeringsprogramma (PSI).37
Het Programma Uitzending Managers (PUM) zendt Nederlandse senior-experts uit om
bedrijven in ontwikkelingslanden gericht advies te geven. In 2007-2008 heeft PUM in
totaal circa 2715 adviesmissies uitgevoerd bij circa 2225 kleine en middelgrote
bedrijven in met name Afrika en Azië. De tevredenheid bij de klanten is groot: de
aanbevelingen van de PUM-expert werden door meer dan 95 procent van de
geadviseerde bedrijven als bruikbaar beoordeeld.38

Het vergroten van de organisatiegraad van het bedrijfsleven is één van de mogelijkheden om het ondernemingsklimaat te verbeteren. Een uniek programma is het
Programma Ondersteuning Producentenorganisaties (POP), waarbij boerenorganisaties in ontwikkelingslanden technische assistentie ontvangen van collega-organisaties
uit het Westen. In 2007 en 2008 is de capaciteit versterkt van 35 boerenorganisaties
met circa 130.000 aangesloten boeren en boerinnen. Hierdoor hebben ze de belangen
van hun eigen leden beter behartigd, bijvoorbeeld op het gebied van onderhandelingen met leveranciers en exporteurs en door kennisoverdracht aan hun leden.39
Het IFDC (International Center for Soil Fertility and Agricultural Development)
ondersteunt de ontwikkeling van de landbouwproductie in West-Afrika door alle
partijen betrokken bij een keten bij elkaar te brengen. In 2007 zijn 158.536 boerengezinnen geholpen. Dankzij het programma is hun gemiddelde inkomen uit de
landbouw met 52% toegenomen. In 2008 breidt het programma zich verder uit,
waardoor men goed op weg is om het doel te behalen om de positie van 1 miljoen
huishoudens te verbeteren in 2010.40
De Fair Wear Foundation zet zich in voor goede arbeidsomstandigheden in de
kledingproductie. Kledingbedrijven die deelnemen aan de Fair Wear Foundation
committeren zich aan een gedragscode en de organisatie gaat na of bedrijven deze
naleven. In 2007 zijn hierdoor de rechtspositie en arbeidsomstandigheden van circa
155.000 arbeiders in 840 textielfabrieken in ontwikkelingslanden verbeterd.41
Via het Vakbondsmedefinancieringsprogramma (VMP) steunen de Nederlandse
vakcentrales CNV en FNV vakbondsorganisaties in ontwikkelingslanden. Met
projecten, trainingen en lobbyactiviteiten leveren zij een bijdrage aan de uitvoering
van de Decent Work Agenda van de ILO. Behaalde resultaten zijn verbeterde arbeidsrechten, werkgelegenheid, sociale zekerheid, sociale dialoog en versterkte capaciteit van
vakbondsorganisaties. De afgelopen periode zijn 130 partnerorganisaties in
ontwikkelingslanden ondersteund (waarvan twintig organisaties op multilateraal/
mondiaal niveau). Uit de evaluatie bleek onder meer dat veruit de meeste onderzochte
projecten hun beoogde output hadden behaald. Omdat bij een deel van deze projecten
echter moeilijk vastgesteld kon worden in welke mate zij hebben bijgedragen aan
capaciteitsversterking en de versterking van vakbonds- en arbeidsrechten, zijn de
prioriteiten en beoogde resultaten in het nieuwe VMP beleidskader 2009-2012
aangescherpt.42

27

MDG 1: Verminderen van armoede en honger

1.2.3

Tabel 1.3
Structurele algemene begrotingssteun 2006-2008

Financiële en
niet-financiële inzet

(Mln EUR) (Bron: Ministerie van Buitenlandse Zaken (DEK/HI), 2009)
			

Nederland levert financiële hulp via verschillende kanalen:
bilateraal (bedrijfsleven- en ambassadeprogramma’s), multilateraal en via maatschappelijke organisaties. Zie figuur 1.4
en 1.5.
Ook levert Nederland niet-financiële steun. De meeste Nederlandse ambassades die zich richten op private sector ontwikkeling participeren in lokale donorgroepen voor economische
ontwikkeling. Vaak lopen ze voorop bij het streven naar een
betere afstemming van de hulp (harmonisatie) tussen donoren.
Dit zijn met name de ambassades in Bolivia, Bosnië-Herzegovina, Ethiopië, Indonesië, Mali, Nicaragua, Rwanda, Tanzania
en Zambia. In Zambia en Ethiopië vervult Nederland het covoorzitterschap van deze donorgroep. Vaak voeren deze ambassades een actieve beleidsdialoog - direct of via deze donorgroepen- met de overheid om het ondernemingsklimaat te
verbeteren, met aandacht voor een op armoede gerichte economische groei. In een aantal gevallen steunen ambassades
of maatschappelijke organisaties private-sectororganisaties
om de lobby naar de overheid te versterken. De Nederlandse
ambassade in Bosnië-Herzegovina bijvoorbeeld voert in samenwerking met de Foreign Investors Council (Raad van Buitenlandse Investeerders) en andere ambassades overleg met de Bosnische overheid over oplossingen voor praktische problemen
die (buitenlandse) bedrijven ervaren bij het zakendoen in
Bosnië-Herzegovina.

			
Armenië*		
Benin		
Bhutan*		
Burkina Faso
Burundi		
Georgië*		
Ghana		
Kaap Verdië
Macedonië*
Mali			
Moldavië		
Mozambique
Nicaragua		
Oeganda		
Senegal		
Tanzania		
Vietnam*		
Zambia		

2006
5
10
0
18
8
5
14
2
0
10
0
16
10
15
0
30
24
5

2007
2
10
0
19
10
2
25
7
0
10
3
18
11
20
0
30
12
8

2008
0
10
2
20
14
2
24
6
7
12
4
18
6
5
10
30
6
10

Totaal ABS		

172

187

186

* via de Wereldbank gefinancierd

..............
8	World Devlopment Indicators. Poverty data. A supplement to World Development
Indicators 2008, World Bank, Washington, 2008.
9 United Nations, 2008.
10	Global Monitoring Report 2009, Crisis, MDGs and the private sector, emerging findings
and messages, World Bank, 19 februari 2009.
11	World Bank, 2008.
12	nited Nations, 2008.
13	United Nations, 2008.
14	Doing Business 2008: Comparing regulation in 181 economuies, World Bank/IFC,
Washington, 2007. Doing Business 2009, World Bank/IFC, Washington, 2008.
15	Ambassade Maputo, Mozambique
16	Ambassade Dar Es Salaam, Tanzania, en kwartaalrapportages van het BEST-AC
programma.
17	Doing Business 2008, World Bank/IFC, Washington, 2007. Doing Business 2009,
World Bank/IFC, Washington, 2008.
18	Jaarverslagen 2007 van HIVOS en Oxfam Novib.
19	Annual report 2007, FIAS Investment Climate Advisory Services, World Bank group,
2008.
20	Evaluatie ORET, TK 30800 V, nr. 56 (januari 2007)
21	2007 Annual report PIDG.
22	Compilatie jaarrapportages 2007 en 2008 MFS-organisaties, ICCO.
23	Ambassade Bogota, Colombia.
24	Jaarrapportage CBI.
25	Jaarrapportage 2007, Cordaid.
26	Informatie SNV.
27	Compilatie jaarrapportages 2007 en 2008 MFS-organisaties, ICCO.
28	Ambassade Dar Es Salaam, Tanzania.
29	Jaarverslag 2007 Cordaid.
30	Jaarverslag 2007 HIVOS.
31	FIRST Annual report fiscal year 2008, Washington.
32	Jaarplan HIF 2009 en intern verslag bijeenkomst met het NHIF.
33	IFC 2008 Annual report, Washington (www.ifc.org).
34	Business Environment Snapshots, World Bank (website: rru.worldbank.org/
besnapshots).
35	Ambassade Serajevo, Bosnië-Herzegovina.
36	Ambassade Managua, Nicaragua (rapport INDE).
37	Samenvatting jaarrapport PSOM 2008, EVD.
38	Jaarrapporten 2007 en 2008, Stichting PUM.
39	Informatiebrochure Agricord, 2008.
40	2nd semester 2008 Progress Report – SAADA/1000s+ Project, IFDC.
41	Jaarrapport 2007, Fair Wear Foundation.
42	Evaluatie Vakbonds-medefinancieringsprogramma 2001-2006.
43	Compilatie jaarrapportages MFS-organisaties 2007 en 2008, ICCO.
44	Jaarrapportages 2007 VMP (FNV en CNV), DECP, Agriterra en IFDC.
45	OECD/DAC Joint Evaluation of General Budget Support, 2006.
46	IOB evaluatie van het Nederlandse Afrikabeleid 1998-2006, 2007
47	World Food Programme: facts and figures 2007, Rome (www.wfp.org).
48	De cijfers voor 2008 zijn nog niet definitief.
49	Compilatie jaarrapportages 2007 MFS-organisaties, ICCO.

28

Figuur 1.4 Uitgaven voor Private Sector Ontwikkeling per kanaal
(Mln EUR) (Bron: Ministerie van Buitenlandse Zaken (FEZ))
600

600

400

400

200

200
0

0
Particulier

2006

2007

2008

53

128

167

Multilateraal

30

52

37

Bilateraal

470

341

428

Totaal

553

522

632

Figuur 1.5 Uitgaven voor MDG 1 per kanaal (Mln EUR)
(Bron: Ministerie van Buitenlandse Zaken (FEZ))
1.500

1.500

1.000

1.000

500

500
0

0
2006

2007

Particulier

512

288

314

Multilateraal

462

616

597

2008

Bilateraal

692

569

641

Totaal

1.665

1.473

1.552

1.3

Landencases

Mali

Bolivia

ethiopië

29

MDG 1: Verminderen van armoede en honger

1.3.1

Mali

Groei en meer bedrijvigheid

Mali behoort tot de armste landen in Afrika, zowel wat betreft
het bruto nationaal product per hoofd van de bevolking, als
de sociale indicatoren voor ontwikkeling. 85 procent van de
beroepsbevolking is afhankelijk van de landbouw, terwijl de
opbrengsten in de landbouw laag zijn door geringe diversificatie
en hoge gevoeligheid van de export voor externe schokken. De
ontwikkeling binnen de landbouw wordt ook beperkt door de
lage organisatiegraad van de agrarische beroepsbevolking en de
geringe bodemvruchtbaarheid. Daarnaast werd Mali in 2008,
net als de omringende landen, geconfronteerd met sterk stijgende voedselprijzen op de wereldmarkt. De Nederlandse steun
in Mali heeft zich vooral gericht op economische ontwikkeling
van het platteland en de verbetering van het algemene ondernemingsklimaat. Via specifieke programma’s helpt Nederland
om een aantal geselecteerde marktketens te ontwikkelen om zo
de landbouwproductie te verbeteren en opbrengsten te verhogen.

Wet- en regelgeving
Om het investeringsklimaat in Mali te verbeteren steunt de
Nederlandse ambassade een programma van FIAS (onderdeel
van de Wereldbankgroep) dat zich richt op het vereenvoudigen
van wet- en regelgeving voor ondernemers, vooral in de landbouw. De resultaten zijn tot nu toe beperkt, omdat de aanbevelingen die door het programma worden gedaan maar beperkt
worden opgevolgd door de overheid. Eén van de successen is
de oprichting van een agentschap voor de promotie van investeringen. Dit agentschap helpt bedrijven bij het doen van
investeringen, bijvoorbeeld door informatie te geven over bestaande wet- en regelgeving.50 Desalniettemin is Mali in de

30

periode 2007-2008 gedaald op de ‘Doing Business’-ranglijst.51
Dat is vooral een gevolg van het feit dat buurlanden sneller
hervormingen doorvoeren dan Mali. Ook via het maatschappelijke kanaal wordt steun gegeven aan het ondernemers- en
handelsklimaat in Mali en de regio. Zo ondersteunen ICCO en
SNV een West-en Centraal-Afrikaans lobbynetwerk van katoenproducenten uit dertien landen dat is gevestigd in Mali. Het
netwerk maakt zich onder meer sterk voor eerlijke internationale handelsprijzen voor Afrikaanse katoen en verbetering
van de concurrentiepositie van West Afrikaanse producenten.
Oxfam Novib heeft gewerkt aan bewustwording en voorlichting
over landrechten van kleine producenten; Tienduizend mensen
zijn de afgelopen periode getraind in hun rechten. SNV heeft
overkoepelende boerenorganisaties ondersteund in verschillende
lobbytrajecten op nationaal niveau. Een succesvol voorbeeld hiervan is de verlaging van exportpremies bij de grensovergang
van Mali naar Senegal en Ivoorkust (van 16500 FCFA naar
4050 FCFA per koe).

Ontwikkeling van marktketens
Nederland zet zich op verschillende manieren in voor de ontwikkeling van de Malinese landbouwsector. Via het IFDC hebben boeren en handelaren van verschillende gewassen geprofiteerd van training. In 2007 ontvingen circa 15.500 huishoudens
training, waaronder circa 12.000 vrouwelijke gezinsleden.
Deelnemers zagen hun gemiddelde inkomen uit de landbouw
dankzij het programma stijgen met circa 70 procent.52 Ook
illustratief is het programma dat de Nederlandse ambassade
financiert in de provincie Koulikoro, dat wordt uitgevoerd door

de provinciale landbouwkamer met steun van SNV. Hierin
staat de ontwikkeling van een zestal marktketens centraal.
Goede resultaten worden geboekt bij de productieketens van
sesam en jatropha. De productie van sesam is de afgelopen
jaren gestegen van vrijwel niets naar een verwachte productie
van vierhonderd ton in 2008/2009.53 Voor jatropha worden
eveneens elk jaar hogere opbrengsten gehaald. De jatrophanoten worden verwerkt tot bio-olie die vervolgens wordt opgekocht door een Nederlands-Malinese joint venture. Dit
bedrijf, dat met PSOM financiering is opgericht, verzorgt de
verdere verwerking tot biodiesel voor de verkoop op de lokale
markt. Producenten zijn aandeelhouders (20 procent) van het
bedrijf. Ook in de andere ketens weet het programma vooruitgang te boeken.
Maatschappelijke organisaties zoals Oxfam Novib en ICCO
geven ook een impuls aan de ontwikkeling van markten. ICCO,
het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT) en SNV steunen
lokale boerenorganisaties bij de productie van biologische
katoen en andere biologische gewassen. Ook hebben ICCO
en KIT een handelshuis opgericht ten behoeve van de export
van biologische gewassen. In 2008 produceerden 6.500 kleine
boeren zo’n 2.000 ton biologische Fair Trade katoen. Ongeveer
2.000 producenten leverden aan het handelshuis, waaronder
biologische katoen, sesam en soja.54
Begin 2008 werd ook Mali geconfronteerd met de voedselprijzencrisis. Om deze het hoofd te kunnen bieden en de landbouw te versterken was de Malinese overheid genoodzaakt

Inwoners		
Oppervlakte		
			
Hoofdstad		
Religie		
			
Etniciteit		
			
			
			
			
			
			
			

11.626.000		
1.240.192 km2
(29,9 x Nederland)
Bamako
Islam 90%
Inheemse godsdiensten 9%
Bambara 32%
Fulani 14%
Senufo 12%
Soninke 9%
Malinke 7%
Berbers (Tuareg) 7%
Songhai 7%
Dogon 4%

aanvullende maatregelen te nemen. Hiertoe heeft zij in april
2008 het ‘Initiative Riz’ gelanceerd.

Verbeterde infrastructuur
Een goede infrastructuur is een voorwaarde voor ondernemers
om te kunnen produceren en handelen. De Nederlandse steun
aan het grootschalige irrigatieprogramma van het ‘Office du
Niger’-gebied is onderdeel van de sectorale strategie van de
Malinese overheid. Een belangrijk resultaat van de afgelopen
jaren was de rehabilitatie van 1.100 hectare voor de geïrrigeerde
landbouw. Verder is veel geïnvesteerd in het verbeteren van
het waterbeheer, bijvoorbeeld via de oprichting van watergebruikersgroepen die het beschikbare water nu efficiënter
onderling verdelen. Om hogere opbrengsten te realiseren is
daarnaast een aantal proeven uitgevoerd met nieuwe rijstvariëteiten die minder water gebruiken, en met methoden om
groenten zoals uien en tomaten langer te kunnen bewaren.
Er is veel aandacht gegeven aan het verbeteren van de capaciteit van boerenorganisaties, die zich langzamerhand ontwikkelen tot kleine bedrijfjes.
In Bamako heeft Nederland de constructie gefinancierd van
een logistiek centrum waar groente en fruit worden verwerkt
en gekoeld voor export in containers naar Europa. In het eerste
operationele jaar (2008) werden meer dan 900 ton mango’s
geëxporteerd naar Europa. De supermarktketen Ahold is betrokken in ondersteunende activiteiten en is de grootste klant
van het centrum met 600 ton mango’s in 2008. De verwachting
is dat de export in 2009 verdubbelt.56

Geboortecijfer		
50 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
17 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
108 per 1000 geboortes
Levensverwachting
45
Analfabetisme		
81,0 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	9.358 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		20.000 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
69 % (2003)
Werk in landbouw		
85,8 %
Werk in industrie		
2,0 %
Werk in diensten		
12,2 %
Koopkracht (BBP)		
€ 994 per inwoner

Groei BBP ’90-’03
2,4 % inwoner/jaar
Uitvoer			Katoen, goud, vee
Invoer			Aardolie, textiel, machines en apparaten,
bouwmaterialen,
voedsel
CO2 uitstoot			
0,1 ton / inwoner (2003)
Energieverbruik		30 kg steenkoolequivalent per inwoner (2002)
Energiebalans		
80 % tekort (2002)

Conclusie
De economie van Mali is afgelopen tien jaar met gemiddeld
5,5 procent gegroeid. De belastingquote stijgt geleidelijk: het
belastingbedrag als percentage van het Bruto Nationaal Inkomen steeg van 14,7% in 2005 naar circa 17% in 2008. De
bedrijvigheid in de grotere steden is merkbaar toegenomen,
mede dankzij grote infrastructurele investeringen. De bedrijvigheid in rurale gebieden blijft achter, maar er zijn en worden
goede initiatieven genomen door overheid en donoren om
dit te verbeteren. Dit is echter een kwestie van lange adem.
Volgens statistieken van de Wereldbank is het aantal Malinezen
dat onder de armoedegrens leeft teruggelopen van 55,6% in
2001 naar 47,4% in 2006.57 Er zijn echter nog grote regionale
verschillen, zowel qua inkomensniveau als wat betreft de
toegang tot sociale diensten (onderwijs, gezondheidszorg).
..............
50 	Ambassade Bamako, Mali.
51 	Mali is op de Doing Busines ranglijst gedaald van plaats 160 naar 166, Doing Business
2009, World Bank/IFC, Washington, 2008.,
52 	SAADA/1000+ programme, information sheet M&E Unit IFDC (International Center
for Soil Fertility and Agricultural Development), IFDC.
53 	Ambassade Bamako, Mali.
54 	Informatie ICCO.
55 	Ambassade Bamako, Mali.
56 	Ambassade Bamako, Mali.
57 	World Bank, 2008.

Initiative Riz
(Bron: Ambassade Bamako, Mali)

Het ‘Initiative Riz’ heeft als doel om in één jaar de nationale productie van rijst met 50 procent
te verhogen (tot 1,6 miljoen ton ongepelde rijst). Het idee was om de productieverhoging te
realiseren door het voor rijstboeren aantrekkelijker te maken om meer rijst in te zaaien en
kunstmest te gebruiken. Dit is gebeurd via het verlagen van de prijzen voor kunstmest en
zaaigoed en door extra aandacht te schenken aan rijstvariëteiten die zonder irrigatie kunnen
groeien. Dat laatste leidde tot een forse uitbreiding van het areaal rijst. Het initiatief past goed
in de strategie van Mali om uit te groeien tot een belangrijke producent van voedsel in de regio
en om landbouw tot motor van de economie te maken. Hoewel de uiteindelijke resultaten nog
niet beschikbaar zijn, is het ‘Initiative Riz’ een groot succes gebleken. De gewenste productieverhoging van 50 procent (!) lijkt gehaald en de rijstboeren hebben meer inkomen dan in
voorgaande jaren. Het succes is ten dele te danken aan een goed regenseizoen en het feit dat de
marktprijs voor rijst niet is ingezakt na de oogst. De financiering van het ‘Initiative Riz’ is
gedaan door de Malinese overheid, lokale banken en microfinancieringsinstanties met
bijdragen van enkele donoren, waaronder Nederland (2 miljoen euro).60

31

Mali

Seydou
Idrissa Traoré
Wie?

Wat houdt uw functie in?

Seydou Idrissa Traoré (62) is directeur-generaal van de
landelijke irrigatiedienst Office du Niger. Hij woont in
Segou, 235 kilometer van de hoofdstad Bamako.

Ik ben directeur van de Office du Niger en manage alle processen en werknemers. Ik ben in 2006 aangetrokken om bestaande problemen in de organisatie en het management op
te lossen. Er is nu meer transparantie en de producenten, de
partners en het personeel van de Office du Niger zijn tevreden.

bijvoorbeeld een ondergronds pompstation aanleggen. We
moeten de kleine producenten blijven stimuleren en ondersteunen, maar om in de voedselbehoefte te voorzien moeten
de grote producenten genoeg kunnen produceren zonder de
kleine producenten in de weg te staan.

Wat is de Office du Niger?

Hoe vindt u het om (deels) afhankelijk te
zijn van buitenlands geld?

De Office du Niger is in 1932 tijdens de kolonisatie opgericht
met het doel de voorraadschuur van West-Afrika te worden.
Vandaag de dag is de Office een van de belangrijkste voedselbronnen voor Mali. Wij beheren het water, de een miljoen
hectare land en de infrastructuur.

Dat we niet genoeg landbouwgrond hebben, ondanks de hulp
van donoren, is niet alleen een kwestie van middelen. Het is
ook een kwestie van politieke wil en visie. De regering is te
veel bezig geweest met problemen in andere sectoren, waardoor de agrarische sector in de steek is gelaten.

Hoe belangrijk is de Office voor de
gemeenschap?

Wat zou u veranderen, als u minister voor
Ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?

De Office produceert bijna 48% van de rijst in Mali en voorziet
in meer dan 52% van de behoefte. Ook de productie van groente
bedraagt bijna 20 miljard CFA (30 miljoen euro) per jaar. Dat
gaat direct naar de producenten. Voor de bevolking speelt de
Office du Niger dus een belangrijke rol in de strijd tegen de
armoede.

Hoe staat het met het halen van
millenniumdoel 1 in uw regio?
Ruim 80% van de bevolking in Mali is actief in de landbouwsector. Armoedebestrijding begint bij het ontwikkelen van de
landbouwsector. Wij helpen de kleine boeren met het vergroten van hun inkomsten en het verbeteren van hun levensomstandigheden. Dat zie je terug aan het aantal luxeproducten
als televisietoestellen, bromfietsen en mobiele telefoons. Er
zijn zelfs producenten met auto’s. Dat betekent dat de Office du
Niger een belangrijke rol speelt in het behalen van de doelen.
Mali heeft een groot agrarisch potentieel vergeleken met de
meeste buurlanden. We zouden geen voedselproblemen moeten
hebben. Maar steeds meer arbeidskrachten trekken van het
platteland naar de stad. In de dorpen blijven alleen mensen
over die de kennis en de ervaring hebben, maar niet de kracht.
We moeten deze trend terugdraaien. Anders kunnen we nooit
volledig onze doelen bereiken. In ontwikkelingslanden zijn
de drie belangrijkste pilaren in de strijd tegen de armoede:
de ontwikkeling van energiebronnen, de ontwikkeling van
communicatie en transport en de ontwikkeling van de landbouw. Dat kan alleen als er genoeg arbeidskrachten zijn.

In een land waar 80% van de bevolking afhankelijk is van de
agrarische sector, zou ik vooral het accent op de landbouw
leggen. Wat hebben we aan scholen en gezondheidscentra,
als de bevolking niet de middelen heeft om de medicijnen
te kopen en het schoolgeld te betalen. Ik zou het grootste
deel van de middelen in de agrarische sector investeren en
zorgen dat de fondsen heel efficiënt worden gebruikt. Dat is
ook een van onze problemen: we krijgen genoeg middelen,
maar ze worden slecht gebruikt en beheerd.

Wilt u nog iets zeggen?
De donoren zouden naar ons moeten luisteren, want we weten
wat we willen en waar we heengaan. En er zou meer controle
moeten zijn op het verspillen van middelen. Ontwikkelingssamenwerking betekent niet alleen geld geven. Als we dreigen
te ontsporen, moeten we dat wel horen. Alleen op deze manier levert de samenwerking tussen landen resultaten op.
Daar ben ik van overtuigd.
..............
Tekst: Moussa Fofana
Foto: Moussa Koné

Hoe kan uw project bijdragen aan de strijd
tegen armoede?
Wij werken aan het verbeteren van de levensomstandigheden,
maar de staat moet doorgaan met het uitbreiden van de landbouwgrond. De toekomst van de landbouw, vooral in de Sahellanden, ligt in de irrigatie. Er is genoeg water, maar we moeten
andere manieren vinden om er toegang toe te krijgen. In
plaats van water door open kanalen te leiden, kunnen we

33

MDG 1: Verminderen van armoede en honger

1.3.2

Bolivia

Moeizaam op weg naar de MDG’s

Bolivia is het armste land in Latijns Amerika. Er moet nog veel
gebeuren om de sociale en economische achterstand weg te
werken en de MDG’s te bereiken. Bolivia kent de laatste jaren
een redelijke economische groei van gemiddeld vier procent
per jaar. Deze groei hangt samen met de sterke groei van de
export door de relatief hoge wereldmarktprijzen voor grondstoffen. Ondanks de redelijke macro-economische prestaties
blijft het ondernemersklimaat in Bolivia zwak, ook in vergelijking met andere landen in Latijns Amerika, wat zich vertaalt
in een relatief laag niveau van binnenlandse en buitenlandse
investeringen. In het kader van MDG 1 richt Nederland zich in
Bolivia met name op het verbeteren van landrechten van boeren
en boerinnen en het verbeteren van de productie en handel.

Wet- en regelgeving: landrechten
Bolivia heeft een oppervlakte van meer dan 26 keer Nederland. Het merendeel van de grond is in handen van grootgrondbezitters. President Morales heeft als één van de prioriteiten
van zijn beleid om kleine boeren meer toegang te verschaffen
tot land. Dit gebeurt grotendeels via landhervormingen en het
verstrekken van landtitels aan kleinschalige vaak inheemse
boeren. De Nederlandse ambassade ondersteunt hiertoe het
Nationaal Instituut voor landbouwhervormingen (INRA). Sinds
2006 hebben via INRA circa vijftigduizend boeren en
boerinnen rechten over een stuk land verkregen voor
productieve doeleinden.58

Ontwikkeling van marktketens
De afgelopen periode hebben de Nederlandse ambassade en
maatschappelijke organisaties in Bolivia de productie van een
aantal specifieke ketens ondersteund. De ambassade voerde
de laatste vijf jaar het productieketenprogramma uit, waarbij
de productie en handel van verschillende nicheproducten zijn
ondersteund. Eén van die ketens is de houtketen. Bolivia’s
tropische regenwoud is één van de zes grootste regenwouden
ter wereld. Dertig tot veertig procent van de Boliviaanse bevolking is afhankelijk van het regenwoud voor haar dagelijkse
bestaan. Internationaal gezien groeit de vraag naar
gecertificeerd hout en de bosbouw heeft een relatief grote
capaciteit om werk en inkomen te creëren voor lage
inkomensgroepen. De ambassade steunt de houtketen in
Bolivia in de provincie Pando via een multilateraal programma
van de IFC. Kleinschalige rurale gemeenschappen zijn
geholpen bij het produceren en het verkopen van hout en
bosproducten (noten, etc.). Tegelijkertijd is gewerkt aan het
veiligstellen van hun toegang tot land (eigendomstitels). De
boeren verkopen nu legaal gekapt hout op lokale markten
en gebruiken een gedeelte van de opbrengst om weer in het
bos te investeren, bijvoorbeeld in herbebossing. Ook steunt

34

de Nederlandse ambassade de productieketen van de quinoa,
een semi-graan met hoge voedingswaarde uit de Andes. Het
accent ligt op de uitwisseling van ervaring en kennis tussen de
verschillende actoren van de productieketens. De knelpunten
– met name gebrek aan kennis en vaardigheden op het gebied
van ondernemerschap, technologie, productiemethoden, promotie en export – worden daardoor in samenhang aangepakt
zodat de gehele keten, van producent tot eindgebruiker, verbetert. De inkomens van vijftienduizend families in het armste
deel van de hoogvlakte worden door het programma verbeterd.
De export van quinoa is toegenomen van circa 1.400 ton in
2000 tot circa 10.500 in 2007‑.60
Ook maatschappelijke organisaties als Cordaid, ICCO, Oxfam
Novib en SNV steunen in Bolivia producenten en handelaren
in de land- en bosbouw. Een voorbeeld is het programma
inclusieve bosbouw van SNV (zie kader). Hierbij worden zoveel
mogelijk kleinschalige boeren betrokken in de keten van grotere
houtbedrijven die gecertificeerd hout exporteren. Centraal staat
het versterken van de capaciteit van kleinschalige gemeenschappen om bosprojecten te beheren en het adviseren van bedrijven
over hoe goed samen te werken met kleine boeren.

Conclusie
De Nederlandse inzet op het terrein van landrechten en het
verbeteren van productie en handel in Bolivia laat een aantal
succesvolle voorbeelden zien van groei en verdeling in de praktijk. Tegelijkertijd heerst er nog veel onderling wantrouwen
tussen de regering en private sector, wat de huidige programma’s die marktketens helpen ontwikkelen, bemoeilijkt. Ondanks
de programma’s van de ambassade en maatschappelijke organisaties is de extreme armoede in Bolivia als geheel toegenomen.
Het werk van de ambassade is vooral gericht op het bevorderen
van publiek-private platforms voor het leveren van diensten om
problemen in de productieketens op te lossen. De huidige
Boliviaanse regering legt juist meer nadruk op een vergroting
van de overheidsinvloed op diverse terreinen. De rol van de
staat in het stimuleren van productieve ontwikkeling is cruciaal,
maar het belang van de private sector als motor voor ontwikkeling dient niet uit het oog te worden verloren. Dit wordt regelmatig door de ambassade opgebracht en gesteund, vooral
met projecten waarbinnen publieke en private instellingen
met elkaar (kunnen) samenwerken.
..............
58 Nota INRA, Saneamiento, 2008.
59 Nota INRA, Saneamiento, 2008.
60 Ambassade La Paz, Bolivia.
61 Informatie SNV.

Inwoners		

8.586.000				

Oppervlakte		
1.098.581 km2
			
(26,5 x Nederland)
Hoofdstad		Sucre (officiële hoofdstad)
La Paz (regeringszetel)
Religie		
Christendom:
			
Katholieken 95%
			
Protestanten 5%
Etniciteit		
Quechua 30%
			
Mestiezen 30%
			
Aymará 25%
			
Europeanen 15%

Geboortecijfer		
23 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
8 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
52 per 1000 geboortes
Levensverwachting
66
Analfabetisme		
14 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	9.286 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		
769 inwoners per arts
(2002)
Inentingen			
81 % (2003)
Werk in landbouw		
46,9 %
Werk in industrie		
17,5 %
Werk in diensten		
35,6 %

Koopkracht (BBP) € 2.587 per inwoner
Groei BBP ’90-’03 1.3 % per inwoner/per jaar
Uitvoer		Aardgas, soja, aardolie, zink,
tin
Invoer		Voedsel, aardolieproducten,
consumentenartikelen, kapitaalgoederen, chemicaliën
CO2 uitsoot		
1,2 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	712 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
89 % overschot (2002)

Vrouwen en landrechten
(Bron: Nota INRA, Saneamiento, 2008)

In 2007 heeft INRA een studie gedaan naar de impact voor vrouwen van het verkrijgen van grondeigendomsbewijzen, met steun van Nederland. Veel vrouwen hebben geen documenten waaruit blijkt dat de
grond hun eigendom is. Dit is onder meer het gevolg van het ontbreken van hun geboortebewijzen en
daardoor ook het niet kunnen aanvragen van een identiteitsbewijs. INRA vraagt voor de veelal
ongeletterde vrouwen identiteitsbewijzen en grondeigendom aan, een lange en bureaucratische weg.
Uit de studie blijkt dat vrouwen zich met een eigendomstitel in het algemeen beter beschermd voelen
tegen inbreuk op hun rechten door anderen. Rechtmatig bezit van grond wordt door hen ook gezien als
een stap naar een groter respect voor hun rechten in het algemeen. De positie van vrouwen in Bolivia
blijft echter kwetsbaar. Geweld tegen vrouwen is nog steeds geen uitzondering. Daarnaast blijkt de
registratieprocedure voor vrouwen moeilijk toegankelijk te zijn. Cijfers van INRA laten dit ook zien: van
de grond die sinds 1996 in kaart is gebracht voor herverdeling en nieuw eigendom, is 46% uitgegeven
aan mannen, 31% aan ‘families’ (gezamenlijk bezit mannen en vrouwen) en slechts 18% aan vrouwen.
Uit de studie kwam een aantal specifieke aanbevelingen naar voren voor de overheid, om de problemen
van vrouwen gerichter aan te pakken.59

Bosbouw, maar dan samen met de
Indiaanse gemeenschappen
(Bron: SNV)

Indiaanse dorpen zijn door het SNV-project voor inclusieve bosbouw direct hout gaan
verkopen aan het houtbedrijf INPA, dat parket exporteert, in plaats van via tussenhandelaren. Dit leverde voordelen op voor het bedrijf èn de Indiaanse gemeenschappen. Voor
de gemeenschappen betekende dit bijvoorbeeld een efficiënter beheer van het bos.
Daardoor bleef meer tijd over voor agrarische activiteiten werd een toename van de
verkoop in volume met meer dan 200% gerealiseerd een prijsstijging van 15%. Het bedrijf
heeft op zijn beurt een stabielere toegang verkregen tot gecertificeerd hout en wordt in
de betreffende regio nu meer sociaal geaccepteerd.61

35

Bolivia

Alvaro
Suarez
Wie?
Alvaro Suarez (28) staat aan het hoofd van Madre Tierra Mas
Unida, een organisatie die werkt aan duurzame ontwikkeling
in de landbouwteelt. Hij woont in Riberalta, een plaats in
het tropisch Amazoneregenwoud in het noorden aan de grens
met Brazilië.

Hoe bent u bij Madre Tierra Mas Unida
terechtgekomen en wat is uw functie?

Hoe verhouden uw werkzaamheden zich
tot millenniumdoel 1?

Ik sta aan het hoofd van Madre Tierra Mas Unida, een organisatie die zich bezighoudt met de duurzame teelt en samenwerkt
met de lokale bevolking. We werken zowel aan het behoud
van de ecologische rijkdom van het gebied als aan een betere
levensstandaard voor de medewerkers. Ik ben geboren in
Riberalta en na mijn studie teruggekeerd om het leven van de
armste bewoners te helpen verbeteren. De bewoners in deze
regio leven vrij geïsoleerd van elkaar en van de rest van het land.
Zij worden vaak vergeten in landelijke ontwikkelingsplannen.
Onderwijs, gezondheidszorg, elektriciteit, drinkwater en bereikbaarheid laten veel te wensen over. Via Madre Tierra Mas
Unida kan ik een bijdrage leveren aan de vooruitgang. Ik wil
verbeteringen doorvoeren op een manier die past bij de leefwijze van de mensen hier. Het is een grote uitdaging om dit
te doen in samenwerking met de bewoners.

Madre Tierra Mas Unida wil bereiken dat de mensen een goed
leven kunnen leiden en kunnen voorzien in hun basisbehoeften, zoals gezonde voeding, schoon drinkwater, onderwijs,
gezondheidszorg en eigen grondbezit voor kleine zelfstandigen. Daarbij werken we aan de ontwikkeling van het gebied
en zorgen we dat er meer verschillende soorten gewassen
worden geproduceerd. Het introduceren van de cupuacu is
hier een voorbeeld van. Een beter inkomen voor de mensen
staat centraal, maar door de grotere productiviteit ontstaat er
ook meer interesse voor de regio, waardoor de regering eerder
zal investeren in onderwijs, gezondheidszorg en faciliteiten.

Wat zijn de werkzaamheden van
Madre Tierra Mas Unida?
Wij leren de mensen hun bedrijf zelf te leiden, zodat ze niet
afhankelijk zijn van anderen. Verder promoten we de producten
uit de regio in de rest van het land. We hebben in deze regio de
teelt van de cupuacuvrucht geïntroduceerd. Een zeer gezonde
vrucht die in Bolivia weinig bekend is. Bij de productie respecteren we de leefwijze van de mensen. Wij voeren verbeteringen
door zonder alles te willen veranderen. Ook werken we aan
meer bewustzijn en kennis onder de mensen en aan een beter
inkomen voor iedereen. Zonder deze eerste stappen is er geen
verdere ontwikkeling mogelijk.

Hoe belangrijk zijn uw werkzaamheden?
Er is vaak gezegd dat deze regio veel rijkdom kent, maar de
armoede onder de mensen is groot. Dankzij de promotie van
onze cupuacu in de rest van Bolivia, is de aandacht voor dit
gebied vergroot. De teelt zorgt voor meer werkgelegenheid,
meer zekerheid, meer inkomsten en meer erkenning van buitenaf. Hierdoor gaat de levensstandaard van de mensen vooruit. Zeker 150 boerenfamilies in de regio zijn direct bij de teelt
betrokken en ongeveer 300 families indirect.

Hoe vindt u het dat uw werk (deels) afhankelijk is van buitenlandse financiering?
Belangrijker dan de financiële steun uit het buitenland is het
ontwikkelen van zelfstandige ondernemingen en ondernemers.
Maar de steun is wel hard nodig om die zelfstandigheid te
bereiken. Helaas duurt het door de bureaucratie altijd lang
voordat het geld aankomt op de plek waar het moet zijn. Afhankelijkheid van de goedkeuring van buitenaf en bureaucratische rompslomp zijn niet altijd bevorderlijk voor ontwikkeling. Daarom is het de bedoeling er uiteindelijk van af te
zien. Zelfstandigheid levert altijd meer op.

Wat zou u veranderen, als u minister voor
ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?
In plaats van geld te geven voor projecten zoals deze, zou ik
bijvoorbeeld een campagne opzetten om cupuacusap in
Europa te introduceren, waardoor er meer vraag komt naar
het product. De winst gaat dan direct naar de producenten.
..............
Tekst: Raúl Pérez Albrecht
Foto: Raúl Pérez Albrecht

Kunt u voorbeelden van succes of
falen geven?
We hebben een hele productielijn van cupuacu opgezet en
daarmee de nationale markt weten te halen. Dat was een uitdaging, want de vrucht was niet zo bekend in Bolivia. Daarvoor
hebben we veel aan promotie moeten doen. Natuurlijk zijn we
ook problemen tegengekomen. Deze regio in het Amazonegebied heeft nauwelijks elektriciteit en door de slechte wegen
wordt het transport ontzettend gehinderd, vooral als het regent. Door de slechte bereikbaarheid hebben we minder erkenning en steun van de regering gekregen. Daarnaast zijn er
plagen geweest die de vruchten hebben aangetast. We hebben
ook moeten werken aan het verbeteren van de techniek.

37

MDG 1: Verminderen van armoede en honger

1.3.3

Ethiopië
Prioriteit aan de landbouw		

De stagnerende en verslechterde landbouwproductie in Ethiopië, zowel per eenheid land als per hoofd van de bevolking,
heeft de landbouwproductie en groei hoog op de agenda
gezet voor armoedevermindering. In de periode van 2000 tot
2007 groeide de economie in Ethiopië gemiddeld met 7,5 procent en nam het aantal mensen met honger af. Het jaar 2008
verliep echter moeilijk door uitblijvende regens, een sterke
stijging van voedsel- en benzineprijzen, beperkte beschikbaarheid van de voedselvoorraden en een moeizame voedseldistributie in de Somali-regio. De Nederlandse hulp via zowel het
bilaterale, maatschappelijke als multilaterale kanaal richtte
zich de afgelopen jaren dan ook op voedselzekerheid, verhoging
van de landbouwproductiviteit en betere markttoegang.

Voedselzekerheid
Samen met andere donoren steunde Nederland het Productive
Safety Net Programme, dat de meest kwetsbare huishoudens
helpt die niet zelfstandig het gehele jaar door in hun eigen
inkomen kunnen voorzien. Door deelname aan publieke
werken ontvangen zij een inkomen waarmee zij voedsel en
kleding kunnen kopen en schoolgeld kunnen betalen. Een
deel wordt ook in natura uitbetaald, in de vorm van voedsel.
Op die wijze zijn de huishoudens niet langer gedwongen om
hun (beperkte) bezittingen te verkopen in tijden van voedselschaarste. De resultaten over de laatste paar jaar (2006-2008)
zijn ronduit bemoedigend: “Het Productive Safety Net Programme
stabiliseert en bevordert het levensonderhoud, het beschermt
bezit tegen beslaglegging, verbetert de voedselzekerheid van
huishoudens, laat inkomens stijgen en zorgt voor veerkracht
onder de huishoudens die ervan profiteren. Het lijkt erop dat
de huidige begunstigden beter scoren op veel objectieve en
subjectieve indicatoren”, zo concludeert het Assessment Report
van oktober 2008.62 Via dit programma heeft Nederland samen
met andere donoren aan circa zeven miljoen mensen ondersteuning geboden. Het afgelopen seizoen kwam het regenseizoen laat. Bovendien viel er niet genoeg regen waardoor
het aantal hulpbehoevenden in Ethiopië toenam. Toch werd
aangetoond dat door het goed functioneren van het vangnet
mensen in staat zijn geweest voedseltekorten op te vangen en
zich gereed te maken voor het volgende landbouwseizoen.

38

Nederland verstrekte ook humanitaire hulp aan Ethiopië via de
VN voor met name bijvoeding, water en sanitaire voorzieningen,
landbouw en gezondheid. Dit bedroeg in 2008 22 miljoen euro.

Ontwikkeling van marktketens
Ethiopië kent een grote groep van kleine boeren, die gebaat
is bij opbrengstverhogende maatregelen en verbeteren van de
toegang tot input- en outputmarkten. Diverse programma’s
van zowel de ambassade als maatschappelijke organisaties
proberen hier verbetering in te brengen.
Via het maatschappelijke kanaal wordt directe ondersteuning
gegeven aan business support organisaties, boerenorganisaties
en -coöperaties. ICCO steunt bijvoorbeeld 150 organisaties
(samen goed voor vijftienduizend boeren) bij het verbeteren
van de kwaliteit van hun producten. Hierdoor hebben boeren
een aanzienlijke inkomensstijging gezien in 2007.63 Door de
verbeterde handelskanalen kunnen boeren nu investeren in
lucratieve gewassen. Ook is de lokale zaadproductie, als alternatief voor zaadimport van de grond gekomen. In andere sectoren zien we dezelfde benadering: Cordaid ondersteunde
twaalfduizend koffieproducenten om de kwaliteit en de kwantiteit van koffie te verbeteren in de regio Oromia in het zuidwesten van het land. Koffie is het belangrijkste exportproduct
voor Ethiopië en de levensstandaard van vele kleine producenten hangt direct samen met de prijs die zij krijgen voor hun
product. Een ander belangrijk product is honing, dat overal
in Ethiopië wordt geproduceerd en waarvoor een grote markt
bestaat. De productie blijft echter achter bij de vraag. In de
bijensector ondersteunde Cordaid twee lokale bedrijven die
op hun beurt vijfduizend bijenhouders hebben geholpen om
de kwaliteit en productie van honing te verbeteren. Tegelijkertijd kregen de bijenhouders via deze bedrijven toegang
tot een afzetmarkt voor hun verbeterde product. Het vinden
van gunstige afzetkanalen krijgt ook veel aandacht van andere
maatschappelijke organisaties. Organisaties zoals Solidaridad,
Oxfam Novib, Fair Trade, ICCO, en SNV hielpen hun lokale
partners hierbij.

Financiële sector
Groei van de productiviteit en kwaliteit van de landbouwproductie is mede te danken aan de beschikbaarheid van kredieten.
In Ethiopië werken de leden van MicroNed, Oxfam Novib,
Cordaid, ICCO and Rabobank Foundation goed samen. Terrafina
(lid van MicroNed) steunt zeven microfinancieringsinstellingen met in totaal 130 duizend klanten.66 De organisatie heeft
ook speciale mechanismen ontwikkeld om op gemeenschapsniveau kleine kredieten te verschaffen. Verschillende programma’s hebben zich gericht op versterking van de microfinancieringsinstellingen zodat die doelmatiger werken en hun
producten innoveren. Daardoor zijn de instellingen beter in
staat om armere klanten te bedienen. Op de achtergrond speelt
het heikele punt op het gebied van wetgeving, namelijk het
aan banden leggen van alle organisatievormen buiten de staat
om. Hier verzet de donorgemeenschap, inclusief Nederland,
zich tegen, omdat juist de private sector (inclusief banken en
microfinancieringsinstellingen) cruciaal zijn voor de economische ontwikkeling in een land.

Conclusie
In de periode van 2000 tot en met 2005 is het percentage van
de Ethiopische bevolking dat onder de internationale armoedegrens leefde afgenomen van 56 naar 39 procent.67 De armoede
is echter nog steeds groot. Daarom zijn veel programma’s
gericht op landbouwontwikkeling en het bieden van sociale
vangnetten voor de armen. Het Productive Safety Net Programme
verlicht de urgente noden van de meest kwetsbare huishoudens.
Programma’s ter bevordering van productiviteitsverhoging
en betere toegang tot markten hebben in een aantal ketens
vooruitgang geboekt. Op nationaal niveau ligt de uitdaging
vooral in betere afstemming tussen programma’s en het uitwerken van een gezamenlijk beleid door overheid en donoren.
In 2008 is hieraan vorm gegeven door de overheid samen met
de donoren. Nederland is als een van de initiatiefnemers actief
betrokken bij dit proces.
..............
62	Ambassade Addis Abeba, Ethiopië.
63	Informatie ICCO, 2008.
64	Ambassade Addis Abeba, Ethiopië.
65	Informatie SNV, 2008.
66	Jaarverslag 2007, Terrafina.
67	World Bank, 2008.

Inwoners		
Oppervlakte		
			
Hoofdstad		
Religie		
			
			
Etniciteit		
			
			
			
			
			
			

66.558.000
1.104.300 km2
(26,6 x Nederland)
Addis Abeba
Christendom 61%
Islam 33%
Natuurgodsdiensten 5% (1994)
Oromo 32%
Amharen 30%
Tigraway 6%
Somali's 6%
Gurage 4%
Sidama 4%
Welaita 2% (1994)

Geboortecijfer		
38 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
15 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
94 per 1000 geboortes
Levensverwachting
49
Analfabetisme		
58,5 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	7.776 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		33.333 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
56 % (2003)
Werk in landbouw		
86,0 %
Werk in industrie		
2,0 %
Werk in diensten		
12,0 %
Koopkracht (BBP)		
€ 711 per inwoner (2003)

Groei BBP ’90-’03 2.0 % per inwoner/per jaar
Uitvoer		Koffie, qat, goud, vee en
huiden, oliehoudende zaden
Invoer		Voedsel en vee, aardolie en
aardolieproducten, chemicaliën, machines, motorvoertuigen, textiel
CO2 uitstoot		
0,1 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	424 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
7 % tekort (2002)

Business Organisations and Access to Markets (BOAM) programma
(Bron: Ambassade Addis Abeba, Ethiopië; SNV)

In het BOAM-programma, dat door de ambassade wordt gefinancierd, is een aantal goede voorbeelden van marktketenontwikkeling te vinden. In
het geval van honing zijn nieuwe internationale markten aangeboord, waardoor 18.000 boerenhuishoudens verzekerd zijn van een goede afzet.64
SNV ondersteunt de sector bij het proces van export-accreditatie voor de EU dat niet alleen tijdrovend is, maar ook de nodige kosten meebrengt. Na
het verkrijgen van de exportvergunning, konden kleine bijenhouders (10.000) gecontracteerd worden door verwerkingsbedrijven voor de
exportmarkt, hetgeen in 2008 resulteerde in een export van 300 ton honing naar Europa. Ook steunde SNV boerenorganisaties bij een vergroting
van de honingproductie van hun leden (18.000 huishoudens) en het verwerven van een Fair-Trade certificaat.65

39

Ethiopië

Adane
Wolde
Wie?

Wat is het Productive Safety Net Programme?

Adane Wolde (45) is boer en begunstigde van het Productive
Safety Net Programme. Hij woont 600 kilometer ten noorden
van de hoofdstad Addis Abeba.

In de jaren tachtig werd mijn streek getroffen door grote hongersnoden. Sindsdien heb ik mijn hoofd nauwelijks boven water
kunnen houden. De oogst is meestal net genoeg voor negen
maanden. De overige drie maanden moet ik mijn geiten verkopen
om te kunnen eten. Sinds het Productive Safety Net er is krijg
ik in de moeilijke maanden voedsel in ruil voor werk. Dan hoef
ik mijn geiten niet te verkopen. En het werk dat ik verricht komt
alle boeren hier ten goede; we leggen terrassen aan en een bewateringssysteem. Hiermee kunnen wij onze opbrengsten verhogen.

Wat als het Productive Safety Net Programme er niet was geweest?
Dan was mijn situatie uitzichtloos geweest en had ik mijn laatste
bezittingen moeten verkopen. Van mijn land kan ik niet leven.
Nu kan ik juist werken aan het verbeteren van mijn situatie
door mee te werken aan de aanleg van terrassen en dergelijke.

Vindt u dit een goed programma?
Ik vind dit veel beter dan de voedselhulp die wij vroeger kregen.
Het was altijd maar afwachten of het kwam en wie er hulp
kreeg of niet. Nu weet ik zeker dat ik kan werken en geld kan
verdienen.

Welke invloed heeft het programma op uw
dagelijks leven?
Het werk levert mij en mijn kinderen eten op, en ik merk ook
dat door de aanleg van terrassen en bijbehorende bewatering
de bodem verbetert.

Hoe helpt het programma bij het behalen
van millenniumdoel 1?
Zeven miljoen mensen hebben een kans om via dit programma uit extreme armoede te komen. En wat de andere doelen
betreft: zelf heb ik nooit de kans gehad om naar school te gaan
en dat vind ik nog steeds jammer. Daarom wil ik het voor mijn
kinderen anders. Mijn zoon Abraham gaat naar school en ik
hoop dat hij de kans krijgt iets anders dan boer te worden.

Hoe vindt u het dat het programma (deels)
afhankelijk is van geld dat uit het buitenland komt?
Het zou beter zijn als het door Ethiopië zelf betaald zou worden.
De overheid draagt ook een deel van de kosten, maar Ethiopië
is een arm land, dus veel is het niet.
..............
Tekst:	Hans Ariëns en Lonneke van Genugten,
redactie Internationale Samenwerking
Foto: Sven Torfinn

41

MDG 1: Verminderen van armoede en honger

1.4

Conclusies
MDG 1
Voor de wereld als geheel ziet het er naar uit dat het Millennium
Ontwikkelingsdoel 1 zal worden gehaald in 2015. Het aantal
armen in de wereld neemt duidelijk af. De afgelopen tien jaar is
de economische groei, ook in Afrika, substantieel geweest. Ook
een groot deel van onze partnerlanden heeft in de afgelopen
jaren een positieve economische groei gekend en het percentage arme mensen is afgenomen. In sommige van deze landen
is echter het absolute aantal armen en ook het absolute aantal
hongerige mensen toegenomen, vooral door de hoge bevolkingsgroei en grote ongelijkheid.
Nederlandse programma’s hebben bijgedragen aan het realiseren van economische groei en armoedevermindering door
zich te richten op de belemmeringen voor het bedrijfsleven
en de toegang van armen tot hulpbronnen en diensten te
verbeteren. De in 2008 gestegen voedselprijzen en de financiële crisis dreigen echter roet in het eten te gooien. Het aantal
armen en mensen met honger in ontwikkelingslanden neemt
recent schrikbarend toe door de nog steeds hoge prijzen voor
basisbehoeften, de afnemende internationale handel en achterblijvende buitenlandse investeringen.
Juist in deze tijden is het erg belangrijk dat Nederland zich blijft
inzetten voor het versterken van economische ontwikkeling
wereldwijd. Daarom is en blijft het thema “groei en verdeling”
een belangrijke prioriteit voor ontwikkelingssamenwerking.
Onze steun is een kwestie van lange adem. Over twintig tot
dertig jaar zullen deze landen mogelijk de vruchten plukken
van alle investeringen in de productieve sectoren die nu plaatsvinden.
Wat kunnen we leren van de Nederlandse inzet? De volgende
leerpunten zijn te trekken uit de goede en minder goede
voorbeelden:
•	wet- en regelgeving: in een aantal landen waar Nederland
overheidshervormingen heeft ondersteund ter verbetering
van het ondernemingsklimaat is nog weinig verbeterd (met
uitzondering van landrechten). De zwakke overheidscapaciteit en gebrek aan wil tot hervormen zijn hieraan debet.
•	financiële diensten: de steun aan microfinancieringsinstellingen heeft een groot bereik en helpt direct achtergestelde
groepen te bereiken en armoede te verminderen. Er is echter
nog te weinig aandacht voor het midden- en kleinbedrijf,
terwijl het MKB cruciaal is voor de economische ontwik-

42

keling in een land. Daarom wordt ingezet op het vergroten
van het aanbod van financiële diensten, onder meer via
een speciale faciliteit voor mesofinanciering. Zie ook de
beleidsnotitie Financiële sector ontwikkeling in ontwikkelingslanden die op 22 september 2008 naar de Tweede
Kamer is gestuurd.68
•	infrastructuur: de relevantie voor ontwikkeling van investeringen in infrastructuur kan worden vergroot. De opzet
van de nieuwe ORIO (Ontwikkelings Relevante Infrastructuur Ontwikkeling)-faciliteit houdt hier rekening mee.
•	de ontwikkeling van marktketens en de capaciteit van het
bedrijfsleven: de ontwikkeling van marktketens in combinatie met de ondersteuning van organisaties voor producenten en business support is een gouden greep om
zowel bedrijvigheid te stimuleren als een directe manier om
grote groepen armen zich uit de armoede te laten werken.
De landencases laten zien hoe succesvol deze combinatie is
in het verminderen van armoede in achtergestelde rurale
gebieden. In de beleidsnotitie Landbouw, rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid wordt daarom grote nadruk
in het beleid gelegd op de duurzame ketenontwikkeling
en ondersteuning van boerenorganisaties.69
•	begrotingssteun: de bijdrage aan armoedevermindering
is weliswaar lastig te meten, maar kan heel groot zijn als
het lukt om hiermee de nationale overheid te stimuleren
een beter overheidsbeleid te voeren, mede gericht op het
bereiken van armen. Daarom blijft begrotingssteun een
belangrijk onderdeel van het Nederlandse beleid voor
ontwikkelingssamenwerking.
..............
68	Notitie Financiële sector ontwikkeling in ontwikkelingslanden, Minister voor
Ontwikkelingssamenwerking, TK, 2008-2009, 31 700 V en 31 250, nr.3 (22 september
2008).
69	Notitie Landbouw, rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid in ontwikkelingslanden,
Ministers voor Ontwikkelingssamenwerking en van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, TK, 2007-2008, 31 250, nr. 14 (8 mei 2008).

MDG 2

Alle jongens en
meisjes naar school

2.1 Inleiding
		 2.1.1
De resultaatketen voor onderwijs
		 2.1.2 	Internationale afspraken: van Education for All tot
		 2.1.3

de Parijs-verklaring
Betrokken spelers

2.2 Algemene voortgang en trends
		 2.2.1 	Stand van zaken: grote vooruitgang, maar nog
		 2.2.2
		 2.2.3

een lange weg te gaan
Resultaten
Onderwijs: een financiële prioriteit

46
46
46
48
49

2.3
		
		
		

Landencases
2.3.1
Zambia
2.3.2
Bangladesh
2.3.3
Zuid-Soedan

2.4 Conclusies

55
56
60
64
68

49
50
53

43

MDG 2: Alle jongens en meisjes naar school

Doel 2: Iedereen naar school
Kinderen uit de leeftijdsgroep die niet naar de basisschool gaan.
Totaal: 75 miljoen

CENTR

Nederland
21 duizend

1,5 miljo

NOORD-AMERIKA EN WEST-EUROPA

Rusland

2 miljoen
Turkije

ARAB
LAND

6 miljoe

Verenigde Staten van Amerika

Eri

1,7 miljoen

Haïti

Dominicaanse
Republiek

Marokko
Egypte

Senegal

Mali

Guatemala

Burkina Faso

Niger
Tsjaad

1,2 miljoen

Venezuela

Soedan

Sierra Leone

Colombia

Brazilië

Ghana

Oeganda

Liberia
Ivoorkust

Nigeria
8,1 miljoen

Dem. Rep.
Congo

Rwanda
Burundi

LATIJNS-AMERIKA EN CARIBISCH GEBIED
2 miljoen

Angola

Mozamb
Zuid-Afrika
Lesotho
1.000.000

De oppervlakte van een land is gelijk aan:
het aantal kinderen uit die leeftijdsgroep
dat niet naar de basisschool gaat.

SUB-SAHARA AFRIK
35 miljoen

Halen landen dit doel?

(Bron: United Nations Statistical Division)

Duidelijk achter op schema
Er is vooruitgang, maar onvoldoende
Op schema om het doel te halen
Hoge inkomenslanden

44

OOST-AZIË

RAAL- EN OOST-EUROPA

oen

9 miljoen

Afghanistan

BISCHE
DEN

en

Irak

Iran

Nepal

Pakistan

Saoedi-Arabië

6,8 miljoen

China

India

itrea

7,2 miljoen

Bangladesh

Jemen

1,4 miljoen

Ethiopië

Vietnam
Cambodja

3,7 miljoen
Somalië

a

Kenia

ZUIDWEST-AZIË

Indonesië

18 miljoen

bique

KA
Aantal leerlingen per leraar in enkele onderwijspartnerlanden

Aandeel van de bevolking (15-24 jaar) dat kan lezen en schrijven
Bron: UN, Millennium Development Goals Report, 2008

Bron: Unesco Institute of Statistics (www.stats.uis.unesco.org)

Suriname

Indonesië

Zuid Afrika

Pakistan

2005

Benin

Mozambique

Ontwikkelde landen

Ontwikkel. landen

Oost Europa (GOS)
Caribisch Gebied

0
Oost Azië

0
Latijns Amerika en

20

Zuidoost Azië

20

West Azië

40

Noord Afrika

40

Zuid Azië

60

Sub-Sahara Afrika

60

Tanzania

2000

80

Burkina Faso

2007

Bangladesh

1995-04

Zambia

2007

Uganda

1995-04

Mali

100

45

MDG 2: Alle jongens en meisjes naar school

2.1

Inleiding

2.1.1

De resultaatketen
voor onderwijs
Onderwijs een mensenrecht maar nog
niet voor iedereen
Onderwijs is een mensenrecht dat bovendien de strijd tegen
armoede en ongelijkheid bevordert. Goed basisonderwijs1
rust kinderen en volwassenen uit met de vaardigheden die
zij nodig hebben om gezond te kunnen leven, te werken,
een toekomst op te bouwen, deel te nemen aan het
maatschappelijke verkeer en bij te dragen aan de ontwikkeling van hun land. Het goede nieuws is dat steeds meer
kinderen naar school gaan. Tegelijk zijn er wereldwijd
miljoenen kinderen die nog van het recht op onderwijs
verstoken zijn, vooral meisjes. Dat betekent dat een op de
drie kinderen van de wereld nooit de binnenkant van een
klaslokaal ziet.

De resultaatketen voor onderwijs vormt de rode draad van dit
hoofdstuk. Het laat zien wat de verschillende actoren bijdragen, hoe zij samenwerken en wat de algemene onderwijsstrategie is. Het einddoel van de Nederlandse inspanningen op het
gebied van onderwijs is opgeleide bevolking (mannen, vrouwen
en kinderen) met meer kansen op de arbeidsmarkt (impact).
Per onderdeel van de keten zijn concrete resultaten benoemd
die in het algemeen nodig zijn om dit einddoel te bereiken.
Allereerst moet de deelname aan kwalitatief goed onderwijs
worden vergroot, zowel voor jongens als meisjes. Het is van
belang dat ouders, kinderen en leraren hierbij betrokken worden
en mogelijkheden hebben voor participatie en inspraak (outcome). De ontvangende overheid moet daarnaast voldoende capaciteit bezitten en een geïntegreerd en effectief onderwijsbeleid
ontwikkelen, gericht op onderwijs voor iedereen. Ook zijn goed
bestuur, controle op de kwaliteit van onderwijs en monitoring
(controle) en evaluatie van beleid noodzakelijk. In de
schoolomgeving leidt dit tot een verbeterd schoolmanagement en ouderparticipatie.
Een grotere deelname aan basisonderwijs vraagt om een toename in schoolgebouwen, menskrachten en onderwijsmiddelen. Voor de deelname van meisjes aan het onderwijs zijn
een goede bereikbaarheid van scholen en veilige schoolomgeving essentieel. Ter bevordering van het afleggen van
verantwoording (accountability) moet de positie van het
maatschappelijk middenveld versterkt worden. Ook moet
transparantie bestaan in beleid en uitgaven van overheid en
organisaties van het maatschappelijk middenveld (output).
De resultaatketen brengt de aanvullende rollen van de overheid
en het maatschappelijk middenveld in beeld. De Nederlandse
overheid richt zich met name op de agendering van armoedebestrijding en gender in beleidsdialoog, en het versterken
van de capaciteit van overheidsinstellingen in ontvangende
landen. Het maatschappelijk middenveld houdt zich bezig
met lobby en beleidsbeïnvloeding en het versterken van het
lokale maatschappelijk middenveld (input). De afgelopen
jaren is veel nadruk gelegd op het ontwikkelen van een meer

46

gestroomlijnd beleid en effectiever vormen van hulp. Dit heeft
geresulteerd in meer samenwerking tussen de verschillende
actoren binnen de onderwijssector.

2.1.2

Internationale afspraken:
van Education for All tot de
Parijs-verklaring
In 2002 zegde de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
het parlement toe om de bijdrage aan onderwijs op te voeren tot
15 procent van de officiële ontwikkelingshulp (ODA) in 2007.
Het Nederlandse onderwijsbeleid voor ontwikkelingssamenwerking, inclusief dat van het maatschappelijk middenveld, is
gebaseerd op internationale afspraken die vanaf het begin van
dit millennium tijdens internationale bijeenkomsten en
conferenties zijn vastgelegd:
• Education for All (EFA): in het Senegalese Dakar is in 2000 het
actieplan Education for All aanvaard. Daarin is vastgelegd dat
uiterlijk in 2015 iedereen basisscholing moet kunnen volgen;
• MDG’s 2 en 3 (2000, New York);
• Financing for Development (2002, Mexico): de uitvoering van
goede ontwikkelingsplannen mag niet stagneren als
gevolg van een geldtekort in landen;
• EFA/Fast Track Initiative (FTI): een in 2002 opgericht international partnerschap van donorlanden en -organisaties
om de uitvoering van onderwijsplannen in ontwikkelingslanden te bespoedigen en waar nodig te financieren;
• Paris Declaration on Aid Effectiveness (Parijs, 2005): de afspraak
om hulpstromen beter te coördineren en af te stemmen
en de uitgaven inzichtelijker te maken en beter te
verantwoorden, met als doel kwaliteit en resultaten van
ontwikkelingsinspanningen te vergroten.

Figuur 2.1. Resultaatketen Onderwijs

Impact

Opgeleide bevolking met benodigde competenties en gelijke kansen om door te kunnen
stromen naar de arbeidsmarkt en een toereikend inkomen te hebben

Outcome / Schoolomgeving

Outcome / Accountability (rekenschap afleggen)

• Vergrote deelname aan het (basis-) formeel/non-formeel onderwijs

• Grotere betrokkenheid, participatie en invloed door vertegenwoordiging
van ouders, kinderen en docenten

- Meer jaren genoten onderwijs per kind
- Meer kinderen die school afronden
- Meer gendergelijkheid
- Minder schooluitval/verzuim

• Vergrote kennis van kinderen

- Lees-, reken- en basisvaardigheden bij leerlingen vergroot en aangetoond/gemeten

• Verhoogde relevantie van het onderwijs (betere aansluiting onderwijs op arbeidsmarkt)

Output land / Institutioneel

Output land / Schoolomgeving

Output land / Accountability

• Geïntegreerd en effectief beleid voor onderwijssector,
inclusief non-formeel onderwijs (pre-, basis- voortgezet- beroeps- en hoger onderwijs)
• Verbeterde M&E van beleid
• Verbeterde controle op kwaliteit van onderwijs en
lerarenopleidingen
• Onderwijsbeleid gericht op onderwijs voor iedereen
(inclusief meisjes)
• Vergroting onderwijsaandeel in overheidsbegroting tot
minimaal 20%
• Verbeterde donorharmonisatie
• Financieringsvorm in lijn met afspraken met overheid en
andere partners
• Onderbouwd onderwijsbeleid geformuleerd a.h.v. data
• Adequate capaciteit op alle niveaus (centraal, decentraal, NGO’s
en scholen)
• Goed bestuur (o.m. corruptie)

• Toename aantal schoolgebouwen/ faciliteiten en betere
bereikbaarheid
• Veilige schoolomgeving
• Meer en beter toegeruste menskracht (leraren, schoolhoofden, inspecteurs, administrateurs)
• Toename beschikbaarheid relevant curricula en onderwijsmiddelen
• Verbeterd schoolmanagement
• Verbeterde ouderparticipatie

• Verbetering capaciteit maatschappelijk middenveld mede
ten behoeve van lobby en beleidsbeïnvloeding
• Transparantie van overheden en organisaties maatschappelijk middenveld op gebied van beleid en uitgaven richting
burgers en onafhankelijke media, inclusief monitoren en
budget tracking

Output Nederland / ministerie:

Output Nederlands maatschappelijk middenveld:

• Agendering van armoedebestrijding en gender in beleidsdialoog
• Institutionele capaciteitsversterking overheid
• Analytisch werk t.b.v. beleidsontwikkeling (kennismakelaar)
• Meer geharmoniseerde, overeenkomstig nationale processen en effectiever vormen
van hulp aan onderwijssector

• Nieuwe en versterkte partnerschappen ten behoeve van armoedebestrijding en accountability
tussen maatschappelijk middenveld, bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid binnen
onderwijssector
• Versterkte inzet op lobby en beleidsbeïnvloeding
• Institutionele capaciteitsversterking

Actoren

Nationale overheid, Nederlandse overheid, andere donoren (waaronder VN en WB),
maatschappelijk middenveld (lokaal en internationaal) en bedrijfsleven

47

MDG 2: Alle jongens en meisjes naar school

2.1.3

Betrokken spelers
Wet- en regelgeving
Bij de vormgeving en uitvoering van het Nederlandse onderwijsbeleid zijn diverse partijen betrokken: het Ministerie van
Buitenlandse Zaken (het departement in Den Haag en Nederlandse ambassades), andere donoren, multilaterale organisaties, nationale en internationale NGO’s. Hieronder worden
de rollen van de verschillende spelers nader toegelicht.
Nederlandse ambassades bieden directe, bilaterale steun aan
de overheden van veertien onderwijspartnerlanden: Bangladesh,
Benin, Bolivia, Burkina Faso, Ethiopië, Indonesië, Jemen, Mali,
Mozambique, Pakistan, Suriname, Oeganda, Zambia en ZuidAfrika. In 2006 is besloten de directe betrokkenheid met de
onderwijssector in Tanzania en Macedonië af te bouwen.
Bijdragen aan de onderwijssector worden in de regel gegeven
in de vorm van programmahulp, ‘pooled funding’, sectorale of
algemene begrotingssteun aan overheden en waar nodig
aan lokale NGO’s. De ambassades in deze landen hebben themadeskundigen of andere beleidsmedewerkers die speciaal voor
de ondersteuning van de sector zijn aangesteld. Zij voeren de
dialoog over het beleid en adviseren de overheid c.q. het Ministerie van Onderwijs over zaken als gelijke toegang voor jongens
en meisjes, onderwijskwaliteit, goed financieel beheer en
armoedefocus.
Via andere, actieve donoren financiert Nederland onderwijs
in enkele niet-onderwijspartnerlanden, zogenoemde silent
partnerships. De begeleiding van deze samenwerkingsverbanden ligt grotendeels bij het departement in Den Haag, die in
de beginfase en bij het jaarlijks voortgangsoverleg met het
Ministerie van Onderwijs en de donoren aanwezig is. In
Nicaragua, Rwanda, Malawi, Namibië en Ghana zijn in de
afgelopen twee jaar discussies gevoerd over de mogelijkheden
van een silent partnership. Samengewerkt wordt met onder
anderen het Department for International Development (DFID)
(in Rwanda), Canada, en de Europese Commissie. In Mali is
de Nederlandse ambassade de actieve partner en heeft met
Zweden en Noorwegen een silent partnership in onderwijs
afgesloten.
Het Education for All/Fast Track Initiative (FTI) is een internationaal partnerschap met het secretariaat bij de Wereldbank met
als doel meer geld op tafel te krijgen om landen met goede
onderwijsplannen sneller te kunnen ondersteunen. Aan dit
partnerschap doen zeventien donoren, de Wereldbank en VNorganisaties (Unesco en Unicef ) mee. Het maatschappelijk
middenveld wordt vertegenwoordigd door de Global Campaign
for Education.

48

Noodhulporganisaties voor onderwijs in
crisissituaties
Op landenniveau is een palet van organisaties bij de uitvoering
betrokken. Er is steeds meer sprake van coördinatie en stroomlijning van beleid. Van de VN-organisaties zijn Unicef en de
WFP de belangrijkste spelers op dit gebied. Belangrijke internationale hulporganisaties zijn Save the Children, War Child
en Cordaid.
Multilaterale organisaties worden op internationaal en nationaal niveau ingeschakeld om met hun expertise specifieke
aspecten in de onderwijssector te versterken. In de samenwerking met Unicef staan het verbeteren van de onderwijssector in fragiele staten en de aandacht voor voorschools
onderwijs centraal. Bij ILO richt de aandacht zich op werkende
kinderen. Het WFP wordt ingeschakeld bij het opzetten van
voedsel/bijvoedingsprogramma’s en ontworming bij kinderen
van allerarmsten. Unesco-organisaties (IIEP en UIS) versterken
de capaciteit van instituties (planning en statistieken) van
de Ministeries van Onderwijs.

Maatschappelijke organisaties
In Nederland zijn dit organisaties die subsidie van het ministerie ontvangen en aan eigen fondsenwerving doen. Het
ministerie stemt met deze organisatie ook inhoudelijk af.
Belangrijke spelers in Nederland zijn onder meer: Oxfam
Novib, Save the Children, Woord en Daad, ICCO Alliantie, SNV
en Plan Nederland. Deze organisaties werken in de partnerlanden samen met talloze grote en kleine NGO’s. Een strategische internationale partner is de Global Campaign for
Education (GCE), die in ontwikkelingslanden zowel nationaal
als regionaal coalities van vakbonden en maatschappelijk
middenveldorganisaties ondersteunt bij het creëren van draagvlak voor onderwijs. De Nederlandse GCE-tak wordt gevormd
door Oxfam Novib, Edukans, Save the Children, Plan Nederland,
ICCO/KerkinActie en de onderwijsbonden CNV en AOb. Op
regionaal niveau in Afrika wordt intensief samengewerkt met
ADEA (Association for the Development of Education in Africa)
en FAWE (Forum for African Women Educationalists).
..............
1 	Nederland hanteert de principes van ‘basic education’ en het ‘Education for All (EFA)
actieplan (Dakar 2000) in zijn onderwijsbeleid, wat behalve basisonderwijs ook
andere subsectoren omvat, zoals voorschools- en beroepsonderwijs, post-primair en
non-formeel onderwijs, waaronder volwassenenonderwijs en alfabetisering.

2.2

Algemene
voortgang en trends

2

2.2.1

Stand van zaken:
grote vooruitgang, maar
nog een lange weg te gaan
De vooruitgang die sinds het begin van deze eeuw op het gebied van deelname aan onderwijs is geboekt is groot: het
aantal kinderen dat niet naar school gaat daalde van circa 103
miljoen naar 75 miljoen in 20063 Opvallend is de aanzienlijke
voortgang die in de periode 2000 -2006 geboekt is in het bereiken van MDG 2, vooral in ontwikkelingslanden.
Tegelijkertijd wordt duidelijk dat veel landen nog een lange
weg te gaan hebben, met name Sub-Sahara Afrika. Ook moeten
nog veer werk worden verricht om de kwaliteit van onderwijs
op niveau te krijgen.
Aan de forse vooruitgang heeft het internationale onderwijspartnerschap Education for All-Fast Track Initiative (EFA-FTI) een
belangrijke bijdrage geleverd. De 36 door FTI gesteunde
lage-inkomenslanden hebben de afgelopen jaren positieve

resultaten geboekt. Zo is in Sub-Sahara Afrika de toegang tot
onderwijs over de periode 2000-2006 met 36 procent vergroot.
Voor landen met een FTI-‘keurmerk’ is dit percentage zelfs 52
procent. Het percentage kinderen dat de lagere school afmaakt
is de afgelopen jaren in niet-FTI landen gestegen met 13 procent
en in FTI-landen met 18 procent.3 De resultaten tussen en zelfs
binnen landen lopen sterk uiteen. Vooral in Sub-Sahara Afrika
en Zuid- en West-Azië, waar relatief de grootste inhaalslagen
zijn gemaakt, zijn de achterstanden nog het grootst; de kwaliteit van onderwijs bleef gelijk of ging soms zelfs iets achteruit omdat onderwijsvoorzieningen nog niet waren berekend
op een grotere instroom. Toch heeft een aantal van de armste
landen ter wereld, zoals Tanzania, Zambia en Ethiopië, laten
zien dat met goed beleid en extra inspanningen grote vooruit-

gang kan worden geboekt. Een goede bestuurlijke organisatie van het onderwijs, inclusief transparantie van de geldstromen, maakt onderwijs toegankelijker.
Sinds enkele jaren geeft Nederland hoge prioriteit aan verbetering van de kwaliteit van onderwijs. Dit gebeurt onder
meer door in de beleidsdialoog over onderwijshervormingen
veel aandacht te besteden aan de verbetering van leermiddelen en curricula, de opleiding van leerkrachten, de opzet van
voorschoolse zorg en onderwijs, HIV/Aids-preventie in de
klas, non-formeel onderwijs en de verbeteringen van beroepsonderwijs voor de aansluiting met de arbeidsmarkt.

Figuur 2.2
Regionale trends in deelname aan basisonderwijs (2000-2006)

(Bron: UN Millennium Development Goals Report 2008)

80

2000

Zuidoost Azië

Noord Afrika

Oost Azië

GOS

Zuid Azië

West Azië

Sub-Sahara Afrika

Ontwikkelingslanden

0

Wereldwijd

20

Ontwikkelde landen

40

Minst ontwikkelde landen

60

Latijns Amerika en Caribisch Gebied

% 100

2006

49

MDG 2: Alle jongens en meisjes naar school

2.2.2

Resultaten
Deelname aan onderwijs en schoolomgeving
In 2006 volgde 85% van de kinderen in ontwikkelingslanden
basisonderwijs, tegen 79% in 1999. In Sub-Sahara Afrika steeg
de deelname aan onderwijs gemiddeld van 54% in 1999 naar
70% in 2006; in Zuid- en West-Azië van 75% in 1999 naar 86%
in 2006. Het aantal kinderen dat geen onderwijs volgde, daalde
van 104 miljoen in 1999 tot ruim 75 miljoen in 2006, van wie
55% meisjes. Thans woont nog steeds de helft van de 75 miljoen
kinderen die niet naar school gaan in Sub-Sahara Afrika en
een kwart in Zuid- en West-Azië, vooral op het platteland en
achtergestelde gebieden. Volgens de huidige trends zal dit
aantal in 2015 zijn gedaald tot ongeveer 29 miljoen kinderen.
Daarbij is geen rekening gehouden met kinderen in fragiele
staten en gebieden en landen zonder statistische gegevens.
Dat vooruitgang ook kan worden geboekt door de armste
landen, bewijzen lage inkomenslanden zoals Ethiopië, Nepal
en Tanzania, die beter scoorden in het naar school krijgen van
meer kinderen dan rijkere landen zoals Nigeria en Pakistan;
het is niet uitsluitend een kwestie van geld, maar ook van
politieke wil, prioriteitstelling en goed beleid. In Ethiopië,
een van de partnerlanden, verdubbelde tussen 1999 en 2006
het aantal kinderen in het basisonderwijs en werd de ongelijkheid tussen jongens en meisjes stevig aangepakt. Jemen
maakte een sprong vooruit dankzij onderwijshervorming en
investeringen in scholen, lesmateriaal en leerkrachten (zie
tabel 2.1 en 2.2). Vooral meisjes profiteerden hiervan. In Jemen
heeft de ambassade het Ministerie van Onderwijs geadviseerd
op aspecten als donorcoördinatie, het terugbrengen van
projecten en het initiëren van programmasteun, wat geleid
heeft tot additionele ondersteuning van EFA/FTI. Tanzania
bracht het aantal niet-schoolgaande kinderen tussen 1999
en 2006 terug van drie miljoen tot minder dan 150.000.4
Een belangrijke factor in het behalen van MDG 2 is voorschoolse
zorg en onderwijs (early childhood care and education, ECCD). Een
goede gezondheid en voeding en een veilige, stimulerende
omgeving tijdens de eerste levensjaren van een kind zijn een

basis voor de ontwikkeling van de rest van het leven. Het stelt
kinderen in staat later beter te presteren op school en op de
arbeidsmarkt, en is een belangrijk middel in de aanpak van
armoede. Tussen 1999 en 2006 is de deelname aan voorschools
onderwijs wereldwijd gestegen van 112 miljoen tot 140 miljoen
kinderen. De verschillen tussen regio’s en landen zijn echter
groot. In 2006 nam gemiddeld 36 procent van de kinderen in
ontwikkelingslanden deel aan voorschools onderwijs (in ontwikkelde landen is dit 78 procent). Sub-Sahara Afrika en de
Arabische staten hebben de grootste achterstand op dit gebied.
Daar was in 2006 de deelname aan voorschools onderwijs in
veel landen minder dan 10 procent. Dankzij de prioriteit die
zij hebben gegeven aan voorschoolse zorg en onderwijs hebben
landen als Ethiopië en Tanzania, ondanks het feit dat zij tot
de armste landen van de wereld behoren, op dit punt goede
vooruitgang geboekt (GMR 2009, UNESCO). Nederland is op
internationaal en landenniveau actief in het promoten van
ECCD. Voor Afrika heeft Nederland jarenlang de ADEA-werkgroep voor ECCD geleid, Bank Netherlands Partnership Programme (BNPP)-fondsen zijn vrijgemaakt voor Wereldbankonderzoek naar de effectiviteit van ECCD interventies en met
Unicef wordt een programma ondersteund om ECCD te integreren in de nationale onderwijsprogramma’s.
De afschaffing van schoolgeld en het verstrekken van maaltijden
zijn maatregelen die in veel landen hebben geleid tot een massale instroom van leerlingen. In het begin van dit decennium
lag de nadruk op de vergroting van toegang. De onderwijsvoorzieningen zoals het aantal klaslokalen, leermiddelen en
leerkrachten groeiden vaak niet mee met het aantal leerlingen,
met als gevolg een achterblijvende kwaliteit. Om een leeromgeving van goede kwaliteit te bereiken mag de leerlingleraar ratio niet hoger zijn dan veertig leerlingen per leraar.
In de afgelopen jaren is echter weinig vooruitgang geboekt
op de leerling-leerkracht ratio, ook in de meeste Nederlandse partnerlanden.

Het onderwijs vraagt de komend jaren vooral om investeringen in kwaliteit: goede leerplannen, geschikt lesmateriaal, de
opleiding en aanstelling van leerkrachten (wereldwijd is er
een tekort van 18 miljoen leraren; GRM 2009), kleinere klassen
en capaciteitsversterking op beleids- en bestuurlijk niveau. Want
alleen aanwezig zijn op school leidt er niet toe dat kinderen
na afloop van het basisonderwijs voldoende kunnen lezen,
schrijven en rekenen om deel te kunnen nemen aan vervolgonderwijs en een behoorlijk bestaan te kunnen opbouwen
(GMR 2009, Unesco).
Naarmate de donorharmonisatie en -coördinatie in de onderwijssector toenemen, zijn de resultaten minder te herleiden
tot de steun van een enkele donor; er is vaker sprake van resultaten die voortkomen uit gezamenlijke inspanningen. In
een aantal landen waar Nederland de leidende bilaterale donor
is en/of waar een sterke samenwerking met het Fast Track
Initiative bestaat, speelt Nederland een belangrijke inhoudelijke en financiële rol in de vooruitgang naar MDG 2. In het
geval van speciale interventies, zoals de afvloeiingsregeling
voor gepensioneerde Zambiaanse leerkrachten (zie de Zambiacase), is het resultaat aan Nederland toe te schrijven. Zo ook
in Indonesië, waar met Nederlandse hulp is gezorgd voor de
wederopbouw van tien basisscholen in Bantul en Klaten die
verwoest waren door een aardbeving. In Bolivia ondersteunt
de Nederlandse ambassade Inheemse Onderwijsraden
(CEPOS) in het verbeteren van de kwaliteit van onderwijs en
het bevorderen van het emancipatieproces van de inheemse
bevolking. De CEPOS ontwikkelen nieuw onderwijsmateriaal en curricula voor meertalig onderwijs, wat resulteerde in
een toename van meertalig onderwijs en kinderen die trots
zijn op hun eigen taal en cultuur. In Jemen zet Nederland
zich zowel met bilaterale als FTI-fondsen in voor een grotere
deelname van meisjes aan onderwijs: de afgelopen jaren
werden 14.000 (vooral vrouwelijke) leerkrachten getraind,
86 nieuwe scholen gebouwd en gezorgd voor huisvesting
voor vrouwelijke leerkrachten in afgelegen gebieden.

Onderwijs in fragiele staten
Van de minimaal 75 miljoen kinderen die niet naar school gaan wonen er ten minste
23 miljoen in conflictgebieden of fragiele staten. Zonder de extra steun aan onderwijs
in deze gebieden zullen MDG’s 2 en 3 niet worden gehaald. Naast het bieden van
een toekomst en uitzicht op werk kan onderwijs ook een bijdrage leveren aan het
verminderen van fragiliteit en het opbouwen van vredesdividend.
Nederland heeft samen met Unicef een programma (Education in Emergencies)
opgezet voor de wederopbouw van het onderwijs en onderwijssystemen in landen
met noodsituaties en (post) conflicten en investeert daarin 166 miljoen euro voor
de periode 2007-2011. Dit programma heeft in 2007-2008 vooruitgang in dertig
landen bewerkstelligd bij het opzetten van school- en onderwijsvoorzieningen,
kwaliteitsverbetering en soms ook de introductie van nationale onderwijsplannen.
Zo zijn in de DRC (Congo) in het kader van een Terug-naar-School campagne les- en
leerpakketten verspreid voor circa 750.000 kinderen in drie provincies. Ook zijn
960.000 boeken aan scholen geleverd. Het feit dat ouders geen schoolgeld en
boeken hoefden te betalen was een stimulans om hun kinderen naar school te
sturen.

Ook maatschappelijke organisaties zijn actief op het gebied van onderwijs in fragiele
staten. In Afghanistan hebben in 2007 bijna 11.000 kinderen, van wie de helft
meisjes, via een project van Save the Children Nederland toegang gekregen tot
dorpsscholen en is de kwaliteit voor 31.000 kinderen in reguliere scholen verbeterd in het noorden en midden van Afghanistan. Zo’n 30.000 ouders en 1.000
onderwijsambtenaren en leraren zijn direct bij het programma betrokken. De
capaciteit van lokale overheden en leerkrachten voor de organisatie van het
onderwijs is versterkt door het geven van trainingen aan leerkrachten en overheidsfunctionarissen en het actief betrekken van ouders bij de scholing. Save the
Children werkt samen met lokale organisaties en heeft ter plaatse zijn krachten
gebundeld met de Nederlandse organisaties Healthnet TPO en Cordaid. Met dit
programma, dat van 2005-2007 liep en waarin ruim 1,9 miljoen euro is geïnvesteerd,
is het basisonderwijs in de betreffende regio’s aanzienlijk verbeterd; kinderen die
thuis zaten volgen nu onderwijs en voor kinderen die slecht onderwijs kregen is
de kwaliteit verbeterd. Ook is het draagvlak voor het belang van goed onderwijs
in de gemeenschappen positief beïnvloed.			
		
Bron: Save the Children

50

Gender: meer meisjes naar school
De afgelopen jaren gaan er meer meisjes naar school. In 2006
bereikten 59 landen van de 176 landen waarover statistieken
beschikbaar zijn gendergelijkheid in het primair én secundair
onderwijs, een toename van twintig landen sinds 1999. In Zuiden West-Azië is grote vooruitgang geboekt, en is de Gender
Parity Index (GPI) toegenomen van 0.84 in 1999 tot 0.95 in
2006. Pakistan blijft achter, waar voor elke 100 jongens 80
meisjes naar de basisschool gaan. In Sub-Sahara Afrika is de
GPI toegenomen van 0.85 in 1999 tot 0.89 in 2006. In landen
als Ghana, Kenia en Tanzania is de deelname tussen meisjes
en jongens in het onderwijs nu gelijk. In veel landen blijkt dat
wanneer meisjes eenmaal onderwijs volgen, zij beter presteren
dan jongens: zij blijven minder vaak zitten, en hebben een
grotere kans de laatste klas te behalen en de het basisonderwijs af te ronden5. Ongeveer de helft van alle landen kent nog
geen gendergelijkheid in het onderwijs, vooral in de Arabische
landen, waaronder Jemen, Zuid- en West-Aziatische landen
zoals Pakistan en Sahellanden zoals Tsjaad, Niger, Burkina Faso
en Benin. De nadelige positie van meisjes in het onderwijs
komt veelal voort uit sociale, economische en culturele factoren
en inkomensongelijkheid.

Om de onderwijsparticipatie van meisjes te vergroten heeft
een aantal landen speciale maatregelen genomen: de bouw
van meisjesscholen, zoals in Jemen, en de opleiding en aanstelling van meer vrouwelijke leerkrachten. Ook zijn de kwaliteit en relevantie van de curricula en leermiddelen, sanitaire
voorzieningen, een veilige schoolomgeving en transportmogelijkheden van groot belang voor de onderwijsparticipatie van meisjes.
In de meeste Nederlandse partnerlanden is de onderwijsdeelname van meisjes de afgelopen jaren toegenomen. Ondanks
deze positieve trend kent een aantal landen nog geen gendergelijkheid. Ook zijn in sommige landen problemen met de
hoge uitval van meisjes in het basisonderwijs. Onderwijsdeskundigen bij de ambassades geven aan dat (seksueel) geweld
tegen meisjes aan het toenemen is. In Zambia besteedt de
organisatie FAWEZA, die door de Ambassade wordt ondersteund,
veel aandacht aan programma’s die het seksuele geweld tegen
meisjes aan de orde stellen (zie ook landencase Zambia). In
Mozambique wordt dit probleem ook aan de orde gesteld in
overleg met het Ministerie van Onderwijs.

Analfabetisme
Naar schatting zijn wereldwijd nog altijd 776 miljoen mensen
boven de 15 jaar analfabeet. Dit is ongeveer 16 procent van de
totale volwassenenpopulatie. De meeste landen hebben de
afgelopen jaren weinig vooruitgang geboekt en de verschillen
tussen en binnen de continenten blijven enorm: de meeste
analfabeten wonen in Zuid- en West-Azië, en Sub-Sahara Afrika.
Van de 776 miljoen analfabeten is 64 procent vrouw. Deze
nadelige positie voor vrouwen geldt echter niet voor elk land.
Zo waren in Bangladesh in 2008 onder de allerarmste meer
vrouwen (36%) dan mannen (30%) alfabeet (Literacy assessment
survey, Unesco, 2008). Belangrijke oorzaken van analfabetisme
in ontwikkelingslanden zijn de slecht functionerende onderwijssystemen, onvoldoende prioriteit voor volwassenen onderwijs
en de sterke bevolkingsgroei. Ook ongelijkheid in de sociaaleconomische structuur – waardoor bijvoorbeeld grote groepen
in de samenleving worden uitgesloten – is een factor die er
niet toe bijdraagt het analfabetisme terug te dringen6.

Een nieuwe onderwijsmethode
in Oeganda
De introductie van een nieuwe, ‘actieve’ onderwijsmethode in Oeganda
– coöperatieve learning – helpt de kwaliteit van onderwijs te verbeteren. In
de Oegandese Teso-regio heeft een leerkracht in veel gevallen met veel
meer kinderen in de klas te maken dan de norm van 55. Daarom hebben
de onderwijsbureaus van kerkelijke organisaties de afgelopen jaren
gezamenlijk gewerkt aan de introductie van deze nieuwe methode,
waarbij kleine groepen leerlingen samenwerken om makkelijker te
kunnen leren. Alle leerlingen die hiermee hebben kennis gemaakt,
geven aan dat de leerkrachten het stellen van vragen aanmoedigen en
driekwart van hen neemt waar dat er verschillende leermethoden
worden toegepast. Zij ervaren dit als positief en voelen zich meer bij de
les betrokken. Ruim 80 procent van de schoolhoofden vindt de methode
van in-service training effectief.
Bron: Edukans 2009

Tabel 2.1 Trends in deelname aan basisonderwijs voor een
selectie van Nederlandse partnerlanden (in aantallen kinderen)

(UNESCO institute for Statistics 2009)

1999
Bolivia
Bangladesh
Burkina Faso
Ethiopie
Jemen
Zambia

2004

2006

2007

1.445.000

1.542.000

1.508.000

-

1.7622.000

17.953.000

-

-

816.000

1.140.000

1.391.000

1.561.000

5.168.000

8.270.000

10.972.000

12.175.000

2.303.000

3.108.000

-

-

1.556.000

2.251.000

2.679.000

2.790.000

51

MDG 2: Alle jongens en meisjes naar school

Kwetsbare groepen bereiken

Goed bestuur

In een aantal partnerlanden hebben overheden onderwijsplannen uitgewerkt samen met het lokale maatschappelijk
middenveld. Doel is te komen tot een onderwijssysteem (formeel en non-formeel) dat voldoende mogelijkheden biedt
voor alle kinderen en jongeren, ook de meest fysiek moeilijk
bereikbare groepen of zij die buiten de gebruikelijke doelgroepen vallen. Er zijn verschillende voorbeelden te noemen
van bestaande innovatieve en creatieve manieren om ook
de laatste 20 procent van de kinderen te bereiken. Mobiel
onderwijs in Ethiopië voor 800 nomadenkinderen (van wie
in 2008 eenderde meisjes) in zeer afgelegen streken en een
aangepast en verkort curriculum voor jongeren die nooit naar
school geweest zijn (1200 deelnemers per jaar, waarvan eenderde meisjes). In Mali nemen 4500 meisjes en volwassenen
deel aan alfabetiseringsprogramma’s in een samenwerkingsverband van dertien NGO’s in vier regio’s. In Kenia volgen
ongeveer 400 jongeren per jaar (ruim 40% meisjes) een jaar
lang stage bij een kleine ondernemer om een vak te leren.
Deze jongeren komen uit de sloppenwijken van Nairobi en
andere Keniaanse steden. Deze experimenten worden goed
gedocumenteerd door de uitvoerende organisaties uit het
maatschappelijk middenveld en in de rapportages van de
medefinancieringsorganisaties7.

De vooruitgang van de afgelopen jaren op MDG 2 is vooral toe
te schrijven aan landen die prioriteit hebben gegeven aan een
combinatie van onderwijshervorming, eigen en donorinvesteringen in onderwijs en participatie van het maatschappelijk
middenveld (zie de landencases). Een goed georganiseerde en
bestuurde onderwijssector met openbaarheid van uitgaven, die
leerkrachten aan zich bindt en de betrokkenheid van gemeenschappen en ouders bij het onderwijs stimuleert leidt tot kwalitatief beter onderwijs, waaraan iedereen ongeacht inkomen,
afkomst, etnische afkomst, godsdienst kan deelnemen. Wat
betreft de aspecten van goed bestuur: van groot belang voor
het behalen van MDG 2 is dat de onderwijsplannen van landen
in het verlengde liggen van strategieën voor armoedebestrijding; dat landen en donoren voldoende budget begroten; de
planningscapaciteit en financieel management van de sector
worden hervormd en versterkt; onderwijstaken worden gedecentraliseerd en corruptie en bureaucratie worden aangepakt.
Deze aspecten zijn onderdeel van de beleidsdialoog met bilaterale, multilaterale en NGO-partners. Corruptie en wanbeheer belemmeren ook het behalen van de MDG’s. De meeste
partnerlanden hebben dan ook initiatieven ondernomen om
effectiviteit en efficiency in de onderwijssector te verbeteren.
Er wordt gewerkt aan de verbetering van het financieel manage-

ment en er worden onderzoeken gedaan naar de publieke
uitgaven. Maatschappelijk middenveld en media in ontwikkelingslanden functioneren steeds vaker als waakhond. In diverse landen heeft het op de agenda zetten van corruptie
geleid tot concrete stappen. In Bangladesh loopt een door
Nederland en het Verenigd Koninkrijk gesteund hervormingsprogramma voor het financiële management en in Zambia is
gestart met de werving van zevenduizend boekhouders die
binnen de onderwijssector meer grip moeten krijgen op aankoop van lesmateriaal, aanbesteding van scholenbouw en
examenfraude. In Burkina Faso is met een soortgelijke aanpak gestart.

Tabel 2.2 Trends in jongens-meisjes ratio voor deelname
aan basisonderwijs voor een selectie van Nederlandse partnerlanden (bron: UNESCO institute for Statistics 2009)
			

Bolivia
Bangladesh
Burkina Faso
Ethiopie
Jemen
Zambia

1999

2004

2006

2007

2008

1,00

1,01

1,01

1,01

1,01

1,00

1,04

1,04

1,02

1,04

0,69

0,78

0,82

0,79

0,82

0,69

0,85

0,91

0,92

0,92

0,59

0,73

0,76

0,73

0,76

0,96

1,01

1,04

1,01

1,03

Figuur 2.3 Nederlandse financiële inzet MDG 2 per kanaal (Mln EUR)
(Bron: Ministerie van Buitenlandse Zaken (FEZ))
600

600

400

400

200

200
0

0
2006

2007

2009

76

60

73

Multilateraal

213

190

69

Bilateraal

203

301

312

Totaal

492

551

454

Particulier

52

2.2.3

Onderwijs:
een financiële prioriteit
Nederland besteedde in 2008 bijna 13 procent van het Nederlandse ODA-budget aan onderwijs (inclusief hoger onderwijs)
en is hiermee wereldwijd één van de grootste financiers van
onderwijs. De bilaterale samenwerking met veertien onderwijspartnerlanden blijft het belangrijkste kanaal voor de
Nederlandse financiële inspanning in de onderwijssector. De
totale financiering van onderwijsplannen via het Catalytic
Fund van FTI is de afgelopen jaren weliswaar in omvang toegenomen (van 53 miljoen euro in 2006 tot 214 miljoen euro
in 2008), maar de stijging bleef achter bij de verwachtingen.
Oorzaken waren te lange goedkeuringsprocessen op landenniveau en vooral de door de Wereldbank – de beheerder van
het fonds – gehanteerde procedures. Doordat tegelijkertijd
andere donoren substantieel zijn gaan bijdragen aan het
Catalytic Fund moest Nederland de in 2007 en 2008 geplande
bijdrage naar beneden bijstellen. Dit veroorzaakte een daling
in de trend zoals in figuur 2.3 is te zien.
Multilateraal zijn er samenwerkingsrelaties met vooral Unicef,
de Wereldbank en diverse Unesco-instellingen. De samenwerking tussen overheid, maatschappelijk middenveld, (internationale) NGO’s en onderwijzersvakbonden is de afgelopen
jaren intensiever geworden.

De meeste ontwikkelingslanden (waarvan statistieken beschikbaar zijn: 105) hebben hun onderwijsuitgaven sinds 2000 verhoogd. In sommige landen – zoals Ethiopië, Kenia, Senegal
en Mozambique – heeft de toename in onderwijsuitgaven
geleid tot een vooruitgang op MDG 2. Een verband tussen
onderwijsuitgaven en MDG 2 wordt echter niet overal gevonden
en wordt mede bepaald door de efficiency van de onderwijssector. Van regio’s met de grootste achterstanden op onderwijs,
besteedde Sub-Sahara Afrika in 2006 gemiddeld een groter
percentage (18%) van het nationaal budget aan onderwijs dan
Zuid- en West-Azië (15%). Binnen de regio’s bestaan grote
verschillen tussen landen wat betreft de onderwijsuitgaven.
In Sub-Sahara Afrika besteedde in 2006 Madagscar 25% van
het overheidsbudget aan onderwijs en Tsjaad 10% (GMR
2009, Unesco).
De internationale donorbijdragen aan onderwijs zijn de eerste
jaren van dit decennium geleidelijk gestegen en vertoonden
een sterke piek in 2004: enkele grote donoren zegden toen
hoge bijdragen toe aan de onderwijssector in een aantal grote
landen. Aangezien deze ‘piek’ het jaar daarna niet werd herhaald leek de volgende bijdrage een terugval, maar is dat vanuit
de meerjarige tendens feitelijk niet. Het EFA Global Monitoring
Report spreekt thans van stagnatie. In 2006 werd 5,1 miljard
dollar aan hulp voor primair onderwijs gespendeerd, iets

minder dan in 2004 en ongeveer een derde van het bedrag dat
nodig wordt geacht om de belangrijkste EFA-doelstellingen te
bereiken. Het aandeel van de hulp dat naar lageinkomenslanden gaat is toegenomen, maar er gaat nog altijd een kwart
van het geld voor basisonderwijs naar middeninkomenslanden.
De 35 fragiele staten die de hulp voor onderwijs het hardste
nodig hebben, ontvingen in 2006 900 miljoen dollar voor
basisonderwijs. De Nederlandse bijdrage aan onderwijs in
noodsituaties en fragiele staten is de afgelopen jaren fors toegenomen door een investering van 166 miljoen euro in het
Unicef-programma (2007-2011) (Netherlands’ Funding: 2007/
2008 Estimated Projected Expenditures & Annual Report 2007).
Een lichte toename van de internationale bijdragen voor onderwijs tussen 2005 en 2006 kwam vooral op het conto van donoren
zoals Nederland, het Verenigd Koninkrijk en de Wereldbank8.
Nederland en het Verenigd Koninkrijk hebben, overeenkomstig MDG-afspraken, tussen 2002 en 2006 de hulp per land
vergroot en het aantal ontvangende landen verminderd. Dit in
tegenstelling tot veel andere landen, die de hulp meer versnipperen. Nederland was in die jaren de grootste donor voor
basisonderwijs (1,1 miljard dollar) en nam bijna een kwart
van de totale financiële steun voor zijn rekening (GMR 2009,
Unesco p. 214-215). Particuliere fondsen zoals de Hewlett, de
Gates en de Dubai Cares Foundations zijn de afgelopen jaren

Figuur 2.4 Officiële hulp aan basisonderwijs in lage inkomenslanden als aandeel van de totale hulp aan onderwijs (Mln US$, 2006)
(Bron: EFA Global Monitoring Report 2009)

basisonderwijs

onderwijs

Duitsland
Zweden
Noorwegen
Japan
Canada
Frankrijk
Verenigde Staten
Europese Commissie
IDA
Verenigd Koninkrijk
Nederland

2000

1500

1000

500

0

53

MDG 2: Alle jongens en meisjes naar school

belangrijke spelers op het gebied van onderwijs geworden. Het
Catalytic Fund van FTI is momenteel een belangrijke financiële
bron voor verschillende lage inkomenlanden – voor de periode
2004-2011 zegden 17 donoren 1,3 miljard dollar toe – en was
daarnaast een voorbeeld op het gebied van donorharmonisatie en -coördinatie in het kader van de Paris Declaration on Aid
Effectiveness. In de onderwijssector is de afgelopen jaren meer
vooruitgang geboekt op het gebied van donorsamenwerking
dan in andere sectoren (GMR 2009, Unesco).

Niet-financiële inzet
De Nederlandse financiële hulp gaat – mede dankzij de beschikbaarheid van onderwijsdeskundigheid bij de ambassades en
op het departement – gepaard met een actieve beleidsdialoog
met zowel bilaterale als internationale en multilaterale partners, en met het maatschappelijk middenveld. In de bilaterale
samenwerking overlegt Nederland met andere donoren, ministeries, organisaties uit het maatschappelijk middenveld en
andere spelers over beleid, onderwijskwaliteit, versterking van
de capaciteit van instituties en het creëren van gelijke kansen
voor meisjes en kwetsbare groepen. Op nationaal/lokaal niveau heeft het agenderen van harmonisatie (betere samenhang
van beleind) tot een betere donorcoördinatie en werkverdeling
geleid. In acht landen (Bolivia, Zambia, Bangladesh, Indonesië,
Burkina Faso, Mozambique, Ethiopië en Jemen) is Nederland
door het Ministerie van Onderwijs en/of de andere donoren
aangewezen als de leidende donor.
Maatschappelijke organisaties dragen ook via lobbyactiviteiten bij aan het behalen van MDG 2. Aantoonbare voorbeelden
van geslaagde activiteiten zijn van groot belang om lobby te
kunnen voeren bij de verschillende overheden. De lobby is
onder andere gericht op het erkennen van non-formeel
onderwijs en het verankeren van deze vorm van onderwijs in
het beleid. Dit leidt vervolgens tot een samenwerking met de
overheid. Een voorbeeld hiervan is de lobby van het maatschappelijk middenveld in Mali om alfabetisering onder de
aandacht te brengen. ICCO/Kerk in Actie werkt in Mali met 13
NGO’s samen op het gebied van alfabetisering, onder andere
met de lokale NGO AFEM (Association des Femmes Educatrices
au Mali). Deze NGO wordt eveneens ondersteund door Oxfam
Novib. De Malinese overheid geeft alfabetisering vorm op
beleidsniveau. Binnen het ICCO Multi actor programma zijn
41 onderwijscommissies, die bestaan uit gemeenteraadsleden
en gemeentelijk personeel, getraind in het belang van alfabetisering. Het geheel leidt tot meer alfabeten, vooral vrouwen,
en betere bestuurders op het niveau van de lokale overheid, die
nu zelf lobbyen om alfabetisering (ten dele) uit het gemeentelijke budget betaald te krijgen. Een eerste resultaat is dat
gemeenten bereid zijn om de helft van het salaris van de alfabetiseringsdocent te betalen. In de landencases van Zambia
en Bangladesh wordt de dialoog tussen overheden en MFSorganisaties verder toegelicht (CAMPE en ZANEC).
Als medeoprichter en grootste financier van het Fast Track
Initiative (FTI) was Nederland de afgelopen jaren actief in het
leidinggevend orgaan (Steering Committee); op Nederlands
initiatief zijn verbeteringen doorgevoerd in de regelgeving en
bestuursstructuur van het FTI. Met Unicef heeft Nederland een
programma voor het herstel van onderwijs in (post)crisis
situaties opgezet waar andere donoren als het Verenigd
Koninkrijk zich bij aansluiten. Het Unicef-programma sluit inhoudelijk en financieel nauw aan bij Education for All/FTI.
Verder is een begin gemaakt met een programma voor voorschoolse zorg en ontwikkeling. Met diverse Unesco-instituten
voert Nederland gesprekken over betere planning en kwaliteit
van onderwijsbeleid (IIEP) en statistieken (UIS). Met een aantal
organisaties (ADEA, SACMEQ, FAWE) zit Nederland om de tafel
voor kwalitatieve verbetering van onderwijs in Afrika en vergroting van de kansen voor meisjes. Binnen de internationale
donorsamenwerking op het gebied van HIV/Aids (IATT, InterAgency Task Team on Education) ontwikkelde het Nederlandse

54

departement en de ambassades de afgelopen jaren een toolkit (instrumentarium) voor beleidsmakers en donoren voor
de integratie van HIV/AIDS-preventie in het onderwijs.
De afgelopen jaren voert het ministerie een intensievere dialoog met het Nederlandse maatschappelijk middenveld. Dit
gebeurt onder meer via overleg in het Kennisforum Onderwijs
(er zijn vier werkgroepen actief: onderwijskwaliteit, onderwijs
en HIV/Aids, onderwijs en werk, onderwijs en (post)conflict),
het Schokland akkoord voor onderwijs in fragiele staten, het
Schokland akkoord voor beroepsonderwijs, en de Nederlandse
afdeling van de Global Campaign for Education. Door de uitwisseling op verschillende fronten kunnen de overheid en de
maatschappelijke organisaties elkaar makkelijker en beter
vinden. Zo kunnen ze gezamenlijke lobby voeren, zowel internationaal als naar andere overheden (bilateraal) en vanuit het
maatschappelijk middenveld in Nederland en het zuiden.
Kennisinstellingen vinden ook aansluiting bij deze samenwerking, omdat hun onderzoek informatie oplevert voor
lobbyactiviteiten. Zo vindt er ook regelmatig overleg plaats
tussen de ambassades en het maatschappelijk middenveld.
In Bolivia organiseert de ambassade een ‘mesa de trabajo’
(letterlijk: werktafel) op het thema onderwijs, waarin Unicef,
de Nederlandse medefinancieringorganisaties en enkele van
hun partners deelnemen. In Zambia is jaarlijks intensief
overleg tussen ambassade, medefinancieringsorganisaties
en SNV. Deze hebben geleid tot overeenkomsten die de
aanvullende meerwaarde van de verschillende organisaties
bepalen, de zogeheten ‘complimentariteitsovereenkomsten’.
..............
2	Op het moment van samenstelling van deze rapportage (dec. 2008) waren de
statistieken tot en met 2006 de meest recente.
3	UNESCO ,EFA Global Monitoring Report 2009 – Overcoming inequality:
why governance matters
4	UNESCO, EFA Global Monitoring Report 2009 – Overcoming inequality:
why governance matters
5	UNESCO,EFA Global Monitoring Report 2009 – Overcoming inequality:
why governance matters
6	UNESCO, EFA Global Monitoring Report 2009 – Overcoming inequality:
why governance matters
7	ICCO Alliantie/Edukans, 2009
8	In de tabel is de omvang van steun aan onderwijs van met name Frankrijk en Duitsland
in grote mate bepaald door beurzenprogramma’s en steun aan hoger onderwijs.

2.3

Landencases

Zuid-soedan

Bangladesh

Zambia

55

MDG 2: Alle jongens en meisjes naar school

2.3.1

Zambia

Veel arme meisjes gaan nu ook naar school

Zambia is een goed voorbeeld van een land waar beduidende
voortgang is geboekt op MDG 2. Het aantal schoolgaande kinderen is in een korte tijd ongeëvenaard toegenomen. Uit een
evaluatie van de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en
Beleidsevaluatie (IOB) in 2008 bleek bovendien dat vooral
kinderen uit de armste huishoudens meer toegang hebben
gekregen. Bovendien bleek dat medezeggenschap van ouders
een belangrijke factor is in het verbeteren van onderwijs. In de
afgelopen jaren heeft het Ministerie van Onderwijs haar beleid
en uitvoering gestroomlijnd om effectiviteit en efficiency in de
sector te stimuleren. Hier heeft de agenda van harmonisatie
(het zorgen van samenhang van beleid) en alignment (afstemming) aanzienlijk bijgedragen. Er is veel aandacht voor kwaliteit van onderwijs, de deelname van meisjes in het onderwijs
en het betrekken van het maatschappelijk middenveld bij
onderwijs. Er is nu een sectorprogramma voor onderwijs in
plaats van afzonderlijke projecten en de donorcoördinatie is
verbeterd. Samenhang in het nationale onderwijsbeleid vormt
de basis voor vernieuwingen en kwaliteitsverbetering in het
onderwijs zelf. In deze case wordt aangegeven hoe overheid, de
Nederlandse ambassade, andere donoren en maatschappelijke
organisaties soms op een innovatieve manier aan het succes
van de Zambiaanse onderwijssector hebben bijgedragen.

Meer scholen, geen schoolgeld
Zambia heeft de ambitie om in 2015 alle kinderen minstens
negen jaar kwalitatief goed onderwijs te laten volgen. De overheid heeft de lat zelfs hoger gelegd dan de MDG 2-indicator
van vijf jaar. Aan het begin van het schooljaar 2007 stonden
2,8 miljoen – vrijwel allemaal leerplichtige – kinderen ingeschreven op scholen9. De grote groei in het aantal leerlingen
is vooral toe te schrijven aan de afschaffing van het schoolgeld
en de toename van het aantal gemeenschapsscholen van 55
in 1996 tot ruim 2.700 in 200610.
In de periode van 2000 tot 2007 nam het aantal leerlingen in
het basisonderwijs met 1,2 miljoen toe. Dit gebeurde vooral
in de armere regio’s van Zambia. De deelname van meisjes
aan het basisonderwijs is fors gestegen – van 790.000 in 2000
tot 1,4 miljoen in 2007 – en gendergelijkheid in het basisonderwijs is binnen bereik gebracht. In de klassen 1 tot 4 is dit
al het geval; het probleem van de uitval van meisjes doet zich
vooral voor in de bovenbouw van het basisonderwijs (90 meisjes op 100 jongens) en in het voortgezet onderwijs (83 op 100).
Ook zijn goede resultaten geboekt met de voltooiing van onderwijs. De voltooiinggraad steeg van 64% in 2000 tot 90%
in 2006. Steeds meer leerlingen slagen voor het examen dat
toegang geeft tot de bovenbouw van het basisonderwijs.

56

Tussen 2000 en 2007 is het aantal onderwijzers in het basisonderwijs toegenomen met twintigduizend, een stijging van
meer dan 50 procent. Deze vooruitgang is mogelijk geworden
door een samenspel van factoren: kwijtschelding van schulden,
economische groei, een grote Nederlandse bijdrage voor het
vervangen van gepensioneerde onderwijzers en goede samenwerking tussen het ministerie en de donorgemeenschap. Zambia
kampte in de jaren negentig met een groot financieringstekort
en een onbeheersbare schuldenlast. Om in aanmerking voor
schuldverlichting te komen, heeft Zambia jarenlang bezuinigd
op de salarisuitgaven van overheidspersoneel, dus ook op die
van onderwijzers. Het Ministerie van Onderwijs kon de kosten
voor de afvloeiingsregeling voor gepensioneerde leerkrachten
niet opbrengen. Oud-docenten, die intussen geen les meer
gaven, bleven op de salarisadministratie staan waardoor geen
nieuwe leerkrachten geworven konden worden. Om uit deze
impasse te raken, heeft Nederland in 2004 de afvloeiingsregeling voor 7.700 onderwijzers in het basisonderwijs gefinancierd
voor een bedrag van 9,2 miljoen euro. Daarbij is het Ministerie
van Onderwijs ondersteund door het lokale kantoor van accountants- en adviesbureau Deloitte & Touche voor een kwaliteitscontrole van gegevens en herberekening van uitstaande
verplichtingen. Door de economische groei van de afgelopen
jaren is de onderwijsbegroting sterk gestegen. Jaarlijks worden
duizenden leerkrachten geworven: 7.000 in 2006, 10.300 in
2007 en 6.300 in 200811.
Het aantal basisscholen steeg van 5.300 in 2000 tot ruim 8.000
in 2007. In dezelfde periode zijn er ongeveer tienduizend klaslokalen bijgekomen en heeft het ministerie miljoenen boeken
verspreid. Ondanks alle investeringen en vooruitgang blijven er
grote tekorten aan onderwijsfaciliteiten en -materialen. De
investeringen in gebouwen en lesmateriaal zijn voornamelijk gefinancierd uit de gezamenlijke, voor de sector bestemde
donorpool, waaraan Nederland in 2007 en 2008 substantieel
heeft bijgedragen. Nederlandse medefinancieringsorganisaties
hebben vooral bijgedragen aan de gemeenschapscholen. In
2007 gaf Zambia 17 procent van zijn begroting uit aan de onderwijssector. Multilaterale organisaties dragen op beperkte wijze
en grotendeels projectmatig bij aan het onderwijsprogramma.
Het Wereldvoedselprogramma levert in het kader van een
proefproject medicijnen voor het ontwormen van schoolkinderen. Unicef is actief in het voorschoolse en ouderenonderwijs. Unesco-instellingen, waaronder het International
Institute for Education Planning (IIEP), dragen bij aan versterking van de capaciteit van het Ministerie van Onderwijs.

Meer openheid
De medezeggenschap van ouders is volgens de IOB-evaluatie
een belangrijke factor in het verbeteren van het onderwijs op
school. De grote rol van de gemeenschapsscholen (17 procent
van de Zambiaanse scholen) laat zien hoeveel belang de bevolking hecht aan onderwijs. Gemeenschapsscholen worden spontaan opgericht door een gemeenschap, die er zelf zeggenschap
over heeft en waar vooral de ouders vaak zelf de kosten dragen.
Dit blijkt ook uit een evaluatie van de Zambiaanse NGO Great
Commission For People Development and Orphans (GCPDO)
in 2007. Capaciteitsopbouw van de gemeenschappen en doorlopende en intensieve communicatie tussen gemeenschapscomités en NGO’s blijken een voorwaarde om de betrokkenheid van de gemeenschappen te behouden (bron: Woord en
Daad). Op aandringen van Zambiaanse NGO’s en medefinancieringsorganisaites heeft het Ministerie van Onderwijs
financiële steun aan gemeenschapsscholen in het huidige
onderwijsplan en de begroting opgenomen.
Het maatschappelijk middenveld neemt steeds meer deel aan
de discussie over het onderwijs, hetgeen de overheid letterlijk
en figuurlijk bij de les houdt. De NGO’s in de onderwijssector
hebben zich verenigd in de belangenorganisatie Zambia
National Education Council (ZANEC). Deze heeft de overheid in
2008 kritisch aangesproken op zaken als misbruik van fondsen,
kwaliteit van onderwijs, en ondersteuning van scholen in de
armere gebieden. De belangen van schoolmeisjes worden behartigd door FAWEZA. Deze organisatie heeft een bijdrage
geleverd aan de genderstrategie van het nieuwe nationale
onderwijsprogramma. Media worden gebruikt om misstanden op scholen publiek aan de kaak te stellen, vooral waar
het gaat om seksueel misbruik van meisjes.
Het ministerie organiseert jaarlijks een landelijke openbare
bijeenkomst om de voortgang in het onderwijs te bespreken
met organisaties zoals ZANEC, FAWEZA, de onderwijsvakbonden, religieuze organisaties en de private sector. NGO’s
die goed weten wat er op de scholen en in districten speelt
nemen deel aan landelijke overlegstructuren op het gebied
van planning en toezicht. Op alle niveaus – van landelijk tot
lokaal – is de samenwerking tussen het ministerie en het
maatschappelijk middenveld toegenomen. NGO’s organiseren zich steeds meer in belangenorganisaties: plaatselijk werken
ze met Teacher Parent Associations en in de districten met
Education Boards. SNV draagt in districten bij aan capaciteitsontwikkeling van deze koepels en van NGO’s. De betrokkenheid van de gemeenschap bij de scholen is wisselend. De IOBevaluatie laat zien dat er veel te winnen valt met het betrekken

Inwoners			
10.307.000			
Oppervlakte 			
752.618 km2
				
(18,1 x Nederland)
Hoofdstad			
Lusaka
Religie			Christendom 72%
Islam 5%
Etniciteit
Bemba 34%
Nyanja 18%
Tonga 16%
Barotse 8%
Mambwe 5%
Tumbuka 5%

van gemeenschap en ouders bij het reilen en zeilen van de
scholen. Inspraak en controle over de besteding van de veelal
van donoren afkomstige schoolfondsen kan misbruik tegengaan. Ook heeft gemeenschapscontrole invloed op het gedrag
van de leerkrachten en draagt dit bij aan minder verzuim
onder de leraren.

Conclusie
De sterke vooruitgang op MDG 2 in Zambia is vooral het resultaat van de hoge prioriteit van de overheid voor onderwijs en
de uitbreiding van gemeenschapsscholen. De financiering van
de afvloeiingsregeling voor oud-onderwijzers in het basisonderwijs in 2004, is een innovatieve strategie waarmee
Nederland het Ministerie van Onderwijs in staat heeft gesteld
meer budget vrij te maken voor de verbetering van de kwaliteit
van onderwijs. Nederland is in Zambia een motor achter de
sectorale benadering (waarbij de hulp zicht richt op de onderwijssector), het gemeenschappelijk donorfonds en harmonisatie (betere afstemming van beleid), die de effectiviteit van
de hulp zeer heeft bevorderd. Nu de onderwijsdeelname sterk
is gegroeid, is de kwaliteit van onderwijs – met name in de
armste gebieden – het belangrijkste aandachtspunt. De dialoog
tussen donoren, onder leiding van Nederland, heeft ertoe
geleid dat het huidige Zambiaanse onderwijsplan (2008-2010)
geheel is gericht op kwaliteitsverbetering, gelijkheid voor
jongens en meisjes en doorstroming naar het voortgezet
onderwijs. De acceptatie van de onderwijsplannen in 2008
door het Fast Track Initiative heeft de weg vrijgemaakt voor
extra investeringen in kwaliteitsverbetering. Door de komende
jaren meer te investeren in de kwaliteit van onderwijs en verantwoordingsstructuren samen met maatschappelijke organisaties te borgen, kan het onderwijsniveau in Zambia worden
verhoogd en hebben kinderen later meer kansen op de
arbeidsmarkt.
..............
9 HMA Lusaka, Sectoraal Track Record (STR) Zambia, 2009
10 IOB impactevaluatie primair onderwijs Zambia, 2008
11 HMA Lusaka, Sectoraal Track Record (STR) Zambia, 2009

Geboortecijfer		
41 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
20 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
87 per 1000 geboortes
Levensverwachting
35
Analfabetisme		
21 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	8.263 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		14.286 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
80 % (2003)
Werk in landbouw		
74,8 %
Werk in industrie		
8,5 %
Werk in diensten		
16,8 %

Koopkracht (BBP) € 877 per inwoner
Groei BBP ’90-’93 	-0.9 % per inwoner/per jaar
Uitvoer		Koper, kobalt, elektriciteit,
tabak, bloemen, katoen, zink,
lood
Invoer		Machines, vervoermiddelen,
voedsel, brandstof, kleding,
kunstmest
CO2 uitstoot		
0,2 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	914 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
5 % tekort (2002)

Safe Clubs: veiligheid voor meisjes op school
Uitval van meisjes vindt vooral tussen de 10 en 13 jaar plaats. Ze worden vaak thuisgehouden om in het
huishouden te werken, ze raken zwanger (soms als gevolg van seksueel geweld op en rond school of
gedwongen huwelijken) of hebben HIV/Aids gekregen. De Zambiaanse afdeling van de Federatie van
Afrikaanse vrouwelijke onderwijskrachten FAWEZA richt zich sinds 2003 actief en met onorthodoxe
methoden op het terugdringen van de achterstand van meisjes. Met onder meer Nederlandse steun
probeert FAWEZA kwetsbare meiden op school te houden en uitvallers te laten terugkeren naar school. Het
is de drijvende kracht achter de oprichting van Safe Clubs op 36 hoger onderwijsinstellingen, 130
middelbare scholen, 430 basisscholen en 10 gemeenschapsscholen. In deze clubs vinden meisjes een
veilige haven en leren zij voor hun rechten op komen. Ze kunnen er – ook anoniem – met hun problemen
terecht, er is een klachtenbus en ze delen hun kennis over misbruik, zwangerschappen, HIV/Aids en
preventie met leeftijdsgenoten. Een aantal regio’s met Safe Clubs heeft al melding gemaakt van dalend
schoolverzuim en vermindering van het aantal zwangerschappen. (Bron: FAWEZA , 2008)

Onderwijzen op het achtergebleven
platteland van de Eastern Province
Van de nieuwe leerkrachten die Zambia in 2007 heeft aangesteld is een groot deel geplaatst op
het platteland van de Eastern Province, één van de provincies met een grote achterstand in het
behalen van MDG 2. Ook zijn er 196 nieuwe klaslokalen bijgebouwd. De grootste knelpunten
waren hier dat slechts 70 procent van de kinderen ingeschreven stond voor de groepen 1 tot 7,
dat er te weinig klaslokalen waren en dat er voor iedere (ruim) honderd leerlingen maar één
leerkracht was. Bovendien was er voor die leerkrachten nauwelijks huisvesting. De plaatsing van
de nieuwe leerkrachten in de Eastern Province is in 2007 en 2008 gepaard gegaan met
flankerende maatregelen van het ministerie van Onderwijs om de situatie te verbeteren.
De leerkrachten moeten na hun aanstelling eerst twee jaar op het platteland werken en mogen
daarna overplaatsing aanvragen. Decentralisatie van de aanbesteding van de bouw van
klaslokalen stelt districten nu in staat zelf hun aanbestedingen te doen. Door inefficiënte
aanbestedingsregels in heel Zambia zijn de afgelopen vijftien jaar slechts 300 klaslokalen per
jaar gebouwd, waardoor in het hele land een tekort was ontstaan van 25.000 klaslokalen. De
speciale aandacht van het ministerie voor scholenbouw en decentralisatie van de aanbestedingen hebben in 2008 geleid tot de bouw van 1.500 klaslokalen. Dankzij deze maatregelen kan het
tekort aan lokalen de komende jaren waarschijnlijk worden opgelost.
Dankzij het feit dat Zambia beschikt over één van de best functionerende Education Management
Information Systems (EMIS) in Afrika zijn er tamelijk gedetailleerde gegevens per district
beschikbaar over het aantal schoolgaande kinderen, klaslokalen, leerkrachten, wezen en
meisjes die na een zwangerschap weer onderwijs volgen. Op provinciaal en districtsniveau
worden deze gegevens nu gebruikt om hun planning te onderbouwen en de onderwijsprogramma’s beter af te stemmen op de feitelijke situatie. In het geval van de Eastern Province heeft dit
de afgelopen jaren geleid tot de plaatsing van nieuwe leerkrachten en de bouw van klaslokalen
in de meest afgelegen dorpen, die de grootste achterstand hebben in het bereiken van MDG 2.
Bron: Verslag Veldbezoek Zambia DCO, Ministerie van Buitenlandse Zaken, 2009

57

Zambia

Vincent
Snijders
Wie?

Wat is uw functie?

Vincent Snijders (42) is senior beleidsmedewerker onderwijs
van de Nederlandse ambassade in Zambia en verantwoordelijk voor de Nederlandse investeringen in de onderwijssector. Hij woont in de hoofdstad Lusaka.

Sinds 2005 ben ik verantwoordelijk voor de onderwijsportefeuille.

Wat houden uw werkzaamheden in?
Als grootste financier en belangrijkste donor van de onderwijssector, samen met Ierland, overlegt de Nederlandse ambassade
namens de donoren met het ministerie van Onderwijs en maatschappelijke onderwijsorganisaties. Wij adviseren op het
gebied van beleid, financiën, openbare aanbestedingen en
monitoring, en ondersteunen de overheid bij het aanvragen
van extra fondsen.

Hoe belangrijk is uw werk?
De Zambiaanse overheid neemt een steeds groter deel van de
onderwijsbegroting voor eigen rekening. Daarmee maken we
ons langzamerhand overbodig. Onze bijdrage wordt vooral
gebruikt voor investeringen in infrastructuur (klaslokalen,
stafhuizen) en leermiddelen, waarvoor Zambia nog onvoldoende middelen heeft.

Kunt u voorbeelden van succesvolle projecten
of falen noemen?
Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft een onderzoek
gedaan naar de ontwikkeling van de onderwijssector in Zambia
vanaf 2000. Het aantal leerlingen in het basisonderwijs is gegroeid van 1,6 miljoen in 2000 naar 2,9 miljoen in 2008, terwijl
de kwaliteit niet achteruitging. Dat is 93%. Daarmee ligt Zambia
op schema voor wat betreft MDG2. Wel is het zo dat de kwaliteit op een laag niveau staat. Slechts een derde van alle leerlingen in grade 5 voldoet aan de minimumeisen voor Engels
en rekenen. Dat betekent twee derde niet. Kwaliteitsverbetering is dan ook de prioriteit voor de komende jaren, en dat
vereist grote investeringen in klaslokalen, leerkrachten,
leermiddelen, inspectie en training.

Hoe vindt u het dat het onderwijs in Zambia
(deels) afhankelijk is van buitenlands geld?
Zambia slaagt er steeds beter in het onderwijssysteem zelf te
financieren (88%). Leraren in Zambia worden elke maand op
tijd betaald, scholen krijgen elk kwartaal een financiële bijdrage. Donorfinanciering blijft echter essentieel voor verdere
ontwikkeling en kwaliteitsverbetering. Het systeem heeft een
chronisch tekort aan geld. Ter vergelijking: een Zambiaanse
leerling in het basisonderwijs kot € 60 per jaar. In Nederland
is dat € 5.200 (bijna 90 x zo veel)!

Wat zou u doen, als u minister voor
Ontwikkelingssamenwerking was?
Zorgen dat Nederland een betrouwbare partner blijft die aansluit bij de beleidsprioriteiten van de Zambiaanse overheid.
Een directeur van het ministerie van Onderwijs vertelde me
dat van de tien donoren er jaarlijks één of twee een nieuwe
regering krijgen met nieuwe beleidsprioriteiten die zij verondersteld worden op te nemen in hun beleid. Dat is natuurlijk
ondoenlijk. Bescheidenheid (we financieren tenslotte maar
12%) en consistentie, dat zijn de kernpunten voor een betrouwbare donor.
..............
Tekst: Vincent Snijders
Foto: Vincent Snijders

Hoe verhoudt uw werk zich tot het halen
van millenniumdoel 2?
Zambia gaat deze MDG zeer waarschijnlijk halen, maar is vanwege de sterke toestroom aan kinderen nog onvoldoende
toegekomen aan verbetering van de kwaliteit. Door het tekort
aan leerkrachten en klaslokalen werken de meeste scholen in
ploegen: de ene groep kinderen heeft ’s ochtends les en de
andere ’s middags, gemiddeld 2 à 3 uur per dag. Zambia wil
investeren in leerkrachten, klaslokalen, meer leermiddelen
en betere inspectie. De kwaliteit zal de komende jaren wel
verbeteren, al is dat een langzaam proces. Verder valt te verwachten dat de sociale druk voor toegang tot middelbaar en
hoger onderwijs sterk toeneemt.

59

MDG 2: Alle jongens en meisjes naar school

2.3.2

Bangladesh
Krachtenbundeling, goed beleid, extra inspanningen en een
kritische dialoog tussen overheid, donoren en NGO’s hebben
in een paar jaar tijd geleid tot grote vooruitgang in het basisonderwijs van Bangladesh. In 2008 gingen bijna 18 miljoen
kinderen naar school, 91 procent. In dit hoofdzakelijk islamitische land volgen evenveel jongens als meisjes basisonderwijs.
Steeds meer kinderen in de armere groepen worden
bereikt12.
Bangladesh is een voorbeeld van een land waar publieke (overheden) en non-publieke (NGO’s) partijen onderwijsvoorzieningen die op elkaar aansluiten, aanbieden. Er is een goede
samenwerking en een kritische dialoog tussen overheid en
organisaties uit het maatschappelijk middenveld enerzijds,
en met bilaterale en ‘civilaterale’ (tussen maatschappelijke
organisaties) kanalen anderzijds. De nog bestuurlijk en organisatorisch zwakke prestaties van de overheid worden gecompenseerd door de aanwezigheid van een krachtige en wijdverbreid opererende lokale NGO-sector. Het werk van de NGO’s is
een waardevolle aanvulling op de inspanningen en investeringen van de overheid en draagt bij aan het bereiken van Education for All en MDG 2. Grote NGO’s zijn BRAC, Campaign for Popular Education (CAMPE), Friends in Village Development (FIVDB) en
Underprivileged Children’s Education programs (UCEP).
Nederland ondersteunt zowel het publieke onderwijs als activiteiten die speciaal gericht zijn op het bereiken van de allerarmsten.
Ook heeft Nederland een stimulerende en ondersteunende
rol gespeeld om de dialoog over het beleid en consultaties
tussen overheid en NGO’s te bevorderen.
MFO’s en hun partnerorganisaties richten hun steun – meestal
in samenwerking met lokale overheden – op het verkrijgen van
betrokkenheid bij onderwijs, lobby-initiatieven en deelname
in consortia en platforms, zoals in het Bangladesh Overleg
Ontwikkelingssamenwerking en Mensenrechten (BOOM).
Om tot meer gecoördineerde, gestroomlijnde, beter uitgelijnde
en effectieve vormen van hulp voor het basisonderwijs te
komen, voeren de overheden van Nederland en Bangladesh,
MFO’s, de plaatselijke partnerorganisaties en andere donoren
regelmatig overleg.

Schoolomgeving
Sinds de invoering van de leerplicht (Compulsory Primary
Education Act) begin jaren negentig is het aantal lagere scholen
en leerkrachten in Bangladesh gigantisch toegenomen. Voor
miljoenen kinderen werd de mogelijkheid geopend om naar
school te gaan en in 2007/2008 gingen bijna 18 miljoen kinderen naar school. Het percentage kinderen in de schoolgaande
leeftijd dat onderwijs volgt is gestegen van 87,2% in 2005 naar
91,1% in 2008 dankzij aanzienlijke investeringen van de over-

60

heid, niet-gouvernementele organisaties en lokale gemeenschappen (STR 2008). De huidige inzet is om de resterende
10% van de kinderen naar school te krijgen en het onderwijsrendement te verbeteren om MDG 2 in 2015 te halen. De ongelijkheid in de toegang tot basisonderwijs (vanwege etniciteit,
handicap, kinderarbeid, armoede en geografische factoren)
moet verder worden teruggedrongen.
Het aantal verplichte schooljaren is vijf en wordt door bijna 55
procent van de kinderen behaald13. Schooluitval en zittenblijven
blijken hardnekkige problemen die nauw samenhangen met
de kwaliteit van het onderwijs, maar ook met (extreme) armoede en honger. Overheid en maatschappelijke organisaties zijn
zich terdege bewust van de noodzaak om de kwaliteit van
onderwijs te verbeteren; geleidelijk presteren steeds meer
scholen redelijk tot goed. Men wil het aantal leerlingen per
leraar terugbrengen van 54 in 2005 naar 48 in 2009 en het
systeem van ‘ploegendiensten’ op school vervangen door een
volledig lesprogramma, waardoor de leerlingen meer lesuren
krijgen. Dankzij een betere selectie en vooropleiding zijn tienduizenden nieuwe leerkrachten inmiddels beter gekwalificeerd
dan veel ‘oude’. Opleidingsinstituten worden toegerust om
aan de nog steeds groeiende vraag naar leerkrachten te
kunnen voldoen.
De samenwerking tussen de grote NGO’s en de overheid verbetert vooral inhoudelijk. De door het maatschappelijk middenveld gebruikte methoden, modellen en strategieën zijn
van goede kwaliteit en vinden steeds meer erkenning bij de
overheid. Op verzoek van de overheid krijgen 2600 openbare
basisscholen en 1500 middenscholen technische begeleiding
van BRAC. Dit heeft inmiddels geleid tot een aanzienlijke
vermindering van verzuim van leerkrachten en leerlingen en
tot een intensiever gebruik van de leermiddelen. BRAC heeft
zo’n tien jaar geleden het kleuteronderwijs uitgebreid om
kinderen beter voor te bereiden op het basisonderwijs en werkt
hierbij samen met de overheid. Sindsdien zijn er bijna 2,3
miljoen kinderen vanuit de kleuterschool doorgestroomd naar
het lager onderwijs.
Bangladesh is één van de weinige lage inkomenslanden met
een hoofdzakelijke islamitische bevolking waar gendergelijkheid in het basisonderwijs en de onderbouw van het middelbaar
onderwijs is bereikt. In sommige gebieden maken zelfs meer
meisjes dan jongens de school af.
BRAC en andere NGO’s zijn baanbrekend geweest in het verhogen van de deelname van meisjes aan het onderwijs, niet
alleen door een voorkeursbeleid voor meisjes te voeren, maar
ook door voor meisjes relevante zaken in de lessen op te
nemen, zoals informatie over seksualiteit en reproductieve

gezondheid. Organisaties als BRAC, FIVDG en CAMPE hebben
het vertrouwen van de bevolking gewonnen. Ze zijn erin geslaagd de bevolking bij onderwijs te betrekken en ouders te
stimuleren hun kinderen naar school te sturen. Dorpen en
krottenwijken zonder publieke voorzieningen hebben nu
beschikking over onderwijsfaciliteiten en leerkrachten. Dit
heeft een aantoonbare positieve invloed gehad op de deelname van met name meisjes aan onderwijs en de motivatie
van vooral de vrouwelijke leerkrachten. De overheid verstrekt
beurzen aan arme meisjes om onderwijs te kunnen volgen.
In Bangladesh is de meerderheid van de volwassen bevolking
analfabeet. In de afgelopen jaren is door de overheid met
behulp van donoren geïnvesteerd in volwassenonderwijs. Het
percentage van de bevolking dat kan lezen en schrijven is toegenomen van 41% in 2005 tot 48% in 2008 (Unesco GMR 2009).
Opmerkelijk daarbij is dat het genderverschil in 2005 van ruim
10% ten nadele van vrouwen, in 2008 geheel is weggewerkt en
dat vrouwen nu zelfs iets hoger scoren dan mannen. Deze
positieve ontwikkeling geeft ouders de stimulans om hun
kinderen naar school te sturen en ze deze te laten afmaken.

Rekenschap afleggen
De organisatie CAMPE staat in Bangladesh bekend om zijn
kritische rapporten over ontwikkelingen in het onderwijs, die
vaak de discussie tussen overheid, NGO’s en de bevolking op
gang brengen en vormgeven. Voor CAMPE is de ondersteuning
vanuit Nederland (Oxfam Novib) belangrijk. Veel NGO’s in
Bangladesh ontvangen – gezien de omvang van de onderwijssector in het land – een combinatie van bilaterale en NGOsteun. NGO’s stemmen belangenbehartiging en lobbyactiviteiten op elkaar af en werken daarin samen met internationale
organisaties, zoals de GCE. De GCE in Bangladesh heeft sinds
2000 campagne gevoerd om EFA hoog op de politieke agenda
te krijgen. Miljoenen volwassenen en kinderen zijn als gevolg
hiervan geactiveerd om hun steun te betuigen voor gratis onderwijs voor iedereen, politici zijn teruggekeerd in de schoolbanken en in discussie gegaan met ouders, leraren en kinderen.
De Campaign for Good Governance (Supro), een netwerk van
NGO’s in Bangladesh, maakt zich sterk voor accountability
(het afleggen van rekenschap), begrotingscontrole en toezicht,
vooral op basisniveau. Ouders en leerlingen melden Supro op
gezette tijden of er op school leraren voor de klas staan en
hoeveel kinderen les volgen waarna deze gegevens openbaar
worden gemaakt. Supro krijgt veel aandacht en gebruikt de
media om het publiek te informeren en te activeren om hun
invloed uit te oefenen op beleid en uitgaven. Supro heeft zich
met succes hardgemaakt voor de schuldverlichting van Bangladesh; zo kan het geld dat in 2008 door Japan is kwijtgescholden
in lokale valuta worden gebruikt voor onderwijs.

Inwoners			
138.448.000
Oppervlakte			
143.998 km2
				
(3,5 x Nederland)
Hoofdstad			
Dhaka
Religie			Islam 83%
Hindoeïsme 16%
(1998)
Etniciteit			
Bengalen 98% (2001)
Geboortecijfer		
30 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
8 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
61 per 1000 geboortes
Levensverwachting
61

Analfabetisme		
59 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	9.177 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		5.000 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
85 % (2003)
Werk in landbouw		
50,3 %
Werk in industrie		
14,8 %
Werk in diensten		
34,9 %
Koopkracht (BBP)		€ 1.770 per inwoner
(2003)

Nederlandse NGO’s, zoals Woord en Daad en Oxfam Novib,
voeren een kritische dialoog met de overheid en donoren over
zaken als onderwijsprioriteiten, financiering en de kwaliteit.

Groei BBP ’90-’03 3.1 % per inwoner/per jaar
Uitvoer		Kleding, jute, leer, vis,
garnalen
Invoer		Machines, chemicaliën, ijzer
en staal, textiel, voedsel,
aardolie, cement
CO2 uitstoot		
0,3 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	221 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
20 % tekort (2002)

Laxmi Rani Das

Conclusie

Laxmi Rani Das is een jong meisje en gaat naar school. Haar ouders werken, evenals de
meeste mensen in hun krottenwijk, als vuilnisophalers, die door de overheid het
stempel “langdurig armen” hebben gekregen. Op de eerste school waar ze zat vonden
de leerkrachten het overbodig om haar iets te leren; ze zou immers toch als vuilnisophaler eindigen, net als haar familie. Ook buren en familie drongen er bij Laxmi’s
moeder op aan haar weinige geld beter te besteden. Laxmi kon beter snel trouwen met
een vuilnisophaler.
Omdat ze haar moeder veel in het huishouden hielp om geld te verdienen voor de
familie, verzuimde ze vaak school en liep ze een achterstand op; ze ging uiteindelijk in
2006 van school. De lokale NGO Dhoritri, stimuleerde Laxmi om terug te gaan naar
school. Na gesprekken met Dhoritri begrepen Laxmi en haar moeder hoe belangrijk
haar school is voor een betere toekomst van het meisje. Ondanks de druk van
familieleden, angst voor uitsluiting en stigmatisering zet Laxmi door en blijft ze op
school: ze wil namelijk heel graag verpleegkundige worden.

De vooruitgang op het gebied van onderwijs in Bangladesh is
mede te danken aan de overeenstemming en samenwerking op
het gebied van onderwijsbeleid die er bestaat tussen de betrokken groepen. Vooral de overheid en de NGO’s in Bangladesh
erkennen elkaars complementaire rol steeds meer. De Nederlandse MFO’s en de Nederlandse ambassade spelen een stimulerende en ondersteunende rol in hun samenwerking met
de overheid en de lokale NGO’s. Deze samenwerking heeft
bevordert dat in een relatief korte tijd goede resultaten zijn
behaald. Om de EFA- en MDG-doelstellingen te behalen moet
de komende jaren nog flink worden geïnvesteerd in: verbetering van de kwaliteit van basisonderwijs; vermindering van
schooluitval; verbetering van het publieke onderwijssysteem;
betere aansluiting van het non-formele onderwijssysteem op
het publieke; aansluiting van onderwijs op de arbeidsmarkt;
verhoging van de waarde en relevantie van diploma’s; vergroting van het aantal gekwalificeerde leerkrachten; en het aanpakken van de geografische, sociaal-economische en etnische
ongelijkheid. Het is belangrijk dat alle betrokken partijen
overeenstemming bereiken over een goed beleid voor de hele
onderwijssector, beginnend bij voorschoolse zorg en onderwijs en eindigend bij beroeps- en wetenschappelijk onderwijs.
Hierbij kunnen de ervaringen met samenwerking op het
gebied van dialoog, beleidsvorming en afstemming goed
van pas komen.

Bron: Oxfam Novib

..............
12 HMA Dhaka, Sectoraal Track Record (STR) Bangladesh, 2009
13 CAMPE & People’s Forum for MDGs (PFM) Bangladesh, 2008

Samenwerking tussen overheid en organisaties
Mw. Rasheda Chowdhury was tot begin 2009 adviseur lager en volwassenenonderwijs in het laatste
Zakenkabinet van Bangladesh. Zij is voormalig directeur van CAMPE en mensenrechtenactiviste, die
haar sporen heeft verdiend met vrouwenrechten en het recht op onderwijs. Mw. Chowdhury onderstreept het belang van de samenwerking tussen overheid en het maatschappelijk middenveld. In haar
functie als adviseur maakte ze zich sterk voor het verstevigen van publiek-private partnerschappen, de
ontwikkeling van een holistisch en inclusief beleid voor alle vormen van basisonderwijs, maar ook voor
concrete zaken als gratis schoolboeken en een flexibel schoolrooster.
Bron: Oxfam Novib

61

Bangladesh

Popy
Banarjee
Wie?
Popy Banarjee (33) is advocaat en voorzitter van Sufia Kamal,
een actiegroep die vrouwen traint en opleidt in politiek activisme. Ze woont in Khulna, 335 km van de hoofdstad Dhaka.

Hoe raakte u betrokken bij Sufia Kamal en
wat is uw positie?

Hoe verhoudt het werk van Sufia Kamal
zich tot het halen van MDG 2?

Ondanks een moeilijke start, ben ik toch advocaat geworden.
Mijn vader stierf toen ik jong was en er was geen geld om te
gaan studeren. Maar ik wilde zo graag, dat ik mijn oudere broer
kon overtuigen om mee te betalen. Zelf ging ik bijlessen geven
om mijn studie te bekostigen. In 2001 studeerde ik af en ging
ik als advocaat werken bij de rechtbank. Ondanks de tegenwerking van mijn mannelijke collega’s had ik veel succes als
vrouwelijke advocaat. Ik raakte betrokken bij de vrouwenbeweging en werd lid van een groep die strijdt voor de rechten
van de vrouwen. Op dit moment ben ik de voorzitter van het
activistennetwerk Sufia Kamal dat vrouwen opleidt om politiek
actief te worden.

We strijden voor gelijke rechten voor vrouwen en voor meer
deelname van vrouwen in de politiek. Kennis is macht, en
met scholing maken wij de vrouwen sterker. Door vrouwen
te trainen in politiek activisme, vergroot je hun kansen. Dat
meer vrouwen in het parlement en in lokale regeringsinstellingen vertegenwoordigd zijn, bewijst die kansen, maar er
blijven veel uitdagingen. De participatie van vrouwen in de
politiek is nog laag. Naast scholing zullen er meer maatregelen nodig zijn om het aandeel van vrouwen te bevorderen,
zoals wetswijzigingen, kieshervormingen of de benoeming
van meer vrouwelijke kandidaten door politieke partijen.

Hoe dragen uw activiteiten bij aan
betere scholing?
Als advocaat krijg ik veel te maken met geweld tegen vrouwen.
Om vrouwen weerbaarder te maken zorgen wij met Sufia Kamal
voor opleidingen en trainingen op het gebied van vrouwenrechten en politiek activisme. Wij zorgen ervoor dat vrouwen
meer kennis krijgen en daardoor meer macht, zodat ze meer
zeggenschap krijgen over hun leven en deel kunnen nemen
aan de politiek.

Wat zou u veranderen, als u minister voor
Ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?
Ik zou de sociaaleconomische omstandigheden in Bangladesh
veranderen, zodat vrouwen gelijk zijn aan mannen en
kunnen leven in een geweldloze maatschappij.
..............
Tekst: Reka Saha en Tapati Das
Foto: Tarun Karmaker

Hoe belangrijk is het werk van Sufia Kamal
voor u en uw omgeving?
Heel belangrijk. Zo kon ik dankzij de opleiding die ik kon volgen met een beurs van Sufia Kamal, in augustus 2008 meedoen
aan de gemeenteraadsverkiezingen. Ik heb overigens niet gewonnen. Er waren 46 vrouwen voor maar tien zetels. Maar
dankzij de trainingen kreeg ik de kans om kennis op te doen
en vaardigheden te ontwikkelen die ik kan gebruiken als
politiek leider. Zo houd ik me nu bezig met een onderzoek
naar de rechten van de fabrieksarbeidsters in de visindustrie
en de jutemolens in Khulna. Minder geslaagd is dat ik niet
genoeg tijd had om me op de verkiezingen voor te bereiden.
In maart 2008 begon ik met de opleiding en de verkiezing was
al in augustus datzelfde jaar. Verder kreeg ik als Hindoe vrouw
(minderheidsgroep) niet genoeg steun van het districtsverkiezingsbureau.

Kunt u een voorbeeld geven van een
behaald succes?
Bij de landelijke verkiezingen in december 2008, was ik een van
de officiële waarnemers die de uitslagen moesten controleren.
Ik weet zeker dat mijn harde werk en de ervaring die ik heb
opgedaan bij de gemeenteraadverkiezingen, hieraan hebben
bijgedragen.

63

MDG 2: Alle jongens en meisjes naar school

2.3.3

Zuid-Soedan

Onderwijs in een wankelende, wederopbouwende omgeving

In Zuid-Soedan, waar in 2005 een eind kwam aan 21 jaar
burgeroorlog tussen het Noorden en Zuiden van het land,
en dat op veel plaatsen nog steeds kampt met armoede,
onveiligheid en crisissituaties, is de afgelopen jaren enige
vooruitgang geboekt in het herstel van het basisonderwijs,
zij het op relatief kleine schaal. Door de oorlog zaten 4
miljoen mensen jaren in vluchtelingenkampen, nederzettingen of bij familie. Er is grote schade aan het onderwijssysteem toegebracht; meer dan de helft van de kinderen is
nog nooit naar school geweest en in de meest getroffen
gebieden is minder dan één op de drie kinderen die naar
school gaan, een meisje (UNICEF Southern Sudan, 2008).
Het werk om het onderwijssysteem te herstellen en
kinderen scholing te kunnen bieden, ondervindt de nodige
belemmeringen. Het vergt tijd om een effectieve samenwerking op gang te krijgen tussen de vele verschillende partijen
in de onderwijssector, zoals de lokale overheden, multilaterale organisaties en (vaak nog erg zwakke) organisaties van
het maatschappelijk middenveld. De capaciteit van de
lokale overheden moet sterk worden verbeterd om op grote
schaal onderwijs te kunnen leveren. Lokale NGO’s zijn dun
gezaaid, relatief jong en onervaren, maar leren snel.
Bovendien is de nog steeds grote onveiligheid een belangrijke belemmering voor herstel, waardoor NGO’s lang niet
overal kunnen werken. Kerkelijke organisaties, die
gedurende de oorlogsperiode de rol van de overheid
vervulden, spelen hier nog een belangrijke rol.
Onderwijs is de afgelopen jaren binnen het bereik van een
snel groeiend aantal kinderen gekomen. Momenteel gaat
ongeveer 40 procent van de kinderen naar school, waarvan
35 procent meisjes14 (UNICEF, Southern Sudan, 2008). De lage
kwaliteit van het onderwijs baart echter zorgen. Het succes

64

van de toegenomen deelname is voor een groot deel toe te
schrijven aan Unicef’s ‘Go To School’ campagne, waaraan
Nederland bijdraagt. Ook programma’s van andere NGO’s
waaronder Save the Children, Oxfam Novib, War Child
Nederland, Dark & Light Blind Care, ICCO en Kerk in Actie
hebben bijgedragen aan de vergrote deelname aan onderwijs.
De verschillende Nederlandse organisaties werken niet
alleen met lokale partners, maar werken ook met elkaar
samen binnen het in 2008 opgezette Schokland Akkoord
voor Onderwijs in Fragiele gebieden. Het doel hiervan is
effectiever samen te werken met de betrokken overheid,
waarbij gebruik wordt gemaakt van ieders meerwaarde.
Behalve van NGO-fondsen wordt in Zuid-Soedan ook steun
verkregen uit internationale fondsen, zoals het Multi Donor
Trust Fund om herstel van het onderwijs te ondersteunen.

‘Go To School’ campagne
Via door Unicef uitgevoerde ‘Go To School’ campagne zijn leermaterialen aan 1,3 miljoen leerlingen verspreid. Daarnaast
zijn meer dan honderd klaslokalen gebouwd en zijn via het
Fast-Track Teacher Training-programma, ruim 6.500 leerkrachten getraind. Het afgelopen jaar is ook meer nadruk komen
te liggen op het verbeteren van de kwaliteit van het onderwijs
en het verbeteren van het onderwijssysteem in Zuid-Soedan
door het versterken van de capaciteit op zowel centraal als
lokaal niveau. Zo werd de oprichting van het Southern Sudan
Institute of Education gesteund, alsook een Education Management
Information System.

Herstel van het onderwijs in de
Upper Nile State
In 2006 is een samenwerkingsverband tussen ICCO, Oxfam
Novib en het Ministerie van Buitenlandse Zaken opgezet om

de mogelijkheid te verkennen van rehabilitatie van het primair
onderwijs in Upper Nile State van Zuid-Soedan. Deze samenwerking heeft geleid tot de ontwikkeling van een uitdagend
onderwijsprogramma, waarbij andere partijen (zoals SNV en
Dark & Light Blind Care) zich inmiddels hebben aangesloten.
De eerste resultaten werden bereikt in 2007 en 2008. Het jaar
2007 stond in het teken van het opstarten van het programma
(baselines, participatieve voorstudies, contacten/relaties opbouwen, maatschappelijk middenveld, etc.). In 2008 zijn 45
leerkrachten getraind (waarvan twee vrouwen) in o.a. inclusief
onderwijs. Er zijn dertig onderwijsstafleden en toezichthouders op in de districten getraind, ouderraden versterkt en
zijn meerdere gemeenschappen voorzien van lesmateriaal.
Via partner RECONCILE is het project School as promotor of
peace op tien scholen gestart en zijn 41 leraren getraind. Per
school zullen hiermee gemiddeld 650 leerlingen worden
bereikt; in totaal 6.500 leerlingen.
In Malakal is begonnen met alfabetiseringsprogramma’s
voor vrouwen en het toegankelijk maken van onderwijs voor
gehandicapten. In deze zeer moeilijk bereikbare gebieden
(Maiwut en Pagak) zijn drie scholen gebouwd en/of gerenoveerd, waar 3.200 leerlingen van profiteren15. De vraag
naar onderwijs is echter zo groot dat nog altijd een groot
aantal kinderen les krijgt onder de boom. Voor de duurzaamheid wordt er samengewerkt met lokale NGO’s, de
lokale overheid en gemeenschappen.
..............
14	Als gevolg van een gebrek aan statistisch materiaal is het moeilijk resultaten met cijfers te
onderbouwen. Bovendien verschilt de situatie per district of provincie, afhankelijk van de
veiligheid en bestuurlijke capaciteit ter plaatse. UNICEF Education in Emergencies and (Post)
Crisis Situations 2007 Report & http://educationrpr.pbwiki.com/Southern+Sudan
15	ICCO, 2009

Inwoners			
Oppervlakte 			
				
Hoofdstad			
Geboortecijfer		
Sterftecijfer			
Zuigelingensterfte		
Levensverwachting
Analfabetisme 		

38.114.000			
2.505.813 km2
(60,3 x Nederland)
Khartoum
35 per 1000 inwoners
9 per 1000 inwoners
61 per 1000 geboortes
58
41 % (>15 jaar)

Voedselvoorziening	9.458 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		6.250 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
50 % (2003)
Werk in landbouw		
69,8 %
Werk in industrie		
8,6 %
Werk in diensten		
21,6 %
Koopkracht (BBP)		
€ 1.910 per inwoner
Groei BBP ’90-’03 	3.3 % per inwoner/
per jaar

Uitvoer		Aardolie, katoen, sesamzaad, vee, pinda's, arabische
gom, suiker
Invoer		Voedsel, aardolie, diverse
fabrikaten, machines,
medicijnen, chemicaliën,
textiel, tarwe
CO2 uitstoot		
0,3 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	691 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
58 % overschot (2002)

Bescherming en scholing van Zuid-Soedanese kinderen
Medio 2007 is Save the Children begonnen met het verlenen van steun aan de wederopbouw van het basisonderwijs in Zuid-Soedan. Doel: meer en
betere basisscholen voor meisjes en jongens en het beter beschermen van deze kinderen tegen misbruik. Met een bijdrage van ruim 58.000 euro
heeft de organisatie gezorgd voor basale onderwijsvoorzieningen voor 40.000 kinderen in de leeftijdsgroep van 6-18 jaar. Op 115 basisscholen is
begonnen met kwalitatieve verbetering van het onderwijs en zijn onderwijsmaterialen verspreid over HIV/Aids, kinderrechten en bescherming. Op
dertig scholen zijn kinderclubs gestart, waarin negenhonderd kinderen actief meedoen aan toneel, sport en spel, verhalen vertellen en debat over
kinderrechten. Impact: een flinke verbetering van de onderwijskansen voor kinderen in de basisschoolleeftijd. Save the Children investeert in totaal
circa 945.000 euro in deze programma’s (2007-2011).
War Child is werkzaam in de Zuid-Soedanese steden Juba en Yei, waar veel ontheemden die naar hun dorpen willen terugkeren (tijdelijk) neerstrijken. Het doel van het programma is kinderen, jongeren en gemeenschappen bewustmaken van de schending van kinderrechten, misbruik en
exploitatie, de preventie ervan en hoe er mee om te gaan. Daarvoor worden onder meer jeugdgroepen en lokale organisaties, autoriteiten, leraren
en welzijnswerkers getraind, veilige plekken voor activiteiten gecreëerd, de toegang tot onderwijs vergroot en kansen gecreëerd op het gebied van
basisvaardigheden en beroepsmogelijkheden voor kinderen en jongeren. Dit gebeurt in samenwerking met Soedanese partnerorganisaties, zoals
de Soedanese Organisation for Education and Development en de Khartoum State Council for Child Welfare. In 2007 waren ruim 9.300 kinderen en
jongeren en 2.500 volwassenen actief betrokken bij het programma van War Child (kosten: 830.000 euro); nog eens 16.000 kinderen en 3.600
volwassenen werden op andere wijze bereikt. Circa tien procent van de activiteiten was gericht op scholing.				
Bron: Save the Children en War Child

65

Zuid-Soedan

Mayom
Mabuong
Wie?

Hoe kwam u bij de Deng Nhial School?

Mayom Mabuong (24) is leraar op de Deng Nhial School
voor oud-kindsoldaten. Hij is ook actief binnen de Girls’
Education Movement. Hij woont in Rumbek.

Op mijn 15de werd ik soldaat, ik was net van de basisschool.
Na drie jaar vechten in de burgeroorlog werd ik door UNICEF
in 2001 uit het leger gehaald. Ik verruilde mijn geweer voor
een studieboek en ging weer terug naar school.

Wat is uw functie?
Sinds 2004 ben ik leraar op deze school. De Deng Nhial School is
een onderdeel van het ‘Go To School’ programma van UNICEF.
Doel van dit programma is een goed functionerend onderwijssysteem op te bouwen en 1,6 miljoen kinderen naar school
te krijgen. Ook werk ik als leider binnen de Girls’ Education
Movement. Wij proberen kwetsbare kinderen te bereiken en
stimuleren ze om naar school te gaan.

Hoe belangrijk is uw werk?
Heel belangrijk! Voor kindsoldaten is de Deng Nhial School een
veilige plek waar ze de herinneringen aan de oorlog kunnen
verwerken. Ik heb het ook meegemaakt. Als je als kind gevochten hebt, is het soms moeilijk als bepaalde herinneringen
bovenkomen. Het helpt om er dan met anderen over te praten.
En verder wil ik dat alle kinderen onderwijs kunnen volgen,
zodat ze kunnen bouwen aan hun toekomst.

Hoe staat het met halen van millenniumdoel 2 in uw regio?
De burgeroorlog in Zuid-Soedan, waar in 2005 na 21 jaar oorlog
een eind aan kwam, heeft grote schade aan het onderwijssysteem toegebracht. Meer dan 50% van de kinderen is nog
nooit naar school geweest en minder dan één op de drie
kinderen die naar school gaan, is een meisje.

Hoe draagt uw project bij aan het halen
van millenniumdoel 2?
Dankzij het ‘Go To School’ programma is het aantal leerlingen
toegenomen van 850.000 in 2006 naar 1.2 miljoen in 2007.
We hebben tot nu toe leermaterialen voor 1.3 miljoen leerlingen gedistribueerd, 100 klaslokalen gebouwd en ruim
6.500 leerkrachten getraind.
..............
Tekst: www.unicef.org
Foto: www.unicef.org

67

MDG 2: Alle jongens en meisjes naar school

2.4

Conclusies
MDG 2
Meer kinderen naar school nu extra
aandacht voor kwaliteit
Wereldwijd worden positieve resultaten geboekt bij het realiseren van MDG 2. Het gaat redelijk goed met de toegang tot
onderwijs, maar veel minder goed met verbetering van kwaliteit en het bereiken van de allerarmsten. Grote delen van
Afrika, met name de fragiele staten en een aantal landen in
Zuid- en Oost-Azië, presteren nog onder de maat.
De successen komen in de meeste gevallen voort uit een combinatie van factoren, maatregelen en interventies: politieke
bereidheid om voorrang aan onderwijs te geven; samenwerking met het maatschappelijk middenveld; het opstellen van
goede onderwijsplannen, die voortbouwen op nationale
strategieën voor armoedebestrijding; het verhogen van de
nationale uitgaven voor onderwijs; donorsteun om de plannen
te kunnen uitvoeren.
Aangezien de weg naar het bereiken van de uiteindelijke resultaten (impact) een lange horizon heeft – minstens een
generatie – is het niet mogelijk om de impact met harde cijfers
te kunnen onderbouwen. Daarvoor zou de verdere ontwikkeling van een generatie basisschoolleerlingen moeten worden
gevolgd tot in de (jong) volwassenheid. Alleen dan is vast te
stellen of zij met hun opleiding(en) de benodigde competenties
hebben verworven om een behoorlijk bestaan op te bouwen
en bij te dragen aan de economische groei van hun land. Via
het Bank Netherlands Partnership Programme (BNPP) wordt momenteel onderzoek verricht naar de relatie tussen onderwijs en de
arbeidsmarkt. Wel is een aantal conclusies te trekken over
de voortgang en de uitdagingen in de onderwijssector en de
rol van donoren.

Wat is er bereikt?
•	De deelname aan het onderwijs is spectaculair toegenomen.
Dankzij de omvangrijke steun aan onderwijs konden overheden van Nederlandse partnerlanden schoolgeld afschaffen
en investeringen doen in scholen, leslokalen, leermiddelen
en de opleiding van docenten.
•	Het belang van goed bestuur krijgt ook in de onderwijssector steeds meer prioriteit.
•	In acht partnerlanden kreeg Nederland de leidende rol in
processen die moeten zorgen voor betere samenhang in
beleid (harmonisatie), door de specifieke technische expertise bij de ambassades.

68

•	Allianties met maatschappelijk middenveldorganisaties
en NGO’s en inspraak voor gemeenschappen en ouders
bij de onderwijsvoorzieningen is bevorderlijk voor het
afleggen van rekenschap (accountability).
•	Vooral armere bevolkingsgroepen hebben geprofiteerd
van de vergrote toegang tot primair onderwijs.
•	De ongelijkheid tussen meisjes en jongens is aanzienlijk
kleiner geworden, ook al moeten meisjes nog een grote
inhaalslag maken in het voltooien van de schoolopleiding.
•	De toegenomen samenwerking tussen de verschillende
donoren heeft in de onderwijssector geleid tot betere taakverdeling, coördinatie en harmonisatie (Paris Agenda for
Aid Effectiveness)
•	Nederland heeft het afgelopen decennium internationaal
zijn meerwaarde bewezen op het gebied van onderwijshulp,
zowel financieel als inhoudelijk, en speelt een sleutelrol
in het Fast Track Initiative voor Onderwijs (FTI) en in onderwijs in fragiele staten, zoals door Unicef wordt ondersteund.

Wat zijn de uitdagingen om zowel de MDG 2en EFA-doelen, als MDG 3 te behalen?
•	75 miljoen kinderen en waarschijnlijk meer gaan nog steeds
niet naar school.
•	Het grote aantal niet-schoolgaande kinderen in fragiele
staten heeft extra aandacht nodig.
•	De onderwijskwaliteit is vaak niet toereikend om kinderen
werkelijk een toekomst te bieden; de relevantie van onderwijs moet worden verbeterd, onder meer met uitbreiding/
verbetering van het beroepsonderwijs.
•	Het aantal analfabeten op de wereld is nog dramatisch hoog.
•	Veel landen dreigen MDG 2 en de EFA-doelen niet in 2015
te halen.
•	Een inhaalslag is nodig om gelijkheid voor meisjes en
jongens in het voltooien van onderwijs te waarborgen en
voor meisjes een veilige schoolomgeving te garanderen.
•	In de meerjarige plannen van Nederland in 2008 wordt in
een aantal partnerlanden, zoals Mozambique en Ethiopië,
steun aan onderwijs langzaam gestopt (uitgefaseerd). Bezien
zal moeten worden hoe Nederland zijn lange-termijninvesteringen in onderwijs in deze landen op adequate
wijze kan monitoren.
In vergelijking met de conclusie van de resultatenrapportage
2005–2006 zijn de resultaten van de Nederlandse inzet ver-

beterd. Dit blijkt vooral uit de verhoogde toegang tot onderwijs in de landen waar Nederland actief is. Juist omdat de
vooruitgang op het terrein van kwaliteit en aandacht voor de
armsten nog onverminderd aandacht moet krijgen, investeert
het ministerie veel in de financiering van de Education for
All-agenda en in het verbeteren van controle en coördinatie.

mdg 3

Stimuleren van
gelijkheid tussen
mannen en vrouwen
en vergroten van de zeggenschap van vrouwen.

3.1
		
		
		
		
		

Inleiding
3.1.1
Afbakening: wat zijn de prioriteiten?
3.1.2
De resultaatketen
3.1.3
De actoren: wie draagt bij aan verandering?
3.1.4
Internationale afspraken
3.1.5
Resultaten meten voor MDG 3

72
72
72
74
74
74

3.2
		
		
		
		

Algemene voortgang en trends
3.2.1
Deelname aan onderwijs na de basisschool
3.2.2
Tijdbesparing door betere infrastructuur
3.2.3
Goed geregeld eigendoms- en erfrecht
3.2.4	Formele werkgelegenheid en gelijke kansen

75
75
76
76

op de arbeidsmarkt

77

		 3.2.5
		 3.2.6
		 3.2.7
		 3.2.8
3.3
		
		
		

 eelname aan vertegenwoordiging in
D
politiek en bestuur
Geweld tegen vrouwen
Vrouwen in conflictgebieden
Financiële en niet-financiële inzet

Landencases
3.3.1
Tanzania
3.3.2
Bangladesh
3.3.3
Suriname

3.4 Conclusies

77
78
79
80
81
82
86
90
94

69

MDG 3: Stimuleren van gelijkheid tussen mannen en vrouwen en vergroten van de zeggenschap van vrouwen.

Doel 3: Gelijke kansen
Evenveel meisjes als jongens naar school

HOGE INK OMENSLANDEN

100%

Verenigd Koninkrijk
Nederland
98%

Verenigde Staten van Amerika
100%

Rusland
Duitsland
Oekraïne

Frankrijk

Syrië
Spanje

Dominicaanse Republiek

Mexico
Guatemala

Turkije

ARABISCHE LANDE N

93%

Jem

Egypte

Marokko

Honduras

Saoe

Algerije
Soedan Ethiopië

LATIJNSAMERIKA EN
CARIBISCH
GEBIED
101%

Colombia
Ghana

Brazilië
103%

Bolivia

DRC

Nigeria

Tanzania

83%

Paraguay

Botswana

Chili

Oeganda
Kenia

Mozambique
Malawi

Zuid-Afrika

Verhoudingvan meisjes t.o.v jongens
meer dan 105%
100-104%
95-99%
90-95%
minder dan 90%
geen gegevens

Halen landen dit doel (basisonderwijs)?

(Bron: United Nations Statistical Division en World Development Indicators )

Duidelijk achter op schema
Er is vooruitgang, maar onvoldoende
Op schema om het doel te halen
Geen data
Hoge inkomenslanden

70

SUB-SAHARA AFRI
87%
10 miljoen

De oppervlakte van een land is gelijk aan:
het aantal kinderen dat naar het basisen voortgezet onderwijs gaat.

Kazachstan

Irak

Iran
105%

Mongolië

Oezbekistan
Afghanistan

Japan

Pakistan

China

78%

edi-Arabië

Zuid-Korea

100%

men

Taiwan

Bangladesh
103%

Thailand

India

OOST-AZIË

Hong Kong

100%

Vietnam
Cambodja

91%

e

Sri Lanka

IKA

Indonesië

ZUID-AZIË
90%

Aandeel van vrouwen in de beroepsbevolking
met betaald werk buiten de landbouw in 2000 en 2006

120

2000

2006

100

2000

2006

(Bron: UN, Millennium Development Goals Report, 2008)

Toename in verhouding jongens/ meisjes op de lagere en
middelbare school in enkele partnerlanden* (100% is gelijk)
(Bron: UNESCO Institute of Statistics)

Aanvangswaarde
Toename

80
% 60
60
40
40
20
20

Afghanist an
(2004-2005)

Jemen
(2004-2006)

Benin
( 2003-2005)

Mali
(2004-2006)

Pakistan
(2004-2006)

Burkina Faso
(20051-2006)

Ethiopië
(2004-2007)

Mozambique
(2004-2008)

Zambia
(2004-2005)

Tanzania
(1991-2001)

Bolivia
(2003-2006)

Indonesië
2005-2006)

Uganda
(2004-2005)

Bangladesh
(2003-2004)

0
Suriname
(2005-2006)

Ontwikkelde
landen

Zuid Azië

West Azië

Noord Afrika

Sub-Sahara Afrika

Zuidoost Azië

Oost Azië

Latijns Amerika en
Caribisch Gebied

Oost Europa (GOS)

0

71

MDG 3: Stimuleren van gelijkheid tussen mannen en vrouwen en vergroten van de zeggenschap van vrouwen.

3.1

Inleiding

3.1.1

Afbakening: wat zijn de
prioriteiten?
Langzaam wordt de genderkloof gedicht: steeds meer meisjes
in ontwikkelingslanden gaan naar het basisonderwijs. Een
eerste stap die de eeuwenoude ongelijke verhoudingen tussen
vrouwen en mannen moet veranderen. Maar er valt nog veel te
verbeteren. In bijna alle ontwikkelingslanden werken vrouwen
minder in betaalde banen en worden ze vaak ‘weggemoffeld’
naar onzekere, slecht betaalde banen. Nog maar weinig vrouwen nemen hogere posities in bedrijfsleven en politiek in.
Hoewel er vooruitgang wordt geboekt, zijn vrouwen nog steeds
op veel terreinen achtergesteld. Geweld tegen vrouwen is nog
altijd een belangrijke doodsoorzaak. Het is duidelijk: gendergelijkheid – waarbij het gaat om meer gelijkheid in de sociale
en culturele rollen van mannen en vrouwen in de maatschappij
– is van het grootste belang.
Het derde Millennium Ontwikkelingsdoel heeft een tweeledig
karakter: het kijkt zowel naar de relatieve positie van vrouwen
ten opzichte van mannen, als naar de absolute positie van
vrouwen. In aansluiting op de Millenniumverklaring zijn de
volgende drie indicatoren vastgesteld waarmee de voortgang kan worden gevolgd:
1	de verhouding van het aantal meisjes en jongens in het
basis, middelbaar en hoger onderwijs;
2	het aandeel van vrouwen in betaald werk in de nietagrarische sector;
3	het percentage nationale parlementszetels dat door vrouwen
wordt ingenomen.
Deze set van indicatoren is echter onvoldoende om een goed
beeld te geven van de werkelijke absolute en relatieve positie
en kansen van vrouwen. Daarom heeft de UN Task Force on
Education and Gender Equality zeven terreinen geïdentificeerd
waarop het effectief is in te grijpen, om zo naar gendergelijkheid te streven:
1	Post-primair onderwijs voor meisjes. Investeringen in secundair en
hoger onderwijs hebben grote resultaten voor de empowerment van vrouwen. Dit uit zich onder meer in het potentieel
om inkomsten te verwerven, in staat te zijn om te onderhandelen binnen het huishouden, en controle te hebben
over reproductieve rechten (rechten op het gebied van
voortplanting) en participatie in het openbare domein.

72

2	Seksuele en reproductieve gezondheid en rechten (hierna afgekort
als SRGR, wat zich vrij laat verklaren als alles wat met seksualiteit en voortplanting te maken heeft, van rechten tot
gezondheidszorg). Als mensen – vooral vrouwen – zelf kunnen
kiezen óf, wanneer en hoeveel kinderen zij willen, en de
daartoe benodigde gezondheidsdiensten en producten
aanwezig zijn, blijkt het aantal tienerzwangerschappen en
het aantal kinderen per vrouw af te nemen. Dit komt hun
gezondheid en die van hun families ten goede, evenals
hun kans op ontplooiing. Dit resulteert in meer mogelijkheden voor een land om zich te ontwikkelen.
3	Tijdsbesparende infrastructuur voor vrouwen. Vrouwen en meisjes
zijn in veel landen primair verantwoordelijk voor de wateren brandstofvoorziening in het huishouden. Dikwijls zijn ze
hier vele uren per dag mee in de weer. Dit gaat ten koste van
onder meer de arbeidsproductiviteit en onderwijsdeelname
van vrouwen en meisjes.
4	Goed geregeld eigendoms- en erfrecht. Vrouwen hebben in de
meeste landen minder toegang tot eigendom en land dan
mannen. Eigendom van en controle over goederen als land
en huizen voorziet in economische zekerheid en een stimulans om economische risico’s te nemen die leiden tot groei
en inkomsten. Een direct voordeel is het hebben van onderpand, dat functioneert als buffer voor crisistijden en tevens
de toegang tot kapitaal verbetert.
5	Formele werkgelegenheid en gelijke kansen op de arbeidsmarkt.
Betaald werk is van groot belang voor de empowerment en
economische onafhankelijkheid van vrouwen, en daarmee
hun sociale zekerheid. Toegang tot formele werkgelegenheid, eerlijke arbeidsvoorwaarden en gelijke beloning dragen bij aan meer gelijke kansen voor vrouwen om een
eigen bestaan op te bouwen.
6	Deelname aan vertegenwoordiging in politiek en bestuur. De kwaliteit van bestuur verbetert wanneer meer vrouwen deelnemen
in politieke besluitvorming. Landen waar vrouwen minder
dan 30 procent van de zetels in politieke organen bekleden,
zijn minder inclusief, minder egalitair en minder democratisch.
7	Aanpak van geweld tegen vrouwen. Geweld tegen vrouwen komt
in alle socio-economische, religieuze en etnische groepen
voor. Wereldwijd krijgt naar schatting één op de drie vrouwen

er in haar leven mee te maken. Het uitbannen van geweld
tegen vrouwen is dan ook een voorwaarde voor het bereiken
van MDG 3 en het bereiken van de overige MDG’s.
SRGR komt aan bod in het hoofdstuk over MDG 4, 5 en 6. De
overige zes terreinen zijn overgenomen als de basis waarlangs
de Nederlandse inzet op het terrein van gender wordt georganiseerd en via deze resultatenrapportage inzichtelijk gemaakt.
De UN TaskForce vroeg naast de zeven prioritaire gebieden extra
aandacht voor vrouwen in conflictsituaties, wat ook in dit
MDG 3-hoofdstuk zal terugkomen. De zeven interventieterreinen zijn sterk gerelateerd aan elkaar. Het verwezenlijken van
één van de prioriteiten heeft positieve gevolgen voor het
bereiken van MDG 3.

3.1.2

De resultaatketen
De resultaatketen vormt de leidraad voor dit hoofdstuk. MDG 3,
gelijke rechten en kansen voor vrouwen en meisjes is het uiteindelijke doel, de zogenaamde impact.
De zeven interventieterreinen van de UN Task Force on Education
and Gender Equality vormen binnen de resultaatketen het
‘outcome’-niveau. Gendergelijkheid en de verbetering van de
positie van meisjes en vrouwen zijn sociale veranderingsprocessen bij uitstek, omdat achterstelling geworteld is in
sociaal-culturele instituties. Verandering van die sociaalculturele instituties en patronen is een gevoelig en langdurig
proces. Er zijn grofweg drie categorieën te onderscheiden,
waar outcomes en output zichtbaar worden:
• Veranderingen in instituties zoals (profijt van) nieuwe,
betere wet- en regelgeving, actieplannen, maatschappelijke structuren, infrastructuur, kinderopvang, quota,
goed functionerende politie en justitie;
• Cultuurveranderingen, zoals maatschappelijk draagvlak voor
deelname en leiderschap van vrouwen in politiek en bestuur,
openbare verklaringen van formele en informele leiders
over gelijke rechten en kansen en veroordeling van geweld

Figuur 3.1 Resultaatketen Gender

Impact

Gelijke rechten en kansen voor vrouwen en mannen

Outcome
Institutioneel
• Veilige school en schoolroute en sanitaire voorzieningen
• Eliminatie van seksueel
misbruik op school

•V
 rouwen maken gebruik van
geschikte infrastructuur

• Vrouwen bezitten
eigendom en landtitels

• Voorzieningen zoals kinderopvang functioneren

• Vrouwen zijn actief in
politiek en leiderschapsposities

• Gecoördineerde uitvoering
van actieplan geweld tegen vrouwen
• Politie neemt vrouwen
serieus en voert onderzoek uit
• Justitie vervolgt

• Vrouwen participeren in
vredesonderhandelingen
• Gecoördineerde uitvoering van nationaal actieplan 1325
• Gebruik van lokale structuren voor implementatie
internationale verdragen

• Brede acceptatie door
samenleving zelfbeschikkingsrecht van vrouwen

• Gemeenschap accepteert
rechten - Afname
vrouwenbesnijdenis,
early marriages

• Brede acceptatie door
samenleving zelfbeschikkingsrecht en participatie
in politiek door vrouwen

• Vrouwen hebben
middelen, zelfvertrouwen en capaciteiten om
aanspraak op rechtspraak
te maken

• Vrouwen hebben
capaciteiten en middelen
om deel te nemen aan
onderhandelingen

Cultureel
• Acceptatie van onderwijs
voor meisjes
• Eliminatie van seksueel
misbruik op school

•G
 ender sensitieve
aanpassing gewoonterecht water en energie

• Gender sensitieve
aanpassing gewoonterecht eigendoms- en
erfrecht

• Brede acceptatie door
samenleving zelfbeschikkingsrecht van vrouwen

Individuele capaciteit
• Vrouwen hebben goede
opleiding en capaciteiten
ontwikkeld

•V
 rouwen hebben
vaardigheden en
capaciteiten om te
participeren in
besluitvorming

• Vrouwen weten gebruik
te maken van beschikbare rechten

• Vrouwen weten gebruik
te maken van voorzieningen (zoals kinderopvang)
en beschikbare
budgetten, kredieten
• Vrouwen hebben geschikte
opleiding(en) afgerond

• Vrouwen hebben de
kwalificaties en middelen
om deel te nemen aan
politiek

Output land /
Institutioneel

Output land /
Cultuur-verandering

Output land /
Individuele capaciteiten

• wet- en regelgeving; antidiscriminatie in brede zin
• opstellen nationale actieplannen op het gebied van geweld
tegen vrouwen en VN resolutie 1325
• versterkte maatschappelijke structuren: organisatie-opbouw
juridisch apparaat, maar ook vrouwenorganisaties in hun
diversiteit
• regelgeving en middelen beschikbaar voor het aanpassen van
onderwijssysteem aan wensen meisjes en vrouwen
(veiligheid, sanitatie,

• verhoogde participatie van vrouwen in politieke organen en
deelname van vrouwen in maatschappelijke discussies
• uitspraken vooraanstaande cultuurdragers (religieuze leiders,
zangers, politici) over (gelijke) positie van vrouwen en
meisjes
• maatschappelijke veroordeling van geweld tegen vrouwen
• niet-discriminerende beelden in de media
• taboe doorbrekende dialoog op alle overlegniveaus

• Verbetering capaciteit maatschappelijk middenveld mede ten
behoeve van lobby en beleidsbeïnvloeding
• Transparantie van overheden en organisaties maatschappelijk middenveld op gebied van beleid en uitgaven richting
burgers en onafhankelijke media, inclusief monitoren en
budget tracking

Output Nederland /
Ministerie van Buitenlandse Zaken

Output Nederland /
MFS organisaties

Output Nederland /
Vrouwenorganisaties

• financiering van vrouwenorganisaties en andere CSO’s op het
gebied van onderwijs, rechtshulp en microkrediet
• capaciteitsversterking van vrouwenorganisaties en
basisorganisaties
• netwerken/ linking&learning met internationale organisaties, andere sociale bewegingen, relevante CSO’s en donors
•o
 nderzoek & kennisdelen over relevante strategieën en thema’s
• campagnes (internationaal, in Nl, gevoed door partners)

• netwerken opzetten en versterken; stem geven aan vrouwen
• solidariteit en steun geven, leiderschap stimuleren ter versterking van de rol van vrouwen in alg. en vrouwenorganisaties
• onderzoek en praktijkkennis en informatie verspreiden over
relevante thema’s ( o.a. vrede en veiligheid, landbouw+
economie, gezondheidzorg, wetgeving)
• opbouw basisorganisaties

• Dialoog, lobby, financiering en monitoring
• Samenwerking en coördinatie in netwerken multilaterale
instellingen, NGO’s en donoren
• Schoklandakkoorden, Unifem VAW fonds, OECD-DAC,
uitvoering internationaal genderbeleid.
• Regeringen bewust maken van belang gender, gender in
PRSP, genderbudgetting

Actoren

Figuur 1: Resultatenketen private sector ontwikkeling
Nederland, andere bilaterale en multilaterale donoren, overheid, lokale NGO’s, Nederlandse MFO’s, lokale en Nederlandse vrouwenorganisaties

73

MDG 3: Stimuleren van gelijkheid tussen mannen en vrouwen en vergroten van de zeggenschap van vrouwen.

tegen vrouwen, niet discriminerende beelden in de media;
•V
 eranderingen in individuele capaciteiten van vrouwen, zoals
kennis over rechten, regelgeving, vaardigheden op technisch,
politiek en financieel terrein en een zelfbewuste houding.
Resultaten binnen de categorieën hangen met elkaar samen
en zijn van elkaar afhankelijk. Daarom zijn er investeringen
nodig op alle drie de terreinen.

3.1.3

De actoren: wie draagt bij
aan verandering?
Verschillende Nederlandse actoren dragen – afhankelijk van
hun directe doelgroep en meerwaarde – op hun eigen manier
bij aan veranderingen.

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken
De bevordering van gelijke rechten en kansen voor vrouwen
en meisjes is in belangrijke mate een politieke kwestie, en vraagt
om een politiek antwoord en dito betrokkenheid. Nederland
en gelijkgezinden zetten zich in internationale fora in voor
meer aandacht en geld voor de verbetering van de positie van
vrouwen. Internationaal wordt ingezet op het bereiken van
een mondiale standaard, onder meer door vastlegging van
afspraken in resoluties, conventies en verdragen als CEDAW1.
Op nationaal niveau toetst het ministerie de voortgang van
MDG 3 – bijvoorbeeld via dialoog en landenspecifieke plannen
voor armoedebestrijding – en geeft het advies voor verbeteringen. Ten slotte draagt het via lobby of geldelijke ondersteuning bij aan specifieke activiteiten die een direct aandeel leveren aan bijvoorbeeld een nationaal debat of een wetswijziging.
Partnerlanden hebben in meerjarige beleidsplannen genderdoelen opgenomen en daar budget aan gekoppeld. Het succes
van dit beleid valt of staat met de mate waarin veranderingsprocessen gedragen worden door de overheid, lokale NGO’s
en de bevolking. Hiertoe steunen ambassades samenwerking,
coördinatie en netwerken van overheid en maatschappelijk
middenveld op nationaal niveau. Middels steun aan lokale
organisaties, alsook via multilaterale programma’s dragen
ambassades bij aan benodigde cultuurveranderingen om
vrouwen in staat te stellen hun eigen keuzes te maken.

Maatschappelijke organisaties
Omdat verandering bij vrouwen zelf begint, ondersteunen
maatschappelijke organisaties en bewegingen de versterking
van de capaciteit van vrouwen om voor hun rechten op te
komen en hun besef van eigenwaarde te verankeren. Ook
worden organisaties gesteund die de diensten verlenen waar
vrouwen hun mogelijkheden mee verruimen, zoals onderwijs,
rechtshulp of microkredieten, en organisaties die zich richten
op verandering van de formele instituties, zoals wetgeving en
samenstelling van politieke partijen. Het maatschappelijk
middenveld wordt door medefinancieringsorganisaties (MFO’s)
ondersteund om de uitvoering van wetgeving te monitoren
en overheden ter verantwoording te roepen.
Sociale verandering gaat niet zonder politieke verandering.
Daarom is grotere deelname van vrouwen in politiek-bestuurlijke processen een wezenlijk onderdeel van de strategie van
de vrouwenbeweging. De MFO’s ondersteunen vrouwenorganisaties die dat proces op gang helpen en begeleiden, waartoe
ook leiderschapstrainingen behoren. MFO’s zijn ook op internationaal niveau actief waar zij vooral samen met gelijkgezinden lobbyactiviteiten uitvoeren. Een voorbeeld is de
Commission on the Status of Women (CSW) en het Social
Forum. Daarnaast voeren MFO’s campagnes om een Nederlands
draagvlak te creëren voor hun activiteiten en aandacht te
vragen voor speciale thema’s, zoals bijvoorbeeld de actie
van Plan, “Because I am a girl”.

Vrouwenorganisaties
In het proces van duurzame ontwikkeling, inclusief vrede en

74

veiligheid, is een belangrijke rol weggelegd voor vrouwenorganisaties, die gezamenlijk de ‘Major Group Vrouwen’ vormen.
Deze organisaties dringen door tot in de haarvaten van de
samenleving en zijn goed georganiseerd, van lokaal tot internationaal niveau. Zij staan aan de basis van veel lokale initiatieven voor duurzame ontwikkeling en (weder-)opbouw van
de leefomgeving door het versterken van basisorganisaties en
netwerken, en onderzoek. Vrouwenorganisaties zijn ‘agents
of change’ en onmisbare partners voor de ontwikkelingsprogramma’s van de VN. Hun werk is gericht op de actieve en blijvende
betrokkenheid van vrouwen in ontwikkelingsprojecten vanaf
de planfase. Hiermee wordt de benodigde cultuurverandering
en ‘local ownership’ (waarbij de wensen en ideeën van de hulpontvanger centraal staan) bewerkstelligd. Ook worden behoeften en zienswijzen van vrouwen vanaf de basis vertaald naar
institutionele veranderingen op nationaal niveau. Deelname
van vrouwen staat daarmee garant voor het integreren van
genderperspectief in zowel beleid (mainstreamen) als de
projectaanpak en uitvoering in het veld.
In het schema van de resultatenketen wordt op het niveau van
de input zichtbaar dat er sprake is van een inzet van zowel financiële middelen als menskracht. Soms ligt de nadruk
meer op inzet van mensen dan van kapitaal, omdat gendergelijkheid om een grote cultuuromslag vraagt. De instrumenten die worden ingezet zijn langlopende subsidierelaties en
ad hoc projectondersteuning aan multilaterale organisaties
zoals UNIFEM. Daarnaast wordt de ondersteuning van de
ontwikkeling van internationale vrouwen- en gendernetwerken,
zoals het Women for Water Partnership (WfWP) ondersteund.
De inzet van BZ is gekoppeld aan die van het maatschappelijk
middenveld en vrouwenorganisaties. Van belang is steeds
scherper in beeld te krijgen waar precies de meest effectieve
invloedssfeer ligt van elk van de actoren.

Donoren en andere spelers moeten elkaar
aanvullen
Complementariteit tussen donoren levert de synergie die nodig
is voor het behalen van MDG 3. MFO’s hebben samen met
vrouwenorganisaties meer toegang tot organisaties aan de
basis, waar ambassades meestal verder van af staan. Ambassades
en multilaterale instellingen hebben juist weer toegang tot
overheden en andere donoren. Op deze wijze kan er van onderop de nodige druk worden uitgeoefend om veranderingen te
bewerkstelligen, die op het overheidsniveau in een politieke
dialoog door ambassades worden aangekaart. Daarbij zijn een
goed werkend donoroverleg evenals goed samenwerkende
lokale actoren essentieel om optimale successen te behalen.
Ook de lokale actoren worden onderscheiden in drie groepen:
nationale overheden, maatschappelijke organisaties en
vrouwenorganisaties. Binnen het duurzame ontwikkelingsproces spelen zij alledrie een belangrijke rol. De belangrijkste
rol van de overheid is het stellen van kaders. Daarnaast zou
de overheid de verschillende actoren in het maatschappelijk
veld in de uitvoering van hun taken moeten faciliteren. Helaas
gebeurt dat niet altijd (Ethiopië, Nicaragua).
Concrete samenwerking tussen BZ, MFO’s en vrouwengroepen
vindt plaats bij de uitvoering van de Akkoorden van Schokland
die een aantal organisaties en bedrijven ondertekenden in
de zomer van 2007 om 1) samen geweld tegen vrouwen aan
te pakken, 2) de VN Veiligheidsraadresolutie 1325 over vrouwen,
vrede en veiligheid in de praktijk te gaan brengen, en 3) tot
versterking te komen van vrouwenorganisaties uit de hele
wereld.

3.1.4

Internationale afspraken
De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM)
stelt dat ‘de erkenning van de inherente waardigheid en van
de gelijke en onvervreemdbare rechten van alle leden van de
mensengemeenschap grondslag is voor de vrijheid, gerech-

tigheid en vrede in de wereld’. De praktijk is echter anders.
Genderongelijkheid is nog altijd diepgeworteld in de sociaalculturele traditie van veel samenlevingen. Op een aantal plaatsen
en terreinen in de wereld komt dit nog steeds tot uitdrukking
in een de jure ongelijkheid, en op veel meer plaatsen in de facto
ongelijkheid en ongelijke kansen.
MDG 3 richt zich op het tegengaan van deze ongelijkheid en
ongelijke kansen op basis van geslacht of gender. Hiermee is
het een direct uitvloeisel van de verklaring. De basis voor de
inzet op MDG 3 zijn het CEDAW-verdrag uit 1979, de bevolkingsconferentie in Cairo van 1994, en de uitkomsten van de Beijing
wereldvrouwenconferentie in 1995.
Om de MDG’s te bereiken is – naast vergroten van de financiële
inzet – verbetering van de effectiviteit van de hulp noodzakelijk.
Met het ondertekenen van de Verklaring van Parijs (2005-2010)
hebben ministers van ontwikkelde en ontwikkelingslanden zich
verplicht internationale samenwerking beter te stroomlijnen,
het beheer te hervormen en de resultaten beter te monitoren.
De vijf kernprincipes van de Parijsverklaring: ‘ownership, alignment, harmonisation, managing for development results en mutual
accountability’ (eigenaarschap, afstemming, harmonisatie, resultaatgericht beheer, wederzijds rekenschap) zijn de handvatten
om dit in praktijk te brengen. Er ontstaat steeds meer overeenstemming over het feit dat effectiviteit alleen kan worden
verhoogd indien er ook aandacht is voor sociale aspecten.
Gender is er daar één van. Het Gendernet van OESO/DAC heeft
een aantal praktische en handzame documenten geproduceerd
met voorbeelden hoe gendergelijkheid gekoppeld kan worden
aan harmonisatie, resultaten en accountability (rekenschap
afleggen). In 2008 is in Accra de voortgang van de Verklaring
van Parijs besproken. De uitkomst, de Accra Agenda for Action
(AAA), geeft een kader waarin gendergelijkheid gezien wordt
als de hoeksteen voor ontwikkeling. De verbetering van de
positie van vrouwen is tenslotte essentieel voor duurzame
groei en armoedebestrijding. Ook is in de AAA opgenomen,
dat ontwikkelingslanden en donoren garanderen om in hun
beleid en programma’s internationale afspraken na te zullen
komen op het gebied van gendergelijkheid, zoals CEDAW,
Maputo Protocol en ‘Beijing’.

3.1.5

Resultaten meten voor
MDG 3
Bij het interpreteren van de resultaten in dit hoofdstuk moet
ermee rekening worden gehouden dat het niet eenvoudig is
om resultaten op het gebied van gender meetbaar te maken.
Omdat genderproblematiek vaak diep geworteld zit in culturele
normen en gewoonten, is het bereiken van resultaten (dus
veranderingen in de levensomstandigheden van vrouwen of
meisjes) op dit vlak een kwestie van lange adem. Het ontbreekt
vaak ook aan goede indicatoren die de voortgang meten en
aan gesegregeerde gegevens over mannen en vrouwen. Ook
zijn er op het gebied van gender weinig impactevaluaties voorhanden die inzicht geven over welke interventies het meest
effectief blijken te zijn.
Binnen een periode van twee jaar worden kleine stappen gezet
waardoor overheden, organisaties en vrouwen en mannen
beter in staat zijn om transities in gang of door te zetten. Deze
rapportage tracht duidelijk te maken aan welk van deze stappen
Nederland heeft bijgedragen op verschillende niveaus (internationaal,
nationaal en lokaal) en aan verschillende facetten (institutioneel, cultureel en individuele capaciteit).

3.2

Algemene
voortgang en trends
3.2.1

Deelname aan onderwijs na
de basisschool
Mondiale trends

kelingsgebieden in de informele sector. Het aandeel
vrouwen in nationale parlementen is sinds 2000 mondiaal
gestegen van 13,5% naar bijna 18%3 .
Deze paragraaf zal per prioritair terrein uitleggen wat het
belang is van interventies op het betreffende gebied, wat de
mondiale trends zijn, en hoe Nederland heeft bijgedragen
aan het bereiken van de doelstellingen. De resultaten
worden weergegeven aan de hand van de in hoofdstuk 1
uitgelegde resultatenketen.

Hoewel precieze cijfers ontbreken, wordt aangenomen dat
vrouwen over-gerepresenteerd zijn onder de armen2.
Genderongelijkheden zijn daarnaast groter onder armen
dan onder rijken. Het welzijn van arme huishoudens is
voornamelijk afhankelijk van de productieve en reproductieve bijdragen van vrouwen. Ook wordt een toenemend
aantal huishoudens geleid of onderhouden door vrouwen.
De officiële indicatorenset van MDG3 (zie 3.1.1.) laat zien dat
de voortgang traag gaat. Van de 113 landen die in 2005 nog
geen gendergelijkheid in primair en secundair onderwijs
hadden zullen er slechts 18 dit doel in 2015 gaan halen. Het
aandeel vrouwen met betaald werk buiten de landbouw is
wereldwijd toegenomen van 35% in 1990 naar bijna 40% in
2008, maar nog steeds werkt 2/3e van de vrouwen in ontwik-

Zoals tabel 3.1 laat zien, kunnen in de meeste landen meer
vrouwen lezen en schrijven dan in 2006. Sinds 1990 is er
significante vooruitgang geboekt wat betreft gendergelijkheid in primair en secundair onderwijs, met name in
Zuid-Azië. Ook het Midden-Oosten, Noord-Afrika en
Sub-Sahara Afrika hebben grote sprongen gemaakt. In 2008
gaan meer meisjes naar het secundair en tertiair onderwijs
dan in 2006. Toch is genderongelijkheid in het secundair en
tertiair onderwijs nog erg groot, zeker in regio’s waar
minder meisjes primair onderwijs volgen. Nog altijd zijn er
veel belemmeringen voor meisjes om naar school te gaan.
In Sub-Sahara Afrika komen seksueel misbruik van meisjes
door leraren en tienerzwangerschappen veel voor. Het

Tabel 3.1 Postprimair onderwijs in de partnerlanden van 2006-2008
(Bron: Global Gender Gap Index, 2006-2008. Gegevens van overige landen zijn te vinden op www.minbuza.nl)		

Alfabetisme
% van
vrouwen 2008

Bolivia
Jemen
Ghana
Colombia
Pakistan
Macedonië
Nigeria

Inschrijving secundair
onderwijs
Verandering %
2006-2008

85

		

40

			

58

		

4,9
16,0

93

		

0,0

40

		

11,1

95

		

1,1

64

		

8,5

% van
vrouwen
70
26
43
68
26
80
23

Inschrijving tertiair
onderwijs

Verandering %
2006-2008

% van
vrouwen

Verandering %
2006-2008

		

-4,1

		

23,8

5

		

0,0

		

22,9

4

		

100,0

		

17,2

32

		

14,3

4

		

33,3

		

0,0

35

		

6,1

		

-8,0

8

		

14,3

75

MDG 3: Stimuleren van gelijkheid tussen mannen en vrouwen en vergroten van de zeggenschap van vrouwen.

ontbreken van sanitaire voorzieningen voor meisjes en
lange afstanden naar school kunnen reden zijn voor ouders
om hun dochters thuis te houden. Ook aanpassing van
curricula op vrouwen is van belang voor deelname aan
het onderwijs en daarmee voor de arbeidsparticipatie van
vrouwen.
In regio’s waar genderverschillen in primair onderwijs nihil
zijn, gaan meisjes gewoonlijk ook naar het secundair
onderwijs, terwijl meer jongens gaan werken. In drie regio’s
volgen dan ook meer meisjes dan jongens secundair
onderwijs: Oost-Azië, Zuid-Oost Azië en Latijns-Amerika en
het Caribische gebied4.

Wat Nederland bijdraagt
De donorgemeenschap is één groep actoren die bijgedragen
heeft aan bovengenoemde mondiale vooruitgang in
onderwijs voor meisjes en vrouwen. Nederland speelt hierin
een rol, allereerst door te investeren in institutionele
verbeteringen (infrastructuur, regelgeving en beschikbaar
stellen van middelen). In Burkina Faso bestaat een fonds dat
voor financiële ondersteuning voor lesmateriaal en latrines
zorgt, waardoor meisjes eerder naar school gaan. Een aantal
landen heeft beurzen ingesteld voor meisjes (Burkina Faso,
Kenia, Macedonië, Mozambique) en voor specifieke
doelgroepen:
•B
 olivia voor ongehuwde moeders;
•O
 eganda voor vrouwelijke slachtoffers van het conflict in
Noord-Oeganda;
• Z uid-Afrika voor zeshonderd vrouwelijke leerlingen die
thuis blijven om ouders met Aids te verzorgen. In
aanvulling op deze beurs zorgen sociaal werkers ervoor
dat ze naar school kunnen blijven gaan5.
Ook zijn vormen van volwassen onderwijs opgezet, zoals in
Jemen, waar een programma bestaat waarin jonge,
ongeschoolde vrouwen een basisopleiding krijgen. In dit
land zijn tevens 1500 vrouwen geschoold als leraressen,
waardoor meer meisjes naar school gaan en de ratio
leerling-leraar is verbeterd6. Bovendien verkrijgen de
getrainde vrouwen een betere positie in de gemeenschap.
Om uitval van meisjes te verminderen, is in Indonesië
deelname van moeders in schoolcomités een effectief
middel gebleken. Deelname van meisjes in school clubs in
Ethiopië heeft als resultaat dat meisjes assertiever en meer
leiderschapsvaardigheden ontwikkelen.
Het afleggen van rekenschap (accountability) van de overheid
wordt vergroot in een project van Oxfam waar Jemenitische
organisaties van het maatschappelijk middenveld worden
gesterkt in het controleren van de overheid op het gebied
van gender-planning en -budgettering, zowel op nationaal
als lokaal niveau.

76

3.2.2

3.2.3

Tijdbesparing door betere
infrastructuur

Goed geregeld
eigendoms- en erfrecht

Mondiale trends

Mondiale trends

Er wordt geschat dat Afrikaanse vrouwen en kinderen elk jaar
40 miljard uur besteden aan het halen van water en brandhout.
Dit komt overeen met een jaar werk van de gehele arbeidspopulatie van Frankrijk. In Ghana spenderen vrouwen meer dan 700
uur per jaar aan watervoorziening, in Tanzania 500 uur en in
Zambia 200 uur7. Een studie in Kenia laat zien dat met de aanleg
van zanddammen de tijd die vrouwen nodig hadden voor het
halen van water voor het huishouden is afgenomen van 140 naar
90 minuten8. De ruime meerderheid gebruikte deze beschikbare
tijd voor inkomensgenererende of landbouwactiviteiten, waaronder het halen van meer water voor het verbouwen van groenten. Toch is de realiteit complex, aangezien de daadwerkelijke
impact – dus hoe vrouwen de extra beschikbare tijd besteden –
afhankelijk is van meerdere factoren. Om bijvoorbeeld meer meisjes op school te krijgen en te houden, zijn zowel sanitaire voorzieningen op school als beschikbare tijd vereiste voorwaarden.

In veel landen ( waaronder Bangladesh, Guatemala, Rwanda)
bestaat inmiddels nationale wetgeving die vrouwen formeel
gelijke landrechten geeft. Soms overheerst echter het gewoonterecht, waardoor vrouwen geen eigen bezit kunnen verkrijgen.
Dat belemmert hen om bijvoorbeeld een bedrijf te kunnen
starten. Rechtszaken over eigendomsrechten, zoals in Kenia,
veroorzaken nog altijd veel weerstand.

Bijdrage van Nederland
Wat betreft de tijdbesparende infrastructuur kent het Nederlandse OS-beleid op centraal niveau enkele thematische uitgavendoelstellingen die effecten zullen hebben op de positie
van vrouwen. Dit betreft de fysieke aanleg van infrastructuur
waarbij Nederland 50 miljoen mensen aan drinkwater zal helpen en 10 miljoen mensen aan duurzame energie. In verschillende landen is de toegang tot water dan ook verbeterd door
Nederlandse steun9;
• I n Pakistan heeft ruim een half miljoen vrouwen in rurale
gebieden toegang tot water gekregen en leveren windturbines hen elektriciteit.
• I n Bolivia zijn naast drinkwater (waarvan 96.390 personen
profiteren) ook latrines (waarvan 84.800 personen
profiteren) en douches met warm water via zonnepanelen
(waarvan 108.00 personen profiteren) aangelegd10.
• I n Oekraïne zijn door partnerorganisaties van Women in
Europe for a Common Future (WECF) verbeterde toiletten
op scholen aangelegd, Hierdoor is een vermindering van
de afwezigheid van meisjes op scholen waargenomen, en
is binnen een jaar een afname tot twintig procent van de
‘helminth’-bacterie gerealiseerd11.
Een duurzame drinkwatervoorziening vergt meer dan alleen de
aanleg van infrastructuur. Daarom dringt Nederland aan op het
versterken van maatschappelijke structuren en vaardigheden
voor vrouwen, zodat hun specifieke wensen meegenomen worden in het ontwerp en de uitvoering van waterprogramma’s
(Bangladesh, Indonesië, Vietnam, Suriname). In Indonesië
brachten vrouwen een verschuiving teweeg van investeringen
in wegen en irrigatie naar investeringen in publieke toiletten
en wasplaatsen. Ook in Guatemala zijn meer dan vijfhonderd
vrouwen (en een kleine driehonderd mannen) actief in integraal
waterbeheer, waardoor de toegang tot water sterk is verbeterd
en conflicten over water zijn afgenomen.
Investeren in drinkwater gaat hand in hand met investeren in
energievoorzieningen. Een door Hivos gesteund grootschalig
biogasprogramma in Cambodja (drieduizend biogas installaties)
levert een substantiële (tijds)besparing op voor vrouwen, omdat
zij minder tijd of geld kwijt zijn aan het organiseren van brandhout of andere brandstof. Een belangrijk voordeel is de vermindering van gezondheidsproblemen die de traditionele rokerige
houtgestookte fornuizen met zich meebrengen. In Tanzania
heeft ontwikkelingsorganisatie Tatedo een efficiënte, rookloze
oven ontwikkeld voor zesduizend huishoudens, waardoor tot de
helft minder hout nodig is en vrouwen dus substantieel minder
tijd en/of geld kwijt zijn aan het organiseren van brandstof. In
Rwanda hoeven door het gebruik van cookers (kooktoestellen)
vrouwen in sommige plattelandsgebieden geen hout meer
te sprokkelen12.

Bijdrage van Nederland
In Bangladesh en in Bolivia hebben veel vrouwen landtitels
verworven door activiteiten die door de ambassades worden
gesteund. In Bangladesh is het Char13 Development and Settlement Project gesteund dat de overdracht van landbezit aan
duizend vrouwen heeft gefaciliteerd. Door het verkrijgen van
landrechten is de status van vrouwen verhoogd en kunnen
zij hun land als onderpand gebruiken bij het verkrijgen van
microkredieten. In 2005 is in Guatemala met steun van de
ambassade een kadasterwet aangenomen, waarin toegang
tot land voor vrouwen is vastgelegd. Om gelijke rechten ook
daadwerkelijk te implementeren moeten instituties in staat
zijn deze uit te voeren. Nederland steunt daarom een FAOproject in Mozambique waar op decentraal niveau training
gegeven wordt aan o.a. rechters en ambtenaren over duurzame
wetgeving en rechten voor vrouwen. Deze ontwikkelingen
versterken maatschappelijke structuren en dragen daarnaast bij
aan de acceptatie van vrouwenrechten en hun zelfbeschikkingsrecht.
Door steun aan verschillende Jemenitische organisaties hebben
vrouwen hun kennis over bestaande wetgeving vergroot en
kunnen ze juridische bijstand verkrijgen. Versterking van deze
organisaties garandeert hun zelfstandig bestaan op de lange
termijn. In samenwerking met CARE zijn het bestuur en management van de organisatie verbeterd en is er een strategisch
meerjarenplan ontwikkeld. Ook zijn niet goed draaiende
inkomensgenererende activiteiten verbeterd of gesaneerd en is
een functionerende database voor het ledenbestand opgezet.
Op vergelijkbare wijze verleent de Nederlandse Ambassade in
Zambia steun aan The National Legal Aid Clinic for Women (NLACW).
Deze lokale organisatie biedt minder bevoorrechte vrouwen
juridische hulp bij problemen rondom erfrecht, maar ook
rondom landrechten, eigendomsrechten en huwelijk. Steeds
meer vrouwen maken gebruik van de NLACW (3680 in 2006,
en 5119 in 2007) waardoor hun zelfbewustzijn en individuele
empowerment is vergroot14.

3.2.4

3.2.5

Formele werkgelegenheid
en gelijke kansen op de
arbeidsmarkt

Deelname aan vertegenwoordiging in politiek en
bestuur

Mondiale trends

Mondiale trends

Hoewel de arbeidsparticipatie (percentage werkenden of actief
werkzoekenden) van vrouwen in alle partnerlanden tussen 2006
en 2008 is toegenomen (zie tabel 3.2), is het percentage vrouwen in alle regio’s lager dan het percentage mannen. Verschillen zijn het grootst in Zuid-Azië, het Midden-Oosten en NoordAfrika. Bijna tweederde van de vrouwen werkt in kwetsbare
banen in de informele sector. In Zuid-Azië en Sub-Sahara Afrika
is dit zelfs 80 procent. Vrouwen zijn daarnaast disproportioneel vertegenwoordigd in deeltijd, seizoens- en tijdelijke arbeid,
waardoor ze minder sociale en economische zekerheid genieten.
Ondanks toename van het aantal vrouwen op de arbeidsmarkt,
bestaat er nog altijd een grote inkomensongelijkheid tussen
mannen en vrouwen. Er zijn landen waar vrouwen ongeveer
de helft van mannen verdienen voor hetzelfde werk (Bangladesh en Bolivia). In een aantal landen is het verschil in beloning
zelfs groter geworden. De traditionele rolopvatting dat vrouwen
voor de kinderen en het huishouden moeten zorgen, vormt
een grote belemmering voor vrouwen om te werken.

Bijdrage van Nederland
Nederland heeft bijgedragen aan het verbeteren van wetgeving
ten aanzien van secundaire arbeidsvoorwaarden, zoals zwangerschapsverlof (Tanzania, Jemen), kinderopvang, het aantal
werkuren, pensioen (Jemen) en veilig transport (Pakistan).
Met steun van de International Labour Organisation (ILO) is
de Directoraat-Generaal van Vrouwelijke Werkers in Jemen
opgericht, dat een centrale rol vervult in de naleving van internationale arbeidsnormen, gendergelijkheid en sociale dialoog.
In samenwerking met de overheid is een succesvolle mediacampagne over arbeidsrechten uitgevoerd. Een aantal landen,
waaronder Oeganda, past positieve discriminatie toe om meer
vrouwen aan het werk te krijgen. Zo wordt in Kenia geëist dat
25 procent van de sollicitanten bij de politie vrouw moet zijn.
In verschillende landen maken vrouwen gebruik van beroepstrainingen:

• in Pakistan en Jemen zijn resp. 700 en 1500 vrouwelijke
docenten uit rurale gebieden getraind, die ook na afloop
van het project een aanstelling krijgen via de overheid15:
• i n Bolivia hebben ruim 3000 vrouwen training ontvangen
in de productieve en dienstensector, en daarbij ook in de
niet traditionele beroepen16:
• i n Rwanda, Zuid-Afrika en Bolivia stimuleren docenten
meisjes om technische vakken te kiezen.
Speciale aandacht wordt gegeven aan microkredieten voor
vrouwen. Klanten van het Hivos-Triodos Fonds die krediet en
technische begeleiding ontvangen, bestaan voor 70 procent
uit vrouwen en in Macedonië is 43 procent van de nieuwe
leningen door vrouwen afgesloten. Organisaties als
ProMujer in Bolivia, CrediMujer in Peru en MicroStart in
Burkina Faso richten zich zelfs volledig op vrouwen.
Instellingen voor microkrediet werken veelal via groepsleningen, waardoor vrouwen ook zonder onderpand geld
kunnen lenen en versterkt worden in organisatorische
vaardigheden. De vrouwen die bij Promujer in Bolivia
lenen, blijken meer dan gemiddeld actief te zijn in lokale
organisaties (44% versus 21%), waarbinnen zij bovendien
meer dan twee keer zo vaak leiderschapsrollen op zich
nemen17. Nederland geeft financiële ondersteuning aan het
netwerk Women’s World Banking, dat tegenwoordig 54
instellingen voor microkrediet en banken in dertig landen
omvat waarbij 21 miljoen ondernemers begunstigd zijn18.
Buiten de vele positieve resultaten van microkredieten, zijn
er ook tegengeluiden. In Tanzania zijn de bedragen die
worden verstrekt te klein om vrouwen uit de armoede
helpen, maar ze vergroten wel hun werklast. Ze blijven dan
enkel actief in kleinschalige activiteiten in de informele
sector, en moeten extra inspanningen verrichten voor een
kleine opbrengst.

Hoewel het Beijing Platform for Action regeringen heeft aanbevolen
om als doel dertig procent zetels in het parlement voor vrouwen te reserveren, is dit niet in alle landen gebeurd. Vrouwen
zijn in grotere aantallen vertegenwoordigd in systemen waar
quota zijn ingesteld en in de meeste regio’s is over een langere
periode (sinds 1990) een significante groei van het aantal
vrouwelijke parlementariërs waar te nemen. Het aandeel van
vrouwen in de nationale volksvertegenwoordiging ligt tussen
0% (Jemen) en 49% (Rwanda). Het gemiddelde is 17% in 2008
(16% in 2006). Naast Jemen, is een achteruitgang in het percentage vrouwelijke parlementariërs waar te nemen in Colombia
en Nicaragua. Vrouwen zijn grotendeels afwezig als staatshoofden. In veel landen lijkt een forse toename van het aantal vrouwelijke ministers te zijn, maar hun percentage is in vergelijking
met mannelijke vaak nog erg laag. Opvallend is de sterke daling van het aantal vrouwelijke ministers in de vier vermelde
fragiele staten (Colombia, Guatemala, Pakistan en Sri Lanka).
Het aantal vrouwelijke parlementariërs in deze landen is, behalve i 005 en 2007)19.

Bijdrage van Nederland
Nederland heeft de afgelopen twee jaar met name geïnvesteerd
in de individuele capaciteiten van vrouwen om hun deelname
in het politieke domein te vergroten. Voorafgaand aan zowel
lokale als nationale verkiezingen zijn in Mali, Jemen en Egypte
vrouwelijke kandidaten getraind en hebben campagnes plaatsgevonden om vrouwelijke stemmers bewust te maken van het
belang van verkiezingen. Vrouwen zijn weerbaarder geworden
door kennis op te doen over de rechten van vrouwen in politiek, te
leren hoe ze een politiek betoog kunnen houden, en door een
netwerk te creëren waarin ze kunnen terugvallen bij tegenslagen, bijvoorbeeld door intimidatie uit conservatieve hoek.

Tabel 3.2 Gelijke kansen op de arbeidsmarkt

(Bron: Global Gender Gap Index, 2006-2008. Gegevens van overige landen zijn te vindenop www.minbuza.nl)

Arbeidsparticipatie van vrouwen
% van
vrouwen 2008

Bangladesh
Bolivia
Ethiopië
Pakistan
Egypte
Indonesië
Albanië

Verandering %
2006-2008

Vrouwen met betaalde baan
buiten de landbouwsector

Inkomensgelijkheid

% vrouwen van totale
beroepsbevolking in 2008

Verhouding
vrouw/man in 2008

Verandering %
2006-2008

55

		

3,8

23

		

0,50

		

22,0

65

		

3,2

37

		

0,45

		

-4,3

74

		

4,2

41

		

0,59

		

-9,2

34

		

3,0

9

		

0,58

		

5,5

22

		

10,0

21

		

0,83

		

9,2

53

		

3,9

31

		

0,74

		

-6,3

55

		

12,2

32

		

0,68

		

-4,2

77

MDG 3: Stimuleren van gelijkheid tussen mannen en vrouwen en vergroten van de zeggenschap van vrouwen.

3.2.6

Geweld tegen vrouwen
In Egypte is één van de getrainde vrouwen daadwerkelijk
verkozen in de Eerste Kamer en zijn er 2621 in lokale raden
gekozen (in tegenstelling tot 774 in de vorige verkiezingen)20.
Verkozen worden in de Eerste Kamer is hier niet gebruikelijk
omdat de andere vrouwelijke leden door de president zijn
aangewezen.
Als een opstap naar politieke participatie van vrouwen fungeert
vaak participatie op gemeenschapsniveau, zoals in Pakistan,
Indonesië en in Bangladesh, waar vrouwen deelnemen in watermanagementcomités, schoolcomités en in besluitvorming van
de wederopbouw na de tsunami. Persoonlijke vaardigheden
van vrouwen zijn verbeterd, alsook hun toegang tot krediet,
zoals in Indonesië. Andere stappen naar culturele veranderingen betreffen de invloed van de media. In Egypte heeft een
vrouwenorganisatie een eenheid opgesteld om schendingen
van vrouwenrechten in de media te monitoren. Het mediapersoneel is er veel gevoeliger voor het genderpersprectief
door geworden, waardoor een publiek debat over deelname
van vrouwen in de politiek ontstond. Op institutioneel niveau
spelen vaak praktische belemmeringen een rol. Zo heeft de
ambassade in Bolivia een organisatie ondersteund waardoor
ongeveer 60 duizend vrouwen geboorteakten hebben gekregen,
een voorwaarde om naar de stembus te kunnen gaan21. In
Nicaragua heeft een sterke lobby van de ambassade bij verschillende partijen bijgedragen aan het totstandkomen van een
wet, die de publieke sector opdraagt om enerzijds gender te
integreren in beleid, en anderzijds toegang voor vrouwen
tot publieke programma’s garandeert.

Mondiale trends
Wereldwijd wordt geschat dat geweld tegen vrouwen een even
ernstige doodsoorzaak is voor vrouwen tussen de 15 en 49 jaar
als kanker, en meer gezondheidsproblemen veroorzaakt dan
verkeersongelukken en malaria samen22. Gegevens van de WHO
laten zien dat in Ethiopië, Bangladesh en Tanzania respectievelijk 49, 37 en 33 procent van de vrouwen te maken heeft gehad met fysiek geweld door een intieme partner23. Huiselijk
geweld wordt in veel landen niet bij de politie aangegeven
omdat er geen vertrouwen is in de politie, er zelden rechtszaken
van komen, een vrouw bang is dat haar man in de gevangenis
verdwijnt (Mozambique), zij zich schaamt om ermee naar buiten te treden (Tanzania), bang is voor consequenties (Ethiopië),
denkt dat het niet serieus is (Bangladesh, Tanzania), of het vanzelfsprekend vindt dat zij wordt geslagen (Zuid-Afrika). Daar
waar meer bewustzijn ontstaat over geweld tegen vrouwen
ondermeer doordat er al wetgeving bestaat (in Indonesië en
Georgië), vindt meer aangifte plaats. In meer landen bestaat
inmiddels wetgeving of wordt aan de totstandkoming of implementatie ervan gewerkt. Ook wordt in de media steeds
meer over geweld tegen vrouwen gesproken.

Bijdrage van Nederland
Verandering begint bij vrouwen en meisjes zelf, en de gemeenschappen waarin ze leven. Doordat vrouwen zich organiseren,
leren wat hun rechten zijn en het zelfvertrouwen ontwikkelen
om voor hun rechten op te komen, wordt de alledaagsheid van
geweld, het ‘culturele’ recht van mannen om hun vrouwen te
mishandelen, ter discussie gesteld. Zo helpt een organisatie

als Kaq’la in Guatemala Maya-vrouwen om autoriteiten met
zelfvertrouwen tegemoet te treden en op te komen voor hun
rechten. Verschillende organisaties uit het maartschappelijk
middenveld (CSO’s) in Colombia proberen vrouwenhandel te
bestrijden door (potentiële) slachtoffers (o.a. prostituees)
weerbaarder te maken en een betere rechtspositie te geven. In
verschillende landen richten organisaties zich op bewustwording binnen lokale gemeenschappen en overheden, zoals CSO’s
in Nigeria en de ‘We can end all violence against women’-campagne
in zes Zuid-Aziatische landen, waarbij meer dan 1800 organisaties zijn aangesloten.
Het geweld maakt echter elke dag slachtoffers en daarom richten veel organisaties zich ook op directe ondersteuning door
opvang of juridische bijstand. In Ghana geeft de mensenrechtenorganisatie The Ark jaarlijks zo’n duizend vrouwen directe hulp en realiseert daarnaast meer bewustwording in de
gemeenschappen waar zij leven. In Ethiopië steunt de ambassade de coördinatie van het werk van 25 CSO’s en in Indonesië
ontvangt het Netherlands Local Women Fund financiële steun
bij de aanpak van geweld. Er zijn opvanghuizen geopend en
een netwerk van rechtshulp opgezet. Onder lokale overheden
en religieuze leiders wordt de bewustwording over wetgeving,
opvang en procedures vergroot. Naast dat vrouwen medische,
juridische en psychologische hulp krijgen leren zij hier vaardigheden die hen weerbaarder maken. Een grote verdienste is
dat verschillende instanties beter zijn gaan samenwerken
doordat de opvanghuizen de vrouwen samenbrengen met
politie, rechtbanken, en ook met toekomstige werkgevers.
In Indonesië is bewust gekozen om mannen in opvanghuizen

Werken aan MDG 3 in Bolivia
De activiteiten van de ambassade in Bolivia vormen een mooi
voorbeeld van bewuste inzet om MDG 3 te behalen. Aan alle partners,
zowel overheid als NGO’s, is gevraagd een genderstrategie te formuleren en uit te voeren, waardoor alle programma’s bijdragen aan het
verbeteren van de positie van vrouwen (gendermainstreaming). Ter
versterking hiervan ondersteunt de ambassade het vice-ministerie van
Gender bij de uitvoering van het intersectorale strategische genderplan,
waarin de verantwoordelijkheden op genderterrein van elke sector
vastliggen. De subsector water/irrigatie formuleert zo een vijfjarenplan
dat is gebaseerd op gelijke toegang en gebruik voor mannen en
vrouwen.
De toegang tot basisonderwijs is in Bolivia gelijk voor jongens en
meisjes, maar daarna neemt de genderongelijkheid toe. Het toegankelijker maken van het technisch onderwijs voor vrouwen wordt
ondersteund via de Boliviaanse NGO Fautapo. Dit programma selecteert
meer vrouwen en stimuleert hun deelname aan niet-traditionele
trainingen, waardoor het aantal geschoolde vrouwen is toegenomen.
Via Fautapo hebben vrouwen ook toegang tot leningen. Alleenstaande
moeders krijgen een beurs zodat hun kinderen naar de crèche kunnen.
Tachtig procent van de vrouwen heeft na het afronden van de opleiding
werk in het beroep waarvoor ze zijn opgeleid, waardoor hun levensomstandigheden direct verbeteren.
Op het terrein van verbetering van erf- en landrechten steunt de
ambassade het uitreiken van grondtitels aan vrouwen. Hiermee
versterken zij hun economische en sociaal-maatschappelijke positie en
worden investeringen op langere termijn aantrekkelijk, waardoor de
productie toeneemt. De afgelopen twee jaar zijn meer titels aan
vrouwen uitgereikt. Er is ook meer gezamenlijk bezit op naam van
vrouwen en mannen. Door fondsen te financieren die startkapitaal aan
vrouwen bieden draagt de ambassade bij aan vermindering van de
ongelijkheid op de arbeidsmarkt. Dit is positief geëvalueerd en
overgenomen door UNDP en het vice-ministerie van Gender, die een
breder programma op landelijk niveau hebben opgezet. Dit leidt uiteindelijk tot een toename van inkomsten van vrouwen.

78

Tabel 3.3 Deelname van vrouwen aan politiek
(Bron: Global Gender Gap Index, 2006-2008. Gegevens met * afkomstig van Wereld Bank GenderStats 2007.)

Burkina Faso
Jemen
Nicaragua
Rwanda *
Colombia
Sri Lanka
Zuid-Afrika
Peru

Vrouwen in parlement

Vrouwen op ministersposten

% vrouwelijke
parlementariërs
in 2008

% vrouwelijke
ministers
in 2008

Verandering %
2006-2008

Verandering %
2006-2008

15

		

25,0

14

		

-6,7

0

		

0,0

6

		

100,0

19

		

-9,5

33

		

135,7

49
8

		

-33,3

23

		

-36,1

6

		

20,0

6

		

-40,0

33

		

0,0

45

		

9,8

29

		

0,0

29

		

141,7

3.2.7

Vrouwen in conflictgebieden
in dienst te nemen zodat zij voorlichting kunnen geven aan
andere mannen.
In enkele landen is door ambassades en lokale CSO’s gelobbyd
voor betere wetgeving (Bangladesh, Mozambique), en steun
verleend aan verbetering van de uitvoering (Ghana, Albanië).
Ook worden overheden ondersteund (Guatemala, Macedonië,
Bangladesh) in de totstandkoming van nationale strategieën
en actieplannen tegen huiselijk geweld, bijvoorbeeld door het
uitvoeren van een nulmeting. In Ethiopië heeft het trainen
van politiepersoneel ertoe geleid dat meer vrouwen aangifte
doen en bijzondere gevallen meer besproken worden op radio
en tv. Ook worden overtreders sneller veroordeeld dan voorheen.
In de Democratische Republiek Congo is de Amerikaanse Orde
van Advocaten met Nederlandse steun eind 2008 begonnen
aan het verbeteren van de gehele juridische keten in een provincie: van onderzoekscapaciteit van de politie tot mobiele
rechtbanken en gevangenissen.
Ten slotte speelt Nederland een rol binnen de totstandkoming
van internationale afspraken. De VN Division for the Advancement
of Women is met behulp van een Nederlandse subsidie bezig
met het opstarten van een databank met gegevens en goede
praktijkvoorbeelden van de bestrijding van geweld tegen vrouwen wereldwijd, waarvoor de Raad van Europa input zal aanleveren. Verder zijn – mede op Nederlands – initiatief EUrichtlijnen in de maak voor geweld tegen vrouwen, welke als
handvat en richtsnoer dienen voor vertegenwoordigers van
de EU en EU-lidstaten als zij derde landen aanspreken op
gebrekkige bestrijding van geweld tegen vrouwen.

Veiligheid is een voorwaarde voor vrouwen om hun maatschappelijke positie te versterken, om MDG 3 te bereiken. Het betrekken van vrouwen en kinderen bij demobilisatieprocessen
en aandacht voor genderverhoudingen bij de verlening van
humanitaire hulp en tijdens wederopbouwprocessen, zijn
daarvoor essentieel. Het vergroten van zeggenschap van
vrouwen draagt bij aan het oplossen van conflicten en aan
veiligere en stabielere leefomstandigheden.

Het internationale kader
Met de aanname van Resolutie 1325 van de VN Veiligheidsraad
in 2000 is het internationale kader geschapen voor de systematische aandacht, erkenning en ondersteuning van de rol
van vrouwen in (post)conflictsituaties en bij vredesprocessen.
Resolutie 1325 stond in 2007 en 2008 volop in de aandacht,
wat zich op 19 juni 2008 uiteindelijk vertaalde in een additionele resolutie (1820) van de Veiligheidsraad waarin expliciet
de link wordt gelegd tussen seksueel geweld en het behoud
van vrede en veiligheid. Mede dankzij deze resolutie heeft de
VN Veiligheidsoperatie MONUC in de Democratic Republic
of Congo, sinds de aanname van verlengd mandaat in december 2008, de taak gekregen om prioriteit te geven aan de bescherming van de burgerbevolking en daarbinnen steviger
op te treden tegen seksueel geweld. Bovendien wordt het
VN zero-tolerance-beleid van eigen personeel benadrukt.

Nationaal Actieplan 1325
Nederlandse maatschappelijke organisaties, academische instellingen en de overheid hebben in 2007 samen een Nationaal
Actieplan 1325 (NAP) over vrouwen, vrede en veiligheid ontwik-

keld24. Een voorbeeld van concrete samenwerking zijn de werksessies en netwerkbijeenkomsten van de Nederlandse Vrouwen
Raad via het Platform Vrouwen voor Duurzame Vrede met partners uit het Grote Merengebied, de Balkan en Zuid-Azië. Deze
hebben onder andere geleid tot vereniging van Bosnische,
Kroatische, Kosovaarse en Servische vrouwenorganisaties in
een Balkan-breed vrouwen/vredesnetwerk. Dit netwerk heeft
in 2008 een gezamenlijke campagne gelanceerd om de heersende cultuur van wantrouwen en haat om te buigen naar een
cultuur van verzoening en tolerantie.
De internationale vrouwenrechtenorganisatie Women’s Initiatives for Gender Justice, financieel ondersteund door het MDG-3
-fonds, komt op voor de rechten van vrouwen tijdens en na
gewapend conflict. Zij dringt er op plaatselijk niveau bij
rechtshandhavers op aan om geweldplegers daadwerkelijk te
vervolgen. Samen met plaatselijke organisaties informeert
ze vrouwen over hun rechten en over de activiteiten van het
Internationale Strafhof. Ze rapporteert aan het strafhof over
gewelddadigheden en lobbyt over opname van geweld tegen
vrouwen in aanklachten. In Noord-Oeganda zaten in 2008
voor het eerst vrouwen die direct getroffen waren door het
conflict aan de onderhandelingstafel.
VN Veiligheidsraadresolutie 1325 raakt diverse deelterreinen
van buitenlands beleid, variërend van veiligheidsbeleid tot
humanitaire hulp en wederopbouw. De geïntegreerde 3Dbenadering (diplomacy, defence and development; diplomatie,
defensie en ontwikkeling) is uitgangspunt voor de uitvoering
van het NAP 1325. Een concreet voorbeeld hiervan is Afghanistan. Mede doordat Nederlandse militairen die in vredesoperaties participeren speciale, op de context gerichte training

Verminderen van vrouwelijke genitale verminking

Politieke participatie van vrouwen in Jemen
(Bron: UN Task Force on Education and Gender Equality, 2005)
In Jemen, waar zowel actief als passief kiesrecht voor vrouwen al sinds de eenwording
in 1990 een feit is, vervullen vrouwelijke politici echter een weinig betekenisvolle rol
(één vrouw op 301 parlementariërs). Het afgelopen jaar heeft de plaatselijke ambassade
steun verleend aan pogingen van zowel de president als vrouwenorganisaties om een
quotum voor vrouwen op kieslijsten van politieke partijen tot stand te brengen. Die
ondersteuning heeft ertoe geleid dat een samenwerkingsverband van verschillende
vrouwenorganisaties het initiatief heeft genomen om een gezamenlijk voorstel te sturen
aan de door de president ingestelde commissie die zich met amendering van de kieswet bezig houdt. Het voorstel omvatte een wetswijziging waarbij politieke partijen
minimaal 15 procent vrouwen op hun kieslijsten moeten zetten, bij zowel nationale
als lokale verkiezingen. Dit sloot aan bij ideeën die President Saleh sedert zijn herverkiezing propageerde. De ambassade heeft dit ondersteund door het geven van strategisch advies, het hulp bieden bij informatie-uitwisseling, vertalen en advocacy (opkomen
voor hun belangen en rechten). Deze inspanningen hebben uiteindelijk niet geleid tot
de totstandkoming van het quotum, onder meer vanwege sterke weerstanden vanuit
de conservatieve oppositiepartij, die het wetsvoorstel als ondemocratisch bestempelde.
Dit voorbeeld maakt duidelijk dat de conservatieve islamitische oppositie sterker is dan
de gebundelde kracht van vrouwenorganisaties, zelfs wanneer de president deze steunt.

Vrouwelijke genitale verminking (VGV) komt vooral in een aantal Afrikaanse landen veel voor, zie bijgaand kaartje. Unicef heeft vastgesteld dat tussen de 100 en 140 miljoen vrouwen in de wereld VGV
hebben ondergaan. Langzamerhand wordt duidelijk – onder meer door recente studies van Unicef
en WHO – dat VGV op gemeenschapsniveau effectief kan worden aangepakt door verbanning door
een religieuze of gemeenschapsleider. De verklaring Eliminating Female Genital Mutilation, 2008, van
tien VN-agentschappen, waaronder WHO, UNFPA, UNIFEM, UNICEF, heeft als doel in één generatie
VGV de wereld uit te helpen. Daar wordt op brede schaal aan gewerkt. Het door Nederland gesteunde
International African Committee on traditional practices (IAC) is in 28 Afrikaanse landen actief en werkt met
nationale comités, waarin NGO’s en nationale overheden gezamenlijk VGV bestrijden.
De afgelopen jaren heeft het IAC er mede voor gezorgd dat in zestien landen wetgeving is ontwikkeld
tegen VGV, wat heeft geleid tot meer rechtszaken, zoals negen vervolgingen in Burkina Faso. Er zijn
informatiebijeenkomsten voor de jeugd gehouden en is in vijf landen door de media veel aandacht
besteed aan VGV.
Nederlandse ambassades in Burkina Faso, Ethiopië, Eritrea, Oeganda, Egypte en Jemen zijn op verschillende wijzen actief in de bestrijding van VGV. Zo wordt in Oeganda, waar VGV de afgelopen jaren is afgenomen, een lokale organisatie gesteund, die probeert een nationale wetgeving voor VGV aangenomen
te krijgen. In Ethiopië heeft de Kembatta Women Self Help Association vroedvrouwen die het besnijden hebben afgezworen, omgeschoold tot family planning voorlichters. In Jemen heerst de veronderstelling dat VGV sporadisch voorkomt, terwijl statistieken aangeven dat er in bepaalde regio’s
een prevalentie bestaat van 95-98 procent. Mede daarom wordt er veel voorlichting gegeven over
de schadelijke effecten. In Ethiopië wordt juridische steun verleend waar in drie maanden tijd al
175 vrouwen gebruik van maakten.

Egypte 97%

Het percentage vrouwen
tussen 15-49 jaar oud dat
VGV heeft ondergaan; 2005

Mauritanië 71%
Mali 92%

Guinea 99%

Soedan (Noord) 90%

Niger 5%

Senegal 28%

Tsjaad 45%
Burkina Faso 77%
Benin 17%
Ivoorkust 45% Nigeria 19%
Ghana 5%

Eritrea 89%
Jemen 23%

Ethiopië 80%
C.A.R. 36%

Kenia 32%

(Bron: VGV: statistisch onderzoek,
New York, UNICEF; 2005)

80% of meer
25 - 79%

Tanzania 18%

1 - 24%
VGV niet breed toegepast
Geen gegevens

79

MDG 3: Stimuleren van gelijkheid tussen mannen en vrouwen en vergroten van de zeggenschap van vrouwen.

krijgen over de rollen en positie van vrouwen in vredesprocessen en een Checklist Genderaspecten in het Operationeel Planningproces
toepassen, hebben de Nederlandse Provincial Reconstruction Teams
(PRT) manieren gevonden om toegang te krijgen tot en te
communiceren met vrouwen in de Afghaanse samenleving en
hun perspectief te horen en in ogenschouw te nemen. De
plaatselijke ambassade ondersteunt daarnaast scholing voor
meisjes. Verder pleit ze voor verhoging van de salarissen van
vrouwelijke onderwijzeressen, financiert ze de bouw van de
vrouwenvleugel in het ziekenhuis van Tarin Kowt en steunt
ze vrouwelijke parlementariërs en activisten.

45 projecten van NGO’s, verspreid over Afrika, Azië en LatijnsAmerika. Doel van het fonds is activiteiten te ondersteunen
die leiden tot concrete resultaten op het gebied van gelijke
rechten en kansen voor vrouwen en mannen. Het fonds geeft
prioriteit aan de thema’s eigendoms- en erfrecht (6 projecten,
8.843.048 euro), arbeidsparticipatie (2 projecten, 5.877.000
euro), politieke participatie (8 projecten, 13.845.673 euro) en
geweld tegen vrouwen (13 projecten, 19.646.257 euro). Er zijn
zestien projecten die zich richten op drie of meer van deze
prioriteiten (21.742.700 euro). Ruim 14 miljoen van het totale
MDG 3 Fonds is bestemd voor organisaties die actief zijn op het
gebied van vrouwen, vrede en veiligheid.

3.2.8

Public diplomacy;
het aankaarten van gender

Financiële en
niet-financiële inzet
Door gendermainstreaming (het integreren van het genderperspectief in het maken van beleid) is het moeilijk inzichtelijk te maken wat de precieze uitgaven aan gender van verschillende kanalen zijn geweest. Van belang is derhalve te realiseren
dat de volgende cijfers niet impliceren dat bij overige bestedingen geen aandacht aan gender is besteed.
Genderbestedingen bij bilaterale en multilaterale organisaties
zijn sterk toegenomen, door de nadrukkelijke prioriteitstelling van gender in 2007. De NGO’s hebben al langer relatief
zwaar ingezet op gender, zoals Hivos dat 15 procent van de
schenkingen besteedt aan gender en diversiteit.
Nederland heeft, om specifieke aandacht voor gender te genereren, een aantal gerichte financiële bijdragen geleverd aan
(katalyserende) initiatieven op het gebied van gender, zoals:
• i n 2006 5 miljoen euro aan UNDP voor het Gender Thematic
Trust Fund (ingezet in 2006/2007);
• j aarlijks een miljoen dollar aan de WHO in 2006-2008
voor het Partnership Programma Gender;
• i n 2008 8,05 miljoen dollar aan het UN Violence Against
Women (VAW) Trustfund (beheerd door UNIFEM)’;
• 7 00 duizend dollar aan de oprichting van een VN-databank over geweld tegen vrouwen ter implementatie van
de VN resolutie ‘Geweld tegen vrouwen’;
• i n 2007 een miljoen euro aan UNIFEM voor de bestrijding
van geweld tegen vrouwen in Afghanistan.

Het MDG 3 Fonds
Middels het MDG 3 Fonds: Investeren in Gelijkheid is in 2008 besloten tot een subsidietoekenning van 70 miljoen euro voor

Het scala aan vrouwenorganisaties in de landen zelf en hun
partnerorganisaties in Nederland en de internationale netwerken hebben een groot vrijwilligerspotentieel. Dit wordt
sinds een aantal jaren door donoren als eigen bijdrage in projecten geaccepteerd en kan, afhankelijk van het soort project,
25 tot 50 procent van de totale inzet bedragen (financieel
uitgedrukt).
..............
1

Het Verdrag inzake de Uitbanning van Alle Vormen van Discriminatie tegen Vrouwen
(CEDAW), dat in 1979 door de Algemene Vergadering van de VN is aangenomen, wordt
vaak omschreven als een internationale wet voor de rechten voor vrouwen. Zij omschrijft
wat discriminatie tegen vrouwen inhoudt en stelt een agenda voor om via nationale
actie een einde te maken aan deze discriminatie.
2	UN Task Force on Education and Gender Equality.
3	UN MDG summit, september 2008.
4	VN, The Millennium Development Goals Report 2008.
5	HMA Pretoria.
6	HMA Sana’a.
7	ActionAid, 2008.
8	W. Rhebergen, E. de Bruijn (2006), Socio-economic Impacts of the Construction of
Sand Dams on Communities in Kitui District, Kenya.
9	Zie MDG7 voor kwantitatieve data over toegang tot drinkwater en sanitatie.
10	HMA La Paz.
11	WECF.
12	Hivos.
13	“Char” land is ondergelopen land, dat in de droge tijd droog valt en bebouwd kan
worden.
14	HMA Lusaka.
15	Bronnen: HMA Islamabad en HMA Sana’a.
16	HMA La Paz.
17	ProMujer, 2007.
18	Women’s World Banking, 2009.
19	The Millennium Development Goals Report 2008.
20	HMA Caïro.
21	HMA La Paz.
22	UN Task Force on Education and Gender Equality, 2005.
23	WHO, 2005.
24	Ministers voor Ontwikkelingssamenwerking, van Defensie en van Binnenlandse Zaken,
samen met een groot aantal vertegenwoordigers van het Nederlandse maatschappelijk
veld en academische instellingen zijn ondertekenaars.
25	Ambassadeur Hans Blankenberg in Goede wil alleen is niet genoeg; 2007; pag. 25.

Het bereiken van MDG 3 vraagt om een brede inzet die zich niet
alleen beperkt tot ontwikkelingssamenwerking, maar ook
aandacht vraagt in de politieke dialoog en op diplomatiek
niveau. De aandacht voor de rechten van vrouwen en meisjes
is een thema dat steeds vaker door ambassadeleiding hoog
op de agenda wordt geplaatst. Zo zei een ambassadeur: “Als
je wilt dat het ontvangende land gender serieus neemt, zorg
er dan voor dat het de ambassadeur of het hoofd ontwikkelingssamenwerking is die het aankaart op het hoogste niveau.
Dan geef je het goede voorbeeld.”25 Op internationale conferenties, tijdens bilateraal overleg, in speeches, interviews en
tijdens dienstreizen worden talrijke situaties benut om aandacht te geven aan gender in relatie tot alle thema’s waarmee
BZ zich bezig houdt. Er zijn ambassadeurs die zich laten interviewen voor een krant over het programma ter bestrijding van
geweld tegen vrouwen (Bangladesh), die tijdens dienstreizen
vragen stellen over de participatie van vrouwen in lokaal bestuur (Mozambique) en die van de lancering van het programma
op het terrein van geweld tegen vrouwen een publieke gebeurtenis maken en een reportage hiervan op de ambassadewebsite
plaatsen (Macedonië). Veel ambassades en het maatschappelijk
middenveld grijpen data als 6 februari (dag tegen vrouwenbesnijdenis), 8 maart (internationale vrouwendag) en 25 november (internationale dag van geweld tegen vrouwen) aan
om met activiteiten aandacht voor gender te vragen en het
Nederlandse beleid uit te dragen.
Ook oefent Nederland druk uit op multilaterale organisaties
om voldoende aandacht te schenken aan gender, onder andere
door aan te dringen op het beter formuleren van resultaatindicatoren in de programma’s van deze organisaties. UNFPA,
waar Nederland de grootste ‘core’ donor is, heeft gender en
bestrijding van geweld tegen vrouwen als een van de prioriteiten. Ook UNDP, UNHCR en de WHO richten zich in hun
beleid sterk op gender.

Figuur 3.2 Uitgaven MDG 3 per kanaal (Mln EUR)
(Bron: Ministerie van Buitenlandse zaken (FEZ) )
70

70

60

60

50

50

40

40

30

30

20

20

10

10

0

80

0
2006

2007

2008

Particulier

9,9

30,7

40,7

Multilateraal

0,5

0,3

6,3

Bilateraal

0,8

1,2

21,9

Totaal

11,2

32,3

68,9

3.3

Landencases

TANZANIA

Bangladesh
suriname

81

MDG 3: Stimuleren van gelijkheid tussen mannen en vrouwen en vergroten van de zeggenschap van vrouwen.

3.3.1

Tanzania
Tanzania maakt duidelijk dat een ambassade met veel algemene
en sectorale budgetsteun succesvol resultaten op het gebied
van gender kan behalen. De casus maakt zichtbaar hoe cultuurverandering een voorwaarde is voor het realiseren van
duurzame gendergelijkheid, en dat ambassade en MFO’s ieder
op eigen en elkaar versterkende wijze bijdragen aan deze
verandering.

82

Culturele factoren een belemmering
voor vrouwen
Tanzania laat een gemengd beeld zien voor wat betreft de verbetering van de positie van vrouwen en meisjes. Het percentage vrouwelijke parlementariërs is de afgelopen jaren 30
procent gebleven en het aantal vrouwelijke ministers is met
40 procent toegenomen26. Het Poverty and Human Development
Report 2007 van Tanzania vermeldt een aantal verbeteringen
op het terrein van de kwaliteit van het onderwijs, zoals meer
leraren en leermiddelen. Er is bij de ontwikkeling van onderwijsplannen extra aandacht voor meisjes, en positieve discriminatie heeft ervoor gezorgd dat in het secundair en tertiair
onderwijs het percentage meisjes van 27 naar 38 procent en in
de technische wetenschappen van 28 naar 40 procent is gegaan.
De overheid heeft meer vrouwen dan mannen getraind om
hen beter te equiperen voor hoge posten, met als resultaat
een toename van vrouwelijke rechters (16 procent) en van
vrouwelijke ambtenaren van 14 naar 18 procent.
Toch profiteren vrouwen nog maar weinig van de verbeteringen.
De grootste belemmeringen voor vrouwen lijken te liggen in
culturele factoren. Tanzaniaanse gemeenschappen kennen
een patriarchale structuur, waar dominantie van mannen de
traditionele normen, praktijken en attitudes beheersen. Deze
ongelijke machtsrelaties kunnen uitmonden in gendergerelateerd geweld. De WHO (2005) constateert dat bij ongeveer
15 procent vrouwen haar eerste seksuele ervaring was afgedwongen. Ook wordt het in Tanzania normaal gevonden dat
een man zijn vrouw slaat. Terwijl 88 procent van de vrouwen
werkt, verdienen zij nog altijd minder dan mannen en is
deze ongelijkheid zelfs met ruim 10 procent verslechterd27.

Vernieuwingen in wet en regelgeving
Tanzania heeft in de grondwet opgenomen dat discriminatie
op basis van gender verboden is. Het heeft de meeste internationale overeenkomsten op gendergebied ondertekend,
zoals het CEDAW. Er is een nationale strategie voor genderontwikkeling, en er is een beleid aangenomen dat gender in
alle overheidsbeleid en programma’s wordt geintegreerd,
waarvoor ook budgetteringsworkshops zijn georganiseerd.
De decentralisatie die momenteel wordt doorgevoerd in het
land, maakt besluitvorming voor vrouwen beter toegankelijk.
Recentelijk is een amendement op de grondwet aangenomen,
dat erin voorziet dat minimaal 30 procent van het parlement
uit vrouwen bestaat.
Op het terrein van individuele ontwikkeling zijn vrouwen getraind in leiderschapscapaciteiten. Ze hebben kennis van ondernemen en kredieten gekregen, en zijn geschoold in eenvoudige
technologie die hun toegang tot de arbeidsmarkt heeft vergroot. Ook heeft de overheid samen met NGO’s bewustwordingsprogramma’s aan schoolcomités en leerlingen over vrouwenrechten gegeven, waarmee ze een begin heeft gemaakt om de
heersende culturele en traditionele normen te veranderen.
De overheid erkent mensenrechten van vrouwen en heeft
daarmee voorkomen dat meer dan honderd meisjes werden
besneden, nadat ze hierover was geïnformeerd door gemeenschapsouderen. Door de inspanningen van basisorganisaties
en de politieke druk van nationale CSO’s heeft de overheid
het Nationale Actieplan om Geweld tegen Vrouwen uit te bannen
aangenomen.

Inwoners		
Oppervlakte		
			
Hoofdstad		
Religie		
			
			
			
			
Etniciteit		
			
			
			

35.922.000
883.749 km2
(21,3 x Nederland)
Dodoma
Tanganyika:
Christendom 30%
Islam 35%
Inheemse godsdiensten 35%
Zanzibar: Islam 99%
Nyamwezi en Sukuma 21%
Swahili 9%
Hehet en Bena 7%
Makonde 6%

Geboortecijfer		
38 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
16 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
96 per 1000 geboortes
Levensverwachting
45
Analfabetisme		
30,6 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	8.198 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		25.000 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
95 % (2003)
Werk in landbouw		
84,4 %
Werk in industrie		
5,0 %
Werk in diensten		
10,6 %

Wat deed Nederland?

Wat hebben we geleerd?

De ambassade sluit aan op het Tanzaniaanse genderbeleid
door een strategisch genderplan te vervaardigen met twee
duidelijke doelstellingen: effectieve bevordering en mainstreaming van gendergelijkheid en verbeterde gelijke toegang
tot lokale dienstverlening. Het ministerie van Gemeenschapsontwikkeling, Gender en Kinderen wordt gesteund om genderbeleid in strategieën en programma’s op te nemen. Resultaat
is dat 5 van de 23 ministeries gender in hun plannen hebben
opgenomen. De begrotingssteun die Nederland geeft, laat
ruimte om thema’s als gender op het hoogste niveau en in
bredere context te agenderen. Hierdoor is een begin gemaakt
met een samenhangende en regeringsbrede aanpak van gender
in overheidsorganen van Tanzania, onder meer door het versneld aanstellen van gender-focal points in elk departement.
Nederland is voortrekker in de gezondheidssector, decentralisatie/lokaal bestuur en private sector ontwikkeling. De donoren hebben de taken op het gebied van gender verdeeld.
Nederland en Dfid, de Britse ontwikkelingshulp, richten zich
op de financiële sector ontwikkeling en samen met UNFPA
richt Nederland zich op gezondheid.
Het maatschappelijk middenveld van Tanzania, daarin ondersteund door Nederlandse MFO’s Cordaid, OxfamNovib, Hivos,
zet zich in om vrouwen in staat te stellen de overheid ter verantwoording te roepen. Het Tanzania Gender Networking Programme
(TGNP) volgt de overheid kritisch rond budgettering van
gender in alle ministeries en regionale en lokale afdelingen,
en de implementatie van de kieswetten ter vergroting van
het aantal vrouwen in het parlement. TGNP heeft ook een groot
aandeel gehad in het opnemen van gender in de tweede armoedestrategie (Mkukuta). Om vertaling naar de praktijk mogelijk te maken ondersteunt TGNP vrouwengroepen aan de basis
met leiderschapstraining. Hieraan draagt ook het Tanzania
Gender Festival bij, waaraan duizenden vrouwen en mannen
deelnemen en waar kwesties aan de orde worden gesteld
zoals huiselijk geweld, reproductieve rechten, en taboes als
verkrachting en HIV/Aids. Het genderfestival heeft geleid tot
sterke coalities en lokale netwerken die de onderwerpen in
eigen kring verder dragen.
De Nederlandse financiële ondersteuning van Tanzania verloopt
voor het grootste deel (90%)via algemene begrotingssteun,
basketfunds (waaraan meerdere donoren bijdrage), silent partnerships (waarbij een ‘stille’ donor meebetaalt aan de activiteiten
van een ‘actieve’ donor) en steun voor de sectoren. In totaal
is hiermee een bedrag gemoeid van ongeveer 70 miljoen
euro per jaar.

Tanzania staat vooraan voor wat betreft het creëren van een
gunstige juridische structuur en een positieve politieke context voor gendergelijkheid. De ontwikkelingen in Tanzania
lopen op institutioneel vlak echter niet parallel met de ontwikkelingen in de dagelijkse praktijk. De kennis binnen het
overheidsapparaat over toepassing van de wet- en regelgeving
is dikwijls onvoldoende en de negatieve invloed van onder
meer diepgewortelde culturele opvattingen belemmeren verbeteringen in de positie van vrouwen en meisjes.
De jarenlange elkaar versterkende inspanningen van de door
vrouwenorganisaties, MFO’s en de ambassade gesteunde
organisaties – die zich richten op het weerbaarder maken van
vrouwen en op het realiseren van institutionele en culturele
verduurzaming van gendergelijkheid – bewegen zich stapje
voor stapje in de richting van het bereiken van MDG 3. Dit
alles vraagt nog veel gezamenlijke, brede, langdurige, structurele en intensieve inzet.

Koopkracht (BBP) € 621 per inwoner
Groei BBP ’90-’03 1.0 % per inwoner/per jaar
Uitvoer		Goud, koffie, cashewnoten,
katoen, sisal, thee, tabak, diamanten, diverse fabrikaten
Invoer		Diverse fabrikaten, machines, vervoermiddelen, industriële grondstoffen, aardolie
CO2 uitstoot		
0,1 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	582 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
7 % tekort (2002)

..............
26 Global Gender Gap Index, 2006-2008.
27 Global Gender Gap Index, 2006-2008.

83

Tanzania

Peresi Lazaro
Sentozi
Wie?

Hoe bent u aan uw baan gekomen?

Peresi Lazaro Sentozi (45) is straatverkoopster van o.a. mobiele
telefoonkaarten, reistassen en softdrinks. Ze heeft een handicap en ontvangt steun van een speciaal fonds voor gehandicapten. Ze woont in Dar es Salaam.

Ik mocht van de autoriteiten in mijn dorp 24 jaar geleden naar
een school voor gehandicapten in Dar es Salaam. Ik werd uitgekozen omdat ik een mooi handschrift had. Tijdens mijn
studie verbleef ik bij familie en verkocht appels om in mijn
onderhoud te voorzien. Ik verdiende niet genoeg en moest
bedelen, tot ik met een speciale lening voor gehandicapten
van Coca-Cola een softdrinkkiosk kon openen. Die werd na
zes jaar vernield tijdens een opschoningsactie van de stadspolitie, en ik raakte alles kwijt. Ter compensatie kreeg ik de
mogelijkheid om een kleine zaak in reistassen te openen. In
1998 kon ik bij een steunfonds een training voor gehandicapten volgen in businessmanagement. Ik kreeg een kleine lening,
en omdat de zaken goed gingen en ik een trouwe klant was,
werd mijn lening ongekend verhoogd, voor een gehandicapte
in Tanzania.

Kunt u uw werkzaamheden beschrijven?
Naast het runnen van een aantal zaken, houd ik me vooral
bezig met de verkoop van mobiele telefoonkaarten, ook als
manager en serviceprovider. Ik krijg daarbij veel steun van
mijn eveneens gehandicapte echtgenoot.

Hoe vindt u het om afhankelijk te zijn van
buitenlandse hulp?
Ik heb er geen probleem mee dat het geld van donoren komt.
Zolang de ontwikkeling van Tanzania maar wordt gesteund,
en dan vooral die van (arme) vrouwen. Verder doen wij zelf
de zaken en zorgen we voor terugbetaling. Ik zou willen dat
meer internationale donoren projecten van vrouwen en kansarme groepen in ontwikkelingslanden als Tanzania zouden
steunen.

Wat zou u veranderen, als u minister voor
Ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?
Ik zou organisaties steunen die gehandicapten helpen in Afrika.

Wilt u nog iets zeggen?
Meer vrouwen op het platteland zouden toegang moeten
krijgen tot microkrediet.
..............
Tekst: Jane Zum
Foto: Jane Zum

Hoe belangrijk is uw werk?
Mijn werk betekent heel veel voor mij. Dankzij dit werk kan
ik mijn familie en nog zeven weeskinderen onderhouden. Ik
heb een huis met vier slaapkamers en een tri-cycle die ook
dienstdoet als taxi. Mijn voornaamste problemen zijn de stijgende huurprijzen en de torenhoge energierekeningen. En
verder heb ik in mijn winkel vier assistenten wiens salaris ik
moet betalen.

Hoe verhoudt uw werk zich tot millenniumdoel 3?
Door het succes van mijn eigen zaak draag ik bij aan het creëren
van een maatschappij waar mannen en vrouwen gelijk zijn
en van dezelfde rechten en kansen kunnen genieten.

85

MDG 3: Stimuleren van gelijkheid tussen mannen en vrouwen en vergroten van de zeggenschap van vrouwen.

3.3.2

Bangladesh
De Wereldbank noemt Bangladesh “een lichtend voorbeeld in
Zuid-Azië van een arm land dat indrukwekkende vooruitgang
boekt met gendergelijkheid”28. Zo is het alfabetisme onder
vrouwen van 2006 tot 2008 met 55% toegenomen tot het huidige 48%. De deelname van vrouwen op de arbeidsmarkt is die
periode met bijna 4% toegenomen tot 55% en de inkomensgelijkheid met mannen is 22% vooruitgegaan, hoewel vrouwen
nog altijd de helft verdienen van het salaris van mannen29. Bij
de verkiezingen in december 2008 verwierven vrouwen naast
de 45 voor hen gereserveerde parlementaire zetels, 19 van de
345 zetels (in 2001 slechts 6 zetels). In 2008 stond Bangladesh
op de 90ste plaats op de genderindex van totaal 130 landen.30

86

Vrouwen worden zelfstandiger en mondiger
De bloeiende textielindustrie heeft de levens van vrouwen
ingrijpend veranderd. Steeds meer vrouwen zijn naar de steden
getrokken om een eigen inkomen te verdienen. Zij wonen
zelfstandig en hebben zich onttrokken aan het conservatieve
en arme platteland, waar traditionele rolopvattingen de boventoon voeren. Dit heeft tot gevolg dat het steeds normaler wordt
gevonden dat vrouwen een bijdrage aan het huishouden en
de familie leveren, wat hen meer aanzien geeft en hen zelfbewuster maakt. De actieve vrouwenbeweging stimuleert
meer politieke participatie van vrouwen en de vrouwelijke
partijleiders van de twee grootse politieke partijen tonen dat
het kan. Door toegenomen zelfstandigheid en mondigheid
van vrouwen wordt straffeloosheid en geweld tegen vrouwen
minder geaccepteerd.

Betere wetgeving door samenwerking
tussen overheid en maatschappelijke
organisaties.
De interim-regering van Bangladesh heeft in het in maart 2008
uitgebrachte Nationaal Vrouwen Ontwikkelingsbeleid (NWDP) aangekondigd dat eenderde van alle parlementszetels voor vrouwen
gereserveerd zullen worden. De Bengaalse kiescommissie
heeft als voorwaarde voor registratie van politieke partijen
gesteld dat 40 procent van de leden van alle partijcommissies
vrouwen moeten zijn. Door onwil van de politieke partijen
is dit voornemen echter verdaagd tot 2020, maar is als streefcijfer 33 procent opgenomen in het armoedebestrijdingsplan.
Ook is in het NWDP gendergelijkheid in eigendomsrechten
vastgelegd. Dit leverde echter direct een heftig protest op
vanuit islamitisch fundamentalistische hoek.31 Daarop zag de
regering zich genoodzaakt het voorstel voor te leggen aan
een adviescommissie, die besloot dat vrouwen niet dezelfde
eigendomsrechten als mannen kunnen hebben.
In 2008 heeft de interim-regering het tweede armoedebestrijdingsplan goedgekeurd voor 2009-2011. Eén van de doelstellingen is een reductie van geweld tegen vrouwen met
tenminste de 50 procent. Ook wordt gestreefd naar een goede
bescherming van vrouwen door de politie. In nauwe samenwerking van overheid met organisaties uit het maatschappelijk
middenveld is een conceptwet Preventie Huiselijk geweld tegen
vrouwen opgesteld dat nu ter beoordeling ligt bij het Ministerie
van Vrouwen en Kinderen en het Ministerie van Justitie.

Inwoners		
138.448.000
Oppervlakte		
143.998 km2
			
(3,5 x Nederland)
Hoofdstad		
Dhaka
Religie		Islam 83%
Hindoeïsme 16% (1998)
Etniciteit		
Bengalen 98% (2001)
Geboortecijfer
30 per 1000 inwoners

Sterftecijfer			
8 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
61 per 1000 geboortes
Levensverwachting
61
Analfabetisme		
59 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	9.177 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		5.000 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
85 % (2003)
Werk in landbouw		
50,3 %
Werk in industrie		
14,8 %
Werk in diensten		
34,9 %

Wat deed Nederland?

Wat hebben we geleerd?

Het door Oxfam Novib gesteunde BRAC32 heeft een groot programma op het gebied van vergroting van de beschikbaarheid
van voedsel (voedselzekerheid) en versterking van de economische positie van de allerarmsten, in het bijzonder vrouwen.
De ambassade ondersteunt het programma Brac WASH (water,
sanitatie en hygiëne), waarbij in de dorpen groepen worden
gevormd waarvan zes van de elf leden vrouwen zijn, die de
participatie en mondigheid van vrouwen op plaatselijk niveau versterken.
De Nederlandse ambassade versterkt het democratisch functioneren van politieke partijen met speciale aandacht voor de
vrouwelijke politici via de NGO Steps towards Development.
Vanaf begin 2007 tot september 2008 heeft deze NGO honderd
vrouwen getraind die in lokale afdelingen van politieke partijen
participeren. Van deze vrouwen zijn vier van de dertien verkozen in de stedelijke verkiezingen in 2008.
Geweld tegen vrouwen wordt aangepakt door steun aan lokale
NGO’s, bewustwordingscampagnes, geboorte- en huwelijksregistratie en het verbeteren van toegang tot het rechtssysteem.
Zo is een proefproject uitgevoerd met dorpsrechtbanken en
een model voor gemeenschapspolitie ingevoerd. In 2008 is
het boekje Breaking the Silence gepubliceerd en gelanceerd samen
met het actieplan van de ambassade over geweld tegen vrouwen.
Het boekje bevat cijfermateriaal en gedetailleerde cases over
21 meisjes en vrouwen die geconfronteerd zijn geweest met
geweld. Het vorm t het uitgangspunt voor een nulmeting en
een databank. Deze en andere acties, zoals de door Nederland
uit het MDG 3 Fonds gefinancierde “We Can”-bewustwordingscampagne, welke gecoördineerd wordt door Oxfam GrootBrittannië en waaraan diverse door de ambassade gesteunde
lokale vrouwenorganisaties deelnemen, dragen bij aan een
grotere lobbycampagne om geweld tegen vrouwen te bestrijden
in Bangladesh.
De Nederlandse ambassade werkt in Bangladesh actief samen
met donoren, overheid, VN-agenten, lokale NGO’s en vrouwenorganisaties. De financiële inzet voor MDG 3 bedraagt ongeveer 3,5 miljoen euro voor 200933. Het integreren van het genderperspectief vindt plaats binnen de drie sectoren onderwijs,
gezondheid en water, waarbinnen de ambassade actief is.
Ook in de thema’s goed bestuur en handel is gender een thema
dat er dwars doorheen loopt. De ambassade draagt actief
het genderbeleid uit door het op de agenda te zetten in de
politieke dialoog met ministers, gouverneurs, lokaal bestuur
en NGO’s.

Economische zelfstandigheid van vrouwen is een noodzakelijke
voorwaarde voor het bereiken van gelijke rechten tussen mannen en vrouwen. Politieke toewijding van de Bengaalse overheid is daarbij van cruciaal belang. De interim-regering bleek
uiteindelijk over te weinig intern draagvlak te beschikken om
het nationale vrouwenbeleid daadkrachtig gestalte te geven.
Openbaarheid van bestuur (transparantie) over interventies,
het vastleggen door donoren van de coördinatie van de hulp
in concrete afspraken (harmonisatie) en coördinatie tussen
donoren blijven punten van zorg. Ook moet de Bengaalse
overheid het initiatief nemen voor een nationaal actieplan
voor bestrijding van geweld tegen vrouwen. Alleen dan kunnen
de interventies van diverse actoren gebundeld worden en zullen
zij aan impact winnen. Ten slotte blijken strategische inmenging door een ambassadeur vele deuren te kunnen openen.

Koopkracht (BBP)	€ 1.770 per inwoner (2003)
Groei BBP ’90-’03 3.1 % per inwoner per jaar
Uitvoer		Kleding, jute, leer, vis,
garnalen
Invoer		Machines, chemicaliën, ijzer
en staal, textiel, voedsel,
aardolie, cement
CO2 uitstoot		
0,3 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	221 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
20 % tekort (2002)

..............
28	World Bank, 2008, Whispers to Voices, Gender and Social Transformation in
Bangladesh.
29	Global Gender Gap Index, 2006-2008.
30	In 2006 stond Bangladesh in de gender index op plaats 91 van in totaal 115 landen, in
2007 op plaats 100 van in totaal 128 landen.
31	Vrouwenbeweging Bangladesh zet zich schrap, Volkskrant, 20 mei 2008.
32	BRAC is de grootste NGO ter wereld met 45.000 stafleden, en is voor 18% afhankelijk
van donoren.
33	Alles meegerekend, dus inclusief geboorteregistratie, alle activiteiten gericht op
versterking vrouwenrechten, bestrijding geweld tegen vrouwen en politieke participatie
van vrouwen.

87

Bangladesh

Julekha
Begum
Wie?
Julekha Begum (55) is zakenvrouw en voorzitter van de lokale
vrouwenbeweging. Ze woont in Kurigram, 400 km van de
hoofdstad Dhaka.

Hoe raakte u betrokken bij de vrouwenbeweging en wat is uw positie?

Hoe verhouden uw activiteiten zich tot het
halen van MDG 3?

Na de dood van mijn echtgenoot op jonge leeftijd moest ik mijn
familie onderhouden. Ik kwam in aanraking met iemand van
de lokale arbeidersvakbond en in 1995 werd ik lid van een
speciale vrouwengroep. Ik zorgde onder andere voor de introductie van het microkrediet in Kurigram. Via de vakbond kon
ik verschillende trainingen volgen op het gebied van vrouwenrechten. In 1999 werd ik vicevoorzitter van de gemeenteraad
en in 2002 werd ik gekozen tot voorzitter. Ik ben ook voorzitter van een speciale commissie die bemiddelt bij geschillen,
van het vrouwenforum en van het rampencomité.

Ik zet me in voor de participatie van vrouwen in economische
activiteiten (vooral in de niet-landbouwkundige sector) en
binnen de politiek. Door het geweld tegen vrouwen te bestrijden
en door politieke druk te zetten, zowel op plaatselijk als op
regeringsniveau, heb ik de positie van vrouwen in mijn gemeenschap versterkt. De participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt is gestegen en vrouwen worden zeer geleidelijk aan
politiek actief.

Wat zijn uw werkzaamheden?
Ik zet me in voor vermindering van geweld tegen vrouwen en
kinderen. Onder andere door het tegengaan van vroege huwelijken en polygamie en door het verhogen van geboorte- en
huwelijksregistratie. Met onze vereniging oefenen wij druk
uit om te komen tot een juist gebruik van lokale regeringsmiddelen, zoals het rechtsbijstandfonds, en het gebruik van
ziekenhuisfaciliteiten.
Als voorzitter maak ik beleid, leid ik vergaderingen, ben ik
verantwoordelijk voor de financiën. Verder doe ik de onderhandelingen met de overheid op het gebied van lokale voorzieningen en bemiddel ik bij problemen en juridische conflicten.
Verder leid ik jongeren op in nieuw leiderschap.

Hoe vindt u het om (deels) afhankelijk te
zijn van buitenlands geld?
Dankzij deze steun hebben veel arme mensen in mijn streek
betere levensomstandigheden gekregen.

Wat zou u veranderen, als u minister voor
Ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?
Ik zou meer hulp geven aan arme landen, zodat de levens van
nog meer mensen kunnen verbeteren.
..............
Tekst: Jesmul Hasan
Foto: Tarun Karmaker

Hoe belangrijk is uw werk voor de
gemeenschap?
Mijn belangrijkste bijdrage is dat de vrouwen in mijn omgeving
zich bewuster zijn van hun rechten. Zonder ons zouden de
mensen niet weten dat een te vroeg huwelijk en een bruidsschat illegaal zijn. Ook zouden vrouwen binnen de familie
niets te zeggen hebben. Nu sturen ze hun dochters naar school,
doen ze aan familieplanning, geven ze geen bruidsschat voor
hun dochters en huwelijken ze dezen niet te vroeg uit. Ik heb
met succes in 75 geweldszaken tegen vrouwen bemiddeld.
Ook heb ik bijgedragen aan betere economische omstandigheden voor de hele gemeenschap door het invoeren van microkredietregelingen. Overal zijn kleine ondernemingen ontstaan. Verder heb ik mij enorm ingespannen om de vrouwenvereniging sterk te maken. We zijn onlangs officieel geregistreerd door de overheid. We hebben nu een juridische
status en kunnen onafhankelijk werken.

89

MDG 3: Stimuleren van gelijkheid tussen mannen en vrouwen en vergroten van de zeggenschap van vrouwen.

3.3.3

Suriname
De ontwikkeling in Suriname geeft inzicht in de effecten van
empowerment van vrouwenorganisaties voor het maatschappelijke veranderingsproces naar gendergelijkheid en het behalen van de MDG’s. Via ambassades en Nederlandse en lokale
NGO’s bestaat een langdurige samenwerking die bijdraagt
aan gendergelijkheid in de praktijk.34

Cultuurverandering door economische
zelfstandigheid
De langdurige ondersteuning van lokale vrouwenorganisaties
heeft geleid tot een krachtige vrouwenlobby op landelijk niveau die de institutionele ontwikkeling ondersteunt. Meer
vrouwen zijn politiek actief geworden in Suriname. De vrouwenorganisaties hebben een vooraanstaande rol bij het de facto
behalen van gendergelijkheid door het bespreekbaar maken
van taboes en het openbreken van gangbare patronen, wat ook
in de binnenlanden goed op gang is gekomen. Dit wordt bereikt via economische zelfstandigheid van vrouwen en het tot
stand brengen van basisvoorzieningen in de lokale gemeenschappen.

90

Sterke vrouwenorganisaties
Nederland heeft Suriname ondersteund in zowel de ontwikkeling van wet- en regelgeving en van actieplannen, alsook de
ondersteuning van de benodigde maatschappelijke structuren.
Dit proces is verregaand voltooid. De uitvoering van het genderbeleid wordt echter verhinderd door enerzijds de beperkte notie
van prioriteit van gender binnen de regering, en anderzijds de
beperkte capaciteit binnen het Nationaal Bureau Genderbeleid (NBG) dat de uitvoering van het Integraal Gender Actieplan
(IGAP) coördineert.

kale leerkrachten opgeleid om dit werk voort te zetten. Door
op vraag gerichte activiteiten ontstaan functionele organisaties die gebaseerd zijn op al actieve vrouwengroepen. In de
dorpen waar het programma voor economische zelfstandigheid in 2008 van start is gegaan, is nu al een verschuiving zichtbaar van voedselvoorziening voor het gezin naar inkomsten
genererende activiteiten en marketing van de producten.
Door de versterking van hun organisaties vervullen vrouwen
in toenemende mate een rol in de besluitvormingsprocessen in hun leefgemeenschap.

Op het gebied van de bestrijding van geweld tegen vrouwen is
uit het Sectorplan Rechtsbescherming en Veiligheid het Bureau voor
Vrouwen- en Kinderbeleid binnen het Surinaamse Ministerie
van Justitie & Politie opgezet, evenals bureaus voor slachtofferhulp in Nickerie en Paramaribo. Als onderdeel van het
Sectorplan Rechtsbescherming en Veiligheid is er door het Ministerie
van Justitie en Politie tevens een Integraal Actieplan over geweld
tegen vrouwen in de maak, dat samen met NGO’s wordt opgesteld.

Binnen het internationale Women for Water Partnership (WfWP)
waar de NVB onderdeel van is, worden programma’s uitgevoerd
die zich richten op empowerment van vrouwen via waterprojecten (drinkwater, sanitatie en irrigatie). Door lokale vrouwengroepen een centrale rol te geven in de ontwikkeling van de
watervoorziening wordt tijdbesparende infrastructuur aangelegd, die aansluit bij de behoeften van de lokale gemeenschap en evenredig ten goede komt aan vrouwen en mannen.

Het maatschappelijk middenveld is in Suriname zeer actief en
loopt voorop in het vertalen van de beleidsuitgangspunten
naar de praktijk, het actief betrekken van de lokale gemeenschappen en het bewerkstelligen van de benodigde cultuuromslag. De Women’s Business Group (WBG) en de Nationale
Vrouwen Beweging (NVB) spelen hierin een grote rol. Beide
organisaties zetten zich o.a. in voor de verbetering van de
economische positie van vrouwen. De WBG heeft o.a. een
textielwerkplaats opgezet waardoor vrouwen in staat zijn
gesteld hun productie te verbeteren en te verhogen. De NVB,
tevens een krachtige lobbyorganisatie tijdens het ontwikkelingsproces voor instituties, heeft met het Binnenland Programma
vaktrainingen gegeven en spaar- en kredietsystemen voor vrouwen binnen de landbouwsector versterkt. Daarbij worden bestuursleden van vrouwengroepen getraind en begeleid en lo-

Verder is door toedoen van de NVB een stuurgroep opgericht
die zich richt op het formuleren van een nationaal sanitatieplan, waarbij de Surinaamse overheid, universiteiten, NGO’s
en Unicef betrokken zijn.

Inwoners		
Oppervlakte		
			
Hoofdstad		
Religie		
			
			
			
Etniciteit		
			
			
			
			
			

435.000
163.265 km2
(3,9 x Nederland)
Paramaribo
Christendom 48%
Hindoeïsme 27%
Islam 20%
Inheemse godsdiensten 5%
Indiërs 37%
Mulatten 31%
Javanen 15%
Afrikanen 10%
Indianen 2%
Chinezen 2%

Geboortecijfer		
18 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
7 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
23 per 1000 geboortes
Levensverwachting
69
Analfabetisme		
7 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	11.285 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		2.222 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
74 % (2003)
Werk in landbouw		
15,0 %
Werk in industrie		
20,0 %
Werk in diensten		
65,0 %
Koopkracht (BBP)		
€ 3,780 per inwoner

Groei BBP ‘90-’03 0.9 % per inwoner/per jaar
Uitvoer		Aluinaarde, bauxiet, aluminium, aardolie, garnalen en
vis, rijst, bananen, hout
Invoer		Machines, aardolie, voedsel,
katoen, diverse fabrikaten
CO2 uitstoot		
4,0 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	2.752 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
41 % tekort (2002)

Wat deed Nederland?
De Nederlandse ambassade in Paramaribo heeft financiële
steun verleend aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken
voor het de opstellen en evalueren van het Nationaal Genderbeleid, zoals dat omschreven staat in het Integraal Gender Actieplan.
Ook heeft de ambassade het bovengenoemde Sectorplan Rechtsbescherming en Veiligheid medegefinancierd.
Nederland heeft bijgedragen aan de versterking van de capaciteit van vrouwen en hun organisaties. In 2008 hebben twaalf
vrouwen van het Vrouwen Parlement Forum (VPF) via een
NUFFIC-programma een op maat gemaakte training gevolgd
met als doel de politieke participatie van vrouwen te bevorderen. Via financiering van de ambassade van het Vrouwen
Fonds Lokaal en via verschillende NGO’s steunt Nederland de
GVB en de NVB.

Wat hebben we geleerd?
De stap van de jure naar de facto gendergelijkheid is groot en
vereist een ander samenspel van betrokkenen dan bij het
opzetten van instituties. Dit proces is in Suriname goed op gang
gekomen. Bij het vertaling naar het lokale niveau zijn het bespreekbaar maken van taboes en doorbreken van culturele
en religieuze tradities cruciale elementen. Dit vereist lokaal
leiderschap en betrokkenheid van vrouwenorganisaties, en
inzicht door deze organisaties in bestaande maatschappelijke
structuren en machtsverhoudingen. De maatschappelijke druk
en de steun aan lokale vrouwen komt in de eerste plaats van
de georganiseerde vrouwenbeweging. De blijvende ondersteuning van dit proces is cruciaal om blijvende verandering
teweeg te brengen.
..............
34 Bronnen: HMA Parimaribo en NVR.

91

Suriname

Siegmien
Staphorst
Wie?

Wat is uw functie?

Siegmien Staphorst (61) is maatschappelijk werkster en directeur van de Nationale Vrouwen Beweging (NVB). Ze woont
in de hoofdstad Paramaribo.

Ik ben directeur van de Nationale Vrouwen Beweging.

Wat zijn de activiteiten van de NVB?
De NVB is in 1982 opgericht als een vrijwilligersstichting. In
1996 is het een professionele organisatie geworden met betaalde werknemers, full- en parttime. De organisatie houdt zich
onder meer bezig met ondernemerschap, vrouwenrechten,
training en begeleiding, water en ecosanitatie en sociale woningbouw. De NVB heeft met name projecten in de Binnenlanden, en ook aantal langs de kust.

Kunt u een voorbeeld geven van
een programma?
Ik heb in 1997 geholpen de basis te leggen voor het Binnenland
Programma. In de plattelandsgebieden ontbreken sanitaire
voorzieningen, drinkwater en elektriciteit, en het onderwijs
is er slecht. Vrouwen zijn verantwoordelijk voor de voornamelijk zelfvoorzienende landbouw. Door het gebrek aan
bemesting worden elke twee jaar nieuwe stukken bos gekapt
voor landbouw.
De insteek van het programma, waarin 12 dorpen zijn opgenomen, is economische versterking, dat is de wens van de
vrouwen zelf en capaciteitsversterking van de reeds bestaande
lokale vrouwenorganisaties. En daarnaast het leren van andere
landbouwmethoden en kennis opdoen van commerciële landbouw. De bewoners leren gebruik te maken van bemesting
en onkruidbestrijding en er is verder aandacht voor marketing.
Ook zijn gereedschappen aangeschaft waarvan de extra opbrengsten in een fonds zijn gezet dat uitgegroeid is tot een
dorpskredietfonds.

Hoe zit het met de toekomst van
MDG3 in Suriname?
Het is in eerste instantie de verantwoordelijkheid van de overheid om goed genderbeleid te ontwikkelen en uit te voeren,
samen met het maatschappelijk middenveld. De overheid
heeft daarvoor een actieplan opgesteld, maar de afstand tussen
beleid en uitvoering is groot. NGO’s moeten zich sterk inzetten
om het beleidsplan daadwerkelijk tot uitvoering te brengen.
Als de NGO’s niet aandringen, gebeurt er te weinig.

Hoe vindt u het om (deels) afhankelijk te
zijn van buitenlands geld?
Ik vind het jammer dat we voor ongeveer 60% afhankelijk zijn
van buitenlandse donoren. De overheid zou in feite een subsidieregeling voor NGO's moeten instellen en ook het Surinaamse bedrijfsleven zou een grotere rol moeten vervullen.

Wat zou u doen, als u minister voor
Ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?
Ik zou sturen op procesbenadering en niet op projecten.
Armoedebestrijding en duurzame ontwikkeling zijn sociale
veranderingsprocessen die beide een lange adem vergen.
Vrouwenorganisaties krijgen in de huidige situatie een disproportioneel klein deel van de OS fondsen terwijl ze in alle
beleidsdocumenten worden omschreven als een centrale
factor en belangrijke actor in het realiseren van duurzame
ontwikkeling. Dit geldt voor lokale organisaties maar ook
voor hun internationale NGO netwerken.
..............
Tekst: Annelieke Duker
Foto: Nico Commijs

Wat was uw rol?
Ik heb het proces begeleid en veel overlegd, vooral met de
mannelijke leiders. De vrouwen hadden voornamelijk traditionele genderrollen, zoals besluitvorming over bijvoorbeeld
de schoonmaak van het dorp en koken bij dorpsfeesten. Ze
hadden weinig zeggenschap in beleidszaken. Ik zorgde er voor
dat zaken bespreekbaar werden gemaakt met vrouwen en
mannen. Vrouwen konden voordat het dorpskredietsysteem
er was niets aanschaffen. Door het systeem veranderde de
traditionele rol van mannen als kostwinner. Een deel van de
mannen maakte bezwaar tegen het feit dat vrouwen nu ook
machines konden aanschaffen en geld konden verdienen. Om
deze thema’s bespreekbaar te maken liet ik eerst de vrouwen
vertellen welke problemen zij ervoeren. Bijvoorbeeld als hun
man zich geen echte man meer voelde, voelden vrouwen dat
ook als probleem. Ik vroeg de vrouwen hoe dit opgelost kon
worden en vervolgens bespraken we dit met de mannen. De
mannen accepteerden uiteindelijk dat het handig is als vrouwen
ook inkomsten verwerven. Het proces tot acceptatie heeft zo’n
vijf tot zes jaar geduurd.

93

MDG 3: Stimuleren van gelijkheid tussen mannen en vrouwen en vergroten van de zeggenschap van vrouwen.

3.4

Conclusies
MDG 3
Wat is bereikt met MDG 3 in het vizier?
De officiële indicatorenset van MDG3 laat zien dat de voortgang traag gaat. Van de 113 landen die nog geen gendergelijkheid in primair en secundair onderwijs hadden in 2005 zullen
er slechts 18 dit doel in 2015 gaan halen. Het aandeel vrouwen
met betaald werk buiten de landbouw is toegenomen van 35%
in 1990 naar 40% nu, maar nog steeds werkt 2/3e van de vrouwen in ontwikkelingsgebieden in de informele sector. Het
aandeel vrouwen in nationale parlementen is sinds 2000
mondiaal gestegen van 13,5% naar 17%. De volgende conclusies
worden gepresenteerd aan de hand van de zeven interventieterreinen van de UN Task Force on Education and Gender Equality.
1.	Postprimair onderwijs voor meisjes: er wordt vooruitgang
geboekt in het terugdringen van gender ongelijkheid in
postprimair of secundair onderwijs. Ongelijkheden tussen
meisjes en jongens blijven echter groot, met name in SubSahara Afrika.
2.	Tijdsbesparende infrastructuur voor vrouwen: Hoewel er
veel programma’s zijn om huishoudens te voorzien van
water en sanitatie is niet altijd aantoonbaar wat de impact
van deze tijdsbesparende infrastructuur daadwerkelijk voor
vrouwen is. Een betere watervoorziening, sanitatie en alternatieve energievoorziening hebben positieve gevolgen
voor de gezondheid van gezinnen.
3.	Goed geregeld eigendoms- en erfrecht: in een aantal landen
bestaat wetgeving omtrent land- en erfrecht, en meer vrouwen zijn hiermee bekend en weten wegen te vinden, zoals
juridische bijstand, om hun rechten op te eisen. Het is
moeilijk aan te tonen dat dit resulteert in meer grondbezit voor vrouwen en meer gezamenlijk bezit van mannen
en vrouwen. Grondbezit door vrouwen roept in veel landen
weerstand op en wordt geblokkeerd door bestaand gewoonterecht.
4.	Formele werkgelegenheid en gelijke kansen op de arbeidsmarkt: hoewel arbeidsmarktparticipatie van vrouwen is
toegenomen, blijven verschillen in lonen en arbeidsparticipatie substantieel. Er zijn weinig gegevens die zichtbaar
maken dat deze kleiner worden. De economische zelfstandigheid van vrouwen blijft gering.
5.	Deelname aan vertegenwoordiging in politiek en bestuur:
In de meeste landen is het aantal vrouwelijke parlementariërs toegenomen, niet in de laatste plaats vanwege de
afspraak in Beijing in 1995 om 30% parlementszetels voor

94

vrouwen te reserveren. In 5 Afrikaanse landen participeren
daadwerkelijk 30% of meer vrouwen in het parlement. In
een opvallend aantal landen is het aantal vrouwelijke
ministers gedaald. Het instellen van quota lijkt te werken,
ook op lokaal niveau, waar meer vrouwen participeren en
wat als opstap wordt beschouwd voor een hoger niveau.
6.	Aanpak van geweld tegen vrouwen: In veel landen is wetgeving aanwezig en wordt geweld tegen vrouwen maatschappelijk verworpen. Geweld tegen vrouwen wordt langzamerhand meer bespreekbaar en overheden nemen meer
verantwoordelijkheid om het te bestrijden.
7.	Vrouwen in conflictgebieden: Het NAP 1325, in 2007 getekend door drie departementen en vele civil society organisaties, wordt op internationaal, nationaal en lokaal niveau
uitgevoerd, waarbij de 3D benadering leidend is. Resultaten van Nederland op output niveau kunnen tijdelijk
succesvol zijn, maar de impact is onzeker en fragiel door
de enorme instabiliteit van conflictgebieden.
Interventies op verschillende terreinen versterken elkaar en
gezamenlijk realiseren zij de gewenste impact. Zo leidt economische activiteit van vrouwen tot meer empowerment, een
sterker zelfbewustzijn en meer aanzien in de familie en gemeenschap, welke voorwaarden zijn voor politieke participatie.
Sanitaire voorzieningen op scholen en drinkwatervoorziening
in het huishouden zullen er samen voor zorgen dat meer
meisjes naar school gaan.
Hoewel veel activiteiten binnen de drie verschillende categorieën van de resultatenketen plaats hebben gevonden om
zowel de jure als de facto gendergelijkheid te realiseren, is
het zichtbaar maken van concrete resultaten tegengevallen.
Het ontbreken van betrouwbaar statistisch materiaal bemoeilijkt het inzichtelijk maken van trends. Wel is de financiële
inzet fors omhooggegaan.
Sinds 2007, het aantreden van het kabinet Balkenende IV, staat
emancipatie hoger op de politieke agenda. In Een Zaak van
Iedereen wordt het bevorderen van gelijke rechten en kansen
voor vrouwen en meisjes als absolute prioriteit aangemerkt.
Gezien de nieuwe beleidsplannen wordt er gerichter op genderzaken ingezet en zijn in de nabije toekomst meer en duidelijker
resultaten te verwachten die zijn gebaseerd op betrouwbare
data en daarmee het bereiken van MDG3 dichterbij brengen.

MDG 4, 5 & 6

De
gezondheidsmillenniumdoelen

4.1
		
		
		
		

Inleiding
96
4.1.1
Drie doelen voor een gezondere wereld
96
4.1.2
Een goed gezondheidssysteem
98
4.1.3 	Financiële inzet
99
4.1.4 	De resultaatketen voor de gezondheidsmilleniumdoelen 99

4.2
		
		
		
		

MDG 4: sterke afname kindersterfte
4.2.1
Inleiding: kindersterfte daalt enorm
4.2.2
Algemene voortgang en trends: impact
4.2.3
Resultaten op landenniveau
4.2.4
Donorinzet: gezondheid in een breder perspectief

100
102
102
102
105

4.3
		
		
		
		

MDG 5: verbetering van de gezondheid van moeders
4.3.1
Inleiding: : gezonde, goed opgeleide moeders
4.3.2
Algemene voortgang en trends: impact
4.3.3
Resultaten op landenniveau
4.3.4
Donorinzet: strategisch werken aan SRGR

106
108
110
110
113

4.4 	MDG 6: terugdringen van HIV/Aids, malaria,
tuberculose en andere ziekten
		 4.4.1
Inleiding
		 4.4.2
Algemene voortgang en trends: impact
		 4.4.3
Resultaten op landenniveau
		 4.4.4
Donorinzet: beter voorkómen

114
116
118
119
121

4.5
		
		
		

123
124
128
132

Landencases
4.5.1
Kazachstan
4.5.2
Ethiopië
4.5.3
Vietnam

4.6 Conclusies

136

95

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

4.1

Inleiding

4.1.1

Drie doelen voor
een gezondere wereld
Maar liefst drie MDG’s richten zich op gezondheid. ‘De gezondheidsmillenniumdoelen’, zo worden MDG 4, 5 & 6 dan ook
wel genoemd. Ze staan voor het terugdringen van sterfte bij
kinderen (MDG 4), het verbeteren van gezondheid van vrouwen
en moeders (MDG 5), en het bestrijden van belangrijke ziektes
zoals HIV/Aids, tuberculose en malaria (MDG 6). Gezondheid
staat centraal in de acht millenniumdoelen en heeft alles te
maken met bijvoorbeeld extreme armoede, honger en genderongelijkheid. Veel is al bereikt, maar juist op het gebied van
moedersterfte, MDG 5, is nog een enorme inzet nodig.
In dit hoofdstuk worden aan de hand van één resultaatketen
de resultaten van de drie gezondheidsmillenniumdoelen geschetst. Deze doelen zijn onderling nauw met elkaar verbonden:
voortgang of tegenspoed bij één heeft invloed op de andere.
Daarom worden de drie doelen ook in één hoofdstuk behandeld.
Veel organisaties zijn met Nederlandse steun op deze terreinen
actief, maar niet alle maatschappelijke organisaties kunnen in
de voorbeelden aan bod komen. Deze rapportage is in samenwerking met enkele NGO’s tot stand gekomen1. Naast dit particuliere kanaal worden ook het bi- en multilaterale kanaal
toegelicht.
Ter verdieping en om de behaalde resultaten in de goede context te plaatsen, zijn aansluitend op de drie gedeeltes over
MDG 4, 5 en 6 de recente ontwikkelingen in een aantal landen
toegelicht: Kazachstan, Ethiopië en Vietnam. Met uitzondering van Kazachstan zijn dit partnerlanden. Hiernaast worden
in tekstboxen voorbeelden uit landen belicht, zoals Nicaragua
en Tanzania. Deze landenkeuze betreft een dwarsdoorsnede
van de landen waar Nederland actief is in elk relevant werelddeel, met de nadruk op Afrika.
Door de jaren heen is grote vooruitgang geboekt bij het tegengaan van kindersterfte, MDG 4. Stierven er in 1960 nog bijna
13 miljoen van de ongeveer 430 miljoen kinderen onder de
vijf jaar, in 2007 waren dit er 9,2 miljoen van de 630 miljoen
kinderen onder de vijf jaar wereldwijd.2 3 Dit is een opmerkelijke vooruitgang. Het doel is om in 2015 uit te komen op een

96

derde van de kindersterfte (per duizend levendgeborenen)
van 1990, wat neerkomt op 4,3 miljoen kinderen.
MDG 5 gaat over de gezondheid van moeders en de toegang van
iedereen tot reproductieve gezondheid. Dit is het gezondheidsmillenniumdoel waar de minste vooruitgang op is geboekt.
Wereldwijd is de moedersterfte sinds 1990 met minder dan
één procent per jaar afgenomen. In 1990 stierven zo’n 576
duizend zwangere vrouwen, in 2005 was dit aantal gedaald tot
536 duizend. Er zijn aanzienlijke regionale verschillen waarbij
99 procent van de sterfgevallen ten gevolge van zwangerschap
of geboorte in ontwikkelingslanden plaats heeft, vooral in
Afrika en Azië.4
Verlaging van de moedersterfte hangt nauw samen met het
goed functioneren van de reguliere gezondheidszorg. Daarbij
moeten zwangere vrouwen goed worden voorgelicht en begeleid. De resultaten laten zien dat op sommige essentiële
onderdelen vooruitgang is geboekt, bijvoorbeeld in het gebruik
van anticonceptie en de begeleiding tijdens zwangerschap,
terwijl de zorg tijdens en na de bevalling nog veel tekortkomingen laat zien. En juist rond de bevalling ontstaat niet alleen
de meeste moedersterfte, maar ook een belangrijk deel van de
kindersterfte (neonatale sterfte5). De landencase over Ethiopië
laat dit ook zien.
MDG 6 heeft tot doel HIV/Aids, tuberculose, malaria en andere
ziektes terug te dringen. De laatste jaren is op dit terrein veel
bereikt. Het aantal aidspatiënten dat toegang heeft tot antiretrovirale behandeling is vertienvoudigd van 240 duizend in
2003 naar bijna 3 miljoen in 2007. Daardoor sterven er minder
mensen aan Aids. Het aantal nieuwe infecties is gedaald van
3 miljoen in 2001 naar 2,7 miljoen in 2007.6
HIV/Aids en tuberculose zijn nauw met elkaar verbonden. HIVpositieve mensen zijn vatbaarder voor tuberculose (TB). De
HIV/Aids-epidemie heeft dan ook bijgedragen aan een forse
toename van tuberculose. Voor het opsporen en succesvol behandelen van tuberculosepatiënten worden de streefcijfers gehaald. Maar de verlaging van de sterfte ten gevolge
van TB blijft achter bij de streefcijfers.

Ook de strijd tegen malaria begint langzaam zijn vruchten af
te werpen, waarbij voor het Global Fund to fight Aids, TB and
Malaria (GFATM of Global Fund) een belangrijke rol is weggelegd. Met insecticide behandelde muskietennetten zijn een
essentieel preventief wapen om besmetting met malaria tegen
te gaan. De G8-doelstelling om voor 2010 100 miljoen van deze
netten uit te delen, heeft een belangrijke impuls gegeven: in
2008 zijn er al 70 miljoen bednetten verspreid.7
Het malariaprobleem illustreert treffend hoe de gezondheidsmillenniumdoelen verbonden zijn. Een tiende van de kindersterfte wordt veroorzaakt door malaria. Bij MDG 5 geven cijfers van het United Nations Children’s Fund (Unicef ) aan dat
zo’n 50 miljoen zwangere vrouwen wereldwijd per jaar malaria
krijgen. Dit draagt direct bij tot moedersterfte, maar ook indirect, omdat de bloedarmoede als gevolg van malaria een
verhoogd risico geeft bij bevalling.8

Figuur 4.1 Resultaatketen voor de gezondheidsmillenniumdoelen

Impact
Kindersterfte en moedersterfte zijn afgenomen, er is universele toegang tot reproductieve gezondheid en HIV/Aids
preventie, zorg en behandeling, en de verspreiding van HIV/Aids, tuberculose en malaria is teruggedrongen.

Sector Outcome
• Toegenomen kennis heeft houding en gedrag van mensen ten aanzien van gezondheid verbeterd
• Ziekte en ongewenste zwangerschappen worden beter voorkomen
• Effectieve behandeling wordt breed gebruikt

Sector Output / Pleitbezorging

Sector Output / Capaciteit

• Draagvlak en politieke betrokkenheid is toegenomen
• Doelgroepen (b.v. vrouwen, jongeren, HIV+) en relevante beroepsgroepen participeren in
beleidsvorming
• Intersectorale samenwerking is bevorderd, andere publieke actoren nemen gezondheidsbevorderende maatregelen (b.v. verkeersveiligheid, onderwijs: seksuele voorlichting)

Aanbod dienstverlening:
• Effectieve diensten zijn eerlijk verdeeld, toegankelijk en afgestemd op doelgroepen (b.v.
zwangere vrouwen en pasgeborenen)
• Middelen (voor preventie en behandeling) zijn ontwikkeld en universeel beschikbaar: gezondheidswerkers, medicijnen etc.
• Toegang tot en kwaliteit van voorlichting is toegenomen
• Actoren uit de private sector en NGO’s voorzien complementair in dienstverlening (b.v. HIV/Aids
workplace policies, sexuele voorlichting)

Capaciteitsversterking:
• Betere organisatie gezondheidszorg: goed op elkaar afgestemde management en administratie
systemen
• Lobbycapaciteit van civil society is versterkt (b.v. opkomen voor de belangen van kwetsbare groepen)
• Meer evidence-based onderzoek wordt uitgevoerd in landen zelf
• Toename van het aantal en kwaliteit lokale opleidingscentra

(Donor Output) Inzet NL’se OS /
Pleitbezorging

(Donor Output) Inzet NL’se OS /
Capaciteit

(Donor Output) Inzet NL’se OS /
Dienstverlening

• Agendering in beleidsdialoog en beleidsbeïnvloeding op
diverse terreinen (zoals toegang tot veilige abortus)
• Stimulering brede participatie actoren in beleidsontwikkeling
• Bestuurlijke inbreng

• Aansluiting donoren bij landeigen beleid, plannen en
uitvoering
• Harmonisatie van donoren op landenniveau
• Technische assistentie, informatievoorziening en analyses
(b.v. UNICEF: State of the World’s Children Report, 2009)

• Directe ondersteuning van lokale dienstverlening
(bijv.humanitaire hulp)
• Productontwikkeling op mondiaal niveau met allerlei
partnerschappen (Schokland hittebestendig Oxytocine)

Input

(Financieel/niet-financieel)

97

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

4.1.2

Een goed
gezondheidssysteem
Een belangrijke voorwaarde voor het behalen van de gezondheidsdoelstellingen is een goed functionerend gezondheidssysteem. Goed geleide klinieken en ziekenhuizen dienen te
beschikken over kwalitatief goed en voldoende personeel, de
juiste medicijnen en apparatuur. De bredere gezondheidssector
dient zodanig georganiseerd te zijn dat mensen toegang hebben
tot betaalbare, kwalitatief goede zorg en preventie. Vooral bij
MDG 5 wordt duidelijk dat een goed functionerend verwijssysteem van levensbelang is, juist voor vrouwen. Via verschillende kanalen draagt Nederland hieraan bij, hetgeen geleid
heeft tot duidelijke verbeteringen. Voorbeelden daarvan zijn
het Health Service Extension Program (HSEP) in Ethiopië waar het
gezondheidspersoneel met 25.000 gezondheidswerksters is
uitgebreid en Tanzania waar de hulp heeft bijgedragen aan
een betere medicijnenvoorziening en efficiënter werkende
gezondheidscentra. Bij de behandeling van de individuele
MDG’s en in landencases wordt hier verder op ingegaan.
Gezondheid vereist een brede aanpak van maatregelen, binnen
de sector maar ook daarbuiten. Bijdragen van Nederland op
het terrein van onderwijs, water en sanitatie leveren een directe bijgedrage aan het behalen van de gezondheidsmillenniumdoelen. In de betreffende hoofdstukken zijn voorbeelden
daarvan opgenomen.

Bovendien is de effectiviteit waarmee de hulp wordt ingezet
een factor van belang. Thema’s als voorspelbaarheid van de
hulp, het stroomlijnen van beleid door donor (harmonisatie)
en goede aansluiting bij nationale prioriteiten en processen
vormen grote uitdagingen. De architectuur van de hulp is sterk
gefragmenteerd: zo’n 25 procent van de officieel ontwikkelingshulp voor gezondheid verloopt via mondiale en regionale
initiatieven.9

De laatste jaren laten een stijging zien van de ontwikkelingshulp aan gezondheid. Deze stijging is noodzakelijk, maar nog
ontoereikend voor het behalen van de MDG’s.

Op het terrein van effectiviteit van de bilaterale hulp, van overheid naar overheid, is vooruitgang geboekt. De sectorale benadering, waarbij gekozen is voor hulp aan een of enkele sectoren, is het leidende principe in de bilaterale inzet. Er is sprake
van grotere voorspelbaarheid van de hulp (via meerjarige toezeggingen en de ontwikkeling van innovatieve vormen van
financiering), van het meer stroomlijnen van de activiteiten
van donoren (harmonisatie), betere aansluiting van de hulp
bij het nationale beleid en systemen en meer verantwoording
over de behaalde resultaten, zowel van donoren als ontvangende landen. Een belangrijk moment in 2008 was de internationale ministeriële bijeenkomst in Accra waar de principes
van de effectiviteit van de hulp zoals deze in 2005 in Parijs zijn
overeengekomen, zijn aangescherpt. Zwakke punten waren de
resultaatgerichtheid, de geringe deelname van NGO’s en private
sector en het onvoldoende wederzijds rekenschap afleggen.10
In het hoofdstuk over MDG 8 wordt de voortgang van de effectiviteit van de hulp nader toegelicht.

Afrikaanse overheden hebben onderling in 2005 afgesproken
minimaal vijftien procent van hun beschikbare begroting
aan gezondheid te besteden. Veel landen blijven echter achter
bij deze afspraak.

Sinds 2008 wordt via het International Health Partnership (IHP+)
getracht de sectorale benadering een stap verder te brengen
door de ontwikkeling van de Country Compact, een overeenkomst tussen overheid, bilaterale donoren, multilaterale or-

Figuur 4.2
Aandeel (%) van de overheidsuitgaven gebruikt
voor de gezondheidszorg in Afrika (2006)
(bron: WHO database)

0-5
5 - 10
10 - 15
Meer dan 15
Geen gegevens

98

ganisaties, mondiale gezondheidsinitiatieven en maatschappelijke organisaties. De overeenkomst moet als basis dienen
voor een gezamenlijk ondersteuning en uitvoering van het
nationale beleid. In 2008 zijn dergelijk overeenkomsten getekend voor o.a. Ethiopië en Mozambique, twee landen waar
Nederland steun verleent aan de gezondheidsector. De meerwaarde van deze ‘compacts’ wordt sterk bepaald door de uitgangsituatie in de landen. De landencase van Ethiopië gaat
hier nader op in.
Ten slotte is het zaak voor ogen te houden dat het realiseren
van de gezondheidsmillenniumdoelen niet alleen afhankelijk
is van investering in de gezondheidssector. Vooruitgang is
ook afhankelijk van de bredere economische ontwikkeling
van een land. Zo is bekend dat per land de levensverwachting
hoger is naar gelang het Bruto Nationaal Product hoger is.
Het recente rapport van de Commission on Social Determinants of Health (Commissie van Sociale Determinanten voor
Gezondheid) van de WHO stelt bovendien nadrukkelijk dat
een eerlijke verdeling van economische groei van belang is
voor het behalen van de sociale doelstellingen. Zo draagt de
mate van verschil tussen arm en rijk – de armoedekloof – op
zich bij tot een lagere gezondheidsstatus en daarmee tot een
gemiddeld lagere levensverwachting. De gezondheidsindicatoren van de MDG 4, 5 en 6 zijn als het ware een kanarie in de
kolenmijnen: ze waarschuwen voor sociale onrechtvaardigheid en oneerlijke verdeling.

4.1.3

4.1.4

Financiële inzet: meer geld
voor gezondheid

De resultaatketen voor de gezondheidsmillenniumdoelen

Wereldwijd valt er een toename te signaleren van nationale en
internationale middelen die beschikbaar zijn voor gezondheidszorg. De OECD laat zien dat van de officiële ODA-middelen voor
gezondheid in 2006 (waar privé-fondsen niet inbegrepen zijn)
65 procent, dus ruim 8 miljard dollar, aan algemene en basisgezondheid wordt besteed, terwijl het resterende deel naar
seksuele en reproductieve gezondheid en HIV/Aids gaat. Van de
totale Nederlandse officiële ontwikkelingshulp (ODA) wordt
5,5 procent besteed aan directe verbetering van gezondheid
en dus aan MDG 4, 5 en 6.
Op het gebied van gezondheid geeft Nederland bilaterale steun
aan twaalf partnerlanden. Nederland heeft in totaal 33 partnerlanden waarmee een overheidsrelatie bestaat.
Binnen het particuliere kanaal geeft Nederland financiële steun
aan tal van organisaties, zowel internationaal en als in Nederland. Zo zijn belangrijke Nederlandse partners onder andere de
bekende medefinancieringsorganisaties, maar ook meer specifieke organisaties zoals AFEW, NRK, Stops Aids Now, KNCW,
Worldvision, Simavi, Liliane fonds, Choice en WPF. Internationaal zijn dat bijvoorbeeld International Planned Parenthood
Federation (IPPF) en Population Services International (PSI).

De afgelopen jaren werd ongeveer 30 procent van de beschikbare
OS-middelen voor gezondheid via het particuliere kanaal geïnvesteerd. Het bilaterale kanaal neemt iets meer dan een kwart
voor haar rekening, het multilaterale kanaal 43 procent. Belangrijke begunstigden van het multilaterale kanaal zijn, UNAIDS,
UNFPA, WHO, UNICEF en daarnaast GAVI en het GFATM (zie
afkortingenlijst).
De jaarlijkse toename in de uitgaven voor gezondheid varieert
van 9 procent in 2007 tot 6 procent in 2008. Overeenkomstig
met de beleidsprioriteiten komt het overgrote deel ten goede
aan de seksuele en reproductieve gezondheid en rechten (SRGR,
ofwel alles wat met rechten en gezondheid rond seksualiteit
en voorplanting te maken heeft) en HIV/Aids.
Wat betreft de financiering van onderzoek en ontwikkeling
van nieuwe diagnostiek en behandeling van zogenaamde
‘veronachtzaamde ziekten’, waar ook HIV/Aids, TB en malaria
onder vallen, wordt Nederland internationaal als vierde belangrijkste donor genoemd met ruim 34 miljoen dollar in
2008 (rapport G-Finder11 ).

In figuur 4.1 staat de resultaatketen voor gezondheid in het
algemeen. Per millenniumgezondheidsdoel zal deze algemene
keten apart in een tekstbox worden toegelicht.
Belangrijk is dat impact gaat over gezondheidswinst op langere
termijn. Outcome gaat vooral over gezond gedrag en gebruik
van effectieve diensten. Outputs zijn resultaten die in de directe
invloedsfeer van de sector of de donor vallen. Ze hebben betrekking op pleitbezorging, beschikbaarheid van daadwerkelijke dienstverlening en de capaciteit om deze ook te leveren.
Inputs gaan over beschikbare middelen: voornamelijk geld en
menskracht.
..............
1	Stitching Stop AIDS Now!, Oxfam/Novib, Cordaid, KNCV Tuberculosefonds, VSO
Nederland, AIDS Foundation East-West (AFEW), World Population Foundation (WPF)
2	Press release UNICEF 12/9/08
3	Population Reference Bureau 2008 World Population Data Sheet. (www.prb.org)
4	Maternal mortality in 2005: estimates developed by WHO, UNICEF, UNFPA and The
World Bank
5	Neonatale sterfte: kindersterfte tot vier levensweken na de geboorte.
6	UNAIDS, 2008 Report on the global AIDS epidemic
7	GFATM, http://www.theglobalfund.org/en/malaria/
8	2009 Unicef State of the world’s children: maternal and neonatal health
9	OECD/DAC
10	Effective Aid, Better Health. HLF Accra, Sept. 2008 (WB, OECD,WHO)
11	G-Finder (2008): ‘Neglected disease research and development:
How much are we really

Figuur 4.3 Trends in ODA uitgaven voor de gezondheid,
1973-2006 (constante 2006 prijzen, US$ / mln (US$)) (Bron: OECD/DAC)
Jaarlijkse bilaterale hulp (DAC landen)
voor gezondheidszorg

8000
7000

Jaarlijkse bilaterale hulp (DAC landen)
voor gezondheidszorg, gemiddelden per 5 jaar

6000
5000
4000
3000
2000

Jaarlijkse multilaterale hulp voor
gezondheidszorg, gemiddelden per 5 jaar

1000

Jaarlijkse multilaterale hulp
voor gezondheidszorg,

0
1971

1976

1981

1986

1991

1996

2001

2006

Figuur 4.4 Uitgaven MDG 4, 5 en 6 per kanaal (Mln EUR)

(bron: Ministerie van Buitenlandse Zaken (FEZ))
600
400
200
0
2006

2007

2008

Particulier

140

154

160

Multilateraal

199

229

259

Bilateraal

131

138

148

Totaal

471

519

567

99

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

Doel 4: Minder kindersterfte
Het aantal kinderen dat overlijdt voor hun vijfde verjaardag.
Totaal: 9,6 miljoen

Nederland
1.000
Rusland

Turkije

HOGE INK OMENSLANDEN

ARABISCHE LAND

64 duizend

0,3 miljoen
Senegal

Verenigde Staten van Amerika

Egypte

Mali

Haïti

Guinnee

Mexico

Burkina Faso

Niger

Soedan
Tsjaad

Ethiopië

Sierra Leone
Liberia

Colombia

370.000

Ghana
Ivoorkust

Oeganda

Brazilië
Bolivia

Kenia
Rwanda

Nigeria
LATIJNS-AMERIKA EN
CARIBISCH GEBIED

1,1 miljoen

Dem. Rep. Congo

560.000

Zambia

0,3 miljoen

Angola

Zimbabwe

Burundi

Tanzania

Mozambique
Malawi

Zuid-Afrika

500.000

De oppervlakte van een land is gelijk aan
het aantal kinderen dat voor hun vijfde
levensjaar overlijdt

SUB-SAHARA AFRIKA
4,6 miljoen

Terugbrengen kindersterfte tot een derde: halen landen dit doel?
(Bron: United Nations Statistical Division)

Duidelijk achter op schema
Er is vooruitgang, maar onvoldoende
Op schema om het doel te halen
Geen data
Hoge inkomenslanden

100

Afghanistan
218.000
Iran
Irak

EN
Jemen

Pakistan

China

Nepal

Noord-Korea

420.000

420.000 (2004)

Bangladesh

280.ooo

Myanmar

Cambodja

India

Filippijnen

Vietnam

2,3 miljoen (2004)

Indonesië

Sri Lanka
Madagascar

ZUIDOOST-AZIË
0,4 miljoen

ZUID-AZIË
3,3 miljoen

Afname van kindersterfte (2000-2006) in partnerlanden waar Nederland de
gezondheidssector direct of indirect steunt. (Bron: United Nations Statistical Division)

Het percentage van één jaar oude kinderen dat ingeënt is tegen
mazelen (2004-2006). (Bron: UN, Millennium Development Goals Report, 2008)
% 100

2004

2006

2004

2006

2006

afname 2000-2006

80

70

Vietnam

Nicaragua

Suriname

Guatemala

Bangladesh

Jemen

Ghana

Tanzania

Zambia

Ethiopië

Oeganda

20
Mozambique

Ontwikkelde
landen

Ontwikkelingslanden

Zuid Azië

Sub-Sahara Afrika

Zuidoost Azië

West Azië

Latijns Amerika en
Caribisch Gebied

Oost Azië

Noord Afrika

Oost Europa (GOS)

0

120

Burkina Faso

20

170

Mali

40

Aantal kinderen per 1000 levendgeborenen
dat voor hun vijfde levensjaar sterft (2005-2006)

220
60

101

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

4.2

MDG 4:

Sterke afname
kindersterfte

4.2.1

4.2.2

4.2.3

Inleiding:
kindersterfte daalt enorm

Algemene voortgang
en trends: impact

Resultaten op
landenniveau

Er is de afgelopen jaren sprake van een aanhoudende en aanzienlijke daling van het aantal kinderen dat voor het vijfde
levensjaar komt te overlijden. In 2006 overleden voor het eerst
minder dan 10 miljoen kinderen onder de vijf jaar. De kindersterfte in dat jaar bedroeg 9,7 miljoen, wat ongeveer zestig
procent lager is dan in 1960. In 2007 zijn 9,2 miljoen kinderen
voor hun vijfde verjaardag overleden12.

De kindersterfte is de afgelopen vijftig jaar substantieel gedaald.
In 1960 werden ongeveer 110 miljoen kinderen geboren. In dit
jaar stierven er naar schatting 20 miljoen kinderen onder de
vijf jaar. In 2005 werden meer dan 135 miljoen kinderen geboren
terwijl er minder dan 10 miljoen kwamen te overlijden voor
hun vijfde levensjaar. Er werden dus meer kinderen geboren
terwijl er de helft minder kinderen voortijdig stierven. Ter
illustratie: in 1990 was kindersterfte ten gevolge van mazelen
nog 4 miljoen, in 2006 stierven er minder dan 250 duizend
kinderen aan mazelen.15

Sector-outcome:
betere bestrijding van kinderziekten

Wereldwijd is de financiële bijdrage van donoren voor bestrijding
van kinder- en moedersterfte de afgelopen jaren fors toegenomen. Ten opzichte van 2003 (2,1 miljard dollar) is het beschikbare
bedrag met 64 procent gestegen tot 3,5 miljard dollar in 2006.
Deze middelen worden vooral ingezet voor vaccinatieprogramma’s. Cijfers laten zien dat deze investeringen zich ‘uitbetalen’ in
meer kinderen die overleven. Wereldwijd nam het gemiddeld
beschikbare bedrag per kind voor de aanpak van kindersterfte
toe van 4 dollar naar 7 dollar per jaar (2003 tot 2006)14.
Nederland en partners zetten zich in voor een aanpak van kindersterfte in meerdere sectoren. Zo is het opleiden van meisjes en
vrouwen een resultaat bij MDG 2 maar eveneens een resultaat
dat bijdraagt aan MDG 4. Schoon water, hygiëne en sanitaire
voorzieningen en andere verbeteringen aan de leefomgeving
vallen onder MDG 7, maar zijn ook belangrijke factoren in het
terugdringen van kindersterfte. Ten slotte is armoede - en met
name ondervoeding en een onzekere toegang tot voedsel - (MDG
1) een belangrijke oorzaak van kindersterfte. Pleitbezorgers zoals
Unicef en de WHO vertolken deze benadering steeds duidelijk in
hun beleid, en ook organisaties uit het maatschappelijke middenveld sluiten zich aan bij deze inzet. Nederlandse NGO’s ondersteunen veelal partnerorganisaties in ontwikkelingslanden. In
tegenstelling tot de bilaterale steun is deze insteek meer projectmatig. Bilateraal is het streven om zoveel mogelijk bij de eigen
processen van landen aan te sluiten. Overeenkomstig de principes
van de ‘sectorale benadering’ wordt hierbij de publieke gezondheidsector als geheel ondersteund. Van een echt brede sectorale
aanpak, waarbij ook groepen buiten de publieke sector betrokken
worden, is nog nauwelijks sprake. Voor juist deze groepen is de
ondersteuning door Nederlandse NGO’s vaak van groot belang.

102

Doelstelling MDG 4:
Vermindering van sterftecijfers van
kinderen onder de vijf jaar met tweederde in 2015 ten opzicht van 1990

Wereldwijd is malaria een belangrijke oorzaak van kinderziekte
en -sterfte. De afgelopen jaren is er aanzienlijk geïnvesteerd in
het tegengaan van malaria. Tussen 2004 en 2008 is het aantal
beschikbare, met insecticiden geïmpregneerde muskietennet
wereldwijd enorm toegenomen. Met name het Global Fund
for HIV/Aids, Tuberculosis & Malaria (GFATM of Global Fund)
heeft hieraan een grote bijdrage geleverd: in totaal stelde
het in 2008 70 miljoen bednetten beschikbaar16. In Afrikaanse
regio’s met veel malaria sliep in 2007 ongeveer 19 procent van
de kinderen onder een klamboe, in 2000 was dit nog maar 2
procent17. Uit cijfers blijkt dat in Tanzania, waar de Nederlandse
ambassade steun verleent aan malariapreventie, het aantal
peuters dat onder een muskietennet slaapt is toegenomen van
12 procent in 2005 naar 34 procent in 200718. Waar geïnvesteerd
wordt in malariapreventie leidt dit tot vermindering van zowel
ziekte (minder bloedarmoede en koorts) als sterfte.
Geen enkele interventie is zo kosteneffectief voor het redden
van kinderlevens als vaccinaties. Het gebruik van nieuwe vaccins
en verbeterde inentingsprogramma’s hebben de afgelopen
jaren voor grote vooruitgang gezorgd op het gebied van kindersterfte. De Global Alliance for Vaccins and Immunisations (GAVI)
is een belangrijke wereldwijde speler op het gebied van vaccins
en immunisering. Het is een innovatief publiek-privaat samenwerkingsverband van staten (donoren en ontwikkelingslanden),
internationale organisaties (UNICEF, WHO, Wereldbank), farmaceutische industrie, onderzoeksinstellingen, particuliere
financieringsinstellingen (Bill & Melinda Gates Foundation,
Rockefeller Foundation) en NGO’s. GAVI houdt zich met name
bezig met het versneld beschikbaar maken van nieuwe vaccins,
maar is ook betrokken bij het ontwikkelen en versterken van
gezondheidssystemen. De dekkingsgraad van de vaccinatie
tegen hepatitis B is mede dankzij GAVI gestegen van 20 procent
in 2000 tot 66 procent in 2005: 135 miljoen kinderen zijn gevaccineerd met nieuwe vaccins (hepatitis B, haemophilus influenzae B
en gele koorts). Sinds 2007 is dit pakket uitgebreid met vaccinaties tegen het Rotavirus (belangrijke veroorzaker van diarree)

Figuur 4.5 Regionale kindersterfte en voortgang richting de
doelstelling in 2015. (Bron: UNICEF: The State of the World's Children 2008)

2006 27

1990

40

MDG doel wordt gehaald

2006

1990

Oost-Azië en
Pacifisch gebied

2005 33

46
2006

Vooruitgang maar MDG doel
wordt niet gehaald

1990

53

40

40

2006 29

80
streefwaarde: 26

55

120

79

80

2005

2005 31

2006 27

55

streefwaarde: 18

2005

2005

2006

Midden-Oosten
en Noord-Afrika
120

1990

streefwaarde: 41

0

80

0

83

123

40

0

120

40

2005 32

streefwaarde:62

1990

160

Latijns-Amerika
en Caraiben

120
80

80

Zuid-Azië

82

120

streefwaarde: 18

160
163

2005

160

2006

1990

200

160

streefwaarde: 34

0

Sub-Sahara
Afrika
187

82

40

0
79

103

80

53

80
40

120

1990

160

Oost Europa en
120 Centraal Azië

Alle ontwikkelingsregio's

streefwaarde: 18

Geen of nauwelijks vooruitgang
en MDG doel wordt niet gehaald

Figuur 4.6 Trends in kindersterfte in
een aantal landen (per 1000 levend geborenen)
(Bron: CME database/DevInfo)
140
120
100
Ethiopië		
Nicaragua

80
60

Bangladesh

0

Nederland
2006

20
2000

Yemen

1990

40

De resultaatketen voor MDG 4
Het doel op lange termijn (impact) is te voorkomen dat kinderen voortijdig
sterven. Gezondheidsinstellingen zijn belangrijke pleitbezorgers om allerlei
omgevingsfactoren, die niet binnen de directe invloedsfeer van ‘gezondheid’
liggen, te bevorderen: sociaal-economische groei, goed opgeleide vrouwen,
voldoende goede voeding, toegang tot water en goede sanitatie etcetera. Om
pasgeborenen een goede start te bieden is het van belang dat de aanstaande
moeders goed voorgelicht worden om niet te vaak en niet te dicht op elkaar
zwanger te raken, goed te eten en ziekte goed te behandelen of – liever nog – te
voorkomen. Het is van groot belang dat de pasgeborenen geborgen ter wereld
komen, borstvoeding krijgen en later beschermd worden tegen belangrijke
ziekten zoals mazelen. Het gebruik van dergelijke dienstverlening is de outcome.
De gezondheidssector is er echter verantwoordelijk voor dat voorlichting en
goede dienstverlening, bijvoorbeeld om diarree te behandelen of liever nog te
voorkomen, ook beschikbaar en toegankelijk zijn. Deze ‘sector-output’ wordt

opgedeeld in een deel pleitbezorging (het pleiten voor gezond gedrag en
gezondheidsbevorderende omgevingsfactoren) en een deel versterking van de
capaciteit (het vermogen om diensten te verlenen). De donorinzet van
Nederland richt zich voornamelijk op het ondersteunen van deze drie aspecten.
Hierbij werken NGO’s vaker kleinschalig samen met lokale partnerorganisaties,
waarbij pleitbezorging en versterking van lokale capaciteit en dienstverlening
nadrukkelijk naar voren komen. Bilateraal richt Nederland zich doorgaans op de
sector als geheel, met de nadruk op de versterking van de capaciteit van het
gehele gezondheidssysteem. Afhankelijk van de organisatie wordt multilateraal
vooral ingezet op toegepaste kennis en ondersteuning, ook financieel.

103

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

De WHO en UNICEF zijn belangrijke pleitbezorgers voor borstvoeding. In ontwikkelingslanden is het aandeel van de kinderen in hun eerste zes levensmaanden exclusief borstvoeding
van 1990 tot 2004 gestegen van respectievelijk 34% tot 47%28.
In Afrika, Azië en Latijns-Amerika krijgt naar schatting tussen
de 47 en 57 procent van alle kinderen van twee maanden exclusieve borstvoeding. Van alle preventieve interventies heeft
optimale borstvoeding de grootste impact op kindersterfte.
Uit een artikel in The Lancet29 blijkt dat kinderen die in de eerste
levensmaanden geen borstvoeding krijgen gemiddeld zes keer
zoveel kans hebben om vroegtijdig te overlijden. Daarom pleiten
Unicef en de WHO voor meer borstvoeding. Idealiter, zo stellen
zij, krijgen kinderen tot zes maanden alleen borstvoeding
terwijl kinderen daarna tot hun tweede levensjaar borstvoeding moeten krijgen in combinatie met aanvullend voedsel.

MDG 6 gaat over het bestrijden van belangrijke ziektes, zoals
HIV/Aids. Deze ziekte heeft natuurlijk een belangrijke invloed
op de kindersterfte, MDG 4. Infectering met HIV van kinderen
tijdens de zwangerschap, bij de geboorte of daarna via borstvoeding zijn de belangrijkste reden wereldwijd waarom kinderen HIV-positief worden. Iedere infectie is onnodig en valt
goed te voorkomen door middel van zogenaamde Prevention
of Mother To Child Transmission (PMTCT) programma’s. Wereldwijd
is het percentage zwangere vrouwen dat gebruik maakt van
PMTCT-diensten toegenomen van 10 procent in 2004 naar 33
procent in 2007.26 Met name in Centraal en Oost-Europa en
Latijns-Amerika is veel voortgang geboekt, maar ook in andere
regio’s is toegang tot PMTCT-diensten verbeterd. Niet alleen
gebruik van PMTCT-diensten neemt toe, ook het aantal zwangere
vrouwen dat wereldwijd getest wordt op HIV. Dit is een belangrijke ontwikkeling. Pas als de HIV-status van de zwangere vrouw
bekend is, kan PMTCT gebruikt worden. Deze stijging was het
grootst waar het testen het meest nodig is: in landen met
een omvangrijke epidemie.

(Bron:Ministry of Health and Social Welfare, Tanzania (2007/8 data geschat op
basis van district gegevens))
1999

2004/5

2007/8

147

140
120

112

100

91

80
60

53
47

40

36
29

32

29

20

32

40

Tanzania is een goed voorbeeld van een land waar de middelen voor gezondheidszorg
gestegen zijn. In Tanzania zijn de uitgaven aan gezondheidszorg sinds 2000
verviervoudigd. In een artikel in The Lancet wordt een analyse van het gezondheidssysteem in Tanzania besproken. Hieruit blijkt dat het versterken van het gezondheidssysteem, toegenomen fondsen en decentralisatie tot een afname van kindersterfte
hebben geleid. De focus op gezondheidssystemen, zoals Nederland voorstaat, wordt
als de verklaring aangedragen voor de resultaten die op het gebied van MDG 4 zijn
behaald. Mede door Nederlandse steun aan het Health Basket Fund is vooral
dienstverlening in districten toegenomen. Verder heeft de Tanzaniaanse overheid de
afgelopen jaren forse investeringen gedaan in haar administratieve en managementsystemen, ook in de districten. Zo is de financiële administratie geheel geautomatiseerd, iets dat door de overheid zelf als zeer effectief wordt beschouwd. Dit heeft
geleid tot tijdsbesparingen, makkelijkere audits, meer openbaarheid van bestuur en
betere fiscale discipline om ook daadwerkelijk de begroting te volgen.

Figuur 4.7 Kindersterfte in Tanzania

58

Tanzania

GAVI stelt sinds 2005 zo’n 800 miljoen dollar beschikbaar voor
het versterken van de gezondheidssystemen – een noodzakelijke investering om meer kinderen te kunnen bereiken met
vaccins30. Inmiddels hebben 44 landen financiering toegewezen

99

Vitamine A-suppletieprogramma’s zijn in verschillende landen
zeer succesvol gebleken. Dit vitamine verhoogt de weerstand
en wordt daarom ook wel de anti-infectievitamine genoemd.
Daarnaast speelt het een rol bij de groei, het gezichtsvermogen
en de gezondheid van huid, tandvlees en haar. In de MDGprioriteitslanden22 is er tussen 2003 en 2005 een verdubbeling
geweest van het aantal kinderen dat twee of meer kuren van
vitamine A-suppletie ontvangt. In 2005 spraken de WHO en
UNICEF ambitieuze doelen af om de kindersterfte door mazelen
terug te dringen. In 2007 bleek dat de sterfte door mazelen met
60 procent was afgenomen. Deze afname overtrof de streefwaarde van 50 procent voor de periode 2000 tot 2005. In Afrika
werd zelfs een afname van 91 procent behaald. 23

Op het terrein van pleitbezorging (het opkomen voor belangen)
zijn de afgelopen jaren veel inspanningen geleverd voor MDG 4.
Unicef is een zeer actieve speler die pleit voor meer aandacht
voor – en een samenhangende aanpak van – kindersterfte, welzijn van moeders en het terugdringen van de overdracht van
HIV van moeder op kind. Dit komt onder andere tot uiting in
het meest recente Unicef-rapport ‘State of the World’s Children’ dat
in 2009 volledig aan deze onderwerpen is gewijd27. Andere belangrijke pleitbezorgers voor het terugdringen van kindersterfte
zijn United Nations Population Fund (UNFPA) en GAVI en de
diverse maatschappelijke organisaties.

68

De afgelopen jaren hebben veel landen resultaten geboekt bij
het voorkomen van kinderziektes. De immuniseringgraad voor
DPT320 is 81 procent en voor mazelen 80 procent21. Vijf jaar na
de introductie van Hib (hersenvliesontsteking)-vaccin in Oeganda
is kindersterfte als gevolg van deze ziekteverwekker grotendeels
verdwenen. Onderzoek van GAVI laat zien dat in sommige regio’s
de kindersterfte ten gevolge van hersenvliesontsteking na vier
jaar gedaald was met 85 procent en volledig verdween in het
vijfde jaar. Als gevolg hiervan heeft de Oegandese overheid
besloten om extra geld beschikbaar te maken voor toegang
tot Hib-vaccinatie voor alle kinderen.

Sector-output:
sterkere gezondheidssystemen

Via het particuliere kanaal steunt Nederland meerdere groepen
die zich bezig houden met het terugdringen van kindersterfte
en het verbeteren van de kwaliteit van hun levens. Het Liliane
Fonds bijvoorbeeld heeft in 2008 meer dan 80 duizend gehandicapte kinderen wereldwijd ondersteund, voor een deel met
Nederlandse subsidie24. De organisatie is actief in bijna tachtig
ontwikkelingslanden en werkt op basis van het gelijkwaardigheidbeginsel, zoals verwoord in het Verdrag van de Rechten
van het Kind. De organisatie helpt kinderen en jongeren met
een handicap, van 0 tot 25 jaar. Vooral voor jonge kinderen is
het werk van het Liliane Fonds vaak het verschil tussen leven
en dood. De organisatie begeleidt het kind en de ouders tijdens
de revalidatie en samen stellen zij een persoonlijk revalidatieplan op25.

59

en tegen pneumokokken (oorzaak van luchtweginfecties en
hersenvliesontsteking). Dit heeft positieve consequenties voor
kindersterfte: recente berekeningen door WHO en UNICEF
geven aan dat de financiering van GAVI tussen 2000 en 2008
3,4 miljoen sterfgevallen heeft voorkomen.19 De recente introductie van vaccins tegen het Rotavirus (diarree) en longontsteking zal in de nabije toekomst grote invloed op MDG 4 hebben.

0
Neonataal

104

PostNeonataal

Jonger dan
1 jaar

1 tot 4 jaar

Kindersterfte

4.2.4

Donorinzet: gezondheid in
een breder perspectief
gekregen om specifieke knelpunten die in hun land de dienstverlening belemmeren weg te nemen. GAVI stuurt met name
aan op het aanpakken van knelpunten die op districtsniveau
en lager liggen, daar vindt immers de directe dienstverlening
plaats. In Afghanistan, DR Congo, Ethiopië, Indonesië en
Pakistan ondersteunt GAVI lokale organisaties met deze gelden.31
Het merendeel van de voorstellen richt zich op investeringen
in gezondheidspersoneel, versterken van informatiesystemen
en het verbeteren van de capaciteit voor planning en management van gezondheidsprogramma’s. De effecten van deze vorm
van financiering zullen in 2010 worden geëvalueerd. Verwacht
wordt dat met deze inzet om gericht knelpunten in de dienstverlening aan te pakken, niet alleen reeds behaalde resultaten
beter zullen beklijven. Ook is de verwachting dat gezondheidszorgsystemen beter toegerust zullen zijn om de laatste kinderen
die nog niet gevaccineerd zijn, te bereiken.
Een verhoging van gezondheidszorgbudgetten heeft positieve
gevolgen voor het terugdringen van kindersterfte. Dit is niet
alleen omdat kinderen zelf profiteren van een beter dienstenaanbod, maar ook omdat hun ouders gezonder zullen zijn.
Er wordt een breed scala van activiteiten ondernomen die direct bijdragen aan het terugdringen van kindersterfte, maar
ook indirect door het versterken van de capaciteit van organisaties in de landen zelf. Zo investeren bijvoorbeeld ICCO en
Simavi in opleiding en capaciteit van lokale partners. Ze leenden
experts uit die hielpen met de opbouw van de capaciteit van
het personeel dat werkzaam is bij lokale partners.
In Ghana heeft het community based development project van Unicef
in de gemeenschappen bijgedragen aan de ontwikkeling en
brede invoering van het High Impact Rapid Delivery Strategy (HIRD),
een strategie om moeder- en kindsterfte tegen te gaan. Deze
strategie is een combinatie van de programma’s Accelerated Child
Survival Strategy (Unicef ), Safe Motherhood/Emergency Obstetric Care
Strategy (UNFPA) en het Community Health Planning & Services
programma (USAID).
Tevens nam er het aanbod van medisch personeel fors toe, het
aantal beschikbare artsen en verpleegkundigen bijvoorbeeld.
In 2006 was er één arts per 10.762 mensen. Deze ratio was in
2008 gestegen naar één arts per 8559 mensen. Dezelfde trend
vond plaats bij verpleegkundigen: van één op 2125 in 2006 naar
één op 1756 in 2008. In Ghana is deze toename deels toe te
schrijven aan een betere salariëring van gezondheidswerkers.32
Op het gebied van reproductieve gezondheid, gezinsplanning
en onderwijs voor (aanstaande) moeders is de afgelopen jaren
grote vooruitgang te zien. Te denken valt aan kennisvergroting
over geboortespreiding, voorbehoedmiddelen, hygiëne en
voeding. Dit zijn allemaal essentiële zaken bij het terugdringen
van kindersterfte. UNFPA en Unicef zijn belangrijke spelers op
het gebied van dienstverlening en kwaliteit van informatievoorziening. Ook uit het maatschappelijke middenveld wordt
hieraan bijgedragen. Zo geven de World Population Foundation
(WPF) en CHOICE for Youth and sexuality (CHOICE) mannen,
vrouwen en jongeren wereldwijd trainingen en voorlichting
over reproductieve gezondheid en rechten.

Donor-output:
lobbyen voor kinderen
Nederland komt actief op voor de belangen van kinderen die
direct of indirect zijn getroffen door de HIV/Aids-epidemie
(pleitbezorging). Het Ministerie van Buitenlandse Zaken is lid
van de nationale CABA (Children Affected By AIDS) werkgroep waarin
organisaties die actief zijn op het terrein van ‘kinderen die
getroffen zijn door Aids’ hun lobbyactiviteiten afstemmen.
In de geactualiseerde notitie AIDS en SRGR van november 2008
is de rol van Nederland als financier, maar vooral ook als pleitbezorger voor sociale bescherming duidelijk onderschreven. Zo
wordt via de NGO HelpAge International een nationaal geboorteregistratie programma in Mozambique ondersteund en krijgen
tal van organisaties die kwetsbare kinderen en hun gezinnen
in Zimbabwe steunen een financiële bijdrage. Nederland draagt
eveneens bij aan het Joint Learning Initiative on Children affected by
Aids (JLICA), dat onder meer onderzoek doet naar de beste
opvangmogelijkheden voor kinderen die direct of indirect
zijn getroffen door de HIV/Aids-epidemie. De resultaten van
het JLICA bieden aan alle actoren (onder meer donoren, NGO’s
en landen waarin de problematiek speelt) inzicht in de wijze
waarop opvang voor getroffen kinderen het beste vorm kan
krijgen. Dankzij de inzet van Cordaid hebben in 2007 31.990
wezen en kwetsbare kinderen toegang gekregen tot zorg.33
Hiernaast is Cordaid een belangrijke pleitbezorger voor deze
kinderen bij het Global Fund en de katholieke kerk, zowel
wereldwijd als in de landen zelf.
In 2007 heeft de organisatie Hellen Keller met de steun van
Simavi 46.400 mensen weten te bereiken met voorlichting over
trachoom en hoe deze oogziekte valt te voorkomen. Hiervoor
zijn 71 mensen opgeleid en hebben 5.200 mensen toegang
gekregen tot veilig drinkwater. Aangetoond is dat het deel van
de kinderen dat een schoon gezicht had van 2004 tot 2007 gestegen was van 70 tot 95 procent, waarmee zij veel minder kans
liepen om deze blindmakende oogziekte op te lopen. Simavi
heeft het VN-jaar van de Sanitatie (2008) gebruikt om onder andere
met de steun van Zijne Koninklijke Hoogheid de Prins van
Oranje haar succesvolle campagne in Nederland te intensiveren en het verband tussen kindersterfte (door diarree) en sanitatie onder de aandacht te brengen. Zo’n 412 duizend mensen
hebben de betreffende Socutera-uitzendingen bekeken.34
Ontwikkeling van nieuwe medicijnen, vaccins en strategieën om
deze in te voeren is ook een belangrijk resultaat van de Nederlandse inzet. Het Medicines for Malaria Ventures heeft mede met
Nederlandse steun een nieuw kindvriendelijk middel ontwikkeld
voor de behandeling van malaria. Het anti-malariamiddel
Coartem Dispersible is gebaseerd op het door de WHO aanbevolen
middel artemether-lumefantrine, maar is speciaal geschikt voor
kinderen. Het is namelijk makkelijker in te nemen en heeft
een lekkere zoete smaak. Een ander voorbeeld van de ontwikkeling van nieuwe medicijnen met Nederlandse steun is een
consortium onder leiding van UNICEF. Zij ontwikkelden speciaal
voor kinderen een nieuwe aids-remmer, een zogenaamde driein-één formule. Tot nu toe zijn kinderen met aids afhankelijk
van medicijnen voor volwassenen. Die medicijnen geven bij
jonge kinderen echter problemen vanwege de behandelregimes,
maar vormen tegelijk een gevaar voor hun gezondheid.

De Nederlandse minister-president, Jan Peter Balkenende, is
een van de leden van het Network of Global Leaders for the Health
Millennium Goals, de leiders die zich inzetten voor de gezondheidsmillenniumdoelen. Een belangrijk resultaat van dit netwerk
is dat het ervoor gezorgd heeft dat de G8 voor het eerst een
brede benadering van gezondheid bepleit. Nederland is lid van
de GAVI Alliance Board in de vertegenwoordiging van de geïndustrialiseerde landen. Hiermee levert Nederland een belangrijke
bijdrage aan het uitbreiden van vaccinaties als zeer kosteffectieve, preventieve interventies. Ook stimuleert Nederland vanuit
de Board GAVI om zo versterking van gezondheidsystemen breed
te ondersteunen. De CABA-werkgroep is een belangrijk platform
waar Nederland pleitbezorger is van sociale bescherming en
van een meer holistische benadering van de aanpak van impact
van Aids op kinderen. Als actief lid van de bestuursraden van
Unicef en UNFPA draagt Nederland bij aan internationaal beleid
en wordt het Nederlandse beleid uitgedragen. In bilateraal
opzicht levert Nederland ook waardevolle input middels de
themadeskundigen gezondheid op de ambassades die bijdragen
aan het ontwikkelen van nationaal beleid in deze partnerlanden.
Nederlandse NGO’s, deels met overheidssubsidie, ondersteunen
lokale NGO’s om aanvullend aan de overheid de dienstverlening
te versterken, zoals de zorg voor wezen en kwetsbare kinderen.
Deze NGO’s zijn ook pleitbezorgers voor zaken als een betere
en eerlijkere gezondheidszorg, sociale bescherming, voedselzekerheid, gender gelijkheid enz..
Voor MDG 4 zijn belangrijke begunstigden van Nederlandse
financiële steun UNICEF (‘Unite for Children, Unite Against Aids’
programma) en GAVI (inentingsprogramma’s voor de meest
voorkomende kinderziekten). Een deel van de Nederlandse
bijdrage aan het Global Fund draagt eveneens bij tot het terugdringen van kindersterfte. Dat doet het via het programma
‘Preventing mother-to-child transmission of HIV’ (PMTCT, preventie
van de transmissie van HIV van moeder op kind), ondersteuning van 3,2 miljoen aidswezen en andere kwetsbare kinderen,
en malariaprogramma’s.35 Via de WHO levert Nederland een
bijdrage aan het ontwikkelingsprogramma voor immunisering
en vaccinatie en het gezondheidsprogramma voor jeugd en
adolescenten. Daarnaast ontvangen zestien organisaties fondsen
via het medefinancieringsstelsel voor activiteiten die met
MDG 4 te maken hebben (2007)36.
..............
12	UNICEF, The State of the World's Children, 2009
13	Wereldbank, Global Monitoring Report 2007
14	Countdown to 2015 (2008): Executive Summary
15	Bron: UNICEF, as published on September 12, 2008 in The Lancet.
16	www.theglobalfund.org
17	http://www.globalhealthreporting.org/article.asp?DR_ID=55604
18	LSTHM, 2007, In: Sector track record – health sector Tanzania 2007, including 2008 updates
19	http://www.gavialliance.org/media_centre/press_releases/New_GAVI_numbers.php
20	DPT3: 3 opeenvolgende inentingen tegen difterie, tetanus en kinkhoest bieden samen
volledige bescherming
21	Countdown to 2015 (2008): Executive Summary
22	Er zijn 60 prioriteitslanden: De landen die het meest achterlopen in het behalen van de
MDG-doelstellingen
23	Countdown to 2015 (2008): Executive Summary
24	Actuele cijfers Liliane Fonds. http://www.lilianefonds.nl/wiezijnwij/cijfers/index.php
25	www.lilianefonds.nl/
26	UNAIDS 2008
27	“Maternal and Newborn Health”, State of the World’s Children, Unicef 2009.
28	RHL, The WHO Reproductive Health Library, www.who.int/rhl/pregnancy_childbirth /care_
after_childbirth/yscom/en/index.html Primaire bron: Monitoring the situation of children
and women. New York: UNICEF
29	The Lancet (2008), Volume 371, Number 9608, pp 243 – 260.
30	GAVI Alliance: www.gavialliance.org/support/what/hss/index.php
31	GAVI Alliance: www.gavialliance.org/performance/commitments/hss/index.php
32	Updated Sector Track Record Ghana obv Ministry of Health data.
33	MFS voortgangsrapportage CORDAID, 2007.
34	SIMAVI jaarverslag 2007.
35	www.theglobalfund.org/en/hivaids/. December 2008
36	Bron: MFS Monitoring protocol

105

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

Doel 5: Verbeteren van de gezondheid van moeders
Aantal vrouwen dat overlijdt aan de gevolgen van hun zwangerschap.
Totaal: 525 duizend
Nederland
12

HOGE INK OMENSLANDEN
1.000

ARABISCHE LANDE N
13.000
Senegal

Haïti

Sierra Leone

Mali
Burkina Faso

Guinee

Irak

Marokko

Jemen

Egypte

Niger
Tsjaad

Ivoorkust

Soedan

Ghana
Guatemala

Ethiopië
Brazilië
Peru

Nigeria
62.000

Oeganda

D.R.C.

Kenia

Rwanda

LATIJNS-AMERIKA EN
CARIBISCH GEBIED
14.000

Burundi

Angola

Zambia

Malawi

Zimbabwe
Zuid-Afrika

10.000

De oppervlakte van een land is gelijk aan:
aantal vrouwen dat overlijdt aan de
gevolgen van hun zwangerschap

(Bron: United Nations Statistical Division)

Hoger dan 550/100.000 levendgeborenen
300-449 per 100.000 levendgeborenen
0-299 per 100.000 levendgeborenen
Geen data
Hoge inkomenslanden

106

Mozambique

Madagaskar

SUB-SAHARA AFRIK
260.000

Kraamsterfte

Tanzania

Afghanistan
20.000

Nepal

Pakistan

China

Bangladesh

Myanmar Vietnam

23.000

India

Cambodja

123.000

Indonesië

ZUIDOOST-AZIË
35.000

ZUID-AZIË
190.000

A
Getrouwde vrouwen (15-49jr) met onbeantwoorde behoefte aan
moderne anticonceptie (%)

Percentage bevallingen onder geschoolde begeleiding voor enkele partnerlanden*
(*Alleen partnerlanden waarvoor cijfers van na 2002 beschikbaar zijn) (Bron:World Development Indicators online (Wereldbank))

(Bron: Millenium Development Goals Report 2008 (United Nations)

1995

2005

aanvangscijfer (1997-2001)

recente toename

% 100

Sub-Sahara Afrika

80

Zuid Azië
Oost Europa (GOS)

60

West Azië

40
Zuidoost Azië

20

Latijns Amerika en
Caribisch Gebied
Noord Afrika

Vietnam
(2004-2007)

Nicaragua
(1998-2001)

Burkina Faso
(1999-2005)

Ghana
(1998-2006)

Mozambique
(1997-2003)

Zambia
(2002-2007)

Tanzania
(1999-2004)

Oeganda
(2001-2006)

Guatemala
(1995-2002)

Mali
(1996-2001)

Jemen
(1997-2003)

Bangladesh
(2004-2006)

Ethiopië
(2000-2005)

25

20

15

10

5

%

0

0

107

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

4.3

MDG 5:

Verbetering van
de gezondheid van moeders

4.3.1

Inleiding: gezonde, goed
opgeleide moeders
Voor gezonde, goed verzorgde kinderen heb je gezonde en goed
opgeleide vrouwen nodig. Kinderen met dergelijke moeders
maken beter gebruik van onderwijs. De vrouwen dragen ook
bij aan grotere kansen voor economische stabiliteit van het
gezin. Vrouwen die zelf kunnen beslissen of en wanneer zij
zwanger worden, zijn ook van groot belang voor de sociale en
economische ontwikkeling in de gemeenschap en dragen direct bij aan de macro-economische ontwikkeling van een land.
Smart economics, dus. Hoge sterfte vanwege zwangerschap en
geboorte is een teken van armoede.
Maar moedersterfte neemt sinds 1990 onvoldoende af: wereldwijd overlijdt er elke minuut een vrouw ten gevolge van haar
zwangerschap, meer dan een half miljoen per jaar. Het gebruik
van voorbehoedmiddelen is lager dan de vraag (‘unmet need’),
het geboortecijfer onder adolescenten is te hoog. Kortom: er
is nog geen sprake van universele toegang tot reproductieve
gezondheid.
Geschat wordt dat de wereldbevolking de komende veertig jaar
zal toenemen met 2,6 miljard mensen. Deze bevolkingsgroei
zal voor 99 procent plaatsvinden in de armste landen. In 2050
zullen naar verwachting 7 miljard mensen in ontwikkelingslanden wonen en 2 miljard in rijke landen. Het aantal mensen
in de reproductieve leeftijd is nog nooit zo hoog geweest als
nu.37 De wereldbevolking bestaat voor meer dan 50 procent
uit kinderen en jongeren beneden de 25 jaar. Jongeren blijven
grotendeels verstoken van informatie over seksualiteit en bescherming tegen seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA),
HIV en ongewenste zwangerschap. Ze hebben veelal geen
toegang tot condooms en andere vormen van anticonceptie.
Veel landen beschouwen seksuele gezondheid niet als legitiem
onderdeel van de publieke zorgplicht. Het heersende taboe op de
seksualiteit van jongeren is echter een van de drijvende krachten
achter de aidsepidemie, het hoge aantal tienerzwangerschappen en moedersterfte. Met het gestaag afnemen van de kindersterfte neemt ook de behoefte toe om kleinere gezinnen te
stichten, wat blijkt uit de grote vraag naar voorbehoedmid-

108

delen. Het huidige beschikbare aanbod is te laag om aan de
vraag te voldoen. Daardoor krijgen vrouwen meer kinderen
dan zij eigenlijk zouden willen en neemt de bevolkingsgroei
minder snel af dan wenselijk is.
Nederland draagt via verschillende kanalen bij aan het realiseren van MDG 5. Via het bilaterale kanaal wordt van twaalf
partnerlanden38 het nationale gezondheidsbeleid ondersteund,
en daarmee de uitvoering van diensten voor seksuele en reproductieve gezondheid. Tevens wordt via de politieke dialoog en
door steun aan lokale NGO’s bijgedragen aan het opkomen voor
de belangen voor SRGR (pleitbezorging). Nederlandse en internationale NGO’s dragen in de eerste plaats bij aan directe
verbetering van de decentrale dienstverlening aan de bevolking,
vaak aanvullend aan die van de overheid. Daarnaast zijn deze
ook vooral actief op het vlak van internationale en nationale
pleitbezorging, met name op gevoelige onderwerpen als abortus en het recht op SRG, ook voor jongeren. NGO’s hebben
een toegevoegde waarde op het gebied van voorlichting en het
verzekeren van toegang tot anticonceptie, taken die de overheid vaak niet op zich neemt. Nederlandse steun aan multilaterale organisaties is gericht op het versterken van het nationale beleid in ontwikkelingslanden en de ontwikkeling van
internationaal beleid. Verder richt Nederland zich op instrumenten, standaarden en richtlijnen van mondiale financiële
mechanismen voor het beschikbaar stellen van RHS (reproductive
health supplies), en daarnaast voorziet het in technische assistentie en onderzoek. Deelname van de private sector ligt vooral
op het terrein van het beschikbaar maken van middelen voor
SGR en het in toenemende mate verlenen van diensten.
De afgelopen jaren is het inzicht in het complex van factoren
waarom voortgang op moedergezondheid zo weerbarstig laag
blijft, aanzienlijk verbeterd. Cruciaal voor verbetering is de
aanwezigheid van getrainde vroedvrouwen, een doorverwijssysteem naar ziekenhuizen en de beschikbaarheid van spoedeisende dienstverlening, toegang tot goede informatie en
de beschikbaarheid van voorbehoedmiddelen. Achterliggende

oorzaken – zoals ongelijkheid tussen jongens en meisjes, het
taboe rond seksualiteit en het accepteren van huiselijk geweld –
spelen echter ook een bepalende rol. De mate waarin jongens
en meisjes gelijk worden behandeld bepaalt namelijk hun
toegang tot informatie en zorg, tot secundair onderwijs, en
daarmee of ze in goede gezondheid kunnen opgroeien. Andersom geredeneerd kan de kwaliteit van de gezondheidszorg de
positie van vrouwen en meisjes beïnvloeden. De mate waarin
zij keuzes kunnen maken over kinderen werkt vaak door in
hun sociaal-economische positie. Vanwege deze sterk met
elkaar samenhangende factoren is een multi-sectorale aanpak
voor verbetering van moedergezondheid noodzakelijk.

Doelstelling MDG 5A:
In 2015 is de moedersterfte met driekwart
afgenomen

Doelstelling MDG 5B:
In 2015 is er universele toegang tot
reproductieve gezondheid

Figuur 4.8 Moedersterftecijfer, 1990 en 2005
(Bron: The State of the World's Children 2009)

1990
2005
West/Centraal Afrika
Oost/Zuidelijk Afrika
Zuid Azië

De resultaatketen voor MDG 5: een toelichting

Geïndustraliseerde
landen
Wereldwijd
Sub-Sahara Afrika
Ontwikkelings
landen
Minst Ontwikkelde
Landen
1200

1000

800

600

400

200

0

Al vóór de zwangerschap is het van belang dat vrouwen mentaal en fysiek
weerbaar en sterk zijn. Daar waar moedersterfte hoog is en de toegang tot
seksuele en reproductieve gezondheid beperkt (impact) hebben vrouwen veelal
weinig zeggenschap, noch invloed, of zij wel of niet naar school kunnen, met wie
ze trouwen of hoe ze de eindjes aan elkaar kunnen knopen voor zichzelf en hun
kinderen, zonder dat ze gedwongen worden om seksuele diensten te ruilen voor
economisch gewin. Toegang tot voorbehoedmiddelen is extra moeilijk als
spreken over seksualiteit taboe is en meisjes die voorbehoedmiddelen gebruiken
gestigmatiseerd worden. Gezonde seksuele kennis, attitudes en gedrag dragen bij
tot een effectiever gebruik van de belangrijke dienstverlening rond family
planning, zwangerschap en bevalling (sector outcome). Als een vrouw al toegang
heeft tot SRG-diensten dan is het wel van groot belang dat zij niet te ver van huis
of school naar een kliniek kan met deskundig personeel, zoals een vroedvrouw,
met de nodige apparatuur, medicijnen, laboratorium faciliteiten de mogelijkheid
om op een veilige manier een zwangerschap af te breken en met de mogelijkheid
om haar door te verwijzen, mocht dat nodig zijn. Dit stelt hoge eisen aan het
goed functioneren van alle elementen van het gezondheidssysteem: personeel,
gebouwen, apparatuur, medicijnen, transport, communicatie, informatie,
opleiding, management enz. Alle onderdelen van de keten moeten kloppen en
bepalen samen de capaciteit tot dienstverlening die nodig is. (sector output) De
Nederlandse inzet benadrukt dan ook hoe prioritair SRGR is en hoe belangrijk het
daarbij is dat de gezondheidszorg in de breedte maar ook op alle niveaus goed
functioneert (donorinzet).

Midden oosten/
Noord Afrika
Oost Azië/Stille
Oceaan
Latijs America/
Caribisch gebied
EU/GOS

109

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen
4.3.2

4.3.3

Algemene voortgang
en trends: impact

Resultaten op
landenniveau

Op dit moment sterven nog steeds onnodig veel vrouwen en
meisjes in het kraambed en is voor vele mensen een goede
seksuele en reproductieve gezondheid niet weggelegd. De
moedersterfte is met minder dan 1 procent per jaar afgenomen
in de periode van 1990 tot 2005, ver beneden de benodigde
5,5 procent die nodig is om het millenniumdoel te bereiken.39
Maar er zijn bemoedigende voorbeelden, ook in enkele bilaterale partnerlanden van Nederland. In Burkina Faso is het
moedersterftecijfer tussen 1998 en 2003 afgenomen van 566
per 100.000 levend geborenen naar ongeveer 400 of te wel
een afname van ongeveer 14 procent over vijf jaar.40 In Zambia is
de moedersterfte gedaald van 729 per 100.000 levend geborenen
in 2001/2002 naar 449 in 2007.41
Ondanks deze vooruitgang in verschillende landen zijn voor
vrouwen in Sub-Sahara Afrika en in Zuid-Azië de cijfers voor
ziekte en sterfte in verband met zwangerschap en bevalling
– inclusief onveilige abortus – onaanvaardbaar hoog.

Sector-outcome: meer family
planning, dalende vruchtbaarheid

Sector-output: miljoenen condooms en
getrainde vroedvrouwen

De toegenomen beschikbaarheid van family planning methodes
is een belangrijke factor gebleken in de daling van de totale
vruchtbaarheid in veel landen in Latijns-Amerika en het Caribische gebied en Zuid-Oost-Azië.
Wereldwijd is het gebruik van anticonceptiemiddelen – inclusief
vrijwillige sterilisatie – de afgelopen 45 jaar gestegen van 10
naar 65 procent van alle mensen in de vruchtbare leeftijd. In
diezelfde periode is de totale vruchtbaarheid gedaald van gemiddeld 6 naar 2,6 kinderen.43 Bijna overal daalde de vruchtbaarheid van adolescenten (15-19) tussen 1990 en 2000, maar
stagneerde daarna, of nam licht toe (2005). De daling in vruchtbaarheid geldt echter niet voor Sub-Sahara Afrika en delen van
Zuid-Azië waar de beschikbaarheid, en daarmee het gebruik
van anticonceptie, laag ligt.44
Dit doet zich voor in de meeste partnerlanden. Zo is de stijging van
de acceptatiegraad voor family planning in Ghana tussen 2003 en
2007 van 26,8% naar 28 % bescheiden te noemen.45 In Bangladesh nam het gebruik van anticonceptiediensten tussen 200446
en 200647 nauwelijks toe (44% onder de armsten (laagste quintiel)
en ongeveer 50% onder de rijksten (hoogste quintiel)).
Toch is er in deze landen een enorme toename van de vraag
naar family planning. Momenteel kunnen 200 miljoen vrouwen
de anticonceptie die ze willen gebruiken niet krijgen. De ‘unmet need’ voor family planning-methodes is tussen 1995 en 2005
heel beperkt afgenomen. Naar schatting zal de ‘unmet need’ de
komende vijftien jaar groeien met 40 procent (UNFPA 2007).

International Planned Parenthood Federation (IPPF) leverde in 2007
125,6 miljoen condooms aan jongeren en aan kliniekbezoekers.
Dit aantal groeide sterk, in vergelijking met de 98 miljoen in
2005. Het gemiddeld aantal koppels dat IPPF zo een jaar lang
beschermde tegen ongewenste zwangerschap was in 2007
7,6 miljoen.48

De bijdrage van onveilige abortus aan de mondiale moedersterfte is aanzienlijk en bedraagt 13 procent. Ongeveer 40
procent van alle zwangerschappen is onbedoeld. Iedere minuut
van de dag ondergaat ergens in de wereld een vrouw een onveilige abortus waarvan de meeste in ontwikkelingslanden.
Iedere zeven minuten sterft er een vrouw als gevolg daarvan,
met zeventigduizend sterfgevallen per jaar tot gevolg.42 Een
groot deel van de slachtoffers betreft – vaak nog schoolgaande – tieners.

Figuur 4.9 Tienerzwangerschappen per
100.000 vrouwen (Bron: UNSD)

Unicef meldt recentelijk dat zeventigduizend jonge vrouwen
jaarlijks sterven tussen hun 15de en 20ste verjaardag vanwege
zwangerschap. De kans hierop is vijf keer zo groot als voor
vrouwen tussen de 20 en 30 jaar. In de minst ontwikkelde
landen is bijna de helft (49%) van de jonge vrouwen
getrouwd voor haar 18de.49
In onze partnerlanden blijkt dat per duizend jonge vrouwen
meer dan vijftig tienerzwangerschappen per jaar voorkomen,
met uitzondering van Vietnam. In Ethiopië, Mozambique en
Zambia is dit sinds 1990 verslechterd. Opvallend is de winst
die Jemen heeft geboekt.
Vroedvrouwen vormen de spil van de reproductieve gezondheidszorg. In rurale gebieden zijn de klinieken vaak onderbemenst of ontbreekt een vroedvrouw. In gevallen waar een
arts nodig is maar niet beschikbaar, is steeds vaker getracht
bepaalde taken rond de bevalling over te dragen aan vroedvrouwen. Deze blijken met extra training ook goed deze taken
uit te kunnen voeren en geven daarnaast post-abortushulp.
Om dit mogelijk te maken zijn in enkele landen de beroepsprotocollen aangepast om het tekort aan artsen op te vangen.

Figuur 4.10 Percentage van bevallingen bijgestaan door bevoegd gezondheidspersoneel
(Bron: UN, MDG Report 2008)

Vietnam

1991		
2006

Yemen

1991		
2004

Suriname

1990		
2004

Ghana

1991		
2001

Ethiopië

1990		
2003

Nicaragua

1990		
2005

Burkina Faso

1991		
2001

Bangladesh

1990		
2003

Tanzania

1990		
2003

Zambia

1990		
2003

Mozambique

1990		
2001

Mali

1994		
2004

omstreeks 1990
omstreeks 2006
Zuid Azië
Sub-Sahara Afrika
Zuid-Oost Azië
West Azië
Noord Afrika
Latijns Amerika en
Caribisch gebied
GOS, Azië
Transitielanden
van Z-O Europa
Oost Azië
GOS, Europa
Ontwikkelingslanden
100

80

60

40

20

0

250

200

150

100

50

0

110

Het percentage bevallingen in ontwikkelingslanden dat wordt
begeleid door getrainde gezondheidswerkers (arts, verpleegkundige of vroedvrouw) is gestegen van minder dan de helft in 1990 tot
bijna 61 procent in 2006. De toename is minder in Zuid-Azië (40%)
en Sub-Sahara Afrika (47%): de twee regio’s met de hoogste moedersterfte (UN 2008) maar ook hier worden resultaten geboekt.50
In een aantal partnerlanden dat Nederlandse steun ontvangt
voor de gezondheidssector, is vooruitgang. In Mali is mede
door deze Nederlandse steun het percentage begeleide bevallingen gestegen van 40% naar 66% in de periode 2002 tot 2006.
Opmerkelijk is wel het grote verschil tussen platteland en stad:
met 22% in het district Gao tot bijna 99% in de hoofdstad
Bamako.51 In Ghana is tussen 2003 en 2008 het percentage
bevallingen onder begeleiding gestegen van 55% naar 60%, na
een terugval naar 40% in de tussenliggende jaren.52 Zambia
heeft in 2007 met en score van 45% haar doelstelling van 43%
gerealiseerd.53 Ook in Bangladesh is tussen 2006 en 2007 sprake
van een 30% toename in het percentage bevallingen onder
begeleiding, maar nog steeds is het erg laag, gemiddeld 18% in
2007. De beschikbare cijfers geven hier vooral de grote verschillen aan tussen de inkomensgroepen. Voor de armste groep
steeg het percentage bevallingen onder begeleiding van 3,3
% naar 5,2%.54 Ook in Jemen, waar de Nederlandse bilaterale
hulp voornamelijk gaat naar verbetering van SRGR, zijn de
geboortes onder deskundige begeleiding gestegen van 27% in
2005 naar 36% in 2006.55 Duidelijk is dat het verdelingsvraagstuk binnen landen een belangrijk aandachtpunt is.
Een kritisch punt voor adequate zorg voor vrouw en kind rond
de bevalling is spoedeisende zorg. Keizersneden worden zeer

weinig uitgevoerd. Dit komt omdat operatiefaciliteiten maar
zeer beperkt toegankelijk zijn. Verbetering van het medische
verwijssysteem op alle niveaus volgens de principes van
Emergency Obsterical Care (EOC) is dus van groot belang.

Donor-output: pleitbezorging
en een sterker draagvlak
De bewindslieden, de aidsambassadeur, de mensenrechtenambassadeur hebben in verschillende internationale en
nationale fora voor de uitvoering van de Cairo Agenda gepleit.
Een vertaling van het ‘Maputo Plan of Action on sexual and reproductive health’ (een actieplan voor het Afrikaanse continent voor
2008-2011) is als resultaat integraal opgenomen als prioriteit
in de EU-Afrikastrategie.
Ambassades helpen vaak om de dialoog tussen diverse belangengroepen, overheidsinstanties en het bedrijfsleven te bevorderen. Een voorbeeld hiervan is het bijeen brengen van NGO’s
en de overheid in Nicaragua. Als gevolg daarvan werd een
samenwerking opgestart in het kader van een baarmoederhalskankerprogramma.
Nederland geeft steun aan organisaties die heikele onderwerpen niet uit de weg gaan. IPPF (International Planned Parenthood Federation) heeft in 2008 de ‘Sexual Rights: an IPPF Declaration’ opgesteld. In een overzichtelijk document zijn seksuele
rechten zoals deze in de verschillende mensenrechtenverdragen vastgelegd zijn opgeschreven. Een dergelijk eerste document
van zijn soort is een zeer bruikbaar instrument in de pleitbezorging voor seksuele gezondheid.

Ook steunt Nederland NGO’s om deel te nemen aan nationale
besluitvormingsprocessen. IPPF meldt in haar jaarrapport
(van 2007) dat haar leden in 14 procent van de landen waar ze
actief is, betrokken zijn bij het proces om een meerjarige
begroting vast te stellen (MTEF) en dat zij in 51 procent van de
landen de uitvoering van internationale afspraken volgen.
In Gambia droeg IPPF bij om voorbehoedmiddelen op de lijst
van essentiële medicijnen te krijgen (waardoor import veel
makkelijker verloopt) en in Macedonië droeg ze bij aan de
ontwikkeling van de nationale strategie voor gezondheid en
ontwikkeling van jongeren. In vier landen in Afrika spelen de
lidorganisaties van IPPF een belangrijke rol om het Afrikaans
Maputo Plan of Action te vertalen naar nationale budgetten.57
UNFPA, waarvan Nederland een van de grootste donoren is,
werkt in landen nauw samen met overheden en religieuze leiders om SRGR onder de aandacht te brengen van religieuze groepen. UNFPA stimuleerde bijvoorbeeld het gebruik van islamitische teksten en waarden om vrouwen bewust te maken van hun
rechten en geweld tegen vrouwen te voorkomen in Indonesië.
In Kenia ondersteunt de VN-organisatie een lokaal initiatief
om genitale verminking te voorkomen. Omdat de besnijdenis
ook een betekenis heeft voor het meisje in haar overgang naar
volwassenheid, is een alternatieve ceremonie ontworpen waarbij geen fysieke handeling plaatsvindt. Vaders, moeders, lokale
leiders en anderen in de gemeenschap accepteerden dit.
UNFPA en enkele NGO’s die Nederland ondersteunt, pleiten
op landenniveau voor specifieke budgetlijnen voor reproductieve gezondheidsproducten. Dit is bijvoorbeeld in
Nigeria gelukt.

Figuur 4.11 Spoedverloskundig hulp: keizersneden in
rurale gebieden (2000-2006)
(Bron: UNICEF: The State of the World's Children 2009)

West/Centraal Afrika
Oost/Zuidelijk Afrika
Zuid Azië
Midden oosten/
Noord Afrika
Oost Azië/
Stille Oceaan *
Latijns America/
Caribisch gebied
EU/GOS
Wereld
Sub-Sahara Afrika
Ontwikkelingslanden *
Minst Ontwikkelde
Landen
14
%

Als percentage van het aantal levendgeborenen in
rurale gebieden, 2000-2006.

12

10

8

6

4

2

0

* Exclusief China

111

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

Met steun van Nederland heeft de WHO in 2006 de Global Strategy
for the Prevention and control of sexually transmitted infections opgesteld.
Noodcontraceptie (de vroegere ‘morning after pill’) is zeker in
situaties waar veel seksueel geweld voorkomt een noodzaak,
maar ook elders een belangrijk middel om ongewenste zwangerschappen te voorkomen. World Population Foundation
ondersteunde een noodtelefoonnummer in Zuid Afrika, o.a.
voor vragen op het vlak van ongewenste zwangerschap. Bijna
3.500 mensen maakten hier in 2007 gebruik van.58

Veilige abortus

Nederland ondersteunt de organisaties Ipas59, Mary Stopes
International (MSI), International Women’s Health Coalition
(IWHC), PSI en IPPF. Al deze organisaties plaatsen veilige
abortus in een breed palet aan diensten en/of pleitbezorging.
Marie Stopes International organiseerde in 2007 de eerste
internationale abortusconferentie om aan dit prangende
onderwerp aandacht te besteden. De conferentie bracht achthonderd mensen vanuit zestig landen bijeen.60 Minister Koenders
sprak op deze conferentie en onderstreepte de ernst van dit
wereldwijde probleem. Onderzoek naar abortus door de Population Council in Latijns-Amerika vormde de basis voor de wetgeving die in Mexico Stad werd aangenomen.
Ter ondersteuning van de pleitbezorging financiert Nederland
het Guttmacher Institute voor het publiceerbaar maken van cijfers
en inzichten uit onderzoek naar het vóórko men van
onveilige abortus en de toegang tot veilige abortus.
Enkele internationale NGO’s zijn actief om de toegang tot veilige abortus te verbeteren en onveilige abortus terug te dringen.
In 2008 werden door het werk van MSI 500.000 veilige abortussen wereldwijd uitgevoerd door betaalbare en veilige abortussendiensten aan te bieden.61 IPPF bood in 2007 wereldwijd
650.000 abortusgerelateerde diensten aan, 430.000 meer dan
in 2005. Hierdoor zijn meer dan één miljoen vrouwen gevrijwaard van de risico’s die een onveilige abortus met zich mee
brengt.62 Verder zijn de afgelopen jaren in steeds meer landen
de opleidingen van gezondheidswerkers versterkt om postabortuszorg en veilige abortus te kunnen bieden. Ook onder-

steunen zij overheden om de toegang tot benodigde middelen
en medicijnen te stroomlijnen.

Meer capaciteitsversterking
Bilateraal is Nederland in twaalf landen actief in de gezondheidssector, vooral voor het versterken van gezondheidssystemen. Verbetering van seksuele en reproductieve gezondheid
en rechten is daarbij een speciaal aandachtspunt. Het gaat dan
vooral om de capaciteit om planmatig en doelmatig te werk te
gaan en het oplossen van de knelpunten, zoals het nijpende
tekort aan getrainde menskracht, toegang tot medicatie en
middelen, verbetering van infrastructuur en het koppelen van
preventieve maatregelen aan curatieve inzet.
Op basis van de beschikbare gegevens kan worden geconstateerd dat de capaciteit van de gezondheidssector in het algemeen
is toegenomen. Zo is in Bangladesh de dekking van de moeder
en kindzorg uitgebreid van 10% naar 23% in de periode 2004
tot 2006. Ook hier verdient de verdeling aandacht, gelet op het
feit dat de dekkingsgraad voor de rijkste bevolkingsgroep 81%
is.63 Een interessant gegeven is dat in hetzelfde land stappen
zijn ondernomen om het bereik van basisverloskundige zorg
te vergroten door het chronische tekort aan medische deskundigen aan te pakken via financiering van de vraagzijde, wat
gebeurt door het verstrekken van zogenaamde maternal vouchers
voor zwangere vrouwen. In Jemen zijn verschillende initiatieven ondernomen om de kwaliteit van de zorg te verbeteren.
Dat heeft geleid tot verbeterde training en opleiding, betere
administratie van data, betere supervisie en integratie van
verschillende diensten.
In Mozambique is in het kader van het International Health Partnership een substantieel plan ontwikkeld voor het opleiden van
nog eens twintig duizend gezondheidswerkers. In Ethiopië
wordt een soortgelijk plan al uitgevoerd.64 Deze resultaten
zijn een duidelijk bewijs dat op het vlak van het wereldwijde
tekort aan gezondheidspersoneel de laatste twee jaar serieuze
stappen zijn ondernomen waar Nederland aan heeft bijgedragen
en aan zal blijven bijdragen.

Ook via NGO’s is bijgedragen aan versterking van de capaciteit
in ontwikkelingslanden. De World Population Foundation heeft
een computerlespakket ontwikkeld voor seksuele voorlichting.
In 2007 gebruikten 2500 scholen in een zevental ontwikkelingslanden, maar vooral in Zuid-Afrika, dit pakket, zodat in totaal
ruim 650 duizend leerlingen over rolpatronen, seksualiteit, en
het onderhandelen van condoomgebruik te weten kwamen.65
Het gebruik van de computer is voor veel leraren een oplossing,
omdat zij het moeilijk vinden over seksualiteit te praten met
een klas vol jongeren. Ook Oxfam Novib (in samenwerking met
Butterfly Works) heeft goede resultaten geboekt met e-learning,
waarmee jongeren in Nigeria binnen hun schoolcurriculum
werden voorgelicht over seksuele, reproductieve en mensenrechten. In 2007 besteedde Oxfam Novib bijna 6 miljoen aan
een speciaal fonds voor vernieuwende projecten waarin seksuele
rechten en de gelijkheid van de rechten van mannen en vrouwen
waren opgenomen. Zo konden 38 partnerorganisaties bijdragen aan het terugdringen van moeder- en kindsterfte,
HIV en Aids en ongelijkheid.66

Betere toegang tot medicijnen voor
reproductieve gezondheid
Nederland ondersteunt sinds jaren het VN-onderzoeksprogramma
op het gebied van SRGR (naam afgekort HRP) dat onderzoek
doet naar anticonceptiemiddelen en methoden, naar SOA’s
inclusief HIV, naar zwangerschapszorg, abortus, seksuele
gezondheid. Nederland is voorzitter van het HRP bestuur.
Mede dankzij Nederlandse financiering leveren HRP-onderzoeksresultaten het bewijsmateriaal voor anticonceptie, zoals
het spiraaltje; en voor een wereldwijd bekend handboek voor
zorgverleners waarin beschreven wordt welke anticonceptiemethoden in welke situaties en voor welke personen aan te
raden zijn. Ook is het behandelprotocol voor veilige afbreking
van zwangerschap met medicijnen uitgebracht, en de richtlijnen voor introductie van het vaccin tegen baarmoederhalskanker in ontwikkelingslanden.

Nicaragua
In Nicaragua wordt de aanvullende rol die het particuliere kanaal kan
vervullen, meer dan eens duidelijk.
Zo toonde Puntos de Encuentro, een partnerorganisatie van Oxfam
Novib, aan dat ongeveer twee miljoen mensen dagelijks keken naar
een door hen gemaakte soap waarin thema’s als seksualiteit, HIV en
Aids, abortus, homoseksualiteit en de relatie tussen mannen en
vrouwen aan bod kwamen. Hierdoor heeft de populaire serie
bijgedragen aan een meer open discussie rond deze onderwerpen. De
succesvolle methode is vervolgens gedeeld met ‘edutainment’-organisaties uit Afrika, Azië en Nederland.
Een voorbeeld van de katalyserende rol die Nederland vervult in de
samenwerking tussen NGO’s en de overheid is de cofinanciering van
een screeningsprogramma voor baarmoederhalskanker. Het aantal
gevallen van baarmoederhalskanker is in Nicaragua hoog. De overheid
biedt screening aan in haar klinieken, maar de meeste vrouwen in

112

rurale gebieden maken daar geen gebruik van. Nederland heeft in dit
geval de rol vanbruggenbouwer tussen de overheid en een lokale NGO
(Ixchen) gespeeld. Nu zet Ixchen haar mobiele kliniek in en samen met
de verpleegkundige van de overheid wordt de screening in de dorpen
gedaan. Als dat nodig blijkt, worden de vrouwen behandeld in een
overheidskliniek. De gegevens van deze screening worden opgenomen
in de officiële statistieken van de overheid. Dit is een unieke vorm van
samenwerking tussen de overheid en een NGO in Nicaragua. In de
periode 2005 tot 2008 zijn door deze samenwerking ruim 66 duizend
uitstrijkjes gemaakt. Daarvan bleken 5200 vrouwen een vorm van
baarmoederhalskanker te hebben. Deze vrouwen zijn behandeld of
nog onder behandeling; 1200 van hen zijn inmiddels volledig
hersteld.56

4.3.4

Donorinzet: strategisch
werken aan SRGR
De WHO heeft met Nederlandse steun een standaardwerk
ontwikkeld op het gebied van gezinsplanning; het handboek
beschrijft welke gezinsplanningmethoden in welke situaties
en voor welke personen aan te raden zijn.
Nederland heeft direct bijgedragen aan het vergroten van de
beschikbaarheid van middelen voor reproductieve gezondheid
(Reproductive Health Supplies, RHS). Nederland heeft twee jaren
de voorzittersstoel bekleed van de Reproductive Health Supplies
Coalition. Daarnaast ondersteunt Nederland verschillende
organisaties die RHS beschikbaar maken waaronder IPPF,
UNFPA en het Global Fund. In 2005/2006 was het aandeel in
de totale condoomdistributie van het Global Fund, UNFPA en
IPPF respectievelijk 10,3%, 21% en 0,9%.67 In toenemende mate
stelt financiering van het Global Fund landen in staat om condooms voor gezinsplanning aan te schaffen.
Sinds 2007 investeert Nederland samen met enkele andere
donoren in het vergroten van de toegang tot een betaalbaar
vrouwencondoom. Bij een grotere keuze aan voorbehoedmiddelen blijkt het gebruik toe te nemen, maar het is bovendien
momenteel het enige middel dat zowel tegen zwangerschap
als SOA beschermt en waarvoor de controle bij de vrouw zelf
ligt. In dit Schoklandakkoord heeft Oxfam Novib het initiatief
genomen en hebben verschillende organisaties zich er bij aangesloten om het vrouwencondoom wereldwijd te verspreiden.
Resultaten die direct op het conto van Nederland kunnen worden
geschreven. Liggen vooral op het vlak van pleitbezorging.
Zo bracht minister Koenders de toegang tot veilige abortus
op in Nicaragua en sprak de mensenrechtenambassadeur in
Polen over de rol van de EU op het gebied van SRGR en OS.
Naast eerder genoemde voorbeelden liet Nederland haar stem op
belangrijke conferenties zoals Women Deliver, Conflict in Emergencies
(minister Koenders) en de MDG-top in New York (premier
Balkenende) horen. Nederland heeft zich in 2008 in diverse
landen ingespannen voor gelijke rechten voor homoseksuelen.
Dit kwam neer op interventies op politiek niveau, steun aan
studies, of het bijeenbrengen van de verschillende actoren en
het stimuleren van maatschappelijke dialoog.

Een aanzienlijk deel van de input is niet-financieel van aard.
Deze niet-financiële input richt zich op capaciteitsopbouw,
pleitbezorging en het bieden van platforms waar de diverse
actoren ervaringen kunnen uitwisselen en tot besluiten komen.
Voorbeelden van dergelijke pleitbezorging zijn in eerdere
paragrafen genoemd.
Nederland zet door strategische detacheringen senior stafleden
in bij UNFPA en bij de Europese Commissie. Zo werkt Nederland
samen met UNFPA aan het integreren van SRGR in ontwikkelingsplannen en -processen op landenniveau (Parijse Agenda,
PRSP). Via de inzet bij de Europese Commissie wordt het EUbeleid op het gebied van SRGR mede vorm gegeven en wordt
de uitvoering bespoedigd. De detachering bij de UNFPA
heeft als resultaat dat UNFPA de Parijs Agenda als een prioriteit
heeft in haar aanpak op landenniveau. Daarmee heeft UNFPA
een koppositie binnen de VN ingenomen. De detachering bij
de EC heeft mede geleid tot het aannemen van de EU MDG
‘Agenda for Action’ door de Europese Commissie en alle lidstaten.
Deze agenda is bedoeld om een extra impuls te geven aan het
halen van de MDG’s en er zijn ‘tussendoelen’ gesteld voor 2010.
Voorbeelden van deze intermediaire doelen zijn: 21 miljoen
meer geboortes onder begeleiding van gezondheidswerkers
en 50 miljoen meer vrouwen die toegang hebben tot moderne
anticonceptiemiddelen.
Op een politiek gevoelig onderwerp als seksuele en reproductieve rechten is de rol van NGO’s cruciaal. NGO’s zorgen dat
de stem van belangengroepen te horen is: zij brengen feiten
aan het licht, pleiten voor politieke aandacht voor schendingen
van de mensenrechten, houden het beleid in de gaten, informeren het publiek en helpen met inspraak.
De belangrijkste begunstigden van de Nederlandse financiële
steun voor MDG 5 zijn UNFPA, WHO, Nederlandse NGO’s (WPF,
CHOICE) en de internationale NGO’s IPAS, MSI, IWHC, PSI en
IPPF. Een belangrijke financiële bijdrage aan MDG 5 en SRGR
wordt gegeven via de bilaterale ondersteuning aan de gezondheidssector in de twaalf partnerlanden.

..............
37	Bron: Population Reference Bureau 2008 World Population Data Sheet. (www.prb.org)
38	Mali, Burkina Faso, Ghana, Ethiopië, Jemen, Tanzania, Zambia, Mozambique,
Bangladesh, Vietnam, Suriname, Nicaragua
39	Joint News Release WHO/UNICEF/UNFPA/World Bank: Maternal mortality ratio falling
too slowly to meet goal (17/10/2007). www.who.int/mediacentre/news/
releases/2007/pr56/en/print.html
40	Demographic Health Survey Burkina Faso (2003)
41	Demographic Health Survey Zambia (2007)
42	UNFPA, Population issues: Safe Motherhood 2007
43	UNFPA factsheet: No woman should die giving life. Contraceptives save lifes; Meeting
the needs for Family Planning: http://www.unfpa.org/safemotherhood/mediakit/
documents/fs/factsheet2_eng.pdf
44	The Millennium Development Goals Report, United Nations – 2008: mdgs.un.org/
unsd/mdg/Resources/ Static/Products/Progress2008/MDG_Report_2008_En.pdf
45	Ministry of Health Mid Term Review 2008, uit Sector Track Record 2009.
46	Demographic Health Survey Bangladesh 2004, uit Sector Track Record Bangladesh 2009
47	Utilization Essential Service Delivery (UESD) Survey Bangladesh 2006, uit Sector Track
Record Bangladesh 2009.
48	Annual Report IPPF 2007.
49	UNICEF State of World’s Children, 2009
50	The Millennium Development Goals Report 2008.
51	Ministère De La Santé, Mali
52	Ministry of Health, Ghana
53	Ministry of Health, Zambia.
54	Ministry of Health and Family Welfare, Bangladesh.
55	Ministry of Public Health and Population, Jemen.
56	IXCHEN data i.s.m. en goedgekeurd door het Ministerie voor Gezondheid (MINSA) van
Nicaragua.
57	IPPF Annual Report 2007: http://www.ippfen.org/en/
IPPF+EN+Annual+Report+2007.htm
58	WPF jaarverslag 2007
59	Protecting Women’s Health. Advancing women’s reproductive rights.
60	WPF direct verschafte informatie, uit verslag van de conferentie, georganiseerd door MSI.
61	Jaarverslag MSI 2008.
62	Jaarverslag IIPF 2007.
63	Demographic Health Survey Bangladesh 2004, uit Sector Track Record Bangladesh
2009 en Utilization Essential Service Delivery (UESD) Survey Bangladesh 2006, uit
Sector Track Record Bangladesh 2009.
64	IHP+ Compact Mozambique & IHP+ Compact Ethiopië, aanvullend op Plano
Estrategico Sector Saude Mozambique en Health Sector Development Program
(HSDP-III) 2005-2010.
65	WPF: directe communicatie uit eigen data, jaarverslag 2007.
66	OXFAM/NOVIB: eigen data uit innovatie fonds.
67	USAID policy brief

113

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

Doel 6: HIV-Aids epidemie
tot staan brengen
Aantal personen (0-49 jaar) geïnfecteerd met HIV

1 miljoen

De oppervlakte van een land is gelijk aan: aantal
personen (0-49 jaar) geïnfecteerd met HIV

HIV-Aids epidemie tot staan brengen: halen landen dit doel?
(Bron: United Nations Statistical Division)

Duidelijk achter op schema
Er is vooruitgang, maar onvoldoende
Op schema om het doel te halen
Geen data
Hoge inkomenslanden

114

Malaria gevallen per 1000 inwoners (meest recente schatting)

Het aandeel van mensen met AIDS dat toegang heeft
tot antiretrovirale medicijnen in 2006 en 2007
2000

2006

2000

2006

Bron: United Nations, Millennium Development Goals Report 2008
Latijns Am. en
Caribisch Gebied

Bron: World Malaria Report 2008 (WHO)

500
400

Zuidoost Azië

300

Noord Afrika
Sub-Sahara Afrika

200

Oost Azië

100
Zuid Azië

Eritrea

Vietnam

Bolivia

Colombia

Pakistan

Indonesië

Guatemala

Jemen

Afghanistan

Senegal

Suriname

oedan

EthiopiëS

Burundi

Tanzania

Kenia

Ghana

Zambia

Rwanda

Mozambique

Mali

Oeganda

Benin

Burkina Faso

%

70

60

50

40

30

20

10

0

Ontwikkelingslanden

Congo (D. Rep.)

0

Oost Europa
en GOS

115

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

4.4

MDG 6:

Terugdringen van HIV/Aids,
malaria, tuberculose en
andere ziekten

4.4.1

Inleiding
Het absolute aantal mensen dat met HIV is geïnfecteerd is nog
altijd hoog, ongeveer 33 miljoen mensen wereldwijd. Dat aantal stijgt nog steeds. De invloed van Aids op families, gemeenschappen en maatschappijen heeft sterke sociale en economische consequenties en actie, de ‘aids respons’, is daarom
van groot belang. HIV/Aids staat ook sterk in verband met
malaria en tuberculose (TB). Vandaar dat in deze resultatenrapportage voor het eerst niet apart wordt gesproken over
HIV/Aids, maar ook over malaria en TB. Deze drie ziekten worden samengebracht in MDG 6, de leidraad voor dit hoofdstuk.
Rond MDG 6 is Nederland binnen de bilaterale hulp aan de
gezondheidsector actief in twaalf partnerlanden. Daarnaast
wordt in een aantal andere partnerlanden projectmatig steun
gegeven aan HIV- en aids-programma’s In het multilaterale
kanaal wordt gewerkt met tal van VN-organisaties waaronder
UNAIDS en haar co-sponsororganisaties (UNICEF, WHO, UNFPA,
UNODC). Zij beschikken over de inhoudelijke deskundigheid
en het mandaat om SRGR, Aids, TB en malaria te agenderen en
ontwikkelingslanden te helpen bij de uitvoering en het monitoren van de voortgang. Verder wordt er buiten de VN samengewerkt met onder andere de Wereldbank, het Global Fund

116

for AIDS, Tuberculosis and Malaria (GFATM) en andere internationale samenwerkingsverbanden, met name op het gebied
van malaria en tuberculose. Binnen het particuliere kanaal werkt
Nederland samen met een breed scala aan actoren en wordt
er vooral via het medefinancieringsstelsel steun verleend aan
aantal NGO’s. Hierbij richt Buitenlandse Zaken zich op die
organisaties die niet bang zijn heikele onderwerpen aan de
orde te stellen – zoals seksuele en reproductieve gezondheid
voor jongeren – of die met groepen van de bevolking werken
die in veel landen gediscrimineerd worden, zoals mannen die
seks hebben met mannen (MSM), sekswerkers, drug gebruikers,
migranten, gevangenen en mensen met een beperking.
NGO’s spelen een belangrijke rol in de dienstverlening op lokaal niveau. Ook zijn zij vaak belangrijk voor belangenbehartiging (pleitbezorging), het verlenen van technische assistentie,
het ontwikkelen van technische instrumenten, productie of
distributie van informatiemateriaal en het beschikbaar stellen
van fondsen voor kleine lokale organisaties en initiatieven.
De rol van het bedrijfsleven als dienstverlener van gezondheidszorg, neemt toe bij het behalen van de MDG’s. Nederland stimuleert samenwerking tussen de publieke en private sector

door bijvoorbeeld steun te geven aan verschillende publiekprivate samenwerkingsverbanden voor de ontwikkeling en
implementatie van testen, vaccins, medicijnen en interventiestrategieën.
Nederland is mondiaal gezien voortrekker en expert op het
gebied van TB-bestrijding, dit op basis van de TB-bestrijding in
eigen land en de actieve betrokkenheid van de Nederlandse
overheid bij de internationale bestrijding. Nederland steunt tal
van multilaterale initiatieven zoals het Global Stop TB Partnership. Maar ook via het particuliere kanaal wordt veel bereikt.
Mede met financiële steun van Nederland (jaarlijks 2,5 miljoen
euro) neemt het KNCV Tuberculosefonds een belangrijke rol
in. KNCV ondersteunt in 44 landen de opzet en capaciteitsopbouw voor management van nationale bestrijdingprogramma’s. Het is een partner van de WHO, en een vooraanstaande
partner van USAID op het gebied van TB-bestrijding. Andere
actoren zijn het KIT en het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) die ook bij dragen aan de internationale
TB-bestrijding, onder andere door ontwikkeling van laboratoriumcapaciteiten en implementatie van nieuwe diagnostische middelen.

Doelstelling MDG 6A:

Doelstelling MDG 6B:

Doelstelling MDG 6C:

In 2015 is de HIV/Aids-epidemie een halt
toegeroepen en neemt het aantal nieuwe
HIV-infecties af

In 2010 is er universele toegang tot
aidsremmers voor allen die dit nodig
hebben

In 2015 zijn malaria en tuberculose een
halt toegeroepen en daalt het aantal
mensen dat malaria en tuberculose krijgt

De resultaatketen voor MDG 6: een toelichting
Het lange termijn doel (impact) is het terugdringen van ziekte en overlijden ten
gevolge van HIV/Aids, Tuberculose, Malaria en andere belangrijke ziektes.
Gewichtsverlies, hoesten en algemene malaise bemoeilijken het werk van een
vrouw op het land, haar gezin heeft minder te eten en de kosten om naar een
kliniek te gaan lijken onoverkoombaar. De kruidendokter brengt geen uitkomst.
Haar man geeft uiteindelijk toestemming om naar de kliniek te gaan. Wie zorgt
er anders voor de kinderen? Haar sputum wordt onderzocht en tuberculose is de
diagnose. Maar daar blijft het niet bij, haar weerstand is zo verzwakt omdat ze
ook geïnfecteerd is met HIV, het virus dat Aids veroorzaakt. Waarschijnlijk is ook
haar man HIV-positief. Malaria slaat met de regelmaat van de klok toe, vooral de
kinderen hebben hier van te lijden. Misschien is haar jongste met HIV
geïnfecteerd geraakt tijdens de bevalling een paar maand geleden. Gelukkig
kunnen de tuberculose en malaria goed behandeld worden. Met antiretrovirale
therapie kan ook het HIV in toom gehouden worden. Met insecticide behandelde muskieten netten helpen malaria tot een uitzondering te maken.
Voorbehoedmiddelen maken het mogelijk de volgende zwangerschap uit te
stellen en eerst aan te sterken, zodat de kinderen niet ingezet hoeven te worden
en weer naar school kunnen. Nu maar hopen dat de man niet schuilt voor het
stigma en ook naar de kliniek gaat. Het daadwerkelijk gebruik van deze diensten

heet in de keten ‘outcome’. De sector-output is om deze diensten zo toegankelijk
mogelijk te maken en zo goed mogelijk te proberen dat deze ziektes voorkomen
worden, middels voorlichting en educatie. De Nederlandse inzet (donor-output
& input) ondersteunt bi-lateraal vooral ministeries van gezondheid in twaalf
partnerlanden. Nederland is ook een belangrijke donor van het Gobal Fund,
waar wij ook in het bestuur vertegenwoordigd zijn. Nederlandse NGO’s hebben
via hun lokale partnerorganisaties een belangrijke invloed door het versterken
van lokale dienstverlening en het vermogen om zaken aan de kaak te stellen.
UNAIDS coördineert de inzet van de multilaterale VN-organisaties.

117

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen
4.4.2

Algemene voortgang
en trends: impact
HIV/Aids: minder nieuwe infecties
Volgens de meest recente schattingen waren er in 2007 wereldwijd ongeveer 33 miljoen mensen HIV-positief.68 Het
aantal mensen dat met HIV leeft, stijgt nog steeds. Deels komt
dat door het aantal nieuwe infecties, en deels is het een teken van succes omdat meer mensen in leven blijven dankzij
behandeling met aidsremmers. Sub-Sahara Afrika is het zwaarst
getroffen door HIV en Aids. Tweederde van alle mensen die
HIV-positief zijn, woont in deze regio, terwijl hier slechts iets
meer dan 10 procent van de wereldbevolking woont. Wereldwijd
komt driekwart van alle mensen die overlijden aan de gevolgen
van Aids uit deze regio. In 2007 stierven wereldwijd 2 miljoen
mensen aan de gevolgen van Aids.69 De belangrijkste oorzaken
van infectie in Afrika blijven onveilige seks, onveilige seks met
meerdere contacten en de overdracht van moeder op kind.
Ook overdracht via het delen van naalden en spuiten bij drugsgebruik is een belangrijke oorzaak van de verspreiding van HIV,
met name in Azië en Centraal-Europa. Wereldwijd is tien procent van alle nieuwe gevallen van HIV toe te schrijven aan deze
vorm van overdracht. Dit aantal stijgt naar dertig procent als
we Afrika niet meerekenen.
Een aantal landen rapporteerde in de afgelopen jaren een
dalende HIV-prevalentie (percentage HIV-positieven per bevolking).70 Deze daling wordt vooral toegeschreven aan HIVpreventieprogramma’s die gericht zijn op gedragsverandering
onder jongeren.
De afgelopen jaren hebben wij veel veranderingen geconstateerd die van belang zijn voor de strijd tegen HIV/Aids, TB en
malaria. In sommige opzichten zien wij verbeteringen. Zo is
het aantal nieuwe HIV-infecties gedaald van 3 miljoen per

jaar in 2001 tot 2,7 miljoen in 2007.71 Uit onderzoek van onder
andere UNAIDS wordt de laatste twee jaar steeds duidelijker
dat HIV-prevalentie – ook in landen met een verspreide epidemie – met name hoog is onder bevolkingsgroepen die extra
risico lopen op een HIV-infectie: sekswerkers en hun cliënten,
mannen die seks hebben met mannen (MSM), en injecterende
drugsgebruikers. De afgelopen jaren is er een duidelijke stijging
te zien in het aantal aidspatiënten dat toegang heeft tot antiretrovirale (ARV)-behandelingen.72 In verschillende landen
verschuift de epidemie. Bijvoorbeeld in Thailand, waar een
aantal jaren geleden sekswerkers de meest kwetsbare groep
waren, zien we tegenwoordig dat de meeste nieuwe infecties
zich voordoen bij de algemene bevolking, drugsgebruikers en
onder MSM. Nieuwe epidemieën zijn in opkomst in OostEuropa (Rusland, Oekraïne) en Centraal en Oost-Azië. Deze
epidemieën worden voor een belangrijk deel veroorzaakt
door injecterend drugsgebruik. De aidsepidemie groeit in Azië,
ook hier wordt een combinatie met TB gesignaleerd. In Azië
en Latijns-Amerika vindt de overdracht met name plaats via
het injecteren van drugs en commerciële seks.

anderen te beschermen of zichzelf te laten behandelen. In die
landen waar drugsgebruik een belangrijke rol speelt in de verspreiding van HIV versterkt de criminalisering van drugsgebruik
het stigma. Overheden onderkennen soms niet de ernst van de
epidemie en leveren zodanig niet de maximale inspanning.

Rondom HIV en Aids hangt nog steeds een groot taboe. De
voornaamste reden hiervoor is dat HIV in verband wordt gebracht met seks, ziekte, dood en gedrag dat veel mensen als
sociaal onwenselijk beschouwen. Dit taboe en de stigmatisering, discriminatie en schending van de mensenrechten van
mensen met HIV, vormen grote belemmeringen voor effectieve
HIV-preventie, zorg en behandeling.

Tuberculose

Het weerhoudt mensen ervan zich te laten testen op HIV, de
diagnose te delen met anderen of maatregelen te treffen om

De afgelopen jaren is er een toename gesignaleerd in de feminisering van HIV en Aids. Het relatieve aandeel van vrouwen
onder HIV-positieven neemt toe, vooral in de leeftijdsgroep
tot 24 jaar. Vrouwen, maar ook jongeren hebben veelal weinig
mogelijkheden zich te beschermen tegen een HIV-infectie. Ze
kunnen vaak niet onderhandelen over veilige seks en krijgen
dikwijls te maken met seksueel geweld. Door ongelijke genderverhoudingen, armoede en tekortschietende HIV-preventie
– inclusief gebrekkige seksuele en reproductieve gezondheidszorg – is er sprake van een feminisering van de epidemie. Ook
de sociale consequenties van Aids zijn vaak voor vrouwen en
meisjes het zwaarst, aangezien zij vaak belast worden met de
zorgtaken zowel voor zieke familieleden als de opvang van
kinderen.

HIV-positieven zijn vatbaarder voor tuberculose. In de afgelopen twee jaar zijn ook aanzienlijke resultaten geboekt in het
percentage TB patiënten dat op HIV getest wordt. In Kenia is
dit percentage van minder dan 20% medio 2005 naar 79% eind
2007 gegroeid, deels met Nederlandse steun73.
Dankzij de intensieve toepassing van TB-bestrijding conform
de Stop TB Strategie, tekent zich sinds 2006 een kentering op
impactniveau af in de het aantal nieuwe TB-gevallen (inciden-

Meer dan 7400 nieuwe HIV-infecties per dag in 2007
• Meer dan 96% hiervan vond plaats in lage- en middelinkomstenlanden
• Ongeveer 1000 vonden plaats bij kinderen jonger dan 15 jaar
• Ongeveer 6300 vonden plaats bij volwassen van 15 jaar en ouder, van wie 50%
vrouwen zijn en 45% jonge mensen (15 tot 24 jaar)
Voor iedere twee mensen die ARV-behandeling starten raken vijf mensen geïnfecteerd
Bron: UNAIDS, 2008

Figuur 4.12
Voortgang in Zambia: vier HIV/Aids indicatoren
(Bron: Demographic Health Survey Zambia 2007 (2008) en
Ministry of Health (2008) Report of the Mid Term Review 2007)
2006*
2009

% 80
70
60
50
40
30
20
10

118

HIV prevalentie
(15-49 jaar)

% vrouwen die
PMTCT ontvangt

% gevorderde AIDS
patienten met
ART behandeling

% op HIV geteste
mensen (15-49 jaar)

0
* Data zijn uit 2006, m.u.v.
% vrouwen dat PMTCT
ontvangt (2005) en de
HIV prevalentie (2001).

4.4.3

Resultaten op
landenniveau
tie). Mondiaal gezien is men goed op weg om het MDG-doel te
halen: het ombuigen van de epidemie. De mondiale TB-bestrijding heeft evenwel nog een enorme uitdaging in de regio’s
Afrika en Europa. Hier worden de zelfgestelde doelen voor
prevalentie en sterfte ten gevolge van tuberculose naar alle
waarschijnlijkheid niet behaald. Van de twee belangrijke
streefwaarden is ‘behandelsucces’ (85 procent) in de periode
2007-2008 al behaald, het ‘opsporingspercentage’ ligt met 62
procent nog ruim onder het doel (70 procent).74 Deze streefwaarde zal naar verwachting in Afrika helaas niet voor 2015
behaald worden. Een ander belangrijk zorgpunt is de toename
van tuberculose die niet gevoelig voor de gangbare medicijnen
en dus erg moeilijk te behandelen is.

snelle verspreiding van resistentie tegen bestaande medicijnen,
terwijl nieuwe medicijnen te duur zijn. Hoewel de meeste
landen officieel over zijn gegaan op behandeling van malaria
met nieuwe medicijnen, is er een grote markt voor nepmedicijnen (‘counterfeit’). De WHO schat dat een vijfde (200.000/1 miljoen) van de sterfte wereldwijd ten gevolge van malaria voorkomen zou kunnen worden als er geen nep (counterfeit)
malaria medicijn op de markt zou zijn.75

Malaria
Al worden met insecticide behandelde bednetten steeds meer
gebruikt, de doelstelling – “80 procent van de bevolking slaapt
onder een net” – is nog lang niet gehaald. Toch lijkt het er op
dat een aantal landen wel in staat is deze streefwaarde te halen.
Vooral voor kinderen leidt het slapen onder een bednet snel
tot minder bloedarmoede, koorts en sterfte vanwege malaria.
Om de doelstellingen in alle landen waar malaria met grote
regelmaat voorkomt (endemisch) te bereiken, is echter een
forse extra inzet nodig.

Sector-outcome:
ARV-behandelingen stijgen sterk
Een aantal landen kent een goede vooruitgang op de belangrijkste indicatoren voor HIV en Aids. Zambia bijvoorbeeld kent
op de vier belangrijkste indicatoren een verbetering
Mede dankzij steun van Nederland is wereldwijd het aantal
mensen dat zich laat testen voor HIV en toegang heeft tot ARVbehandeling sterk gestegen: er waren in 2007 tien keer zoveel
mensen aan ARV-behandeling als in 200276. Het totale aantal
mensen wereldwijd dat aidsremmers krijgt is nu meer dan 3
miljoen. Het aantal vrouwen dat toegang heeft tot PMTCT
(Prevention of Mother To Child Transmission) is gestegen van 9% in
2006 tot 33%77 van alle zwangere vrouwen in lage- en middeninkomenlanden in 2008. Dit heeft er onder andere toe geleid
dat minder baby’s HIV-positief raken tijdens of na de bevalling:
450.000 in 2000 tot 370.000 in 200778. Ook worden meer patiënten met tuberculose opgespoord en succesvol behandeld.
De aanpak van malaria laat een positieve trend zien, er is een
enorme toename in de beschikbaarheid van met insecticide
behandelde bednetten Het door Nederland gesteunde Global
Fund speelt een zeer belangrijke rol.
Andere resultaten die bereikt zijn door ondersteuning van het
maatschappelijke middenveld (via het MFS), zijn bijvoorbeeld
het toegenomen aantal mensen dat voorlichting over HIV/Aids,
preventiemethoden en reproductieve gezondheidszorg ontvangt. Tal van organisaties hebben hier de afgelopen jaren een
bijdrage aan geleverd. Zo hebben Cordaid en Oxfam Novib in
2007 gezamenlijk ruim vier miljoen mensen bereikt met hun
voorlichtingscampagnes. Hivos en Terre des Homes zorgden

Terwijl er veel voortgang is geboekt, vooral op het gebied van
het aantal beschikbare bednetten en de ontwikkeling van
nieuwe medicijnen, blijft malaria een groot probleem en zal
Nederland blijven inzetten op het terugdringen hiervan. In
een aantal landen, vooral in Sub-Sahara Afrika maar ook in
delen van Azië, wordt de malariabestrijding bemoeilijkt door

Tabel 4.1 Interventies van GFATM 79
(Bron: GFATM)

Interventie

Juni
2006

December
2007

Juni
2008

December
2008

HIV
Aantal mensen op
ARV behandeling

0,544 miljoen

1,4 miljoen

1,75 miljoen

2 miljoen

TB
Patiënten op
DOTS behandeling

1,43 miljoen

3,3 miljoen

3,9 miljoen

4,6 miljoen

Malaria
Aantal geimpregneerde
bednetten verspreid

11,3 miljoen

46 miljoen

59 miljoen

70 miljoen

119

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

er in hetzelfde jaar voor dat een miljoen mensen met Aids
toegang kregen tot medische zorg en professionele begeleiding tijdens ARV-behandelingen.80

volgende fase van klinisch onderzoek is gegaan. Opvallend
is dat relatief veel Nederlandse organisaties en bedrijven bij
dit laatste traject betrokken zijn.

Er is ook concrete voortgang gemaakt in de aanpak van malaria.
Zo heeft Nederland een actieve rol gespeeld bij het oprichten
van de Affordable Medicines Facility for malaria, een initiatief waarmee werkzame geneesmiddelen tegen een gereduceerd tarief
beschikbaar worden gesteld, zowel aan publieke als private
zorgverleners. Op deze manier zullen de niet langer werkende
medicijnen uit de markt worden ‘weggedrukt’. In 2008 is dit
mechanisme verder uitgewerkt en het zal in 2009 van start gaan.

In de partnerlanden waar Nederland bilaterale steun geeft aan
de gezondheidzorg heeft het bijgedragen aan de kwaliteit en
het aanbod van gezondheidsdiensten en daarmee aan de voortgang voor MDG 6. We zien dat in alle landen de behandeling
van TB verbeterd is. In Mozambique bijvoorbeeld nam het
percentage succesvolle behandelingen toe van 39 procent (in
1995) tot 79 procent (in 2005). In alle niet-Afrikaanse landen,
en in Ghana en Mali, nam de prevalentie van TB af.82 Dezelfde
trends zien we voor HIV/Aids: het aantal mensen dat ARV-behandeling krijgt is toegenomen, het aantal ARV behandelcentra
gestegen en het percentage vrouwen dat PMTCT krijgt tijdens
de zwangerschap verhoogd.

Er zijn in Afrika zes landen die in staat waren het WHO-preventiedoel (om de helft van de bevolking te beschermen tegen malaria
door de beschikbaarheid van bednetten te vergroten) te halen.
Dit zijn Ethiopië, Kenia, Madagaskar, Niger, Sao Tomé en Principe
en Zambia. Deze resultaten zijn hoopgevend en bevestigen dat
het mogelijk is om met de huidige interventies de impact van
malaria terug te dringen.
Ontwikkeling van nieuwe medicijnen en vaccins komt over
het algemeen voort uit samenwerking tussen donoren, onderzoeksinstellingen, particuliere organisaties en het bedrijfsleven. Dit zijn langjarige trajecten waarvan de uitkomsten zich
moeilijk laten voorspellen. Maar er zijn ook resultaten te melden. Zo is er is met Nederlandse financiële steun een nieuwe
combinatietherapie tegen malaria geregistreerd door het Drugs
for Neglected Diseases Initiative (DNDI) wat nieuwe kansen biedt
voor het behandelen van malaria. Nederland draagt ook bij
aan internationale partnerschappen tussen de publieke en
private sector op het terrein van TB. Dat onder andere heeft
geleid tot de ontwikkeling van een nieuw vaccin dat naar de

Sector-output: toewerken naar één beleid
Niet alleen op het gebied van financiële middelen is er grote
voortgang geboekt, ook is er inmiddels mede door de Nederlandse pleitbezorging, veel bereikt rond de internationale
consensus over methoden en doelstellingen. Zo is er meer
aandacht voor aidsbestrijding onder (internationale) organisaties (bijvoorbeeld ASEAN, EU en AU), overheden die deel
uitmaken van de G8 en bilaterale donoren. Er is op veel terreinen overeenstemming bereikt over de vraag wat ons gezamenlijke beleid moet voorstaan en waar de kansen en uitdagingen liggen. Zo hebben de diverse spelers, zowel de multilaterale, particuliere als de bilaterale actoren, zich achter het
‘Three Ones’83 principe geschaard. Deze inzet wordt nu wereldwijd toegepast voor een effectieve aidsrespons op nationaal
niveau. Door betere samenwerking en uitwisseling is het inzicht in het complex van factoren dat ten grondslag ligt aan

de verspreiding van aids in 2007 en 2008 aanzienlijk toegenomen. Duidelijk is dat ieder land te maken heeft met eigen
specifieke uitdagingen en dat er geen eenduidig “one-size-fitsall” beleid kan zijn. UNAIDS heeft, met financiële en institutionele steun van Nederland, de “know your epidemic” benadering
omarmd om landen te helpen om op nationaal niveau effectiever te kunnen zijn. Dergelijke analyses helpen meer inzicht te
krijgen in het gedrag en de sociale omstandigheden die de verspreiding van HIV veroorzaken en de factoren die de toegang
tot informatie en diensten van kwetsbare groepen84 beperken.
Uit analyses van behaalde resultaten van door Nederland gesteunde NGO’s zien we dat deze actief zijn in het versterken van
de lobbycapaciteit van lokale organisaties. We constateren dat
in veel landen het maatschappelijk middenveld en de NGO’s
sterker geworden zijn en dat zij in toenemende mate hun eigen
perspectieven inbrengen in beleidsdiscussies. Het Global Network
of People with hiv (GNP+) en andere organisaties werken om de
positie en organisatie van netwerken die bestaan uit mensen
met HIV, te verbeteren. Een ander voorbeeld is de Treatment
Action Campaign85 in Zuid-Afrika die vooral door lobby en burgerlijke ongehoorzaamheidacties de overheid onder druk heeft
gezet om ARV-behandeling beschikbaar te stellen.
Nederland is een belangrijke sponsor van het European Developing
Countries Clinical Trial Partnership (EDCTP). Haar bijdrage aan het
EDCTP loopt via het NACCAP (Netherlands-African partnership for
capacity development and clinical interventions against poverty-related
diseases). Doel van NACCAP is om de Afrikaanse onderzoek en
ontwikkeling (R&D, Research and Development) op het terrein van armoedegerelateerde ziekten te versterken door een
betere Noord-Zuid samenwerking via lokale R&D-centra. Dankzij
de subsidie van Nederland zijn inmiddels vier “networks of

LAASER: Voorkom dat ARV-behandelingen resistent worden
Youth Peer Education
Het Y-peer programma van UNFPA heeft als doel de kennis van jongeren te
vergroten en de toegang tot zorg te verbeteren. Jongeren worden getraind op het
gebied van HIV/Aids en SRGR, waarna zij vervolgens hun peers weer trainen. Dit
netwerk maakt gebruik van de expertise van Dance4Life en Soa Aids Nederland om
een goed trainingsprogramma te realiseren. Het initiatief had eind 2007 zo’n 5.000
jongeren gemobiliseerd uit 39 landen via de website (www.youthpeer.org).81 Naast
opleiden van peer-educators en trainers, maakt Y-peer kennis beschikbaar en
begrijpelijk, biedt het nationale en internationale trainingen, organiseert het
campagnes en conferenties en pleit voor de rechten van jongeren. Hier komen dus
verschillende door Nederlands gefinancierde initiatieven samen met een
gemeenschappelijke agenda en wordt zo onze inzet verbeterd door samenwerking
en het elkaar aanvullen.

120

De afgelopen jaren is er een forse toename geweest in het aantal mensen dat
toegang heeft tot ARV-behandeling. Wanneer deze medicijnen op zo’n grote schaal
worden toegepast dreigt het virus resistent te worden. Het Aids Fonds heeft in 2006
het initiatief genomen om hier tijdig wat aan te doen. Samen met drie partners
(ICSS, PharmAccess en TREAT Asia) is het Aids Fonds het grootschalig LAASER-project gestart: Linking African and Asian Societies for an Enhanced Response to HIV/
Aids. In 25 landen in Azië en Afrika worden gedurende vijf jaar circa 4.000 patiënten
nauwlettend gevolgd met als doel meer inzicht te krijgen in de gevolgen van
ARV-behandeling over langere tijd en de consequenties hiervan voor resistentie.
Nederland draagt met 10 miljoen euro financieel bij aan dit initiatief.

4.4.4

Donorinzet:
beter voorkómen
excellence” in verschillende Afrikaanse regio’s opgezet, die een
belangrijke rol spelen in de lokale capaciteitsopbouw. Daarnaast is met een deel van het NACCAP86-geld direct bijgedragen aan de ruim veertig klinische studies en ruim honderd
capaciteitsversterkende activiteiten die door het EDCTP worden
ondersteund.

in juli 2008, Secretaris-Generaal van de VN Ban Ki-Moon in
zijn speech voor het eerst expliciet oproep heeft gedaan voor
mensenrechten en de positie van kwetsbare groepen. Daarnaast
vindt ons beleid invulling in het GIPA-principe87, worden
mannen en vrouwen betrokken bij de uitvoering en krijgen
kinderen speciale aandacht .

Het Tropische Ziekten Onderzoeks- en Trainingsprogramma (Tropical
Disease Research and Training Programme, TDR) van de WHO is een
belangrijk programma voor onderzoek en capaciteitsversterking waar Nederland aan bijdraagt. Op het gebied van capaciteitsversterking is het bilaterale kanaal ook van grote waarde
voor het succes van beleid. Daarbij gaat het vooral om het
aanpakken van het nijpende tekort aan menskracht, toegang
tot medicatie en middelen, het vergroten van deskundigheid
van (medisch) personeel en samenwerken met de private sector en het maatschappelijk middenveld.

Op nationaal niveau faciliteren ambassades vaak de dialoog
tussen overheidsinstanties, NGO’s en het bedrijfsleven. Coördinatie tussen programma’s, het verhogen van complementariteit en meer effectieve uitvoering van aids-, en andere essentiële preventie en zorg staan hierbij centraal. Om toegang tot
gezondheidszorg te vergroten zijn innovatieve benaderingen
nodig. Zo lanceerde Nederland samen met PharmAccess
International het Health Insurance Fund in Nigeria – een publiek-private samenwerking om een goede ziektekostenverzekering toegankelijk te maken voor minder draagkrachtige
groepen. In Tanzania zijn voorbereidingen in gang om ook
hier van start te gaan.

Donor-output: óók heikele onderwerpen
Nederland is een belangrijke pleitbezorger van de mensenrechtenbenadering van HIV en Aids. Het Nederlands beleid is
duidelijk: het respecteren en handhaven van mensenrechten,
zowel van degenen die risico lopen op een HIV-infectie als
degenen die reeds HIV-positief zijn, is niet alleen een recht,
maar leidt ook tot betere resultaten op het terrein van de volksgezondheid. Nederland staat internationaal bekend als een
sterke pleitbezorger en een partner die heikele onderwerpen
niet uit de weg gaat. Op het raakvlak tussen HIV/Aids en SRGR
kan gedacht worden aan de speciale aandacht die Nederland
heeft voor kwetsbare groepen, SRGR voor jongeren en mensen
met HIV, feminisering van de aidsepidemie, de achterstelling
van vrouwen en speciale aandacht voor mensen met een beperking. Er wordt daarom ingezet op het stoppen van geweld
tegen vrouwen, de integratie van SRGR en HIV/Aids (van beleid
naar praktijk) en het opvangen van de consequenties van aidspandemie. De rol die Nederland speelt heeft tot veel resultaten geleid in het internationaal debat, de beleidsvorming en
de praktijk. Het meest in het oog springende resultaat van
onder andere de Nederlandse inspanning was dat tijdens de
bijeenkomst op hoog niveau over de voortgang van UNGASS

De Nederlandse overheid werkt samen met een groot aantal
NGO’s. Het inzetten en door de overheid benutten van relevante sociale analyse en technische kennis via diplomatieke
kanalen versterkt de impact van pleitbezorging. Ook op nationaal niveau wordt de beleidsdialoog verrijkt door een benadering van meerdere belanghebbenden en bredere lokale
kennis. De toegankelijkheid, kwaliteit en de reikwijdte van
dienstverlening wordt versterkt wanneer Nederlandse actoren
consistent accenten in hun beleid leggen.

Op het gebied van pleitbezorging speelt Nederland een belangrijke rol. De Nederlandse aidsambassadeur draagt in verschillende nationale en internationale fora het beleid uit en spoort
daarmee anderen aan tot meer actie. Nederland is ook een
groot voorstander van consistent beleid en uitvoering van
‘harm-reduction’ strategieën die voorkomen dat injecterende
drugsgebruikers HIV-positief worden. Zo heeft de beleidsdialoog die Nederland voert, onder andere bij UNAIDS en
UNODC, er toe bijgedragen dat de landelijke consensus en
coördinatie op het gebied van ‘harm-reduction’ is verbeterd.
De toegevoegde waarde van Nederland strekt verder dan ‘harm
reduction’. Nederland heeft goede ervaring opgedaan met onderwerpen als seksuele voorlichting voor jongeren en de problematiek rond MSM. In internationale fora is Nederland een
gewaardeerd en gerespecteerd partner, wat zich vertaalt in
een grotere bijdrage en invloed op afspraken die gemaakt
worden. Zo heeft Nederland bijgedragen aan de VN High Level
Meeting over HIV en Aids in 2006 en is er mede door die inbreng
goede overeenstemming bereikt over universele toegang tot
preventie, behandeling en zorg, alsmede het stellen van nationale doelen. De mensenrechtenbenadering die Nederland
voorstaat, integreert elementen als deelname op basis van
gelijkwaardigheid van mensen met HIV (GIPA88) in de lokale,
nationale en internationale reactie op Aids.
Ook via inzet op beter bestuur oefent Nederland invloed uit.
Een voorbeeld is het VN onderzoeksprogramma voor Tropical
Diseases (TDR) waar Nederland inzet op betere afstemming
van onderzoek op beleidsvragen, concrete implementatievraagstukken en lokale behoeften voor capaciteitsopbouw.
Ook levert Nederland belangrijke niet-financiële steun aan
het StopTB initiatief. Mede op basis van een externe evaluatie
van het StopTB programma heeft Nederland gezorgd voor
verdere aanscherping van doelstelling en het monitoren van
de voortgang binnen verschillende werkgroepen. Nederland
speelt even eens een actieve rol naar UNAIDS en UNFPA.
De afgelopen jaren zijn zeer succesvol geweest voor de mobilisatie van financiële middelen. In 2006 was er mondiaal 8,9
miljard dollar beschikbaar voor de aanpak van Aids; dit is ge-

Nederland als pleitbezorger, kennismakelaar en
bruggenbouwer:
1 • Nederland organiseerde in 2007 een ronde-tafel-bijeenkomst over de feminisering van HIV en Aids
2 • Publicatie in 2008 door Buitenlandse Zaken van het rapport “Out of the Margin:
Harm Reduction and HIV Prevention”
3 • Prominente vertegenwoordiging van Nederland op de International Aids
Conference in Mexico in augustus 2008, met o.a. aanwezigheid van minister
Koenders en de aidsambassadeur

121

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

stegen tot bijna 10 miljard in 2007.89 Niet alleen voor Aids is
er meer geld, de totale fondsen van Nationale Tuberculose
programma’s wereldwijd (voor de landen die 91% van de TB
gevallen voor hun rekening nemen) voor TB waren in 2009
hoger dan ooit tevoren: US$ 3.6 miljard. Dit bedrag was US$
2.6 milard in 2008 en US$ 1.6 miljard in 2007.90
Nederland is een belangrijke donor in het multilaterale kanaal,
financieel maar ook wat betreft bestuurlijke betrokkenheid.
We zijn zeer belangrijk voor UNFPA en UNAIDS en verlenen
daarnaast substantiële financiële bijdragen aan UNDP, Unicef,
WHO en het Global Fund to Fight AIDS, Tuberculosis and Malaria. Ook steunt Nederland het Global StopTB Partnership en
Roll Back Malaria. Nederland investeert ook fors in publiekprivate samenwerkingsverbanden die nieuwe vaccins, geneesmiddelen en diagnostica ontwikkelen voor HIV/Aids, TB en
malaria. In totaal wordt 80 miljoen euro bijgedragen voor
de periode 2006-2009. Ontvangende organisaties zijn IAVI,
IPM, Aeras, GATBD, EMVI, MMV, DNDi en FIND. De meeste
fondsen die beschikbaar zijn voor MDG 6 worden toegewezen
aan Afrika. Een deel wordt gekanaliseerd via het particuliere
kanaal.
Begunstigde organisaties van Nederlandse financiële steun
in het particuliere kanaal zijn o.a. AFEW, PharmAccess, het
Aids Fonds en Stop Aids Now.

122

..............
68	UNAIDS Global facts and figures: Report on the global AIDS epidemic 2008, August
2008.
69	UNAIDS Global facts and figures: Report on the global AIDS epidemic 2008, August
2008.
70	UNAIDS, Injecting drug use: focused HIV prevention works. www.unaids.org/en/
KnowledgeCentre/ Resources/FeatureStories /archive/2007/20070511_BP_High_coverage_sites.asp.
71	UNAIDS Global facts and figures: Report on the global AIDS epidemic 2008, August
2008.
72	UNAIDS Global facts and figures: Report on the global AIDS epidemic 2008, August
2008.
73	WHO report 2009, Global tuberculosis control: Kenya Country profile. Het Keniase NTP
wordt door de KNCV ondersteund.
74	WHO report 2009, Global tuberculosis control.
75	Humanitarian news and analysis UN Office for the Coordination of Humanitarian
Affairs
76	AIDS Outlook/09 UNAIDS World AIDS Day Report
77	Report of the UN Secretary-General, Declaration of Commitment on HIV/Aids: five
years later (2006)
78	AIDS Outlook/09 UNAIDS World AIDS Day Report
79	GFATM
80	MFS voortgangsrappportage 2007
81	Y-peer information: http://www.youthpeer.org/contents/About_Us_PDF/
FLE090224051432.pdf
82	WHO report 2009, Global tuberculosis control.
83	Three Ones: principe dat één nationaal beleid, één coördinatie mechanisme en één
M&E system voorschrijft.
84	Met de term kwetsbare groepen wordt verwezen naar seksuele minderheden,
sekswerkers en injecterende drugsgebruikers. Andere groepen die risico lopen zijn
kinderen die op straat leven en werken, vluchtelingen, ontheemden en mensen met
beperkingen.
85	TAC = Treatment Action Campaign.
86	Netherlands-African partnership for capacity development and clinical interventions
against poverty-related diseases
87	Greater Involvement for People living with HIV and AIDS
88	GIPA – Greater Involvement for People living with HIV/Aids
89	Where do we go from here? Report on the Global AIDS epidemic. 2008.
90	Global tuberculosis control : epidemiology, strategy, financing .WHO report 2009

4.5

Landencases

Kazachstan

vietnam

ETHIOPIE

123

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

4.5.1

Kazachstan
In Kazachstan worden onder kwetsbare groepen, gevangenen en
drugsgebruikers goede resultaten behaald door de samenwerking van twee Nederlandse organisaties met lokale autoriteiten
en NGO’s op het gebied van HIV en tuberculose. De nationale
overheid en het multilaterale kanaal (Global Fund) financieren
verdere vergroting van coördinatie en bestuur (opschaling)
en de gekozen aanpak is regionaal overgenomen.

Een groeiende epidemie
Centraal-Azië kent een snel groeiende HIV-epidemie en een
verergerende TB-epidemie (resistentie). Vooral in en vanuit
gevangenissen en onder injecterende drugsgebruikers verspreiden de epidemieën zich. Aids Foundation East-West (AFEW) en
KNCV Tuberculosefonds (KNCV), die aanvankelijk in projecten
op lokaal niveau werkten, bundelden hun krachten en ontwikkelden een benadering over alle sectoren voor de versterking
van capaciteit van NGO’s en publieke en penitentiaire gezondheidsinstanties. Interregionale uitwisseling en trainingen hebben de basis gelegd voor navolging door drie andere landen in
Centraal-Azië. Naast versterking van dienstverlening en institutionele capaciteit heeft de samenwerking geleid tot een grotere eigen (financiële en institutionele) betrokkenheid van de
Kazachse overheid en het verwerven van externe fondsen voor
schaalvergroting (Global Fund, USAID en private stichtingen,
zoals Gorkas). Op impactniveau zijn resultaten zichtbaar: de
sterfte in gevangenissen in Kazachstan is sterk teruggelopen, van
880 per 100.000 in 1997 tot 83 per 100.000 in 2007. Resultaten
zijn ook tastbaar op sociaal terrein, waaronder mensenrechten.
Regionale en intersectorale samenwerking borgt de verbeteringen over de hele regio.

Oorzaken: drugs en een afbrokkelend systeem
Drugs, sociale problematiek en afbrokkelende gezondheidssystemen verergerden na het uiteenvallen van de Soviet-Unie
de HIV- en TB-epidemieën. HIV verspreidt zich snel, voornamelijk bij het spuiten van drugs en door prostitutie. Kazachstan
ligt op de drugssmokkelroute tussen Afghanistan en WestEuropa. Naar schatting injecteert in Kazachstan één procent
van de volwassen bevolking drugs. Drugsgebruik en prostitutie
zijn illegaal. Zo komen risicogroepen frequent in de gevangenis. Vele gevangenen in één cel en slechte omstandigheden
leiden tot verspreiding van tuberculose. Gevangenissen zijn
zo het epicentrum van de HIV- en tuberculose-epidemieën,
inmiddels ook van (tegen meerdere medicijnen resistente)
TB en de co-epidemie TB/HIV.

Het stigma rond HIV
Zoals veel ex-Sovjet Unie landen, kampte ook Kazachstan met
een sterk verkokerde gezondheidszorg die op deels verouderde
praktijken was gestoeld. Het grote stigma op HIV en drugsgebruik bij hulpverleners belemmerde een effectieve aanpak
van de snel groeiende HIV-epidemie. De co-epidemie TB/HIV
was buiten zicht door een gebrek aan samenwerking tussen
HIV- en tuberculosespecialisten, ontoereikende plannings-

124

capaciteit en het ontbreken van een doeltreffende aanpak, een
tijdige diagnose en medicijnen voor ‘multi drug resistant’ TB (MDR
TB) belemmerden voortgang in de tuberculosebestrijding.
De publieke gezondheidssector was terughoudend in de reactie
op HIV en gesloten voor nieuwe methodes in tuberculosebestrijding. Eind jaren negentig stonden gevangeniswerkers
daarentegen al open voor ondersteuning op humanitair en
gezondheidsterrein. De ernst van het probleem onder gevangenen en de hieruit voortvloeiende gezondheidsrisico’s voor
gevangeniswerkers en hun familieleden gaf aan KNCV, en later
AFEW, een ingang in de penitentiaire sector.

Outputs: Nederland en de gezondheidssector
KNCV en AFEW werken respectievelijk sinds 1997 en 2003 in
Kazachstan en worden gefinancierd met een combinatie van
eigen middelen, gelden uit de Thematische Medefinanciering/
het medefinancieringsstelsel (TMF/MFS) en middelen van
derden. Al gauw realiseerden de organisaties zich dat zich synergie en complementariteit vormde vanuit het behandelingsoogpunt (dezelfde risicogroeperingen en de co-epidemie).
Maar vooral ook omdat de institutionele verankering versterkt
kon worden in elkaars operationele netwerken (lokale publieke
autoriteiten en NGO’s die in de gemeenschap werken, mensenrechtenorganisaties en gevangeniswerkers, etc. ). Ook werden
trainingen en planningsworkshops aan elkaar gekoppeld. Voor
het MFS-programma dat loopt van 2008 tot 2010 hebben AFEW
en KNCV de aanpak verbreed tot systematische ondersteuning
op nationaal niveau en in de omringende landen.
Ook is in een vroeg stadium aansluiting gevonden met Penal
Reform International (PRI). Juridische hervormingen leidden
tot minder gevangenen en betere omstandigheden. Gelijktijdig
is de zorg en preventie verbeterd en is er verbeterde verwijzing
tussen de gevangenis- en de civiele gezondheidssector. Zo
kunnen gevangenen ook na vrijlating hun behandeling met
tuberculosemedicijnen of aids-remmers voortzetten, wat belangrijk is in het voorkomen van medicijnresistentie. Ook is
de samenwerking tussen de overheid en NGO’s die actief zijn
in de opvang van ex-gedetineerden gestimuleerd.

Inwoners		
Oppervlakte		
			
Hoofdstad		
Religie		
			
			
			
Etniciteit		
			
			
			
			
			
			

16.764.000
2.717.300 km2
(65,4 x Nederland)
Astana
Islam 47%
Christendom 46%
Russisch-orthodoxen 44%
Protestanten 2%
Kazachen 59%
Russen 26%
Oekraïeners 3%
Oezbeken 3%
Tataren 1,5%
Ujguren 1,5%
Duitsers 1,4%

Geboortecijfer		
16 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
9 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
28 per 1000 geboortes
Levensverwachting
63
Analfabetisme		
0,5 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	11.958 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		295 inwoners per arts
(2002)
Inentingen			
99 % (2003)
Werk in landbouw		
21,9 %
Werk in industrie		
31,4 %
Werk in diensten		
46,7 %
Koopkracht (BBP)		
€ 6.671 per inwoner

Groei BBP ’90-’03 0.4 % per inwoner/per jaar
Uitvoer		Aardolie, metalen, chemicaliën, graan, wol, vlees, steenkool
Invoer		Machines en onderdelen,
metaalproducten, voedingsmiddelen
CO2 uitstoot		
10,1 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	4.463 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
106 % overschot (2002)

Wat werd er bereikt?
(output en outcome)
Geïntegreerde zorg en preventie onder kwetsbare groepen is
beschikbaar. In de eerste negen maanden van 2008 hadden
meer dan 1600 cliënten uit kwetsbare groepen in Kazachstan
toegang tot zorg.91
Capaciteitsversterking heeft geleid tot empowerment van
organisaties van mensen met HIV. Getraind als pleitbezorger
ontving Nurali Amanzholov, voorzitter van de Kazachse Unie
van Mensen met HIV, in 2007 de Jonathan Mann Award, een
prestigieuze internationale erkenning op gebied van gezondheid en mensenrechten.
“Het project heeft ons op veel manieren geholpen. Toen we begonnen
hadden we niets. Nu is onze staf getraind, we leerden de methode en hoe we
deze konden toepassen en via seminars leerden we andere NGO’s kennen.
We hebben een overeenkomst met het Gemeentelijke aids Centrum en we
hebben een lijst met artsen en instituten die zorg kunnen verlenen aan
onze cliënten. Ik leerde ook hoe ik moet werken met gevangenisautoriteiten”, zegt Alexandr Palenkiy, directeur van een NGO in Kazachstan die
zich met gevangenen bezig houdt.
Behandeling van MDR-TB is beschikbaar gekomen en de laboratoriumketen versterkt. Een door het Global Fund gefinancierd proefproject voor MDR-TB, ondersteund door KNCV, heeft
goedkeuring ontvangen om nationaal te worden uitgevoerd.
De aanpak van reguliere tuberculose wordt door de overheid
zelf gefinancierd.
Multidisciplinaire werkgroepen van lokale autoriteiten borgen
structurele veranderingen en trainingscurricula zijn opgenomen in medische opleidingen.
De MFS en TMF projecten van AFEW en KNCV dragen bij aan
versterking van de gezondheidssector in bredere zin, allereerst
door het introduceren van een samenhangende aanpak in een
verkokerd systeem. Ook een meer patiëntgerichte benadering
behelst een gedragsverandering die de effectiviteit van het
hele systeem ten goede komt. Het ondersteunen van de laboratoriumsector is cruciaal binnen een gezondheidsysteem.
In de regio Centraal-Azië heeft de gekozen aanpak weerklank
gevonden. Drie buurlanden zijn momenteel met een soortgelijke aanpak begonnen.
..............
91 AFEW: client management monitoring system (CMMS)2008.

125

Kazachstan

Nurali
Amanzholov
Wie?

Wat is uw functie?

Nurali Amanzholov (38) is graafmachinemachinist en
president van de Kazachse Unie van mensen die leven met
HIV. Hij woont in de vroegere hoofdstad Almaty.

Ik ben president van de Kazachse Unie van mensen die leven
met HIV.

Hoe kwam u bij de Unie?
In 1996 zat ik gevangen in de stad Temirtan, waar op dat moment
een explosieve toename plaatsvond van het aantal HIV-infecties onder spuitende drugsgebruikers. In de gevangenis kreeg
ik een HIV-test en ik bleek HIV-positief te zijn. Toen ik in 1999
vrijkwam, meldde ik me als vrijwilliger bij Shapagat, een lokale
organisatie die zich inzet voor een beter leven voor HIV-positieve
mensen en hun naasten. In 2000 nam ik de leiding over. Een
van de dingen waar ik o.a. aan werkte was het verbeteren van de
relatie met de overheid. Tot 2004 waren we de enige organisatie voor mensen met HIV in Kazachstan, maar in datzelfde
jaar kwamen er twee nieuwe organisaties bij. We besloten te
gaan samenwerken en in juli 2005 werd de Kazachse Unie van
mensen die leven met HIV opgericht.

Wat is uw rol binnen de Unie?
Naast het organiseren en aansturen van verschillende projecten,
op het gebied van management, training, partnernetworking,
voorlichting, communicatie en media, therapietrouw, HIV-overdracht van moeder op kind en rechten voor mensen met HIV,
wil ik onze activiteiten verder uitbreiden. Mijn grote wens is
om een landelijke community op te richten van mensen die
leven met HIV waarin alle organisaties die geïnteresseerd zijn
in partnership, kunnen deelnemen. Op dit moment bestaat
onze Unie uit acht organisaties en nog vier staan op het punt
zich aan te sluiten. En verder ben ik de samenwerking met de
zakenwereld aan het onderzoeken. Dat is in Kazachstan nog
heel ongewoon, maar het gaat redelijk goed.

Hoe belangrijk is het werk van de Unie?
In Kazachstan zijn HIV en drugs onderwerpen die omgeven zijn
door discriminatie en stigmatisering. Maar heel weinig mensen
met HIV worden gerespecteerd en kunnen openlijk spreken
over HIV zoals wij dat doen. Als wij er niet waren zou de
stem van mensen met HIV niet worden gehoord en zouden
hun levensomstandigheden veel slechter zijn.

Hoe verhoudt uw werk zich tot de millenniumdoelen 4, 5 en 6?
De millenniumdoelen zijn voor mij niet een kaars waar ik
achteraan loop. Ik kijk in mijn werk vooral wat mensen op dat
moment nodig hebben. Ook als de doelen niet zouden bestaan, zou ik hetzelfde werk doen. Ik ben overigens wel blij
dat de ontwikkelde landen deze doelen hebben bedacht om
de ontwikkelingslanden vooruit te helpen. En ik denk ook dat
datgene waar wij mee bezig zijn, in lijn ligt met de doelstellingen van de millenniumdoelen. Een paar jaar geleden was in
Kazachstan nog bijna niemand bezig met HIV. Nu zijn er door
het hele land steeds meer organisaties bij betrokken. En binnen die organisaties hebben HIV-positieve mensen ook
steeds meer invloed.

Hoe vindt u het dat uw werk (deels) afhankelijk is van buitenlandse financiering?
Daar heb ik helemaal geen probleem mee. Ik vind het normaal
dat rijke landen de ontwikkelingslanden helpen. Ik zou zelfs
graag zien dat er meer donorgeld gegeven zou worden. Maar
het hulpgeld moet wel naar Kazachse organisaties gaan en
niet, zoals in het geval van USAID, worden uitgegeven door
Amerikaanse organisaties.

Wat zou u veranderen als u minister voor
ontwikkelingssamenwerking was?
Ik zou zorgen dat er meer geld naar behandeling, zorg en ondersteuning van mensen met HIV zou gaan, in plaats van naar
preventie. Op dit moment wordt er door donoren in Kazachstan
veel te veel geld uitgegeven aan preventie, zonder te kijken
of het niet al door een ander is gedaan. We hebben genoeg
condooms en schone naalden. Waar wel geld aan mag worden
uigegeven is aan onderzoek naar meer effectieve manieren
van preventie.
..............
Tekst:	Paulette Mostart
Foto: Henk Wildschut

Kunt u een voorbeeld geven van een meer
of minder succesvol project?
Drie jaar geleden hadden we met Aids Memorial Day een grote
bijeenkomst georganiseerd, maar het weer was slecht en uiteindelijk kwam er maar een handjevol mensen opdagen. Afgelopen jaar was het gelukkig een groot succes. We hadden een
concert georganiseerd met diverse popsterren waar rond de
drieduizend jongeren op af kwamen. Ook hadden we een hier
zeer populaire show georganiseerd, een soort stand-upcomedy,
waarbij slimme jongeren voor de eerste keer grappen maakten
over onderwerpen als veilige seks en HIV. De show werd door
alle omroepen door het hele land uitgezonden. Een heel effectieve manier om jonge mensen te bereiken en om aandacht
te vragen voor onderwerpen als discriminatie en tolerantie.

127

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

4.5.2

Ethiopië
Zo’n 25.000 gezondheidswerkers
Kenmerkend voor Ethiopië is het nationale ‘Health Service Extension Programme’ waarmee zo’n 21.000 (1,42*15.000 Kebeles)
vrouwelijke eerstelijns gezondheidswerkers over het hele land
opgeleid en ingezet worden.92 Deze capaciteitsversterking
benadrukt het belang van basisgezondheidszorg voor een breed
pakket: SRGR, Aids, vaccinaties (MDG 4, 5 en 6), maar ook bijvoorbeeld verbeterde afvalverwerking. Binnen dit duidelijke
kader werken donoren onderling, maar ook met de Ethiopische
overheid goed samen. Ethiopië is het eerste land waar gezondheidspartners afspraken hebben ondertekend binnen het International Health Partnership plus (IHP+). De recente restrictieve
NGO-wetgeving die door het Ethiopische parlement is aangenomen baart wel zorgen.

Werken aan de drie gezondheidsdoelen
Het derde Ontwikkelingsplan voor de Gezondheid Sector van Ethiopië
(’05-’10) zet in op een verbetering van alledrie de gezondheidsmillenniumdoelen. Tot nu toe is de kindersterfte (MDG 4) gestaag gedaald van 188 (2000) tot 124 kinderen per 1000 (2004)
levendgeborenen die voor hun vijfde verjaardag overleden.
In 2005 overleden per 100.000 levendgeboren kinderen nog
673 vrouwen ten gevolge van hun zwangerschap. Dit was in 2000
nog 871 per 100.000 levendgeboren kinderen. Slechts iets meer
dan een kwart van de zwangere vrouwen komt tenminste één
keer voor zwangerschapscontrole, terwijl slechts 6 procent in
een gezondheidskliniek bevalt. Zwangere vrouwen met HIV
maken te weinig (7 procent) gebruik van de mogelijkheid om
anti-retrovirale middelen te gebruiken zodat hun baby veel
minder risico loopt om ook HIV+ te worden. (Bron: Aids in
Ethiopia 6th report)
In 2004 was 2,1% van de bevolking HIV-positief, terwijl in dat
jaar nog 7% van de sterfte werd toegeschreven aan tuberculose (TB). Malaria is ook een belangrijk probleem: 4,3 % van de
kleuters die malaria kregen en bij de gezondheidszorg aanklopten, overleed in 2004 aan malaria. In 2008 waren al 20,5
miljoen muskietennetten die behandeld waren met een muskietenwerend middel, uitgedeeld. Recentelijk blijkt dat malaria
gestaag minder voorkomt: in het jaar 2007/2008 zijn 370.000
gevallen van malaria geregistreerd, al minder dan de helft dan
wat drie jaar eerder, in 2004/2005, gemeld werd.93

Outcomes, outputs en trends: langzaam
op weg naar de MDG 4, 5 en 6
Ethiopië is nog steeds één van de meest arme landen ter wereld.
Een land waar vooral vrouwen weinig scholing hebben genoten,
waar de mensen onvoldoende toegang hebben tot schoon
water, goede sanitatie en gezondheidszorg. Deze armoede

128

brengt ook weer een hoge ziektelast met zich mee. Dit wordt
nog verergerd door de aanhoudende bevolkingsgroei. In 2000
werd een Ethiopische vrouw in haar leven nog gemiddeld zes
keer zwanger. Ongelijkheid tussen man en vrouw komen schrijnend tot uitdrukking in huwelijken op jonge leeftijd, besnijdenis van vrouwen, onvoldoende hersteltijd tussen zwangerschappen, onveilige abortussen en seksueel overdraagbare
aandoeningen, zoals HIV/Aids. De laatste jaren worden nietoverdraagbare aandoeningen ook steeds belangrijker. Sterfte
ten gevolge van een verkeersongeval is het hoogst ter wereld
in Ethiopië.
De Ethiopische overheid heeft duidelijk gekozen voor decentralisatie. Ook in de gezondheidszorg: de centrale en regionale
overheid formuleren beleid, houden toezicht en ondersteunen de Woreda’s. Deze districten zijn verantwoordelijk voor de
uitvoering: het voorkomen en behandelen van ziekte. Hierbij
is de publieke sector dominant, al groeit de private sector, al
dan niet met winstbejag, gestaag. Op het platteland zijn vergeleken met de stad zeer weinig gezondheidsvoorzieningen.
Per hoofd van de bevolking is er in Ethiopië iets meer dan vijf
euro beschikbaar voor gezondheidszorg.94 Al neemt dit bedrag
de laatste paar jaar ietwat toe, dit blijft toch ver beneden het
minimum van zo’n 25 euro per capita dat per jaar nodig is om
essentiële gezondheidszorg te kunnen financieren.
Ethiopië is het eerste land waar op nationaal niveau een ‘International Health Partnership plus (IHP+) compact’ is getekend tussen
ontwikkelingspartners en de overheid. Het IHP+ is een mondiaal
initiatief om het streven naar effectievere hulp (‘Aid Effectiveness’),
zoals in 2005 in Parijs is overeengekomen, naar gezondheid te
vertalen. Hiermee komt de verantwoordelijkheid voor uitvoering
nadrukkelijk bij de Ethiopische autoriteiten te liggen. Enerzijds
stellen de donoren vragen over de ruimte die de overheid, niet
of te weinig, biedt voor kritische geluiden uit de samenleving
en de rol die het maatschappelijk middenveld ook in gezondheid kan spelen. Anderzijds spreekt Ethiopië de donoren nadrukkelijk aan op de noodzaak om meer geld te mobiliseren
voor de onder moeilijke omstandigheden al bereikte voortgang.
Niet alleen het geld is krap: er is ook een groot tekort aan goed
opgeleide gezondheidswerkers. In Ethiopië wordt het ‘Health
Service Extension Programme’ (HSEP) sinds 2003 als topprioriteit
gedreven uitgevoerd. Met dit HSEP zijn al zo’n 25 duizend vrouwelijke basisgezondheidswerkers opgeleid en verspreid over
het hele land ingezet in de bijna 10 duizend gezondheidsposten die inmiddels gebouwd zijn. Men is al goed op weg
om in elk dorp vanaf ongeveer vijfduizend inwoners twee van

dergelijke gezondheidswerkers in te zetten: gemiddeld heeft
zo'n Kebele inmiddels 1,42 basisgezondheidswerkers. Het
belang dat de Ethiopische overheid hier aan hecht blijkt wel
uit het feit dat deze basisgezondheidswerkers in overheidsdienst worden opgenomen en hierbinnen kunnen doorgroeien. Een probleem is nog wel dat de kennis van deze basisgezondheidswerkers nog (te) beperkt is.95 Problematisch is ook
dat deze investering heeft geleid tot sterk verminderde investeringen in gezondheidsklinieken op een iets hoger niveau,
waar ook onvoldoende gekwalificeerd personeel werkt. Van
de basisgezondheidswerkers kan niet verwacht worden dat
zij de sleutel zullen zijn om de moedersterfte te doen dalen,
omdat daarvoor nu juist goed functionerende gezondheidsklinieken nodig zijn.
Dat de kindersterfte is afgenomen heeft te maken met de hoge
en toenemende vaccinatiegraden. Zo is 72 procent van de
kinderen tegen mazelen gevaccineerd en meer dan 80 procent
tegen ziektes als polio, tetanus, kinkhoest, hepatitis en haemophilus influenza. Er zijn al meer dan 20 miljoen geïmpregneerde muskietennetten uitgedeeld van de beoogde 23 miljoen.
Het aantal malaria-gevallen is sterk afgenomen tot 370.000
in 2007/08 in vergelijking met bijna 790.000 in 2004/05. Zo’n
85 procent van de gezondheidsinstellingen past nu ‘Integrated
Management of Childhood Illness’ (IMCI) protocollen toe. Een paar
jaar geleden was dit minder dan 40%. Men heeft al bijna de
2009 doelstelling gehaald om 85% van de tuberculosepatiënten
succesvol te behandelen: 84% in 2007/8. In 2004/5 was dit nog
maar 76%. Ook worden tuberculosepatiënten daadwerkelijk
beter opgespoord en behandeld: de ‘case finding rate’ is 67% en
daarmee is de 2009/10 doelstelling reeds voorbijgeschoten.
Dit percentage is echter nog steeds onvoldoende. Zes procent
van de sterfte wordt nog toegewezen aan tuberculose.96
De daling van het moedersterftecijfer (van 800 naar 600/100.000:
23% 2000/01 - 2004/05) is aanzienlijk97, zeker gezien het geringe gebruik van zwangerschapscontroles en bevallingen in
een kliniek en het geringe budget voor gezondheid. Om de
moedersterfte verder naar beneden te krijgen moet er binnen
de gezondheidszorg nog een grote slag gemaakt worden, maar
het is bemoedigend dat 51% van de mensen die anticonceptie
wensen dat ook krijgen. Het aandeel van de zwangere vrouwen
dat de zwangerschapscontrole bezoekt is toegenomen tot bijna
60%. Een groot struikelblok blijft nog het klein deel van de
bevallingen dat onder professionele begeleiding bevalt: 5,7%
in 2004/05.98 Dit komt ook omdat er nog veel te weinig gezondheidsklinieken in het land zijn.

Inwoners		
Oppervlakte		
			
Hoofdstad		
Religie		
			
			
Etniciteit		
			
			
			
			
			
			

66.558.000
1.104.300 km2
(26,6 x Nederland)
Addis Abeba
Christendom 61%
Islam 33%
Natuurgodsdiensten 5% (1994)
Oromo 32%
Amharen 30%
Tigraway 6%
Somali's 6%
Gurage 4%
Sidama 4%
Welaita 2% (1994)

Nederlandse inzet
Via de ambassade in Addis Abeba is de Nederlandse ondersteuning aan de gezondheidszorg minder projectmatig geworden
en wordt er vanuit de ambassade ook minder gebruik gemaakt
van intermediaire organisaties zoals die van de Verenigde Naties
of consultants. Dankzij de verbeterde capaciteit aan de Ethiopische
kant en het streven van Nederland om zoveel mogelijk aan te
sluiten bij nationale systemen (‘alignment’) zijn wij samen
met andere donoren (harmonisatie) in staat geweest om de
transactiekosten te verminderen bij de uitvoering van tal van
programma’s in de gezondheidssector, zoals HSEP. De inzet
vanuit de Nederlandse ambassade is vooral gericht op het versterken van de seksuele en reproductieve gezondheid en rechten
(SRGR), bij de overheid maar vooral door lokale NGO’s te steunen. Deze partners zetten vooral in op SRGR-dienstverlening,
behandelend en preventief, en het bevorderen van de rol van
de vrouw en haar rechten, door het versterken van capaciteit
en technische ondersteuning. Via een zogenaamd Multi Donor
Trustfund wordt een bijdrage geleverd aan de inkoop van gezondheidsmiddelen. Mede dankzij de leidende rol die Nederland in
de gezondheidssector in Ethiopië heeft, is daar ook het eerste
nationale IHP+ compact getekend. Cordaid ondersteunt een
lokale NGO die het IHP+ proces in Ethiopië in de gaten houdt.
Dit is ook wel nodig, want het Ethiopische parlement heeft
onlangs een nogal restrictieve wetgeving aangenomen voor
de rol die NGO’s (mogen) spelen.

Geboortecijfer		
38 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
15 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
94 per 1000 geboortes
Levensverwachting
49
Analfabetisme		
58,5 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	7.776 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		33.333 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
56 % (2003)
Werk in landbouw		
86,0 %
Werk in industrie		
2,0 %
Werk in diensten		
12,0 %
Koopkracht (BBP)		
€ 711 per inwoner (2003)

Groei BBP ’90-’03 2.0 % per inwoner/per jaar
Uitvoer		Koffie, qat, goud, vee en
huiden, oliehoudende zaden
Invoer		Voedsel en vee, aardolie en
aardolieproducten, chemicaliën, machines, motorvoertuigen, textiel
CO2 uitstoot		
0,1 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	424 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
7 % tekort (2002)

..............
92	Sector Track Record (STR) Ethiopië: bron MOH Performance Report EFY 2000 (onze
kalender: 2007/2008).
93	Sector Track Record (STR) Ethiopië: bron MOH Performance Report EFY 2000 (onze
kalender: 2007/2008)
94	UNAIDS/WHO 2008 see link http://www.unaidsrstesa.org/countries/ethiopia
95	Initial community perspectives on the Health Service Extension Programme in Welkait,
Ethiopia. Haile Negusse et al (2007)
96	Sector Track Record (STR) Ethiopië: bron MOH Performance Report EFY 2000 (onze
kalender: 2007/2008)
97	Sector Track Record (STR) Ethiopië: bron MOH Performance Report EFY 2000 (onze
kalender: 2007/2008)
98	Sector Track Record (STR) Ethiopië: bron MOH Performance Report EFY 2000 (onze
kalender: 2007/2008)
99	Sector Track Record (STR) Ethiopië: bron MOH Performance Report EFY 2000 (onze
kalender: 2007/2008)

Cordaid heeft een HIV/Aids-programma met een geografische
focus. Daarnaast is er, in samenwerking met Oxfam Novib,
aandacht voor de integratie van HIV/Aids bij partners in Ethiopië
die zich niet speciaal met Aids bezighouden (mainstreaming)
Het aantal partners voor het aidsprogramma is toegenomen
van vier tot acht in 2008. Een verdere toename tot rond de
twaalf tot veertien partners wordt voorzien in 2009 en 2010.
Een specifiek aandachtsgebied binnen HIV/Aids is de zorg en
het levensonderhoud voor groepen die door HIV getroffen
worden. Hierbij is er speciale aandacht voor de gevolgen van
de introductie van antiretrovirale therapie op traditionele
thuiszorgorganisaties. Een tweede aandachtsgebied is de steun
voor netwerkorganisaties op regionaal niveau. Sinds 2005 krijgen
HIV-positieven die behandeling met anti-retrovirale middelen
nodig hebben dit in toenemende mate ook. In 2007 was dit
37 procent en het is de verwachting dit in 2010 100 procent zal
zijn. In 2007 was 2,1 procent van de volwassenen (15-49 jaar)
HIV-positief in Ethiopië.99

129

Ethiopië

Tibebe
Mako
Wie?

Wat houdt uw werk in?

Tibebe Mako (49) is directeur van een lokale organisatie voor
HIV/Aidspreventie, zorg en ondersteuning, en leider van een groot
thuiszorgprogramma. Ze woont in de hoofdstad Addis Ababa.

In 1999 begon ik met het organiseren van thuiszorg voor arme
aidspatiënten die niet gedekt werd door de officiële gezondheidszorg. Inmiddels is onze dienstverlening enorm gegroeid.
Ons thuiszorgproject is verspreid over heel Addis Ababa en er
werken meer dan 600 vrijwilligers. We geven voorlichting,
verzorging en nazorg, en zorgen voor betere toegang tot klinische zorg. Daarnaast doen we ook aan sociale dienstverlening zoals gezinsopvang, voedselhulp, hulp bij huisvesting en
andere vormen van sociale solidariteit.

Wat is de impact van uw werk?
Vorig jaar hebben we verzorging gegeven aan ruim 7.000 bedlegerige zieken en 21.000 volwassenen en 11.000 kinderen geholpen met medische of andere zorg. Daardoor is het aantal
zieken flink afgenomen. Maar nu worden we geconfronteerd
met een nieuw probleem. Veel (Aids)patiënten worden weer
seksueel actief en we zien steeds meer ongeplande en vaak
ook ongewenste zwangerschappen.

Hoe vindt u het om (deels) afhankelijk te
zijn van buitenlands geld?
Ons werk is nu bijna volledig afhankelijk van buitenlandse
steun. Wij verwachten dat met de vooruitgang in ons land,
onze eigen overheid en gemeenschappen er geleidelijk meer
financieel aan zullen kunnen bijdragen.

Wat zou u veranderen, als u minister van
ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?
Ik zou erkennen dat Ethiopië echt een heel groot land, is met
een grote bevolking, dat vooruit wil. Onze overheid leidt grote
en belangrijke programma’s voor de vooruitgang van haar volk.
Investeren in Ethiopië helpt ons vooruit, geeft ons een toekomst, en draagt dus ook bij tot de stabiliteit in onze regio.
..............
Tekst:	Francesca Stuer
Foto: Francesca Stuer

Wat doet u daaraan?
We hebben voorlichting over seksuele en reproductieve gezondheid geïntegreerd in ons thuiszorgprogramma. Wij geven
huis-aan-huisvoorlichting over family planning en verstrekken
verschillende soorten van anticonceptie. We helpen de vrouwen
ook met het ter sprake brengen van anticonceptie bij hun
partner. Dat doen we bijvoorbeeld tijdens de traditionele
koffieceremonies in de wijken. We geven ook voorlichting
over seksueel geweld. Veel vrouwen in onze gemeenschap
lijden daar erg onder.

Hoe belangrijk is uw werk?
Onze patiënten zijn zo arm, dat ieder extra kind een grote last
is. Door niet in te grijpen zouden de armen nog armer worden.
Er zouden meer ondervoede kinderen zijn, meer wezen en
meer kinderen die met Aids worden geboren. Ons werk is
succesvol, omdat we op ‘grassroots’-niveau werken en mensen
dagelijks helpen met het oplossen van mens-tot-mensproblemen. En verder laten wij zien dat het mogelijk is om groepen
te mobiliseren voor zorgverlening aan hun naasten.

Hoe verhoudt uw project zich tot het halen
van millenniumdoel 4,5 en 6?
In Ethiopië is de contraceptie bij gehuwde vrouwen 10.3% (en
15% in steden). Een op de drie gehuwde vrouwen heeft behoefte aan anticonceptie. Ethiopië is een van de armste landen ter
wereld en 40% van de bevolking leeft onder de armoedegrens.
De bevolkingsgroei ondermijnt de vooruitgang van al onze
ontwikkelingsindicatoren. Met ons programma dragen wij bij
aan een betere gezondheid en een betere kennis over hiv-preventie, aidsbehandelingen en seksuele en reproductieve gezondheid.

131

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

4.5.3

Vietnam
Een gezonder land

Op de goede weg

Wat Nederland doet

De afgelopen jaren heeft Vietnam een sterke economische groei
meegemaakt en stevent het af op de status van een middeninkomens land (MIC) in 2010. De economische groei vertaalt zich
niet alleen in de groei van de welvaart maar is ook terug te
zien in de gezondheidsindicatoren. De levensverwachting is
sinds het jaar 2000 toegenomen100en kindersterfte101 en het
aantal vrouwen dat sterft tijdens de bevalling102is fors afgenomen. Nederland heeft Vietnam aangemerkt als transitieland,
wat in de praktijk betekent dat de klassieke ODA wordt afgebouwd. Dit wil echter niet zeggen dat er geen uitdagingen meer
zijn. De grote financieringstekorten binnen de gezondheidszorg103 en het gebrek aan overheidsingrijpen op de taboeonderwerpen als HIV/Aids en seksuele en reproductieve gezondheid
en rechten geven aan dat Vietnam nog veel tegenstellingen
laat zien.

In het behalen van de MDG’s 4, 5 en 6 is Vietnam over het algemeen op de goede weg en heeft het gestelde doelen gehaald
en soms zelfs gepasseerd. Vietnam is één van de 22 zogenaamde
“high burden”104 landen en heeft met steun van het Medisch
Comité Nederland-Vietnam (MCNV), de ambassade, MFS-gelden,
en advisering over programmamanagement door KNCV Tuberculosefonds een goed lopend TBC-bestrijdingprogramma gerealiseerd. Als één van de weinige landen ter wereld behaalt
Vietnam naast behandelsucces (92% in 2006) ook de opsporingstarget met 82% in 2007.105 Desondanks zijn de effecten op
impactniveau beneden verwachting. Analyse van beschikbare
gegevens in 2007 en voorliggende jaren is opgetekend in PhDdissertaties van lokale onderzoekers (capaciteitsopbouw onder
Nederlandse begeleiding). Het beleid kan zich nu specifiek
richten op de juiste risicogroeperingen.
Er zijn uitdagingen rond het recht op toegang tot gezondheidszorg en informatie, vooral op het gebied van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten (SRGR). Er is een groeiend
aantal HIV-infecties: het aantal mensen met HIV tussen 2000
en 2005 verdubbeld106. Deels komt dit omdat veel mensen
aidsremmers gebruiken en dus langer blijven leven. Ook komt
HIV/Aids meer voor omdat overdracht van HIV door drugsgebruikers, commerciële sekswerkers en hun partners belangrijker is geworden. Harm-reduction strategieën worden onvoldoende uitgevoerd en zijn voor velen in het land nog steeds
niet beschikbaar. Het bestrijden van HIV en Aids lijkt geen hoge
prioriteit te hebben bij de overheid in Vietnam. In 2008 was
het totale budget voor het terugdringen van Aids maar voor
een kwart gefinancierd vanuit nationale middelen107. Ook wordt
er onvoldoende gedaan om de overdracht van HIV van moeder
op kind te voorkomen. Weinig vrouwen hebben toegang tot
HIV-testen en diensten om de mogelijke infectie van het ongeboren kind te voorkomen; volgens cijfers van UNAIDS wordt
minder dan 25 procent van de zwangere vrouwen met HIV
bereikt met PMTCT-diensten. Hoewel voorbehoedmiddelen
en informatie verkrijgbaar zijn en abortus legaal is, richten
deze voorzieningen zich sterk op volwassenen en getrouwde
koppels en niet of nauwelijks op jongeren. Door het stigma
rond seksueel actieve jongeren maakt deze doelgroep geen
gebruik van reguliere gezondheidscentra voor abortus of voor
een behandeling van SOA’s. Jonge meisjes zoeken hun toevlucht
tot illegale diensten die onveilig abortussen uitvoeren.

Hoewel er een trend is ingezet om bilaterale steun fors terug te
brengen, is Nederland nog zeer actief. Zo is er veel waardering
voor de inbreng voor Nederland, bijvoorbeeld voor de capaciteitsversterking door systeembrede interventies, zoals opleidingen voor gezondheidspersoneel. Het Netherlands Fellowship
Programme (NFP) en de studiebeurzen van NUFFIC hebben veel
mensen in gelegenheid gesteld hun kennis en capaciteit te
vergroten, iets waar het hele gezondheidssysteem nu van profiteert. Via het multilaterale kanaal steunt Nederland het werk
van UNICEF en UNFPA. De afgelopen jaren is er via deze organisaties ook veel bijdragen aan MDG’s. Zo was het aantal Vietnamese kinderen in 2004 dat gevaccineerd werd tegen mazelen
ruim 10 procent gestegen ten opzichte van 1990, terwijl kindersterfte met 56 procent is gereduceerd sinds 1995108. UNFPA
meldt dat het gebruik van anticonceptiemiddelen door getrouwde vrouwen van 15 tot 49 jaar sinds 1990 gestegen is van 53
naar 78 procent. Hoewel er weinig concrete statistieken zijn
over moedersterfte lijkt het erop dat dit ook terugloopt, mede
omdat zwangerschappen en bevallingen door professioneel
personeel worden begeleid. Wel zijn er in de afgelegen berggebieden haarden van hardnekkige armoede en hoge moedersterfte.

132

Wat de NGO’s doen
World Population Foundation (WPF) en CHOICE, for youth and
sexuality werken met Nederlandse steun aan de verbetering van
seksuele rechten en gezondheid van jongeren: meer dan tweederde van de bevolking is jonger dan 24 jaar. Al is de kennis
over HIV/Aids groot, minder dan de helft van de jongeren weet
hoe ze er zich tegen moeten beschermen. Condoomgebruik
is erg laag.109 De gezondheidssector als informatiekanaal voor
jongeren wordt niet benut.110 CHOICE draagt bij tot de versterking van capaciteit van een jongerenorganisatie die zich op
pleitbezorging voor SRGR van jongeren richt, door kennisoverdracht en trainingen. WPF richt zich op het doorbreken
van taboes op seks en seksuele voorlichting door een project
te ondersteunen dat toekomstige leraren in de lerarenopleiding traint in het onderwijzen van seksuele voorlichting. In
2007 werden 23.000 jongeren in tuchtscholen bereikt met
seksuele vormingsprogramma’s en bewustwordingactiviteiten.
In hetzelfde jaar maakten 15.700 van deze jongeren gebruik
van gezondheidsdiensten.111 Ook richt WPF zich op jongeren
met een extra beperking. In samenwerking met de Wereldbank
en de EVD is er een lokaal project gefinancierd waarin een
gebarentaal werd ontwikkeld voor seksuele en reproductieve
gezondheid en rechten voor dove kinderen.

Inwoners		
Oppervlakte 		
(8,0 x Nederland)
Hoofdstad		
Religie 		
			
			
			
Etniciteit		
			
			
			
			
			
			
			

81.625.000
331.689 km2
Hanoi
Boeddhisme 9%
Christendom 7%
Hoa Hao 1,5%
Cao Dai 1,1%
Vietnamezen 86%
Tay 1,9%
Thais 1,7%
Muong 1,5%
Khmer 1,4%
Chinezen 1,1%
Nun 1,1%
Hmong 1%

Geboortecijfer		
17 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
6 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
25 per 1000 geboortes
Levensverwachting
70
Analfabetisme		
9,7 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	10.948 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		1.923 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
99 % (2003)
Werk in landbouw		
71,5 %
Werk in industrie		
14,1 %
Werk in diensten		
14,4 %
Koopkracht (BBP)		
€ 2.490 per inwoner
Groei BBP ‘90-’03 	5.9 % per inwoner/
per jaar

Uitvoer		Aardolie, vis, rijst, koffie, rubber, thee, kleding,
schoeisel
Invoer		Machines, aardolieproducten,
kunstmest, staal, katoen,
graan, cement, motorfietsen
CO2 uitstoot		
0,8 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	758 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
25 % overschot (2002)

Het KNCV Tuberculosefonds werkt aan verscheidene projecten
in Vietnam. Zij ondersteunen het Nationale Tuberculoseprogramma (NTP) van Vietnam. Dat doet ze onder meer met
technische programmaondersteuning, operationeel onderzoek
en surveillance, capaciteitsvergroting, en TB-bestrijding in
gevangenissen. Een belangrijk wapenfeit van het NTP is de
uitvoering van een eerste onderzoek naar prevalent. Daaruit
bleek dat TB een groter probleem is in Vietnam dan eerder werd
aangenomen. Hoewel het aantal patiënten dat besmet is met
een multiresistente variant van TB (MDR TB) de laatste jaren
niet is toegenomen, is er grote behoefte aan een behandelprogramma voor de huidige patiënten met MDR TB. Pilots
hiervoor starten in 2009 en zullen met ondersteuning van KNCV
Tuberculosefonds en het Center for poverty-related Communicable Disease (Academisch Medisch Centrum, Universiteit van
Amsterdam) worden geëvalueerd. Het Medisch Comité Nederland Vietnam (MCNV) richt zich op mensen die onvoldoende
of geen toegang hebben tot de medische zorg. Zij geeft advies,
begeleiding en financiële steun en werkt samen met lokale
gezondheidsdiensten, gezondheidswerkers en de mensen in de
dorpen. Binnen de MDG’s werkt zij aan tuberculosebestrijding,
HIV en , de aanpak van malaria en capaciteitsvergroting van
medisch personeel.
..............
100	De levensverwachting was in 2000 67 jaar, in 2005 was dit gestegen naar 71,5
101	Kindersterfte is in de periode 2000 tot 2005 afgenomen van 36.7 naar 17.8 sterfgevallen
per 1000 geborenen
102	Sterfte tijdens de bevalling nam tussen 2001 en 2005 af van 95 naar 80 sterfgevallen per
1000 bevallingen
103	Zoals het jaarlijkse overheidsonderzoek (het Joint Annual Health Resources rapport) laat zien
104	De 22 high burden landen dragen 80 procent van de tuberculose ziektelast wereldwijd.
105	WHO report 2009 Global tuberculosis control. Country Profile Vietnam:
www.who.int/tb/ publications/global_report/2009/pdf/vnm.pdf
106	UNAIDS landen data 2008
107	JAHR, 2008, p.60.
108	United Nations Statistics Division
109	SAVY (2003) Survey Assessment of Vietnamese Youth, General Statistics Office: Ministry of Health,
Vietnam www.unicef.org/vietnam/ . Kaljee L.M, Gree M, Riel R, Lerdboon P, Le H.T, Le
T.K.T, Truong T. M (2007) Sexual Stigma, Behaviors and Abstinence Among Vietnamese
Adolescents: Implications for Risk and Protective Behaviors for HIV, Sexually Transmitted
Infections and Unwanted Pregnancy in Journal of the Association of Nurses in AIDS Care
Vol 18, No 2 (March/APril 2007) pp48-59
110	Hong, K,T (2003) Adolescent and Youth Reproductive Health in Vietnam: Status, Policies,
Programs and Issues POLICY Project
111	WPF Jaarverslag 2007

133

Vietnam

Frank
Cobelens
Wie?

Wat is uw functie?

Welke problemen komt u tegen?

Frank Cobelens (50) is als senior epidemioloog verbonden aan
het Academisch Medisch Centrum Amsterdam en aan de onderzoeksafdeling van het KNCV Tuberculosefonds. Hij woont
in Amsterdam.

Ik ben sinds acht jaar verbonden aan het KNCV als senior epidemioloog. Ik begeleid namens het KNCV twee tot vier keer per
jaar het Nationale Tuberculoseprogramma in Vietnam.

Het NTP is een overheidsinstelling. Vanwege de bureaucratie
duurt het soms lang voordat een onderzoeksvoorstel geïmplementeerd kan worden. Bovendien zijn de medewerkers
van het NTP van nature geen onderzoekers, wat af en toe tot
praktische problemen leidt. Vandaar dat ons uitgangspunt
capaciteitsopbouw is en wij ons onder andere richten op het
opleiden van onderzoekers daar.

Wat doet het KNCV in Vietnam?
Sinds de jaren ‘80 bestaat er een nauwe samenwerking tussen
het KNCV Tuberculosefonds en het Nationale Tuberculoseprogramma (NTP) in Vietnam. Sinds 1997 doen we ook programmatisch onderzoek ter ondersteuning van de ziektebestrijding.
Enerzijds doen we onderzoek naar het voorkomen van tuberculose, zoals het in kaart brengen van de ziektegevallen, de
besmettingsrisico’s en de resistentie. Anderzijds onderzoeken
we hoe de tuberculosebestrijding functioneert. Ons uitgangspunt daarbij is voornamelijk capaciteitsopbouw. Doel van onze
samenwerking is niet alleen het ondersteunen van het NTP,
maar ook het opleiden en trainen van onderzoekers, zodat
zij in de toekomst het onderzoek in Vietnam kunnen leiden.

Wat is uw rol binnen het programma?
Ik begeleid onze partners en onderzoekers. Ik help bijvoorbeeld met onderzoeksvoorstellen, het vertalen van een bestrijdingsprobleem in een onderzoeksvraag, bij de uitvoering en
rapportage en vaak ook bij het zoeken naar financieringsmogelijkheden. We leiden ook medewerkers op door ze onderzoek in de vorm van een promotieonderzoek te laten doen.
In 2007 heeft de eerste Vietnamese onderzoekster haar promotie
kunnen afronden en op dit moment doen twee promovendi
onderzoek op het gebied van bestrijding. Bovendien proberen
we samenwerking te stimuleren tussen het NTP en lokale onderzoeksinstellingen zoals universiteiten.

Kunt u een voorbeeld geven van een succes?
Een groot succes was het eerste nationale tuberculose prevalentieonderzoek, in 2007 door het NTP uitgevoerd, met hulp van
het KNCV. Doel van het onderzoek was inzicht te krijgen in
het percentage ziektegevallen door tuberculose in Vietnam.
Eerdere cijfers waren gebaseerd op schattingen.
Ruim 100.000 volwassenen door het hele land werden onderzocht op de symptomen en in meegereisde bussen werden
röntgenfoto’s gemaakt. Het onderzoek heeft voor het eerst een
betrouwbaar inzicht gegeven in het werkelijke aantal ziektegevallen. Een van de belangrijkste uitkomsten was dat tuberculose veel meer voorkwam dan eerder werd geschat. Bovendien
bleek tuberculose veel vaker voor te komen onder mannen
dan onder vrouwen, terwijl eerder werd gedacht dat het man/
vrouwverschil vooral een weerspiegeling was van verschillen
in toegang tot de gezondheidszorg. Deze onderzoeksuitkomsten
kun je baanbrekend en succesvol noemen.

Hoe verhoudt uw project zich tot het halen
van de millenniumdoelen 4, 5 en 6?
Het programma is erg belangrijk voor het halen van MDG 5
en 6, en minder voor MDG4. Tuberculose komt namelijk in
Vietnam, mede door goede vaccinatie, bij kinderen veel minder
voor dan bij volwassenen. Het is geen grote veroorzaker van
sterfte onder kinderen. MDG 6 is feitelijk de kern en directe
aanleiding van onze werkzaamheden, namelijk de verspreiding van en sterfte door tuberculose terugdringen.

Hoe vindt u het dat het project (deels)
afhankelijk is van buitenlandse subsidie?
De activiteiten van het KNCV in Vietnam worden vooral gefinancierd door TMF- subsidie (thematische medefinanciering).
Ik sta hier erg positief tegenover. Dankzij deze subsidie kunnen
wij onze werkzaamheden in Vietnam doen. Anders was een
dergelijke langetermijnondersteuning niet mogelijk geweest.
Deze subsidie is de sleutel tot ons succes.

Wat zou u veranderen als u minister voor
ontwikkelingssamenwerking was?
Ik zou nog meer inzetten op onderwijs en onderzoek binnen
de gezondheidszorg. Dat is een toekomstinvestering.

Wilt u nog iets zeggen?
Het is belangrijk om goed te blijven kijken welk onderzoek
nodig is. Wat is de lokale vraag en hoe kunnen we dat vertalen
naar een onderzoek waar men direct mee aan de slag kan. Het
is van belang daar in te blijven investeren.
..............
Tekst:	Hadewich Rieff
Foto: Henk Wildschut

135

MDG 4, 5 & 6: De gezondheidsmillenniumdoelen

4.6

Conclusies
MDG 4, 5 en 6
MDG 4, 5 en 6 zijn als gezondheidsmillenniumdoelen nauw
met elkaar verbonden. Meer dan een derde van de kindersterfte
vindt plaats in de eerste levensmaand. De afname van de neonatale sterfte is – evenals de moedersterfte – ver beneden de
verwachting sinds 1990. Deze beide sterftecijfers zijn sterk afhankelijk van het goed functioneren van de gezondheidszorg
op alle niveaus, inclusief de verbindingen daartussen: van de
zorg thuis, via de eerstelijnskliniek tot aan de ziekenhuizen.
Hiervoor zijn goed opgeleide en gemotiveerde gezondheidswerkers nodig die kunnen beschikken over voldoende middelen (infrastructuur, transport, geneesmiddelen enzovoort) om
te kunnen helpen. Deze focus op het ‘gezondheidssysteem’
versterkt het geheel aan factoren dat nodig is om gezondheidswerkers en de overige beschikbare middelen goed op
elkaar af te stemmen en resultaatgericht en optimaal te laten
functioneren. Het is bemoedigend deze geïntegreerde benadering herleeft nu de WHO recent de aloude principes van de
‘Primary Health Care’ (basisgezondheidszorg) weer nieuw leven
in heeft geblazen.
Samen met de politieke gevoeligheid rond bijvoorbeeld de
seksuele rechten van vrouwen en jongeren, bewijst dit dat een
blijvende inzet via effectieve pleitbezorging en capaciteitsversterking binnen de landen heel hard nodig is. Het is duidelijk dat – mede dankzij extra investeringen in gezondheid –
belangrijke ziektes zoals HIV/Aids, tuberculose en malaria niet
alleen beter behandeld kunnen worden, maar ook beter voorkómen worden. Hierdoor, maar ook omdat steeds meer kinderen gevaccineerd zijn en voedingsuppletie (Vitamine A) krijgen
is de kindersterfte de afgelopen jaren versneld afgenomen.
Ook de andere MDG’s hebben hierop een belangrijke invloed:
aanhoudende economische groei, betere scholing (vooral
meisjes) en verbeterde toegang tot veilig drinkwater en goede
sanitatie. Het belang van voedselzekerheid en goede voeding
is niet te onderschatten. Er dient dus voor gewaakt te worden
dat de huidige financiële en economische crisis deze behaalde
winst teniet doen.
De WHO heeft recent laten zien hoe belangrijk een eerlijke
verdeling en sociale bescherming van kansarmen zijn voor
het realiseren van een goede gezondheid. Het is tevens duidelijk dat er grote regionale verschillen bestaan: de bestrijding
van tuberculose loopt in Afrika en Europa achter. Slechts een

136

kwart van de kinderen onder de vijf jaar woont in Afrika, maar
zij maken wel de helft van de kindersterfte uit. Armoede, onvoldoende scholing, sociale achterstand en genderongelijkheid dragen er wereldwijd toe bij dat velen minder of helemaal
niet delen in de gemaakte winst. Met de sterk afgenomen
kindersterfte zien we dat vrouwen in hun leven minder vaak
zwanger worden en de gezinsgrootte afneemt. Logischerwijs
neemt hierdoor ook de bevolkingsgroei af.
De eind 2008 geactualiseerde Aids en SRGR notitie (“Keuzes en
Kansen”) bewandelt een vergelijkbare weg, namelijk een intensievere aanpak waar nodig. Het accent ligt in deze notitie
vooral op versterkte aandacht voor preventie en specifieke
kwetsbare groepen en hun rechten, een aanpak in meerdere
sectoren, gecombineerd met versterking van de gezondheidssector. Grote uitdagingen liggen op het vlak van vergroting
van de effectiviteit van de hulp in de sector. De wereldwijde
afspraken hiervoor zijn recent in Accra aangescherpt en spelen
een centrale rol in het ‘International Health Partnership plus’ (IHP+)
en de Nederlandse toepassing van de sectorale benadering.
We hebben geleerd dat (versnelde) vooruitgang mogelijk is,
maar de hulp moet effectiever. Nu is het hoger hangend fruit
aan de beurt. Ontwikkelingslanden dienen de kans te krijgen
hun eigen verantwoordelijkheid en leiding te nemen, goed
bestuur te praktiseren, nationale systemen verder te verbeteren,
in eigen land duidelijker rekenschap af te leggen en ontwikkelingsdoelen centraal te stellen. Donoren dienen bereid te
zijn hun functioneren en gedrag aan te passen om dit mogelijk te maken en ter ondersteuning van een beter uitvoering
op landenniveau. Nederland sluit zich daar zoveel mogelijk
bij aan en zal andere donoren hier op aanspreken. Bovendien
blijft flankerend beleid dat zich op de millenniumdoelen richt,
nodig. Hierbij hebben we geleerd dat samenwerking met
particuliere organisaties (NGO’s) van groot belang is en juist
een belangrijke Nederlandse kracht is om flexibel maatwerk
te leveren.

MDG 7

Het waarborgen
van een duurzame
leefomgeving

5.1 Inleiding

140

5.2
		
		
		
		
		
		

142
142
143
143
145
146
150

Milieudegradatie, energie en klimaat
5.2.1
Inleiding: milieu wint aan belang
5.2.2
Algemene voortgang en trends
5.2.3 	Resultaten: nationaal en internationaal
5.2.4 	Financiële en niet-financiële inzet
5.2.5 	Landencase: Vietnam
5.2.6
Conclusies

5.3
		
		
		
		
		
		

Bossen, biodiversiteit, waterbeheer
5.3.1
Inleiding: wankelende ecosystemen
5.3.2
Algemene voortgang en trends
5.3.3
Resultaten op landenniveau
5.3.4
Financiële en niet-financiële inzet
5.3.5
Landencase: Ghana
5.3.6
Conclusies

151
151
151
152
155
156
160

5.4
		
		
		
		
		
		

Drinkwater en sanitatie
5.4.1
Inleiding: schoner water, betere sanitatie
5.4.2
Algemene voortgang en trends
5.4.3
Resultaten op landenniveau
5.4.4 	Financiële en niet-financiële inzet
5.4.5
Landencase: Mozambique
5.4.6
Conclusies

162
162
166
168
169
170
174

137

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

CO2 Emissies

Jaarlijkse uitstoot van CO2
Totaal: 28 miljard ton

1 miljard

WEST- EN CENTRAAL-EUROPA
3,9 miljard

Omvang van een land =
jaarlijkse uitstoot van CO2

Nederland

Verenigd Koninkrijk

0,1 miljard

Duit
Canada

Frankrijk

Verenigde Staten van Amerika

Spanje

Itali

5,8 miljard

MIDDEN-OOS
Mexico

1,7 miljard
Venezuela

LATIJNS-AMERIKA EN
CARIBISCH GEBIED
1,3 miljard

Brazilië

Alger
Nigeria

Argentinië

SUB-SAH
0,7 miljard

Ontbossing tegengaan: halen de landen het doel?
(Bron: United Nations Statistical Division)

Er is stilstand of achteruitgang
Er is vooruitgang, maar onvoldoende
Er is voortuitgang
Geen data

138

Rusland

tsland

1,5 miljard

Oekraïne

Japan

China

Turkije

ië

1,2 miljard

5,5 miljard

Iran

Zuid-Korea

Koeweit

Saoedi-Arabië

India

V.A.E.

1,4 miljard

STEN EN N OORD-AFRIKA

Hong-Kong
Thailand

Maleisië

rije

Egypte

Filippijnen

Singapore

ZUID-AZIË

Zuid-Afrika

3,2 miljard

Australië

HARA AFRIKA

Gedeelte van landelijke en mariene gebieden dat is beschermd in 2000 en 2007
(Bron: United Nations, Millennium Development Goals Report 2008)

% 20

2000

2007

2000

2007

Percentage van het aantal dier en plantensoorten dat met uitsterven
bedreigd wordt (Bron: United Nations, Millennium Development Goals Report 2008)
1994
1994

%

2008
2008

8
7

15

6
5

10

4
3

5

2
1

0

Alle ontwikkelingslanden

Ontwikkelde
landen

Zuidoost Azië

Latijns Am. &
Caribisch Gebied

Sub-Sahara Afrika

Zuid Azië

GOS

Oost Azië

West Azië

Noord Afrika

Alle ontwikkelingslanden

Ontwikkelde
landen

GOS

Noord Afrika

Zuid Azië

Zuidoost Azië

Sub-Sahara Afrika

Oost Azië

Latijns Am. &
Caribisch Gebied

0

139

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

5.1

Inleiding

Goed milieubeheer is van levensbelang voor grote groepen
armen in ontwikkelingslanden. Zij zijn direct aangewezen op
hun leefomgeving voor hun voedsel- en watervoorziening
en voor hun inkomen. Bovendien missen zij vaak de mogelijkheden zich aan milieuproblemen te onttrekken doordat zij
op plekken wonen waar de leefomgeving slecht is, in sloppenwijken bijvoorbeeld. Ook de autoriteiten in ontwikkelingslanden realiseren zich dat groei, verdeling en ontwikkeling
sterk afhankelijk zijn van het milieugebruik, inclusief het
gebruik van de beschikbare natuurlijke rijkdommen. Zo begroot Ghana dat milieuaantasting het land één procent BBP
groei per jaar kost 1.
Millennium Ontwikkelingsdoel 7 (MDG 7) moet een duurzame
leefomgeving waarborgen. Een leefomgeving waarin de groei
van de welvaart niet ten koste gaat van milieu, natuurlijke
hulpbronnen en de vooruitzichten van kwetsbare groepen

en toekomstige generaties. Om dit te bereiken zijn de volgende speciale doelstellingen geformuleerd.
Deze doelstellingen en de daaraan verbonden activiteiten
en resultaten worden in dit hoofdstuk als volgt gegroepeerd:
•m
 ilieudegradatie, energie en klimaat;
•b
 ossen, biodiversiteit en geïntegreerd waterbeheer;
•w
 ater en sanitatie.
De specifieke doelstelling om de levensomstandigheden
van sloppenwijkbewoners te verbeteren (Target 7.D) wordt
niet apart behandeld, maar komt aan de orde in paragraaf
7.4 ‘Water en sanitatie’2.
Voor de drie thematische groeperingen zijn afzonderlijke
resultaatketens beschreven die in de tekst verder zijn uitge-

werkt. Tevens is een aantal landencases opgenomen waarin
resultaten worden beschreven die zijn behaald met behulp van
Nederlandse financiering via het bilaterale, particuliere en multilaterale kanaal. Het gaat om landen waar Nederland via belangrijke langere termijn programma’s actief is en waar een
breed scala aan actoren actief is. De volgende landen zijn geselecteerd: Ghana, Mozambique en Vietnam. Bovendien worden
in enkele korte boxen beschrijvingen gegeven van andere
relevante voorbeelden.
..............
1 	Ghana – Country Environmental Analysis, World Bank November 2007
2 	De Nederlandse inzet op target 7.D is beperkt tot programma’s in de sfeer van
drinkwater en sanitatie. Een beperkt aantal maatschappelijke organisaties is breder
actief, waarvan Cordaid de grootste speler is met opstartende projecten in Kaapstad,
Nairobi en San Salvador. Van de multilaterale organisaties is UN-Habitat op dit
beleidsveld actief.

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving
		
Target 7.A:
		Integratie van de beginselen van duurzame ontwikkeling in nationaal beleid en nationale
programma’s en het kenteren van het verlies van natuurlijke hulpbronnen
			
7.1 Aandeel landareaal bedekt met bos
			
7.2 CO2-emissies: totaal, per capita en per $1 BBP
			
7.3 Consumptie van ozonverminderende substanties
			
7.4 Aandeel visbestanden met veilige biologische grenzen
			
7.5 Aandeel van de totale waterhoeveelheid die gebruikt wordt

	Target 7.B:

Beperking van het verlies aan biodiversiteit, inclusief een aanzienlijke beperking in 2010
			
7.6 Aandeel van beschermde gebieden op land en in zee
			
7.7 Aandeel van met uitsterving bedreigde diersoorten
		

Target 7.C:

Halvering, per 2015, van de hoeveelheid mensen zonder duurzame toegang tot veilig drinkwater en sanitatie
			
7.8 Aandeel van de bevolking dat verbeterde drinkwaterbronnen gebruikt
			
7.9 Aandeel van de bevolking dat verbeterde sanitaire voorzieningen gebruikt
		

Target 7.D:

Per 2020: een aanzienlijke verbetering in het leven van tenminste 100 miljoen bewoners van sloppenwijken
			
7.10 Aandeel van de stedelijke bevolking dat in sloppenwijken woont

140

Figuur 5.1 Resultaatketen – armoedebestrijding, milieudegradatie, energie en klimaat

Impact
Verbeterde leefomgeving en bestaansmogelijkheden:
• toename productiviteit en economische bedrijvigheid
• betere kwaliteit oppervlaktewater, bodems en lucht
• besparingen op gebruik conventionele energie
• bestaansmogelijkheden aangepast aan klimaatveranderingen

Verbeterde levenskwaliteit en betere positie vrouwen:
• verminderde gezondheidsrisico’s en afname kindersterfte
• verbeterde kwaliteit woon- en werkomgeving
• verminderde werkbelasting van vrouwen

Outcome
Afname milieudegradatie

Outcome
Energie

Outcome
Klimaat

• minder lucht- bodem- en watervervuiling

• armen maken meer gebruik van hernieuwbare energie
(biomassa, nieuwe generaties biobrandstoffen)

• aanpassing aan klimaatverandering en minder verlies
biodiversiteit

• verminderde druk op bossen als gevolg van afgenomen
brandhoutwinning

• bewustzijn en voorbereiding op gevolgen grilliger weertypes

• instandhouding natuurlijke hulpbronnen

• verbeterde schoolgang en economische positie vrouwen.

Outcome
Institutionele aspecten

Outcome
Infrastructuur en instrumentarium

Outcome
Capaciteit

• beleid op milieu, energie en waterbeheer

• aantallen milieu effectrapportages en strategische milieu
analyses toegenomen, inclusief het gebruik daarvan

• vergrote capaciteit overheid en toegenomen bewustwording
van de economische en ecologische waarde van milieudiensten
en natuurlijke hulpbronnen

• betere wet- en regelgeving
• goede voorlichting en onderwijs
• adequate ruimtelijke ordening
• internationale verdragen worden nageleefd

• toename naleving regels voor milieubeheer
• meer verantwoord gebruik van schadelijke chemische stoffen
• toename van infrastructuur voor hernieuwbare energie
(bv biogasinstallaties)
• financieringsmechanismes voor klimaatbeleid, uitgaande
van de koolstofmarkt ontwikkelingslanden.

• verbeterde capaciteit NGO’s
• private sector betrokkenheid bij hernieuwbare energie
toegenomen
• vergrote onderzoekscapaciteit
• belanghebbende partijen en sectoren zijn effectief georganiseerd

Output NL/MFS
Bilaterale kanaal

Output NL/MFS
Particuliere kanaal

• overheidsbeleid op de thema’s (milieudegradatie, energie, klimaat)

• thema’s (milieudegradatie, energie, klimaat) op maatschappelijk niveau geagendeerd

• belanghebbenden georganiseerd rondom deze thema’s

• maatschappelijke controle op overheidsapparaat versterkt

• beleidswijzigingen doorgevoerd, bv decentralisatie voor betere dienstverlening
aan de doelgroepen

• overheidsbeleid bijgesteld met focus op het bereiken van de doelgroepen

• milieu effect rapportages worden gebruikt, duurzaam aanwenden milieugebruiksruimte
is beter geregeld
• er zijn markten voor hernieuwbare energie en milieudiensten

Input Nederland beleid en budget, beleidsdialoog, multi-donor samenwerking en afstemming,

investeringen, technische assistentie, publiek-private partnerschappen, lobby, belangenbehartiging

Actoren Nederland, partnerlanden, EU, andere donoren en overheden, maatschappelijk middenveld,

kennisinstituten, bedrijfsleven, Commissie MER

141

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

5.2

Milieudegradatie,
energie
en klimaat
5.2.1

Inleiding:
milieu wint aan belang
Milieu heeft de afgelopen jaren op de internationale agenda
sterk aan belang gewonnen, vanwege het pertinenter worden
van de voedsel-, energie- en klimaatscrisis en – meer recent –
de financiële crisis. Zonder effectief milieubeleid is duurzame
ontwikkeling niet mogelijk en ligt politieke instabiliteit door
conflicten over natuurlijke hulpbronnen op de loer. In veel
landen is inmiddels beleid ontwikkeld dat zich richt op het
tegengaan van milieudegradatie. Maar goed beleid betekent
nog niet altijd effectief milieubeleid. Milieubeleid wordt nog
vaak gefrustreerd door tegenstrijdige belangen (bijvoorbeeld
die van de lokale bevolking en bedrijven actief in mijnbouw
en tropisch hardhout) en gebrekkige capaciteit.
De resultaatketen (zie vorige pagina) op het gebied van milieudegradatie, energie en klimaat benoemt een goede natuurlijke
leefomgeving, adequate aanpassing aan klimaatveranderingen
en verbeterde levensomstandigheden als effecten op de lange
termijn. Dit laatste effect geldt in het bijzonder voor vrouwen.
Zo is aangetoond dat door het gebruik van schonere energiebronnen de gezondheidssituatie van armen en de positie van
vrouwen en meisjes verbeteren en ze meer tijd krijgen voor
scholing en andere bezigheden. Om deze lange termijn effecten
te bereiken, richt de hulp zich op een aantal outputs en uitkomsten (outcomes) op het terrein van ontwikkeling van instituties,
opbouw van capaciteit, beleidshervormingen en de introductie van nieuwe en hernieuwbare technologieën en energiebronnen. Bij milieu gaat het o.a. om het gebruik van milieu
effect rapportages en strategische milieuanalyses, bij klimaat
o.a. om het ontwikkelen van financieringsmechanismes om
klimaataantasting te voorkomen. Bij energie gaat het vooral om
de introductie van concrete voorzieningen, zoals de installatie van efficiënte kookgasinstallaties (zie de case over Vietnam).
Om bij te dragen aan deze effecten op lange termijn zet Nederland in op een aantal terreinen: de opbouw van capaciteit,
beleidshervormingen en hernieuwbare energie, waaronder
het gebruik van aangepaste technologie (zonne-energie, klein-

142

schalige waterkrachtbronnen, windenergie, biogas, geothermische energie) en de duurzame ontwikkeling van biobrandstoffen. Verder richt de steun zich op het thema klimaat.
Daarbij gaat het niet alleen om het tegengaan van klimaataantasting (mitigatie), maar ook om de aanpassing aan
klimaatveranderingen (adaptatie).
Energie en klimaat zijn relatief nieuwe onderwerpen in het
Nederlandse OS-beleid. In de beleidsbrief “Een zaak van iedereen”
van 2007 wordt voor het eerst aangekondigd dat Nederland
intensief zal inzetten op duurzaamheid, energie en klimaat.
Over de rapportageperiode 2007-2008 zijn de concrete resultaten van deze thema’s daarom nog beperkt, vooral waar het
lange termijn resultaten betreft. Voorts geldt dat veel van deze
inzet gericht is op beleidshervormingen en de versterking
van instituties en capaciteit. De resultaten op klimaatgebied
zijn vaak minder concreet van aard dan de resultaten op het
gebied van hernieuwbare energie.
De Nederlandse inzet kenmerkt zich door nauwe samenwerking met nationale overheden, multilaterale organisaties,
maatschappelijke organisaties en andere donoren. Om positieve en blijvende (duurzame) effecten te bereiken, is het van
belang dat de diverse betrokkenen in de keten elkaar aanvullen. De bilaterale ondersteuning is in toenemende mate gericht op het hanteren van de principes van duurzaamheid in
nationaal beleid. Deze vindt veelal plaats binnen een sectorale
benadering en vertaalt zich in sterkere nationale milieu-instellingen, effectief lokaal bestuur, wetgeving, accountability
(rekenschap afleggen over resultaten), marktwerking, gekwalificeerde menskracht en adequate begrotingen. De Nederlandse
maatschappelijke organisaties (Both ENDS, IUCN, WWF, Hivos
etc) dragen met hun lokale partners bij aan duurzaamheid
via lobby, beleidsbeïnvloeding en de controle op beleidsuitvoering. De private sector draagt bij aan een efficiënt aanbod
van diensten en producten. Door kennisinstituten – lokale en
internationale – worden nieuwe technologieën en aanpakken

ontwikkeld en nieuwe wetenschappelijke inzichten verkregen,
bijvoorbeeld in de gevolgen van de opwarming van de aarde.
Bovendien is een start gemaakt met partnerschappen met het
Nederlandse bedrijfsleven, zoals op hernieuwbaar energiegebied. In het kader van het akkoord van Schokland zijn afspraken gemaakt met maatschappelijke organisaties en bedrijven over energie, water en sanitatie, certificering van hout uit
de Amazone, certificering voor duurzame biomassa en het
beheersbaar maken van klimaatrisico’s. Hier worden de eerste
resultaten geboekt zoals ook in hoofdstuk 6 wordt beschreven.
Multilaterale organisaties dragen op tweeërlei wijze bij aan
gewenste effecten. Ontwikkelingsbanken (o.a. de Wereldbank,
de Aziatische en Afrikaanse Ontwikkelingsbanken) investeren
via zachte leningen in de milieu-infrastructuur, waarbij het in
de energiesector om aanzienlijke investeringen gaat. Daarnaast versterken VN-organisaties zoals UNDP de capaciteiten
van individuen en organisaties, zodat zij zelf beleid maken
en uitvoeren.

5.2.2

5.2.3

Algemene voortgang
en trends

Resultaten: nationaal en
internationaal

De maatschappelijke en politieke aandacht voor de internationale milieuproblematiek is de laatste jaren sterk toegenomen.
Door het uitkomen van de film An inconvenient truth in 2006 en
het toekennen in 2007 van de Nobelprijs voor de vrede aan het
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) en Al Gore
is er een hernieuwde focus ontstaan op de klimaatproblematiek en de opwarming van de aarde. Onder het Kyoto-protocol
werd reeds gestreefd naar het terugdringen van de CO2-uitstoot
met vijf procent in 2012, vergeleken met 1990. Daarnaast zijn
er Europese doelstellingen opgesteld voor het gebruik van
hernieuwbare energie (20 procent van de totale voorziening in
2020) en energie-efficiëntie (20 procent besparingen in 2020).
Hiermee wordt wereldwijd aan de MDG-doelstelling voor de
CO2-uitstoot (Target 7.2) gewerkt. De resultaten vallen vooralsnog tegen. In het VN MDG Rapport 2008 wordt aangegeven dat
de CO2-emissies in 2005 wereldwijd 28 miljard metrische ton
bedroegen en een stijgende lijn vertoonden. Wereldwijd namen de emissies toe met een verontrustende 30 procent in de
periode tussen 1990 en 2005. De uitstoot blijft het hoogst in
de ontwikkelde landen, namelijk gemiddeld 12 metrische ton
per hoofd, vergeleken met 3 metrische ton per hoofd in ontwikkelingslanden en 0,8 metrische ton in Sub-Sahara Afrika.
Tijdens de klimaatconferentie in Bali (2007) is overeengekomen dat niet alleen mitigatie, maar ook adaptatie onderdeel
moet zijn van een nieuw klimaatverdrag. Om dit te bereiken
moeten technologieën en financieringsmechanismen verder
worden ontwikkeld en dienen deze beschikbaar te worden
gesteld aan ontwikkelingslanden die ernstige gevolgen van de
klimaatverandering ondervinden. Het gaat hierbij om laaggelegen deltagebieden (Vietnam, Bangladesh), eilanden die
net boven het zeeniveau uitsteken (Malediven, delen van de
Comoren), maar ook bergstaten die hun gletsjers en daarmee
waterbronnen zien verdwijnen. De Nederlandse regering heeft,
bij monde van Minister Koenders, “de vervuiler betaalt” erkend
als leidend principe voor de financiering van adaptatie in
ontwikkelingslanden. Dit houdt in dat degenen die veel CO2
uitstoten de kosten betalen voor aanpassing aan klimaatver-

andering voor anderen die maar weinig CO2 uitstoten, maar wel
onder de gevolgen lijden. Dat zijn meestal ontwikkelingslanden.
Wat energie betreft zijn wereldwijd nog altijd 2,5 miljard mensen
aangewezen op biomassa (brandhout, landbouwafval en gedroogde mest) voor hun kookenergie. Dit aantal zal door de
verwachte bevolkingstoename stijgen tot 2,7 miljard in 2030
(OESO, IEA), waarvan 93 procent van de rurale bevolking in
Sub-Sahara Afrika deel uitmaakt. Het gebruik van biomassa
als kookenergie heeft grote schadelijke effecten voor de gezondheid, vooral voor vrouwen en kinderen, en het milieu.
De WHO schat dat 1,3 miljoen mensen jaarlijks vroegtijdig
sterven als gevolg van luchtvervuiling binnenshuis door gebruik van biomassa (ter vergelijking: 1,2 miljoen mensen
sterven vroegtijdig aan malaria). In veel ontwikkelingslanden
is op nationaal niveau het gebrek aan energie duidelijk merkbaar. Senegal gaf in 2006 aan dat door de energiecrisis de groei
van het BBP twee procent achterbleef. Oeganda gaf aan dat
in datzelfde jaar de energiecrisis en de beperkte dekking van het
elektriciteitsnet de economische ontwikkeling verminderden.3

De aanpak op het gebied van milieudegradatie, energie en
klimaat verschilt en leidt daardoor tot verschillende soorten
resultaten. Bij het tegengaan van milieudegradatie ligt de
focus sterk op het ontwikkelen van nieuw nationaal milieubeleid, institutionele hervormingen en de introductie van
instrumenten als milieueffectenrapportages (MER). Op energiegebied gaat het voornamelijk om de introductie van alternatieve bronnen van energieopwekking. Op het gebied
van klimaat hebben de inzet en eerste resultaten veel meer
een internationaal karakter.

Afname milieudegradatie door
verbeterd milieubeleid
Zoals in de resultaatketen werd beschreven, is het tegengaan
van milieudegradatie van direct belang voor de leefomgeving
en bestaansmogelijkheden voor armen. In landen als Albanië,
Bolivia, Colombia, Ghana, Guatemala, Indonesië, Kaapverdië
(tot 2007), Mongolië, Pakistan, Senegal, Suriname en Vietnam
richt de Nederlandse steun zich daarom op directe ondersteuning en verbetering van het nationale milieubeleid, meestal
door een sectorale benadering. Een belangrijke component
daarvan is capaciteitsversterking van milieuministeries, onderzoeksinstituten en maatschappelijke organisaties. Dit heeft
ertoe geleid dat de plannings-, begrotings- en uitvoeringscapaciteit van milieuministeries is versterkt en er in het nationale beleid meer rekening wordt gehouden met aspecten
van duurzame ontwikkeling. Voorbeelden zijn de aanpak van
vervuiling, maar ook verbeterd bosbeheer en verminderd gebruik van schadelijke chemische bestrijdingsmiddelen (o.a.
in de katoenteelt in Benin).
Een recente IOB-evaluatie4 concludeert dat toepassing van de
sectorale benadering in de milieu- en watersector duidelijk
heeft bijdragen aan het versterken van de aansturing en het
bestuur van de sector op centraal niveau. IOB constateert voorts
dat de toepassing van de sectorale benadering heeft geleid
tot betere coördinatie en samenwerking tussen donoren en
tot verbeterde aansluiting (alignment) van de hulp op de natio-

143

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

nale systemen en procedures. De evaluatie noemt ook een aantal specifieke aandachtspunten. Doordat in de beginfase veel
tijd en energie is gestoken in het overleg op centraal niveau,
is er nog te weinig aandacht uitgegaan naar de deelname van
andere actoren en belemmeringen voor effectievere dienstverlening op lokaal niveau, waaronder fiscale decentralisatie
en lokale capaciteitsproblemen. De les – die trouwens ook uit
andere evaluaties naar voren komt –is dat de dienstverlenende
kant van de sectorale benadering van overheden en donoren
evenveel aandacht moeten krijgen als het stellen van kaders
en het scheppen van voorwaarden. Daarnaast is het van belang
dat de centrale doelstelling van armoedebestrijding voldoende
wordt geoperationaliseerd. Door de samenwerking met de
centrale overheid en het versterken van instituties en capaciteit
is een focus op armoedebestrijding niet per se gegarandeerd,
ook al zijn deze hervormingen een voorwaarde voor effectieve
armoedebestrijding op de middellange- en lange termijn. De
les die hieruit valt te trekken is dat blijvende aandacht voor
directe armoedebestrijding noodzakelijk is, zowel in de dialoog
met de ontvangende overheid als via concrete verbetering van
basisvoorzieningen.
Om de toepassing van milieuwet- en regelgeving te versterken
wordt door de Commissie MER de ontwikkeling en het gebruik
van milieueffectrapportages (MER) en strategische milieu analyses (SEA) bevorderd. Kaapverdië is een goed voorbeeld van
een land waar een combinatie van begrotingssteun en de introductie van milieueffectrapportages tot verbeteringen heeft
geleid.
In 2007 heeft de Commissie MER in samenwerking met het DGIS
in zeven landen (Bolivia, Ghana, Jemen, Colombia, Guatemala,
Armenië en Indonesië) en in twee regio’s (Centraal Afrika en
de Mekong delta) de lokale systemen voor MER en SEA (strategische milieuanalyses) versterkt. Ook zijn voorbereidende werkzaamheden gestart in acht partnerlanden (Benin, Ethiopië,
Mozambique, Senegal, DR Congo, Pakistan, Albanië en Georgië).
De focus ligt daarbij op armoedebestrijding, wederopbouw,

klimaat, energie, waterprogramma’s en biodiversiteit. Concrete
resultaten zijn adviesrapporten via inspraakrondes, handboeken voor het gebruik van MER en SEA, bewustwording en getrainde ambtenaren. Milieueffectrapportages en -analyses
zijn verplichte instrumenten bij investeringen van ontwikkelingsbanken als de Wereldbank en de African Development
Bank. Uiteindelijk leidt dit tot een beter milieu, verminderde
armoede en beter bestuur. Daarbij blijft het noodzaak dat de
bevindingen van de MER worden vertaald in concrete maatregelen en naleving van wet- en regelgeving. Dit gebeurt in steeds
grotere mate, zoals het voorbeeld van Kaapverdië laat zien.

Hernieuwbare energie
In een recente impactevaluatie van de Wereldbank5 komt naar
voren dat toegenomen gebruik van elektriciteit leidt tot verbeterde luchtkwaliteit binnenshuis (door andere kookmogelijkheden), betere gezondheidsfaciliteiten (onder meer koeling medicijnen, goed licht om operaties te kunnen uitvoeren) en betere
beschikbaarheid van informatie (leeslampen, radio’s, internet).
Hierdoor zijn armen beter in staat in hun bestaan te voorzien.
Nederland heeft zichzelf ten doel gesteld om in 2015 tien miljoen
arme mensen in ontwikkelingslanden van moderne energie te
voorzien. Via diverse door Nederland gefinancierde programma’s met, o.a. GTZ, ETC en SNV (zie bijlage) zijn in de periode
2004-2007 reeds 5,5 miljoen mensen moderne, duurzame energievormen gaan gebruiken. Dit zijn biogasinstallaties, kleinschalige waterkrachtcentrales, zonnepanelen etc. Op basis van
de laatste berekeningen bedroeg het totaal aantal mensen
eind 2008 reeds 6,3 miljoen6.
Multilateraal wordt samengewerkt in het Energiefonds voor
Afrika (Wereldbank, IFC en de Afrikaanse Ontwikkelingsbank)
in het ASTAE (Asia Sustainable Technology and Alternative
Energy) programma voor Zuidoost-Azië en het ESMAP (Energy
Sector Management Assistance Programme). Resultaten van
deze samenwerking zijn o.a. meer kennis over de toepassing
van hernieuwbare energie, versterking van nationale organi-

Milieuanalyses in Kaapverdië
Het Kaapverdische Ministerie van Milieu heeft in de periode 2005-2008 stevig de leiding
genomen bij de uitvoering van het eigen beleid. De basis hiervoor werd gelegd met behulp
van de Nederlandse begrotingssteun aan de milieusector in Kaapverdië gedurende
2005-2006, die in 2007-2008 werd voortgezet door Spanje en Oostenrijk. Het Kaapverdische
Ministerie van Economische Zaken heeft begin 2008 de vergunning voor de bouw van een
toeristische jachthaven aangehouden, omdat de milieueffectrapportage onvoldoende
aantoonde dat schade aan kwetsbare ecosystemen zou worden voorkomen. Ontwerp,
locatie en beschermende maatregelen worden nu heroverwogen. Ook slagen de Kaapverdische autoriteiten er nu beter in om het afgraven van stranden voor zand voor de bouwsector
aan te pakken.Verder zullen zij met steun van de Commissie MER binnenkort een strategische milieuanalyse uitvoeren van het concept-nationale plan voor toerismeontwikkeling.
Kaapverdië maakt dus goed gebruik van het milieueffect-instrumentarium en voorkomt
hiermee dat de economische ontwikkeling van het land, die zo nauw samenhangt met de
natuurlijke hulpbronnen, ten koste gaat van diezelfde hulpbronnen.

144

saties voor hernieuwbare energie en toegang tot dergelijke
energie voor armen. Zo zijn in Zambia waterkrachtcentrales
opgezet en in Mongolië zonne-energie-programma’s. In Zuidoost
Azië worden energieleningen verstrekt aan projecten die gebruik maken van hernieuwbare energie.
Bilateraal wordt in een regionaal programma voor het Grote
Merengebied gewerkt aan de renovatie van bestaande waterkrachtcentrales, transmissie van elektriciteit, uitbreidingsprogramma’s van het elektriciteitsnet en decentrale energieprogramma’s. De methaanwinning uit Lake Kivu neemt hier
een speciale plaats in. In Rwanda is een nationaal energieplan
ontwikkeld waarin hernieuwbare energie staat opgenomen
en in de DR Congo wordt een programma uitgewerkt voor het
vernieuwen van het elektriciteitsnet van Kisangani. In Indonesië wordt een landelijk opererend energieprogramma ondersteund via Nederlandse energiepartners waaronder SenterNovem, de Wereldbank en GTZ. Resultaat is dat er duizenden
huishoudens worden aangesloten op het elektriciteitsnet
en dat er zonnepanelen en kleine waterkrachtcentrales zijn
geïnstalleerd. Ook is er nu schonere energie beschikbaar in
de vorm van biogas en plantaardige oliën.
In de samenwerking met de maatschappelijke organisaties
en het bedrijfsleven zijn vele nieuwe initiatieven ontplooid.
SNV voert biogasprogramma’s uit in Azië en met SNV/HIVOS
wordt een biogasprogramma voor zes Afrikaanse landen opgezet. Het Global Village Energy Partnership versterkt lokale
kleinschalige privéondernemingen in ontwikkelingslanden.
De Free Energy Foundation werkt aan uitbreiding van het gebruik van zonne-energie in Afrika. In de partnerschappen met
Nuon, Philips en het Access to Energy-fonds van FMO wordt
lokaal samengewerkt met ondernemingen die elektriciteit op
basis van hernieuwbare energie leveren aan klanten. Zo komen
energiezuinige producten beschikbaar op lokale markten. Ook
hier dragen de resultaten bij aan armoedebestrijding en
economische ontwikkeling, een verminderde toename van
CO2-uitstoot en de versterking van de positie van de vrouw.

5.2.4

Financiële en niet-financiële
inzet: hogere uitgaven, grote
aandacht voor milieu
Klimaat: mitigatie en adaptatie

In 2007 namen Nederlandse maatschappelijke organisaties,
verenigd in de nationale HIER klimaatcampagne, het initiatief
om een nationale bijeenkomst over adaptatie te organiseren.
De deelnemers vertegenwoordigden milieu- en ontwikkelingsorganisaties. Ook die laatste groep raakt in toenemende mate
overtuigd van de noodzaak om rekening te houden met de
effecten van klimaatverandering in hun programma’s en projecten. Een voorbeeld van adaptatie is een programma van het
Nederlandse Rode Kruis Klimaat Centrum dat bij nationale
verenigingen in ontwikkelingslanden capaciteit opbouwt voor
het omgaan met de steeds vaker voorkomende extreme weertypes. Ook is een begin gemaakt met het ontwikkelen van
nieuwe samenwerkingsverbanden tussen universiteiten, verzekeringsmaatschappijen, DGIS/VROM en milieuorganisaties,
die waarschijnlijk in 2009 geoperationaliseerd gaan worden.

Op klimaatgebied hebben de discussies en onderhandelingen
en ook de Nederlandse inzet tot nu toe vooral een internationaal karakter (zie ook hoofdstuk 6). In de periode 2007-2008
is – als gevolg van de klimaattop in Bali (2007) – adaptatie een
belangrijk element geworden in de internationale klimaatonderhandelingen. In 2008 heeft een aantal landen een totaalbedrag toegezegd van 6 miljard euro voor een internationaal
klimaatfonds voor mitigatie en adaptatie, dat door de Wereldbank beheerd gaat worden. Nederlandse inspanningen resulteerden erin dat in dit fonds een speciale faciliteit voor hernieuwbare energieprogramma’s in ontwikkelingslanden komt.
Daarnaast is mede door Nederland het thema van vermeden
ontbossing in de onderhandelingen over een nieuw klimaatverdrag op de agenda gezet. Vermeden ontbossing betekent
dat landen financieel worden gecompenseerd voor het handhaven van hun bosareaal, waardoor de uitstoot van CO2 niet
verder toeneemt.
Voor de uiteindelijke effecten in ontwikkelingslanden is een
belangrijke ontwikkeling dat steeds meer actoren zich bewust
worden van de aantasting van het milieu en de noodzakelijke
aanpassing aan klimaatveranderingen. Nieuwe samenwerkingsverbanden, aangepaste technologieën en financieringsmechanismen worden ontwikkeld zodat ontwikkelingslanden zich
kunnen aanpassen aan de gevolgen van de verandering van
het klimaat. De aandacht voor klimaatadaptatie neemt toe
op nationaal niveau. In 2008 heeft bijvoorbeeld het nieuwe
Ministerie van Milieu in Peru adaptatie tot één van de speerpunten van beleid gemaakt. Een aantal gebieden in de Andes
in Peru is van groot belang voor de klimatologische omstandigheden in de gehele Andes-regio. Peru heeft zich daarom voorgenomen om op regionaal niveau de leiding te nemen in het
ontwikkelen van adaptatiebeleid voor de internationale klimaatonderhandelingen. Het ministerie werkt hierin nauw
samen met lokale NGO’s zoals AEDES (Asociación Especializada
para el Desarrollo Sostenible). Het Nederlandse Both ENDS
en andere NGO’s volgen dit proces nauwlettend om zo bij te
kunnen dragen aan dit beleid.

In onderstaande tabel staan alle uitgaven vermeld op milieugebied, exclusief die voor water en sanitatie. Hieruit blijkt dat
de uitgaven zijn gestegen, hetgeen in belangrijke mate een
gevolg is van de extra middelen voor hernieuwbare energie.
Door de grote politieke en maatschappelijke aandacht voor
milieu en de huidige voedsel-, energie- en financiële crises
ontwikkelen veel landen nieuw beleid op het gebied van milieudegradatie, energie en klimaat. Door de capaciteit van overheden en maatschappelijke organisaties met training, technische
assistentie en financiering te verbeteren wordt de stap gemaakt van concrete outputs (aantal mensen dat profiteert van
hernieuwbare energiediensten) naar de ontwikkeling van lokale
markten en daaraan verbonden financieringsmechanismen.
Daarmee kunnen programma’s grootschaliger en duurzamer
worden uitgevoerd en opgedane ervaringen worden toegepast
in andere regio’s. Zo wordt er naar gestreefd het hieronder
beschreven biogasprogramma in Vietnam ook uit te voeren
in zes landen in Afrika voor ongeveer 350.000 gebruikers.
Bovendien is er een groeiende trend naar marktontwikkeling
door steun aan het midden- en kleinbedrijf (FMO Access to Energy
Fund, Daey Ouwens fonds), samenwerking met grote bedrijven
(Philips, Nuon) en toegang tot micro-financiering. Een andere
trend is een toenemend gebruik van een regionale aanpak
vanwege de grootschaligheid van energie-investeringen.
Onder druk van de lobby van NGO’s, media en parlement worden overheden en bedrijven ook steeds meer aangesproken
op transparantie (doorzichtbaarheid van bestuur) en verantwoording als element van goed milieubestuur. In landen als
Ghana, Senegal en Benin wordt daarom ingezet op een verbetering van de openbare financiën en aanstedingsprocedures,
vooral voor grootschalige infrastructurele projecten. De speciale rol van vrouwen bij het verzamelen van brandstof werd
eerder toegelicht en vraagt om bijzondere aandacht. Op beleidsniveau steunt Nederland het mondiale gender and energy
netwerk ENERGIA dat door trainingen en ondersteuning van
vrouwengroeperingen gender in alle internationale fora onder de
aandacht brengt en capaciteit in ontwikkelingslanden opbouwt.
..............
3 	Worldbank. First-Hand View of Africa's Power Crisis. Nov. 2006.
Energy Outlook 2006, OECD/IEA. WHO Statistical Information System (www.who.int).
4 	IOB Evaluatie Sectorsteun in milieu en water, no. 317, oktober 2008
5 	The welfare impact of rural electrification: a reassessment of the costs and benefits.
World Bank, an IEG impact evaluation 2008
6 	Interne monitoring DMW Energiecluster

Figuur 5.2 Uitgaven voor milieu per kanaal (Mln EUR)

(Bron: Ministerie van Buitenlandse zaken (FEZ))
300

300

200

200

100

100

0
Particulier

0
2006

2007

2008

46

55

69

Multilateraal

71

81

67

Bilateraal

173

167

171

Totaal

290

303

308

145

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

5.2.5

Vietnam

Ontwikkeling van een duurzame biogassector

In Vietnam is de slechte energievoorziening voor armen op het
platteland een belemmering voor een duurzame en evenwichtige ontwikkeling. Daarom wordt door de autoriteiten het
gebruik van alternatieve bronnen gestimuleerd, waaronder
het gebruik van biogas. De impact van het biogasprogramma
in Vietnam is groot. Allereerst is er een toename van de productiviteit en economische bedrijvigheid door de bouw en
het onderhoud van huishoudelijke biogasinstallaties, vooral
op het platteland. De totale jaarlijkse omzet in zowel 2007 als
2008 is geschat op 5 miljoen euro, de werkgelegenheid op
225.000 mensdagen. De installaties dragen bij aan een verbetering van de luchtkwaliteit door vermindering van stank van
dierlijke mest. De kwaliteit van de woonomgeving van ongeveer
150.000 mensen is in deze periode toegenomen. Bovendien
wordt in belangrijke mate bespaard op het gebruik van traditionele en/of fossiele brandstoffen. Op en rond het boerenbedrijf is verder sprake van betere sanitatie, terwijl het koken
op biogas in vergelijking met biomassa snel, schoon en comfortabel is. Dit laatste komt vooral de gezondheid en positie
van vrouwen en kinderen ten goede, terwijl per dag circa 1,5
uur aan tijd wordt bespaard omdat niet langer brandstoffen
hoeven te worden verzameld.
Het biogasprogramma in Vietnam kent zowel successen als
uitdagingen. De start vond plaats in 2003 in 10 provincies en
is geleidelijk uitgebreid naar een totaal van 28 provincies in
2008. Daarmee beslaat het programma nu ongeveer de helft
van het gehele land. De provincies dragen ook bij aan de uit-

146

voering van het programma. Provinciale ambtenaren worden
ingezet voor promotie, kwaliteitscontrole en het monitoren
van het programma. Deze provinciale betrokkenheid heeft
bijgedragen aan de toename van de bouwproductie (zie grafiek).
Op nationaal niveau heeft de overheid richtlijnen en standaarden voor de installaties vastgesteld evenals richtlijnen voor de
voorlichting aan en training van (mogelijke) gebruikers. In
2007 en 2008 zijn ongeveer dertig duizend installaties gebouwd.

Het biogasprogramma in Vietnam wordt sinds 2003 uitgevoerd
door het Ministerie van Landbouw en Rurale Ontwikkeling
(MARD), daarbij ondersteund door de Nederlandse Ontwikkelingsorganisatie SNV. Met een subsidie van DGIS bevindt dit
programma zich momenteel in de tweede fase nadat fase 1
in januari 2006 succesvol was afgerond. De technologie is
gebaseerd op de vergisting van dierlijke mest, eventueel in
combinatie met toiletafval. De technologie is simpel en wordt
uitsluitend op huishoudelijke schaal toegepast. De investeringskosten van een gemiddelde installatie met een inhoud
van 10 m3 bedragen circa 340 euro waarvan 85 procent door de
boeren zelf wordt ingebracht. Het biogasprogramma verschaft
het restant als investeringssubsidie. In de Vietnamese context
– een socialistisch land – is het niet verbazingwekkend dat
de overheid (MARD en de deelnemende provincies) een belangrijke speler is in het programma. SNV heeft op diverse
manieren groepen uit andere sectoren bij het programma
betrokken, zoals metselaars uit de informele private sector

die biogasinstallaties bouwen en onderhouden. Deze groepen
worden voorgelicht over de mogelijke registratie van hun
bedrijf en ondersteund op het gebied van management en
marketing. Ook wordt uitbesteding van diensten aan gespecialiseerde organisaties en instituten bevorderd. Zo zijn verschillende vakscholen in het land geselecteerd en toegerust om
de metselaars van biogasinstallaties en provinciale ambtenaren te trainen.
Gezien de successen in Vietnam wordt de aanpak nu ook in
andere landen in Azië en Afrika toegepast. SNV ondersteunt
in diverse landen programma’s die op marktgerichte wijze
toewerken naar de ontwikkeling en uiteindelijke verduurzaming van biogassectoren. Het totale productievolume in 2008
in alle landen bedraagt naar schatting een kleine 35.000
installaties. Daarmee is het aantal biogas-huishoudens dat
eind oktober 2008 op biogas is aangesloten gestegen tot
boven de 245.000.

Geboortecijfer		
17 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
6 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
25 per 1000 geboortes
Levensverwachting
70
Analfabetisme		
9,7 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	10.948 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		1.923 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
99 % (2003)
Werk in landbouw		
71,5 %
Werk in industrie		
14,1 %
Werk in diensten		
14,4 %
Koopkracht (BBP)		
€ 2.490 per inwoner

81.625.000
331.689 km2
(8,0 x Nederland)
Hanoi
Boeddhisme 9%
Christendom 7%
Hoa Hao 1,5%
Cao Dai 1,1%
Vietnamezen 86%
Tay 1,9%
Thais 1,7%
Muong 1,5%
Khmer 1,4%
Chinezen 1,1%
Nun 1,1%
Hmong 1%

Groei BBP ’90-’03 5.9 % per inwoner/
per jaar
Uitvoer		Aardolie, vis, rijst, koffie, rubber, thee, kleding,
schoeisel
Invoer		Machines, aardolieproducten,
kunstmest, staal, katoen,
graan, cement, motorfietsen
CO2 uitstoot		
0,8 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	758 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
25 % overschot (2002)

Figuur 5.3 Aantal gebouwde biogasinstallaties
per jaar in Vietnam (Bron:SNV)
15000
10000
5000

2008

2007

2006

2005

2004

0
2003

Inwoners		
Oppervlakte 		
			
Hoofdstad		
Religie 		
			
			
			
Etniciteit		
			
			
			
			
			
			
			

147

Vietnam

Hou
Van Han
Wie?
Hou Van Han (41) is metselaar. Hij maakt biogas digesters voor
veeteelthouders. Hij woont in het Chuong My District, in de
provincie Hanoi.

Hoe bent u betrokken geraakt bij het
biogasprogramma?

Hoe verhoudt uw project zich tot het halen
van millenniumdoel 7?

De plaatselijk autoriteiten zochten deskundige metselaars voor
het biogasprogramma. In 2007 deed ik een speciale opleiding,
en sindsdien heb ik al zo’n 200 biogas digesters (een installatie
waarin mest wordt omgezet in biogas) gemaakt. Met de toename van de veeteelt, groeide ook de vraag naar biogas. Ik
ging op zoek naar collega’s die mij konden helpen en momenteel werken we met tien metselaars.

De productie in de veeteelt stijgt. De meeste kleine veehouders, die vijf tot tien varkens op een halve hectare hielden,
hebben hun veestapel uitgebreid tot soms wel dertig stuks.
Omdat de huizen dicht bij elkaar liggen, is er veel stankoverlast. Tegelijkertijd groeien ook de grote industriële varkensfokkerijen. Dit veroorzaakt ernstige bedreigingen voor de
luchtkwaliteit, het grond- en oppervlaktewater en ons levensmilieu. De digesters zijn niet alleen een bron van energie, maar
bieden ook een oplossing voor deze milieuproblemen.

Wat betekent het werk in het biogasprogramma voor uw inkomen?
Het zorgt voor belangrijke extra inkomsten, naast het kleine
landbouwbedrijf dat ik heb. Ik krijg een vergoeding van 175
euro per maand voor materiaalkosten en voor mijn werkzaamheden. Met dit geld kan ik de levensstandaard van mijn
familie verhogen.

Wat zijn de sterke punten van het biogasprogramma?
De mensen kunnen een kleine subsidie krijgen via het programma en microfinanciering aanvragen, waardoor ze geld kunnen
lenen tegen een lage rente. De mensen hebben vertrouwen
in het programma omdat het kwaliteit levert. Ook zijn er
trainingen voor gebruikers. Zoals de cursus ‘begin uw eigen
bouwbedrijf’ die ik in december volgde en waar ik veel van
heb opgestoken. Ik kan mijn werk nu zakelijker bekijken.

Wat zou u veranderen, als u minister voor
ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?
Ik zou de Nederlandse inbreng in het biogasprogramma
vergroten en activiteiten zoals training, kwaliteitscontrole
en onderzoek en ontwikkeling stimuleren. Verder zou een
subsidie voor arme mensen de markt voor biogas digesters
kunnen stimuleren.
..............
Tekst: Bastiaan Teune
Foto: Vu Duy Thang

Wat zijn de zwakke punten van het biogasprogramma?
Dat het programma niet snel kan inspelen op een plotseling
groeiende vraag. Hoewel de provinciale autoriteiten medeinvesteren is er soms te weinig budget om extra digesters te
produceren.

Wat voor invloed hebben de biogas digesters op uw omgeving?
Door deze technologie zijn er in de veeteelt veel minder milieuproblemen, zoals de verspreiding van geur en ziekteverwekkers. Vooral de stank is verminderd en daarom zijn de mensen
zeer gelukkig met mijn werk. Ze noemen me zelfs ‘Mr. Clean’.

149

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

5.2.6

Conclusies
Op de thema’s milieudegradatie, energie en klimaat worden
resultaten geboekt, maar verdere inspanningen blijven nodig,
zowel wereldwijd, nationaal als lokaal. Nederland gebruikt
daarvoor meerdere kanalen en richt zich op diverse aspecten
van de thema’s, zoals goed beleid en institutionele capaciteit
voor goed bestuur, maar ook investeringen en infrastructuur.
Een duurzame leefomgeving is vooral een kwestie van politieke
wil van overheden (zoals in Vietnam), voldoende capaciteit
van lokale overheden en van betrokkenheid van de private
sector en maatschappelijke organisaties en van diegenen die
afhankelijk zijn van de natuurlijke omgeving voor hun bestaan.
De Nederlandse inzet richt zich erop actoren bij elkaar te brengen en ervoor te zorgen dat inspanningen op elkaar aansluiten.
Wat milieudegradatie betreft is het Nederlandse beleid al
langere tijd gericht op het tegengaan van de aantasting van
natuurlijke hulpbronnen. Daarmee worden wisselende resultaten geboekt: er zijn successen geboekt, maar de aantasting
neemt nog niet in alle partnerlanden af. Instrumenten zoals
milieueffectrapportages worden weliswaar steeds vaker toegepast, maar de bevindingen van deze rapportages worden
nog niet altijd vertaald in concrete maatregelen en naleving
van wet- en regelgeving. De trend is echter positief.
De afgelopen jaren is de aandacht voor energie- en klimaatproblematiek toegenomen, nog verder versterkt door de
recente energie-, klimaat- en kredietcrisis. Hiermee wordt
een impuls gegeven aan het zoeken naar nieuwe en schonere
vormen van energie en energietoepassingen voor armen.
Concreet beoogt Nederland dat 10 miljoen mensen in ontwikkelingslanden toegang hebben tot moderne energietoepassingen in 2015 en deze doelstelling zal met de huidige
voortgang worden gehaald. Eind 2008 zijn naar schatting
6,3 miljoen mensen op schone energie aangesloten. Deze
energie wordt gebruikt in het huishouden en voor economische bedrijvigheid. De schonere, hernieuwbare energie
bronnen zijn beter voor de gezondheid en leveren een tijdwinst op, vooral voor vrouwen en kinderen. Concrete maatregelen om verdere klimaatverandering door de uitstoot van
broeikasgassen tegen te gaan worden steeds meer genomen.
Deze maatregelen alleen zijn echter niet voldoende, omdat
landen en armen zich zullen moeten aanpassen aan veranderde klimaatomstandigheden. Daarvoor dienen middelen
en technologieën beschikbaar te komen voor aanpassingen
van de leefomgeving in ontwikkelingslanden. Nederland zal
zich hiervoor blijven inspannen.

150

5.3

Bossen,
biodiversiteit,
waterbeheer
5.3.1

5.3.2

Inleiding:
wankelende ecosystemen

Algemene voortgang
en trends

Wereldwijd worden ecosystemen aangetast. De regio’s met de
grootste problemen liggen in droge gebieden waar ongeveer
twee miljard mensen wonen. Als de bodemvruchtbaarheid
achteruit gaat, bossen worden gekapt en de hoeveelheid en
kwaliteit van water afnemen, ondervinden vooral armen hiervan de directe gevolgen. Landbouwopbrengsten en visstanden
lopen terug, gezondheidsrisico’s en ziekten nemen toe. Ontbossing dwingt vrouwen om steeds verder weg brandhout te
sprokkelen en drinkwater te halen. Dit leidt tot zware fysieke
belasting en veiligheidsproblemen en gaat ten koste van
scholing en inkomen.
Sinds de Klimaattop in Bali in 2007 staat het tegengaan van
ontbossing in het kader van klimaatverandering hoog op de
agenda. Ontbossing is een belangrijk onderwerp in de discussie over een toekomstig klimaatbeleid en beperking van de
uitstoot van broeikasgassen. Het voorkomen van het kappen
van tropisch regenwoud betekent namelijk dat de hierin opgeslagen hoeveelheid CO2 niet vrijkomt. Daarin ligt een belangrijk nieuw element voor bescherming van tropische bossen.
De afgelopen jaren heeft een verschuiving plaatsgevonden van
milieubehoud naar duurzaam gebruik van bossen en biodiversiteit. Ook wordt gezocht naar innovatieve financiering voor
het behoud van biodiversiteit en bossen zoals experimenten
met betalen voor biodiversiteit. Deze zijn gericht op behoud
van waterstroomgebieden en op duurzame handel van bosproducten, om op deze manier de biodiversiteit te bewaren.
De resultaatketen voor bossen, biodiversiteit en geïntegreerd
waterbeheer maakt inzichtelijk hoe Nederland bijdraagt aan
het bereiken van de beoogde effecten op lange termijn (impact):
instandhouding, verbetering van bossen en ecosystemen, vermindering van armoede door duurzaam gebruik van bossen
en biodiversiteit en tenslotte het voorkomen van toekomstige
negatieve milieueffecten. Duurzaam gebruik van bossen en
biodiversiteit wordt bereikt door overexploitatie van bossen
tegen te gaan en te zorgen voor gebruiksrechten en toegang

tot land en water voor de lokale bevolking. Ook vindt bescherming op land en in zee plaats, zodat soortenrijkdom gehandhaafd wordt. Door beter rekening te houden met de belangen
van lokale bewoners, gaan duurzaam gebruik van bossen en
biodiversiteit hand in hand gaat met armoedebestrijding. De
beoogde resultaten op output niveau zijn onder te verdelen
in institutionele ondersteuning, technische producten en
capaciteitsversterking.
Om deze te bereiken werkt Nederland via diverse kanalen en
ondersteunt het meerdere actoren. Iedere actor heeft een eigen
aanpak, netwerk, invloedssfeer en levert bouwstenen voor de
beoogde lange termijneffecten. De Nederlandse bilaterale
samenwerking is vooral gericht op ondersteuning en versterking van de nationale en decentrale overheidsinstanties en
betere planning en uitvoering op milieugebied. Samenwerking met ministeries van milieu, planning en financiën vergroot bovendien de kennis en capaciteit van betrokken ambtenaren. Veelal wordt hier bij nauw samengewerkt met multilaterale organisaties, zoals Wereldbank, IFC, EU,
ontwikkelingsbanken en andere bilaterale donoren.
Maatschappelijke organisaties, zoals WNF, Both Ends, IUCN,
OxfamNovib, ICCO, Cordaid en SNV versterken door o.a. training lokale maatschappelijke organisaties en vertegenwoordigende organisaties van lokale gebruikers van water, bos en
land. Zij komen op voor de belangen van de lokale bevolking
en dragen ertoe bij dat inspraak in planning en uitvoering
wordt vergroot. Daarnaast voeren lokale organisaties programma’s en projecten uit, zoals heraanplant of beheer van bos.
Afhankelijk van de lokale situatie wordt samengewerkt met
andere actoren, zoals kennisinstellingen en bedrijven. Dit is
bijvoorbeeld het geval bij de verduurzaming van handelsketens, zoals voor hout, soja, palmolie en cacao. In de volgende
hoofdstukken wordt de resultaatketen gebruikt als kader
om inzicht te geven in het bereiken van concrete resultaten.

Het monitoren van de doelstellingen op het gebied van bossen,
biodiversiteit en waterbeheer vindt plaats aan de hand van de
volgende MDG-indicatoren:
• Bossen:
5.1. Aandeel landareaal bedekt met bos
• Zeeën en visbestanden:
5.4. Aandeel visbestanden met veilige biologische grenzen
5.6. Aandeel van beschermde gebieden op land en in zee
• Zoetwatervoorraad:
5.5. Aandeel van de totale waterhoeveelheid die gebruikt wordt
• Biodiversiteit:
5.7. Aandeel van soorten dat bedreigd wordt met uitsterven
Volgens het VN MDG Rapport 2008 7 neemt nog steeds in meer
dan de helft van alle ontwikkelingslanden het aandeel land dat
bedekt is met bos af. In Sub-Sahara Afrika, Latijns-Amerika en
Zuidoost-Azië is de ontbossing het grootst. Alleen in Oost-Azië is
door aanplant van bos sprake van enige verbetering. De oorzaken van ontbossing zijn het omzetten van bossen in landbouwgrond, verstedelijking, een groeiende bevolking, houtkap,
mijnbouw en olie- en gaswinning. Door nieuwe aanplant, landschappelijk herstel en natuurlijke uitbreiding van het bosareaal
vertraagt weliswaar het jaarlijkse verlies aan bosoppervlak, maar
de ontbossing blijft enorm. Geleidelijk aan wordt steeds meer
bos bestempeld als beschermd gebied. Het totale oppervlak
beschermd bos is tussen 1990 en 2005 met 96 miljoen hectare,
ofwel een derde, toegenomen. Hierdoor is inmiddels 10 procent
van het totale wereldwijde bosareaal beschermd bos.
Visbestanden staan wereldwijd onder druk. Uit gegevens van
WWF8 blijkt dat tussen 1970 en 2005 het aantal mariene diersoorten is gedaald met gemiddeld 14 procent. Om de visstand
te herstellen worden beschermde gebieden aangewezen op
zee. In 2007 was dit in totaal 21 miljoen km2, hetgeen neerkomt
op slechts 0,2 procent van de wereldzeeën. In aanvulling hierop
is duurzaam beheer van visbestanden nodig door certificering,
zoals via de Marine Stewardship Council (MSC) en vangstbeperkingen.

151

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

Figuur 5.4 Resultaatketen Armoedebestrijding, bossen, biodiversiteit en geïntegreerd waterbeheer

Impact
Behoud en beheer
• Instandhouding en duurzaam gebruik van bosareaal en
biodiversiteit
• Verminderde landdegradatie (erosie,verdroging)
• Verbeterde kwaliteit van ecosystemen en stabilisering verlies
biodiversiteit

Vermindering armoede

Voorkomen negatieve milieu-effecten

• Verbeterde kwaliteit leefomgeving (duurzaam)
• Armoedevermindering door stabieler inkomen door
aanvullende inkomsten uit ecosysteemdiensten (water,
biodiversiteit, Co2)
• Verbeterde inkomensverdeling op basis van gebruik water,
bos en biodiversiteit

• Verbeterde beschikbaarheid wateropslag in waterstroomgebieden
• Verminderd aantal door mens (klimaatverandering)
veroorzaakte natuurrampen
• Vergroting opslag broeikasgassen en CO2

Outcome
• Afname bedreiging ecosystemen en biodiversiteit (illegale houtkap en overexploitatie bossen, biodiversiteit)
• Meer armen verkrijgen aanvullend inkomen op basis van betaling van ecosysteemdiensten
• Lokale gemeenschappen hebben makkelijker toegang tot water en land, als gevolg van geïntegreerd waterbeheer en duurzaam landgebruik en -beheer
• Lokaal beschikbare waterhoeveelheid vergroot en van betere kwaliteit
• Effectiever gebruik van bos en biodiversiteit in klimaatadaptatie
• Behoud en toename aantal soorten op land en in zee

Output sector : Institutioneel

Output sector : Technisch/product

Output sector : Capaciteitsversterking

• Wet- en regelgeving duurzame exploitatie bos
• Coherentie nationaal beleid en milieuregelgeving
• Duurzame beheers- en landgebruiksplannen
• Geïntegreerde waterbeheersplannen
• Verbeterde samenwerking ministeries tbv milieubestuur
• Nationaal milieubeleid geïntegreerd in plannen en
ontwikkelingsstrategie
• Toename rechtszekerheid landrechten en natuurlijke
hulpbronnen

• Geïntegreerd beheer stroomgebieden
• Heraanplant en duurzaam beheerd bos
• Duurzaam geproduceerd hout
• Duurzame handel in biodiversiteitsproducten
• Areaal duurzaam beheerd en gebruikt land
• Betaalde ecosysteemdiensten (biodiversiteit, bos, Co2)
• Creatie en beter beheer van beschermde gebieden
• Handelsketen met meer duurzaam gebruik van bos en
biodiversiteit

• Nationale overheden /ministeries voor milieu, bosbouw,
water (beleid, strategische analyse /planning, monitoring)
• Verbeterde implementatie door decentrale overheden
(beleid, toezicht, heffing, gebiedsbeheer, monitoring)
• Versterkte locale organisaties van gebruikers en bewoners
(belangenbehartiging, beheer, heffingen, monitoring)
• Verbeterde implementatie van internationale milieuverdragen (CBD, etc)

Output NL/MFS
Inbreng ontwikkelingslanden in internationale fora, afstemming donoren en overheden,
coherentie OS beleid departementen, donorplan voor sector, ngo-projecten in uitvoering,
complementariteit bilaterale programma met NGO’s en bedrijven, private bedrijven
betrokken in ketenverduurzaming, handboek duurzaam bosgebruik

Input Beleids (intensiveringen), budget, instrumenten, overleg met belanghebbenden en

maatschappelijke partijen, technische assistentie, investeringen

Actoren Donoren, overheden, bedrijfsleven, vakbonden, maatschappelijke

organisaties, kennisinstellingen

152

5.3.3

Resultaten op
landenniveau
Jaarlijks is 1700 m3 water per capita nodig om tegemoet te komen
aan de vraag naar water voor landbouw-, industrie-, energie- en
milieudoeleinden. In Nederland ligt deze beschikbaarheid momenteel op 5.610 m3 per capita. Beneden de grens van 1700 m3
is er zogenaamde ‘waterstress’, terwijl bij een hoeveelheid lager
dan 1000 m3 wordt gesproken over waterschaarste. Door toenemend gebruik door een groeiende wereldbevolking is er
veel druk op de beschikbaarheid van (schoon) water. Momenteel leven ongeveer zevenhonderd miljoen mensen in 43 landen beneden de kritische grens en de verwachting is dat in
2025 meer dan drie miljard mensen in ‘waterstress’-landen
leeft en 14 landen waterschaarste zullen kennen. Vooral in
het Midden-Oosten, Noord Afrika, delen van India en China en
Sub-Sahara Afrika is toenemende waterstress. Nu al besteden
vrouwen en meisjes in ontwikkelingslanden veel tijd aan
het putten en vervoeren van water. Als deze trend doorzet,
zullen deze taken nog tijdrovender en zwaarder worden.
De Rode Lijst van bedreigde soorten van IUCN9 meet trends in
het uitsterven van soorten. In Oceanië is de situatie het slechtst
en in Zuidoost Azië verslechterend als gevolg van de snelle
ontbossing. Van maar liefst 60 procent van de zoogdiersoorten neemt het aantal dieren af. Illustratief is de Living Planet
Index van WWF (figuur 5.4) waaruit blijkt dat tussen 1970 en 2005
sprake is van een gemiddelde afname van het aantal diersoorten met 28 procent. Afname van populaties brengt de stabiliteit
en veerkracht van ecosystemen en voedselketens in gevaar en
daarmee ook voor de mens essentiële regulatie- en productiefuncties van ecosystemen. Een voorbeeld is het dichtslibben
van waterwegen met planten door het verdwijnen van waterplantenetende dieren.

Bovenstaande MDG 7 indicatoren laten treffend zien hoe groot
de druk op bossen, biodiversiteit en waterbestanden is. Ondertussen worden lokaal wel concrete resultaten geboekt om deze
druk te verminderen. Zo leidde economische ontwikkeling in
Costa Rica in het verleden tot groot verlies aan natuur. Pas
na de ineenstorting van de vleesindustrie in de jaren tachtig
en de grote armoede die dit met zich mee bracht, reageerde
de overheid. Boeren kregen betaald voor ecosysteemdiensten
en ze ontvingen ook subsidie voor herbebossing. De welvaart
groeide weer. Migratie naar andere gebieden en steden gaf
meer kans op werk. Vooral maatschappelijke organisaties zoals
WWF, IUCN en IIED hebben in afgelopen jaren instrumenten
voor betalingen voor ecosysteemdiensten ontwikkeld. Hoewel
veel landen nog in de pilotfase zijn, bestaan er al voorbeelden
waar deze betalingsvormen zorgen voor beter stroomgebiedbeheer en aanvullend inkomen voor lokale gebruikers.
Alleen met een geïntegreerde aanpak kan de toegang van de
mensen tot water en het behoud van ecosystemen gegarandeerd worden. Zo heeft de samenwerking tussen Mauritanië,
Mali en Senegal geleid tot belangrijke institutionele, economische en ecologische ontwikkelingen in het grensoverschrijdende stroomgebied van de Senegalrivier. Nederland speelt
in Egypte al dertig jaar een belangrijke rol en wordt gezien
als leidend in de sector. Het Egyptian-Dutch Advisory Panel, dat
wordt voorgezeten door de minister van Water en Irrigatie, is
een uitstekend platform waar de huidige problemen en uitdagingen in de watersector worden besproken. Tevens speelt
het eveneens door Nederland ondersteunde Nile Basin Initiative
een belangrijke rol in het gezamenlijk beheer van het voor
Egypte onmisbare stroomgebied van de Nijl. Dit heeft ook
geleid tot verminderde politieke spanningen tussen de Nijlstaten (Egypte, Soedan, Ethiopië).
Druk op bossen en biodiversiteit wordt verminderd door het
aanpakken van de knelpunten in de eerste schakels van internationale handelsketens in ontwikkelingslanden. In hoofdstuk 6
wordt beschreven hoe de overheid en maatschappelijke

Figuur 5.5 Index voor soortenrijkdom: de Living Planet
Index van WWF (Bron: Living Planet Report 2008; WWF)
In het Living Planet Report van 2008 is de
Living Planet Index gepresenteerd. Deze
index is een indicator voor het voorkomen
van 4642 populaties van 1686 diersoorten
(land, zoetwater, oceanen), tussen 1970 en
2005. Deze index toont een gemiddelde
afname van 28% voor de tropische en de
gematigde klimaatzone samen

1.8
1.6
1.4
1.2
1.0
0.8
0.6
0.4
0.2
2005

2000

1990

1980

1970

1960

0

organisaties, zoals IUCN, Both ENDS, Oxfam Novib en WNF,
hier samen met het bedrijfsleven aan werken. De afgelopen
twee jaar hebben maatschappelijke organisaties zich met succes
ingezet voor vrijwillige certificering van duurzaam beheerd
bos dat voldoet aan FSC-eisen. Het areaal duurzaam beheerd
bos neemt langzaam toe, evenals het percentage FSC hout – ook
het deel afkomstig uit Afrika – op de Nederlandse markt.

Partnerlanden: Opbrengst en resultaten
(output en outcome)
Nederland heeft in een aantal partnerlanden (Colombia, Bolivia,
Ghana, Guatemala, Indonesië, Pakistan, Senegal, Suriname en
Vietnam) met succes een sectorale aanpak voor milieu ondersteund. Institutionele zwaktes zijn aangepakt en de capaciteit
voor onder meer planning, beheer en het monitoren bij lokale
en nationale overheden en lokale gebruikers is versterkt. Ook
is samengewerkt in concrete programma’s voor natuurparken
en beschermde gebieden.

Sterkere instituties
De institutionele capaciteit en positie van milieu-instanties zijn
doorgaans zwak. Hervormingen van de publieke sector, zoals
decentralisatie van bevoegdheden, verlopen vaak traag. In veel
landen bestaat een zwak controlesysteem wat het tegengaan van
corruptiepraktijken en illegale exploitatie van natuurlijke
hulpbronnen (bv. houtkap) bemoeilijkt. De Nederlandse samenwerking in het kader van een sectorale aanpak leidt tot
een verbeterd beleid, bestuur en betere financiële systemen.
De eerder genoemde IOB Evaluatie Sectorsteun in milieu en water
constateert dat in Senegal, Kaapverdië, Colombia en Ghana
de dialoog over begrotingssteun aan de sector ervoor heeft
gezorgd dat de positie van het zwakke ministerie van Milieu
en de relatie met de ministeries van Financiën en Planning is
versterkt. In Ghana leidde dit tot betere afstemming tussen
de milieudienst en commissies voor mijnbouw en bosbouw.
Hierdoor kwam illegale houtkap en mijnbouw op de agenda.
Bovendien werd gestart met de ontwikkeling van innovatieve

Betalen voor ecosysteemdiensten
Betalingen voor ecosysteemdiensten (PES) zijn flexibele, directe en
veelbelovende mechanismen waarbij aanbieders van diensten worden
betaald door gebruikers. DGIS en DANIDA financieren een programma
van CARE en WNF in Peru, Ecuador, Tanzania & Indonesië. Dit programma heeft als doel bovenstroomse ecosystemen te herstellen door
verandering van landbouwmethoden in arme gemeenschappen. Volgens
PES-contracten betalen benedenstroomse publieke en private partijen
(industrie, drinkwater, hydro-energie) voor de inspanningen die de arme
bovenstroomse gemeenschappen moeten leveren om te zorgen dat er
voldoende water in de bodem wordt vasthouden en het waterpeil in
rivieren stabiel blijft (door terrassenbouw, agro-bosbouw etc). Boeren en
inheemse volken die de diensten aanbieden worden betaald door
bedrijven zoals Coca Cola, Dawasco etc. Zo wordt de natuur beschermd
en hebben de arme bewoners een extra bron van inkomen. In Peru,
Guatemala en Tanzania hebben private en overheidsorganisaties bijna 1
miljoen euro geïnvesteerd bij het opzetten van de PES programma’s. In
Peru is de wetgeving voor het beheer van natuurlijke hulpbronnen
zodanig aangepast dat dit implementatie van PES-projecten mogelijk
maakt, en is uitbreiding naar 17 stroomgebieden voorzien.

153

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

systemen voor vergroening van het belastingsysteem. In Kaapverdië, Senegal, Colombia en Ghana werden de aanbestedingsregels bijgesteld en wordt nu toegezien op een striktere naleving. Hierdoor vermindert het risico op corruptie. In Senegal
is de integratie van financiering van milieu in de nationale
begroting met succes uitgevoerd. Tevens werden de financiële
diensten in het ministerie van Milieu en Nationale Parken
versterkt. In Senegal wordt een NGO-netwerk ondersteund dat
zich richt op bewustwording en informatie-uitwisseling op
het gebied van milieu en dat parlementariërs en journalisten
van informatie voorziet.
De IOB-evaluatie vermeldt ook aansprekende resultaten in de
watersector in Pakistan. In samenwerking met Nederland en
de Wereldbank voerde Pakistan gevoelige institutionele hervormingen door, waarbij de overdracht van verantwoordelijkheden naar lokale waterschappen plaatsvond. Hierdoor werd
de watertoedeling voor de lokale gebruikers transparanter. In
Ghana, Senegal en Kaapverdië is gewerkt aan verbeterde monitoringsystemen. Dat heeft er ook toe geleid dat de overheden
in deze landen een strategie hebben opgesteld die is gericht
op milieuverbetering, inclusief de bescherming van bossen en
biodiversiteit en bijbehorende wet- en regelgeving.

Hierdoor zijn bossen en biodiversiteit behouden maar ook
duurzame ontwikkelingsinitiatieven gestart op het gebied van
landbouw, houtwinning, toerisme en wildbeheer. Op deze
manier levert bescherming uiteindelijk ook inkomsten op
voor de lokale bevolking. Daarnaast heeft het programma
bijgedragen aan betere ruimtelijke ordening binnen en rondom
de beschermde gebieden en aan het vastleggen van landrechten van lokale gemeenschappen.
De maatschappelijke rol van het bedrijfsleven bij de opzet en
uitvoering van ontwikkelingsactiviteiten is toegenomen: partnerschappen van bedrijven en maatschappelijke organisaties
leveren de lokale bevolking aanvullende en duurzame middelen van bestaan. In Colombia leverde de samenwerking
tussen publieke en private sector rond duurzame koffieteelt
in de regio Narinho resultaten op voor kwetsbare groepen in dit
geïsoleerde conflictgebied. Het deelnemende bedrijf Starbucks
introduceerde een duurzame productiestandaard voor zijn
leveranciers. Het bedrijf is nu nauwer betrokken bij de lokale
bevolking, wat ertoe leidde dat kleine producenten zich in
groepen organiseerden en er betere afzetmogelijkheden kwamen. Dit heeft de levensstandaard van arme boeren verhoogd.
De verbetering van de productiemethoden is ook positief voor
het beheer van bossen en biodiversiteit.

Producten:
duurzaam gebruik, duurzame handel

Meer capaciteit

In veel landen is de capaciteit voor beheer en behoud van natuurparken en beschermde gebieden beperkt. Sectorale ondersteuning is dan essentieel. Een goed voorbeeld is de langjarige
ondersteuning van het stelsel van beschermde gebieden in
Bolivia, dat in totaal 1,1 miljoen vierkante kilometer omvat.
Dit komt overeen met een zesde van het Boliviaanse grondgebied of vijf keer de oppervlakte van Nederland. Met financiering van Wereldbank/GEF, Duitsland en Nederland als belangrijkste donoren is dit sinds 1996 uitgegroeid tot een van de
succesvolste parkenstelsels van Latijns-Amerika. Het programma
heeft het gezamenlijk management van overheid, maatschappelijke organisaties en de lokale inheems bevolking versterkt.

In veel ontwikkelingslanden hebben ministeries van milieu
een zwakke positie, omdat hun capaciteit, middelen en politiek
gewicht beperkt zijn. Daardoor is het niet gemakkelijk om
biodiversiteit, natuurbeheer en duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen hoog op de nationale agenda te krijgen
en strategisch beleid op te stellen en uit te voeren. Juist op
milieugebied is lobby- en projectwerk van lokale maatschappelijke organisaties van groot belang om milieu op de agenda
te krijgen. Op centraal niveau heeft Nederland met andere
donoren, via beleidsdialoog en institutionele ondersteuning,
bevorderd dat milieu- en duurzaamheidsthema’s konden
worden geïntegreerd in de tweede generatie nationale ont-

Wie hout met een FSC-keurmerk koopt, wéét
dat het uit een goed bos komt
FSC, de Forest Stewardship Council (Raad voor Goed Bosbeheer), is een internationale
organisatie die verantwoord bosbeheer stimuleert. In 2008 heeft het in de bossen van
Centraal-Afrika een bijzondere mijlpaal bereikt. De grens van 1 miljoen hectare
gecertificeerd FSC-bos werd gepasseerd. In totaal wordt nu 1,2 miljoen hectare bos in
het hart van Afrika op een verantwoorde manier beheerd; een oppervlak ter grootte
van de provincies Brabant en Gelderland. De tot nu toe gecertificeerde gebieden in de
Afrikaanse jungle bewijzen bovendien dat ook de lokale bevolking in sociaal en
economisch opzicht profiteert van de FSC-productiewijze en betere prijzen ontvangen
voor hun producten. FSC stelt wereldwijde standaarden voor bosbeheer op, met
daaraan gekoppeld een keurmerk. Wie een hout- of papierproduct met een
FSC-keurmerk koopt, weet zeker dat dit uit goed beheerde bossen komt. De werkwijze
van FSC garandeert dat er aandacht is voor ecologische, sociale én economische
aspecten van bosheer. Met hulp van FSC en WNF spelen lokale maatschappelijke
organisaties een belangrijke rol bij de promotie van FSC onder houtkapmaatschappijen en bij de verbetering van flankerend overheidsbeleid. Aan het Centraal-Afrikaanse succes dragen Nederlandse houthandelaren in belangrijk mate bij. Naast de
Koninklijke Houthandel G. Wijma & Zonen en Reef Hout Groep voldoen ook het
Belgische bedrijf CIB en het Italiaanse SEFAC aan de FSC-standaard. Samen beheren de
bedrijven nu 1,2 miljoen hectare bos op verantwoorde wijze.

154

wikkelingsstrategieën (PRSP’s). In Ghana is milieu in het
overheidsbeleid geïntegreerd als een ‘dwarsdoorsnijdend’
thema dat alle sectoren aangaat, waardoor bijvoorbeeld in de
landbouwsector het duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen nu ook aandacht krijgt. In Vietnam heeft dit ervoor
gezorgd dat de aandacht voor de meest kwetsbare groepen die
wonen in de bergachtige bosgebieden is vergroot.
In een recente IOB-evaluatie10 wordt vermeld dat in Vietnam
modellen en instrumenten die als proef op lokaal niveau werden
ontwikkeld na een aantal jaren binnen de bossensector landelijk
worden toegepast. Omdat personen die training en onderwijs
hadden gevolgd in Nederland werkzaam bleven in de bossensector, is de onderzoek- en onderwijscapaciteit binnen bestaande
organisaties vergroot. Continuïteit werd daarmee gewaarborgd.
Hier is duidelijk sprake van een multipliereffect.

5.3.4

Financiële en niet-financiële
inzet: hoger budget voor bos
Bestedingen op het gebied van bossen, biodiversiteit en geïntegreerd waterbeheer zijn in figuur 5.6 weergegeven. De afgelopen twee jaar is de financiële inzet via het bilaterale kanaal met
37 procent en het particuliere kanaal met 28 procent gestegen.
Uitgaven via het multilaterale kanaal zijn gedaald vanwege
verminderde bijdragen aan de Global Environment Facility.
Voor het vierde kanaal, het private kanaal, zijn geen gecumuleerde cijfers voorhanden. Onder dit kanaal valt onder meer
publiek-private samenwerking, ondersteuning van verduurzaming van internationale handelsketens en directe investeringsbijdragen. De uitgaven in het kader van het Regeringsstandpunt Tropisch Regenwoud (RTR) zijn ook onderdeel van
de totale bestedingen. Deze bedroegen 73,2 miljoen euro in
2006 en 74,4 miljoen euro in 2007. Voor 2008 worden de uitgaven geraamd op ruim 74 miljoen euro.
Bilateraal ondersteunt Nederland de milieusector, met speciale
aandacht voor bossen en biodiversiteit in Colombia, Bolivia,
Ghana, Guatemala, Indonesië, Pakistan, Senegal, Suriname
en Vietnam. In Benin, Egypte en Vietnam wordt geïntegreerd
waterbeheer met sectorale steun versterkt. De afgelopen jaren
is de sectorale benadering, waarbij meestal directe steun aan
de begroting van de sector wordt verleend, een steeds belangrijker hulpinstrument geworden. De dialoog met de overheid
om beleid en uitvoering te versterken is daarbij centraal komen
te staan. In Colombia wordt het Nationale Milieu Informatie
Systeem (SINA) met sectorale begrotingssteun ondersteund
en vindt beleidsoverleg plaats met het ministerie van Milieu.
Centraal staan de verbetering van milieubestuur, het publieke
debat over milieu, landgebruik en de verbouw van coca. Aan
de huidige programma’s binnen de milieusector ligt veelal een
meerjarige samenwerkingsrelatie ten grondslag.
In de watersector wordt bijgedragen aan nationale plannen op
het gebied van geïntegreerd waterbeheer, waarbij rekening
wordt gehouden met de belangen van alle betrokkenen. In zes
Afrikaanse en vier Aziatische landen ondersteunt Nederland
de ontwikkeling en uitvoering van deze plannen, die moeten

leiden tot een rechtvaardiger en duurzamer gebruik en beheer
van de beschikbare waterbronnen. Naast de ondersteuning op
nationaal niveau is Nederland betrokken bij de verbetering
van waterbeheer in vijf grensoverschrijdende stroomgebieden:
de Nijl, Mekong, Senegal, Incomati-Maputo en Zambezirivier.
Verder draagt Nederland bij aan het vergroten van de kennis
van lokale instellingen en de opleiding van waterdeskundigen
op het gebied van geïntegreerd waterbeheer door de ondersteuning van UNESCO-IHE, WaterNet en CapNet.
Op internationaal niveau zet Nederland in op een krachtige
bepaling door de EU van haar positie, dit via actieve inzet in
de relevante Europese Raden. Nederland is partij bij het VN-biodiversteitsverdrag en het VN-klimaatverdrag. De bewindslieden
van LNV en VROM zijn hiervoor eerstverantwoordelijk. Nederland draagt ook bij aan een aantal VN-organisaties om landen
te ondersteunen die zich gecommitteerd hebben aan de uitvoering van die verdragen. De belangrijkste daarbij zijn UNEP,
UNDP en Wereldbank. Verder worden via bijdragen aan de
Global Environment Facility (GEF) wereldwijd projecten uitgevoerd voor capaciteitsontwikkeling en investeringen in
beheer van natuurlijke hulpbronnen. Ook wordt via het GEF
uitvoering gegeven aan de verdragen over klimaat, biodiversiteit en tegen verwoestijning. Sinds 2007 is er tevens een
speciaal loket voor bossen ingesteld. Tot slot geeft Nederland
ook steun aan de Wereldbank, de FAO, UNEP en de International Tropical Timber Organisation (ITTO) voor de uitvoering
van projecten gericht op duurzaam bosbeheer.
Ook de Nederlandse maatschappelijke organisaties zijn in veel
landen actief. In deze landen worden lokale organisaties versterkt en concrete projecten uitgevoerd. NGO’s als AEDES in
Peru en Telapak in Indonesië, bijvoorbeeld, worden door Both
ENDS getraind om beter te kunnen onderhandelen met de
regionale en nationale autoriteiten. In 2007 en 2008 ondersteunde IUCN Nederland ongeveer tweehonderd projecten
van lokale maatschappelijke organisaties op het snijvlak van
duurzaam ecosysteembeheer en armoedebestrijding. Naast

steun aan andere grotere ontwikkelingsorganisaties (zoals Oxfam
Novib en ICCO) en milieuorganisaties (Both ENDS, ETC, Friends
of the Earth, Wetlands International, Tropenbos, WNF en IUCN)
werd ook ondersteuning gegeven aan mensenrechtenorganisaties zoals Aim for Human Rights and International Fellowship
for Reconciliation. Deze laatste richten zich vooral op het
werken aan de oplossing van milieuconflicten. In Ethiopië
zijn NGO’s een belangrijke partner voor het uitvoeren van het
regionaal milieuplan. Hierdoor worden waterstroomgebieden
en ecosystemen beschermd of hersteld in kwetsbare regio’s,
zoals op de grens met Soedan en in de Rift Vallei.
De afgelopen jaren is samenwerking met de private sector
geïntensiveerd. Dit gebeurt ondermeer door verduurzaming
van handelsketens en het aangaan van samenwerking tussen
de publieke en private sector. De akkoorden van Schokland
zijn daarbij een belangrijke stimulans (zie hoofdstuk 6). Daarnaast zijn bedrijven betrokken als investeerder of leverancier
met financiering vanuit het bedrijfsleveninstrumentarium
(PSOM, ORET). Met PSOM-financiering is bijvoorbeeld in WestAfrika gestart met het opzetten van een handelsketen voor
allanblackia, een uit tropisch bos afkomstige oliehoudende
vrucht die vooral door vrouwen wordt geoogst en verkocht.
In de afgelopen jaren mondde dit uit in een innovatief
samenwerkingsverband tussen onder meer Unilever, SNV,
UNDP, IUCN en lokale NGO’s en boerengemeenschappen. .
..............
7 	The Millenium Development Goals Report 2008, September 2008, UNDP.
8 	Living Planet Report 2008, WWF.
9 	De IUCN Rode Lijst van bedreigde soorten (kortweg ‘Rode Lijst’) wordt jaarlijks door
IUCN opgesteld
10 	IOB evaluatie met als voorlopige titel Regeringsstandpunt Tropisch Regenwoud; De
Nederlandse OS-inspanning voor het behoud van het tropisch regenwoud van
1999-2006, 2009.

Colombia: milieu, armoedebestrijding en
conflictbeheersing gaan hand in hand

Figuur 5.6 Uitgaven voor milieu per kanaal (Mln EUR)
(Bron: Ministerie van Buitenlandse zaken (FEZ))
300

600

200

400

100

200

In Colombia startte de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking in de jaren
zestig op projectbasis. Via geïntegreerde plattelandsontwikkeling in de jaren
tachtig evolueerde dit naar een breed milieuprogramma in de jaren negentig.
Milieu, armoedebestrijding en conflictbeheersing gingen daarbij hand in
hand, met aandacht voor het bevorderen van duurzame handel op basis van
producten afkomstig uit het regenwoud, institutionele versterking van het
ministerie van Milieu en ondersteuning van lokale NGO’s. In 2007 leidde dit
tot begrotingssteun voor de sector ter ondersteuning van het milieubeleid.
Lokale NGO’s versterken blijft de aandacht houden en ook publiek-private
samenwerking wordt versterkt. Veel vooruitgang is geboekt met gedecentraliseerd milieubeheer. Tevens zijn goede data- en controlesystemen ontwikkeld,
essentieel om milieudegradatie te volgen. De deelname van de private sector is
vooral belangrijk in de extensieve veeteelt en mijnbouwsector, omdat deze in
grote mate verantwoordelijk zijn voor milieudegradatie. Bedrijven zijn zich
steeds meer bewust van de noodzaak van duurzame exploitatie.

0

0
2006

2007

2009

Particulier

46

55

69

Multilateraal

71

81

67

Bilateraal

173

167

171

Totaal

290

303

308

155

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

5.3.5

Ghana
Duurzame houtproductie

Na een periode van stagnatie maakt de economie van Ghana de
laatste jaren een sterke groei door, vooral door de exploitatie
van natuurlijke hulpbronnen, zoals goudwinning, cacaoexport en bosbouw. Tegelijk is de Ghanese overheid zich bewust
van de risico’s van uitputting van natuurlijke grondstoffen en
vervuiling en heeft ze een adequaat milieuplan opgesteld. Op
sociaal gebied scoort het land goed in vergelijking met andere
landen in Afrika. Daarmee is Ghana bijna een modelland
waarvan op het gebied van duurzaamheid veel te leren valt.
Geschat wordt dat door uitputting en vervuiling van het milieu
de groeicijfers van Ghana jaarlijks één procent lager uitvallen.11
Daarom is een gezamenlijk plan van aanpak opgesteld dat zich
als doel stelt de economische groei te bevorderen, armoede
en sociale conflicten te verminderen en het milieu te behouden.
Nederland en andere donoren ondersteunen deze hervormingen met begrotingssteun. Een sterke beleidsdialoog tussen het
ministerie van Financiën, de sectorministeries en de donoren
hebben de overheidsinkomsten uit deze sector vergroot en
meer transparant gemaakt. Het openbaar maken van de ver-

156

deling van inkomsten naar districten en traditionele chiefs
(o.a. dorpshoofden) heeft de bevolking meer mogelijkheden
gegeven om lokale leiders ter verantwoording te roepen.
De Nederlandse commissie voor milieueffectrapportages heeft
door training, opleiding en begeleiding bereikt dat het ministerie in Ghana zelf strategische milieustudies laat uitvoeren en
deze gebruikt bij de uitvoering van haar beleid. Het ministerie,
dat verantwoordelijk is voor milieubescherming, heeft vervolgens in 2007 en 2008 diverse strategische milieueffectrapportages uitgevoerd, waarin ook de visies van maatschappelijke
partijen zijn meegenomen. Zowel in de mijnbouw- als bosbouwsector is mede daardoor meer aandacht gekomen voor
de rechten van de lokale bevolking op toegang tot natuurlijke
hulpbronnen zoals bosproducten (inclusief hout) en mineralen. In de bosbouwsector is een concept ontwikkeld (CREMA)
dat een lokale gemeenschap het beheer en rechten over een
bosareaal geeft. In 2008 heeft Ghana als eerste land ter wereld
met de EU een verdrag over legaal hout getekend. Hierbij verplicht Ghana zich niet alleen om legaal hout te exporteren naar

de EU, maar op termijn ook het illegale hout op de lokale markt
aan te pakken. Er zijn basislijnen vastgesteld en een verificatiemechanisme ontwikkeld, waarin de herkomst van gekapt
hout traceerbaar is. Maatschappelijke organisaties, kleinschalige bedrijven en de houtindustrie zijn direct bij de onderhandelingen betrokken geweest. Er is wil en draagvlak om op
termijn al het illegale hout uit te bannen. Aan de basis van deze
resultaten ligt een intensieve samenwerking van overheid en
donoren.
Hervormingen in de milieusector bleken lastig vanwege de
patronageverhoudingen, een zwak maatschappelijk middenveld en beperkte decentralisatie van het openbaar bestuur.
Vandaar dat het milieuministerie en donoren vanaf 2006
samenwerken om het milieubestuur te verbeteren. Daarbij
ligt de nadruk op transparantie (doorzichtbaarheid van bestuur),
betere openbare financiën en hervorming van de publieke
sector (inclusief capaciteitsopbouw). Daarnaast zijn gemeenschapsbeheer en informele kleinschalige werkgelegenheid
belangrijke aandachtsvelden.

Inwoners		
Oppervlakte		
			
Hoofdstad		
Religie		
			
			
Etniciteit		
			
			
			
			
			
			
			

20.468.000
238.533 km2
(5,7 x Nederland)
Accra
Christendom 69%
Islam 16%
Inheemse godsd. 9% (2000)
Akan 45%
Mossi en Dagomba 15%
Ewe 12%
Ga-Dangme 7%
Guan 4%
Gurma 4%
Grusi 3%
Mande-Busanga 1% (2000)

Geboortecijfer		
31 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
10 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
55 per 1000 geboortes
Levensverwachting
59
Analfabetisme		
45,9 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	11.212 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		16.667 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
80 % (2003)
Werk in landbouw		
59,4 %
Werk in industrie		
13,0 %
Werk in diensten		
27,6 %
Koopkracht (BBP)		
€ 2.238 per inwoner

Groei BBP ’90-’03 1.8 % per inwoner/per jaar
Uitvoer		Goud, cacao, hout, tonijn,
bauxiet, aluminium, mangaanerts, diamanten
Invoer		
Aardolie, voedsel, machines
CO2 uitstoot:
0,3 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	587 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
28 % tekort (2002)

Voor Nederland was de betrokkenheid van maatschappelijke
organisaties essentieel. Zij adviseren en monitoren de hervormingen voor een beter beheer van bossen en natuurlijke hulpbronnen. In 2008 werkte de Nederlandse ambassade nauw
samen met Nederlandse organisaties zoals SNV, Tropenbos,
WUR en ICCO. Ook Ghanese NGO’s worden ondersteund. Doel
hiervan is dat goede verantwoording (accountability) wordt afgelegd over de milieusector in Ghana. Bilateraal gezien richtte
Nederland zich vooral op afstemming met het Ghanese beleid
en betrokken donoren. Omdat Nederland effectiever op
nationale procedures kan inspelen dan bijvoorbeeld de
Wereldbank en andere donoren heeft Nederland een leidende
rol. De politieke wil, de samenwerking en de steun van alle
belanghebbenden zijn de basis voor succesvolle hervormingen van een sector waar verschillende partijen een politiek/
financieel belang hebben. De volgende stap is om door bescherming van bossen de impact op armoede verder te vergroten.
..............
11 	Ghana – Country Environmental Analysis, World Bank, November 2007

157

Ghana

Andrew
Agyei-Yeboah
Wie?

Wat is uw functie?

Andrew Agyei-Yeboah (53) was staatssecretaris van Bosbouw
en is nu lid van de Parlementaire Commissie voor Land en
Bosbouw. Hij woont in de hoofdstad Accra.

Als voorzitter van de Parlementaire Commissie voor Land en
Bosbouw ben ik betrokken bij de verschillende internationale
ontwikkelingen op bosbouwgebied. Vooral bij de EU-maatregelen tegen illegale houthandel. Toen ik in 2005 staatssecretaris was, hield ik me vooral bezig met het VPA-project (Voluntary Partnership Agreement) tussen Ghana en de EU.

Wat houdt het VPA-project in?
Het VPA draagt bij aan duurzaam beheer van de bossen. De
verschillende elementen in het VPA worden aangewend om
het beheer en management in de houtindustrie te verbeteren.
Het proces van maatschappelijke bewustwording eromheen
kan helpen om de houding van de gemeenschap ten opzichte
van de natuurlijke rijkdommen positief te beïnvloeden.

Hoe zien uw werkzaamheden eruit?
Als staatssecretaris voor Land, Bosbouw en Mijnen, met specifieke verantwoordelijkheid voor bosbouw, richt ik mij op een
betere controle van de exploitatie. Ik doe de onderhandelingen tussen Ghana en de EU en heb ervoor gezorgd dat het VPA
een belangrijk onderdeel is van de nationale begroting voor
milieubeheer.

Hoe vindt u het om (deels) afhankelijk te
zijn van buitenlands geld?
De steun die wij van onze ontwikkelingspartners krijgen is
meer dan projectsteun. Wij kunnen samen prioriteiten plannen
en bepalen wat wij nodig hebben. De benadering van de
Nederlandse ambassade is pragmatisch en helpt ons bij het
uitwerken van praktisch beleid voor de sector.

Wat zou u veranderen, als u minister voor
ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?
Ik zou geen onmiddellijke veranderingen aanbrengen. Omwille
van de millenniumdoelen en het milieu, moet de steun misschien zelfs worden vergroot. Maar tezelfdertijd dring ik er op
aan dat lokale professionals worden betrokken bij het beleid.
Zolang er bossen om te beheren zijn, zullen hun banen behouden blijven. En dat is heel belangrijk.
..............
Tekst: Ton van der Zon
Foto: Steve Ababio

Hoe belangrijk is uw werk?
Het is duidelijk is dat er bij het ontwikkelen van het VPA behoefte aan vertrouwen was bij de verschillende partners. De
houtindustrie was sceptisch, maar als ex-manager van een
houtfirma kon ik hen ervan overtuigen dat VPA in hun beste
belang was.

Kunt u een succesvol voorbeeld geven?
Ghana wilde het VPA graag als eerste ondertekenen. Als kleine
speler op de EU-houtmarkt, wilden ze de voorwaarden bepalen
voordat de grote spelers zodanig hoge normen konden bepalen,
dat Ghana ze nooit zou kunnen bereiken. Het VPA-overleg heeft
laten zien hoe de overheid andere partners, en vooral de maatschappelijke en particuliere sector, kan betrekken bij de beleidsontwikkeling en de opvolging daarvan.

Hoe draagt het VPA bij aan het behalen van
MDG 7?
De huidige manier van houtwinning is niet duurzaam voor het
milieu. De bossen verdwijnen snel en het milieu wordt volledig ondermijnd door het illegale kettingzagen. De lokale
gemeenschappen lijden het meest door aantasting van hun
milieu en het verlies van bossen en schoon water. Het VPA
zorgt ervoor dat de gemeenschappen kunnen profiteren van
grotere houtopbrengsten en dat ze meer betrokkenheid krijgen
bij het bosbeheer. Op deze wijze wordt een duurzaam milieu
verzekerd. Als het VPA werkt en de bossen duurzaam worden
geleid, zullen er meer producten beschikbaar komen die bijdragen aan een beter levensonderhoud.

159

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

5.3.6

Conclusies

De MDG 7 indicatoren op de thema’s bossen, biodiversiteit en
geïntegreerd waterbeheer maken duidelijk dat wereldwijd bossen en ecosystemen onder zware druk staan. Tegelijkertijd
worden via diverse kanalen grote inspanningen geleverd om
tenminste te komen tot stabilisatie in de verdere degradatie.
Echter, het is duidelijk dat de impact van al deze inspanningen
pas op de zeer langere termijn zichtbaar zal worden, hoewel
lokaal vooruitgang wordt geboekt, zoals in Ghana.
De aandacht voor behoud en duurzaam beheer van bossen,
biodiversiteit en geïntegreerd waterbeheer is de afgelopen
jaren toegenomen. Voor een deel is dit het gevolg van de discussie over klimaat en reductie van CO2-emissie, waardoor
er mogelijkheden zijn om behoud van bossen een geldelijke
waarde te geven. Deels is dit ook het gevolg van het groeiende
besef dat economische groei afhangt van exploitatie van
een eindige hoeveelheid natuurlijke hulpbronnen: bos, water,
vis, land, mineralen, grondstoffen etc. Op dit terrein zijn
bedrijven en maatschappelijke organisaties werkzaam die
proberen de internationale handelsketens duurzaam te
maken. Overheden spelen in dit proces een bescheiden rol
maar staan aan de basis van de randvoorwaarden voor
verduurzaming. Het blijkt dat goed en effectief milieubestuur
langzaam terrein wint. In een aantal landen is hier de
afgelopen jaren via de sectorale aanpak op het gebied van
milieu en water vooruitgang geboekt. Onder meer Ghana en
Vietnam zijn voorbeelden van landen waar niet alleen hoge
economische groeicijfers gerealiseerd worden, maar waar de
overheid ook geleidelijk de weg inslaat van beheer en
behoud van bossen, biodiversiteit en water.

160

161

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

5.4

Drinkwater
en sanitatie
5.4.1

Inleiding: schoner water,
betere sanitatie
Toegang tot schoon, betaalbaar drinkwater en goede sanitatie
werd door Nederland in 2008 erkend als een mensenrecht. Deze
voorzieningen zijn namelijk essentieel voor de gezondheid
en menswaardige levensomstandigheden. Goed drinkwater
en sanitatie dragen verder direct bij aan de realisatie van de
andere MDG’s: deelname van meisjes aan onderwijs, economische ontwikkeling en een meer gelijkwaardige positie van de
vrouw. Ook helpen ze de kwaliteit van de leefomgeving te
verbeteren en lokale waterconflicten te verminderen.
De resultaatketen geeft aan hoe positieve effecten kunnen
worden behaald. Voor toegang tot veilig drinkwater en verbeterde sanitatie is het belangrijk dat het aantal voorzieningen
en de kwaliteit daarvan omhoog gaan. Investeringen in voorzieningen worden zowel door overheden, private organisaties
en banken, als gebruikers zelf gerealiseerd. Nederland (co-)
financiert deze investeringen via de nationale overheden van
de partnerlanden, private organisaties, bedrijven (via instrumenten als ORET/ORIO, PPPs) en via multilaterale organisaties.
Daarnaast moeten deze voorzieningen goed onderhouden en
gebruikt worden. Om dat te bereiken dient de capaciteit voor
aanleg, onderhoud en beheer te worden vergroot bij zowel
de overheid, private sector als gebruikers. Door voorlichting
en training zal de kennis bij (potentiële) gebruikers toenemen
over het gebruik en de kosten van de voorzieningen en over
de voordelen van hygiëne. Capaciteitsvergroting is een proces
dat op alle niveaus plaats vindt. Een belangrijke rol van de
nationale overheid is het opstellen van coherent waterbeleid
en -wetgeving en een goed budgettair kader. Achterstandsgebieden als sloppenwijken en rurale gebieden krijgen in dit
beleid speciale aandacht. Het is ook de verantwoordelijkheid
van de overheid om alle maatschappelijke geledingen bij het
opstellen van het water- en sanitatiebeleid te betrekken. Op
elk niveau binnen de sector (nationaal, regionaal, lokaal) en
in alle geledingen vindt ontwikkeling van capaciteit en orga-

162

nisatie plaats; dus niet uitsluitend binnen de overheid maar
juist ook bij particuliere organisaties, gebruikersorganisaties
en de private sector.
Op internationaal niveau is de inzet gericht op een verhoging
van de internationale bijdragen voor drinkwater en sanitatie
en daarnaast op een betere afstemming van hulpgelden, vooral
voor de landen die tot op heden weinig voortgang kenden (de
zgn. off track landen). Nederland levert een belangrijke bijdrage
in de internationale onderhandelingen en als donor. In 2005
werd een output-doelstelling geformuleerd: 50 miljoen mensen zullen in de periode 2005-2015 door Nederlandse steun
toegang krijgen tot veilig drinkwater én verbeterde sanitatie.
Het vergroten van het bereik, de efficiëntie en duurzaamheid
van voorzieningen vereist bovendien een doorlopende ontwikkeling van kennis en innovatieve oplossingen waarbij Nederlandse kennisinstituten en NGO’s een vooraanstaande rol
spelen.
Hulp van overheid naar overheid (bilateraal) en de inzet van
private sector en het maatschappelijk middenveld vullen
elkaar aan, zowel binnen partnerlanden als door specifieke
landen- en partnerkeuze van private organisaties. Een kwart
van de bestedingen van de particuliere organisaties loopt via
de organisatie Aqua for All. Het programma van Aqua for All
geeft daardoor een redelijke dwarsdoorsnede van de financieringen van water en sanitatie binnen het particuliere kanaal.
Van de Aqua for All investeringen vindt 67 procent plaats
buiten de 7 waterlanden van het ministerie.

Figuur 5.7 Resultaatketen Drinkwater en sanitaire voorzieningen

Impact
• Verbeterde volksgezondheid (m.n. afname water gerelateerde ziektes)
• Verbeterde kwaliteit leefomgeving (o.a. in sloppenwijken)
• Toename deelname onderwijs door meisjes
• Toename economische activiteiten, vooral van vrouwen
• Toename voedselzekerheid
• Afname van vooral lokale waterconflicten

Outcome Institutioneel

Outcome Capaciteit

Outcome Infrastructuur

• Verbeterde uitvoering en zichtbare handhaving van
wet- en regelgeving
• Gebruikersorganisaties (user Group/associations), lokale
overheden en private sector spelen actieve rol bij planning,
uitvoering en beheer van water -en sanitaire voorzieningen
• Voldoende financiële middelen uit meerdere bronnen
(overheidsbudget, nutsbedrijven, gebruikers) beschikbaar
en benut voor investeringen en onderhoud
• Verhoogde kostenefficiëntie
• Vergrote invloed van gebruikers
• Verhoogde bijdrage aan budget vanuit het land zelf

• Gebruik van kennis over hygiëne
• Grotere institutionele capaciteit
• Accountability van instituten
• Kennis bij de burger over gebruik en kosten van water – en
sanitaire voorzieningen

• Toename aantal gebruikers van verbeterde waterpunten
en van sanitaire voorzieningen (5 mln per jaar)
• Betere balans in dekking m.b.t. stad/ruraal, gender
• Verminderde watervervuiling
• Verhoogde zekerheid waterlevering
• Verhoogde duurzaamheid (beheer, bekostiging,
inspraak, milieu, techniek)

Output Institutioneel

Output Capaciteit/
Human Resources en Kennis

Output Technisch/ Infrastructuur

• Nationaal waterbeleid en adequate wet- en regelgeving, tot
stand gekomen in breed maatschappelijk en politiek proces,
gender sensitief en uitgaande van het Recht op Water en
Sanitatie;
• Watersectorbeleid geïntegreerd in nationaal ontwikkelingsbeleid
• Budgettair kader voor drinkwater en sanitatie is adequaat
• Financieringsmodellen die lokale verantwoordelijkheid
bevorderen
• Goed beheer van waterbudgetten (overheid en waterleidingbedrijven)
• Institutioneel kader dat rol van gebruikersorganisaties, de
private sector en lagere overheden bevordert (planning,
financiering, uitvoering)

• Toename integratie water, sanitatie en hygiëne voorlichting
• Verbeterde capaciteit voor beheer en onderhoud
• Verbeterde capaciteit (lokale ) overheid, NGO’s, private
sector
• Verhoogde kennis van gender aspecten
• Verbeterde controle waterkwaliteit
• Verbeterde Informatievoorziening over tarifering en kosten
aan burgers

• Toename aantal verbeterde watervoorzieningen
• Toename verbeterde sanitaire voorzieningen
• Toename aandacht voor afvalwaterbehandeling met name
in urbaan milieu
• Ontwerp van faciliteiten houdt rekening met gender
gevoeligheden

Output NL/MFS / binnen Nederland

Output NL/MFS / Internationaal

• Beleidsthema’s op de nationale agenda (MDG oriëntatie (pro-poor), belang van sanitatie, gender)
• Erkenning van Recht op Water en Sanitatie
• Betere afstemming en harmonisatie t.a.v. MDG-7
• Meer partnerschappen tussen actoren (vooral publiek-privaat)
• Verbeterde capaciteit van OS-organisaties en particulier initiatief
• Verhoogde betrokkenheid water- en financiële sector
• Verbeterde kennis- en informatiedeling sector
• Afgestemde monitoring en verbeterde resultaatverantwoording actoren

• Beleidsthema’s op internationale agenda (MDG oriëntatie (pro-poor),
belang van sanitatie, gender)
• Erkenning van Recht op Water en Sanitatie
• Verhoogde bijdrage donoren aan MDG-7, m.n. sanitatie
• Betere afstemming en harmonisatie t.a.v. MDG-7
• Ruimere aandacht voor Water en Sanitatie (niet alleen voorzieningen die aan criteria voldoen;
ook andere oplossingen en randvoorwaarden)
• Versnelde invoering van vernieuwende modellen (Community Led Total Sanitation)
• Dialoog rond publiek-private partnerschappen

Financiële steun en niet-financiële inzet kennis, dialoog etc.
Actoren Nederlandse overheid, maatschappelijk middenveld, bedrijfsleven/watersector, kennisinstellingen,

Netherlands Water Partnership, Internationale organisaties e.a.

163

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

Veilig water

Aantal personen zonder toegang tot veilig water.
Totaal 860 miljoen

Verenigde Staten van Amerika

Marokko

Cuba

Mexico
El Salvador

Haïti
Mali

Senegal

Nicaragua

Burk

Sierra Leone
Liberia

Colombia

T
Gh
Ivoorku

Niger

Ecuador

77 miljoen

10
miljoen

Omvang van een cirkel =
aantal personen zonder duurzame
toegang tot veilig drinkwater

Brazilië

Peru

LATIJNS-AMERIKA EN
CARIBISCH GEBIED

Bolivia
Paraguay

45 miljoen
Chili

Argentinië

SUB

330 m

r

Halvering van het aantal mensen zonder veilig drinkwater: halen landen dit doel?
(Bron: United Nations Statistical Division)

Duidelijk achter op schema
Er is vooruitgang, maar onvoldoende
Op schema om het doel te halen
Geen data
Hoge inkomenslanden

164

Rusland

Oekraïne
Roemenië
Azerbeidzjan

Turkije
Syrië
Irak

o
Algerije

Libië

Oezbekistan

China

Tajikistan

Afghanistan
Iran
Pakistan

Egypte

Zuid-Korea

160 miljoen

Nepal

Bangladesh

Niger

Tsjaad

ria

n

127 miljoen

Eritrea

Soedan

kina Faso

Togo
hana
ust

India

Cambodja

Ethiopië

Sri Lanka

Somalië

Kameroen

Oeganda

Indonesië

Rwanda Kenia
D.R.C. Burundi

46 miljoen

Tanzania
Angola

Malawi
Zambia

Zimbabwe

Myanmar
Laos
Vietnam

Papoea-Nieuw-Guinea

ZUIDOOST-AZIE

Mozambique

80 miljoen

Madagaskar

Zuid-Afrika

B-SAHARA AFRIKA

miljoen

Gedeelte van de bevolking dat verbeterde sanitaire voorzieningen gebruikt

Aantal mensen dat met Nederlandse hulp* toegang heeft gekregen tot een
verbeterde drinkwaterbron gedurende 2007-2008

(Bron: United Nations, Millennium Development Goals Report 2008)

% 100

2000

2006

2000

2006

(* alleen aansluitingen via programma's met een directe bijdrage van Nederland, dus exclusief toerekening via begrotingssteun)
(Bron: Min van Buitenlandse Zaken op basis van ambassadecijfers)

80
700
60

600
500

40

100
Ghana

Jemen

Benin

Indonesië

Tanzania

Mozambique

0
Mali

Ontwikkelde
landen

Alle ontwikkelingslanden

West Azië

Latijns Am. &
Caribisch Gebied

Noord Afrika

Zuidoost Azië

Oost Azië

Zuid Azië

Sub-Sahara Afrika

0

300
200

Kenya

20

Vietnam

x duizend mensen

400

165

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving
5.4.2

Algemene voortgang
en trends
Internationale trends
Op wereldschaal geeft de realisatie van MDG 7C een verdeeld
beeld. Wat betreft de toegang tot schoon drinkwater (indicator 7.8) is het beeld positief: voor het eerst daalde het aantal
mensen dat geen toegang heeft tot schoon drinkwater tot onder
de één miljard (883 miljoen in 2006). Sinds 1990 hebben ongeveer 1,6 miljard mensen toegang gekregen tot schoon drinkwater. Voor Sub-Sahara Afrika is de voortgang echter beperkt
en zal de target bij het huidige tempo niet worden gehaald.
Daarnaast zijn er grote verschillen tussen stad en platteland:
van de 883 miljoen mensen zonder goed drinkwater wonen er
746 miljoen op het platteland. Ondanks de moeilijke uitgangssituatie van veel Afrikaanse landen is een aantal daarvan snel
op weg het MDG-doel voor drinkwater te behalen.
Met sanitatie (indicator 7.9) is het veel slechter gesteld: 2,5
miljard mensen hadden eind 2006 nog geen toegang tot sanitaire voorzieningen. Een groot deel van de wereld zal het sanitatiedoel niet bereiken, vooral niet in Zuid-Azië en Sub-Sahara
Afrika. Sinds 1990 hebben zo’n 1,1 miljard mensen toegang
gekregen tot sanitatie maar het percentage mensen zonder
sanitatie is maar licht afgenomen.

die zich met sanitatie bezighouden zwak en er is vaak niet
duidelijk bepaald welke instelling voor sanitatie verantwoordelijk is. Goede sanitatie, inclusief goed gebruik van sanitaire
voorzieningen, is afhankelijk van informatie over het belang
ervan.
Tot voor kort werd getracht het sanitatieprobleem op te lossen
door het bouwen van toiletten; het resultaat was dat deze
slecht gebruikt werden en nog minder goed onderhouden.
Daarom worden sanitatieprogramma’s de laatste jaren vaker
gebaseerd op het scheppen van vraag naar sanitatie en de
capaciteit op dorps- of wijkniveau om sanitaire voorzieningen
te realiseren. De meeste bekende benadering op dit gebied is
de Community Led Total Sanitation (CLTS). Na goede resultaten in
Zuid-Azië is CLTS al door vele overheden in Azië en Afrika tot
formeel beleid verheven (o.a. in India en Ethiopië). In Tanzania
is Plan de eerste organisatie die de introductie van CLTS begeleidt en de resultaten zijn veelbelovend. CLTS laat zien dat het
van belang is in ketens te denken en het beleid te richten op
capaciteits- en kennisontwikkeling op lokaal niveau en de
integratie van hygiënische voorlichting bij drinkwater en
sanitatieactiviteiten (WASH - Water, Sanitation and Hygiëne).
Het jaar 2008 was het internationale jaar van sanitatie. Sanitatie kreeg hierdoor meer aandacht van overheden en hulporganisaties. Zo nam het totale aantal activiteiten rond water
en sanitatie in de projectportfolio van Aqua for All toe van 31
procent in 2006 tot 61 procent in 2008.

De beperkte voortg ang op het gebied van sanitatie heeft meerdere oorzaken. Allereerst is sanitatie een taboe-onderwerp dat
weinig prioriteit heeft in nationaal beleid en begrotingen.
Dit geldt ook op lokaal niveau. Voor vrouwen en meisjes is
goede sanitatie een prioriteit om redenen van privacy en
veiligheid, maar vaak bepalen zij niet hoe het huishoud- en
ontwikkelingsbudget wordt besteed. Ook zijn instellingen

Tabel 5.1 Het MDG doel veilig drinkwater:
regionale en wereldwijde voortgang

(Bron: Progress on Drinking Water and Sanitation Report; UNICEF and World Health Organization, 2008)
			

Toegang tot
drinkwater (%)

1990

2006

Percentage Percentage
nodig om in van MDG
2006 op
doel
koers te zijn

Voortgang

Gemenebest van
Onafhankelijke Staten

93

94

95

97

Op koers

Noord Afrika

88

92

92

94

Op koers

Latijns Amerika &
Caribisch Gebied

84

92

89

92

Op koers

West Azië		

86

90

90

93

Op koers

Oost Azië		

68

88

78

84

Op koers

Zuid Azië		

74

87

82

87

Op koers

Zuid-oost Azië

73

86

82

87

Op koers

Ontwikkelingslanden

71

84

80

86

Op koers

Ontwikkelde landen

98

99

99

99

Op koers

Wereldwijd

77

87

84

89

Op koers

Sub-Sahara Afrika

49

58

65

75

Niet op koers

Oceanië		

51

50

67

76

Niet op koers

166

Impact van Nederlandse programma’s
Het is nog niet goed mogelijk de impact van de investeringen
in 2007 en 2008 te bepalen, omdat deze pas op langere termijn
wordt gerealiseerd. In 2008 zijn door IOB impactevaluaties
gepubliceerd van grote drinkwater- en sanitatieprogramma’s
in Jemen en Tanzania12 die een goed inzicht geven in de duurzaamheid van investeringen in drinkwater en sanitatie op de
lange termijn. In Jemen functioneerde zeven jaar na afsluiting
van het programma 85 procent van alle waterleidingssystemen die door dit programma waren gerealiseerd. De dorpswatercomités die de verantwoording namen voor het beheer
zijn in meerderheid nog actief. Deze factor is bepalend voor
het goed functioneren van de systemen: de bewoners van de
betrokken dorpen betalen voor het onderhoud en functioneren van de systemen. Bewoners van de betrokken dorpen
hebben nu vaker een toilet in hun huis en maken daar goed
gebruik van (62% tegenover 49% in andere dorpen).
Watervoorziening leidde tot aanzienlijke tijdsbesparingen;
in eerste instantie profiteren vooral jongens en op den duur
ook meisjes hiervan door naar school te gaan. De betrokken
dorpen geven aan dat de gezondheidssituatie de afgelopen tien
jaar is verbeterd. Het programma droeg bij aan de ontwikkeling van het nationale waterbeleid en de erkenning van de rol
van dorps- en gebruikersorganisaties. Deze uitkomsten komen
ook terug in de evaluatie van het water en sanitatieprogramma
in de Shinyanga regio van Tanzania waar rond de 65 procent
van de bevolking aangeeft minder vaak last te hebben van
schistosomiasis, diarree en ooginfecties. De gemiddelde tijd
die vrouwen daar nu nodig hebben voor het halen van water is

gedefinieerde voorzieningenniveaus die bij de eindgebruikers
worden nagestreefd. Daarnaast zijn sectorprogramma’s in
belangrijke mate op het platteland gericht waar het grootste
deel van de bevolking arm is en niet wordt bereikt. IOB noemt
Benin in deze zin een goed voorbeeld van effectiviteit van de
sectorale benadering voor armoedebestrijding.

gehalveerd van 66 naar 27 minuten. De vrijgekomen tijd wordt
gebruikt voor huishoudelijk werk, het verzamelen van brandstof
en werk op het veld. Bij 40 procent van de gemeenschappen
wordt gerapporteerd dat de vrijgekomen tijd ertoe heeft geleid
dat meisjes naar school konden gaan.
Tegelijkertijd constateren beide studies dat de lange termijn
duurzaamheid van het programma niet voldoende verzekerd
is. Kritieke factoren zijn de noodzaak tot regelmatige bijscholing én begeleiding van de dorpscomités en de onmogelijkheid voor veel comités om vervangingsinvesteringen te doen
(onderhoudsinvesteringen zijn wel gewaarborgd). Cruciale
ontbrekende factor is begeleiding en steun aan de comités
vanuit hogere bestuurslagen en organisaties. Dit element is
onvoldoende ingebouwd in de institutionele opbouw van de
sector. Een ander probleem dat in beide landen werd gesignaleerd is dat er vaak onvoldoende aandacht wordt besteed
aan de waterkwaliteit van putten. Er worden onvoldoende
metingen gedaan en het water wordt niet regelmatig gechloreerd, waardoor het alsnog besmet kan raken met bacteriën.

Verbeterd drinkwater en sanitatie: de
impact op vrouwen en meisjes
In ontwikkelingslanden blijft het halen van water voornamelijk
de verantwoordelijkheid van vrouwen. Nieuw wereldwijd
onderzoek geeft aan dat in 64 procent van de gevallen vrouwen
eerstverantwoordelijk zijn en in 7 procent van de gevallen
meisjes.13 Toegang tot drinkwater op redelijke afstand van de
woning leidt tot tijdsbesparing en heeft impact op de gezondheidssituatie van vrouwen, hun scholingsgraad en inkomen,
zoals ook de IOB-impactevaluaties Tanzania en Jemen bevestigen.
In sommige water- en sanitatieprogramma’s zijn de positieve
effecten voor vrouwen nog beperkt. In het overheidsbeleid
van Benin is gender goed belicht in de strategie voor drinkwater
voorzieningen op het platteland, maar niet in de steden.
Nederland heeft dit thema daarom op de agenda voor beleidsdialoog gezet. In Bangladesh heeft gender zich vertaald in
nationale streefcijfers voor de samenstelling van watergebruikersorganisaties op verschillende niveaus (van minimaal 30%
vrouwen op dorpsniveau naar 50% op het landelijke niveau).
Deze cijfers worden meestal nog niet gehaald. Het beleid op
dit vlak is in de afgelopen twintig jaar vooral binnen
Nederlandse bilaterale programma’s ontwikkeld en

De toepassing van de sectorale benadering heeft ook in de
drinkwater en sanitatie (sub)sector een bijdrage geleverd aan
versterking van beleid en bestuur in de sector, betere donorcoördinatie en aansluiting op nationaal beleid en procedures.
IOB concludeert in de eerder genoemde evaluatie over sectorsteun in milieu en water (par. 5.2.3) dat – in het geval van
met name drinkwater – de sectorale benadering ook leidde
tot directe armoedebestrijding. Dit komt vooral door het sterk
dienstverlenende karakter van de subsector en de relatief goed

inmiddels geïnstitutionaliseerd in de ’Guidelines for People’s
Participation’. In de drinkwaterprogramma’s in Jemen zijn de
resultaten van een door Nederland ondersteund proces om
de zeggenschap van vrouwen te vergroten nog beperkt:
vrouwen kregen nauwelijks een stem bij planning en beheer
van waterfaciliteiten op gemeenschapsniveau en zijn
nergens lid van de watercomités. Culturele factoren zijn
hiervoor bepalend.
In Mozambique is een Code of Conduct voor donoren opgesteld
voor het sectorale programma ter verbetering van de rurale
watervoorziening. Hierbinnen zijn genderdoelstellingen
opgenomen. In Suriname is mede door de inzet van de
Nationale Vrouwenbond van Suriname, met steun van de
Nederlandse Vrouwen Raad, bereikt dat vrouwen vertegenwoordigd zijn in de gebruikersgroepen van drinkwatervoorzieningen in het binnenland. Nederland besteedt dus aandacht
aan de positie van vrouwen bij nationale beleidsontwikkeling,
in de beleidsdialoog en bij de vormgeving van sectorprogramma’s. Doelstelling daarbij is dat vrouwen optimaal worden
betrokken bij de vormgeving en planning van waterprogramma’s én bij het gebruik en beheer daarvan.

Community Led Total Sanitation
in Bangladesh
Tabel 5.2 Het MDG doel sanitatie:
regionale en wereldwijde voortgang.

(Bron: Progress on Drinking Water and Sanitation Report; UNICEF and World Health Organization, 2008)
			

Toegang tot
sanitatie (%)

1990

2006

Percentage
nodig om
in 2006 op
koers te zijn

Percentage
van MDG
doel

Voortgang

West Azië		

79

84

86

90

Op koers

Latijns Amerika &
Caribisch Gebied

68

79

78

84

Op koers

Noord Afrika

62

76

74

81

Op koers

Zuid-oost Azië

50

67

64

75

Op koers

Oost Azië		

48

65

65

74

Op koers

Ontwikkelde landen

99

99

99

100

Op koers

GOS			

90

89

93

95

Niet op koers

Oceanië		

52

52

69

76

Niet op koers

Zuid Azië		

21

33

46

61

Niet op koers

Sub-Sahara Afrika

26

31

50

63

Niet op koers

Ontwikkelingslanden

41

53

60

71

Niet op koers

Wereldwijd

54

62

69

77

Niet op koers

Community Led Total Sanitation werd ontwikkeld in Bangladesh. In deze benadering wordt eerst door middel van voorlichting en demonstratieprojecten (o.a op scholen) gewerkt aan het scheppen van een vraag naar
sanitatie. Vervolgens neemt de hele gemeenschap de beslissing om een
eind te maken aan de praktijk van sanitaire handelingen/ontlasting in de
openbare ruimte (open defecation) en sanitaire voorzieningen te creëren en
te gebruiken (inclusief de sociale controle hierop). De (dorps)gemeenschap neemt zo de verantwoordelijkheid voor het elimineren van ‘open
defecation’. Ieder dorp dat zover is, krijgt een ‘onderscheiding’, overtreders
binnen het dorp krijgen te maken met naming & shaming. Deze benadering
die o.a. door de door Nederland gesteunde NGO BRAC wordt toegepast,
blijkt zeer succesvol. Hoewel sanitatie, en vooral het goed gebruik van
sanitaire voorzieningen, een substantiële gedragsverandering vereist,
blijkt het mogelijk de vaak lange tijd die daarvoor nodig was, te beperken.
Een andere insteek is het door Simavi gesteunde SLOPB (Stichting Land
Ontwikkelings Project Bangladesh) dat zich richt op sanitatie in dorpen.
Hier wordt geëist dat voor vrouwen eerst latrines in de achtertuintjes
worden aangelegd als voorwaarde voor een waterput. Voor de mannen
wordt steun gegeven voor een gezamenlijk toilet (maximaal 25 gebruikers). Bovendien wordt uitgebreid voorlichting gegeven over hygiëne. Met
deze benadering sluit SLOPB aan bij lokale tradities. In 2007 verbeterde
hierdoor de sanitatie voor 4.300 families.

167

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving
5.4.3

Resultaten
op landenniveau
Toegang tot water en sanitatie
Aan het eind van 2008 is voor de realisering van de 50 miljoen
outputdoelstelling van Nederland een omvangrijk programma
operationeel: 26,1 miljoen mensen zullen op basis van de thans
lopende committeringen (aangegane verplichtingen) in dit
programma toegang verkrijgen tot veilig drinkwater en 31
miljoen tot sanitatie.14 In de komende jaren zullen programma’s van start gaan voor het resterende deel. Het programma
opereert via meerdere kanalen – bedrijfsleven, multilateraal,
bilateraal, maatschappelijk middenveld – met een nadruk
op het bilaterale kanaal.
In 2007 was slechts een beperkt deel van het programma operationeel (en over 2008 zijn nog weinig gegevens). Niettemin
hebben via directe investeringen in 2007 en 2008 3,122 miljoen
mensen toegang verkregen tot drinkwater en 3,035 miljoen
tot sanitatie. Op basis van de toerekening naar de centrale
bijdragen aan multilaterale instellingen en algemene begro-

tingssteun hebben daarnaast 2,583 miljoen mensen toegang
gekregen tot drinkwater en 3,670 miljoen tot sanitatie. Tabel 5.3
geeft een overzicht van de bijdrage van de diverse financieringskanalen.15

Capaciteitsontwikkeling
Naast deze outputs in de vorm van toegang tot drinkwater en
sanitaire voorzieningen zijn belangrijke resultaten bereikt
in de ontwikkeling van instituties, beleids- en budgettaire
kaders, capaciteit en kennis (intermediaire resultaten van de
resultaatketen). Zo draagt de ondersteuning van Nederland
aan het sectorprogramma water in Tanzania (via een ‘silent
partnership’ met de Duitse ontwikkelingsbank KfW, waarbij
één donor de actieve partner is en de andere financieel
bijdraagt) niet alleen bij aan de doelstelling om 8,5 miljoen
mensen toegang te verschaffen tot drinkwater en sanitatie,
maar ook aan capaciteitsontwikkeling van de sectororganisaties. Via het door de Wereldbank gecoördineerde Water en

Sanitation Programme (WSP) ondersteunt Nederland plan-,
capaciteits- en kennisontwikkeling. Veel Afrikaanse landen
hebben met steun van WSP sectorstrategieën en -plannen
opgesteld om de toegang tot water en sanitatie te verbeteren.
Door de private sector, NGO’s en het ministerie worden gezamenlijke financieringsmodellen ontwikkeld en toegepast die
de betrokkenheid van de private sector bij sanitatie en drinkwater-voorziening – met name in stedelijke en peri-urbane
gebieden – versterken en de uitvoeringscapaciteit en duurzaamheid vergroten. Deze programma’s zijn zowel voorwaardenscheppend als implementerend. Ook via de zogenaamde
Water Operator Partnerships – waarin Nederlandse drinkwaterbedrijven en soortgelijke partners in ontwikkelingslanden
samenwerken – wordt de capaciteit van de partners versterkt
en de bedrijfsvoering verbeterd. Een voorbeeld hiervan zijn de
WOPs die het Nederlandse bedrijf Vitens Evides International
in Mozambique heeft afgesloten.

Het SPA-programma: sanitaire
voorzieningen door lokaal
ondernemerschap

Tabel 5.3 Realisatie 50 miljoen programma: aantal personen dat per
31/12/08 toegang verkreeg tot water/sanitatie per implementatiekanaal
(Bron: Progress on Drinking Water and Sanitation Report; UNICEF and World Health Organization, 2008)
			

Water

Sanitatie

Bilaterale programma (gedelegeerd)				

940.838

2.218.402

Programma’s en projecten via multilaterale instellingen		

687.410

184.999

ORET						

587.000

0

Toerekening core-bijdrage aan multilaterale instellingen (2004-2008)

2.583.072

3.669.151

Toerekening algemene begrotingssteun (2004-2008)		

341.419

291.391

PPP’s, Water Operator Partnership (niet gedelegeerd)		

173.870

0

NGO’s (Nederlands, internationaal)				

391.956

432.291

5.705.564

6.796.234

Totaal

168

					

Het ‘Sanitation in Peri-urban Areas’ (SPA)-programma heeft
als doelstelling om van 2008-2013 in vijf stedelijke
gebieden in West- en Oostelijk Afrika een totaal van
312.500 mensen van sanitatie te voorzien. In het SPA
programma werken WASTE, PLAN Nederland, DGIS en
het SNS Reaal Waterfonds samen aan innovatieve
oplossingen om de sanitatieproblematiek in
sloppenwijken aan te pakken. Doel van het programma
is dat gemeentediensten (waterleiding, riolering,
reiniging, publieke werken) in samenwerking met
kleinschalige bedrijven en lokale banken op duurzame
wijze sanitaire voorzieningen kunnen aanbieden.
Hygiënisch gebruik en tevredenheid over de voorzieningen dient aan het eind van het programma ten
minste 70 procent te zijn en het percentage unsafe
sanitation practices in de wijken waar het programma
wordt uitgevoerd moet met 50 procent zijn teruggedrongen.
Dit programma is innovatief vanwege de samenwerking
tussen gemeentelijke diensten en kleinschalige
dienstverleners die samen een bedrijfsplan maken.
Daarnaast is er het financiële/bancaire deel waarmee
deze bedrijfsplannen worden gefinancierd. De
begeleiding hiervan is in handen van SNS-Reaal Bank
die voor 50 procent co-financiert uit het SNS-Water
Fonds en lokaal kapitaal gaat aantrekken door garanties
af te geven. Deze zogenaamde Sanitation Venture
Guarantees verminderen het risico voor lokale banken
die met eigen kapitaal willen investeren. WASTE heeft
reeds een aantal bescheiden successen geboekt met
deze aanpak. Er zijn tot nu toe drie kleine garantiefondsen opgezet samen met banken in Kenia, Costa Rica en
Mali. In Costa Rica heeft SNS bank 42.978 dollar
gecommitteerd om zo 179.400 dollar in uitstaande
bankleningen te garanderen. In Kenia heeft de
K-Rep-bank een fonds opgezet voor de sanitatie
ondernemers in Nakuru en in Ethiopië wordt de laatste
hand gelegd aan het business plan voor de stad Arba
Minch.

5.4.4

Financiële en niet-financiële
inzet: meer geld voor water
en sanitatie
Na het lanceren van de 50 miljoen doelstelling zijn extra verplichtingen aangegaan. Daardoor is er een geleidelijke toename
van de uitgaven voor drinkwater en sanitatie. Deze trend zal
de komende jaren doorzetten. Aanvankelijk vond de toename
vooral plaats uit gedelegeerde middelen in de partnerlanden.
Sinds 2007 is er een toename van de financiering op centraal
niveau via multilaterale instellingen en particuliere organisaties. Naast de hieronder genoemde bedragen worden veel
programma’s voor watervoorziening gefinancierd via lopende
projecten van het ORET-programma. Naar schatting gaat het
hier om vijftig miljoen euro op jaarbasis.

zich bereid hierop in te zetten. Zo committeerden de Afrikaanse
ministers die verantwoordelijk zijn voor sanitatie zich in februari 2008 tot verhoging van de nationale budgetten voor
sanitatie en bekrachtigden de Afrikaanse regeringsleiders dit
tijdens hun top in juni 2008. Bovendien ontwikkelt Nederland
samen met een aantal gelijkgezinde donoren, internationale
instellingen (Unicef, WHO, Wereldbank, EU) nu een mechanisme (Global Framework for Action), waardoor de hulp aan de
landen die de MDG-doelstellingen voor water en sanitatie
bij ongewijzigd handelen niet gaan halen (de zgn off-track
landen) zal worden vergroot.

Het bedrag dat aan drinkwater en sanitatie werd besteed nam
toe van 3% van de OS begroting in 2006 tot 4% in 2008. Voor de
maatschappelijke organisaties nam het toe van 1,5% in 2006
(OESO-DAC) tot 1,7% in 2007 (CIDIN). Onderstaand volgt
een overzicht van de spreiding van de financiële inzet door
Nederlandse NGO’s.

Bilateraal werkte Nederland in de periode 2006 - 2008 met zeven
partnerlanden binnen de sector samen op het gebied van drinkwater en sanitatie: Bangladesh, Benin, Egypte, Indonesië,
Jemen, Mozambique en Vietnam. Daarnaast werden programma’s voor water en sanitatie ondersteund in Ghana, Tanzania,
Mali, Pakistan, Senegal, Kenia en Ethiopië. De bilaterale steun
voor de water- en sanitatiesector bestaat steeds meer uit programmasteun die aan de sector wordt verleend via basketfondsen, die bestaan uit geld van verschillende donoren, of
steun aan de sectorale begroting. Speciaal punt van aandacht
in de partnerlanden is de ontwikkeling van goede beleids- en
budgettaire kaders voor de drinkwater en sanitatie (sub-)sectoren en het vergroten van de harmonisatie (waarbij donoren
de coördinatie van de hulp vastleggen in afspraken) en coördinatie van donorinspanningen.

In internationale instellingen en overleg maakt Nederland zich
sterk voor het geven van prioriteit aan water en sanitatie. De
afgelopen jaren gebeurde dit door ondersteuning van de
UNSGAB, de adviesgroep van de Secretaris Generaal van de VN
voor water en sanitatie, die wordt voorgezeten door de Prins
van Oranje. Ook werd actief deelgenomen aan het European
Union Water Initiative en de internationale conferenties die
in 2008 in het kader van het Internationale Jaar van Sanitatie
werden gehouden. Ook de inzet van het Nederlandse en internationale maatschappelijk middenveld en multilaterale partners als UNDP, Unicef en WHO hebben ertoe bijgedragen dat
de thema’s drinkwater en sanitatie nu internationaal hoog
op de agenda staan.
Tevens werken de thema’s drinkwater en sanitatie nu door
naar de nationale agenda’s en ontwikkelingslanden tonen

Het maatschappelijk middenveld is zowel binnen Nederland
als daarbuiten actief op het gebied van beleidsbeïnvloeding en
lobbyen. Op internationaal vlak werken deze organisaties
daarbij samen met organisaties uit ontwikkelde en ontwikkelingslanden. Zo zijn SIMAVI en Both ENDS actieve leden van
het Fresh Action Network dat wereldwijd pleit voor het verbeteren van de toegang van de armsten tot water en sanitatie.

In ontwikkelingslanden zijn leden van het Fresh Action Network
op nationaal en lokaal niveau actief (beleidsbeïnvloeding,
lobby), met steun van o.a. ICCO en HIVOS.
In Nederland is de maatschappelijke aandacht voor MDG 7 de
laatste jaren toegenomen door activiteiten als Wandelen voor
Water, de Wereldwaterdag (in 2008 georganiseerd door het
NWP en UNICEF) en door het Internationale Jaar van Sanitatie
en de vooraanstaande rol van de Prins van Oranje daarbij.
Binnen en buiten de watersector ontstaan steeds meer samenwerkingsverbanden tussen lokale initiatieven, NGO’s, drinkwaterbedrijven, financiële instellingen en overheden (ministeries, gemeentes, waterschappen) om bij te dragen aan MDG 7.
Door deze samenwerkingsverbanden wordt de steun en aandacht voor MDG 7 verbreed en is het mogelijk de sterke punten
van diverse typen organisaties complementair te organiseren.
Het Schokland WASH (Water Sanitation, Hygiene) akkoord dat in
juni 2007 werd afgesloten door de rijksoverheid, private sector,
lagere overheden en het maatschappelijk middenveld is een
kader voor deze samenwerking. Voor de stimulering en coördinatie van deze gezamenlijke inzet is het WASH-secretariaat
opgericht dat functioneert binnen het NWP (Netherlands
Water Partnership).
..............
12	Support to Rural Water Supply and Sanitation in Dhamar and Hodeidah Governorates,
Republic of Yemen. IOB Impact Evaluation, no 315, October 2008. Water Supply and
Sanitation Programmes Shinyanga Region, Tanzania 1990-2006. IOB Impact
Evaluation, no 305, May 2007.
13	Joint Monitoring Programme progress report 2008 Unicef en WHO, 2008
14	Toegang tot veilig drinkwater en verbeterde sanitatie wordt vastgesteld op basis van
criteria van het Joint Monitoring Programma van Unicef en WHO dat wereldwijd de
voortgang met de realisatie van MDG-7 target 10 monitort.
15	Interne monitoring DMW Water Cluster

Figuur 5.8 Uitgaven voor water en sanitatie per kanaal (Mln EUR)
(Bron: Ministerie van Buitenlandse zaken (FEZ))

200

200

150

150

100

100

50

50

0

0
2006

2007

2008

Particulier

28

24

48

Multilateraal

25

37

29

Bilateraal

73

93

108

Totaal

127

154

186

Figuur 5.9
Financiële inzet van Nederlandse NGO’s
in water en sanitatie sector (euro’s)
Meer dan 1,25 miljoen
750.000 - 1,25 miljoen
250.000 - 750.000
100.000 - 250.000
Minder dan 100.000
Westerse Landen
Geen data

169

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

5.4.5

Mozambique
Drinkwater en sanitatie

Nederland werkt sinds de onafhankelijkheid met Mozambique
samen op het gebied van drinkwater en sanitatie. Als gevolg
van de lange burgeroorlog was de uitgangssituatie van Mozambique slecht. Er waren weinig voorzieningen en de institutionele en organisatorische capaciteiten waren miniem. Lange
tijd bleek het onmogelijk deze situatie te veranderen. De
vorige resultatenrapportage constateerde dat de resultaten
in Mozambique nog onbevredigend waren.
De afgelopen twee jaar is er echter vooruitgang geboekt. Het
duidelijkst is dit zichtbaar in de relatief goed ontwikkelde
stedelijke sector waar niet alleen de uitvoeringscapaciteit sterk
is toegenomen, maar ook mechanismen voor regulering en
verantwoording functioneren. Er is hierbij een duidelijke rolverdeling tussen de eigenaar van de stedelijke systemen (FIPAG),
de uitvoerder (Aguas de Moçambique) en het regulerende
orgaan (CRA) dat de tarieven vaststelt en voor de belangen
van de consument opkomt. CRA doet dat op zeer directe en
open wijze (inclusief goede communicatie naar de media) wat
tot verbeterde transparantie heeft geleid. In de rurale water- en
sanitatiesector ligt er nu een meerjarenprogramma waarop
donoren hun financiering afstemmen.

170

Deze positieve ontwikkelingen resulteerden in 2007 in een
substantiële groei van het aantal nieuwe waterpunten. Dit geldt
vooral voor dichtbevolkte provincies waar de dekkingsgraad
20 procent lager is dan in de overige provincies: Nampula en
Zambezia. In 2007 nam in deze gebieden het aantal waterpunten
met 21 en 24 procent toe. Bij het huidige tempo is het mogelijk het doel voor het lopende nationale ontwikkelingsprogramma (PARPA 2) in 2009 en de MDG’s in 2015 te halen. Hoewel
juist in de steden de voortgang tot voor kort beperkt was, zijn
de resultaten voor het eerste semester van 2008 positief, waardoor de doelen voor 2009 (60% dekking in steden) alsnog
haalbaar lijken. De doelen voor de rurale drinkwater voorziening (55% in 2009), urbane sanitatie (55% in 2009) en rurale
sanitatie (40% in 2009) zullen worden gehaald. Mozambique
is daarom wat betreft MDG 7C op schema.
Nederland heeft de laatste decennia een leidende rol gespeeld
binnen de donorgemeenschap om tot meer donorcoördinatie
en afstemming met nationaal beleid te komen. Om die reden
heeft Nederland sterk ingezet op het instrument van sectorale
begrotingssteun. Nu nationale programma’s voor drinkwater
en sanitatie en gezamenlijk donormechanismen van de grond

komen, bestaat de mogelijkheid voor een hogere graad van
donorcoördinatie waarbij ook programma’s van Care en Unicef
in de sectorbrede benadering worden opgenomen. Het Nederlandse waterleidingsbedrijf Vitens heeft via zijn internationale
dochtermaatschappij en met steun van het klantenfonds Water
for Life, Aqua for All en de ambassade in Maputo sinds 2005,
via een PPP, ondersteuning gegeven aan FIPAG om de capaciteit van vier lokale waterleidingbedrijven te versterken. Doel
daarbij is niet alleen de bedrijfsvoering te verbeteren maar ook
om de armen die in de voorsteden leven van water te voorzien.
De resultaten van deze ondersteuning zijn spectaculair geweest:
na een periode van bijna totale verwaarlozing van de infrastructuur zijn de bedrijven nu in staat een groeiend deel van
de noodzakelijke onderhouds- en functioneringskosten te
financieren. Het partnership is inmiddels verlengd tot 2012.
Verwacht wordt dat tegen die tijd de lokale bedrijven minimaal
80 % van de functionerings- en onderhoudskosten kunnen
betalen (doelstelling is 100 %).
Sinds 2007 is water en sanitatie ook een speerpunt voor SNV
in Mozambique. SNV richt zich op capaciteitsontwikkeling op
decentraal niveau in het noorden en uiterste zuiden. Daarbij

Inwoners			
Oppervlakte 			
				
Hoofdstad			
Religie			
				
Etniciteit			
				
				
				
				
Geboortecijfer		
Sterftecijfer			

17.479.000
801.590 km2
(19,3 x Nederland)
Maputo
Christendom 42%
Islam 18%
Makua 47%
Tsonga 23%
Chichewa 12%
Shona 11%
Yao 4%
35 per 1000 inwoners
21 per 1000 inwoners

Zuigelingensterfte		
129 per 1000 geboortes
Levensverwachting
31
Analfabetisme		
53,5 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	8.711 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		16.667 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
72 % (2003)
Werk in landbouw		
82,6 %
Werk in industrie		
8,2 %
Werk in diensten		
9,2 %
Koopkracht (BBP)		
€ 1.117 per inwoner

Groei BBP ’90-’03 4.6 % per inwoner/per jaar
Uitvoer		Aluminium, garnalen, cashewnoten, katoen, suiker,
citrusvruchten, kopra, hout,
elektriciteit
Invoer		Machines, voertuigen, aardolie, chemicaliën, metaalproducten, voedingsmiddelen, textiel
CO2 uitstoot		
0,1 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	624 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
0 % overschot en tekort (2002)

wordt geïnvesteerd in platforms van belanghebbenden voor
beheer en onderhoud, verbetering van hygiëne en sanitatie
via scholen en capaciteitsopbouw. Er wordt aangehaakt bij de
introductie van goedkope technologie van Connect International, een andere belangrijke Nederlandse speler in het noorden van Mozambique. Connect International voert sinds 2006
een door het Ministerie van Buitenlandse Zaken gesteund programma voor gemeenschapsontwikkeling uit met veel aandacht voor water en sanitatie in Tanzania, Zambia en Mozambique (het TAZAMO-programma). In Mozambique gebeurt dit
met de lokale organisatie ADPP (Ajude de Desenvolvimento
de Povo para Povo) die lokale werkplaatsen opzet en handgeboorde en -gegraven putten, touwpompen, waterfilters en
platforms voor latrines heeft geïntroduceerd.

171

Mozambique

Peter van
den Horn
Wie?

Wat voor bedrijf is Vitens Evides International?

Peter van den Horn (41) is drinkwaterexpert en landendirecteur in Mozambique voor Vitens Evides International B.V.
Hij woont in de hoofdstad Maputo en werkt in negen steden
in het land.

Vitens Evides Internationaal B.V. (VEI) is een dochterbedrijf van
de twee grootste drinkwaterbedrijven van Nederland, Vitens
en Evides. VEI helpt mee aan het verbeteren van de watervoorziening voor meer dan twintig miljoen mensen in ontwikkelingslanden over de hele wereld. Wij ondersteunen op ‘non
profit’-basis drinkwaterbedrijven in negen steden met meer
dan een miljoen inwoners. De focus ligt op overdracht van
kennis en het invoeren van standaard werkprocedures. We
helpen drinkwaterbedrijven te professionaliseren en financieel onafhankelijk te worden. Verder helpen we bij het werven
van fondsen en het managen van investeringsprojecten ter
verbetering van de drinkwaterinfrastructuur. Eind 2004 is VEI
een samenwerkingsverband aangegaan met FIPAG, een onafhankelijke overheidsinstelling die verantwoordelijk is voor
de verbetering van de stedelijke drinkwatervoorziening in
Mozambique.

Wat is uw functie
Ik ben landendirecteur Vitens Evides International. In 2004
begon ik met het opstarten van de activiteiten in vier steden
en het opbouwen van de relatie met de overkoepelende organisatie FIPAG. VEI heeft zich verder uitgebreid, en nu coördineer ik de activiteiten op landelijk niveau.

Hoe belangrijk is het werk van VEI?
Onze taak is ervoor te zorgen dat alle investeringen in de drinkwaterinfrastructuur duurzaam zijn. Wij helpen de bedrijven
om bestaande en nieuwe infrastructuur goed te beheren en
onderhouden. Zo kan de bevolking ook in de toekomst over
betrouwbaar drinkwater beschikken.

Kunt u voorbeelden van succes geven?
De samenwerking tussen VEI en FIPAG wordt niet alleen in
Mozambique maar ook daarbuiten als een goed voorbeeld
gezien. Een van de belangrijke succesfactoren is het feit dat
VEI geen winstoogmerk heeft. Als succes kan worden genoemd
dat in de vier zuidelijke steden, waar VEI in 2004 is begonnen,
de waterbedrijven zijn ontwikkeld van financieel noodlijdend
tot kostendekkend voor beheer en onderhoud. Het opleidingsen kennisniveau is meetbaar gestegen. De drinkwatervoorziening was geen (politiek) agendapunt meer tijdens de gemeentelijke verkiezingen in 2008.

Hoe verhoudt uw project zich tot
millenniumdoel 7?
Dankzij de ondersteuning van VEI hebben meer dan 250.000
mensen in Mozambique betrouwbaar drinkwater gekregen
en is voor circa 200.000 bestaande klanten de voorziening
verbeterd. Nog belangrijker is dat onze inspanningen de
drinkwatervoorziening in de toekomst garanderen door
professioneel en kostendekkend beheer en onderhoud.

Wat is uw verwachting? Wordt het doel in
Mozambique gehaald?
Onze doelstelling, halvering van het aantal mensen zonder
toegang tot veilig drinkwater, is enorm ambitieus, vooral ten
aanzien van de duurzaamheid. Meer publieke waterbedrijven
zouden wereldwijd in actie moeten komen. Vooral voor het
platteland moeten er oplossingen komen. Zo kan het onderhoud van handpompen waarschijnlijk beter gedaan worden
door stedelijke drinkwaterbedrijven. De verantwoordelijkheid
voor het beheer zal natuurlijk wel lokaal moeten blijven.

Wat zou u anders doen als u minister was
voor ontwikkelingssamenwerking?
Ik zou meer gebruikmaken van beschikbare kennis, van bijvoorbeeld Nederlandse en buitenlandse waterbedrijven. En
ze eerder beschouwen als partner dan als contractpartij. Draag
kennis over in de praktijk en beperk het volume schriftelijke
adviezen. Ontwikkelingssamenwerking moet vraaggestuurd zijn.

Is er nog iets anders dat u kwijt wilt?
Veranderingstrajecten duren lang, dus ondersteuningsprogramma’s tussen lokale en Nederlandse partijen werken beter
dan kortdurende projecten. Er moeten natuurlijk wel duidelijke afspraken worden gemaakt over de mate van ondersteuning, afhankelijk van de snelheid van het ontwikkelingsproces en de lokale vraag.
..............
Tekst: Peter van den Horn
Foto: Peter van den Horn

173

MDG 7: Het waarborgen van een duurzame leefomgeving

5.4.6

Conclusies

Wereldwijd wordt vooruitgang geboekt bij het realiseren van
MDG 7C. Het gaat redelijk goed met het doel voor drinkwater,
maar veel minder goed met sanitatie. Daarnaast blijft voortgang
achter in specifieke gebieden, waaronder grote delen van Afrika,
met name de fragiele staten, en in Zuid en Oost-Azië, vooral
de plattelandsgebieden.
Nederland levert een concrete bijdrage aan de realisatie van
MDG 7C door de 50 miljoen doelstelling. Vanaf 2007 beginnen
de Nederlandse directe investeringen concrete resultaten op te
leveren in de vorm van toegang tot drinkwater voor 3,1 miljoen
mensen en tot sanitatie voor 3,2 miljoen mensen. Met inbegrip
van toerekeningen van de bijdrage via algemene begrotingssteun en Nederlandse kernbijdragen aan multilaterale organisaties, hebben per eind 2008 naar schatting 5,7 miljoen mensen toegang tot drinkwater en 6,8 miljoen tot sanitaire
voorzieningen verkregen.
Deze concrete bijdragen aan de verwezenlijking van MDG 7
doel 7C en de 50 miljoen doelstelling zijn een gevolg van een
hechte samenwerking tussen de overheid, maatschappelijke
organisaties en bedrijven in de Nederlandse watersector.
Het Schokland akkoord en het functioneren van het WASH
secretariaat zijn daar exponenten van.
Hoewel door Nederland wordt ingezet op concrete outputs
heeft dit in de praktijk niet geleid tot het uit het oog verdwijnen van de resultaatketen in bredere zin. Met name in die
landen waar op sectoraal niveau wordt ingezet wordt aandacht
besteed aan wetgeving, beleids- en planontwikkeling, versterking van organisaties en institutionele ontwikkeling. Daarnaast
spelen vooral maatschappelijke partners een belangrijke rol
bij capaciteitsopbouw en institutionele ontwikkeling.
Desondanks moet de conclusie van de resultatenrapportage
2005 – 2006 herhaald worden: de resultaten van de Nederlandse inzet zijn goed, maar schieten in gezamenlijkheid met
andere donoren en partners nog tekort. Juist om deze redenen
investeert Nederland veel in het verbeteren van de financiering,
coördinatie en monitoring van MDG 7C op wereldschaal.

174

MDG 8

Een mondiaal
partnerschap voor
ontwikkeling

6.1 Inleiding

178

6.2 	De brede agenda van ontwikkelingssamenwerking:
hulp en samenhang

180

6.3 Inzet en effectiviteit van de hulp
		 6.3.1
Inzet
		 6.3.2
Effectiviteit van de Nederlandse hulp

181
181
183

6.4
		
		
		
		
		
		
		
		

184
184
186
186
187
187
187
188
188

Toegang tot de wereldmarkt
6.4.1
Inleiding: een eerlijk handelsstelsel
6.4.2
De Doha-ronde in de WTO
6.4.3
Algemeen Preferentieel Stelsel
6.4.4
Vrijhandelsakkoorden
6.4.5
Oorsprongregels
6.4.6
Hulp voor Handel
6.4.7
Non-trade concerns: van milieu tot arbeidsnormen
6.4.8
Gemeenschappelijk landbouwbeleid

6.5 Schuldverlichting
189
		 6.5.1
Kwijtschelden: steeds meer landen onder het juk vandaan 189
		 6.5.2
Voorkomen van onhoudbare schulden
190

6.6
		
		
		
		

Milieu en duurzame ontwikkeling
6.6.1
Inleiding: een duurzame leefomgeving
6.6.2
Nationaal beleid: hoge ambities
6.6.3
Internationaal energiebeleid: betere samenhang
6.6.4 	Internationaal klimaatbeleid:
zwaar weer voor arme landen

6.7 Toegang tot betaalbare geneesmiddelen
		 6.7.1
Inleiding: medicijnen voor de armen
		 6.7.2 	 Nederlandse inzet:

betere beschikbaarheid voor ontwikkelingslanden

191
191
191
191
192
193
193
193

6.8 Toegang tot nieuwe technologieën

195

6.9 	Partnerschappen met bedrijfsleven en
maatschappelijke organisaties
		 6.9.1
Partnerschappen
		 6.9.2
Duurzame ketens
		 6.9.3
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
		 6.9.4
Akkoorden van Schokland

197
197
197
198
198

6.10 Conclusies

204

175

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

Doel 8: Mondiale samenwerking
Hoogte van het budget voor ontwikkelingshulp.
Totaal: $ 119 miljard

Verenigd Koninkrijk
11,4 miljard

Ierland

Nederlan

1,3 miljard

7 miljard

Canada
België

4,7 miljard

2,4 miljard

Frankrij

Verenigde Staten van Amerika

11 miljard

26 miljard

Spanje
6,7 miljard

10 miljard US dollar

EUROPA

De oppervlakte van landen is gelijk aan:
de omvang van het budget voor ontwikkelingshulp
(Official Development Aid)

76 miljard

Halen landen het doel om 0,7% van het Bruto Nationaal Product
voor ontwikkelinssamenwerking te reserveren?

Schuldendienst (aflossing en rentebetaling) als percentage van
de export, 2000-2006 (Bron: UN, Millennium Development Goals Report, 2008)
2000
2000

2006
2006

% 20
15
10
5

176

Ontwikkelings
landen

Latijns Am. &
Caribisch Gebied

West Azie

Noord Afrika

OostEuropa
(GOS landen)

Zuidoost Azië

Nvt

Sub-Sahara
Afrika

Het doel is gehaald / de trend is goed

0
Zuid Azië

Er is vooruitgang, maar onvoldoende

Oost Azië

Het percentage is te laag / te weinig toename

Finland
1,1 miljard

Noorwegen

Zweden

4 miljard

4,7 miljard

Denemarken
2,8 miljard

Japan

nd

9,4 miljard

Duitsland

d

13,9 miljard

0,4 miljard

Zwitserland
2 miljard

Oostenrijk
1,7 miljard

Italië

Griekenland

4,4 miljard

0,7 miljard

Australië
3,2 miljard
Nieuw-Zeeland
0,3 miljard

Percentage van de EU import uit ontwikkelingslanden met
tariefvrije markttoegang
(Bron: http//www.mdg-trade.org)

% 100

Gemiddelde invoerrechten opgelegd door de Europese Unie
voor invoer uit de minst ontwikkelde landen*
* de vijftig armste landen
(Bron: http//www.mdg-trade.org)

% 100

90

Industrieprodukten
Landbouwprodukten

90
Industrieprodukten

80

Kleding

80
70

0

0

2007

10
2006

20

10
2005

20

2004

30

2007

40

30

2006

Textiel
Kleding

40

Textiel

50

2005

50

60

2004

Landbouwprodukten

2002

70
60

2002

jk

Luxemburg

177

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

6.1

Inleiding

In de vorige hoofdstukken stonden de inzet en resultaten in de
partnerlanden centraal. De Millennium Ontwikkelingsdoelen
1 t/m 7 zijn immers in de eerste plaats op de ontwikkelingslanden gericht en zij dragen hiervoor de eerste verantwoordelijkheid. Ook de ontwikkelde landen dragen eraan bij, maar
zijn daarnaast – in de vorm van MDG 8 – verplicht om een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling te bevorderen. Daarvoor
omvat MDG 8 een aantal doelstellingen die o.a. speciaal gericht
zijn op meer en effectievere ontwikkelingshulp, eerlijke handel, schuldverlichting en toegang tot betaalbare geneesmiddelen en nieuwe technologieën. Met deze doelstellingen streven ontwikkelde landen ernaar een internationale omgeving
te creëren die de inspanningen van de ontwikkelingslanden
op het gebied van de MDG’s 1 t/m 7 ondersteunt. De inzet en
bereikte resultaten van de MDG 8 doelstellingen hebben dan
ook in de eerste plaats betrekking op de Nederlandse en internationale context.
De meest recente Nederlandse rapportage over MDG 8 is gepubliceerd in 20061. Daarin werd ook op hoofdlijnen stilgestaan
bij de voortgang van MDG’s 1 t/m 7. Deze onderwerpen staan
nu in de respectievelijke MDG-hoofdstukken van deze resultatenrapportage. Een uitzondering hierop vormt een aantal
doelstellingen op het gebied van milieu en duurzame ontwikkeling (MDG 7), die betrekking hebben op de Nederlandse
hulp in nationaal en internationaal verband. Deze doelstellingen zullen in dit hoofdstuk behandeld worden en niet in
hoofdstuk 5 dat zich richt op de milieuproblematiek in de
partnerlanden. De meeste MDG 8 onderwerpen maken deel uit
van de zogenaamde ‘coherentie-agenda’ voor ontwikkelingssamenwerking, wat inhoudt dat bij alle beleidsbeslissingen

178

rekening wordt gehouden met mogelijke effecten op armoede
in ontwikkelingslanden. Hierover is in juli 2008 in uitgebreide
vorm aan de Tweede Kamer gerapporteerd door middel van de
Voortgangsrapportage OS Beleidscoherentie2. Naast de hierboven genoemde MDG 8 onderwerpen kwamen daarin ook
thema’s als migratie en veiligheid aan de orde. Vanwege de
actualiteit van de genoemde voortgangsrapportage worden
deze onderwerpen niet nogmaals apart in dit hoofdstuk behandeld.
Tot slot geldt dat een van de MDG 8 doelstellingen betrekking
heeft op de bijzondere positie van niet aan zee grenzende staten
en kleine eilandstaten. Omdat Nederland geen speciaal beleid
heeft voor deze landen zal hierover - behalve in tabelvorm
– niet expliciet worden gerapporteerd.

bywerk) leiden echter niet altijd tot direct kwantificeerbare
resultaten. De resultaatketen is vaak te lang om tot een geloofwaardige inschatting van de impact te komen. Daarom zal
voor een aantal onderwerpen het accent liggen op een meer
kwalitatieve analyse van geleverde inzet en (onderhandelings)
resultaten. Waar mogelijk zullen ter illustratie casussen worden gebruikt.

De tekstbox geeft een overzicht van alle MDG 8 doelstellingen
en de relevante MDG 7 doelstelling die betrekking heeft op
de Nederlandse inspanningen in nationaal en internationaal verband. De onderwerpen die in dit hoofdstuk aan de orde
komen, zijn direct of indirect gekoppeld aan de hierboven
genoemde doelen. Achtereenvolgens komen aan bod: bredere
coherentie, hulp en effectiviteit, handel en subsidies, schuldverlichting, milieu en duurzame ontwikkeling, toegang tot
betaalbare medicijnen, toegang tot nieuwe technologieën en
partnerschappen met het bedrijfsleven en maatschappelijke
organisaties.

De totale uitgaven uit het budget van ontwikkelingssamenwerking aan de verschillende MDG 8 onderwerpen is weergegeven in figuur 6.1. De grootste bijdrage komt uit het bilaterale
budget en bestaat geheel uit centrale uitgaven die vanuit het
Ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag zijn gerealiseerd.

Voor elk van deze onderwerpen zullen kwantitatieve streefcijfers en indicatoren de analyse zo veel mogelijk ondersteunen.
Veel van de inspanningen voor het behalen van MDG 8 (zoals
beleidsbeïnvloeding, internationale onderhandelingen, lob-

Bij de mondiale partnerschappen voor ontwikkeling is een zeer
groot aantal maatschappelijke partners betrokken. Daaraan
besteden de afzonderlijke doelstellingen en een aparte afsluitende paragraaf aandacht, waarbij overigens geen sprake kan
zijn van volledigheid. Daarvoor is de hoeveelheid betrokken
partners en bedrijven eenvoudigweg te groot.

..............
1	Kamerstuk 2005-2006, 29234, nr 46, 17 maart 2006
2 Kamerstuk 2007-2008, 29234, nr 61, 25 juli 2008

Millennium Ontwikkelingsdoelen die in dit hoofdstuk aan bod komen:
MDG 8: O
 ntwikkelen van een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling
		

Doelstelling 8a:
		Verder ontwikkelen van een open, op regels gebaseerd, voorspelbaar, niet-discriminerend handels- en
financieel systeem. Met inbegrip van afspraken over goed bestuur, ontwikkeling en armoedebestrijding –
zowel nationaal als internationaal.

		

Doelstelling 8b:
	Aandacht besteden aan de specifieke behoeften van de minst ontwikkelde landen. Met inbegrip van
tariefvrije en quotavrije markttoegang voor producten afkomstig uit de minst ontwikkelde landen; uitgebreider programma voor schuldverlichting HIPC-landen en kwijtschelding officiële bilaterale schuld; meer
ontwikkelingshulp voor landen die zich verplichten tot armoedebestrijding.

		

Doelstelling 8c:
		Aandacht besteden aan de specifieke behoeften van niet aan zee grenzende staten en kleine eilandstaten
in ontwikkeling.

		

Doelstelling 8d:
		Uitvoerig aandacht besteden aan de schuldenproblematiek in ontwikkelingslanden door nationale en
internationale maatregelen die op lange termijn schulden beheersbaar maken.

		

Doelstelling 8e:
		In samenwerking met farmaceutische bedrijven toegang verschaffen tot betaalbare, noodzakelijke
geneesmiddelen in ontwikkelingslanden.

		
Doelstelling 8f:
		In samenwerking met de private sector beschikbaar maken van de voordelen van nieuwe technologieën,
voornamelijk op het gebied van informatievoorziening en communicatie.
MDG 7: W
 aarborgen van een duurzame leefomgeving
		

Doelstelling 7a:
		Integreren van de beginselen van duurzame ontwikkeling in nationaal beleid en nationale programma’s
en het verlies van natuurlijke hulpbronnen omkeren.

Figuur 6.1 Uitgaven voor MDG 8 per kanaal (Mln EUR)

(Bron: Ministerie van Buitenlandse Zaken (FEZ))
600

600

400

400

200

200
0

0
Particulier

2006

2007

2008

16

43

48

Multilateraal

1

1

1

Bilateraal

289

352

175

Totaal

307

396

224

179

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

6.2

De brede agenda
van ontwikkelingssamenwerking:
hulp en samenhang

Het mondiale partnerschap van MDG 8 behelst een samenhangende agenda die is gericht op het creëren van een internationale omgeving waarin ontwikkelingslanden de ruimte
krijgen voor hun ontwikkelingsproces. Die internationale omgeving wordt de afgelopen decennia gedomineerd door het
proces van globalisering. De beleidsbrief Een Zaak van Iedereen 3
constateert dat dit proces de wereld kleiner en rijker maakt,
maar ook ongelijker. Toegang tot de wereldmarkt heeft de
afgelopen jaren honderden miljoenen mensen, vooral in Azië,
in staat gesteld zich te ontworstelen aan armoede en daarmee
de verwerkelijking van de MDG’s dichterbij gebracht. Tegelijk
wordt het voor de achterblijvers steeds moeilijker om aansluiting te vinden. Globalisering schept ruimte voor groei,
maar het vergt internationale samenwerking om gelijke kansen
te creëren en ook de allerarmsten te laten profiteren. Daarbij
zal in het bijzonder moeten worden gestreefd naar sociale- en
milieuduurzaamheid, zoals wordt benadrukt in het SER-advies
over Duurzame Globalisering 4 dat in 2008 is uitgebracht.
De Nederlandse ontwikkelingssamenwerking staat nadrukkelijk in het teken van een brede globaliseringsstrategie waarin
naast het hulpbeleid aandacht bestaat voor internationale
maatregelen op allerlei terreinen zoals veiligheid, milieu,
handel, financiën, landbouw en migratie. De recente internationale crises hebben de kwetsbaarheid van ontwikkelingslanden voor de instabiliteit van buitenaf opnieuw onderstreept.
Versterking van de internationale architectuur zal hen bescherming en kansen moeten bieden. Dat vergt een voortdurende
toetsing van allerlei terreinen van internationaal beleid op
mogelijke effecten op armoede in ontwikkelingslanden, meestal aangeduid met de term OS-beleidscoherentie.
De brede globaliseringsstrategie brengt daarmee een belangrijke
rol voor diverse ministeries en maatschappelijke partners met
zich mee. In de Kabinetsagenda 2015 heeft de gehele regering
zich gecommitteerd aan het realiseren van de MDG’s. Dit heeft
een nieuwe impuls gegeven aan een gerichte Nederlandse

180

inzet voor OS-beleidscoherentie in de verslagperiode. Naast
de resultaten op de afzonderlijke coherentiedossiers kan in
algemene termen worden vastgesteld dat Nederland koploper
is op het terrein van OS-coherentie. In december 2008 nam
Nederland voor de vierde maal de eerste plaats in op de coherentie-index van het onafhankelijke onderzoeksinstituut Center
for Global Development in Washington. Dit instituut publiceert jaarlijks de Commitment to Development Index waarin het
beleid van de rijke landen tegenover ontwikkelingslanden op
zeven beleidsterreinen wordt beoordeeld. Daarbij worden
waarderingen gegeven voor de omvang en kwaliteit van de
hulpinspanning en prestaties op het gebied van handel, investeringen, milieu, veiligheid, technologie en migratie.
Nederland scoorde hoog op de omvang en kwaliteit van de
ontwikkelingshulp, maar ook op het gebied van milieu, investeringen, handel en veiligheid. De Nederlandse bijdrage aan
vredesoperaties, de samenwerking met het bedrijfsleven in
ontwikkelingslanden en de aandacht voor het klimaatbeleid
werden in positieve zin beoordeeld. Er waren ook enkele punten van kritiek, zoals het relatief geringe aantal studenten
uit ontwikkelingslanden dat in Nederland studeert, de hoge
(Europese) invoerrechten op landbouwproducten en de hoge
uitstoot van broeikasgassen.
Ook tijdens de DAC Peer Review van 2006 5 werd geconstateerd
dat Nederland een sterk raamwerk voor OS-beleidscoherentie heeft opgebouwd. Departementen werken effectief samen
op onderwerpen die ze delen en bij nieuwe voorstellen in EUkader vindt systematische screening plaats op de relevantie
voor ontwikkeling.
Hoewel internationaal de afgelopen periode voortgang is
gemaakt op diverse terreinen die onderdeel uitmaken van
MDG 8, schiet de bijdrage van de internationale gemeenschap
nog altijd tekort. Nederland hecht groot belang aan het vasthouden en intensiveren van de internationale samenwerking
gericht op de MDG’s, juist in deze tijd van crises. Het blijft

noodzakelijk om te investeren in stabiliteit, veiligheid, duurzaamheid en economische dynamiek in de arme delen van de
wereld. Daarom is het tevens van belang coalities te vormen,
niet alleen tussen de departementen, maar eveneens met
maatschappelijke partners en het bedrijfsleven.
Het kabinetsproject de Millennium Ontwikkelingsdoelen
Dichterbij (Project 2015) is er daarom op gericht de gezamenlijke Nederlandse inzet te versterken, met de bedoeling de
achterstanden bij het behalen van de MDG’s te verkleinen. Op
basis van consultaties met het maatschappelijk middenveld,
het bedrijfsleven en experts uit binnen- en buitenland zijn
gezamenlijke aandachtsgebieden geïdentificeerd waarop de
bestaande inzet en resultaten kunnen worden verbeterd. Daarbij
gaat het om nieuwe samenwerkingsverbanden en innovatieve
benaderingen, zowel in Nederland als in ontwikkelingslanden.
Dit project heeft geresulteerd in de Kabinetsagenda 2015 en
de Akkoorden van Schokland.
..............
3
4
5

K amerstuk 2007-2008, 31250, nr 1, 16 oktober 2007
SER Advies “Duurzame Globalisering: een wereld te winnen”, 20 juni 2008
OECD Development Assistance Committee, Peer Review of The Netherlands, OECD 2006

6.3

Inzet en
effectiviteit
van de hulp
6.3.1

Inzet
Omvang hulp: Nederland loopt voorop
Ook in de afgelopen jaren voldeed Nederland aan de in 1970
vastgestelde VN-norm om tenminste 0,7 procent van het Bruto
Nationaal Inkomen (BNI) te besteden aan officiële ontwikkelingshulp (ODA). Zowel in 2006 als in 2007 lag het Nederlandse percentage op 0,81. De sinds 1997 geldende Nederlandse
afspraak om het ontwikkelingshulpbudget vast te leggen op
0,8 procent van het BNI is ook door de huidige regering overgenomen. De overschrijding met 0,01 procent in 2006 en 2007
diende als compensatie voor het lagere ODA-percentage over
2004, toen India uitstaande ODA-schulden in één keer heeft
afgelost.

Evenals in het verleden behaalden van de overige OESO/DACleden ook Noorwegen, Denemarken, Luxemburg en Zweden in
2006 en 2007 een percentage boven de 0,7 (zie tabel in Annex).
Het gemiddelde voor alle OESO/DAC-landen lag in 2007 op
0,28 procent. Dit percentage schommelt sinds 2000 tussen de
0,22 en 0,31 procent. In 2005 is door de EU-lidstaten als groep
afgesproken de omvang van de officiële ontwikkelingshulp
geleidelijk te vergroten tot 0,7 procent in 2015, met een collectief tussendoel van 0,56 procent in 2010. Individuele EU-lidstaten met uitzondering van de nieuwe lidstaten hanteren een
doelstelling van 0,51 procent in 2010. Een aantal landen zoals
Oostenrijk, Duitsland, Ierland en Spanje hebben de afgelopen
jaren een aanzienlijke stijging gerealiseerd, maar bij andere

donoren is de voortgang tot en met 2007 nog te gering. De
Nederlandse regering heeft op de VN-conferentie ‘Financing for
Development’ in december 2008 in Doha andere rijke landen
aangespoord om hun beloften over het verhogen van het ontwikkelingsbudget na te komen en daartoe duidelijke tijdspaden
voor aan te geven.

Tabel 6.1 De officiële omvang vang van de hulp (ODA) (bron: OESO DAC )
			

1990

1995

2000

2004

2006

2007

1.	Netto ODA

0,92

0,81

0,84

0,73

0,81

0,81

2.	Netto ODA

0,30

0,23

0,21

0,27

0,21

0,24

3.	Percentage van totale bilaterale,
sectorale ODA aan sociale basisvoorzieningen

11,70

19,80

23,00

18,10

38.5

…

4.	Percentage ODA

14,20

18,30

14,50

21,40

14,80

14,70

5.	Percentage ODA

4,70

4,10

2,10

1,90

1,60

3,20

6.	Percentage multilaterale ODA

27,80

30,40

28,50

36,50

21,50

25,40

7.	Percentage bilaterale hulp dat
ongebonden is

55,50

78,90

95,30

86,80

96,00

95,00

totaal als percentage van BNI
aan minst ontwikkelde landen als percentage
van BNI

* Gegevens over sociale basisvoorzieningen betreffen gemiddelde
jaarlijkse commiteringen in
tweejarige periode

(basisonderwijs, primaire gezondheidszorg,
voeding, veilig drinkwater en sanitatie) *
aan niet aan zee grenzende landen
aan kleine eilandstaten
van totale netto ODA

181

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

Hulp aan minst ontwikkelde landen
Sinds 2007 kent het Nederlandse bilaterale beleid veertig partnerlanden (complete lijst zie annex) die zijn ingedeeld in drie
profielen: a) het versneld bereiken van het MDG; b) veiligheid
en ontwikkeling en c) brede relatie. Naast de hoofddoelstelling van duurzame armoedebestrijding, geldt als aparte doelstelling dat tenminste de helft van de bilaterale hulp ten goede
komt aan Afrika, een doelstelling die ook in 2007 werd behaald
(negentien partnerlanden liggen in Afrika). Van de veertig
Nederlandse partnerlanden behoren er achttien tot de groep
van minst ontwikkelde landen en zeven tot de groep van andere
lage inkomenslanden6. In 2007 bedroeg de Nederlandse ODA
aan de minst ontwikkelde landen 0,24 procent van het BNI,
ruim boven de VN-doelstelling van 0,15 procent. Nederland
voert geen specifiek beleid voor ‘niet aan zee grenzende landen’
en kleine eilandstaten in ontwikkeling. Tot de veertig partnerlanden behoren veertien niet aan zee grenzende landen en
één kleine eilandstaat.

Sociale basisvoorzieningen
Binnen de Nederlandse inzet op de MDG’s vormen sociale basisvoorzieningen als onderwijs, gezondheidszorg en water reeds
geruime tijd prioritaire thema’s. Zoals tabel 1 aangeeft, is sinds
de jaren negentig van de vorige eeuw sprake van een stijgende
trend. Daarbij ligt het percentage van de bilaterale, sectorgerichte ODA die bestemd was voor sociale basisvoorzieningen
sinds 2000 gemiddeld ruim boven de 20 procent. In recente

jaren is sprake van een grillig trendverloop als gevolg van
committeringen (verplichtingen aangegaan door een donor
tegenover een ontvanger tot bijdrage aan een bepaalde activiteit) die vanwege hun meerjarige karakter sterk schommelen.
Zo was er in de periode 2003/2004 sprake van een tijdelijke
terugval naar 18,1 procent door lagere committeringen, vooral
in de onderwijssector. Nadien heeft een inhaaleffect plaatsgevonden waardoor de committeringen in de periode 2005/2006
op een veel hoger niveau lagen (38,5 procent).

Gemiddeld besteden OESO/DAC-landen ongeveer 25 procent
van hun netto officiële ontwikkelingshulp (ODA) via het multilaterale kanaal. De Nederlandse multilaterale ODA bedroeg
in 2007 25,4 procent van de netto Nederlandse ODA. Dit vormt
een stijging met bijna vier procentpunten ten opzichte van
2006 en komt overeen met het gemiddelde van 25 procent
tussen 2004 en 2006. De stijging in 2007 was vooral het gevolg
van hogere uitgaven via de EU en multilaterale ontwikkelingsbanken en fondsen.

Multilaterale hulp

Ontbinding van de hulp

Het multilaterale kanaal – zowel de VN als de internationale
financiële instellingen – wordt gezien als een effectieve manier
om bij te dragen aan de implementatie van de Nederlandse
ontwikkelingssamenwerking. In multilateraal verband behoort
Nederland in veel ontwikkelingsinstellingen tot de groep van
meest invloedrijke actoren. Dit niet alleen vanwege de aanzienlijke financiële bijdrage, maar ook vanwege de actieve inzet
en inbreng in het beleid. Zo heeft Nederland in juli 2008 een
conferentie georganiseerd over de toekomst van de Wereldbank. Hiermee heeft Nederland een belangrijke bijdrage geleverd aan de lopende discussie over de strategie van de Wereldbank, in het bijzonder de rol van de Wereldbank in fragiele
staten, in het mondiale klimaatdossier en bij het betrekken van
de private sector. Nederland was daarnaast in 2007 de grootste
donor van UNFPA en UNAIDS, en in 2008 de op één na grootste
donor van UNDP (gemeten naar ongeoormerkte bijdragen).

Door Nederland is serieuze invulling gegeven aan de in 2001
gemaakte afspraak om de hulp aan de minst ontwikkelde landen te ontbinden. Het programma voor Ontwikkelingsrelevante Exporttransacties (ORET) is in 2005 aangepast door het
invoeren van een gebonden en een ongebonden variant,
waarbij alle minst ontwikkelde landen onder de ongebonden
variant vallen. Ook heeft Nederland zich actief ingezet voor
de ontbinding van voedselhulp. Het percentage ongebonden
hulp bevindt zich op een hoog niveau en steeg van 86,8% in
2004 naar 96% in 2006 en 95% in 2007. Daarbij geldt dat de
lichte daling in 2007 ten opzichte van 2006 is toe te rekenen
aan nieuwe rapportageafspraken die in 2008 in de OESO/DAC
zijn ingevoerd. Volgens de oude berekeningsmethode zou het
99% zijn geweest.

Tabel 6.2
2007 scores1 Parijs-indicatoren Nederlandse hulp aan 29 partnerlanden / per profiel2 (stand per 1/12/08)
(Mln EUR) (Bron: Ministerie van Buitenlandse Zaken (DEK/HI), 2009)
			

INDICATOREN
Profiel 5		
			
			
			

3
%
in
Budget

4
%
Coörd.
TA/cap

5a
%
use
PFM

1			

66

77

64

90

5

59			

73

54		

59

2			

37

28

35

5

1

47			

36

61		

64

3			

51

55

37

68

8

28			

52

45		

23

Totaal		

56

54

59

75

14

49

1003

63

53		

50

Doelstelling 4
voor 2010

85

50

79

85

23

76

>95		

66

40		

66

2010 target gehaald of vrijwel gehaald
2010 target haalbaar met extra inspanning
2010 target (waarschijnlijk) niet haalbaar

182

5b
6
7
8		
9
%
nr.
%
%		
%
use
PIU’s
Predict.
Untied		
PBA
Proc.						

1 	Bronnen: Landenhoofdstukken geplaatst op website OESO. Voor 2 landen (Mongolië, Nicaragua) waren nog geen definitieve landenhoofdstukken
geplaatst; de gegevens voor deze landen zijn ontleend aan eerdere concepten. De totaalcijfers zijn ontleend aan de 2008 Survey on Monitoring the
Paris Declaration (OESO/DAC, 2008).
2	Profiel 1: 17 partnerlanden; profiel 2: 6 parnerlanden; profiel 3: 6 partnerlanden.
3 	Volgens OESO/DAC survey. Volgens eigen gegevens 95%, zie ook tabel 1.		
4	Berekend voor Nederland (eigen berekening op basis van nulmeting 2005).
5 Zie Inleiding voor uitleg’

10a
%
Coörd.
missions

10b		
%
Coörd. 		
CAW’s

6.3.2

Effectiviteit van de
Nederlandse hulp
High Level Fora van Parijs en Accra

Onderzoek: is Nederlandse hulp effectief?

Effectiviteit en resultaatgerichtheid van de hulp staan centraal
in de beleidsagenda van ontwikkelingssamenwerking. Tegelijkertijd past bescheidenheid over wat een donor als Nederland
alleen kan bereiken. Het is van groot belang dat de verantwoordelijkheid voor ontwikkeling blijft waar die hoort: bij
het ontwikkelingsland zelf. Donoren sluiten daarbij aan. Dat
is de kern van de Verklaring van Parijs (2005) over effectieve hulp,
die in september 2008 in Accra tussentijds op voortgang is
beoordeeld. De Verklaring van Parijs roept op tot betere samenwerking, waarbij de bijdrage die hulp levert aan de ontwikkeling van land en maatschappij scherper vastgelegd zal kunnen
worden. Uiteindelijk gaat het om de gezamenlijke resultaten
die geboekt worden in de partnerlanden.

In de afgelopen jaren vonden enkele onderzoeken plaats waarin
de effectiviteit van de Nederlandse hulp werd beoordeeld:

Het High Level Forum in Accra heeft – mede dankzij de inspanningen van vooral Groot-Brittannië, de Europese Commissie
en Nederland – gezorgd voor de gewenste herbevestiging van
de principes van de Verklaring van Parijs, maar ook voor erkenning van de noodzaak om de uitvoering op cruciale punten
te versnellen, zoals het gebruik van lokale systemen, de voorspelbaarheid, de werkverdeling onder donoren, transparantie en verantwoording.
De inhoud van de afspraken in Accra is niet nieuw: met alle
elementen werd al door verschillende koplopers – waaronder
Nederland - geëxperimenteerd of structureel gewerkt. Nieuw is
dat zo veel spelers in de wereld van de ontwikkelingssamenwerking – zowel partnerlanden als bi- en multilaterale donoren –
deze vergaande afspraken hebben ondertekend en nu aanspreekbaar zijn op de uitvoering. Een belangrijk succes van Accra
was dat niet-traditionele donoren als China en vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties zich konden vinden
in de tekst van de Accra Actie Agenda.

In de DAC peer review van 2006 kreeg Nederland van de collegadonoren veel lof voor de kwaliteit van het ontwikkelingsbeleid,
de constante prestatie van een ODA van 0.8 procent van het
BNI, de aandacht voor vraagstukken op het gebied van kwaliteit
en effectiviteit binnen ontwikkelingssamenwerking, het gebruik van innovatieve benaderingen en de wijze waarop Nederland omgaat met humanitaire hulp. De examinatoren gaven
aan dat de input doelstellingen het interne proces complexer
kunnen maken, maar vooral ook het ownership in de partnerlanden, waarbij de wensen en ideeën van de hulpontvanger
centraal staan, kunnen ondergraven.
In de aanloop naar Accra werd in 2008 een onderzoek gehouden
om de prestaties van de ontwikkelde landen bij de uitvoering
van de Verklaring van Parijs in kaart te brengen. De vragenlijst
over de Nederlandse hulp werd door 29 deelnemende partnerlanden ingevuld.
Nederland kwam goed uit dit onderzoek (zie tabel 6.2). In vergelijking met de andere donoren scoort Nederland op vrijwel
alle indicatoren boven het gemiddelde. Op vijf van de tien
indicatoren zijn de Parijse streefcijfers voor 2010 al gehaald,
of zo goed als gehaald: gecoördineerde technische samenwerking voor capaciteitsontwikkeling, het vermijden van
parallelle eenheden voor projectuitvoering (Project Implementation Units, PIU’s), ontbinding van de hulp, het toepassen
van een op programma’s gebaseerde benadering (Programme
Based Approach , PBA) en het gezamenlijk uitvoeren van veldmissies. Voor drie indicatoren ligt de Nederlandse score nog
ruim onder het Parijse streefcijfer voor 2010: de mate waarin
de Nederlandse hulp is opgenomen in de begroting van het

partnerland, het gebruik van lokale systemen voor management van overheidsfinanciën (Public Finance Management, PFM)
en voorspelbaarheid van de hulp.
Ter voorbereiding op Accra vond ook een bredere evaluatie van
meerdere donoren plaats. De Nederlandse deelstudie7 stelde
vast dat Nederland in de relevante fora een vooraanstaande
rol heeft gespeeld om de internationale agenda voor effectiviteit
van de hulp vorm te geven. Ook op de feitelijke uitvoering
scoort Nederland goed. Aanpassingen van regelgeving en
instrumenten zijn doorgevoerd, staf wordt ondersteund met
gerichte opleidingen en advies en de oprichting van de Directie
Effectiviteit en Kwaliteit (in 2005) heeft ervoor gezorgd dat de
inzet op grotere effectiviteit van de hulp structureel is verankerd
in de organisatie. Het departement en de ambassades beschikken over gekwalificeerd personeel om de Verklaring van Parijs
uit te voeren. Decentralisatie en delegatie van bevoegdheden
naar de posten wordt in de deelstudie naar voren gebracht
als een succesfactor, omdat de posten door hun grotere
autonomie effectiever kunnen zijn in de dialoog met de
partnerlanden.
Toch moet er, ook door een ‘koploper’ als Nederland, nog veel
gebeuren. De scores in het onderzoek laten zien dat Nederland
op bijvoorbeeld het gebied van gebruik van landensystemen,
voorspelbaarheid en transparantie nog verbeterslagen kan
maken.
..............
6
7

K osovo is niet meegerekend omdat het nog geen DAC-status heeft
Ahead of the crowd? The process of implementing the Paris Declaration. Case study:
the Netherlands, IOB, december 2007.

183

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

6.4

Toegang
tot de
wereldmarkt
6.4.1

Inleiding:
een eerlijk handelsstelsel
Een belangrijke bijdrage aan het bereiken van de MDG’s kan
worden geleverd door een open en eerlijk handelsstelsel,
waarbinnen ontwikkelingslanden – en in het bijzonder de minst
ontwikkelde landen – een kans krijgen te participeren in de
groei van de wereldhandel. Indicatoren voor deze MDG vormen
de hoogte van tarieven en quota, in het bijzonder voor producten die van belang zijn voor ontwikkelingslanden, zoals
landbouwproducten, textiel en kleding. Ook handelsverstorende subsidies voor landbouwproducten in ontwikkelde landen
bedreigen de exportmogelijkheden van ontwikkelingslanden.
Tabel 6.3 geeft een beeld van de ontwikkeling van de indicatoren voor Nederland (in veel gevallen EU) in de afgelopen jaren
(de cijfers van 2007 en 2008 zijn nog niet beschikbaar).
Handelsbeleid vormt een competentie van de Europese Commissie. De Nederlandse inzet verloopt dan ook voor een groot
deel via het overleg in Brussel. Resultaten van de Nederlandse
inbreng op dit gebied zijn moeilijk te specificeren omdat zij
vooral betrekking hebben op verschuivingen in de gezamenlijke
Europese posities.
Er is de afgelopen tien jaar sprake van een geleidelijke daling
van de Europese tarieven op importen uit ontwikkelingslanden.
Vooral de markttoegang van de minst ontwikkelde landen
kreeg een belangrijke impuls door het Everything But Armsinitiatief. Met ingang van 2008 is die volledig vrije markttoegang uitgebreid tot de ACP-landen (landen in Afrika, het
Caribisch gebied en de Stille Oceaan) die een (interim) overeenkomst voor economisch partnerschap (Economic Partnership Agreement, EPA) hebben afgesloten. De hervorming van
het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid heeft bijgedragen
aan een ontwikkeling waarbij de Europese landbouwsubsidies minder handelsverstorend werken voor ontwikkelingslanden. Een meer substantiële trendbreuk in de indicatoren
wacht op de succesvolle afronding van de Doha-ronde.

184

Verlaging van tarieven en handelsverstorende subsidies dient
bij voorkeur binnen de multilaterale onderhandelingen in
WTO-kader tot stand te komen. Binnen de WTO kunnen ontwikkelingslanden – in het bijzonder minst ontwikkelde landen – aanspraak maken op een speciale en gedifferentieerde
behandeling. In paragraaf 6.4.2 worden de ontwikkelingen
rond de Doha-ronde beschreven. Het economisch succes van
sommige regio’s heeft de onderlinge verschillen in de laatste
vijftien jaar vergroot. Binnen de multilaterale handelsliberalisatie en de hiermee samenhangende spelregels is daarom het
nodige maatwerk nodig. In aanvulling op de multilaterale afspraken kunnen aan ontwikkelingslanden verdergaande handelspreferenties worden toegekend of kunnen zij profiteren
van het afsluiten van asymmetrische vrijhandelsovereenkomsten (waarin de rijke landen hun grenzen openen en arme
landen en landen in transitie wordt toegestaan hun grenzen
tijdelijk te sluiten om hun lokale markten te beschermen).
Dergelijke preferenties hebben in de praktijk pas effect indien
zij gepaard gaan met soepele oorsprongregels, die te maken
hebben met het land waar de producten vandaan komen. Deze
onderwerpen komen voor wat betreft de bijdrage van Nederland en Europa aan de orde in de paragrafen 6.4.3 (Algemeen
Preferentieel Stelsel), 6.4.4 (Vrijhandelsakkoorden) en 6.4.5
(Oorsprongregels). Juist voor de armste landen geldt bovendien dat toegang tot markten alleen niet voldoende is en
dat in aanvulling daarop steun nodig is voor de aanbodzijde
van hun economie (paragraaf 6.4.6 Hulp voor handel). Ten
slotte wordt in paragraaf 6.4.7 aandacht besteed aan de steeds
belangrijker wordende non trade concerns, zoals de manier waarop
een product tot stand komt. Paragraaf 6.4.8 gaat specifiek in
op het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de EU.

Tabel 6.3 Handel en subsidies (bron: Indicator 1-5: MDG-8 trade statistics database WTO/UNCTAD/ITC; Indicator 6-8: OESO, WTO)
			

Indicatoren
Percentage EU-importen met tariefvrije markttoegang, uitgezonderd
wapens, uit:

1990

1996

2000

2002

2004

2006
* Cijfers vanaf 2004 hebben betrekking
op de EU25, eerdere cijfers op de EU15.
Cijfers voor 2006 zijn voorlopig.

-

51,6
94,6

64,6
97,8

70,6
96,6

80,2
95,9

81,4
97,9

- MFN (Most Favourite Nations)
- Preferentieel

-

16,9
13,5

13,7
12,0

14,4
12,4

15,0
12,0

13,6
10,4

- MFN
- Preferentieel

-

7,2
3,1

4,7
3,0

4,7
1,9

4,9
2,4

4,8
1,9

- MFN
- Preferentieel

-

8,1
5,9

7,2
5,4

7,1
4,7

6,8
3,2

6,9
3,6

- MFN
- Preferentieel

-

6,4
0,0

5,6
0,0

6,3
0,1

6,2
0,1

6,4
0,1

- MFN
- Preferentieel

-

12,8
9,8

12,1
9,4

12,0
9,0

11,7
6,0

11,7
5,9

- MFN
- Preferentieel

-

12,9
0,0

12,3
0,0

12,1
1,2

11,9
1,2

11,9
1,2

Steun aan agrarische producenten
binnen de EU als percentage van het BNP *

2,1

1,5

1,3

1,3

1,3

1,1

Steun aan agrarische producenten
binnen de EU EUR miljard *

98,6

106,2

109,2

121,5

135,2

125,0

Percentage totale bilaterale, sectorgerichte ODA bestemd voor capaciteitsopbouw inzake handelsbeleid

0,2

0,8

1,3

Percentage totale bilaterale, sectorgerichte ODA bestemd voor opbouw
handelscapaciteit

2,5

2,6

3,8

Ontwikkelingslanden
Minst ontwikkelde landen

Gemiddeld EU-tarief op landbouwproducten uit:
Ontwikkelingslanden

Minst ontwikkelde landen

Gemiddeld EU-tarief op textielproducten uit:
Ontwikkelingslanden

Minst ontwikkelde landen

Gemiddeld EU-tarief op
kleding uit:
Ontwikkelingslanden

Minst ontwikkelde landen

185

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

6.4.2

6.4.3

De Doha-ronde in de WTO

Algemeen
Preferentieel Stelsel

Nederland heeft in de afgelopen jaren een actieve bijdrage
geleverd aan de beleidsdiscussies en de standpuntbepaling van
de EU in de WTO-onderhandelingen. Sinds de ministeriële
bijeenkomst van de WTO in Hong Kong in december 2005 is
de vooruitgang in de Doha-ronde teleurstellend geweest. Na
een tijdelijke formele schorsing van de onderhandelingen is in
juli 2008 door de directeur-generaal van de WTO, Pascal Lamy,
een hernieuwde poging gedaan om de onderhandelingen vlot
te trekken in een speciale ministeriële bijeenkomst. De ministers slaagden er in Genève echter niet in een doorbraak te bereiken, hoewel over meer dan 90 procent van de onderwerpen
binnen de G-7 overeenstemming werd bereikt. De Europese
Commissie steunde het door Lamy voorgestelde compromis.
De G-20 bijeenkomst van november 2008 gaf tegen de achtergrond van een dreigende recessie een sterk politiek signaal
over het belang van het spoedig bereiken van overeenstemming in de Doha-ronde. Ondanks de constructieve opstelling
van Europa bleek het echter in 2008 niet mogelijk de modaliteiten van een akkoord vast te leggen. Het is nu zaak de geboekte vooruitgang vast te houden en de meest recente stukken
van de voorzitters van de onderhandelingsgroepen zo stevig
mogelijk te verankeren als basis voor afronding van de ronde,
zodra het politieke klimaat dat toelaat.
De meeste Nederlandse maatschappelijke organisaties die de
onderhandelingen van de WTO actief volgen coördineren hun
activiteiten via de Coalitie voor Eerlijke Handel. De gemeenschappelijke inhoudelijke uitgangspunten zijn neergelegd in
het 10-punten plan Op weg naar een duurzaam resultaat in de WTO8.
Deze uitgangspunten hebben in veel gevallen hun weg gevonden naar de Nederlandse standpuntbepaling. Naast intensieve
contacten met kamerleden en ministeries is er tijdens de onderhandelingen regelmatig contact geweest tussen de aanwezige
Nederlandse maatschappelijke organisaties en de Nederlandse
delegatie. Maatschappelijke organisaties toonden zich bezorgd
over de uitsluiting van ministers van Afrikaanse – en veel
andere – ontwikkelingslanden in het onderhandelingsproces.

Een succesvolle uitkomst van de Doha-ronde zou van grote
betekenis zijn voor ontwikkelingslanden. Het gebrek aan een
definitief resultaat in de verslagperiode vormt dus een terugslag voor de internationale inspanning die zich richt op het
verwezenlijken van de MDG’s. Het blijft de inzet van Nederland
om – waar mogelijk in overleg met ontwikkelingslanden –
in de komende onderhandelingen constructief te zoeken naar
een uitweg voor de ontstane impasse en serieus werk te maken
van de ontwikkelingsdimensie van deze ronde.
Binnen de bredere Nederlandse doelstellingen in de Doha-ronde
gaat het vanuit het perspectief van ontwikkelingssamenwerking in het bijzonder om:
1.	ambitieuze markttoegang voor landbouw- en industrieproducten, het aanpakken van piektarieven en tariefescalatie;
2.	voor landbouwproducten vindt versnelde afschaffing
(volledige uitfasering uiterlijk in 2013) van alle vormen
van exportsteun (inclusief gebonden voedselhulp) plaats;
3.	scherpe vermindering van handelsverstorende, interne
landbouwsteun, vooral voor producten die van belang
zijn voor ontwikkelingslanden (ambitieuzer en sneller
voor katoen);
4.	een duidelijke einddatum voor volledig vrije markttoegang
voor de minst ontwikkelde landen in alle ontwikkelde
landen en in rijkere ontwikkelingslanden die daartoe in
staat zijn;
5	afspraken over handelsverlichting (efficiëntere douaneprocessen) met haalbare verplichtingen voor minst ontwikkelde landen en geloofwaardige toezeggingen voor hulp;
6.	effectieve Aid for Trade-programma’s om arme ontwikkelingslanden te steunen om WTO- reglementen uit te voeren en
hun aanbodstructuren en economische infrastructuur te
versterken.

Maatschappelijke organisaties en de
EPA-onderhandelingen
In de verslagperiode werden door maatschappelijke organisaties veel activiteiten rond de
lopende EPA-onderhandelingen ontwikkeld. Naast beleidsbeïnvloeding op nationaal vlak en
voorlichtingsactiviteiten voor een breed publiek is hierbij in Europees verband ingezet op een
sterke onderlinge samenwerking en afstemming. Door het Engelse Christian Aid en Both ENDS is
eind 2006 in Amsterdam een pan-Europese bijeenkomst georganiseerd die tot de oprichting van
het EPA 2007-netwerk heeft geleid. Naast de organisatie van internationale actiedagen is er hard
gewerkt aan gemeenschappelijke standpuntbepaling en beleidsbeïnvloeding van de vergaderingen van de EU-ministerraad.
Dat aandacht voor de EPA-problematiek niet alleen door de in Nederland meest actieve groepen
(Both ENDS, ICCO, OxfamNovib, en SOMO) is uitgedragen, is af te leiden uit de brede Nederlandse steun voor brieven aan EU-ministers. Een brief van 25 januari 2007 over EPA’s aan het Duitse
EU-voorzitterschap werd ondertekend door in totaal 188 Europese organisaties, waarvan 53 uit
Nederland.
ICCO bracht in oktober 2008 het rapport Dialogue of the Deaf uit. Het rapport bevat de visie en
ervaringen uit ontwikkelingslanden op EPA-onderhandelingen en concludeert dat de wijze
waarop de onderhandelingen worden gevoerd het proces van regionale integratie tussen
ontwikkelingslanden doorkruist.
De actieve samenwerking met en ondersteuning door Nederlandse maatschappelijke organisaties aan organisaties die in Afrika actief zijn op het gebied van EPA’s, heeft bijgedragen aan een
brede erkenning van de toegevoegde waarde en expertise van die lokale spelers door Afrikaanse
overheden. Aan de Europese kant hebben de EPA-activiteiten van maatschappelijke organisaties
bijgedragen aan een intensievere betrokkenheid van individuele lidstaten bij de onderhandelingen en meer aandacht voor de ontwikkelingsdoelstelling van de EPA’s.

186

De huidige verordening van het Algemeen Preferentieel Stelsel
(APS)9 van 2006 liep eind 2008 af en diende hernieuwd te worden. In de loop van 2008 is daarom onderhandeld over de
nieuwe APS verordening voor de periode 2009-2011, die in juli
2008 door de Europese lidstaten werd goedgekeurd. Deze
beslissing stelt de EU in staat de preferentiële markttoegang
voor een grote groep ontwikkelingslanden voor de komende
jaren te handhaven.
De structuur van het APS blijft voor de komende jaren ongewijzigd: het Everything But Arms-initiatief (dat volledige tariefen quotavrije invoer garandeert voor alle producten aan alle
minst ontwikkelde landen), het APS+ (dat tariefvrije invoer
garandeert voor een grote groep producten aan landen die
voldoen aan een aantal standaarden op het gebied van mensenrechten, milieu en goed bestuur) en het standaard APS (dat
preferentiële markttoegang garandeert voor de ontwikkelingslanden). Ook de producten en hoogte van de tarieven van het
APS bleven ongewijzigd. Wel bevat de nieuwe verordening
– voornamelijk door inspanning van Nederland – een nieuw
instapmoment voor het APS+ halverwege de looptijd, om
landen die voldoen aan de eisen sneller de gelegenheid te
geven van de extra preferenties te profiteren.

6.4.4

6.4.5

6.4.6

Vrijhandelsakkoorden

Oorsprongregels

Hulp voor Handel

Omdat de voorkeursbehandeling op handelsgebied van ACSlanden (Afrika, Caribisch gebied, Stille Zuidzee) door de EU
onder het verdrag van Lomé en daarna Cotonou niet langer is
toegestaan, onderhandelt de Europese Commissie namens de
lidstaten al enkele jaren over Economic Partnership Agreements
(EPA’s). De onderhandelingen over deze vrijhandelsakkoorden bereikten in 2007 een eerste beslissend stadium en gingen
in 2008 onverminderd verder.

De oorsprongregels die van toepassing zijn op producten onder
preferentiële handelsregelingen leveren in een aantal gevallen
problemen op, bijvoorbeeld omdat het eindproduct ter plekke
onvoldoende bewerkingen heeft ondergaan om in aanmerking te komen voor tariefvrije toegang. In de slotverklaring van
de WTO-bijeenkomst in Hongkong werd eind 2005 speciale
aandacht gevraagd voor deze problematiek. De WTO-leden
werden opgeroepen om hun preferentiële regels van oorsprong
transparanter en simpeler te maken om de minst ontwikkelde
landen te helpen bij markttoegang. Hoewel de Europese
Commissie in de verslagperiode diverse voorstellen voor vereenvoudiging van de Europese regels heeft gelanceerd, bleek
het helaas nog niet mogelijk overeenstemming te bereiken
over het uitgangspunt van een nieuw systeem. Wel werd onder
Nederlandse druk bij de invoering van de EPA’s gekozen voor
een versoepeling van de technische criteria bij een klein aantal
producten, die belangrijk zijn binnen het exportpakket van de
armste landen, waaronder kleding, textiel en visproducten.

Vele – vooral armere – ontwikkelingslanden, in het bijzonder
in Afrika, zullen de aanbodzijde van hun economie, hun infrastructuur, hun economisch beleid, financiële systeem en ondernemingsklimaat sterk moeten verbeteren, willen ze daadwerkelijk gebruik kunnen maken van de handelskansen op de
wereldmarkt. Meer hulp voor versterking van de handelscapaciteit van de armste landen is daarom een essentieel onderdeel
van een succesvol, ontwikkelingsgericht handelspakket.

Nederland heeft zich voortdurend sterk gemaakt voor de noodzakelijke ontwikkelingsdimensie van de akkoorden die het
nastreeft. Daarbij is nauw contact onderhouden met de op dit
terrein zeer actieve maatschappelijke organisaties. Vanuit
dit perspectief heeft Nederland aangedrongen op (i) asymmetrische akkoorden, zowel wat betreft de mate van openstelling
van de markt als de termijn waarop vrije markttoegang voor
specifieke producten wordt gerealiseerd, waarbij de EU op
voorhand volledige tarief- en quotavrije markttoegang zou
moeten bieden; (ii) voldoende ruimte aan ACS-zijde voor
het uitzonderen van liberalisatie van producten die belangrijk
zijn voor voedselzekerheid en (rurale) ontwikkeling in deze
landen; (iii) versimpeling en versoepeling van de oorsprongregels voor producten uit de ACS-landen. Toen er met de onderhandelingen in 2007 onvoldoende voortgang werd geboekt
heeft Nederland zich er sterk voor gemaakt dat geen ACS-land
er per 1 januari 2008 op achteruit zou gaan wat betreft toegang
tot de Europese markt.
Nederland steunde daarom de meer pragmatische aanpak van
de EPA-onderhandelingen die de Commissie voorstelde, waarbij interim-akkoorden voor uitsluitend goederen werden afgesloten. Het resultaat was dat met vrijwel alle ACS-landen
waarvoor een terugval in markttoegang tot de EU dreigde op 1
januari 2008, deze interim-akkoorden zijn gesloten. Daardoor
is een verslechtering van hun exporten voorkomen.

Deze Aid for Trade moet complementair zijn aan de liberaliseringsafspraken in de WTO. Ontwikkelingslanden hebben behoefte aan handelsgerelateerde assistentie en capaciteitsopbouw, maar ook aan steun bij het opbouwen van capaciteit aan
hun aanbodzijde en verbetering van hun economische infrastructuur. Daarnaast is er sprake van kosten voor handelsgerelateerde aanpassingen. Hierbij gaat het om fiscale tegenvallers
voor ontwikkelingslanden door lagere invoertariefinkomsten
en om kosten van werkloosheid, omscholing etc. Op basis
van aanbevelingen van de Algemene Vergadering van de WTO,
besloot de Europese Unie in oktober 2007 om met behulp van
een Europese Aid for Trade-strategie een gezamenlijke bijdrage
te leveren aan de realisatie daarvan. Nederland zet zich in voor
concretisering en uitwerking van deze strategie in goede
afstemming op de wensen van ontwikkelingslanden.
Nederland was volgens OESO-gegevens in 2006 wereldwijd de
vijfde bilaterale donor op het gebied van Aid for Trade. Nederland wil die rol van koploper op het gebied van Aid for Trade
ook de komende jaren blijven vervullen en – waar gewenst –
versterken. Het reserveerde in de periode 2006/2008 jaarlijks
niet minder dan 550 miljoen euro aan hulpgelden voor handelsgerelateerde assistentie, versterking van economische
infrastructuur en opbouw van productieve capaciteit. Dit niveau
zal de komend jaren op zijn minst gehandhaafd blijven, omdat
Aid for Trade goed past binnen de kernthema’s van het
OS-beleid in de komende jaren.

De afgesloten akkoorden lijken te voldoen aan WTO-randvoorwaarden, waarbij de door Nederland beoogde asymmetrie
in principe tot stand is gekomen. Zo implementeert de EU haar
aanbod voor tarief- en quotavrije markttoegang op 1 januari
2008, terwijl de ACS-landen veelal tot vijftien jaar de tijd hebben om tot tachtig procent van de invoer uit de EU te liberaliseren. Ook worden veel voor de ACS-landen belangrijke
producten – met name uit de landbouw – buiten de liberaliseringsafspraken gehouden en zijn de oorsprongregels op
onderdelen verbeterd.

Capaciteitsopbouw via de WTO
Met name de meest arme en kwetsbare ontwikkelingslanden hebben onvoldoende kennis van het multilaterale handelssysteem. Deze achterstand leidt ertoe dat
deze landen niet genoeg profiteren van de wereldhandel. Met het Netherlands
Trainee Programme zijn in de periode 2005-2008 in totaal 53 mensen uit deze
ontwikkelingslanden binnen de WTO opgeleid, met speciale aandacht voor
Afrikaanse landen. Dit programma zal de komende vier jaren worden voortgezet.
De WTO ontvangt de komende vier jaren van Nederland in totaal acht miljoen
euro voor het opleiden van onderhandelaars uit de armste ontwikkelingslanden,
gerichte kennisoverdracht op de diverse gebieden van het WTO-systeem
(waaronder landbouw) en verhoging van de Nederlandse bijdrage aan capaciteitsopbouw op het vlak van voedselveiligheid.

187

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

6.4.7

6.4.8

Non-trade concerns: van
milieu tot arbeidsnormen

Gemeenschappelijk
landbouwbeleid

Het proces van globalisering en de daarmee samenhangende
toegenomen handel met ontwikkelingslanden hebben tot
gevolg dat in Nederland producten op de markt komen die
onder omstandigheden zijn gemaakt die hier wettelijk niet
zijn toegestaan of sociaal onacceptabel worden geacht. Dit
heeft geleid tot maatschappelijke en politieke zorgen over de
effecten van internationale handel op uiteenlopende zaken als
volksgezondheid, milieu, arbeidsnormen, nationale veiligheid,
culturele identiteit, voedselveiligheid en dierenwelzijn. Deze
maatschappelijke ‘zorgen en waarden’ spelen een toenemende
rol in de discussie over het internationale handelsstelsel en
worden vaak benoemd als non-trade concerns (NTC’s).
Uitgangspunten voor het Nederlandse en Europese beleid voor
NTC’s zijn internationale samenwerking en respect voor de
soevereiniteit, met daarnaast de prioriteiten die ontwikkelingslanden stellen. Inzet bij de toepassing van het handelsinstrumentarium is dat dit zo min mogelijk handelsverstorend
zou moeten zijn.

Landbouw is bij uitstek een sector die bepalend is voor groei
en ontwikkeling in de armste landen en het realiseren van de
eerste Millennium Ontwikkelingsdoelstelling. Bescherming
van de eigen Europese markt met hoge tarieven en handelsverstorende subsidies voor landbouwproducten in de ontwikkelde landen gaan vaak ten koste van de boeren in ontwikkelingslanden. In de afgelopen jaren hebben belangrijke hervormingen in het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) van
de EU plaatsgevonden, waardoor de ondersteuning van de
Europese landbouw minder handelsverstorend is geworden.
De totale steun aan agrarische producenten blijft echter hoog
(zie Tabel 6.3).

De uitdaging is om rekening te houden met dergelijke maatschappelijke zorgen en waarden, zonder afbreuk te doen aan
de kansen voor ontwikkelingslanden om te profiteren van het
globaliseringsproces. Voorafgaand aan de formulering van een
regerings­standpunt dat in 2009 aan het parlement zal worden
aangeboden, is onder leiding van het eerstverantwoordelijke
Ministerie van Economische Zaken een brede maatschappelijke dialoog over verschillende NTC’s georganiseerd. In verdiepingsbijeenkomsten is aandacht besteed aan onder andere
dierenwelzijn, duurzame biomassa, arbeidsnormen en hout.
Een breed scala aan belanghebbenden – waaronder vele nietgouvernementele organisaties – heeft deelgenomen aan deze
dialoog en bijgedragen aan de beleidsontwikkeling in de publieke sector en de handels­politiek, maar ook aan de mogelijke
rollen die de maatschappij en het bedrijfsleven zélf kunnen
vervullen. Dit heeft tot resultaat gehad dat er sprake is van
grotere bewustwording en een verdieping van inzichten in
deze complexe materie die in de bepaling van het Nederlandse
standpunt tot uitdrukking zal komen.

In november 2007 presenteerde de Europese Commissie een
Mededeling over de zogenaamde Health Check van het GLB die
kan worden gezien als een opmaat voor de EU-begrotingsherziening. De Nederlandse inzet bij de Health Check was om
resterende handelsverstorende elementen af te bouwen om
mede recht te doen aan de belangen van ontwikkelingslanden10. Daarnaast was het streven van Nederland om te komen
tot een sterkere koppeling tussen inkomenstoeslagen en de
geleverde bijdrage aan maatschappelijke waarden als landschapsbeheer en duurzame ontwikkeling. Eind november 2008
werd er door de EU-ministers van landbouw een politiek akkoord bereikt over de Health Check. Het akkoord zet een belangrijke stap in de richting van verdere marktoriëntatie en de
afbouw van resterende handelsverstorende subsidies.

Om gebruik te maken van de kansen die de hervormingen van
het GLB aan ontwikkelingslanden bieden, zal er de komende
jaren aandacht moeten worden besteed aan de verdere ontwikkeling van de landbouwsector in de ontwikkelingslanden
zelf. Voor de Nederlandse betrokkenheid hierbij is meer te
vinden in de nota over landbouw, rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking en de minister van LNV11. Samen met Oxfam Novib en
Cordaid heeft ICCO een schriftelijke reactie met aanbevelingen
gegeven op deze kabinetsnota, voorafgaand aan het Algemeen
Overleg waarin de nota werd behandeld. Daarin wordt o.a.
gepleit voor verhoging van de bijdrage van het OS-budget aan
de brede landbouwsector tot minimaal tien procent van het
jaarlijkse OS-budget.
..............
8
9

10
11

h ttp://www.eerlijkehandel.nu/images/stories/documenten/EerlijkeHandelFolder.pdf
Het APS is een eenzijdig EU-stelsel van handelspreferenties, dat begunstigde landen
tariefkortingen en/of tariefvrijstellingen op specifieke productsectoren geeft, zolang
de landen voldoen aan een aantal criteria. Doel is het verminderen van armoede en
stimuleren van duurzame ontwikkeling via het bevorderen van internationale handel.
Brief Minister van LNV, Kamerstuk 28625, nr 54, 10 december 2007 en Nederlandse
prioriteiten voor een moderne EU-begroting, Kamerstuk 31202, nr. 24, 18 april 2008.
Kamerbrief inzake toelichting op de inzet ten aanzien van landbouw, rurale
bedrijvigheid en voedselzekerheid in ontwikkelingslanden, mei 2008.

De problemen voor markttoegang van ontwikkelingslanden en
concurrentie met gesubsidieerde producten op derde markten
spitsen zich in de praktijk toe op een aantal specifieke producten.
De hervorming van de Europese markt voor suiker, zoals die
is ingezet in 2005, is in de afgelopen periode voortgezet. Wat
betreft katoen is het wachten op een resultaat uit de Dohaonderhandelingen. De EU-marktordening voor groenten en
fruit is in 2007 hervormd; de uitvoerrestituties en de aan productie gekoppelde verwerkingssteun zullen worden afgeschaft
over een periode van maximaal vijf jaar.

In het verlengde van het algemene beleid en de inzet ten aanzien van NTC’s heeft Nederland een actieve bijdrage geleverd
aan de verbreding en verdieping van duurzaamheid van Europese voorstellen rond het Energie- en Klimaat-pakket (waaronder hernieuwbare energie en CO2-emissies) en het
‘Duurzaam Produceren, Duurzaam Consumeren’-pakket
(waaronder ecolabelling en duurzaam inkopen door de
overheid).

De export van varkensvlees naar West-Afrika
ICCO heeft samen met haar partners en zusterorganisatie EED en Aprodev een briefing opgesteld
rondom de export van varkensdeeltjes vanuit Europa, en specifiek Nederland, naar West-Afrika.
Eind november 2007 voerde Europa nieuwe exportsubsidies op varkensvlees in en bleken
West-Afrikaanse landen beperkte mogelijkheden te hebben om hun lokale markt te beschermen.
Dit heeft ICCO onder de aandacht gebracht van kamerleden en ambtenaren. In een mediareis
voor het actualiteitenprogramma Netwerk naar Kameroen is dit nogmaals inzichtelijk gemaakt.
Mede naar aanleiding van de briefing en deze uitzending zijn er diverse kamervragen gesteld
over dit onderwerp. Ook heeft ICCO met de minister van Landbouw over dit onderwerp
gecorrespondeerd in brieven die tevens met de Tweede Kamer zijn gedeeld.

188

6.5

Schuldverlichting
6.5.1

Kwijtschelden:
steeds meer landen onder
het juk vandaan
Het aantal zwaar verschuldigde ontwikkelingslanden is in de
afgelopen jaren sterk afgenomen. Van de 41 landen die tien
jaar geleden gebukt gingen onder een te zware schuldenlast,
is voor 33 landen een regeling getroffen waarbij het gros van
de schulden is kwijtgescholden. Het gaat hierbij om een totaal
van 117 miljard dollar12.
Dit is vooral te danken aan de grootschalige schuldkwijtschelding die de internationale gemeenschap aan 41 ontwikkelingslanden heeft verleend in het kader van het in 1996 gestarte
Heavily Indebted Poor Countries Initiative (HIPC, het initiatief
voor arme landen met zware schulden) en meer recent het in
2005 door de G-8 in Gleneagles gelanceerde Multilateral Debt
Relief Initiative (MDRI, multilateraal initiatief voor schuldverlichting). Bij deze initiatieven voor schuldverlichting worden
alle buitenlandse schulden van deze groep landen betrokken:
schulden bij multilaterale banken, bilaterale en commerciële
schulden.

positief effect, waarbij de kwaliteit van het bestuur van de
landen cruciaal is voor de effectiviteit van de kwijtschelding
van schulden in termen van ontwikkeling en armoedebestrijding. Omdat schuldverlichting relevant is voor ontwikkeling,
worden de uitgaven hieraan conform internationale afspraken
als ‘officiële ontwikkelingshulp’ (ODA) gekwalificeerd. Een
aantal maatschappelijke organisaties heeft hier bezwaar tegen,
omdat deze toerekening ten koste gaat van andere uitgaven
aan ontwikkelingssamenwerking.

Op dit moment hebben 23 landen HIPC en MDRI schuldverlichting gekregen, terwijl 10 andere landen op dit moment
nog het HIPC-proces doorlopen. Als gevolg van deze initiatieven is de rente en aflossing die de centrale overheden van
deze groep ontwikkelingslanden betalen gedaald van gemiddeld
5% van het BNP in 2000 tot 0,3% in 2008.
Hoewel dit indrukwekkende cijfers zijn, is het belangrijk om
de vraag te beantwoorden wat de effecten zijn van deze initiatieven. Vast staat dat de uitgaven voor armoedebestrijding
in de landen die geprofiteerd hebben van schuldverlichting,
het afgelopen decennium zijn gegroeid van 7% tot 10% van
het BNP. Dezelfde tendens is gevonden bij studies waarin gekeken is naar de uitgaven voor onderwijs en voor gezondheidszorg in deze landen. Het blijft echter lastig een direct verband
aan te tonen tussen schuldverlichting en de uitgaven voor
armoedebestrijding. Veel onderzoeken constateren een

Zoals uit Tabel 6.4 blijkt, heeft Nederland in de afgelopen
jaren fors bijgedragen aan internationale schuldverlichting.
Het gaat daarbij om bijdragen aan de hierboven genoemde schuldverlichtingsinitiatieven aan internationale financiële instellingen en door middel van kwijtschelding van een deel van
de eigen bilaterale schuldenportefeuille.

Tabel 6.4 Nederlandse bijdrage aan de internationale schuldvermindering
Schuldindicatoren Nederland
(Bron: OESO/DAC)
			

			

Schuldindicatoren Nederland
1995

2000

2004

2006

2007

Schuldkwijtschelding
			
als percentage ODA

5,4

3,2

5,1

6,0

6,7

Schuldverlichting
aan
			
HIPC landen (% netto ODA)

..

..

2,7

0,6

1,2

189

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

6.5.2

Voorkomen van
onhoudbare schulden
Tegelijk met het afbouwen van onhoudbare schulden is het
cruciaal instrumenten te ontwikkelen die een terugkeer naar
een problematische situatie voorkómen. Nederland is actief op
dit terrein en ook veel maatschappelijke organisaties richten
zich op vraagstukken van schuldhoudbaarheid en een verantwoord leenbeleid ter voorkoming van onhoudbare schulden.
In 2005 werd door Wereldbank en IMF het zogenaamde Debt
Sustainability Framework (DSF) ontwikkeld. Inmiddels wordt
het uit dit raamwerk voortvloeiende algemene uitgangspunt
van schuldhoudbaarheid (geen nieuwe grootschalige kredieten
voor landen met onhoudbare schulden) gevolgd door het IMF,
de Wereldbank, de Club van Parijs en de OESO. Daarbij pogen
de verschillende organisaties uitgangspunten te formuleren
op basis waarvan grotere transparantie bij het verstrekken van
kredieten wordt betracht, crediteuren verantwoord leengedrag moeten tonen, en mechanismen worden ontwikkeld
waarmee zo goed mogelijk in kaart kan worden gebracht
welke landen met onhoudbare schulden te kampen hebben
en hoeveel kredieten die landen precies kunnen aangaan.
Getracht wordt tevens om ‘nieuwe crediteuren’, zoals China
en India, en commerciële crediteuren in dit proces te betrekken.
Participatie van àlle crediteuren maakt immers zowel schuldkwijtschelding als het beleid voor schuldhoudbaarheid het
meest effectief. Het resultaat van het DSF is dat de voormalige
zwaar verschuldigde landen hun rente- en aflossingslast
niet zien toenemen, maar in plaats daarvan in aanmerking
komen voor giften en speciale leningen.
Onder Nederlands voorzitterschap is in de OESO een belangrijk
resultaat bereikt op dit terrein. Begin 2008 nam de Exportkredietgroep van de OESO richtlijnen aan voor een duurzaam
leenbeleid13. Kern van deze richtlijnen is dat crediteuren in
hun exportkredietbeleid, meer dan in het verleden, rekening
houden met de schuldenpositie van ontwikkelingslanden.
Bovendien zullen leningen boven een bepaald minimum
dienen te passen in een nationaal ontwikkelingsplan. Ook

190

gaan organisaties voor exportkrediet beter informatie uitwisselen met IMF en Wereldbank, zodat tijdig waarschuwingssignalen kunnen worden afgegeven zodra nieuwe kredieten
tot onhoudbare schuldenposities dreigen te leiden. Dit belangrijke besluit is tot stand gekomen na bijna twee jaar van
taaie onderhandelingen naar aanleiding van een initiatief
van Nederland, Zweden, het Verenigd Koninkrijk, Italië en
Noorwegen.
De toepassing van het Debt Sustainability Framework en van
het beginsel van schuldhoudbaarheid bij het verstrekken van
kredieten aan ontwikkelingslanden staat nog in de kinderschoenen, maar geldt onmiskenbaar als de belangrijkste ontwikkeling op het gebied van schulden in de afgelopen jaren.
Nederland fungeert daarbij van meet af aan als één van de
voortrekkers. Naast toepassing van het Debt Sustainability
Framework is de opbouw van expertise in ontwikkelingslanden die deze landen in staat stelt adequaat schuldenbeleid
te voeren, een belangrijk aspect van schuldhoudbaarheid.
Nederland investeert daarom in capaciteitsopbouw op het
terrein van schuldenmanagement door de financiering van
programma’s van onder meer de Wereldbank, IMF en UNCTAD.
De Wereldbank heeft in 2008 de Debt Management Facility
(Faciliteit voor Schuldenbeheer) gelanceerd, waarvan Nederland één van de donoren is. Een niche op dit terrein vormt het
tegengaan van de activiteiten van zogenaamde aasgierfondsen;
commerciële partijen die schulden van ontwikkelingslanden
opkopen met het doel deze via juridische processen maximaal
te incasseren. Nederland steunt initiatieven om te voorkomen
dat dergelijke ondermijnende acties een kans van slagen
krijgen.
..............
12
13

 eavily Indebted Poor Countries (HIPC) initiative and Multilateral Debt relief
H
Initiative (MDRI) - Status of Implementation. By IDA and IMF, September 12, 2008
OECD, Principles and Guidelines to Promote Sustainable Lending in the Provision of
Official Export Credits to Low Income Countries, 2008.

6.6

Milieu en
duurzame
ontwikkeling
6.6.1

6.6.2

6.6.3

Inleiding: een duurzame
leefomgeving

Nationaal beleid:
hoge ambities

Internationaal energiebeleid: betere samenhang

MDG 7, het waarborgen van een duurzame leefomgeving, bevat
doelen die van toepassing zijn op zowel ontwikkelde als ontwikkelingslanden. De inzet en bereikte resultaten in de ontwikkelingslanden worden beschreven in hoofdstuk 7. Daarnaast
blijkt het behalen van alle MDG’s in belangrijke (en toenemende)
mate afhankelijk van de inzet van ontwikkelde landen op
mondiale verduurzaming in nationaal beleid en programma’s
en in internationale onderhandelingen en multilaterale afpraken. Dit hoofdstuk gaat in op de daarvoor door Nederland
geleverde inzet en bereikte resultaten in internationaal verband,
in het bijzonder op het terrein van klimaat en energie.

Nederland neemt internationaal een bijzondere positie in. Het
kent een grote bevolkingsdichtheid en een bijzondere economische structuur met veel energie-intensieve en agrarische
bedrijven. De intensiteit van het transport is hoog en de mobiliteit neemt naar verwachting toe. Daardoor is het relatief
moeilijk om gestelde milieudoelen te realiseren. Desondanks
lukt het al enige jaren om voor de meeste emissies een absolute ontkoppeling tussen de economische groei en de milieudruk te realiseren. Het Europese milieubeleid speelt hierbij
een belangrijke rol. Dat is ook de reden waarom het kabinet
zwaar inzet op een ambitieus Europees milieubeleid dat
rekening houdt met de mondiale context.

Nederland heeft zich gecommitteerd aan de wereldwijde verbetering van de energievoorziening van de armen. Voor de
periode 2008-2011 heeft het kabinet 500 miljoen euro ter beschikking gesteld voor duurzame energie in ontwikkelingslanden. Bij de programmering ligt de nadruk op het verbeteren
van de samenhang tussen internationale milieu- en klimaatdoelstellingen en armoedebestrijding, en op de toegang tot
energie op basis van een hernieuwbare energiebron. Een
voorbeeld van die samenhang vormt de groei van de markt
voor biobrandstoffen. Voor veel ontwikkelingslanden bieden
de gestegen grondstoffenprijzen en de productie van biobrandstoffen kansen op ontwikkeling en werkgelegenheid en
– bij eigen gebruik – een verhoging van hun energiezekerheid
bij sterk stijgende olieprijzen. Zij zijn gebaat bij de instandhouding van een open Europese en wereldwijde markt voor
biobrandstoffen.

In 2007 is Nieuwe Energie voor klimaatbeleid – werkprogramma Schoon
en Zuinig14 opgesteld. Met dit werkprogramma wil het kabinet
de transitie naar een toekomst met efficiënte en schone energie
versnellen en de ambitieuze doelstellingen tot 2020 voor emissiereductie, efficiënte energie en het aandeel hernieuwbare
energie realiseren. De verwachting is dat uitvoering van het
werkprogramma, in combinatie met de geplande aankoop
van emissierechten in het buitenland, ertoe leidt dat de Kyotodoelstellingen (2008-2012) worden gehaald.
De huidige stand van zaken wordt uitvoerig toegelicht in de
Monitor Duurzaam Nederland15 die in februari 2009 is uitgebracht.
In de periode 1995-2006 bedroeg de daling van broeikasgasemissies per persoon in Nederland circa 12 procent. In dezelfde
periode is de energie-intensiteit in Nederland met 19 procent
gedaald bij een tempo van energiebesparing van circa 0,9 procent per jaar. De hoeveelheid hernieuwbare energie is tussen
1990 en 2007 met een factor 5 toegenomen.

De in de afgelopen periode totstandgekomen Europese afspraken over het gebruik van hernieuwbare energie voor de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen en het tegengaan van klimaatverandering, vormen op dit terrein een
belangrijk resultaat. De afspraken spitsen zich toe op de
vermindering van uitstoot van broeikasgassen, verduurzaming
van de productie van energiegewassen en de mogelijke indirecte effecten. De EU wil dat in 2020 tien procent van de
energiebehoefte van de transportsector wordt gedekt door
hernieuwbare energie. Daarvan zou minimaal veertig procent
afkomstig moeten zijn uit tweede generatie biobrandstoffen.
Dit biedt ook ontwikkelingslanden een kans om biobrandstoffen voor de export te produceren. De afgelopen jaren zijn
er wel vraagtekens gezet bij de gevolgen van de snel toenemende vraag naar biobrandstoffen, vooral vanwege de impact
op voedselzekerheid in ontwikkelingslanden, maar ook om

191

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

6.6.4

Internationaal klimaatbeleid:
zwaar weer voor arme landen
de gevolgen voor ontbossing, strijd om landrechten, watergebruik en verlies aan biodiversiteit. Het is van belang aandacht
te besteden aan deze risico’s in het nationale en internationale energiebeleid.
Nederland heeft op basis van de afspraken binnen de EU een
eigen tussentijdse doelstelling voor de bijmenging vastgesteld
(vier procent in 2010). Nederland acht het onacceptabel dat
ons beleid negatieve effecten in derde landen tot gevolg zou
hebben. Om de afwenteling te voorkomen zet Nederland in op
internationale afspraken over biobrandstoffen, monitoring
van indirecte effecten om zo nodig bij te kunnen sturen en
verduurzaming van de productie.
De huidige afspraken binnen de EU weerspiegelen al voor een
groot deel de Nederlandse inzet. De EU-richtlijn Hernieuwbare
Energie16 stelt concrete, harde voorwaarden en voor de ‘zachtere’
voorwaarden (die of moeilijk hard te maken zijn of daarbij tegen
WTO-regelgeving aanlopen) worden rapportageverplichtingen ontwikkeld. Nederland is bereid een aantal ontwikkelingslanden te steunen bij de uitvoering daarvan.
Met een aantal ontwikkelingslanden voert Nederland een beleidsdialoog en ondersteunt het specifieke activiteiten die de
verduurzaming moeten helpen: het ontwikkelen van speciaal
beleid, steun aan de ontwikkeling van capaciteit om productie
te kunnen verduurzamen, ondersteuning bij de ontwikkeling
van mechanismen om te certificeren en van de uitvoeringscapaciteit. Deze activiteiten worden deels samen met partners
uit het bedrijfsleven uitgevoerd.

Tijdens de Klimaatconferentie op Bali (2007) is, met steun van
Nederland, binnen het VN Klimaat­verdrag afgesproken om
een internationaal akkoord uit te werken over het tegengaan
van klimaatverandering in de periode na afloop van het huidige Kyoto Protocol in 201217 (het Bali Action Plan). De vier belangrijkste bouwstenen in het actieplan zijn ‘mitigatie’ (tegengaan
van klimaataantasting), ‘adaptie’ (aanpassing aan klimaatverandering), technologie en financiering. Overeengekomen
is dat van de armere ontwikkelingslanden geen doelen tot reductie van emissie kan worden verwacht, omdat hun bijdrage
aan de mondiale CO2-uitstoot gering is. De gevolgen van klimaatverandering doen zich echter in toenemende mate juist
in de armere landen gelden. In het kader van zowel emissiereductie als aanpassing aan klimaatverandering zijn technologieoverdracht en het beschikbaar komen van financiering cruciaal.
De voortgang die op dat terrein is geboekt is nog onvoldoende.

Mitigatie:
tegengaan van klimaataantasting
Alleen via wereldwijde emissiereducties kan klimaatverandering
effectief worden aangepakt. Dit vereist ambitieuze doelstellingen van met name de ontwikkelde landen. Het energie- en
klimaatpakket van de Europese Commissie bevat een uitwerking
van de algemene Europese inzet voor reductie van broeikasgassen. De EU heeft in 2008 de eerste ambitieuze stap gezet
met de afspraak over een emissiereductie van twintig procent
in 2020 ten opzichte van 1990, oplopend tot dertig procent
wanneer een adequaat internationaal klimaatregime tot stand
komt. De EU wil een leiderschapsrol vervullen in de mondiale
klimaatonderhandelingen in Kopenhagen in 2009, als voorbereiding op de opvolger van het huidige Kyoto-protocol na 2012.
Voor een kosteneffectief en efficiënt klimaatbeleid zijn een goed
functionerende mondiale koolstofmarkt en emissiehandel
belangrijk. Tot nu toe is hiervan onvoldoende sprake. Het zijn
vooral de geïndustrialiseerde landen en opkomende economieën die betrokken zijn bij CO2 -handel. Daarmee blijft een
groot potentieel van opties voor CO2-reductie in armere landen
onbenut. Binnen het mondiaal partnerschap voor ontwikkeling zet Nederland in op de toegankelijkheid van ontwikkelingslanden tot diverse flexibele instrumenten voor klimaatfinanciering. Voorbeelden zijn het Clean Development Mechanism
(CDM), het Europese Emission Trading Scheme (ETS), een rechtvaardige verdeling van emissierechten én het voorkomen van
discriminatoire handelsmaatregelen.
Onder de bescherming van het CDM is een belangrijk systeem
van emissiehandel op gang gebracht tussen industrielanden
en ontwikkelingslanden. Nederland had als doelstelling om
voor in totaal 100 Mton CO2-equivalenten aan te kopen via het
CDM en JI (Joint Implementation). Als gevolg van verhevigde marktwerking vond echter een gestage verhoging van de prijzen
plaats. Het resultaat was dat met het beschikbare budget nog
75 Mton in plaats van de oorspronkelijk beoogde 100 Mton
aangekocht kon worden. Dit viel echter samen met een vergrote reductie door binnenlandse maatregelen waardoor naar
verwachting geen extra budget nodig is. In 2008 is de beoogde
aankoopdoelstelling nagenoeg voltooid. Binnen het CDM
zijn momenteel ruim vierduizend projecten in ontwikkeling
die naar verwachting bijna 3 miljard ton CO2-emissies zullen
compenseren18. Afhankelijk van de uiteindelijke marktprijs van
CO2-emissies, brengt het CDM een geldstroom van mogelijk
meer dan vijftig miljard euro voor ontwikkelingslanden op.

192

De financiering van internationaal klimaatbeleid krijgt in
toenemende mate aandacht van maatschappelijke organisaties.
Hun grote zorg is dat de meeste marktmiddelen naar opkomende markten gaan en ze de armste ontwikkelingslanden
nauwelijks bereiken. Bovendien missen de armste landen
voldoende garanties dat CDM-projecten daadwerkelijk bijdragen aan de duurzame ontwikkeling van de landen waar ze
worden uitgevoerd. Maatschappelijke organisaties spannen
zich ervoor in de tekortkomingen van het CDM te verbeteren
binnen de eventuele opvolgers van dit mechanisme voor de
periode na 2012, als het Kyoto Protocol afloopt. Voor nieuwe
emissiehandelssystemen – bijvoorbeeld het vervolg op het
Europese ETS – bepleiten zij dat emissierechten aan bedrijven
worden geveild. Een dergelijke veiling zou belangrijke middelen genereren voor de financiering van klimaatbeleid in
ontwikkelingslanden. Inkomsten uit veilingen van emissierechten en CO2-belastingen achten zij essentieel voor de extra
financiële ondersteuning van een energiehuishouding in ontwikkelingslanden dat niet van fossiele brandstoffen afhankelijk is.

Adaptie:
aanpassing aan klimaatveranderingen
De gevolgen van klimaatverandering manifesteren zich in
ontwikkelingslanden in de vorm van droogte of juist als overvloedige neerslag en overstromingen. Juist in deze gebieden
zijn veel mensen kwetsbaar. De jaarlijkse kosten die gemaakt
moeten worden om de gevolgen van klimaatveranderingen
in ontwikkelingslanden op te kunnen vangen, worden wel
geschat op een bedrag van 10 tot 40 miljard dollar per jaar19.
Betrouwbare informatie over de kosten en gevolgen van klimaatverandering is van groot belang. De minister voor
Ontwikkelingssamenwerking en de minister van VROM
hebben daarom besloten om, gezamenlijk met het Verenigd
Koninkrijk, een onderzoek te laten verrichten naar de kosten
van adaptatie in ontwikkelingslanden.
Voor ontwikkelingslanden is onder het Kyoto-protocol het
Adaptation Fund opgericht, een aanpassingsfonds dat onder
andere gevuld zal worden met een deel van de opbrengsten
van CDM-projecten. De bestuurs- en beheersstructuur van
het Adaptation Fund zullen naar verwachting in 2009 worden
afgerond, waarna de investeringsprogrammering van start
kan gaan. De investeringskeuzes zullen gebaseerd worden
op de Nationale Actie Programma’s voor Adaptatie die op dit
moment door meer dan de helft van de ontwikkelingslanden
zijn opgesteld.
..............
14
15
16

17
18
19

 ieuwe energie voor het klimaat - Werkprogramma “Schoon en Zuinig”, VROM,
N
september 2007
Monitor Duurzaam Nederland 2009, CBS februari 2009
European Parliament legislative resolution on the proposal for a directive of the EP
and of the EC on the promotion of the use of energy form renewable soruces
(COM(2008)0019-C6-0046/2008-2008/0016 (COD)
Brief VROM en OS over het toekomstig internationaal klimaatbeleid, Kamerstuk
2007-2008, 30495, nr 4, 29 april 2008
Het UNEP Risoe Center in Denemarken houdt een uitstekende database bij over het
CDM: http://cdmpipeline.org/
A dapting to Climate Change: How local experiences shape the debate; Both ENDS
briefing paper, August 2007, http://www.bothends.nl/uploaded_files/
bp-adapting_to_climate_change-0708.pdf

6.7

Toegang
tot betaalbare
geneesmiddelen
6.7.1

6.7.2

Inleiding:
medicijnen voor de armen

Nederlandse inzet: betere
beschikbaarheid voor ontwikkelingslanden

Deze MDG-doelstelling is erop gericht om, in samenwerking
met farmaceutische bedrijven, de toegang tot essentiële en
betaalbare medicijnen in ontwikkelingslanden te vergroten.
Tot nu toe hebben de inspanningen op mondiaal niveau geleid
tot de mobilisering van fondsen en een betere coördinatie in de
strijd tegen HIV/Aids, malaria en tuberculose. Ondanks deze
extra fondsen is de toegang tot de meeste essentiële medicijnen
in veel ontwikkelingslanden nog steeds beperkt. Eenderde van
de wereldbevolking ontbeert toegang tot betaalbare essentiële
geneesmiddelen. Aan de vraagkant zijn beperkte koopkracht
en hoge prijzen belemmerende factoren. Aan de aanbodszijde
worden onvoldoende geneesmiddelen ontwikkeld voor ziekten die voornamelijk in ontwikkelingslanden voorkomen.
Slechts tien procent van de wereldwijde uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling gaat naar geneesmiddelen voor gezondheidsproblemen die negentig procent van de wereldbevolking treffen20.
Volgens het in 2006 verschenen rapport Public health, innovation and intellectual property rights van de WHO Commission
on Intellectual Property Rights, Innovation and Public Health21
is het huidige op octrooien gebaseerde innovatiestelsel één
van de oorzaken van deze situatie. De commissie stelde dat
octrooien geen stimulans vormen voor onderzoek naar nieuwe
geneesmiddelen tegen armoedeziekten. Bovendien wees de
commissie op de invloed die octrooien kunnen hebben op de
prijzen van geneesmiddelen. Om oplossingen voor deze problematiek aan te dragen werd in 2006 een Intergovernmental
Working Group on Public Health, Innovation and Intellectual
Property (IGWG) in het leven geroepen. De IGWG werd ook
door maatschappelijke organisaties in Nederland, waaronder
Oxfam Novib, Health Action International (HAI) en Wemos,
beschouwd als een belangrijk forum om mondiaal nieuwe
afspraken te maken om de toegang tot, en ontwikkeling van,
betaalbare geneesmiddelen te verbeteren.

Als resultaat van het werk van IGWG is door de Wereldgezondheidsraad in mei 2008 een nieuwe mondiale strategie voor
openbare gezondheid, innovatie en intellectueel eigendom
aangenomen22. Hierin wordt beter rekening gehouden met
de belangen van ontwikkelingslanden:
•d
 e strategie en het bijbehorende actieplan omvatten een
breed palet aan beleidsopties waaruit landen kunnen kiezen
ter verbetering van de toegang tot medicijnen;
•h
 et omvat afspraken over het stimuleren van nieuwe samenwerking op het gebied van innovatie en financiering van
onderzoek;
•h
 et onderkent het belang van beleidsvrijheden voor publieke
gezondheidszorg (waaronder dwanglicenties) onder het
TRIPS-verdrag (Trade Related Aspects of Intellectual Property
Rights); deze zogenaamde TRIPS-flexibiliteiten zijn een belangrijk (potentieel) instrument voor ontwikkelingslanden
ter verbetering van de toegang tot medicijnen.

Nederland heeft de internationale agenda en het voorbereidingswerk van de IGWG actief ondersteund. Tijdens de voorbereidende onderhandelingen heeft Nederland zich hard gemaakt voor het vergroten van de beleidsruimte voor ontwikkelingslanden. Hierbij is een actieve bijdrage geleverd aan de
EU-standpuntbepaling in IGWG, waarbij gebruik is gemaakt
van de standpunten van de maatschappelijke organisaties die
deelnamen aan de consultatierondes van de Nederlandse
delegatie in 2006, 2007 en 2008 in Den Haag, voorafgaand
aan de onderhandelingen in Genève.
Daarnaast heeft Nederland in lijn met het IGWG proces in juni
2007, samen met OESO/DAC, in Noordwijk een succesvolle topvergadering ‘Policy coherence for availability of medicines for emerging
and neglected infectious diseases’ (Beleidscoherentie voor beschikbaarheid van medicijnen voor opkomende en verwaarloosde
infectieziekten) georganiseerd. Dit heeft de Noordwijk Medicines
Agenda opgeleverd23. Dit consensusdocument kan dienen als
stimulans voor een verbeterde beschikbaarheid van medicijnen
en vaccins voor ernstige infectieziekten in ontwikkelingslanden.
Nederland steunt het initiatief van de autoriteiten van Kameroen
om een vervolgconferentie te organiseren voor Afrikaanse landen. Deze conferentie, die in 2009 zal plaatsvinden, heeft als
doel een aanzet te geven tot een vraaggestuurde invulling
en uitwerking van de Noordwijk Medicines Agenda voor Afrika.
In de praktijk worden de TRIPS-flexibiliteiten nog weinig gebruikt als gevolg van politieke druk en administratieve belemmeringen. Toen Thailand in 2007 dwanglicenties voor geoctrooieerde medicijnen wilde invoeren, werd het land internationaal onder druk gezet om hier vanaf te zien. Nadat dit
door Oxfam Novib en MSF werd gesignaleerd, benadrukten de
ministers van Economische Zaken en voor Ontwikkelingssamenwerking dat Thailand rechtmatig leek te handelen en
dat Nederland er in EU-verband op zou toezien dat ontwikkelingslanden in staat worden gesteld gebruik te maken van de

193

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

Dankzij GAVI*zijn nu miljoenen
kinderen gevaccineerd
TRIPS-flexibiliteiten. Hiermee gaf Nederland een belangrijk
politiek signaal af dat er ook toe geleid heeft dat Thailand door
kon gaan met het gebruik van dwanglicenties.
Bij de invoering van de mondiale strategie en het bijbehorende
actieplan zal de Nederlandse inzet zich vooral richten op verbeterde toegang tot medicijnen en op het stimuleren van
onderzoek en ontwikkeling van nieuwe middelen. Voorbeelden van onderzoek zijn de bijdrage aan methoden voor HIVpreventie die de positie van de vrouw verbeteren, vrouwencondooms en microbiciden. Nederland draagt met een speciale subsidieregeling ter waarde van 80 miljoen euro bij aan
de ontwikkeling van vaccins, geneesmiddelen en diagnostische
middelen voor armoedegerelateerde ziekten. De publiek-private
samenwerking in de vorm van de Schokland-akkoorden voor
vrouwencondooms en oxytocine sluit hier goed bij aan. Daarnaast draagt Nederland bij aan mondiale programma’s die
daadwerkelijk de toegang tot geneesmiddelen vergroten, zoals
het Global Fund for Aids, TB and Malaria, GAVI, StopTB en Roll Back
Malaria (zie box). Ten slotte draagt Nederland bij aan het stimuleren van (ethisch) klinisch wetenschappelijk onderzoek
op het terrein van Aids, tuberculose en malaria via het Netherlands-African partnership for capacity development and clinical interventions against poverty-related diseases.

Inenting is een simpele, goedkope en efficiënte manier om
kinderen te beschermen tegen dodelijke ziekten. Tegen
veel ziekten bestaan al jarenlang vaccins. Voornamelijk in
ontwikkelingslanden sterven er jaarlijks toch meer dan
twee miljoen kinderen aan ziekten die voorkomen hadden
kunnen worden. Naast veel leed levert dit ziektekosten op
voor gezinnen en overheden.
De GAVI (Global Alliance for Vaccines and Immunization)
streeft ernaar dit probleem aan te pakken. In meer dan
zeventig ontwikkelingslanden streeft de GAVI Alliance naar:
• het versterken van de basisgezondheidszorg zodat
vaccins blijvend kunnen worden verstrekt;
• het versneld beschikbaar maken van moderne vaccins en
veilige injectiespuiten;
• op de lange termijn en op innovatieve manieren meer
geld beschikbaar maken voor vaccinatieprogramma’s in
deze landen.
In de GAVI Alliance werken de farmaceutische industrie, 72
lokale overheden, het Ministerie van Buitenlandse Zaken
en 16 andere donoren, de WHO, UNICEF en de Wereldbank
met NGO’s en onderzoeksinstituten samen.
De volgende resultaten zijn al behaald:
• 50 miljoen kinderen zijn bereikt met basis DTP-vaccins;
• 135 miljoen kinderen zijn bereikt met moderne vaccins;
• 1,2 miljard veilige injectiespuiten zijn verstrekt.
• In totaal zijn naar schatting 3,4 miljoen sterfgevallen
voorkomen door de programma’s van de GAVI Alliance.
* http://www.gavialliance.org/

Nederland ziet er actief op toe dat bilaterale (EU) handelsakkoorden met ontwikkelingslanden geen afspraken bevatten
die schadelijk kunnen zijn voor de publieke gezondheidszorg
in die landen. Uitgangspunt hierbij is dat er geen afspraken
gemaakt worden die restrictiever zijn dan multilateraal in TRIPS
zijn afgesproken. Ook NGO’s volgen dit proces nauwkeurig.
..............
20
21
22
23

h ttp://www.globalforumhealth.org/Site/002__What%20we%20do/005__Publications/001__10%2090%20reports.php
h ttp://www.who.int/intellectualproperty/en/
h ttp://www.who.int/gb/ebwha/pdf_files/A61/A61_R21-en.pdf
h ttp://www.oecd.org/dataoecd/62/11/38845838.pdf

Lobby tegen onethisch
geneesmiddelenonderzoek
In mei 2008 heeft de NGO Wemos in samenwerking met
HAI Europa, Farmacie Mondiaal en Somo tijdens de
International Clinical Trails Day (Europese) overheden
opgeroepen om maatregelen te nemen tegen onethische
onderzoekspraktijken in ontwikkelingslanden.
In India en Latijns-Amerika werkt Wemos samen met
organisaties die trachten het toezicht op deze testen te
verbeteren. In Europa is de lobby gericht op het feit dat
alleen geneesmiddelen die zijn getest volgens de vereiste
ethische richtsnoeren tot de Europese markt mogen
worden toegelaten.
In Nederland organiseerde Wemos bijeenkomsten met
parlementariërs en vertegenwoordigers van de ministeries
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en van Buitenlandse Zaken. Tevens organiseerde Wemos een expertbijeenkomst in het Europese Parlement. Dertien Europarlementariërs spraken hun steun uit voor het standpunt van
Wemos. Dit resulteerde in aanzienlijke media en politieke
aandacht in Nederland voor het probleem van de
onethische onderzoekspraktijken.

194

Samen campagne voeren voor intellectueel eigendom in de Andes
HAI (Health Action International) Europa heeft met HAI
Latijns-Amerika een alliantie gevormd die zich op de
beïnvloeding richt van het Associatieverdrag waarover de
EU en landen uit de Andesregio (de zogenaamde
CAN-regio) onderhandelen. Het Associatieverdrag bevat
voorwaarden die wat betreft intellectueel eigendom de
toegang tot betaalbare geneesmiddelen kunnen
belemmeren. HAI coördineert de alliantie in Europa, waar
onder meer MSF, de Evert Vermeer Stichting en Oxfam aan
deelnemen. De campagne in Europa is erop gericht om via
het Europees Parlement druk uit te oefenen op de
Europese Commissie. Hoewel dit project pas in 2008 werd
gestart, heeft het er reeds toe geleid dat dit onderwerp op
de agenda van het Europees Parlement staat.

6.8

Toegang
tot nieuwe
technologieën
Kennis en innovatie zijn essentiële drijfveren voor duurzame
ontwikkeling en voor het behalen van de MDG’s. Een aantal
Aziatische landen heeft door middel van gerichte investeringen
in innovatiesystemen een sprong in hun ontwikkeling doorgemaakt. In Sub-Sahara Afrika beginnen overheden zich, weliswaar schoorvoetend, op hetzelfde pad te begeven.
Technologie speelt daarbij een sleutelrol, maar is niet vanzelf
‘de oplossing’ voor armoede. Het gaat om de toepassing en
daarvoor is veel meer nodig. Beoogde gebruikers moeten niet
alleen toegang hebben tot nieuwe kennis en technologie, maar
ook in staat zijn om die kennis op te nemen, om te zetten
en te gebruiken voor geëigende doelen. In veel gevallen zal

het daarom nodig zijn dat de armen ook betrokken worden bij
het tot stand komen en vormgeven van kennis en technologie.
Nederland investeert in nationale kenniscapaciteit in ontwikkelingslanden en in internationale onderzoeksruimtes, bijvoorbeeld op het gebied van gezondheid en landbouwkundig
onderzoek. In EU-verband stimuleert Nederland de opening
van een Europese Onderzoeksruimte en intensievere deelname
van ontwikkelingslanden binnen de Europese Kaderprogramma’s Onderzoek. In multilateraal verband (zoals in de WTO
en WIPO) pleit Nederland voor het behoud van beleidsruimte voor ontwikkelingslanden om zelf hun innovatiesysteem op

te zetten en eigen oplossingen te kiezen voor de regulering van
dilemma’s rond technologische ontwikkeling, zoals bescherming van (lokale) kennis, management van ecologische risico’s
en het maken van ethische afwegingen. Deze ruimte moet ook
in bilaterale handelsakkoorden worden gegarandeerd. Nederland ziet er daarom op toe dat de EU geen afspraken maakt
over intellectuele eigendomsrechten die verder gaan dan wat
is afgesproken in de WTO (het TRIPS-verdrag).
De minister voor Ontwikkelingssamenwerking heeft
Nederlandse onderzoeksinstituten en universiteiten
opgeroepen een ontwikkelingsvriendelijk beleid te voeren

Moderne energietechnologieën voor de armen
De particuliere stichting ETC signaleert een trend waarbij donoren hun focus verleggen naar technologieën die goed zijn voor
het klimaat, maar die niet per se aansluiten bij de behoeften van de armen. In het afgelopen jaar is via een internationale
promotiecampagne getracht om grote donorinvesteringen in de energiesector vooral te richten op de armsten, met name
vrouwen. Veel internationale en nationale energie beleidsprogramma’s en projecten verwaarlozen de specifieke behoeften en
rollen van vrouwen.
Stichting ETC ondersteunt met OS-middelen twee internationale netwerken die zich bezig houden met toegang tot moderne
energietechnologieën voor de armen:
• Het EASE netwerk, dat actief is in negen landen (Bolivia, Tanzania, Oeganda, Senegal, Mali, Vietnam, Cambodja, Laos,
coördinatie in NL). Dit netwerk werkt via vijf technologie platforms (biogas, draagbare kooktoestellen, mininetten,
onderhoud van zonne-energie systemen, en klimaatfinanciering).
• Het ENERGIA netwerk: 22 National Focal Points in Afrika en Azië, een regionaal secretariaat in Afrika en Azië, een Internationaal Secretariaat en een Adviesraad. Het ENERGIA-network functioneert op basis van een netwerkbeleid en MoUs (in
ontwikkeling).
Deze internationale energie- en technologienetwerken ontwerpen strategieën die zich richten op toegang tot energie voor de
armen, waarbij mannen en vrouwen als gelijkwaardige partners worden beschouwd.

195

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

ten aanzien van intellectuele eigendomsrechten. De intenties
van de Nederlandse onderzoekswereld zijn vastgelegd in het
Schokland-akkoord over het Actieplan Kennis en Onderzoek voor
Ontwikkeling. Onlangs is in dit verband een bijdrage uit het
Schokland-fonds toegekend aan een initiatief om de kennis
van de Nederlandse Technologische Topinstituten op het
gebied van groene genetica en farmaceutica beter toegankelijk
te maken voor Afrikaanse onderzoeksinstellingen.

Case – ICT biedt toegang tot kennis en inspraak
Het werk van het International Institute for Communication
and Development (IICD)
Het in 1997 opgerichte Nederlandse Institute for Communicatie and Development (IICD) heeft
thans meer dan een decennium ervaring in het assisteren van ontwikkelingslanden om duurzame
ontwikkeling op gang te brengen via het juiste gebruik van ICT-toepassingen. Samen met een
aantal (inter)nationale partners verstrekt IICD hiervoor financiële en technische hulp en zet
tegelijkertijd programma’s voor de capaciteitsversterking van lokale partnerorganisaties op, die
zelf verantwoordelijk zijn en die na vier tot zes jaar het werk zelfstandig kunnen voortzetten. IICD
werkt in negen partnerlanden* aan verbetering van ICT-toepassingen voor onderwijs, gezondheidszorg, milieu, verbetering van bestuur en inkomens; in totaal circa 130 activiteiten.

Globalisering is in belangrijke mate gebaseerd op kennis, innovatie, directe communicatie en toegang tot moderne technologieën. De mensheid is steeds meer met elkaar verbonden
door nieuwe digitale communicatietechnieken als internet
en mobiele telefonie. Wie hier geen toegang toe heeft raakt
achterop.

De ondersteuning van projecten en programma’s gebeurt in diverse vormen zoals: het geven van
startfinanciering voor proefprojecten, het met private sectorpartners zoeken naar technische
oplossingen voor aansluiting op het web, het trainen van projectpartners en gebruikers in
efficiënt gebruik van communicatiemiddelen zoals internet, tv, lokale radio, telefonie. De
belangrijkste partners van IICD zijn de lokale partners in ontwikkelingslanden. Institutionele
allianties zijn er met DGIS (MFS-subsidie 2006-2010 20 miljoen euro), DFID (VK) en SDC
(Zwitserland). In Nederland werkt IICD samen met Hivos, Cordaid, PSO, ALtran, Atos Origin
Learning Solutions, CapGemini e.a.

Zoals tabel 6.5 aangeeft, neemt de toegang tot mobiele technologie en digitale communicatietechnieken sterk toe in ontwikkelingslanden. Absoluut gezien is de toegang in deze landen
echter nog steeds laag. Daarnaast bestaan er grote verschillen tussen landen in de verschillende regio’s, in landen zelf,
tussen de stad en het platteland en tussen sociale groepen in
een land of regio. Juist armere landen en de zwakkere groepen
in de samenleving hebben vaak geen toegang tot deze technologieën en daardoor niet de mogelijkheid om deel te zijn
van deze ontwikkelingen. Hetzelfde geldt voor de toegang tot,
en het gebruik van, nieuwe technologieën die de productiviteit verhogen of voor een betere dienstverlening die in veel
ontwikkelingslanden nog steeds problematisch is.

Outcome/impact

In 2007 profiteerden circa 700 duizend actieve gebruikers in 138 projecten direct van de
ICT-faciliteiten en de ondersteuning van de partnerorganisaties. Passief werden met informatie
6,4 miljoen mensen bereikt, vooral mensen met weinig of geen scholing, zeer lage inkomens en
wonend in afgelegen rurale gebieden.
De economische impact van de activiteiten op het gebied van inkomensverbetering in rurale
gebieden werd gemeten aan de hand van datacollectie en enquêtes (tussen juni 2007 en juli 2008)
onder de eindgebruikers van de informatie over veranderingen in markttoegang, onderhandelingspositie en inkomensverhoging. In de meeste projecten heeft IICD een toegenomen
economische impact geconstateerd; hogere inkomsten en verhoogde productiviteit. Hoewel de
datacollectie over een beperkte periode plaatsvond, gaf meer dan vijftig procent van de
ondervraagde gebruikers aan direct profijt te hebben gehad van de geboden ICT-faciliteit en
informatie.

Sikasso Online

In de Malinese provincie Sikasso is een netwerk opgericht om de communicatie en informatiestroom op agrarisch gebied tussen plattelandsorganisaties in de afgelegen gebieden en de
regionale en nationale autoriteiten te verbeteren en boeren gelegenheid te bieden hun stem in
het landbouwdebat te laten horen. Lokale boerenorganisaties in zeven stadjes en dorpen vormen
nu de ankerpunten van een communicatiesysteem, dat in totaal meer dan een miljoen boeren (51
procent vrouwen) kan bedienen. Het communicatieproject maakt gebruik van computers en
internet en schakelt lokale radiostations in om alle relevante informatie over gewassen,
technieken, marketing en landbouwbeleid een bredere verspreiding te geven.
*Bolivia, Burkina Faso, Educador, Ghana, Jamaica, Mali, Tanzania, Uganda en Zambia

Tabel 6.5 Toegang tot mobiele telefonie en internet
(Bron: Child Helpline International)
			

Aantal abonnementen
mobiel (x 1.000)

Aantal abonnementen
INTERNET (x 1.000)

			

1995

2007

% groei

2000

2007

% groei

Afrika 			

647

274.068

42.293

1.151

11.091

864

40.322

656.918

1.529

55.579

106.702

92

			

23.104

1.497.254

6.380

48.449

251.101

418

Europa 			

24.077

897.516

3.628

57.213

166.792

192

Oceanië 			

2.620

27.011

931

4.476

8.623

93

Noord en			
Zuid Amerika
Azië

196

6.9

Partnerschappen

6.9.1

6.9.2

Partnerschappen

Duurzame ketens

Het Nederlands ontwikkelingsbeleid is in toenemende mate
gericht op betrokkenheid van het bedrijfsleven bij ontwikkelingssamenwerking. In veel gevallen kan dit in de vorm van
een publiek privaat partnerschap (PPP): een samenwerkingsverband tussen (lokale/Nederlandse) overheid, (internationaal en lokaal-) bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties.
Bij de totstandkoming van een PPP staat een bepaald probleem
centraal. Dit kan een marktprobleem zijn of een capaciteits- of
kennisprobleem. De partners komen bij elkaar om het probleem
samen op te lossen, omdat zij dit alleen niet of minder effectief
kunnen. Alle partijen delen de risico’s en verantwoordelijkheden.
In Nederland zijn sinds 2003 ruim vijftig publiek-private partnerschappen opgezet. Een aantal van deze partnerschappen
wordt momenteel geëvalueerd. De lessen die hieruit worden
getrokken, worden direct gebruikt bij het aangaan van nieuwe
partnerschappen.

De benadering van de keten als basis voor duurzame
economische ontwikkeling biedt bij uitstek handvatten om
via partnerschappen en ronde tafels met de diverse betrokkenen
(lokale overheden, niet-gouvernementele organisaties, het
internationaal/lokaal bedrijfsleven en kennisinstellingen)
bij te dragen aan lokale economische groei en een eerlijker
verdeling van opbrengsten binnen de keten. Nederland zet
zich in voor de verduurzaming van palmolie, soja en cacao
door het ondersteunen van zogenaamde Ronde Tafels voor
deze producten. In oktober 2008 werd – voortvloeiend uit
het akkoord van Schokland – bovendien het Initiatief Duurzame
Handel gelanceerd (zie box), dat zich speciaal richt op het
verduurzamen van handelsketens.

Met de inzet op ketens draagt Nederland bij aan meerdere subdoelstellingen van MDG 8, namelijk het bevorderen van de
ontwikkeling van volwassen lokale markten die deel uit kunnen
maken van een eerlijk handelssysteem, het bevorderen van de
markttoegang van producten uit OS-landen en het bijdragen
aan verbetering van de arbeidsomstandigheden en het inkomen van de producenten aan het begin van de keten. Tevens
draagt de verduurzaming van ketens bij aan de waarborging
van een duurzame leefomgeving (MDG 7).

BioTrade: duurzame handel
Initiatief Duurzame Handel
In oktober 2008 is het Initiatief Duurzame Handel van start gegaan. Het IDH is een proces
van meerdere stakeholders, met actieve betrokkenheid van deelnemers in het Noorden en uit
de productielanden in het Zuiden. De doelgroepen van het IDH zijn de beginschakels van
de internationale ketens in ontwikkelingslanden die eindigen in Nederland of Europa. Via
sectorale ontwikkel- en verbeterprogramma’s en een intersectoraal leerprogramma werkt
het IDH aan verduurzaming van ketens.
In 2008 hebben vier sectoren – te weten natuursteen, soja, cacao en hout en bosproducten
– door het indienen van een concreet verbeterprogramma, aangegeven knelpunten voor
duurzaamheid in hun keten aan te gaan pakken binnen het IDH. Daarnaast willen partijen
in de sectoren toerisme en thee ook met verduurzaming in hun keten aan de slag. Zij
starten met een ontwikkelprogramma van een half jaar, en dienen uiteindelijk een
programma ter verbetering in. Bovendien zoekt het IDH voor het delen en ontwikkelen van
kennis actief samenwerking met andere keteninitiatieven en leerprogramma’s.

Het BioTrade Facilitation Programme (BTFP) faciliteert duurzame handel in producten en
diensten die zijn afgeleid van inheemse biodiversiteit van ontwikkelingslanden. De
ontwikkeling van duurzame internationale handel in biodiversiteitsproducten en -diensten
heeft een positieve invloed op de armoede in producentenlanden. Enerzijds omdat de
handel bijdraagt aan verbetering van inkomens, in het bijzonder van vrouwen. Anderzijds
omdat de productiebasis daarbij in stand blijft. Voorbeelden zijn de in Zuidelijk Afrika door
vrouwen verzamelde Marulavruchten, waarvan de pitten olie leveren die zeer geschikt is als
basisproduct voor de cosmetische industrie. Een ander voorbeeld is de voor vlees
gekweekte kaaimannen uit het Amazonegebied.
Als onderdeel van het BioTrade-programma zijn de volgende resultaten gerapporteerd door
Phytotrade Africa: het cash inkomen van rurale gemeenschappen uit productie en
marketing van biotrade producten is gestegen tot rond 400 duizend dollar per jaar, het
aantal huishoudens dat extra inkomen verwerft uit biotrade producten neemt toe tot 30
duizend (ongeveer 180 duizend personen) en er is door Phytotrade lidorganisaties meer dan
een miljoen dollar per jaar geïnvesteerd in de biotrade-industrie. Bij een toenemend aantal
marktpartijen, bijvoorbeeld in de voedingsmiddelen, cosmetica- en farmaceutische
industrie en in de toeristische dienstverlening, bestaat interesse voor afname van
biodiversiteitsproducten en -diensten. Dat bleek bijvoorbeeld uit de grote belangstelling
vanuit de Europese voedingsmiddelen- en drankenindustrie voor het vruchtpulp van de
baobab, dat recentelijk werd toegelaten tot de Europese markt onder de Novel Food
verordening, zowel vanwege de kwaliteit van het product dat rijk is aan vitamine C en
calcium, als vanuit MVO-overwegingen.

197

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

6.9.3

6.9.4

Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen

Akkoorden van Schokland

Grondgedachte van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
(MVO) is dat economische groei essentieel, maar niet voldoende
is voor het optimaliseren van welvaart. Daarvoor dient ook
rekening te worden gehouden met de effecten op milieu en
sociale omstandigheden en wordt van bedrijven gevraagd te
handelen in het licht van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid voor huidige en toekomstige generaties, zowel in
Nederland als in ontwikkelingslanden
Het MVO-overheidsbeleid24 heeft zich de afgelopen jaren vooral
gericht op het bevorderen van kennis en bewustwording en de
integratie van MVO in de bedrijfsketen. Hiervoor zijn diverse
handreikingen voor en met bedrijven ontwikkeld. Het beleid
richt zich in de komende jaren op zeven MVO-aspecten: 1. Kennis
en bewustwording, 2. Transparantie en verantwoording 3. Aanjagers van MVO, 4. MVO en innovatie, 5. Internationaal MVO in
handelsbevorderende activiteiten, 6. MVO in de keten, 7. Voorbeeldrol van de overheid. Op dit laatste punt heeft het kabinet
als een van haar eerste acties in april 2007 vastgelegd dat de
overheidsinkopen aan zowel milieucriteria als ook sociale
criteria moeten voldoen.

Opvallend is de verschuiving in de discussie van een defensieve naar een positieve invalshoek, waarbij MVO wordt gezien
als kwaliteitsverbetering van de onderneming en zelfs als marktkans. Uit onderzoek blijkt dat MVO op de lange termijn 11 tot
15 procent rendabeler is dan niet-duurzaam ondernemen. De
grote Nederlandse bedrijven zijn inmiddels internationale
MVO-voorbeelden: Philips, Unilever, TNT en Akzo Nobel staan
in de Dow Jones Sustainability World Indexes op een eerste plaats in
hun sector. Het MKB geeft een diffuser beeld. Uit onderzoek
van het EIM25 onder MKB-ondernemers tot honderd werknemers blijkt dat 68 procent van de ondernemers bekend is
met het begrip MVO.

De Akkoorden van Schokland werden op 30 juni 2007 ondertekend
tijdens een publieksmanifestatie in Schokland. Daarbij werden
in eerste instantie 37 akkoorden getekend waarbij bedrijven,
maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen, particulieren en diverse ministers en staatssecretarissen waren betrokken. Het aantal is inmiddels opgelopen tot meer dan 40. Belangrijk element van deze akkoorden is de grote maatschappelijke bereidheid om zich in te zetten voor het bereiken van de
Millennium Ontwikkelingsdoelen. De aanpak is niet alleen
kabinetsbreed, maar betrekt er vooral ook de samenleving bij.
Op basis van nieuwe vormen van samenwerking (met name
publiek-private partnerschappen) en veelal innovatieve financieringsmechanismen, bundelen deze spelers, kennis en krachten
om gezamenlijk te werken aan innovatieve oplossingen. Om
deze samenwerkingsverbanden, waar nodig, financieel te stimuleren heeft het kabinet, in de vorm van het Schoklandfonds, 50 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de periode
2008-2011.
De akkoorden hebben betrekking op zeer uiteenlopende activiteiten. Zo is er samenwerking tussen verschillende partijen
die ondersteuning bieden bij de opbouw in fragiele staten.
Deze richt zich onder andere op onderwijs, vrede en veiligheid
en gelijke rechten en reproductieve gezondheid. In deze
akkoorden wordt nauw samengewerkt met het ministerie
van Defensie.

Meer openheid
Maatschappelijke verantwoordelijkheid van bedrijven impliceert openheid (transparantie)
en een dialoog over de ethische, sociale en milieuaspecten van de bedrijfsvoering, de
producten en dienstverlening. Hiervoor is richtlijn 400 (2003) van de Raad voor de
Jaarverslaggeving over MVO destijds op verzoek van het kabinet opgesteld en nu vastgelegd
in de wet. Daarnaast is het door de Nederlandse overheid gesteunde Global Reporting Initiative
(GRI) een wereldwijde standaard voor het maatschappelijk jaarverslag. Op dit moment
wordt GRI in meer dan 60 landen gebruikt. In de afgelopen jaren heeft het kabinet de
Transparantiebenchmark voor Nederlandse bedrijven laten uitvoeren. In 2007 zijn de
criteria, in overleg met deelnemende bedrijven en maatschappelijke organisaties,
aangepast en er is daarbij meer nadruk gelegd op de kernactiviteiten van ondernemingen.
De grote multinationals in Nederland worden op het terrein van MVO steeds transparanter
en voeren constructieve dialogen met NGO’s, de sociale partners, organisaties van
aandeelhouders en consumenten.

198

Maatschappelijk middenveld en MVO
Maatschappelijke organisaties lopen als actievoerders en dialoogpartners voorop in het
MVO-debat, maken misstanden bekend en informeren het publiek. Zij zijn actief bij het
ontwikkelen van praktische MVO-instrumenten en handelingsperspectieven voor het
bedrijfsleven. Zo heeft het MVO platform van maatschappelijke organisaties in 2007 een
nieuwe versie van het MVO-Referentiekader uitgebracht, een handzame gids met daarin de
laatste inzichten op MVO-gebied. Organisaties zoals Fair Trade Original, Solidaridad, Fair
Wear Foundation, SOMO, de Schone Kleren Campagne zijn actief op dit terrein. Een aantal
van deze organisaties versterkt de capaciteit van lokale partners in ontwikkelingslanden om
een effectieve lobby naar bedrijven en overheden mogelijk te maken. Ook in het kader van
het mensenrechtenbeleid wordt financiële steun aan de ‘human rights defenders’ geboden. In
het kader van de groei van de sector duurzaam beleggen (2006 + 19% tot 3,3 miljard euro)
en duurzaam sparen (2006 + 21% tot 8 miljard euro) is het werk van de Vereniging van
Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling ondersteund.

Belangrijk zijn ook de akkoorden die zich richten op versterking
en een betere benutting van de markt. Voorbeelden hiervan
zijn een private gezondheidsverzekering voor ruim honderdduizend Nigerianen met lage inkomens, het opzetten van een
systeem voor financiering van MKB-bedrijven in Vietnam en
het project Groen Licht voor Afrika (zie Box). Ook het Initiatief
Duurzame Handel (zie Box paragraaf 9.2) en de samenwerking
rond de Nederlandse doelstelling om vijftig miljoen mensen
aangesloten te krijgen op schoon drinkwater en sanitatie zijn
hier voorbeelden van.

• Uit de aanvragen bij het Schoklandfonds zijn in 2008 daarnaast ruim twintig nieuwe maatschappelijke akkoorden
ontstaan.
• Los hiervan zijn er in 2008 nog een aantal andere grote akkoorden gesloten, zoals de samenwerking rond de Access to
Medicine Index voor beursgenoteerde geneesmiddelenfabrikanten. Deze index is een publieke graadmeter voor de mate
waarin grote farmaceutische bedrijven zich inspannen om
patiënten in de niet-geïndustrialiseerde wereld toegang te
geven tot geneesmiddelen. Dankzij de index zullen grote en
kleine investeerders voor het eerst de inspanningen van de
bedrijven op dit vlak rechtstreeks kunnen meewegen in hun
investeringsbeslissingen. Een ander voorbeeld van een nieuw
akkoord is het in november 2008 afgesloten akkoord tussen
het energiebedrijf Nuon, FRES (Foundation Rural Energy
Services) en het Ministerie van Buitenlandse Zaken. In dit
samenwerkingsverband werken partijen samen aan het leveren van zonne-energie aan plattelandsbewoners in ontwikkelingslanden.

Er is inmiddels op verschillende fronten gevolg gegeven aan
de akkoorden van Schokland:
•A
 an een groot aantal van de oorspronkelijke 37 afgesloten
maatschappelijke akkoorden is enthousiast uitwerking gegeven. De doelstellingen van tien akkoorden zijn reeds
bereikt. Op dit moment is bij 22 akkoorden het ministerie
van Buitenlandse Zaken direct of indirect betrokken, 13 van
deze akkoorden worden gefinancierd door het ministerie.

De meerwaarde van de akkoorden van Schokland, hoe verschillend ook, is gelegen in het feit dat er concrete activiteiten worden uitgevoerd, waarbij nieuwe, niet-traditionele partners
een bijdrage leveren aan het behalen van de MDG’s. Hierbij
worden extra financiële middelen aangetrokken vanuit de
private sector. Doordat het Schoklandfonds een minimale
eigen bijdrage van 60 procent verlangt, wordt er voor elke euro
overheidssubsidie, minimaal twee euro aan andere middelen

In andere akkoorden wordt gezamenlijk (publiek-privaat)
gezocht naar de aanpak van complexe, multidisciplinaire
problemen. Een voorbeeld hiervan is het akkoord dat zich richt
op het terugdringen van moedersterfte, door het trainen van
verloskundigen en het verbeteren van de zorg voor moeder
en kind in Sierra Leone. Maar ook akkoorden op het gebied
van klimaat, het voorkomen van geweld tegen kinderen en
het MDG 3 fonds zijn hiervan voorbeelden.

aangetrokken. In een aantal voorstellen ligt de eigen bijdrage
veel hoger. Zo wordt de in de eerste ronde toegekende 11 miljoen
euro uit het Schoklandfonds direct aangevuld met 17 miljoen
euro van de partners. In totaal wordt er op termijn op deze
manier nog eens 40 miljoen euro aan private middelen beschikbaar gesteld voor ontwikkelingsdoelstellingen.
Het fonds biedt daarnaast een impuls om een nieuwe aanpak
of methodologie uit te proberen, bijvoorbeeld door het benutten van de marktwerking in de gezondheidszorg. Door
deze initiatieven op kleinere schaal verder te ontwikkelen, kan
dit later op grotere schaal worden toegepast. Concrete resultaten van de getekende en de nieuw af te sluiten akkoorden
van Schokland worden gebruikt om deze innovatieve manier
van werken binnen het realiseren van de MDG’s uit te dragen.
Zo heeft Nederland tijdens de door de SGVN georganiseerde
MDG-top (september 2008) ruim aandacht besteed aan het
versterken van de samenwerking met het bedrijfsleven als een
belangrijke bijdrage aan het behalen van millenniumdoelen.
In diverse fora zijn de Nederlandse ervaringen met publiekprivate partnerschappen zoals de Schoklandakkoorden gedeeld
met andere landen en internationale partners.
..............
24
25

K abinetsvisie MVO 2008 – 2011, december 2007
Maatschappelijk verantwoord ondernemen in het midden- en kleinbedrijf,
http://www.ondernemerschap.nl/pdf-ez/A200318.pdf

Groen Licht voor Afrika
Het project Green Light for Africa ‘Affordable Lighting For All (ALFA)’, ondersteunt de ontwikkeling
van een duurzame waardeketen van lampen die werken op zonne-energie in tien landen in
Afrika. Het pilot project is in 2008 van start gegaan in Ghana. Het ALFA project is een
samenwerkingsverband tussen multinational Philips Lighting, Buitenlandse Zaken en
Ghanese maatschappelijke organisaties. Doel is het beschikbaar maken van duurzame
lampen voor gemeenschappen die geen toegang hebben tot elektriciteit. Momenteel
kunnen miljoenen plattelandsbewoners in Afrika ’s avonds niet werken of huiswerk maken
door gebrek aan licht. De meeste van hen hebben wel kerosinelampen, maar de walm die
deze lampen verspreiden is slecht voor het milieu en de gezondheid. Bovendien zijn de
lampen duur in gebruik. De Nederlandse overheid en Philips Lighting dragen elk 3 miljoen
euro bij aan het project.

199

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

Nederland

Eelco
Fortuijn
Wie?

Wat voor organisatie is Goede Waar & Co?

Kunt u een voorbeeld geven?

Eelco Fortuijn (38) is bedrijfskundige en directeur van de
organisatie Goede Waar & Co. Hij woont in Amsterdam.

Goede Waar is een consumentenbond voor duurzaam consumeren en duurzame goederen. Wij geven informatie over de
duurzaamheid van producten, zodat de consument gemotiveerd
en bewust een keuze kan maken voor mens-, dier- en milieuvriendelijke producten. Goede Waar komt voort uit de Alternatieve Konsumenten Bond (AKB) die in 1982 werd opgericht
en onder andere het EKO-keurmerk heeft ingevoerd.

Een succesvol voorbeeld is de kledingchecker, waar Goede Waar
& Co vier jaar geleden mee is begonnen. Een uitgebreid onderzoek naar de milieuaspecten en de arbeidsomstandigheden
binnen de kledingindustrie, dat we publiceren op internet. In
het begin reageerden de bedrijven die werden onderzocht niet
of waren ze vooral boos, maar nu zijn ze blij als ze er goed uitkomen. We zien ook dat grote bedrijven zoals de HEMA en C&A
steeds meer werken met eerlijk katoen. De kledingchecker heeft
daar zeker aan bijgedragen. Ook hebben we eraan bijgedragen
dat er aan de aanbodzijde voldoende eerlijke katoen beschikbaar is om aan de vraag te voldoen. Wij hebben de potentiële
vraag van de consumenten gemeten en konden zo een groot
aantal bedrijven ervan overtuigen om biologisch katoen te
gaan produceren.

Wat is uw functie binnen Goede Waar?
Ik ben sinds begin 2009 directeur van Goede Waar & Co. Daarvoor was ik directeur van Fairfood, een organisatie die zich op
bedrijven richt en campagne voert om producten eerlijk en
duurzaam te maken. Omdat Goede Waar & Co al een tijdje niet
zo lekker liep, besloot ik een jaar geleden over te stappen om
de boel te saneren en uit het slop te trekken.

Kunt u een voorbeeld geven van uw werkzaamheden?
Ik wil een doorstart maken en de organisatie meer anno 2009
maken. Bijvoorbeeld door beter gebruik te maken van de moderne technologie, zoals informatie via internet. Zo willen we
meer inspelen op de groeiende interesse van de consument
in duurzaam consumeren. Een voorbeeld waar ik nu mee bezig
ben, is dat consumenten op het moment van aankoop via hun
mobiele telefoon informatie kunnen opvragen over de duurzaamheid van een product.

Hoe belangrijk is het werk van
Goede Waar & Co?
Wij zijn 100% onmisbaar. Wij vinden dat er wetgeving moet
zijn om duurzame handel af te dwingen, maar wetten kunnen
pas worden doorgevoerd als er voldoende draagvlak is. Dus
als we eerlijke handel willen, moeten we eerst zorgen dat er
genoeg consumenten zijn die duurzame producten aanschaffen.
Dan pas kun je zorgen voor het doorvoeren van wetgeving. Om
te voorkomen dat producenten de wereld blijven afschuimen
naar zo goedkoop mogelijke uitbuitspullen, die ten koste gaan
van mens en milieu. Die wetten zijn soms pijnlijk (kosten geld),
voor producenten, consument of bijvoorbeeld aandeelhouders. Met gedegen onderzoek en objectieve informatie zorgen
wij voor voldoende informatie en keuze bij de consument.

Hoe verhoudt uw project zich tot millenniumdoel 8?
Goede Waar & Co gaat over millenniumdoel 8, maar eerlijke
handel is een middel tot de doelen 1 en 7, armoedebestrijding
en een beter milieu. Transparantie is een voorwaarde voor eerlijke handel. Het is enorm in het voordeel van boeren die het
op het gebied van duurzaamheid beter doen dan anderen. Als
je als boer bijvoorbeeld bezig bent met het uitbannen van
kinderarbeid, en er is geen transparantie, dan wint de concurrentie die daar niet mee bezig is. Omdat zij goedkoper zijn.
Door de consumenten te informeren zorgen wij voor de noodzakelijke transparantie. Als de keurmerken van producten
worden verbeterd, kan de consument kiezen voor een product
dat bijvoorbeeld bijdraagt aan armoedebestrijding of een
beter milieu.

Wat zou u veranderen, als u minister voor
Ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?
Ik zou een wet maken waardoor de consument het recht op
informatie krijgt om zo achter de duurzaamheid van een product te komen. Maar er is veel weerstand tegen het toepassen
van regels daarvoor. De overheid is bang om door transparantie
handelsbarrières op te werpen. Toch is het aan hen om duurzame spelregels op te stellen. De overheid kan hiervoor goed
gebruikmaken van de tijdgeest. De crisis zorgt aan de ene kant
misschien voor bezuinigingen waardoor er minder geld beschikbaar is voor ontwikkelingshulp, maar aan de andere kant
biedt de crisis ook kansen. Er is meer interesse bij de consument voor milieu, duurzaamheid en groene innovaties, en
voor spelregels vanuit de overheid. Als we MDG 8 willen halen,
moet de overheid transparantie en duurzame spelregels
juist bevorderen.
..............
Tekst: Paulette Mostart
Foto: Henk Wildschut

200

Nederland

Rudy
Provoost
Wie?
Rudy Provoost (49) studeerde psychologie en MBA. Hij is
vicepresident van Philips en CEO van Philips Lighting, en
werkt in Eindhoven en Amsterdam.

Philips werkt aan duurzame energieoplossingen voor Afrika, waarom?
Naar schatting 500 miljoen Afrikanen hebben geen elektriciteit.
Zij moeten zich in het donker met een kaars of petroleumlamp
redden. Doordat de olieprijzen de afgelopen jaren dramatisch
zijn gestegen, kunnen nog maar weinig mensen zich petroleum
veroorloven. Voor honderden miljoenen mensen stopt het
leven als tussen 18:30 en 19:00 uur de zon ondergaat. Kinderen
kunnen geen huiswerk maken en werk en economische activiteiten zijn niet mogelijk. Dat beperkt de ontwikkelingskansen
en de kwaliteit van het leven. Om in deze situatie verandering
te brengen en ontwikkeling te stimuleren, investeren wij in
goedkope consumentenproducten die werken op zonneenergie.

Wat is uw rol bij de uitvoer van dit project?
Ik heb namens Philips in juli 2008 een samenwerkingsovereenkomst getekend met minister Koenders. Ons gezamenlijke
doel is om voor 2015, 10 miljoen Afrikanen beneden de Sahara
te bereiken met betaalbare oplossingen op het gebied van
zonne-energie. Door de ontwikkeling van goedkope lampen
die werken op zonne-energie willen we in samenwerking met
het ministerie de ontwikkeling van het Afrikaanse platteland
stimuleren. Philips steekt het geld in productontwikkeling,
onderzoek, training en distributie. Ontwikkelingssamenwerking investeert in het opzetten van microkredietinstellingen,
bewustwordingsprojecten en training van middenstanders.
We hebben inmiddels pilotprojecten in een aantal landen in
Afrika gestart, waaronder Ghana. Op basis van deze ervaringen
wordt nog dit jaar een serie betaalbare oplossingen in Afrika
op de markt gebracht.

Hoe belangrijk is dit project?

Is het project succesvol?
In feite is er sprake van een win-winsituatie. Onze oplossingen
stimuleren de werkgelegenheid en de productiviteit, en de
mensen besparen geld en werken en wonen in een gezondere
en veiligere leefomgeving. Voor ons is Afrika een potentiële
markt. De markten voor verlichting voor mensen met lage
inkomsten in ontwikkelingslanden zijn niet erg goed bekend
en worden onvoldoende onderzocht. Wij willen met betaalbare, bruikbare oplossingen de kwaliteit van heel veel levens
een positieve wending geven.

Hoe verhouden deze werkzaamheden zich
tot millenniumdoel 8?
Philips steunt de millenniumdoelen in Afrika door middel van
de invoering van duurzame producten die arme mensen voorzien van hernieuwbare energie (MDG 8). Doordat tegelijkertijd het lokaal ondernemerschap wordt gestimuleerd, wordt
er ook gewerkt aan vermindering van de armoede (MDG 1).
Verder dragen we ook bij aan MDG 7, doordat fossiele brandstoffen voor huishoudelijk gebruik worden vervangen door
efficiënte, hernieuwbare energiediensten en -producten.

Wilt u nog iets kwijt?
Ik ben erg trots dat Philips samen met de overheid de mensen
in Afrika een stap verder kan helpen, en dat wij tegelijkertijd
onze innovaties op het Afrikaanse continent op de markt
kunnen brengen. Ik geloof dat we met eenvoudige oplossingen veel kunnen bereiken. Het stemt ook nederig, als je ziet
welk verschil met kleine middelen gemaakt kan worden.
..............
Tekst: Rudy Provoost
Foto: www.philips.com

Dit project laat zien dat licht de leefomstandigheden van mensen kan verbeteren. Maar we brengen niet alleen licht naar de
mensen. De producten die wij introduceren zijn gebaseerd op
de meest geavanceerde technologieën, met alle voordelen van
dien. Door het gebruik van zonne-energie hebben ze geen
elektriciteit nodig, en de LED-oplossingen zijn de meest
energiezuinige en duurzame oplossingen die nu verkrijgbaar zijn.

201

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

Nederland

Bernhard
van Oranje
Wie?

Wat voor organisatie is het IICD?

Bernhard van Oranje (39), econoom en ondernemer op het
gebied van ICT, is bestuurslid van het IICD (International
Institute for Communication and Development). Hij woont
en werkt in Amsterdam.

Het IICD, opgericht in 1996, draagt bij aan de ontwikkeling en
de implementatie van ICT-projecten in ontwikkelingslanden.
De doelstelling van de organisatie is het bevorderen van informatie- en communicatietechnologie als hulpmiddel voor ontwikkeling. Het IICD ondersteunt op een vraaggestuurde manier
projecten in vijf sectoren: onderwijs, landbouw, democratisch
bestuur, gezondheidszorg en milieu. Op jaarbasis wordt voor
ongeveer zes miljoen euro aan projecten ondersteund, volgens
de filosofie: vraaggestuurde hulp, via lokale partners op een
duurzame wijze (de landen moeten een project zelfstandig
kunnen voortzetten).

Hoe bent u bij het IICD terechtgekomen
en wat is uw positie?
Ik ben door de vorige directeur gevraagd om zitting te nemen
in het bestuur. Niet omdat ik specifieke ervaring had op het
gebied van ontwikkelingshulp, maar wel omdat ik bekend ben
met het inzetten van ICT bij het oplossen van vraagstukken.
Ik ben binnen het IICD een van de weinigen met een IT-achtergrond. Ik kan laten zien wat IT voor ontwikkeling kan
betekenen en kan het IICD adviseren hoe zich te profileren
ten opzichte van private partnerships, zowel intern als extern.

Hoe belangrijk zijn de werkzaamheden
van het IICD?
Ik vind het IICD niet meer weg te denken. Met onze kennis
kunnen wij landen met een grote achterstand helpen met het
inzetten van ICT. Onze filosofie is: mensen helpen met het
verbeteren van hun levensstandaard, met behulp van de laatste
technologie en in samenwerking met lokale partners. Hoe, dat
verschilt per sector. We kijken naar de lokale vraag en stemmen
de hulp daarop af. In de landbouw bijvoorbeeld, zorgen we
voor meer marktkennis, zodat de boeren beter weten wat ze
voor hun producten kunnen vragen. Daardoor stijgt hun levensstandaard. Hetzelfde geldt voor de arbeidsmarkt. Als werknemers kennis hebben van ICT, hebben ze een veel betere uitgangspositie voor een goede baan. De projecten die we doen
zijn relatief klein, maar de lokale spin-off is heel groot, ook
omdat de mensen ter plekke zelf gaan ondernemen. Iedereen
in de omgeving profiteert mee, van de gebruikers tot de toeleveranciers.

Kunt u voorbeelden van successen noemen?
Een voorbeeld van de kracht van kleinschaligheid is een computerproject op de Mpelembe school in Kitwe (Zambia). We
hebben niet alleen een computercentrum ingericht, maar
zorgen er ook voor dat de school les geeft in computeronderhoud. Zo leren de leerlingen zelf hun computer te onderhouden. En na schooltijd wordt de school gebruikt als internetlokaal voor de hele gemeenschap. Andere scholen in de buurt
zijn al langs geweest om te kijken hoe het werkt. Zo zet je niet
alleen een computerproject neer, maar een heel businessmodel.

202

Hoe draagt het IICD bij aan het halen van
millenniumdoel 8?
ICT draagt bij aan de voortgang van bijna alle millenniumdoelen. Door de effectiviteit van de landbouw te vergroten, wordt
ook vooruitgang geboekt bij de bestrijding van de armoede
(MDG1). IT is extreem relevant. Een relatief kleine bijdrage heeft
een grote impact. Het IICD kan als Nederlandse organisatie
daarom echt onderscheidend zijn. Ik denk alleen dat er nog
veel meer mogelijk is. Ik doe mijn best om het IICD en zijn
projecten op de kaart te zetten bij het bedrijfsleven. Er is een
goudmijn aan leuke projecten waar het bedrijfsleven zo in kan
stappen. De uitdaging is om innovatieve technologieën op een
andere manier in te zetten, daar waar vraag is. En niet om een
donorgedreven project te starten. Bedrijven kunnen daar zelf
ook van profiteren en er veel van leren.

Wilt u nog iets zeggen?
Kleinschalige, vraaggestuurde projecten (zoals het microkrediet)
werken mijns inziens beter dan grootschalige, langdurige
hulpprogramma’s, omdat deze te vaak top-down bedacht zijn.
Ze stimuleren het ondernemerschap ter plekke, en dat is goed.
Zo kunnen kleine middelen veel verschil maken. Maar het IICD
is sinds een paar jaren bezig om grootschalige programma’s
op te zetten, samen met de lokale overheid en partners. Gebruikmakend van de kennis en ervaring opgedaan bij de kleinschalige projecten. Met tot nu toe goede resultaten. Verder vind ik
dat het samenwerken meer gestimuleerd zou kunnen worden.
Het is goed dat wij ICT voor ontwikkeling ondersteunen, maar
we moeten blijven kijken of we er meer mee kunnen doen,
bijvoorbeeld in combinatie met andere initiatieven op het
gebied van ontwikkelingssamenwerking. Zo werken we onder
andere samen met de organisatie Close the Gap, die gebruikte
en nog goed functionerende pc’s opknapt t.b.v. ontwikkelingslanden, vraaggestuurd natuurlijk. Hoe meer samenwerking
om complementariteit te creëren, hoe beter.
..............
Tekst: Paulette Mostart
Foto: Henk Wildschut

Nederland

Ineke
Zeldenrust
Wie?
Ineke Zeldenrust (42) is sociaal geograaf en internationaal
campagnecoördinator van de Schone Kleren Campagne (Clean
Clothes Campaign). Ze woont in Amsterdam.

Wat voor organisatie is de Schone Kleren
Campagne?

Kunt u een voorbeeld geven?

De Schone Kleren Campagne is een internationaal netwerk dat
zich inzet voor betere arbeidsomstandigheden in de wereldwijde kleding- en sportschoenenindustrie. Door te werken
aan de bewustwording van de consument, door druk uit te
oefenen op grote inkoopbedrijven en door te lobbyen bij overheden, willen wij bereiken dat kleding wordt gemaakt met
respect voor mensenrechten. Wij vormen een heel divers netwerk, en samen met onze partners proberen wij de arbeidsomstandigheden en de positie van de arbeiders te verbeteren.

Vrijwel alle grote kledingmerken zeggen dat ze maatregelen
treffen voor betere arbeidsomstandigheden. Maar veel van
hen werken in de praktijk alleen aan zichtbare zaken zoals
veiligheid (nooduitgangen, brandtrappen) en gezondheid (meer
daglicht, betere sanitaire voorzieningen). Onze aandacht gaat
ook uit naar zaken die minder zichtbaar zijn, zoals: hogere
lonen, kortere werktijden of de vrijheid om je te organiseren
in vakbonden. In Bangladesh is dankzij een campagne van
lokale groepen die wij steunen het minimumloon van 930
naar 1663 Taka per maand gegaan (1 Taka is 0,01 euro).

Wat is uw functie binnen de Schone Kleren
Campagne?

Hoe verhoudt uw project zich tot
millenniumdoel 8?

Ik ben internationaal campagneleider en een van de oprichters
van de Schone Kleren Campagne, inmiddels twintig jaar geleden.

Er is een directie link tussen MDG 8 en MDG 1, armoedebestrijding, en betere lonen. Een van de doelstellingen van de Schone
Kleren Campagne is het bestrijden van armoede via een leefbaar loon. Wij zijn van mening dat de lonen gemakkelijk kunnen worden verhoogd (soms is een verviervoudiging nodig om
een leefbaar minimum te behalen), zonder grote prijsstijgingen
voor de consument. Het loon bedraagt vaak maar 2 à 5 % van
de eindprijs. Wij willen duidelijkmaken aan bedrijven dat veel
consumenten liever de garantie hebben dat een product goed
geproduceerd wordt, dan dat ze nog meer korting krijgen.
Kleding is een product waarbij dit goed mogelijk is. Een relatief kleine herverdeling kan zorgen voor een potentieel groot
effect op de armoedebestrijding. De overheid zou hierbij wel
regulerend moeten optreden en kaders moeten scheppen. Als
je het helemaal aan de markt overlaat, werkt het niet. Dan
krijgen de arbeiders bijvoorbeeld meer loon, maar moeten ze
veel meer uren werken. Of er wordt meer geproduceerd, maar
de winst gaat alleen naar de producent. Dat komt mede doordat
veel arbeiders een zwakke rechtspositie hebben; 80 % van de
arbeiders in de kledingindustrie is vrouw. Door op te komen
voor de rechten van de vrouwelijke arbeiders, werken we ook
aan millenniumdoel 3.

Kunt u een voorbeeld geven van
uw werkzaamheden?
We hebben net een rapport gemaakt over de slechte arbeidsomstandigheden bij vijf grote bedrijven, waaronder Aldi en Lidl.
De conclusie is dat zij heel weinig doen aan de schendingen
van de basisrechten door hun toeleveranciers. Wij hebben dit
rapport naar de bedrijven gestuurd en ook naar de Kamerleden.
Er zijn al Kamervragen over gesteld. Verder wordt er actie gevoerd, bijvoorbeeld op straat, voor de winkels. Niet alleen in
Nederland, maar in alle landen waar we vertegenwoordigers
hebben. We hebben vestigingen in 12 Europese landen en 250
partners wereldwijd.

Hoe belangrijk is het werk van de Schone
Kleren Campagne?
Ik denk dat als wij er niet waren geweest, de arbeidsomstandigheden in de wereldwijde kledingindustrie veel minder aandacht zouden krijgen, en dat er nog minder verbeteringen
zouden worden doorgevoerd. Wij zijn de spreekbuis voor de
mensen die daar werken, wij brengen hun problemen voor
het voetlicht. Ik denk dat verantwoord ondernemen, mede
door onze inspanningen, een grote vlucht heeft genomen.
Zonder ons zouden de grote kledingmerken zoals Adidas,
Nike of Gap geen of een slechter arbeidsbeleid hebben gehad.
Ze weten dat we ze in de gaten blijven houden. Wij zitten ze
op de huid.

Wat zou u doen, als u minister voor
Ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?
Ik ben geen voorstander van gebonden hulp. Het is niet aangetoond dat dat een efficiënte besteding is van de ontwikkelingseuro. De minister kan beter kaders scheppen voor de
internationale handel, zodat bedrijven verplicht worden verantwoord te gaan ondernemen. Een klein voorbeeld: als een
bedrijf is geïnformeerd over brandgevaar bij hun toeleverancier
en ze doen er niets aan, dan zou je dat bedrijf voor de rechter
moeten kunnen dagen als er brand uitbreekt en er mensen gewond raken, of zelfs de dood vinden. Minister Koenders zou
kaders moeten scheppen waarbinnen dat niet kan gebeuren.
..............
Tekst: Paulette Mostart
Foto: Henk Wildschut

203

MDG 8: Een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling

6.10

Conclusies
MDG 8
De voortgang van de internationale bijdrage aan het realiseren
van de MDG’s, zoals vastgelegd in MDG 8, is wisselend, maar
per saldo onvoldoende. Vooruitgang op een aantal terreinen
staat bovendien onder druk doordat de internationale aandacht
is verlegd naar de gevolgen van de kredietcrisis. Het kabinet
heeft met zijn agenda 2015 dan ook ingezet op een versnelling
van de realisatie van MDG 8.
In de afgelopen jaren is de groei van de gezamenlijke hulpomvang van donoren onvoldoende geweest om het minimaal
noodzakelijke niveau van 0,7% van het BNI binnen bereik te
brengen. Afspraken over een verhoging van de kwaliteit van de
hulp in het kader van de Verklaring van Parijs bieden perspectief,
maar de uitvoering vormt nog een uitdaging. Een grote tegenslag voor het partnerschap van MDG 8 vormt het feit dat het
nog steeds niet gelukt is de Doha-handelsronde af te ronden.
Een belangrijk positief resultaat vormt de daling van de schuldenlast van ontwikkelingslanden als gevolg van internationale
afspraken en het ontwikkelen van een raamwerk voor schuldhoudbaarheid. Ook op het terrein van de toegang van ontwikkelingslanden tot medicijnen en technologie zijn er positieve
ontwikkelingen te signaleren. Daarentegen stond de voortgang van de onderhandelingen op het terrein van klimaat en
energie internationaal niet in verhouding tot de omvang van
het probleem, ondanks een constructieve inzet van de EU.
Nederland heeft zich op alle onderdelen van MDG-8 krachtig
ingezet voor internationale afspraken die het realiseren van
de MDG’s dichterbij brengen. Op diverse gebieden zijn daarbij
ook herkenbare resultaten geboekt, zoals bij de afspraken
over hulpeffectiviteit, schuldhoudbaarheid, klimaat en medicijnen. Met het hulppercentage van 0,8 procent van het BNI
fungeert Nederland bovendien als voorbeeld. Dat beperkt zich
niet tot de overheidsbijdrage. Een opvallende ontwikkeling in
de afgelopen jaren was immers de groeiende samenwerking
met maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven rond de
MDG’s, wat tot uitdrukking komt in een groot aantal partnerschappen en in het bijzonder het Akkoord van Schokland.

204

Goed bestuur en
maatschappijopbouw

7.1
		
		
		

Inleiding
7.1.1
De resultaatketen toegelicht
7.1.2
De politieke omgeving
7.1.3
Hoofdstukindeling

208
208
210
210

7.3
		
		
		

Landencases
7.3.1
Kenia
7.3.2
Oeganda
7.3.3
Mali

7.2
		
		
		

Algemene voortgang en trends
7.2.1
Trends en uitdagingen
7.2.2
Resultaten van de inzet
7.2.3
Inzet in ontwikkeling

211
211
214
217

7.4 Conclusies

221
222
226
230
234

205

Goed bestuur en maatschappijopbouw

Goed bestuur
Totale bevolking
Totaal: 6,7 miljard

Verenigd Koninkrijk

Omvang van een land = totale bevolking

Rusland

Nederland

10 miljoen

Duitsland Wit-Rusland

Oekraïne

Frankrijk
Canada

Spanje

Moldavië

Turkije

Italië

Verenigde Staten van Amerika
Cuba

Mexico
Guatemala

Effectief bestuur

Deze data meten de kwaliteit van de publieke
dienstverlening, de kwaliteit van de ambtenaren
en de mate waarin ze onafhankelijk zijn van de
politieke druk, de kwaliteit van de beleidsformulering en implementatie, en de
commitering van de regering bij het ten
uitvoer brengen van beleid.
8,0 - 10,0

Haïti

Colombia

2,0 - 3,9
0,0 - 1,9
Teneinde de leesbaarheid te vergroten is de
orginele Kaufman score herschaald in een score
van 1 tot 10 waarbij een score van 1 betekent: de
regering is niet effectief, en een score van 10
betekent: de regering is zeer effectief.
(Bron: Kaufman, Kraay and Mastruzzi, World Bank Institute, 2007)

Corruptie Perceptie Index (2008)
(Bron: Transparency International, 2008 )

De Corruptie Perceptie
Index scoort landen naar
de mate van corruptie
die er heerst. De index is
gebaseerd op bepalingen
door experts en opinieonderzoek. De score
varieert van 1 (zeer corrupt)
tot 10 (niet corrupt).
1 - 1,9
2 - 3,9
4 - 5,9
6 - 7,9
8 - 9,9
Geen data

206

Marokko

Venezuela

Brazilië

Egypte

Jemen

Algerije
Ivoorkust
Ghana

Nigeria

Soedan

Ethiopië

Kameroen
Oeganda
DRC
Kenia

Tanzania

Bolivia
Paraguay

6,0 - 7,9
4,0 - 5,9

Irak

Puerto Rico

Ecuador
Peru

Syrië

Dominicaanse Republiek

Nicaragua

A

Zimbabwe

Zuid-Afrika
Argentinië

Madagaskar

Japan
Mongolië

Noord-Korea

Kazachstan

Azerbeidzjan

Zuid-Korea

China

Afghanistan

Pakistan

Taiwan

Nepal

Geen gegevens

Myanmar

Filippijnen

Bangladesh Thailand
Vietnam

Cambodja

India

Indonesië

Sri Lanka

Maldiven

Australië

Burgervrijheden in partnerlanden in 2002 en 2005
Freedom House score voor burgervrijheden (van 1 = totaal geen vrijheid, tot 7 = grote vrijheid)
(Bron: Freedom in the World 2008; http://www.freedomhouse.org)

2002

toename 2000-2005

7
6
5
4
3
2
1

Soedan

D.R. Congo

Eritrea

Afghanistan

Egypte

Vietnam

Burundi

Ethiopië

Pakistan

Rwanda

Jemen

Armenië

Bangladesh

Guatamala

Moldavië

Mozambique

Oeganda

Zambia

Bosnië
Herzegovina

Burkina Faso

Colombia

Georgië

Indonesië

Kenia

Sri Lanka

Albanië

Bolivia

Macedonië

Nigaragua

Senegal

Tanzania

Ghana

Mali

Benin

Mongolië

Zuid-Afrika

Suriname

0
Kaapverdië

Iran

Oezbekistan

207

Goed bestuur en maatschappijopbouw

7.1

Inleiding

7.1.1

De resultaatketen
toegelicht
Een Millennium Ontwikkelingsdoel ’Goed bestuur en maatschappijopbouw’ bestaat niet. Goed bestuur en maatschappijopbouw zijn van belang voor ieder ontwikkelingsdoel, ieder
MDG. Politiek-bestuurlijke en maatschappelijke voorwaarden
bepalen mede hoe groei en verdeling plaatsvinden. Maar ook
hoe er om wordt gegaan met vrouwenrechten, hoe fragiliteit
van de staat kan worden voorkomen en tegengegaan én hoe
een gezonde omgang met klimaatverandering gestalte krijgt.
Goed bestuur en maatschappijopbouw vormen niet alleen
voorwaarden voor duurzame en rechtvaardige ontwikkeling,
maar ook voor blijvende vrede en veiligheid.
De kwaliteit van bestuur is een zaak van de overheid en de gehele maatschappij. Ambassades in alle partnerlanden zetten
in op goed bestuur en maatschappijopbouw is geïntegreerd in
het werk van veel maatschappelijke organisaties. In de meeste
landen is goed bestuur geen aparte sector. De actoren en processen in ontwikkelingslanden die verandering kunnen stimuleren of blokkeren zijn daarvoor te divers. Verschillende belangen, zoals macht, maar ook historische, sociaal-culturele en
andere factoren spelen hierbij een rol. Daarbij voltrekt bijvoorbeeld democratisering zich op meerdere niveaus: van het
mondiale tot nationale en lokale niveau en in zowel politiek
bestuurlijke als maatschappelijke sferen. Ook kan voortgang
op de doelen democratisering, effectief bestuur, rechtsstaat en
corruptiebestrijding niet plaatsvinden zonder een betere werking van de principes participatie, representatie, verantwoording, transparantie en solidariteit in de relaties tussen bestuur
en maatschappij en tussen mensen onderling. Het is dan ook
vrijwel onmogelijk om goed bestuur in de volle breedte te
omvatten in één sectorprogramma. Wel zijn er ambassades die
justitie (Kenia, Oeganda, Rwanda) of decentralisatie (Tanzania)
als sector hebben gekozen. Alleen in Ethiopië is het sectorprogramma breder (justitie, mensenrechten, democratisering en decentralisatie).

208

In de resultaatketen wordt schematisch weergegeven dat voor
impact op het niveau van het politieke, institutionele en maatschappelijke klimaat waarin rechtvaardige en duurzame samenlevingen en ontwikkeling tot stand moeten komen, Nederland
bijdraagt aan vier doelen/dimensies van goed bestuur en maatschappijopbouw: democratisering, effectief bestuur, een functionerende rechtsstaat en corruptiebestrijding. Daarbij wordt
inzichtelijk gemaakt welke principes ten grondslag liggen aan
democratisering, effectief bestuur, de rechtsstaat en corruptiebestrijding en daarmee waar de beleidsmatige focus ligt.
Bij democratisering/zeggenschap en rekenschap gaat het om
het – al dan niet georganiseerd – bevorderen van de vertegenwoordiging en participatie van burgers in effectieve en rechtmatige politieke processen, het afleggen van verantwoording
door het bestuur en respect voor mensenrechten.
Bij effectief bestuur gaat het om het bevorderen van een goed
functionerende overheid, die middelen verantwoord en transparant (openbaar) aanwendt voor publieke doelen en die de
benodigde diensten levert aan de bevolking. Ook zeggenschap
en rekenschap zijn van belang voor de effectiviteit van bestuur.
Bij de rechtsstaat gaat het erom dat mensen eerlijk worden
beoordeeld aan de hand van wet- en regelgeving, er geen sprake
is van machtsmisbruik en dat internationale verdragen worden
nageleefd.
En corruptiebestrijding vereist een cultuur van verantwoord
en transparant beheer, politieke, institutionele en maatschappelijke checks and balances en respect voor internationale politieke en juridische kaders. Ook valt of staat corruptiebestrijding met het functioneren van de rechtsstaat.
Hieruit blijkt al dat (hoewel schematisch in gescheiden kolommen weergegeven) democratisering, effectief bestuur, de
rechtsstaat en corruptiebestrijding niet los van elkaar staan.
Zo lopen democratisering en het functioneren van de rechts-

staat in elkaar over. En als bepaalde democratische principes,
zoals het afleggen van verantwoording, niet worden gerespecteerd of mensen niet aan de hand van de wet worden
berecht, kan corruptie onmogelijk effectief worden bestreden.
De Nederlandse overheid en maatschappelijke organisaties
hebben in ontwikkelingslanden resultaten behaald op het
gebied van bewustwording, communicatie, beleid, wet- en
regelgeving, de ontwikkeling van instituties en capaciteit, en
monitoren. Resultaten op het niveau van organisaties zijn
bijvoorbeeld het op de agenda krijgen van 'goed bestuur' in
ontwikkelingslanden, het opbouwen van expertise en een
bredere of stevigere financiële basis voor de uitvoering van
ontwikkelingsbeleid door lokale overheden en organisaties.
Ten slotte wordt benoemd dat voor resultaten, bijdragen aan
doelen en impact financiële en niet-financiële inzet nodig is
van ontwikkelingspartners.

7.1 Resultaatketen Goed bestuur en maatschappijopbouw

Impact
Het toewerken naar een politiek, institutioneel en maatschappelijk klimaat waarin mensenrechten, democratische
principes en de rechtsstaat worden beschermd en menselijke en natuurlijke hulpbronnen alsmede financiële en
economische middelen op een transparante en verantwoorde wijze worden beheerd t.b.v. rechtvaardige en duurzame samenlevingen en ontwikkeling

Outcome

Outcome

Outcome

Outcome

Democratisering/ zeggenschap en
rekenschap

Effectief bestuur

Rechtsstaat

Corruptiebestrijding

•o
 verheid heeft geweldsmonopolie en
verzekert veiligheid van burgers en
instituties
•b
 enodigde diensten worden geleverd aan
de bevolking conform politiek, beleidsmatig en juridisch kader
•m
 iddelen worden transparant en
verantwoord aangewend voor publieke
doelen
• e r is sprake van zeggenschap en
rekenschap

• mensen worden eerlijk beoordeeld aan de
hand van wetten en niet op basis van
willekeur
• geen machtsmisbruik door politie en leger
• internationale verdragen worden
nageleefd
• toegang tot rechtsbijstand

• mensen ondervinden minder corruptie
• er is sprake van een cultuur van transparantie, openheid en zeggenschap en
rekenschap
• politieke, bestuurlijke en maatschappelijke checks en balances
• de rechtsstaat functioneert
• internationale politieke en juridische kaders

• democratisch gekozen en representatief
politiek leiderschap / inclusief bestuur dat
het landsbelang en de gehele bevolking dient
• bestuur dat responsief is op noden en
wensen en verantwoording aflegt aan de
bevolking over politieke keuzes, beleid,
implementatie en (ontwikkelings)resultaten
• participatie en zeggenschap van nietgouvernementele actoren in politieke
processen op verschillende niveaus
• respect voor mensenrechten (politieke en
burgerrechten en sociale, economische en
culturele rechten)

Output

Output

Output

Output land

Output land

Bewustwording

Communicatie

Beleid en wet- en regelgeving

Monitoring

• toegenomen inzicht in rechten,
machtsverhoudingen, rollen en
mogelijkheden voor beïnvloeding
• wens tot verandering beter kenbaar gemaakt, in het bijzonder
door vrouwen, minderheden
en (andere) kwetsbare en/of
achtergestelde groepen
• intensievere uitwisseling van
ideeën via publieke platforms

•p
 olitici, bestuurders, NGO’s,
ondernemers, burgers spreken
vaker in de media over politiek
maatschappelijke onderwerpen
• c ontact tussen burgers en
bestuur is toegenomen
•m
 eer resultaatgerichte
interactie gekozen vertegenwoordigers en achterban/
experts
•b
 etere informatievoorziening

• toegenomen inzicht in rechten,
machtsverhoudingen, rollen en
mogelijkheden voor beïnvloeding
• wens tot verandering beter kenbaar gemaakt, in het bijzonder
door vrouwen, minderheden
en (andere) kwetsbare en/of
achtergestelde groepen
• intensievere uitwisseling van
ideeën via publieke platforms

Institutionele en
capaciteitsontwikkeling
• kennis en vaardigheden
zijn toegenomen
• financieel administratieve
organisaties versterkt (o.a.
procedures en werkwijzen
verduidelijkt en beter begrepen)
• betere (interne) controles
• beter toegankelijke organisaties
en opener organisatieculturen
• netwerken en allianties
versterkt

• Betere analyses door lokale
stakeholders
• Meer verifieerbare en
onafhankelijke waarnemingen
• Alerter en meer alomvattend
maatschappelijk middenveld

Output
Agendering van goed bestuur en maatschappijopbouw op politiek bestuurlijke en maatschappelijke agenda’s in ontwikkelingslanden,
prioriteitstelling in ontwikkelingslanden, bilaterale en multilaterale overeenkomsten en verbintenissen aan verdragen en andere
internationale afspraken, betere informatie en verspreiding daarvan, expertise, bredere of stevigere financiële basis voor de uitvoering
van ontwikkelingsbeleid door partnerlanden en van activiteiten door lokale organisaties in ontwikkelingslanden, betere netwerken,
uitwisseling, betere samenwerking tussen verschillende gouvernementele en niet-gouvernementele actoren in ontwikkelingslanden

Input
Overheid en maatschappelijk middenveld, financiële en niet financiële inzet

209

Goed bestuur en maatschappijopbouw

7.1.2

7.1.3

De politieke omgeving

Hoofdstukindeling

De resultaten van inzet op het gebied van goed bestuur en
maatschappijopbouw kunnen niet los worden gezien van de
(politieke) context in ontwikkelingslanden. Daarbij is het bijvoorbeeld van belang of er sprake is van een fragiele staat of
van een land dat substantieel aan het democratiseren is, wat
trouwens verder gaat dan de aanwezigheid van democratische
instituties. De ontwikkelingen in Kenia rond de verkiezingen
van december 2007 geven aan dat de praktijk fluïde is en ook
dat er fundamentele uitdagingen kunnen zijn op het gebied
van democratisering ondanks de aanwezigheid van formele
democratische instituties. De context is van belang omdat de
complexe werkelijkheid in ontwikkelingslanden uitgangspunt
moet zijn bij de vraag hoe we in een land effectief kunnen
bijdragen aan de doelstellingen voor goed bestuur en maatschappijopbouw.

Paragraaf 7.2 gaat over trends/uitdagingen, behaalde resultaten in 2007 en 2008 en ontwikkelingen in inzet.1 Onder
trends/uitdagingen wordt op de vier dimensies van goed
bestuur en maatschappijopbouw voor zover mogelijk een
beeld geschetst van ontwikkelingen in individuele landen en
de belangrijkste uitdagingen. Vervolgens worden op samengevoegd niveau resultaten getoond, met landenvoorbeelden
op alle vier de dimensies democratisering, effectiviteit van
bestuur, het functioneren van de rechtsstaat en corruptiebestrijding. Bij ontwikkelingen in inzet zal onder meer op de
steekwoorden voor effectiever beleid uit de resultatenrapportage 2005-2006 worden ingegaan. Ook zal worden toegelicht
hoe Nederlandse overheid en maatschappelijke organisaties
elkaar aanvullen (complementariteit).
In paragraaf 7.3 wordt aan de hand van de landencases Kenia,
Oeganda en Mali het verhaal achter de resultaatketen verteld.
Uit de cases komen niet alleen succesverhalen, maar ook lessen
over wat wel en wat niet werkt.
In paragraaf 7.4 worden conclusies getrokken op basis van wat
in de eerdere paragrafen aan de orde is gekomen. Daarbij zal
de rapportageperiode worden gespiegeld aan de aanbevelingen uit de IOB-evaluatie van het Afrika beleid over 1998-2006
(van mei 2008).

Daarbij komt dat resultaten niet los kunnen worden gezien van
gebeurtenissen die buiten de invloedsfeer van Nederland, van
ontwikkelingssamenwerking of zelfs van de gehele internationale samenwerking vallen. Externe invloeden als natuurrampen,
een conflict in de regio of de internationale kredietcrisis hebben
invloed op de kwaliteit van bestuur. Bovendien is de invloed
van externe donoren op interne politieke en andere ontwikkelingen in derde landen relatief beperkt. Dat neemt niet weg
dat met ontwikkelingssamenwerking wel degelijk overheden,
parlementen, politieke partijen, NGO's en anderen doeltreffend worden gestimuleerd en ondersteund in het realiseren
van goed bestuur en maatschappijopbouw. Met ontwikkelingssamenwerking worden kansen gecreëerd die mensen zonder
die politieke, morele en financiële steun niet (of niet zo
snel) zouden hebben. Belangrijk is wel dat de resultaatketen
een verhaal laat zien van plausibiliteit en contributie, niet
van causaliteit en attributie.

210

..............
1	De beschrijving van trends is vooral gebaseerd op de track records over 2006, 2007 en
2008, sector track records, Strategische Goed Bestuur en Corruptie Analyses (SGACA’s)
en andere berichten van ambassades waarin uitdagingen op het gebied van goed
bestuur en maatschappijopbouw worden geschetst. Ook is gebruik gemaakt van
publicaties in de vorm van artikelen, papers en informatie van intergouvernementele
organisaties. Daarnaast is een aantal indicatoren gebruikt. De indexen waar het om
gaat zijn de Ibrahim index for African Governance (uitsluitend Afrika en goed bestuur
breed); de Economist Intelligence Unit’s Index of Democracy (democratisering, waarbij
voor mediavrijheid eveneens naar Freedom House is gekeken en voor gender gelijkheid
naar de Social Watch Gender Equity Index); de Kaufmann Worldwide Governance
Indicators (effectiviteit van bestuur en rechtsstaat); en de Global Integrity Index (corruptiebestrijding). De relevantie van de indexen zit hem vooral in het vergelijkingsmateriaal voor veel voorkomende uitdagingen op het gebied van goed bestuur en sterke
individuele verschuivingen.
Ontwikkelingen in inzet door de Nederlandse overheid, thematische organisaties
(Nederlandse, internationale ngo’s en intergouvernementele organisaties) en
medefinancieringsorganisaties worden beschreven aan de hand van recente
publicaties, (internationale) beleidsontwikkeling en informatie van ambassades en
organisaties. Hiervoor zijn onder meer artikelen, papers, evaluaties en beleidsreacties,
speeches, verslagen van bijeenkomsten en gegevens over inzet van ambassades,
thematische organisaties en medefinancieringsorganisaties gebruikt.
De beschrijving van resultaten is gebaseerd op informatie van ambassades, directies,
thematische organisaties en medefinancieringsorganisaties.

7.2

Algemene
voortgang en trends
7.2.1

Trends en uitdagingen
Mo Ibrahim, die de Ibrahim Index for African Governance uitbrengt,
rapporteerde eind 2008 dat de kwaliteit van bestuur in tweederde van de Afrikaanse landen aanmerkelijk is verbeterd.2
Hij baseerde zich op bronmateriaal over 2005 en 2006. Elf van
de zestien partnerlanden in Afrika scoorden aanzienlijk hoger
over 2006. Met name in de categorie participatie en mensenrechten zijn scores verbeterd, vooral door toegenomen deelname
aan democratische verkiezingen.
Liberia stijgt het sterkst, gevolgd door Burundi met hogere
scores in alle vijf de categorieën (veiligheid; rechtsstaat, transparantie en corruptie; participatie en mensenrechten; duurzame economische kansen; menselijke ontwikkeling). In
Ethiopië verslechterde het bestuur, met lagere scores in drie
van de vijf categorieën. Onderaan staat Somalië, dat het sinds
1991 zonder nationale overheid moet doen. Behalve in de Hoorn
van Afrika was er in alle regio's sprake van verbeteringen in de
kwaliteit van bestuur. De top vijf best bestuurde landen bleef
in 2006 ongewijzigd ten opzichte van 2005: Mauritius, de
Seychellen, Kaapverdië, Botswana en Zuid Afrika. Ten opzichte
van 2002 en 2000 heeft Zuid Afrika Namibië uit de top vijf gedrukt. Omdat het bronmateriaal uit 2006 stamt, zijn belangrijke recentere sociale, economische en politieke veranderingen buiten beschouwing gelaten. Dit geldt bijvoorbeeld voor
de enorme verslechtering van de veiligheid, de mensenrechtensituatie, economie en menselijke ontwikkeling in Zimbabwe,
maar ook voor de problemen na de Keniaanse verkiezingen
van 2007, de verbeterde veiligheidssituatie in Oeganda, de
politieke verschuivingen in Zuid-Afrika, de voortdurende vijandigheden in de DR Congo, etc. Op basis van het diverse
bronmateriaal dat voor dit katern is gebruikt, worden achter-

eenvolgens ontwikkelingen en uitdagingen op de individuele
dimensies van bestuur (democratisering, effectief bestuur,
rechtsstaat en corruptiebestrijding), behaalde resultaten en
ontwikkelingen in inzet geschetst.

Democratisering
De democratiseringsgolven van de twintigste eeuw zijn voorbij.
De huidige tijd wordt gekenmerkt door een fundamenteel
ander internationaal krachtenveld, waarbij democratisering
niet meer draait om bijvoorbeeld vrijheidsstrijders in Afrika of
afbrokkeling van het communisme. Niet het begin van democratisering, maar verdieping van de democratie en het leveren van
ontwikkeling is in veel landen de grootste uitdaging van deze
tijd. Hoewel er wereldwijd meer democratieën zijn dan ooit,
zijn het lang niet allemaal substantiële democratieën. Er zijn
veel relatief jonge, en variaties en gradaties van thin democraties,
die hun democratische gehalte vooral ontlenen aan de aanwezigheid van instituties, inclusief het houden van verkiezingen. Er zijn minder thick democracies, waar de relaties tussen
staat en samenleving en tussen mensen onderling daadwerkelijk zijn gebaseerd op democratische principes en respect
voor mensenrechten.3 De uitdagingen van nu liggen op het
gebied van zeggenschap en rekenschap: dat de stemmen van
burgers worden gehoord en het bestuur verantwoording aflegt aan de bevolking.
Voor de minder grootse sprongen voorwaarts op het gebied
van democratisering zijn verschillende oorzaken te noemen.
Op de eerste plaats scoort verdieping van de democratie moeilijker dan een begin van democratisering, maar bepaalt het

uiteindelijk voor een groot deel de kwaliteit van bestuur. Ook
blijken overgebleven (semi)autocraten in staat zich te weren
tegen de vraag naar democratie.4 Zij worden in hun positie
gesterkt door hoge inkomsten uit natuurlijke rijkdommen.
Mo Ibrahim rapporteerde in 2008 dat veel van de slechtst bestuurde landen rijk zijn aan hulpbronnen als olie, goud en
diamanten, zoals Nigeria, de DRC, Angola, Tsjaad en Soedan.
Dit wordt ook wel de resource curse of vloek van de grondstoffen genoemd: de paradox dat landen met een overvloed aan
natuurlijke hulpbronnen hun inkomsten zullen gebruiken
voor corrupte doeleinden of militaire uitgaven in plaats van
ontwikkelingsgerelateerde activiteiten als het institutionaliseren van goed bestuur. Ook Paul Collier in The Bottom Billion
en anderen hebben dit onderstreept. Ook zijn er landen die het
economisch goed doen, zoals China, en democratisering afhouden (en daarmee een aantrekkelijk voorbeeld zijn voor
heersers met een politiek monopolie), maar waar zich toch
wezenlijke veranderingen voordoen.
In verreweg de meeste landen is democratisering een feit. Een
moeilijkheid bij verdere democratisering in de zin van verdieping, is de dominantie en controle van een aantal zittende
regeringen. Een gecentraliseerde machtsstructuur werkt een
gebrek aan openbaarheid van bestuur (transparantie) en informatievoorziening in de hand. De zeggenschap van burgers
en andere niet-statelijke actoren en de ruimte voor de oppositie is er vaak beperkt. Ook hebben parlementen feitelijk
weinig controlerende macht, waarbij invloed wordt beperkt
door informele machtsverhoudingen. Daarbij is bestuur in
veel gevallen persoongebonden en blijft de heersende elite

211

Goed bestuur en maatschappijopbouw

langdurig aan de macht. De belangen van minderheden, en
ook vrouwen, worden in het politieke systeem onvoldoende
behartigd. Social Watch signaleerde in de Gender Equity Index
(GEI) van 2008 dat voortgang op het gebied van gelijke rechten
moeizaam en kwetsbaar blijft. Het verschil in posities van
mannen en vrouwen blijkt het duidelijkst in management,
parlements-, en ministeriële functies.
In veel ontwikkelingslanden werden verkiezingen in 2007 en
2008 door internationale waarnemers als vrij, eerlijk en transparant beoordeeld.5 Er werd echter ook gerapporteerd over
het gebruik van staatsmiddelen voor verkiezingscampagnes,
zoals door Frelimo, de belangrijkste politieke partij in Mozambique. In de meeste landen is de scheiding der machten formeel
wel gewaarborgd, maar lopen de uitvoerende, wetgevende en
rechterlijke macht in de praktijk in elkaar over. Hoewel het
maatschappelijk middenveld zich in verschillende landen actief
manifesteert, is hun invloed relatief gering. Daaraan gerelateerd
is er weinig debat tussen overheid en maatschappelijk middenveld en heeft een aantal landen sinds de terroristische aanslagen van 2001 maatregelen afgekondigd die bedoeld of onbedoeld beperkende effecten hadden op burgerlijke en politieke
vrijheden.6 Ook werd in algemenere zin getracht de democratische ruimte te beperken. In Jemen zijn de voor 2009 geplande
verkiezingen al in 2008 aanleiding geweest voor grote druk op
het bestuurssysteem en de politieke vrijheden voor de oppositie, mediavrijheid en participatie van vrouwen. In meerdere
landen heeft de overheid gepoogd de ruimte voor media in
te perken, zoals in Oeganda de persvrijheid. Dit gebeurde in
een context waar burgers mondiger werden en de rol van de
media in het afdwingen van goed bestuur in een aantal landen
prominenter werd.
Er komen wereldwijd steeds meer leiders op democratische
wijze aan de macht en er vinden minder gewelddadige omwentelingen plaats. Ook in Afrika wordt het bestuur steeds meer
een gevestigde instelling. Toch is de verwachting nog niet
waargemaakt, met name van Afrikanen. In Afrika worden – net
als elders – met informele instituties gaten in de formele

212

democratie gedicht. Veel meer echter dan dat Afrika niet klaar
zou zijn voor democratie, bepaalt de kwaliteit van de democratie óók in Afrika hoeveel ruimte er is voor corruptie en
andere activiteiten die bestuur en ontwikkeling ondermijnen. In Latijns-Amerika vormt de toenemende gevestigde
criminaliteit een bedreiging voor de democratie. State capture,
buying in door drugsbaronnen, geweld en corruptie zijn daarmee
tevens de grootste uitdagingen voor verdere democratisering.
De geloofwaardigheid van overheden die falen in het leveren
van sociaal-economische ontwikkeling, bescherming en gerechtigheid is aangetast. Dit heeft onder andere nieuwe nationalistische bewegingen doen ontstaan. In Azië is de politieke
context ondanks een lange geschiedenis van democratisch
bestuur onrustig. Zo was er continu spanning tussen India
en Pakistan, maoïstische strijd in Nepal, etnisch conflict in
Sri Lanka en politieke onenigheid in Bangladesh. In het MiddenOosten ten slotte, is stabiliteit grotendeels schijn of fragiel.
Publieke vrijheden in Arabische landen zijn nog altijd beperkt
en onderdrukkende regimes zijn aan de macht gebleven. Toch
werden er kleine stappen gezet in de richting van meer openheid.
De mondiale financiële crisis vormt een actuele bedreiging
voor nog niet gevestigde en zwakke democratieën. De Economist Intelligence Unit voorspelt potentieel zelfs een teruggang in het aantal democratieën, omdat het aantal landen
met een hoog en zeer hoog risico voor sociale onrust in 2008
relatief groot was.7 Zwakke democratieën zijn mogelijk niet in
staat effectief weerstand te bieden tegen de sociaal-economische stress die de financiële crisis met zich meebrengt.

Effectief bestuur: weinig verandering
Over de twee jaar die deze resultatenrapportage beslaat is op
basis van het beschikbare bronmateriaal geen fundamentele
verandering in de algehele effectiviteit van bestuur in ontwikkelingslanden waar te nemen. Wel zijn er bescheiden ontwikkelingen op het gebied van bijvoorbeeld decentralisatie, hervorming van de publieke sector en het beheer van openbare
financiën.

In veel landen doet machtsconcentratie op centraal niveau
afbreuk aan de effectiviteit van bestuur. Elders is er beperkte
of bescheiden voortgang in de invoering van decentralisatie of
hervorming van de publieke sector. In Bosnië stagneren hervormingen en is er slechts een rudimentaire centrale staat:
bestuurskracht is beperkt door de uiterst gecompliceerde
staatsstructuur die is gebaseerd op het Vr edesakkoord. Bij
effectieve decentralisatie kan (het vertrouwen in) goed bestuur
toenemen. In sommige landen, zoals Mongolië, is invoering
succesvol. Decentralisatie kan echter ook de status quo versterken waar deconcentratie naar districten politieke macht
bestendigt, ten koste van gekozen vertegenwoordigers op lokaal
niveau, zoals in Mozambique een risico is.
Waar hervormingsprocessen om tot effectiever beleid te komen
haperen, is dat vanwege onvoldoende politieke steun, maar
ook vanwege een gebrek aan capaciteit. Capaciteitsgebrek
binnen overheidsinstituties is aan de orde van Benin tot het
relatief goed bestuurde Zuid-Afrika. Georgië kampt met zwakke
capaciteit op alle uitvoerende niveaus, hervormingen van de
burgerlijke diensten zijn uitgesteld en ambtenaren hebben
nauwelijks beslissingsbevoegdheid. Capaciteitsproblemen
zijn in de meeste gevallen op decentraal niveau groter dan op
centraal niveau. Zo is in Ghana op districtsniveau nauwelijks
capaciteit aanwezig, wat maakt dat positieve effecten van decentralisatie op bijvoorbeeld verantwoordingsrelaties uitblijven.
Een andere uitdaging op het gebied van effectiviteit van bestuur is het beperkte contact tussen bestuur en bevolking. Het
blijft in veel landen een probleem om de hele bevolking te
bereiken. Ook is het niet altijd de hoogste prioriteit van zittende regimes om alle bevolkingsgroepen bij de politiek te
betrekken en blijkt het voor bevolkingsgroepen die zich actief
manifesteren meer dan eens moeilijk toegang te krijgen tot
het politieke systeem.
De dekking en kwaliteit van dienstverlening zijn in vrijwel alle
ontwikkelingslanden beneden de verwachting van de mensen
die er gebruik van maken. Ook corruptie doet afbreuk aan de
effectiviteit van bestuur. Tegelijkertijd verbetert in een aantal

landen het beheer van overheidsfinanciën, zoals in Mali. In
Albanië en Ghana is er voortgang geboekt met de begrotingsplanning, maar is aan de uitvoering ervan en verantwoording
erover onvoldoende verbeterd.

Rechtsstaat: grote verschillen tussen landen
Er is grote variatie in het functioneren van de rechtsstaat. Weten regelgeving zijn in veel landen min of meer op orde, hoewel
de kwaliteit verschilt. Hoewel internationale verdragen, waaronder de mensenrechtenstandaarden, vaak wel geratificeerd zijn, is de vertaling van deze internationale verplichtingen in nationale wet- en regelgeving niet altijd compleet.
Dit komt onder meer door een tekort aan juridische kennis.
Daarnaast kan er sprake zijn van onnodige regelgeving, zoals
vergunningenstelsels die ambtenaren de mogelijkheid geven om steekpenningen te vragen. Dit heeft een negatieve uitwerking op het
ondernemingsklimaat. Hoewel het voor internationale investeringen belangrijk is dat met name de economische regelgeving op orde is, schrikt een teveel aan regelgeving investeerders juist af.
Naast wet- en regelgeving is de mate waarin de rechtsstaat is
gevestigd van belang. Er bestaan grote verschillen tussen de
landen wat betreft de capaciteit, kwaliteit en effectiviteit van
de verschillende onderdelen van de justitieketen (politie,
openbaar ministerie, rechterlijke macht en het gevangeniswezen). Het gebrek aan capaciteit komt zowel voort uit beperkte kennis van wet- en regelgeving (binnen en buiten de
justitieketen) als ontoereikende infrastructuur en beschikbaarheid van technische, personele en financiële middelen.
Een voorbeeld hiervan is de beperkte justitiële en politiecapaciteit die Kaapverdië kwetsbaar maken voor internationale
drugssmokkel, witwaspraktijken en illegale migratie.
De laatste jaren is hard gewerkt aan de opbouw van de institutionele capaciteit van de justitieketen door middel van
technische assistentie. Toch leidt ook voldoende capaciteit
niet automatisch tot een functionerende rechtsstaat. Vaak

doet de verwevenheid van de rechtsprekende, uitvoerende en
wetgevende macht afbreuk aan de onafhankelijkheid van de
rechterlijke macht. Machtsmisbruik en intimidatie door de
uitvoerende macht, corruptie binnen en politisering van de
rechterlijke macht hebben negatieve invloed op de onpartijdigheid van het justitiële systeem. Hierdoor hebben burgers
weinig vertrouwen in het rechtssysteem en wordt gelijkheid
voor de wet in de praktijk niet gegarandeerd. Zo leidt in Guatemala slechts twee procent van de moorden tot een veroordeling en is straffeloosheid de regel.
In verschillende landen wordt rechtszekerheid onvoldoende
gewaarborgd, vooral voor achtergestelde groepen als vrouwen
en kinderen. Het gevolg is dat er in ernstige zaken, zoals seksueel misbruik en verkrachting, geen veroordeling van de
dader plaatsvindt. Ook is de toegang tot het rechtssysteem
vaak beperkt. Door onder andere hoge kosten van het proces
kan de armere bevolking geen aanspraak maken op haar rechten. Ook belemmeren gebrek aan doorzichtbaarheid (transparantie) van het rechtssysteem, aan (openbaarheid van)
jurisprudentie en aan publieke kennis van rechten de toegankelijkheid.

en regelgeving achter en worden personen uit de elites vaak
niet, of met grote aarzeling, aangepakt. Vanwege een wankel
machtsevenwicht kan een rigoureuze aanpak door een zittende
regering – ondanks alle goede intenties – immers repercussies hebben op het voortbestaan van dezelfde regering. Een
positieve uitzondering is Benin waar president Yayi corruptiebestrijding en goed bestuur kern van zijn beleid heeft gemaakt
en maatregelen heeft genomen om straffeloosheid en corruptie in te dammen. Desondanks wordt ook Yayi bij de uitvoering daarvan door krachten uit ’de oude politiek’ tegengewerkt.8

Over het algemeen blijkt uit het gebruikte bronmateriaal dat
de voortgang in de strijd tegen corruptie in partnerlanden
zich slechts matig voltrekt. Informele en daardoor niet direct
zichtbare spelregels in onderlinge relaties beïnvloeden het functioneren van het bestuur en maken het effectief bestrijden van
corruptie lastig. Vaak worden geen duidelijke acties ondernomen tegen corruptie, zoals de situatie in Albanië illustreert,
waar corruptie en georganiseerde misdaad voornamelijk met
retoriek worden bestreden.

Hoewel goede wet- en regelgeving cruciaal is bij het terugdringen van corruptie, is de effectiviteit van corruptiebestrijding
in individuele landen ook in hoge mate afhankelijk van de
kwaliteit van de democratie (bijvoorbeeld de mate van openheid
van informatie) en het functioneren van de rechtsstaat (voor
bijvoorbeeld preventie, vervolging en berechting van delinquenten). Mensen moeten immers in staat zijn hun stem te
laten gelden en de overheid ter verantwoording kunnen roepen
in de strijd tegen corruptie. Daarbij zijn een open bestuurlijk
systeem en goede controle noodzakelijk voor effectieve checks
and balances. In een bestuurlijk systeem waar checks and balances
zwak zijn, kan corruptie beter gedijen. Hoewel het maatschappelijk middenveld een belangrijke rol heeft bij de bestrijding
van corruptie, zien overheden dit soort organisaties lang niet
altijd als natuurlijke partners. Zo rapporteert de organisatie
Global Integrity bijvoorbeeld dat de overheid in landen als
Kenia, Tanzania, Oeganda en Zambia weinig interesse heeft om
samen te werken op vraagstukken van accountability (rekenschap afleggen) en transparantie.9 De bereidheid tot samenwerking met het maatschappelijk middenveld is veel groter
op terreinen als gezondheid en onderwijs, die kennelijk als
minder bedreigend worden ervaren.

Politiek leiderschap in de strijd tegen corruptie is noodzakelijk waar gevestigde belangen belemmerend werken. Dit is niet
eenvoudig, juist ook omdat politieke en persoonlijke belangen
verweven zijn. Hierdoor blijft uitvoering van aangenomen wet-

In veel landen blijft, naast de bekende gevallen van grote corruptie, kleine corruptie bij de politie, in het onderwijs en in
de gezondheidszorg een probleem dat de allerarmsten vaak
onevenredig raakt, zoals in Bangladesh. In Latijns-Amerika is

Corruptiebestrijding:
een zaak van lange adem

Bolivia in verandering
Bolivia ondergaat een proces van grote veranderingen in de politieke verhoudingen, dat wordt gekenmerkt door de opkomst van sociale
groepen die voorheen waren uitgesloten van deelname in het politieke en economische leven. De politieke deelname van inheemse
bewegingen en mensen van het platteland – die vechten voor de opname van hun eisen in de nieuwe grondwet – gaat met veel
machtsvertoon gepaard. Aan de andere kant hebben de burgerbewegingen in verschillende regio's van het land de krachten gebundeld
en daarmee een stevige oppositie tegen de regering van Evo Morales op gang gebracht. Beide blokken stonden gedurende 2008
regelmatig pal tegenover elkaar om te bewerkstelligen dat hun wensen in de nieuwe tekst van de grondwet zouden worden opgenomen.
Door financiering van activiteiten die de nieuwe grondwet ondersteunen, heeft Nederland bilateraal (NIMD, HIVOS en Nederlandse
Ambassade) en via IDEA (International Institute for Democracy and Electoral Assistance) bijgedragen aan elementen voor de politieke
dialoog over en analyse van de verschillende voorstellen voor de nieuwe grondwet. De inzet was om verschillende eisen over gendergelijkheid, inheemse eisen en departementale autonomie met elkaar te verenigen. Na twee jaren van confrontatie en gewelddadigheden in
het land werd in oktober 2008 in het congres een akkoord bereikt over de aangepaste tekst van de nieuwe grondwet, die per referendum
zal worden voorgelegd aan de bevolking. In de nieuwe tekst van de grondwet is zowel gehoor gegeven aan eisen van de inheemse
bevolking, alsook aan eisen over departementale autonomie en vrouwenrechten.

213

Goed bestuur en maatschappijopbouw

7.2.2

Resultaten van de inzet
corruptie veelal gerelateerd aan de georganiseerde drugscriminaliteit, die onverminderd prominent aanwezig is, vooral in
de justitieketens in Colombia en Guatemala. In Oost-Europa
werd juist voortgang geboekt bij de bestrijding van corruptie
in de juridische sector. Corruptiebestrijding is hier ook in het
kader van Europese samenwerking prioriteit, maar het totale
corruptiebeeld van partnerlanden blijft ook in deze regio vrij
stabiel. In Azië varieert het beeld erg. Indonesië en Bangladesh
scoren op de internationaal gangbare indicatoren nog altijd
onder het gemiddelde in vergelijking met landen in hun peer
group, ondanks vele substantiële inspanningen en verbeteringen in de afgelopen jaren.

Democratisering

Corruptie is niet alleen een probleem in en van ontwikkelingslanden. In het Global Integrity Report van 2007 wordt gesteld dat
G8-landen evenzeer een corruptieprobleem hebben. Zo is corruptie in partijfinanciering in Amerika het grootste euvel, waar
de hiaten in de regelgeving en het systeem even problematisch
zijn als in Bosnië-Herzegovina. En politieke invloed op benoemingen in de justitiesector in Canada maakt dat dit land
op doorzichtbaarheid (transparantie) en inspraak bij benoeming
en het afleggen van verantwoording door rechters in de justitiële sector even laag scoort als Kenia en Mexico.

Ook is capaciteit van instituties als parlementen, politieke
partijen en gemeenten verbeterd. In enkele landen is resultaat
zichtbaar van meer nadrukkelijke inzet op zeggenschap en
rekenschap. Zo heeft het parlement in Zuid-Afrika na de afzetting van President Mbeki op het ANC-congres meteen de
democratische ruimte die was ontstaan benut om een kritischer
houding aan te nemen ten opzichte van de regering. Mede
door betere informatievoorziening aan het parlement, een
resultaat van de ambassade, was het ook inhoudelijk in staat
dit te doen. In diverse landen hebben ambassades en de Vereniging van Nederlandse gemeenten (VNG) bevorderd dat er mechanismen werden ontwikkeld om de bevolking beter te

Op het gebied van democratisering heeft Nederland bijgedragen
aan het goede verloop van verkiezingen, in bilaterale samenwerking samen met andere donoren en via UNDP. Het ging
hierbij om verkiezingen op centraal niveau (president en parlement) en op decentraal niveau (gemeenteraden). Behaalde
resultaten liggen op het terrein van waarneming, beter functionerende verkiezingscommissies, de productie van kiezerslijsten met foto's, kiesregisters en databases, verbeterde regelgeving voor politieke partijen die aan verkiezingen deelnamen,
getrainde politici, een hogere opkomst bij de verkiezingen en
toegenomen bewustzijn van de betekenis van verkiezingen.

informeren over zaken als lokale belastingen, heffingen op
diensten en thema's als watermanagement. Ook zijn verenigingen van lokale overheden gesterkt in het vertegenwoordigen en lobbyen namens lokale overheden. Maatschappelijke
organisaties hebben in het bijzonder lokale NGO's en wijkorganisaties versterkt, zodat hun invloed in processen van
decentralisatie en deelname aan bestuur toenam. In een aantal landen (waaronder Bolivia, Zimbabwe, Nepal en Vietnam)
heeft ICCO via partnerorganisaties ervoor gezorgd dat vrouwen,
jongeren en inheemse volken meer betrokken werden bij beleidsontwikkeling en besluitvorming op lokaal, regionaal,
nationaal en/of internationaal niveau. In andere landen hebben
lokale partnerorganisaties de rol van watchdog effectief uitgeoefend tegenover overheden, bedrijfsleven en internationale
organisaties. Samenwerking met vakbonden heeft geleid tot
versterkte bewegingen met betere expertise op politiek, sociaal
en economisch gebied, die als een serieuze gesprekspartner
op politiek niveau worden gezien. Ook zijn de participatie en
de positie van vrouwen binnen vakbondsstructuren op lokaal,
regionaal, nationaal en internationaal niveau verbeterd.
Inzet op zeggenschap van burgers en rekenschap door bestuursinstellingen heeft in meerdere landen geleid tot een
constructieve dialoog tussen de overheid en maatschappelijke
organisaties.

Zuid-Afrika: campagne voor ARV
Eén van de grote kritiekpunten op de regering Mbeki was het falende
aidsbeleid. Door Mbeki's inzet op armoede als oorzaak van aids en de
vrije hand die hij zijn minister van gezondheidszorg Manto gaf, hield
Zuid-Afrika jarenlang behandeling met ARV's (anti-retrovirale middelen)
tegen. Internationale kritiek en druk vanuit het parlement mocht niet
baten. De Nederlandse ambassade heeft haar inzet op het gebied van
HIV/Aids daarom o.a. gericht op de ondersteuning van het maatschappelijk middenveld, om zo de grote groep mensen met HIV/Aids een stem
te geven. Door steun aan de Treatment Action Campaign (TAC) was deze
organisatie in staat om een breed gedragen campagne op te zetten die
de regering kon dwingen haar mening over ARV's te herzien. Met
bescheiden financiële, maar vooral ook morele ondersteuning door de
associatie met TAC, werd de energie en daadkracht van TAC versterkt. Dit
heeft na een lange campagne geleid tot een volledige herziening van het
eerdere beleid. Mede daardoor heeft Zuid-Afrika nu één van de grootste
ARV-programma's ter wereld.
De slechte fysieke voorzieningen waarin kinderen les krijgen, variërend
van te kleine of te weinig leslokalen tot afwezigheid van sanitaire
voorzieningen, blijven een probleem in de onderwijssector. Fondsen
die op centraal niveau beschikbaar worden gesteld voor verbeteringen,
komen lang niet altijd terecht bij de scholen. In samenwerking met het
ministerie van onderwijs heeft de ambassade een database opgezet
waarin de faciliteiten van scholen zijn geïnventariseerd. Op basis
daarvan kan het ministerie veel beter monitoren of op lokaal niveau de
fondsen op een juiste manier worden aangewend. Een volgende stap is
mogelijk het beschikbaar stellen van de database op internet, zodat ook
individuele scholen aan de bel kunnen trekken als ze niet krijgen waar
ze recht op hebben.

214

De effecten van anti-terreurbeleid op de politieke en maatschappelijke ruimte voor kritische organisaties en bewegingen, en maatregelen door bi- en multilaterale donoren, zijn
in 2008 door Cordaid, ICCO en beide (partner)netwerken in
een internationale conferentie op de agenda gezet. Lobby en
informatievoorziening door maatschappelijke organisaties
en het streven van ambassades naar aanpassingen in restrictieve wet- en regelgeving rondom informatievrijheid en de
ruimte voor NGO's, in het kader van de war on terror of om andere redenen, hebben in meerdere landen tot resultaat geleid.
Zo mondde samenwerking in Zambia uit in het tegenhouden
van de wet op NGO's, door onder andere effectieve druk achter
de schermen door de ambassade. In Zambia is daarmee een
belangrijke bijdrage geleverd aan het beschermen van de autonomie van het maatschappelijk middenveld. In Ethiopië
hebben organisaties en de ambassade maandenlang getracht
te voorkomen dat er een restrictieve NGO-wet zou komen, die
eind 2008 desalniettemin door het parlement is aangenomen.
Ook hebben mediaorganisaties als Free Voice, RNTC, Press Now
en Hirondelle met het departement en ambassades samengewerkt bij de opzet van radiostations en radio-uitzendingen
voor onafhankelijke informatievoorziening in (onder meer
post-conflict) landen in Afrika en Azië.

Effectief bestuur
Een groot deel van de Nederlandse inzet op goed bestuur en
maatschappijopbouw is gericht op het bevorderen van effectiever bestuur voor betere dienstverlening. Voortgang is onder
meer behaald op het gebied van decentralisatie. Zo was inzet
succesvol bij de overdracht van personele en financiële middelen naar lagere overheidsniveaus, zodat lagere overheden
bijvoorbeeld de bouw van scholen en gezondheidscentra voor
hun rekening nemen. In Tanzania is een Local Government Capital
Grant systeem opgezet voor prefecturen. Nederlandse betrokkenheid bij decentralisatie heeft er aan bijgedragen dat decentrale publieke investeringen strategischer en transparanter zijn
uitgegeven en dat coördinatie van regeringsbeleid is versterkt.
Ook is effectief ingezet op goed bestuur in sectoren.
Daarnaast heeft technische ondersteuning van gemeenten in
verschillende landen bijgedragen aan consequenter gebruik
van managementinstrumenten die op resultaat en impact
gericht zijn. In een aantal landen is de kwaliteit van het beheer
van overheidsfinanciën verbeterd door PFM-programma's
(Public Finance Management). Dit heeft concreet geleid tot bijvoorbeeld de introductie van begrotingskaders voor de middellange termijn, een uniform boekhoudsysteem, de benodigde
capaciteit bij overheidsdienaren en scheiding van boekhoud-

en accountantsfuncties. Ook is lokaal belasting ingesteld
waarmee de financiële basis voor dienstverlening en de
vraag naar diensten en verantwoording zijn versterkt.
Maatschappelijke organisaties hebben continu aandacht
gevraagd voor kwaliteitsverbetering van dienstverlening.
Ook hebben ze toegezien op en gepleit voor transparantie
(openbaarheid) in het beheer van overheidsfinanciën. Dienstverlening door de overheid is in een aantal landen verbeterd,
zoals in onderwijs in Oeganda. Ook zijn gebruikersorganisaties van bijvoorbeeld water opgezet en is in Egypte een systeem
voor het meten van de tevredenheid van burgers getest.

Betere rechtsstaat
Nederland heeft in diverse landen bijgedragen aan een onafhankelijker, beter functionerend en effectiever rechtssysteem.
Daarnaast is de toegankelijkheid van het systeem voor kwetsbare groepen in de samenleving vergroot. De focus van de
Nederlandse inzet lag zowel op capaciteitsopbouw van het
justitiële apparaat, als op kennis van het recht, bewustwording
en empowerment van de bevolking. Ambassades hebben met
overheden en NGO's in partnerlanden gewerkt; maatschappelijke organisaties richtten zich veelal op hun zusterorganisaties.

Colombia: meer gerechtigheid voor slachtoffers
In Colombia zijn mede met Nederlandse bijdragen verschillende initiatieven gestart voor het
beter respecteren van de rechten van slachtoffers van het conflict. Er is daarbij een constructieve
dialoog tussen de overheid en het maatschappelijk middenveld gestart over waarheidsvinding,
gerechtigheid, genoegdoening en verzoening. Tevens zijn verschillende instellingen en spelers
versterkt, zoals het Openbaar Ministerie, de Nationale Commissie van genoegdoening en
verzoening, rechters en openbare aanklagers. Bovendien heeft de Nederlandse bijdrage
geresulteerd in de uitwerking van een nationaal actieplan voor de mensenrechten en uitvoering
van aanbevelingen van de UNHCR, de VN-organisatie voor vluchtelingen.
Nederland heeft bijgedragen aan het 'Lucha Contra la Impunidad Project' met als doel
straffeloosheid te bestrijden. Dit project bevordert de dialoog tussen instituties en heeft
geresulteerd in betere coördinatie tussen iedereen die bij justitie betrokken is. Er is een protocol
opgesteld voor de identificatie van mensenrechtenschendingen en schendingen van het
internationaal humanitair recht, met nadruk op moord/doodslag van beschermde personen. Dit
helpt justitiële instituties om een competente autoriteit in te schakelen en straf te bepalen
wanneer deze schendingen onderzocht en veroordeeld worden. Tijdens de juridische procedures
zijn directe slachtoffers van schendingen geïdentificeerd en op psychologisch en sociaal vlak
ondersteund in hun recht op waarheid, gerechtigheid en herstel.
Daarnaast werden Colombiaanse NGO's ondersteund. De lobby van deze NGO's heeft bijgedragen aan toegenomen verantwoording van de Colombiaanse staat over mensenrechten en
burgerlijke vrijheden, in het bijzonder voor kwetsbare bevolkingsgroepen. Met Nederlandse
steun hebben Colombiaanse NGO's kennis kunnen opbouwen en gebruik gemaakt van nationale
en internationale instrumenten waarmee ze hun mensenrechten kunnen opeisen en beschermen. Vooral slachtoffers van mensenrechtenschendingen werden daarbij gesteund en van
juridisch advies voorzien. Nederlandse maatschappelijke organisaties hebben zich voornamelijk
op de ondersteuning van slachtoffers van het gewapend conflict en het kritisch volgen van het
ontwapeningsproces gericht. Daarbij ging speciale aandacht uit naar de ondersteuning van
vrouwen, die in de omstandigheden van gewapend conflict vaak slachtoffer zijn van mensenrechtenschendingen en seksueel geweld. Zo werken in Colombia 25 vrouwenorganisaties met
steun van Cordaid samen om het tegengaan van seksueel geweld door alle strijdende partijen af
te dwingen bij de autoriteiten. Al 886 vrouwen hebben binnen dit initiatief getuigenissen
afgelegd. Nederlandse organisaties die werkzaam zijn in Colombia ontmoeten elkaar in het
platform Colombia.

215

Goed bestuur en maatschappijopbouw

Instellingen werden niet alleen van de hoogstnoodzakelijke
financiering voorzien, ook is de coördinatie en samenwerking
tussen instituties die uiteindelijk de pijlers van de rechtsstaat
vormen, verbeterd. Mede door Nederlandse inzet maakt in
Oeganda het rechtssysteem een ontwikkeling door. Van een
door donoren aangestuurd en gefinancierd systeem ontwikkelde
het tot een rechtssysteem dat nu een gezamenlijke aanpak
van betrokken instituties kent. Dit vanuit het besef dat met
elkaar samengewerkt moet worden om resultaten te behalen.
Ook is er voortgang bij ratificatie, invoering en naleving van
internationale verdragen, onder meer bij het aanpassen van
nationale wetgeving en de totstandkoming van nieuwe weten regelgeving. Nieuwe wetten resulteerden bijvoorbeeld in
Rwanda in betere waarborging van de onafhankelijkheid van
verschillende machten en het terugdringen van de achterstand van uitstaande rechtszaken.
Mede dankzij Nederlandse inzet zijn burgers beter geïnformeerd
over hun rechten, is de toegang tot rechtsbijstand verbeterd,
zijn situaties aangekaart waarbij mensenrechten geschonden
werden en is er gelobbyd voor aanpassing van wetgeving. De
samenwerking van maatschappelijke organisaties met lokale
partners is hierbij van groot belang geweest.
Nederland heeft als voorzitter van de Raad van Lidstaten van
de Internationale Development and Law Organisation (IDLO,
internationale organisatie voor ontwikkeling en recht) een
grote rol gespeeld bij de herstructurering van de bestuursstructuur van deze intergouvernementele organisatie. IDLO
zelf heeft onder meer technische assistentie verleend aan ontwikkelingslanden bij het overkomen van structurele zwaktes
in het functioneren van de rechtsstaat. Het gaat bijvoorbeeld

om gebrek aan professionele capaciteit voor implementatie
van internationale verdragen en het in overeenstemming
brengen van nationale wet- en regelgeving met internationale
standaarden. Ook heeft IDLO diverse trainingen gegeven aan
juridische functionarissen, onder andere op het gebied van
milieu- en handelsrecht.

Corruptiebestrijding
Op bilateraal niveau, in de hulp van overheid tot overheid, is
mede door Nederlandse inzet het bewustzijn van het belang
van anti-corruptiestrategieën in bestuurs- en rechtsinstituties
in partnerlanden vergroot. Tevens zijn politiek gevoelige onderwerpen als corruptie hoger op nationale agenda's komen
te staan. Daarbij zorgde steun aan zowel interne- als externe
controlerende instanties voor een grotere controle op de
staatsuitgaven. Ook was Nederlandse inzet belangrijk voor
ratificatie van belangrijke internationale anti-corruptieverdragen. Landen die zich aan internationale kaders hebben
gecommitteerd kunnen in multilateraal verband op hun
anti-corruptiestrategie worden aangesproken. Een voorbeeld
hiervan is de inzet voor Egyptische ratificatie van de anticorruptieverdragen van de Verenigde Naties en de Afrikaanse
Unie. Ook heeft Nederland er succesvol aan bijgedragen dat
rechtsinstanties sneller en efficiënter uitspraken doen in
corruptiezaken.
Dreigende reductie van donorbijdragen heeft in situaties van
stagnerende resultaten bij het terugdringen van corruptie een
positief effect gehad. Zo kwam in Mozambique een debat in
de media op gang en werd in de tweede helft van 2008 een
aantal prominenten aangehouden vanwege betrokkenheid
bij corruptie, nadat een tweetal donoren een deel van de fle-

Maatschappelijke organisaties voor rechtvaardigheid
In Nigeria is mede dankzij inzet van Oxfam Novib het familierecht aangepast, waardoor de rechten van vrouwen beter in
lijn zijn met de Convention on the Elimination of all forms of Discrimination against Women (CEDAW), de conventie die
vrouwendiscriminatie moet elimineren. In 2007 is in negen landen een programma gestart voor de versterking van
minderheidsorganisaties, opdat zij een duidelijke rol gaan spelen in de nationale politiek. Ook kregen 495.451 kinderen,
vrouwen en mannen sociale en/of juridische steun in het geval van huiselijk geweld.
In Oeganda bepaalde de rechtbank dat een man voortaan zijn bezittingen kan nalaten aan zijn vrouw, een doorbraak
omdat voorheen bij de bezittingen van de man bij zijn overlijden automatisch naar verwanten gingen. De National
Association of Women Laywers (NAWL), een associatie van vrouwelijke advocaten die zich inzetten voor gelijke rechten van
vrouwen, had een belangrijk aandeel in het aan de kaak stellen van het discriminerende karakter van het Oegandese
erfrecht. Cordaid onderhoudt al jarenlang een relatie met NAWL.
ICCO heeft samen met partners in vijf landen toegang tot recht en schendingen van recht hoger op de politieke en
maatschappelijke agenda gezet. Zeven partnerorganisaties zijn beter in staat gesteld om straffeloosheid te bestrijden door
middel van lobbyactiviteiten. In zes landen hebben veranderingen in instituties, wetgeving of beleid en uitvoering geleid
tot een verbeterde rechtszekerheid in 2007.
Hivos heeft met partnerorganisaties in Guatemala, Honduras, India and Peru gevallen van straffeloosheid naar de rechter
weten te brengen. In ontwikkelingslanden waar de rechten van kwetsbare bevolkingsgroepen niet genoeg aandacht
krijgen, zijn maatschappelijke organisaties vaak het enige toevluchtsoord.

216

xibele tranche van de begrotingssteun niet uitkeerden op grond
van stagnatie bij de bestrijding van corruptie. Een integrale
benadering van corruptie, als symptoom van tekortschietend
bestuur, is belangrijk. Zo heeft Nederland haar begrotingssteun niet alleen gekoppeld aan een politieke dialoog met
overheden, maar geflankeerd met steun aan bijvoorbeeld media
of andere watchdog organisaties.
In multilateraal verband heeft Nederland in samenwerking met
andere leden van het Anti Corruption Taskteam (in het kader van
de OECD/DAC/GOVNET) meegewerkt aan diverse producten
voor effectievere corruptiebestrijding. Een voorbeeld hiervan
is het Policy Paper and Principles on Anti-Corruption 'Setting an Agenda
for Collective Action', een beleidsstuk dat het referentiekader vormt
voor de OESO-lidstaten bij het vormgeven van anti-corruptiebeleid en bijdraagt aan één samenhangend beleid van betrokken
lidstaten. In 2002 heeft Nederland met het Verenigd Koninkrijk,
Duitsland en Noorwegen het U4 Virtual Anti-Corruption Centre
opgericht om kennis van en inzicht in achtergronden, werking
en verspreiding van corruptie te vergaren en deze vervolgens
via opleidingen te delen. Dit heeft ertoe geleid dat ambassades in partnerlanden effectiever konden bijdragen aan de
bestrijding van corruptie. Ook zorgde het ervoor dat er betere
en praktische kennis over anti-corruptie kwam, meer samenwerking tussen donoren op dit terrein en corruptie in speciale
sectoren op de agenda kon worden gezet, zoals de onderwijssector in Honduras.
Ook heeft Nederland zich ingezet voor invoering van het VNverdrag tegen corruptie. Financieel heeft ons land bijgedragen
aan een proefproject waarin verdragspartijen op vrijwillige
basis met verschillende methoden experimenteren om na-

7.2.3

Inzet in ontwikkeling
leving van de uit het verdrag voortvloeiende verplichting te
toetsen. Nederland behoort tot de deelnemers aan dit proefproject, evenals de partnerlanden Bolivia, Burkina Faso,
Colombia, Indonesië, Mongolië, Pakistan en Rwanda. Dit
proefproject brengt in kaart op welke terreinen verdragspartijen (nog) niet voldoen aan de verplichtingen van het verdrag
en op welke vlakken zij extra ondersteuning nodig hebben.
Hierdoor krijgen donoren beter inzicht in de actuele situatie
rondom corruptiebestrijding in partnerlanden, zodat er in de
beleidsdialoog rekening mee kan worden gehouden. Naast
deze financiële bijdrage heeft Nederland actief input geleverd
voor de 2e Conference of States Parties te Bali in 2008. In de Working
Group on Review of Implementation wordt gewerkt aan de procedure waarmee het uiteindelijke toetsingsmechanisme voor
naleving van het verdrag wordt vormgegeven. De Nederlandse
inzet is onder meer gericht op betrokkenheid van maatschappelijk middenveld, peer review (groepsonderzoek onder gelijken)
en openbaarheid van rapporten. Na aanvankelijke weerstand,
met name vanuit de Groep van 77 en China, beweegt het proces
zich langzaam in de goede richting. In de Working Group on Technical Assistance heeft Nederland bereikt dat technische assistentie rondom het VN-verdrag geen op zichzelf staand fenomeen
moet worden, maar een plaats dient te krijgen binnen de
gesprekken tussen donoren en partnerlanden. In de Working
Group on Asset Recovery heeft Nederland gepleit voor het creëren
van een faciliteit die ontwikkelingslanden in staat moet stellen om zelfstandig de noodzakelijke juridische expertise op
te bouwen voor het terugverkrijgen van ontvreemde gelden.
Dit initiatief heeft er mede toe geleid dat het Stolen Assets
Recovery initiatief van de Wereldbank en UNODC tot stand is
gekomen, waaraan Nederland vanaf 2009 ook financieel zal
gaan bijdragen.

Het ministerie en maatschappelijke organisaties werken samen
aan goed bestuur en maatschappijopbouw, zowel in partnerlanden als op mondiaal niveau. Goed bestuur is niet alleen
een zaak van overheden in ontwikkelingslanden, maar ook
van burgers, NGO's, de media, vakbonden, etc. Hoewel overheden wel de meest natuurlijke partners zijn, is er geen sprake
van exclusieve relaties van het ministerie met overheden in
partnerlanden, of van Cordaid, Icco, Oxfam Novib, Plan en
andere maatschappelijke organisaties met NGO's. Zo werkt
SNV ook met (lokale) overheden en werken ambassades met
bijvoorbeeld mensenrechtenorganisaties. De meerwaarde van
aanvullende samenwerking tussen ambassades en maatschappelijke organisaties zit hem er vooral in dat vanuit verschillende
posities en relaties met partners wordt bijdragen aan maatschappelijke en politiek bestuurlijke ontwikkeling. Veranderingen in landen komen tot stand in de interactie tussen staat
en samenleving en zijn het gevolg van onderhandelingen, allianties en confrontaties. Strategische en complementaire ontwikkelingssamenwerking vergroot kansen voor overheden en
burgers om op effectieve en legitieme manier invloed uit te oefenen op de aard en snelheid van verandering. In de resultatenrapportage over 2005 en 2006 staan steekwoorden voor effectiever beleid voor goed bestuur en het naleven van mensenrechten. In deze paragraaf wordt de opvolging daarvan besproken.

Het belang van politieke analyses
Gedegen politieke analyse van de bestuurssituatie in landen
is belangrijk voor effectieve ontwikkelingssamenwerking. Er
kunnen alleen afgewogen keuzes worden gemaakt hoe in te
spelen op de lokale dynamiek in partnerlanden, als we inzicht
hebben in die dynamiek. Dit is de afgelopen jaren hoog op
de agenda's van zowel het ministerie als maatschappelijke
organisaties komen te staan.

In 2007 en 2008 hebben de meeste ambassades Strategische
Goed Bestuur en Corruptieanalyses (SGACA's) uitgevoerd. In
enkele partnerlanden worden de analyses in de eerste maanden van 2009 voltooid. De SGACA's hebben bijgedragen aan
het inzicht in de bestuurssituatie in partnerlanden, en vooral
aan begrip van onderliggende oorzaken van tekortschietend
bestuur. Bestuursproblemen zijn vaak diep geworteld in processen van staats- en natievorming en sociaal-culturele mechanismen en verankerd in vooral informele spelregels. Andersom
kunnen bepaalde presidentiële systemen of kiesstelsels versterkend werken voor de informele machtsconcentratie bij
een president of bepaalde etnische groepen. Bij het bevorderen van goed bestuur en maatschappijopbouw wordt mede
dankzij de analyses nadrukkelijker dan in het verleden rekening gehouden met macht en andere belangen die niet direct
zichtbaar zijn, maar die in de praktijk wel invloed hebben op
het bestuur. Het ministerie en maatschappelijke organisaties
richten zich in toenemende mate op het bevorderen van de
interactie tussen politici, bestuurders, het maatschappelijk
middenveld en burgers, gebaseerd op kennis van niet alleen
de formele, maar ook de informele spelregels.
Uit de SGACA's blijkt dat het onmogelijk is om uitdagingen
op sociaal, economisch en politiek vlak uit elkaar te trekken.
Zo zorgt economische groei alleen nog niet voor verdeling en
raakt ontwikkeling aan gevestigde politieke en economische
belangen. De case Oeganda in hoofdstuk drie van dit katern
is een goed voorbeeld van hoe kan worden ingespeeld op
gedeelde belangen bij het bevorderen van goed bestuur.

Tanzania: meer openheid
In Tanzania is snel en politiek gereageerd op een corruptieschandaal rond de Bank of
Tanzania. Niet door meteen met de hulp te stoppen, maar door openheid te eisen naar
donoren, maar vooral naar burgers en parlement. Mede als gevolg hiervan stuurde het
Tanzaniaanse parlement de regeringsploeg naar huis. Het leeuwendeel van de zakenlieden en
werknemers die bij de zaak betrokken waren, is gearresteerd en aangeklaagd. Hoewel de
meesten na het betalen van hoge borgsommen zijn vrijgekomen, werden de rechtszaken
begin 2009 hervat. Ook andere grote corruptieschandalen zijn in vergevorderd onderzoeksstadium.
Om de media als drijvende kracht in de strijd tegen corruptie en slecht bestuur te steunen,
draagt Nederland bij aan het in december 2008 gelanceerde Tanzania Media Fund. Om
uitdagingen in wet- en regelgeving die de rol van de media verzwakken het hoofd te bieden,
heeft de ambassade in verschillende fora gepleit voor verbetering van de toegang tot
informatie en opheffing van het verschijningsverbod voor het kritische weekblad MwanaHalisi. Over het verbod is ook in EU-verband een verklaring afgegeven. Momenteel worden
voorbereidingen getroffen voor een wet op het recht op informatie. Er is in Tanzania
inmiddels ook een kentering opgetreden in het alomvattende geloof dat de politieke en
economische elite gevrijwaard is van de strijd tegen corruptie. Naast het afschrikwekkende
signaal dat hier vanuit gaat, heeft het optreden van media en parlement ook bij burgers geleid
tot een minder passieve houding. De roep om verantwoording klinkt op alle niveaus.

217

Goed bestuur en maatschappijopbouw

Een geïntegreerde aanpak
Bij een geïntegreerd beleid vormen verschillende beleidsterreinen een geheel. De noodzaak tot geïntegreerd beleid wordt
door de ontwikkelingen op de dimensies van goed bestuur
bevestigd. Daarbij gaat het niet alleen om geïntegreerd buitenlands beleid, maar ook om gezamenlijke inzet op veiligheid, sociaal-economische ontwikkeling en politiek-bestuurlijke ontwikkeling. In ontwikkelingssamenwerking en in het
bijzonder met het fragiele statenbeleid, wordt daar uitvoerig
aandacht aan gegeven. Op de eerste plaats in partnerlanden,
maar we handelen ook beter tegen valsspelers op internationaal niveau. Dit gebeurt bijvoorbeeld door Nederlandse steun
op het gebied van corruptiebestrijding door middel van de
United Nations Convention Against Corruption, het Stolen Asset Recovery
Initiative en het Extractive Industries Transparancy Initiative (EITI).
Met EITI wordt in grondstofrijke landen een toename van
openheid in en rekenschap over de ontvangsten uit olie, gaswinning en mijnbouw bewerkstelligd. EITI bestaat uit een
coalitie van regeringen, bedrijven, maatschappelijk middenveld, investeerders en internationale organisaties. Complementair aan de inspanningen van EITI is 'Publish what you pay'
(PWYP), waarbij een internationale coalitie van maatschappelijke organisaties bedrijven aanzet te publiceren wat ze
betalen en regeringen wat ze verdienen. Nederland ondersteunt
dit initiatief met bijdragen aan o.a. de anti-corruptieorganisatie Global Witness.
Maatschappelijke en internationale organisaties hebben vanuit hun verschillende expertises een belangrijke rol in een
geïntegreerde aanpak, zoals in Zuid-Soedan na de burger-

218

oorlog. Vluchtelingen die naar Oeganda, Kenia of Ethiopië
waren gevlucht, konden na het vredesakkoord terugkeren naar
het nu veilige Zuid-Soedan, ware het niet dat er landmijnen
lagen en nauwelijks voorzieningen waren. Cordaid, Free Voice,
Stichting Vluchteling en UNHCR hebben in een geïntegreerde
aanpak ingezet op voorlichting over mijnen en het onschadelijk maken ervan, op veilig drinkwater en latrines, verbetering
van de gezondheidszorg, het verschaffen van noodhulpgoederen en landbouwmaterialen en informatievoorziening via
de radio.

Aansluiting bij internationale mensenrechteninstrumenten
De aanbeveling aansluiting te zoeken bij internationale mensenrechteninstrumenten (verdragen, protocollen etc.) is opgevolgd met de mensenrechtenstrategie.10 Belangrijke aspecten van het Nederlandse mensenrechtenbeleid variëren van
het streven naar afschaffing van de doodstraf, een absoluut
verbod op marteling en het bevorderen van vrouwen- en kinderrechten tot het stimuleren van de vrijheid van meningsuiting, het voorkomen van discriminatie en het bevorderen
van mensenrechten in het kader van het veiligheidsbeleid en
contraterrorisme. Het zwaartepunt van het beleid is steeds
meer komen te liggen op invoering van de internationaal
afgesproken mensenrechtennormen op landenniveau en
minder op het stellen van normen. Versterking van de invoering en controle van de mensenrechtennormen vindt onder
meer plaats binnen de Verenigde Naties (Mensenrechtenraad,
Derde Commissie AVVN, OHCHR), de Europese Unie, OVSE
en de Raad van Europa.

Betere afstemming
In de rapportageperiode werd veel aandacht besteed aan coördinatie door donoren en gemeenschappelijke prioriteiten.
Stroomlijnen van beleid (harmonisatie) en afstemming (alignment) zijn leidende principes. In veel partnerlanden, waaronder Zambia, Tanzania en Mozambique, worden ijkpunten
vastgesteld om de voortgang op bestuursthema's te meten. In
de politieke dialoog over het beleid met nationale autoriteiten
wordt de voortgang – en met name gebrek daaraan – ingebracht. Inzet beperkt zich niet tot de overheid alleen. In Accra,
bij de tussentijdse beoordeling van de Parijs Verklaring, is
onder meer de rol van nationale parlementen bij het afleggen
van verantwoording benadrukt. En maatschappelijke organisaties in Noord en Zuid zetten zich gezamenlijk in voor erkenning van de rol van een onafhankelijk en zelfbewust maatschappelijk middenveld in ontwikkelingsprocessen. Op het
Institute for Social Studies (ISS) is het Civic driven change
initiatief gelanceerd waarbij internationale denkers de krachten verenigen om het belang van burgerlijke activiteit (of
maatschappelijke inzet) voor ontwikkeling te onderstrepen.
Meer dan de staat en de markt, waar gevestigde politieke en
economische belangen spelen, herbergt de civiele samenleving 'agents of change'.11

Samen werken aan goed bestuur
Goed bestuur en maatschappijopbouw is op de eerste plaats
een zaak van de mensen in partnerlanden. De samenwerkingsrelaties van donoren met hun partners moeten ten goede komen aan de relaties tussen overheden en burgers in de landen
zelf. Dat integrale inzet via bilaterale en multilaterale kanalen

een sterker hefboomeffect heeft voor beïnvloeding van beleid,
is prominenter opgepakt. En de focus op niet alleen formele
instituties, maar ook op informele spelregels – en dan vooral
op de relatie tussen overheden en burgers – heeft geleid tot
enerzijds realistischer ambities en anderzijds innovatieve aanpakken die veelbelovend zijn voor resultaten de komende
jaren. Ook via ingangen in de sectoren worden mogelijkheden
voor bijdragen aan beter bestuur benut, o.a. door inspraak van
burgers om een breder, beter geïnformeerd debat over ontwikkelingsprioriteiten te bevorderen. Op sectoraal en plaatselijk niveau wordt hiertoe nu vaker met politiek-economisch
analyses gewerkt, zoals in decentralisatie in Tanzania en de
justitiesector in Oeganda en Rwanda.
Onder meer het inzicht in de complexiteit van de ontwikkeling van instituties en capaciteit in de (politieke) omgeving
van partnerlanden, heeft tot een ondersteuningsprogramma
voor ambassades in de partnerlanden geleid. Het Support
Programme for Institutional and Capacity Development (SPICAD)
kan ambassades helpen om bevindingen uit politieke analyses
te vertalen naar concrete inzet op ontwikkeling van instituties
en capaciteit. Anderzijds helpen de analyses de ambassades
om gericht te kunnen bepalen welke capaciteit de ambassade
zelf moet ontwikkelen om haar strategie te kunnen realiseren.
De verplichting die MFS-organisaties en ambassades sinds 2007
hebben om zich in te spannen om aanvullende (complementaire) samenwerking te zoeken, heeft geleid tot intensievere
samenwerking tussen ambassades en maatschappelijke organisaties. Juist op het terrein van goed bestuur is dit cruciaal.

Samenwerking is het verst gevorderd in Zambia, Mozambique,
Oeganda, Guatemala, Bolivia, Bangladesh, Ethiopië en Albanië.
Zo heeft de ambassade in Lusaka samen met SNV en de Zambiaanse autoriteiten in oktober 2008 een intentieverklaring
getekend om verdere decentralisatie op het gebied van onderwijs te bewerkstelligen. De toegevoegde waarde van SNV is
gelegen in haar inzichten, contacten en aanwezigheid in de
districten, terwijl de ambassade de onderwijssector via het
Zambiaanse Ministerie van Onderwijs financiert. Ook staat
'complementariteit' (het elkaar aanvullen van o.a. organisaties en overheden) vast op de agenda in het overleg tussen het
ministerie en maatschappelijke organisaties. In 2008 zijn twee
discussiedagen georganiseerd rond de beleidsdialoog ‘Ontwikkeling is verandering’. Daar werd onder meer gesproken
over politisering en verantwoording (accountability). Ook in
de beleidsnotitie voor het particuliere kanaal als opmaat voor
een nieuwe subsidieperiode (MFS II), wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan het stroomlijnen van beleid (harmonisatie)
en complementariteit. Het opstellen van gemeenschappelijke
analyse van de politieke, economische, sociale en culturele
context van een land – waarbij de verschillende rollen van
ambassades en maatschappelijke organisaties in acht worden
genomen – zou een goede basis zijn.

Strategische partnerschappen en aansluiting bij hervormingsgezinde krachten
Strategische partnerschappen12 en de aansluiting bij krachten,
zoals organisaties, die hervormingsgezind zijn, staan centraal
in bijvoorbeeld de inzet van ambassades op politieke, bestuurlijke en sociale verantwoording in hun relatie met landen;

in de samenwerking met SNV, VNG en anderen op accountability (het afleggen van rekenschap), het Fonds voor Ontwikkeling, Pluriformiteit en Participatie (FOPP) en de relatie met het
International Institute for Democracy and Electoral Assistance
(IDEA). Zo richt de ambassade in Pretoria zich nadrukkelijk op
(formele en informele) mechanismen om betere verantwoording aan burgers af te leggen en ze zeggenschap te geven bij
het stellen van prioriteiten. Met SNV en VNG is in 2008 een
traject opgezet om in een aantal partnerlanden op centraal
en decentraal niveau de kwaliteit van verantwoording door
overheden aan de eigen bevolking te vergroten. Daarbij wordt
rekening gehouden met belangen van overheid en het maatschappelijk middenveld om verantwoording te vragen en
verantwoording af te leggen. In de islamitische landen Mali,
Nigeria, Egypte en Marokko hebben ambassades financiering
uit het FOPP gekregen voor innovatieve activiteiten waarmee
meer openheid of verdieping van de democratie wordt versneld.
In de voorstellen die deze ambassades in 2008 hebben ontwikkeld wordt nadrukkelijk aansluiting gezocht bij gewone
burgers en bijvoorbeeld hervormingsgezinde islamitische
actoren. International IDEA is als intergouvernementele organisatie met lidstaten uit alle continenten bij uitstek in de
positie om gelijkwaardige partnerschappen met landen te
sluiten, die zich richten op het verder invoeren van de democratie. IDEA's integrale strategie omvat het beschikbaar stellen
van kennis en instrumenten, beïnvloeding van beleid en politiek
en concrete ondersteuning van hervormingsprocessen in
landen. Hierbij ligt de focus niet alleen op het bouwen van
instituties, maar op substantiële thema's als democratie en
ontwikkeling, democratie en diversiteit, gender en vrede en

219

Goed bestuur en maatschappijopbouw

veiligheid. Nederland heeft zowel de financiële bijdrage aan,
als de actieve samenwerking met IDEA met ingang van 2008
versterkt.
Bij op thema's gerichte organisaties die worden gefinancierd
voor hun specifieke inzet op goed bestuur (zoals het Netherlands
Institute for Multiparty Democracy (NIMD), European Parliamentarians for Africa (AWEPA) en de VNG) viel in de rapportageperiode een verbreding en verdieping van hun strategieën
te zien. Binnen hun speciale niches van samenwerking met
politieke partijen, parlementen en gemeenten zetten zij zich
niet alleen maar in voor het versterken van deze organisaties,
maar ook dat deze instellingen beter functioneren in de bredere
context van relaties tussen staat en samenleving. AWEPA heeft
bijvoorbeeld de betrokkenheid van zuidelijke parlementariërs
bij de tussentijdse beoordeling van de Parijs Verklaring in Accra
bevorderd en speelt in op het internationale debat over parlementaire controle in ontwikkelingslanden zelf op de besteding van officiële ontwikkelingsgelden. Het NIMD heeft niet
alleen de capaciteit van politieke partijen versterkt met trainingen, maar in Latijns Amerika ook de interactie tussen politici en burgers bevorderd door debatten en samenwerking met
de media. VNG is partner in de al genoemde samenwerking
rondom 'accountability'.
Verder was Nederland in 2007 en 2008 actief betrokken bij het
regeringsinitiatief (governance initiative) van de EU. Incentive
tranches (gedeeltes van een lening) worden toegekend aan
ACP-landen die aantonen dat zij zich willen toeleggen op verbetering van bestuur. Binnen de OESO wordt in GOVNET, een

platform voor goed bestuur, ingespeeld op en richting gegeven aan het internationale debat. De GOVNET-conferentie in
2007 over 'governance assessments' (bestuursanalyses) bracht
voor het eerst belangrijke internationale spelers – academici,
donoren, ontwikkelingslanden, NGO's, de Wereldbank, VN –
bijeen over het fenomeen bestuursanalyses. Ook op het gebied
van 'taxation and accountability' (belasting en het afleggen
van rekenschap) loopt GOVNET voorop als platform voor het
trekken van lessen voor beleidsvorming. Met de Wereldbank,
DFID en Noorwegen heeft Nederland het Governance Partnership Facility (GPF) opgericht. Door een strategisch partnerschap van internationale donoren wordt zo de inzet op goed
bestuur in partnerlanden verbeterd. Ook UNDP is een belangrijke partner voor Nederland op het terrein van goed bestuur,
en wordt onder andere gefinancierd om overheden te helpen
bij het bestrijden van corruptie, het realiseren van onafhankelijke rechtspraak en het organiseren van verkiezingen.
..............
2	Ibrahim Index of African Governance 2008
3	The Economist Intelligence Unit’s index of democracy 2007
4	The Economist Intelligence Unit’s index of democracy 2008
5	o.a. European Union Election Observation Mission Reports
6	o.a. Rapportage Cordaid, Friends or Foes, Counter Terrorism Gone Awry (oktober 2008)
7	The Economist Intelligence Unit’s index of democracy 2008
8	BZ berichtenverkeer vanuit Cotonu
9	Global Integrity Index 2007: Key findings
10	Nederlandse Mensenrechtenstrategie ‘Naar een menswaardig bestaan’
11	Alan Fowler & Kees Biekart, Civic Driven Change, Citizen’s Imagination in Action
12	Een partnerschap is een bijzondere vorm van samenwerking tussen partners uit
verschillende sectoren, bijvoorbeeld tussen regeringen, maatschappelijke organisaties,
het bedrijfsleven en kennisinstellingen.

Figuur 7.2 Uitgaven voor Goed Bestuur per kanaal (Mln EUR)

(Bron: Ministerie van Buitenlandse Zaken (FEZ))
400

400

300

300

200

200

100

100

0
2007

2008

36

81

95

Multilateraal

94

126

104

Bilateraal

106

112

142

Totaal

236

320

341

Particulier

220

0
2006

7.3

Landencases

Kenia

Mali
Oeganda

221

Goed bestuur en maatschappijopbouw

7.3.1

Kenia
Trends en issues: een façade van democratie
Sinds de herintroductie van een meerpartijensysteem in 1991
heeft Kenia vier keer (1992, 1997, 2002 en 2007) verkiezingen
gehouden, waarin in beginsel de strijd om de politieke macht
open was. In de aanloop naar de verkiezingen van december
2007 was het democratische proces succesvol in termen van de
betrokkenheid van Kenianen bij politieke debatten. In vergelijking met andere Afrikaanse landen was het in Kenia niet te
voorspellen welke partij de verkiezingen ging winnen. De crisis na de presidentsverkiezingen heeft echter verschillende
zwaktes aan het licht gebracht binnen belangrijke juridische
instellingen en het openbaar bestuur.
Centrale en steeds terugkerende thema's zijn de omvang van
de uitvoerende macht, die bij de president ligt, en de scheiding der machten. Parlement, justitie en lokale overheidsinstanties spelen een marginale rol spelen bij besluitvorming. De
politieke elite is steeds in staat om de status quo van neo-patrimonialisme, corruptie en nepotisme in stand te houden, vaak
met gebruikmaking van voorzieningen in de Grondwet. Wel
wordt het parlement, en vooral het Parliamentary Accounts
Committee (PAC), steeds assertiever. Kenia is een goed voorbeeld van een land waar alle democratische instituties en een
juridisch kader voor de rechtsstaat aanwezig zijn. Toch is het
voor een goed begrip van de situatie en de gebeurtenissen in
Kenia nodig vooral te kijken naar wat zich achter de façade
van de instituties afspeelt en te bestuderen wat de spelregels
zijn volgens welke politiek-bestuurlijke besluiten worden genomen. Daarbij spelen etniciteit, persoonlijke belangen, patronage, autoritarisme en vriendjespolitiek een belangrijke rol,
zij het dat er een steeds krachtiger tegengeluid wordt gehoord

222

bij niet-gouvernementele organisaties en het bedrijfsleven.
In 2008 heeft ook de internationale gemeenschap een cruciale
rol gespeeld bij het vinden van een oplossing voor het geweld.
Het is onzeker of de eensgezindheid stand zal houden.
Hoewel er meer geïnvesteerd wordt in bewustwording en de
regering in 2007 de suggestie van het parlement afwees om
corrupte politici van de vorige regering amnestie te verlenen,
houdt corruptie op kleine schaal door heel het systeem stand
en lijkt de corruptie op grote schaal eerder toe dan af te nemen.
Hoewel de Anti Corruption Commission en Attorney General aan grote
corruptiezaken zeggen te werken, zijn er buiten enkele rechtszaken tegen hoge ambtenaren geen concrete resultaten. Van
corruptie verdachte politici kunnen aanblijven of worden zelfs
weer opgenomen in het kabinet.

Nederlandse inzet in Kenia
De ambassade heeft tijdens de crisis samen met andere internationale spelers constante druk uitgeoefend om tot een oplossing te komen: een representatieve regering waar de
Kenianen zich in kunnen vinden, die de rust terugbrengt en
die aan de slag gaat om de oorzaken van het conflict aan te
pakken. Tijdens de crisis heeft de ambassade gecoördineerd
bij het organiseren van bijeenkomsten van de internationale
gemeenschap met niet-gouvernementele organisaties, zoals
mensenrechtenorganisaties, werkgeversorganisaties en andere
organisaties die zich inzetten om tot een oplossing te komen.
Ter ondersteuning van het Annanproces (uitvoering van het
akkoord dat Annan tussen de regering en de oppositie heeft
bewerkstelligd na het verkiezingsgeweld) zijn in samenwerking met andere ambassades en vertegenwoordigingen twee

verklaringen uitgegeven die veel steun kregen uit verschillende hoeken. Daarin werd duidelijk gesteld dat besluiten
door de Party of National Unity-regering, die de situatie zouden
verergeren, negatieve gevolgen zou hebben voor de relatie met
de internationale gemeenschap, met name de donoren. Het
kon onder geen beding business as usual zijn. Het NIMD heeft
samen met zijn lokale partner Centre for Multiparty Democracy Kenia
(CMD-K) vlak na de verkiezingen geholpen met gesprekken
tussen vertegenwoordigers op hoog niveau van alle politieke
partijen en maatschappelijke organisaties, om verder conflict
te voorkomen.
De ambassade heeft tevens een democratic governance facility
(faciliteit voor democratisch bestuur) gecreëerd voor maatschappelijke organisaties. Vanwege de crisis is het eerste gedeelte
van de lening gericht op die NGO's die zich bezighouden met
vrede en verzoening, alsmede met het kritisch volgen van de
regering voor de invoering van het Nationaal Akkoord. Samen
met andere donoren is het National Response Initiative (NRI) opgezet om snel in te spelen op de gevolgen van de crisis. Hieruit
zijn mensenrechtenorganisaties ondersteund die zich richten
op bescherming van mensenrechten en mensenrechtenverdedigers en strijden tegen straffeloosheid.
Hivos steunt de plaatselijke organisatie Community Based Development Services (Cobades) die al tien jaar in de gemeenschappen
burgerschapstrainingen geeft over onder andere democratische principes, mensenrechten en het nut en de werking van
wetten. Cobades traint leraren op basisscholen en middelbare
scholen en stelt ook informatie beschikbaar over verkiezingen
aan lokale gemeenschappen. Butterfly Works heeft in 2007

Inwoners		
Oppervlakte		
			
Hoofdstad		
Religie		
			
			
Etniciteit		
			
			
			
			
			
		

31.639.000
580.367 km2
(14,0 x Nederland)
Nairobi
Christendom 78%
Islam 10%
Inheemse godsdiensten 10%
Kikuyu 22%Luhya 14%
Luo 13%
Kamba 11%
Kisii 6%
Meru 6%
Masai 1,5%

Geboortecijfer		
40 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
14 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
59 per 1000 geboortes
Levensverwachting
45
Analfabetisme		
16 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	9.016 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		7.143 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
73 % (2003)
Werk in landbouw		
79,6 %
Werk in industrie		
7,0 %
Werk in diensten		
13,4 %

Koopkracht (BBP) € 1.037 per inwoner
Groei BBP ’90-’03 -0,6 % per inwoner/per jaar
Uitvoer		Thee, koffie, aardolieproducten, vis, cement
Invoer		Machines, vervoermiddelen,
aardolieproducten, ijzer en
staal, kunststoffen
CO2 uitstoot		
0,3 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	699 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
16 % tekort (2002)

een SMS-campagne uitgevoerd, 'beïnvloed de verkiezingsuitslag met je mobiele telefoon'. Ook werd de mening van
Kenianen over alledaagse thema's gevraagd en werden resultaten teruggekoppeld via de massamedia. De resultaten van
de discussies werden gekoppeld aan tv en radioprogramma's
en in de krant gepubliceerd. Dertig duizend mensen hebben
direct deelgenomen aan de discussies rond de verkiezingen.
In samenwerking met andere donoren heeft de Nederlandse
ambassade gedaan weten te krijgen dat de prioriteiten van het
Governance, Justice, Law and Order Programme (GJLOS) werden
bijgesteld na de crisis. Het programma moet nu meer recht
doen aan de actuele problemen en actief bijdragen aan het
vinden van een nieuwe consensus. Dit moet zich echter in
de praktijk nog bewijzen.

Conclusie: onderzoek als basis voor keuzes
Investeren in de ontwikkeling van instituties alleen, zonder
investering in de relatie tussen staat en samenleving, is niet
effectief. Goed bestuur gaat over het functioneren van instituties in die omgeving en moet gekoppeld zijn aan maatschappijopbouw. Systematische analyse van de politiek-bestuurlijke
context en het voortdurend volgen daarvan zijn essentieel
voor het strategisch bepalen van inzet. De SGACA-exercitie
eind 2008 heeft op een gedegen en grondige manier bijgedragen aan onderbouwing van de keuzes van de ambassade.

223

Kenia

Jane
Mwikali
Wie?

Wat is uw rol?

Jane Mwikali (34) is zakenvrouw. Ze zet zich in voor een veilig
leefklimaat en werkt aan verzoening tussen verschillende bevolkingsgroepen. Ze woont in Kaptembwa, in het district
Nakuru.

Ik doe mee aan het RPP (Release Political Prisoners)-project
dat in maart 2008 is opgericht en zich bezighoudt met verzoening tussen verschillende bevolkingsgroepen in Nakuru. Als
onderdeel van het project organiseer ik bijeenkomsten en
(sport)activiteiten om de band tussen de groepen te verbeteren.
Daarnaast steunen wij een commissie die onderzoek doet naar
het verkiezingsgeweld (ook wel bekend als de Waki-commissie).
Wij adviseren de mensen bewijsmateriaal te verzamelen over
het geweld, en sporen hen aan hun leiders ter verantwoording te roepen.

Hoe belangrijk zijn uw activiteiten?
Voordat het project begon, was er veel ruzie. De verschillende
etnische groepen hadden hun eigen markten, waterpunten
en zelfs kerken. Ons project zorgt ervoor dat mensen weer
met elkaar in contact komen. Zonder onze activiteiten zou
er van verzoening waarschijnlijk geen sprake zijn geweest.
In Nakuru en omgeving is het nu weer rustig. Veel mensen
zijn weer teruggekeerd naar hun oude huis en hebben hun
vroegere werkzaamheden weer opgepakt.
Naast onze verzoeningsactiviteiten hebben we er ook voor
gezorgd dat mensen een verklaring konden afleggen voor
de commissie die onderzoek deed naar het verkiezingsgeweld. We bereidden mensen voor op de verhoren van de
commissie en gaven ze het vertrouwen om hun verhaal te
doen.

Wat zou u veranderen, als u minister voor
ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?
Allereerst zou ik zorgen dat er genoeg eten is voor de arme
landen. Verder zou ik me richten op directe armoedebestrijding,
zodat iedereen in alle basisbehoeften kan voorzien. Vooral
in sloppenwijken en op andere plekken waar arme mensen
wonen. Ook zou ik de positie van vrouwen en jongeren willen
verbeteren. Ik zou vrouwen organiseren in zelfhulpgroepen
en ervoor zorgen dat hun kinderen naar school gaan.

Wilt u verder nog iets zeggen?
Het versterken van de positie van burgers op lokaal niveau
door ‘civic education’ is erg belangrijk. Hierdoor kunnen
mensen geïnformeerde keuzes maken en zelfs in opstand
komen tegen machtsmisbruik van de politieke elite. Overheden
moeten verantwoording afleggen aan hun burgers en hun
economische positie versterken. Gemeenschapsprojecten,
bijvoorbeeld op het gebied van sport, zouden dit proces kunnen
versnellen. Mensen zijn minder snel geneigd tot slecht gedrag
als ze tevreden zijn.
..............
Tekst: Otieno Aluoka
Foto: Otieno Aluoka

Hoe verhoudt uw project zich tot het halen
van de millenniumdoelen?
Ons project heeft een directe relatie met de haalbaarheid van
de millenniumdoelen in Nakuru. Veel voorzieningen die bij
kunnen dragen aan het behalen van de millenniumdoelen
werden beschadigd of vernield tijdens het verkiezingsgeweld.
Zo zijn er veel scholen platgebrand en waterreservoirs vernield.
Kinderen gingen niet meer naar school, er vond minder handel
plaats en zieken konden niet naar het ziekenhuis. Door bij te
dragen aan de verzoening tussen de verschillende bevolkingsgroepen, hebben we de omstandigheden waaronder de
millenniumdoelen behaald kunnen worden weer verbeterd.

Hoe vindt u het om (deels) afhankelijk te
zijn van buitenlands geld?
We zijn allemaal mensen, dus we kunnen elkaar helpen. De
regering houdt zich niet bezig met het herstel van vrede, maar
laat dit aan anderen over. Sinds 1992 worden wij steeds door
hetzelfde geweld getroffen, maar de overheid heeft ons nooit
geholpen onze trauma’s te verwerken. Het was dan ook een
verlichting toen RPP kwam.

225

Goed bestuur en maatschappijopbouw

7.3.2

Oeganda
Trends en issues: nog lang geen
meerpartijendemocratie
Hoewel Oeganda sinds 2006 over een meerpartijenstelsel beschikt, functioneert het land in de praktijk nog lang niet als
een meerpartijendemocratie. In feite is Oeganda nog altijd
een eenpartijstaat, geleid door een president met verregaande
bevoegdheden. Er is een trend in de richting van politieke
concentratie, verminderde politieke ruimte, voortdurende
corruptie en een politieke elite die er vooral op uit is macht te
consolideren en de eigen etnische groep en/of regio te bedienen. De aanvankelijke bedoeling van de regeringspartij om
een brede groep van burgers bij de politiek te betrekken, heeft
weinig effect gehad. Er zijn zelfs zorgen over de toegenomen
exclusiviteit van de politieke elite. De media, het maatschappelijk middenveld en de rechtsprekende macht zijn onder druk
komen te staan. De scheiding tussen uitvoerende en wetgevende macht is vervaagd aangezien beide gedomineerd worden
door de regeringspartij. De uitvoerende macht drukt in toenemende mate zijn stempel op het bestuur in Oeganda. Dit
ondermijnt potentiële positieve ontwikkelingen. In het geval
van de positieve rechterlijke uitspraak dat er voor openbare
(politieke) bijeenkomsten niet langer toestemming benodigd
is van de politie, koos de uitvoerende macht ervoor om deze
uitspraak naast zich neer te leggen.
Een ander kenmerk van de bestuurssituatie in Oeganda is het
grote verschil tussen formeel vastgestelde plannen, beleid en
wet- en regelgeving en de uitvoering en naleving hiervan. Zo
heeft de regering alomvattende armoedebestrijdingsplannen
(PRSP) opgesteld, maar laat zij zich vervolgens nauwelijks leiden door de prioriteiten die in bijvoorbeeld het PRSP worden
gesteld en blijft beduidende voortgang uit. Hoewel het BBP de
laatste jaren is gestegen en het inkomen van de meeste Oegandezen toegenomen, blijft ontwikkeling in belangrijke
sectoren als de gezondheidszorg achter. De overheid beschikt
vooral over controlerende macht en minder over macht om

226

beleid succesvol uit te voeren. Parliamentary Accounts Committees
zijn succesvol geweest in het ter verantwoording roepen van
overheidsfunctionarissen en het aan de orde stellen van ongeoorloofde overheidsuitgaven door centrale en lokale overheden
en parastatals, bedrijven en bureaus die (deels) in handen zijn
van de regering. Minder succesvol is de opvolging van hun
aanbevelingen door de uitvoerende macht.
Ook als het gaat om corruptiebestrijding zijn problemen in de
uitvoering zichtbaar. Corruptie is wijdverbreid en loopt dwars
door verschillende sectoren, inclusief de justitiesector. Oeganda
heeft – in vergelijking tot de regio – goede anti-corruptiewetgeving en andere instituties. Invoering en naleving worden
in de praktijk echter gehinderd door politieke inmenging en
een gebrek aan middelen. Zo zijn er plannen voor het opzetten
van een anti-corruptie afdeling ('Anti-Corruption Court') binnen het Hooggerechtshof om een snelle en effectieve afhandeling van corruptiezaken te bespoedigen. De afdeling is echter
nog niet operationeel als gevolg van onduidelijke financiering.

Nederlandse inzet in Oeganda: zoeken
naar kansen
De geschetste trends hebben gevolgen voor de mate waarin
de afgelopen periode in Oeganda ontwikkelingsresultaten zijn
geboekt. Aan het voortdurende gebrek aan voortgang op het
gebied van goed bestuur heeft de donorgemeenschap consequenties verbonden. Een aantal jaren achter elkaar concluderen donoren al dat er sprake is van minder goed bestuur in
Oeganda. Er was onvoldoende voortgang op corruptiebestrijding, er was sprake van ernstige mensenrechtenschendingen
in Karamoja en een gebrek aan respect voor de rule of law. Het
antwoord van de donorgemeenschap was, naast goed bestuursprogramma's, vooral het korten van de begrotingssteun als
sanctie en het intensiveren van de politieke dialoog. Omdat de
zorgwekkende bestuurssituatie maar voortduurde is Nederland
in 2007 overgegaan tot herbezinning. De centrale vraag was

hoe Nederland – gegeven de politieke context – het meest
effectief kon bijdragen aan armoedebestrijding en verbetering
van bestuur. Hiertoe is een politieke bestuursanalyse uitgevoerd. Er is gekeken naar welke risico's er voortvloeien uit
het politieke en bestuursklimaat en naar wat werkt gezien
de politieke en sociale context. De analyse bracht belangen
en drijfveren in kaart, evenals machtsverhoudingen en de
veranderprocessen en spelers die in dat verband de moeite
waard zijn om te steunen.
De politieke analyse bevestigde dat de Oegandese regering
vooral uit is op machtsbehoud. Wel is de regering de afgelopen jaren in staat geweest om een redelijk stabiel Oeganda
te creëren en heeft ze toegezegd om die delen van de armoedebestrijdingsagenda uit te voeren die van belang zijn voor
machtsbehoud. Ondanks de verschillende belangen van
Nederland (vooral armoedebestrijding) en Oeganda, bestaat
er ook overlap. In het onderwijs is er duidelijk een gedeeld
belang, zeker in aanloop naar de verkiezingen in 2011. De
Oegandese regering heeft al eerder laten zien dat ze in de verkiezingsstrijd het onderwijs als prioriteit inzet. De inzet van
Nederland zal voor de komende jaren dan ook zijn: meer en
beter geschoolde kinderen die hun examen halen en verbeterde
onderwijsdiensten op districtsniveau. In deze sector zal worden
toegewerkt naar financiering achteraf, op basis van behaalde
resultaten. Zo worden incentives gecreëerd voor de overheid om
zich daadwerkelijk in te zetten voor het behalen van ontwikkelingsresultaten. Er is al een eerste succes geboekt met het
'Quality Enhancement Initiative', een initiatief om de kwaliteit te
verhogen. Een actieve beleidsdialoog en diplomatie hebben
geleid tot een verschuiving in het onderwijsdebat. Dat bleef
eerst hangen in de toename van de toegang tot onderwijs
zonder dat er meer kinderen konden lezen en schrijven, terwijl
de discussie nu gaat over de noodzaak van kwaliteitsonderwijs.

Inwoners		
Oppervlakte 		
			
Hoofdstad		
Religie		
			
Etniciteit		
			
			
			
			
			
			
			
			
			

25.633.000
241.038 km2
5,8 x Nederland
Kampala
Christendom 84%
Islam 12% (2002)
Baganda 17%
Banyakole 10%
Basoga 8%
Bakiga 7%
Iteso 6%
Langi 6%
Acholi 5%
Bagisu 5%
Lugbara 4%
Bunyoro 3% (2002)

Eenzelfde politieke benadering die uitgaat van belangen en
drijfveren, wordt toegepast bij het bevorderen van goed bestuur
in Oeganda: het veranderen van de spelregels op de lange termijn in plaats van het direct confronteren van het neo-patrimoniale systeem. Belastingheffing wordt gezien als een goede
manier om burgers actief te betrekken bij het bestuur en om
de vraag naar het afleggen van verantwoording door de overheid
te bevorderen ('no taxation without representation'). Nederland
heeft gekozen om de strategische partner Uganda Revenue
Authority (URA) te ondersteunen. Ook bij de strijd tegen corruptie gaat het om het stimuleren van de roep om verantwoording door de eigen burgers. Zo zal in de onderwijssector een
focus liggen op het tegengaan van corruptie door het nieuw
leven inblazen of opzetten van schoolbesturen en 'parentteacher associations', die de directe controle van burgers op de
levering van diensten moet vergroten.

Geboortecijfer		
47 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
12 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
66 per 1000 geboortes
Levensverwachting
45
Analfabetisme		
32 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	9.876 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		20.000 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
81 % (2003)
Werk in landbouw		
84,3 %
Werk in industrie		
4,6 %
Werk in diensten		
11,1 %
Koopkracht (BBP)		
€ 1.457 per inwoner
Groei BBP ’90-’03 	3.9 % inwoner/jaar

Uitvoer		Koffie, vis, katoen, thee,
bloemen, tuinbouwproducten,
goud
Invoer		Aardolieproducten, machines, textiel, metalen,
vervoermiddelen, voedsel
CO2 uitstoot		
0,1 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	31 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
57 % tekort (2002)

In het Uganda Governance Monitoring Programme (UGMP) werken
veertien Oegandese en vijf Nederlandse organisaties (CMC,
Cordaid, HIVOS, ICCO & Kerk in Actie en Oxfam Novib) samen,
waarbij de Oegandese deelnemers op systematische wijze
ontwikkelingen op het gebied van goed bestuur in Oeganda
volgen en jaarlijks een openbaar rapport schrijven over democratisering, mensenrechten, openbaarheid van bestuur (transparency), het afleggen van rekenschap (accountability) en het
oplossen van conflicten. De rapporten worden gebruikt als
informatiebron voor beleidsbeïnvloeding, zowel in Oeganda
als in Nederland.
Om de effectiviteit van de brede Nederlandse inzet (overheid
en maatschappelijke partners) in Oeganda verder te vergroten, zullen door de ambassade 'complementariteitsovereenkomsten' worden opgesteld voor de aanvullende samenwerking
tussen de onderwijssector met SNV en vier maatschappelijke
organisaties

In het kader van het versterken van verantwoordingsprocessen
is de recentelijk aangenomen 'National Audit Law' een positieve
stap, daar deze meer autonomie aan de Oegandese rekenkamer
toekent. Ook de introductie van een nieuwe vorm van belasting op plaatselijk niveau kan burgers stimuleren tot een sterkere roep om verantwoording. Daarnaast betekent deze belastingmaatregel meer inkomsten op lokaal niveau waarmee
effectieve dienstverlening kan worden gegarandeerd. Dat als
gevolg van onderzoek en aanbevelingen door de overheidsinspectie daadwerkelijk al geld is teruggekregen dat aan lokale
overheden was onttrokken, is een belangrijk signaal in de
strijd tegen corruptie.
Er zijn ook zaken waar de belangen van de Oegandese regering
en Nederland uiteenlopen, zoals op een aantal mensenrechtenonderwerpen. Activiteiten (zoals het voeren van gesprekken)
op het gebied van homorechten, de bestrijding van vrouwenbesnijdenis en de doodstraf vonden plaats. Op deze terreinen
wordt moeizaam en slechts beperkte voortgang geboekt.

227

Oeganda

Michel
Rentenaar
Wie?

Wat is uw functie?

Michel Rentenaar (46) is diplomaat en hoofd ontwikkelingssamenwerking van de Nederlandse Ambassade. Hij woont in
de hoofdstad Kampala.

Als hoofd ontwikkelingssamenwerking is het mijn verantwoordelijkheid om het voor Uganda bestemde Nederlandse OS-budget zo goed mogelijk te besteden. Met mijn team heb ik een
analyse gemaakt van de wederzijdse belangen van Nederland
en Uganda. Deze analyse vormt de basis van de Nederlandse
ontwikkelingssteun.

Hoe werkt dat in de praktijk?
Uganda was ooit een zogenaamde donordarling. Nog steeds
gaan er veel dingen goed, maar we mogen de ogen niet sluiten
voor wat er minder goed gaat. We moeten scherp met de Ugandese regering onderhandelen over de gewenste resultaten op
terreinen waar wij een gemeenschappelijk belang hebben.
Zoals onderwijs en justitie. De Ugandese regering ziet gratis
onderwijs als een manier om in het zadel te blijven. Nederland
ziet een direct verband tussen goed onderwijs en structurele
armoedebestrijding. De Ugandese regering ziet veiligheid op
straat als belangrijke stabiliteitsfactor. Nederland ziet veiligheid op straat als een belangrijke voorwaarde voor terugkeer
vanuit de vluchtelingenkampen, het weer bebouwen van een
eigen stukje grond, en uiteindelijk structurele armoedebestrijding. Zeker in het door oorlog verscheurde Noord-Uganda

Hoe vindt u de afhankelijkheid van buitenlands geld?
Onze ontwikkelingsprojecten in Uganda staan of vallen met
de Nederlandse financiële bijdrage. Nederland koopt als het
ware met Nederlandse financiële input de gewenste ontwikkelingsresultaten.
..............
Tekst: Michel Rentenaar
Foto: Nico Commijs

Hoe verhoudt uw werk zich tot de millenniumdoelen 1, 2 en 3?
Het uiteindelijke doel van alle Nederlandse OS-inspanningen
in Uganda is structurele armoedebestrijding. Voor wat betreft
MDG-1 is Uganda goed op weg (de halvering van de extreme
armoede zal naar verwachting gehaald worden in 2015). Een
van de speerpunten van de Nederlandse ambassade is het
basisonderwijs, het onderwerp van MDG-2. Alle Nederlandse
inspanningen in die sector zijn er op gericht de kwaliteit van
het basisonderwijs te verbeteren. Voor de sector justitie werken
we samen met de Ugandezen aan de bescherming van vrouwenrechten. In de ‘landencase Uganda’ kunt u meer over onze
werkwijze lezen. Met goede bedoelingen worden de MDG’s
niet gehaald. Wel door hard en duidelijk met de regering van
Uganda te onderhandelen over gewenste resultaten.

229

Goed bestuur en maatschappijopbouw

7.3.3

Mali
Trends en issues: verdere democratisering
In Mali werden de verkiezingen het afgelopen decennium positief beoordeeld door waarnemers, inclusief de meest recente
presidents- en parlementsverkiezingen in 2007. Na vooral
binnenlandse kritiek (op de kiezerslijsten, gevallen van corruptie, twijfel over de effectiviteit van de tijdelijke kiescommissie) heeft President Touré een commissie ingesteld die eind
2008 aanbevelingen heeft gedaan voor verdere versterking van
de democratie. Concrete voorstellen tot (grond)wetswijzigingen
zullen volgen in 2009. Tegelijkertijd is de lage opkomst bij de
verkiezingen tekenend voor de beperkte betrokkenheid van
gewone mensen bij politieke processen, ondanks het grote
belang dat burgers aan de democratie hechten. Wel betrekt de
regering vertegenwoordigers van politieke, maatschappelijke
en religieuze groeperingen bij consultaties, zoals voor de nieuwe
landbouwwet of het familierecht. Dat is kenmerkend voor de
Malinese bestuurscultuur waarin consensus van groot belang
is. De 'Code de la Famille', een belangrijke wetgeving over de
positie van vrouwen, is in 2008 door een commissie herzien
en aangeboden aan de president. Het dossier vordert al vele
jaren moeizaam en roept veel weerstand op, onder andere bij
religieuze leiders. Het parlement speelt geen grote (controlerende en representatieve) rol, politieke partijen zijn zwakke
schakels in de democratie, de oppositie is zwak en het actieve
maatschappelijk middenveld niet altijd even effectief.
Decentralisatie van bevoegdheden naar gemeentes en provincies
vordert geleidelijk. In gezondheid, onderwijs en drinkwatervoorziening zijn belangrijke bevoegdheden overgedragen aan
de gemeentes. Dat de technische en financiële middelen nog
niet zijn overgedragen, doet afbreuk aan de kwaliteit van dienstverlening. Wat betreft het functioneren van de rechtsstaat, is

230

de rechtssprekende macht in principe onafhankelijk, maar in
de praktijk verweven met de politiek en gevoelig voor corruptie.
Hoewel er de afgelopen jaren diverse nieuwe wetten zijn aangenomen of voorgedragen (onder andere voor verbetering van
openbare aanbestedingen en modernisering van de belastingwet), staan gevestigde belangen van de politieke en economische elite de uitvoering herhaaldelijk in de weg. Hierdoor
ontstaat een sfeer van straffeloosheid van de elite van het land.
Dat kleinere ondernemers niet kunnen vertrouwen op rechtszekerheid, gaat bovendien ten koste van het ondernemersklimaat.
Wat corruptiebestrijding betreft is op politiek vlak veel beweging.
Rapporten van controlerende instanties als de Vérificateur
Général worden serieus genomen. Zo is de minister van Energie, Water en Mijnbouw afgetreden, omdat er een strafzaak
tegen hem loopt vanwege vermeende fraude. Ook heeft eind
2008 op initiatief van de president een nationaal debat over
corruptie plaatsgevonden, waarbij veel problemen publiekelijk
te berde zijn gebracht. Dit is uniek in de Afrikaanse context
en de premier heeft persoonlijk toegezegd de conclusies te
vertalen in een actieplan.
De veiligheidssituatie in het noorden van Mali blijft zorgen
baren. Ongeregeldheden nemen toe, met name aanvallen van
(Toeareg) rebellen op legerkampen en troepen. Ook neemt
de drugshandel toe, wat de stabiliteit van Mali uiteindelijk zou
kunnen ondermijnen. De daarvoor door de president geïnitieerde regionale bijeenkomst van regeringsleiders over vrede,
veiligheid en ontwikkeling in de Sahel-regio is nog niet verder
gekomen dan een voorbereidende vergadering.

Inzet van Nederland:
steun aan de verkiezingen
Goed bestuur was een speerpunt van het Nederlandse voorzitterschap van de donoren in 2008. Per thema (justitie, staatshervorming en decentralisatie, beheer openbare financiën,
etc.) zijn politieke boodschappen in kaart gebracht, die door
donoren als leidraad worden gebruikt in de politieke dialogen.
Dit heeft eraan bijgedragen dat er eind 2008 een instructie van
de premier lag om voortgang te maken met decentralisatie,
inclusief deadlines. Ook was Nederland actief betrokken bij
discussies met het maatschappelijk middenveld om hun gewicht als oppositionele macht te versterken. Dit moet in 2009
leiden tot een gemeenschappelijk donorfonds.
Nederland heeft sinds 2002 bijgedragen aan het goede verloop
van verkiezingen, zo ook van de presidents- en parlementsverkiezingen in 2007. De ambassade heeft zich succesvol ingezet voor een vorm van ondersteuning waarbij politiek en
financieel eigenaarschap zoveel mogelijk bij de Malinese overheid lag (o.a. een gemeenschappelijk donorfonds, beheerd
door het Malinese Ministerie van Binnenlandse Zaken). Samenwerking met politieke partijen door het NIMD (die in 2007
onder meer bestond uit training van partijfunctionarissen en
het totstandkomen van een gedragscode) heeft eraan bijgedragen dat politieke spanningen in het verkiezingsjaar afnamen.
Ook werden debatten tussen politici en de bevolking georganiseerd om inhoudelijke discussie te stimuleren. SNV coördineerde activiteiten om deelname van vrouwen te vergroten,
ter versterking van alle individuele activiteiten van lokale en
internationale NGO's. De lage opkomst bij verkiezingen werd
door de regering met het nationale civic education (burgerscholings)programma ter sprake gebracht, waaraan de

Inwoners		
Oppervlakte		
			
Hoofdstad		
Religie		
			
Etniciteit		
			
			
			
			
			
			
			

11.626.000		
1.240.192 km2
(29,9 x Nederland)
Bamako
Islam 90%
Inheemse godsdiensten 9%
Bambara 32%
Fulani 14%
Senufo 12%
Soninke 9%
Malinke 7%
Berbers (Tuareg) 7%
Songhai 7%
Dogon 4%

ambassade heeft bijgedragen. Omdat de overheid vooral gericht
was op het ad hoc mobiliseren van kiezers en minder op burgerparticipatie in het algemeen, is er echter te weinig gebruik
gemaakt van de uitstekende instrumenten die met het programma zijn ontwikkeld. Daardoor is het uiteindelijke resultaat
magerder dan had gekund. Maatschappelijke organisaties
hebben NGO's ondersteund die deelname aan de verkiezingen hebben bevorderd, wat heeft bijgedragen aan een licht
hogere opkomst in bepaalde gebieden.
Nederland heeft ingezet op zeggenschap van het maatschappelijk middenveld bij het opstellen en de controle van het
armoedebestrijdingsplan. In dialoog met de overheid hielp
de ambassade de mogelijkheid voor inbreng creëren en steunt
ze de overkoepelende organisatie van het maatschappelijk
middenveld (Conseil National de la Société Civile) financieel.
Maatschappelijke organisaties geven de Conseil technische
assistentie. Op het gebied van decentralisatie voeren de ambassade en andere donoren gesprekken met de overheid over
randvoorwaarden voor voortgang in decentralisatie, zoals de
overdracht van menselijke en financiële middelen naar decentraal niveau. Met SNV en VNG worden de Association des
Municipalités du Mali (AMM, Vereniging van Malinese gemeenten) en gemeentes gesteund die meer bevoegdheden krijgen.
Nederland draagt niet bij aan het nationale justitieprogramma.
In het verleden heeft dit programma van de Malinese overheid
weinig opgeleverd en werd de uitvoering bemoeilijkt door de
onder trends beschreven uitdagingen. Wel is het functioneren van de rechtsstaat onderwerp van politieke dialoog, ook
rondom begrotingssteun. In de samenwerking met Malinese
mensenrechtenorganisaties is de toegang van gewone burgers,
en met name vrouwen, tot het rechtssysteem bevorderd (onder

Geboortecijfer		
50 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
17 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
108 per 1000 geboortes
Levensverwachting
45
Analfabetisme		
81,0 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	9.358 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		20.000 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
69 % (2003)
Werk in landbouw		
85,8 %
Werk in industrie		
2,0 %
Werk in diensten		
12,2 %
Koopkracht (BBP)		
€ 994 per inwoner

Groei BBP ’90-’03
2,4 % inwoner/jaar
Uitvoer			Katoen, goud, vee
Invoer			Aardolie, textiel,
aardolie, machines en
apparaten, bouwmaterialen, voedsel
CO2 uitstoot			
0,1 ton / inwoner (2003)
Energieverbruik		30 kg steenkoolequivalent per inwoner (2002)
Energiebalans		
80 % tekort (2002)

andere door rechtsbijstand en kennis van het recht en het
systeem). Clinique Juridique DEME SO, gesteund door de ambassade en Oxfam Novib, heeft parajuristen opgeleid en wetswinkels opgezet. Het Center for International Legal Cooperation (CILC) heeft gezorgd voor nationale coördinatie bij het
opleiden van parajuristen.
In de politieke dialoog met Mali is continue aandacht besteed
aan corruptie. In 2008 heeft de ambassade met SNV, de medefinancieringsorganisaties (MFO's), KIT en het NIMD een seminar
gehouden over corruptie, met deelname van de Verificateur
Général, parlementariërs en Malinese partnerorganisaties. In
maart 2009 zal een vervolgbijeenkomst worden georganiseerd.
Door het debat te stimuleren wordt een bijdrage geleverd aan
voice (inspraak) en accountability (het afleggen van verantwoording), met name aan het afleggen van verantwoording
door Malinese instituties aan de Malinese burgers over bestede
gelden. Medefinancieringsorganisaties ondersteunen NGO's
om op lokaal niveau debatten te organiseren over gemeentelijke uitgaven en inkomsten.

Conclusie: Mali, op de goede weg
Mali is in de afgelopen jaren redelijk stabiel gebleken. Op het
gebied van democratisering waren de ontwikkelingen positief.
Door de overheid en vanuit de samenleving worden initiatieven genomen om de kwaliteit van bestuur en rechtvaardigheid
in de samenleving te bevorderen. De fundamentele maatschappelijke veranderingen die Mali doormaakt, kosten echter tijd.
De uitdaging voor ontwikkelingspartners is om strategisch in te
spelen op kansen voor versnelling en verdieping, onder meer
door optimaal de interactie tussen Malinese politici, bestuurders, maatschappelijke organisaties en burgers, met name de
drivers of change, aan te vullen, te stimuleren en te ondersteunen.

231

Mali

Ibrahima
Koreissi
Wie?

Wat is uw functie?

Ibrahima Koreissi (44) is jurist en coördinator van een organisatie die opkomt voor de rechten van burgers. Hij woont in
de hoofdstad Bamako.

Ik ben één van de oprichters en landelijk coördinator van
Deme So. Een vereniging die de rechtspraak toegankelijk wil
maken voor iedereen.

Hoe werkt dat in de praktijk?
Het grootste deel van de bevolking woont op het platteland,
maar de meeste juristen bevinden zich in de grote steden.
Deme So geeft bepaalde mensen in de dorpen een opleiding
in basisrechten, zodat ze hun dorpsgenoten kunnen bijstaan.
Verder werken we in gevangenissen en helpen we ex-gedetineerden met hun re-integratie in de maatschappij na hun vrijlating. En we geven juridische ondersteuning aan vrouwenorganisaties die zich inzetten om de armoede tegen te gaan.

Hoe belangrijk zijn uw activiteiten?

Wat zijn uw verwachtingen voor het halen
van de millenniumdoelen?
Normaal gesproken moet de staat de bevolking informeren
over haar rechten, maar dat is niet het geval. Daarom is het
belangrijk dat wij de informatie over de doelen verder verspreiden, zodat het mogelijk is samen een balans op te maken
van de vooruitgang en desnoods correctieve maatregelen te
nemen zodat de doelen in 2015 bereikt worden.

Hoe vindt u het om (deels) afhankelijk te
zijn van buitenlands geld?
Ons werk is in het belang van de bevolking en normaal gesproken moet de Malinese staat bijdragen aan onze activiteiten.
Dat is helaas nog niet het geval en dus zijn we blij met alle
buitenlandse steun.

Mali is een rechtstaat en een democratie, maar het percentage
analfabeten is groot. Weinig mensen kennen hun rechten.
Deme So brengt de rurale bevolking in contact met recht en
rechtspraak en dat is heel positief. Wij willen de rechtspraak
toegankelijk maken voor iedereen. In Mali moet je daarvoor
normaal gesproken rijk of goed opgeleid zijn, maar voor Deme
So spelen rijkdom, sekse of opleidingsniveau geen rol.

Wat zou u veranderen, als u minister voor
ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland

Goed bestuur is een voorwaarde voor
armoedebestrijding. Hoe draagt uw
project daaraan bij?

Tekst: Moussa Fofana
Foto: Moussa Koné

Ik zou meer de nadruk leggen op de rechten van burgers. Als
mensen hun rechten niet kennen hebben ze een probleem,
al zijn ze nog zo rijk of goed opgeleid.
..............

Een boer kan een goede oogst hebben, maar als hij een juridisch
probleem krijgt kan hij al zijn bezittingen verliezen. Een rechtszaak in Mali is heel duur. Een echtscheiding alleen al kan 230
euro kosten. Met het werk dat wij doen helpen we bij het behalen van de millenniumdoelen.
Verder zetten wij ons in voor een betere participatie van vrouwen in de politiek. Ondanks alle maatregelen, is deze heel
beperkt. Vrouwen maken meer dan 51% uit van de bevolking,
dus moet men bij het opstellen van de kieslijsten van de
politieke partijen daar rekening mee houden.

233

7.4

Conclusies

In de evaluatie van het Nederlandse Afrikabeleid 1998-2006
heeft IOB onder meer gesteld dat de steeds technischer wordende analyse van goed bestuur in partnerlanden heeft belemmerd inzicht te krijgen in processen die zich achter de façade
van formele instituties voortdoen. De aanbeveling luidde meer
te focussen op het versterken van 'checks and balances'.
In 2007 en 2008 heeft het beleid voor goed bestuur, mede gevoed door diepgaande politieke analyses als de SGACA's, een
minder technische en meer politieke wending genomen. Duurzame en rechtvaardige samenlevingen en mondiale ontwikkeling komen immers niet tot stand zonder wezenlijke veranderingen op politiek-bestuurlijk terrein. Daarbij hebben de
uitdagingen van deze tijd (met uitzondering van enkele Aziatische landen en het Midden-Oosten) niet meer zozeer betrekking op het begin van democratisering, maar gaat het
veeleer om verdieping van jonge, hybride en andere democratieën. Onderzoek, (internationale) beleidsvorming en ervaringen
'in het veld' leren overduidelijk dat de aanwezigheid van formele instituties nog geen garantie biedt voor goed bestuur en
constructieve maatschappijopbouw. De grootste uitdaging
is dan ook eraan bij te dragen dat principes als zeggenschap
en rekenschap, transparantie en tolerantie daadwerkelijk in
de praktijk worden gebracht. Met de case Kenia werd vooral
dit aspect van goed bestuur en maatschappijopbouw
geïllustreerd.
De context in ontwikkelingslanden is nadrukkelijker dan in het
verleden bepalend geweest voor de Nederlandse inzet. Twee
aspecten daarvan verdienen het om hier nogmaals expliciet
te worden belicht.
Ten eerste heeft beter inzicht in de politieke, sociaal-culturele
en anderszins complexe realiteiten in partnerlanden ertoe geleid dat Nederland strategischer en politieker is gaan opereren.
Omdat de concrete resultaten van beleidsaanpassing in het
veld per definitie later komen dan de wijziging van het beleid
zelf, zal in de komende jaren blijken wat wel en wat niet werkt
aan een politiekere benadering. Een voorbeeld van een politiekere benadering is het zoeken naar gedeelde belangen (ook
al verschillen drijfveren van donoren en bijvoorbeeld ontvangende overheden), zoals in de case Oeganda is geïllustreerd.
Vertaling van politieke analyse in effectievere ontwikkelingssamenwerking zal ook de komende tijd aandacht blijven vragen.

234

Een tweede aspect van de factor 'context' heeft betrekking op
het feit dat goed bestuur en maatschappijopbouw in ontwikkelingslanden vooral een zaak is van mensen in ontwikkelingslanden. Met ontwikkelingssamenwerking worden echter
kansen gecreëerd die velen zonder politieke, morele of financiële steun niet (of minder snel) zouden krijgen of aangrijpen.
Ook wordt met internationale allianties en verschillende vormen van ondersteuning een impuls gegeven aan inspanningen van 'drivers of change' in landen. Dit betekent wel dat inspanningen vooral ten goede moeten komen aan het bevorderen van effectieve en legitieme politieke processen in ontwikkelingslanden, meer dan dat donoren de uitkomsten van
die processen kunnen bepalen. Politiek-bestuurlijke en maatschappelijke ontwikkeling wordt in de wisselwerking met en
vooral tussen politici, bestuurders, burgers etc. in ontwikkelingslanden bewerkstelligd. Dat aanvullende samenwerking
en strategische inzet van ontwikkelingspartners binnen de
specifieke context moeten worden aangescherpt om maximaal
bij te dragen aan dit soort (duurzame) verandering, werd geïllustreerd met de landencase Mali.

is aangezwengeld, in maatregelen door overheden en de vergrote verbintenis aan internationale kaders voor corruptiebestrijding.

In 2007 en 2008 zijn belangrijke resultaten behaald voor wat
betreft de prioriteit die overheden en burgers in ontwikkelingslanden zelf geven aan goed bestuur en maatschappijopbouw,
het publieke debat hierover, de capaciteit om te handelen, etc.
De Nederlandse overheid en maatschappelijke organisaties
hebben met die resultaten effectief bijgedragen aan democratisering, de effectiviteit van het bestuur, het functioneren van
de rechtsstaat en corruptiebestrijding in ontwikkelingslanden.
Concreet heeft inzet op het gebied van democratisering bijgedragen aan onder meer het goede verloop van verkiezingen,
politieke participatie en zeggenschap van burgers en maatschappelijke organisaties, ruimte en een grotere rol voor de
media en betere openheid van en verantwoording door het
bestuur. Wat betreft de effectiviteit van bestuur heeft Nederlandse inzet in partnerlanden mede geleid tot verdere decentralisatie, een beter en opener beheer van overheidsfinanciën
en goed bestuur in sectoren, wat een voorwaarde is voor goede
dienstverlening. Op het gebied van de rechtsstaat is onder
andere bijgedragen aan kennis van en toegang tot het recht,
coördinatie en samenwerking tussen justitiële instituties en
aan ratificatie, implementatie en naleving van internationale
verdragen. De bijdrage aan corruptiebestrijding is bijvoorbeeld
gelegen in het debat over corruptie dat in ontwikkelingslanden

Het hoofdstuk over goed bestuur en maatschappijopbouw gaat
meer dan ieder ander hoofdstuk over de centrale vraag hoe verandering in samenlevingen tot stand komt en hoe daar met
(Nederlandse) ontwikkelingssamenwerking daadwerkelijk
een positieve bijdrage aan kan worden geleverd. Nederland
is samen met DFID, de Wereldbank, International IDEA, de
OESO en enkele anderen leidend in dit beleidsdebat. Het is
echter een debat dat niet alleen in ontwikkelingssamenwerking speelt, maar dat mondiaal wordt gevoerd, ook in academische kringen, en dat evenzeer leeft onder de armen in ontwikkelingslanden die hun stem willen laten horen en verlangen
dat ook aan hen verantwoording wordt afgelegd. Van degenen
die zoeken naar een manier om het hoofd boven water te
houden tot politici die rijkelijk in de macht delen en internationale spelers geldt: goed bestuur en maatschappijopbouw
is 'Een zaak van iedereen'.

Inzet op goed bestuur en maatschappijopbouw was effectief.
Dat met behaalde resultaten in termen van 'contributie en
plausibiliteit' – en niet van 'attributie en causaliteit' – is bijgedragen aan democratisering, de effectiviteit van bestuur,
het functioneren van de rechtsstaat en corruptiebestrijding,
is in de resultaatketen weergegeven en in de hoofdstukken
toegelicht. Dit heeft onder andere te maken met externe factoren die buiten de invloedsfeer van donoren liggen en meer
dan eens zelfs buiten de invloedsfeer van ontwikkelingslanden. Omdat de context zo'n bepalende factor is voor de mate
waarin behaalde resultaten voor de vier (eerder genoemde)
dimensies van goed bestuur en maatschappijopbouw in specifieke landen ertoe doen, zal het streven naar strategischer en
meer aanvullende inzet die is gebaseerd op politieke analyse,
als onderdeel van continue kwaliteitsverbetering moeten
worden voortgezet.

Fragiele
staten

8.1
		
		
		

Inleiding
238
8.1.1 Context: stabiliteit als voorwaarde voor ontwikkeling 238
8.1.2 Resultaatketen Fragiele Staten
239
8.1.3 Afbakening
241

8.2
		
		

Algemene voortgang en trends
8.2.1 Impact: van veiligheid tot vredesdividend
8.2.2 	Outputs en outcomes: wederopbouw,

		

8.2.3 	Input (inzet): werken aan een strategie

242
242

een politiek proces

244

voor Fragiele Staten

248

8.3
		
		

Landencases
8.3.1 Zuid-Soedan
8.3.2 Afghanistan

251
252
256

8.4

Conclusies

260

235

Fragiele staten

Ontheemden

Binnenlandse vluchtelingen

1 miljoen

De oppervlakte van een land is gelijk aan: het
aantal binnenlandse vluchtelingen.
Totaal is 22 miljoen mensen.

Failed States Index (2008)
(Bron: www.fundforpeace.org)

90 of hoger
80 - 89
80 - 89
30 - 59,9
0 - 30
Geen data

236

Score op de gefaalde staten index in enkele
Nederlandse partnerlanden* 2006-2008’

Score is gebaseerd op het risico van geweldsuitbarsting en varieert van 12 (laagste risico) tot 120 (hoogste risico)
* Partnerlanden met de hoogste score op deze index, + Guatemala, excl. Sri Lanka (‘exit’-land)
(Bron: The Fund for Peace, www.fundforpeace.org)

2006

115

Score voor ‘opschorting van de rechtstaat en schendingen van de mensenrechten’ in enkele Nederlandse partnerlanden* 2006-2008
Score varieert van 1 (minst problematisch) tot 10 (meest problematisch)
*Partnerlanden met de hoogste score op deze index, excl. Sri Lanka en Eritrea(‘exit’-landen)
(Bron: The Fund for Peace, www.fundforpeace.org)

2008

2006

110

2008

Soedan

Pakistan

D.R. Congo

Ethiopië

Egypte

Afghanistan

Bangladesh

Oeganda

Jemen

Burundi

Soedan

D.R. Congo

Afghanistan

Pakistan

Bangladesh

Oeganda

Ethiopië

Jemen

Burundi

Kenia

6,5
Burkina Faso

75
Colombia

7,5
7,0

Guatemala

85
80

Rwanda

8,5
8,0

Kenia

95
90

Colombia

9,5
9,0

Moldavië

105
100

Guatemala

10,0

237

Fragiele staten

8.1

Inleiding

8.1.1

Context: stabiliteit als voorwaarde voor ontwikkeling
Voor het behalen van de Millennium Ontwikkelingsdoelen
liggen de grootste problemen in een groep landen waarvan
bij de overheid de politieke wil en/of capaciteit ontbreekt
om de basisfuncties voor armoedebestrijding, ontwikkeling,
veiligheid en mensenrechten te vervullen. Deze landen
worden ook wel fragiele staten genoemd. De problemen in
deze landen zijn enorm. Ze hebben grote gevolgen voor de
lokale bevolking, de regionale stabiliteit en de internationale
gemeenschap. Volgens de Wereldbank bevindt 36 procent
van de allerarmsten zich in een fragiele staat. Verder stelt
Paul Collier (“The Bottom Billion”) dat 73 procent van de mensen
in fragiele staten “have recently been through a civil war or are still in one”.
Nederland besteedde in de periode 2007-2008 in toenemende
mate aandacht aan deze groep. De beleidsbrief Een zaak van
iedereen gaf aan dat de regering haar inzet in een negental
fragiele staten intensiever gaat maken. Wat is er na twee
jaren bereikt? Dit hoofdstuk geeft hierover duidelijkheid.
Hierbij is het wel belangrijk om aan te geven dat het meten
van resultaten in fragiele staten niet op dezelfde wijze kan
gebeuren als in 'reguliere' partnerlanden. De plaatselijke
context van fragiele staten laat dit niet toe. In dit hoofdstuk
wordt toegelicht waarom dat zo is en hoe de regering – ondanks
alle beperkingen – toch de effecten van de Nederlandse inbreng
(‘interventies’) in fragiele staten in kaart probeert te brengen.

2007-2008 was een hectische periode voor de verschillende
fragiele staten waar Nederland actief is. In het oog springende
conflicten waren die in Afghanistan, in de Democratische
Republiek Congo (DRC) en in Soedan. Kosovo riep haar
onafhankelijkheid uit. In het staartje van 2008 werd nog
een akkoord gesloten tussen de rebellenbeweging FNL en de
Burundese overheid, wat nieuwe kansen voor de toekomst
biedt. Omdat de situatie in de verschillende gebieden onderling sterk kan verschillen, is het lastig een algemene opwaartse
of neerwaartse lijn te schetsen. De ‘lijn’ kan per land over de
afgelopen twee jaar sterk op en neer gaan. Zo leek in de DRC
een nieuwe periode van stabiliteit aangebroken te zijn door
het afsluiten van de akkoorden van Nairobi (november 2007)
en Goma (januari 2008), maar dit werd verstoord door het
hervatten van gewelddadigheden, door zowel de Congolese
overheid als door het offensief van rebellengeneraal Nkunda
en zijn CNDP. In Soedan kwam de uitvoering van het in 2005
gesloten vredesakkoord onder druk te staan toen een van de
partners, de Sudan Peoples' Liberation Movement (SPLM),
zich tijdelijk uit de regering terug trok. Onderstaande box
geeft een ruw overzicht van de ‘trends’ in de verschillende
fragiele staten.
Op de trends op het gebied van veiligheid, politieke
legitimiteit en sociaal-economische ontwikkeling over
2007-2008 zal later in deze rapportage (onder ‘impacts’)
terug gekomen worden.
De aanpak van de fragiele staten-problematiek valt niet
onder één specifieke MDG. De Nederlandse inzet in fragiele
staten heeft tot doel het bereiken van alle MDG’s dichterbij
te brengen, door de randvoorwaarden voor ontwikkeling te
helpen creëren. Tegelijkertijd moeten wij ons realiseren dat

238

in 2015 in verschillende fragiele staten de MDG’s waarschijnlijk niet bereikt zullen zijn; de achterstanden zijn daarvoor
te groot en de context waarbinnen activiteiten uitgevoerd
worden te instabiel en onzeker. Fragiele staten kennen
bepaald geen lineaire, opwaartse ontwikkelingslijn; het is
hier eerder een proces van ups en downs, van sprongen
voorwaarts en plotsklapse tegenslagen. De context van
fragiele staten kenmerkt zich door (politieke) instabiliteit,
onveiligheid, een inadequaat bestuur, het ontbreken van
een effectieve rechtsorde, patronagesystemen en een
haperende, krimpende, of grotendeels ‘zwarte-’ of
oorlogseconomie. Omdat het aan randvoorwaarden voor
ontwikkeling ontbreekt, is investeren in fragiele staten een
noodzakelijk, maar risicovol proces. Tegenover de onzekerheid en de kans op terugval, staat dat er juist in fragiele
staten ook grote stappen voorwaarts gezet kunnen worden:
juist omdat het hier ontbreekt aan de meest basale zaken,
kunnen kleine investeringen al een wereld van verschil
maken. Bovendien is de aanwezigheid van de internationale
gemeenschap in deze gebieden noodzakelijk om een verder
afglijden naar chaos en desintegratie van de staat te helpen
voorkomen. De afgelopen jaren is dan ook onder meer met
hulp van Nederland de situatie van vele mensen verbeterd.

8.1.2

Resultaatketen Fragiele Staten
Nederland heeft in de periode 2007-2008 geïnvesteerd in
het aanpakken van de problematiek in fragiele staten. In de
afgelopen jaren werd op het beleid voor fragiele staten een
voorschot genomen in de nota’s Wederopbouw na gewapend
conflict (2005) en Een zaak van iedereen (2007). In november 2008
verscheen de strategie Veiligheid en Ontwikkeling in Fragiele Staten.
Daarom wordt in de komende hoofdstukken, wanneer gesproken
wordt over trends en ontwikkelingen over 2007-2008, de

thematische indeling van de Fragiele Statenstrategie aangehouden. Dat betekent dat trends en ontwikkelingen,
Nederlandse inzet en (generieke) resultaten thematisch
ingedeeld worden in:
• (de toegenomen) veiligheid van de burgers;
• (het bijdragen aan) een legitieme overheid met voldoende
capaciteit;
• (het creëren van zichtbaar) vredesdividend.

Het Fragiele Statenbeleid van Nederland valt aldus in de
volgende generieke resultaatketen te vatten. Onder outputs
wordt, in tegenstelling tot andere hoofdstukken, geen onderscheid gemaakt tussen outputs van het land en outputs van
Nederland, omdat grotendeels via internationale en multilaterale organisaties werd geopereerd.

Fragiele Staten Index
De ‘Failed States Index’ (FSI) die jaarlijks door Foreign Policy en het Fund for Peace wordt opgesteld geeft een ruwe
classificatie van de zestig meest fragiele staten ter wereld, op basis van onveiligheid, schending van mensenrechten,
ontoereikendheid van bestuur en onderontwikkeling. Voor de door Nederland ondersteunde fragiele staten komt
deze als volgt uit. Hoe lager het cijfer, des te ‘slechter’ is de score. Kosovo (vanaf 2008) en de Palestijnse gebieden
(als onderdeel van Israël) bevinden zich buiten de lijst.

Alg. classificatie
Soedan

20061

20072

20083

1

1

2

DRC

2

7

6

Afghanistan

10

8

7

Pakistan

9

12

9

Burundi

15

19

24

Colombia

27

33

37

Guatemala

51

60

(uit de classificatie)

Hoewel de FSI haar beperkingen kent, zoals alle ‘meetinstrumenten’ voor Fragiele Staten, zijn enkele duidelijke
tendensen wel zichtbaar. Guatemala heeft belangrijke stappen vooruit gezet ten opzichte van andere fragiele
staten en ook in Colombia en Burundi is een voorzichtige opwaartse lijn te zien. Aan het andere einde van dit
(kleine) spectrum staat de bijna onveranderd slechte positie van Soedan (slechts ingehaald door Somalië in
2008) en de achteruitgang van de situatie in Afghanistan.

239

Fragiele staten

Figuur 8.1 Resultaatketen Fragiele Staten

Impact
Burgers voelen zich veilig en zijn in staat tot sociaaleconomische zelfontplooiing.
De randvoorwaarden voor duurzame ontwikkeling van de samenleving zijn aanwezig

Toegenomen veiligheid
van de burgers

Een legitieme overheid met
voldoende capaciteit om haar
dienstverlenende taken uit
te voeren

Zichtbaar
vredesdividend

Outcomes

Outcomes

Outcomes

• De overheid geeft betere uitvoering aan het sociale
contract met de bevolking;
• De overheid heeft meer legitimiteit in de ogen van haar
bevolking

• De bevolking ervaart duidelijker de voordelen van stabiliteit;
• De leefomstandigheden zijn verbeterd en de werkgelegenheid
is toegenomen
• Vrouwen worden vaker betrokken bij vredesopbouw en
zien vaker de effecten van vrede; afname van seksueel
geweld;
• Groepen worden minder vaak bevoorrecht op grond van
etniciteit, religie of geslacht;
• Natuurlijke hulpbronnen worden duurzamer en eerlijker

Output

Output

Verbeterde overheidscapaciteit

Verbeterde overheidscapaciteit

• Een overheid die op verantwoordelijke wijze de inzet van
geweld kan reguleren;
• Een overheid die de wil en de capaciteit heeft om de rechtstaat te handhaven.

• De (uitvoerende en toezicht houdende) kernfuncties van
de staat worden beter uitgevoerd
• De rechtstaat functioneert naar behoeven, rechtspraak
vindt plaats zonder willekeur

De kloof tussen humanitaire hulp en wederopbouw is
verkleind

• Een veiliger samenleving voor alle burgers en vooral vrouwen van fragiele staten
• Significante afname van in omloop zijnde kleine wapens
(in zowel overheids- als burgerbezit) en vernietiging van
het wapensurplus;
• Milities zijn zoveel mogelijk ontwapend en geïntegreerd in
de samenleving
•K
 rijgsmacht, politie en justitie opereren onder de democratische controle van de overheid.

Output

Internationale Missies opereren effectiever

Het politieke proces is versterkt

• Effectiever opererende crisisbeheersingsoperaties van VN,
NAVO en EU;
• Afdoende legitimering, mandatering en financiering van
deze missies
• Opname en implementatie van VN- resolutie 1325
(vrouwen en veiligheid) in deze missies;
• Operaties worden effectiever door civiele initiatieven
ondersteund

• Een meer open politiek proces en de geleidelijke opbouw
van democratische instituties, waarna tijdige, eerlijke
verkiezingen plaats vinden
• Een transparanter en meer verantwoord overheidsbeleid
wordt uitgevoerd waarover meer verantwoording wordt
afgelegd aan de bevolking;
• Conflicten in de samenleving worden vaker op een
vreedzame manier beslecht;

Een effectiever opererende veiligheidssector (SSR)

Effectievere conflictpreventie en ‘transitonal justice’

• Krijgsmacht, politie en justitie zijn beter in staat hun taken
uit te voeren;
• Internationale organisaties voeren effectief beleid op SSR
door coördinatie en uitrol van afgestemde programma’s.

• Broeiende conflicten in de samenleving worden eerder
geconstateerd en vreedzaam opgelost
• Er is een betere balans tussen waarheidsvinding, verzoening
en vervolging van oorlogsmisdadigers;
• Verdachten van misdaden tegen de menselijkheid (Statuut
van Rome) worden vervolgd.

Succesvol verloop van ontwapening, demobilisatie en
re-integratie- processen (DDR)
• De nationale veiligheidsdiensten zijn afgeslankt tot
hanteerbare proporties;
• Internationale organisaties ontwikkelen en voeren
effectiever beleid op DDR.

Afname van gewapend geweld (Armed violence reduction, AVR)
• Wapens worden zoveel mogelijk slechts aangewend door
legitieme machtsdragers;
• Kleine wapensvraagstukken zijn beter geïntegreerd in
(inter-) nationale ontwikkelingsplanning.

Input
• Financiële middelen (bilaterale programma's, stabiliteitsfonds, centrale middelen)
• Personele inzet (ambassades, detacheringen diplomaten/ militairen, analyses)
• Bilaterale en multilaterale diplomatieke- / beleidsdialoog
• Samenwerking met maatschappelijk middenveld

240

• Leiderschap en verantwoordelijkheden binnen de internationale gemeenschap zijn versterkt en verduidelijkt;
• Netwerken voor humanitaire hulp worden effectiever
ingezet
•C
 ontinue financiering voor de eerste fase van wederopbouw
is vaker zeker gesteld door het opzetten van flexibele
fondsen

Meer kansen voor de private sector, meer werkgelegenheid
en eerlijker verdeling van de groei
• De private sector heeft meer ontplooiingsmogelijkheden
gekregen in fragiele staten, Nederlandse bedrijven ontplooien vaker (en met respect voor goed ondernemerschap)
activiteiten;
• De economische wet- en regelgeving en markttoegang
voor producten is verbeterd

Toename en verbetering van basisvoorzieningen
• Onderwijs, gezondheidszorg, water en sanitatie zijn
verbeterd
• De effectiviteit van multilaterale fondsen voor sociaaleconomische ontwikkeling is vergroot
• VN en Wereldbank hebben hun veldcapaciteit op
sociaal- economisch gebied uitgebreid

Versterking van het
maatschappelijk middenveld
• Het maatschappelijk middenveld is beter in staat tot
pleitbezorging van de mensenrechten en minder
bedeelden en het bottom-up opbouwen van lokale
organisaties;
• Betere samenwerking met maatschappelijke organisaties
zonder daarmee de overheidscapaciteit te ondergraven;
Een onafhankelijke media die in staat is actiever te opereren.

8.1.3

Afbakening
In de komende resultaatmeting zal het evengoed duidelijk
worden dat het meten van resultaten in fragiele staten een
lastige aangelegenheid is. De beoogde impact is duidelijk,
de input idem dito, maar de moeilijkheid zit in het verband
tussen de directe output en de bredere outcomes. In fragiele
staten wordt qua ‘outcomes’ vooral geïnvesteerd in processen
en niet zozeer in direct ‘tastbare’ zaken. Outputs zijn er meer
dan voldoende te rapporteren, maar een directe link leggen
tussen de output van programma’s en activiteiten en de impact
daarvan op deze processen is met alle onzekerheden in fragiele
staten een wat kunstmatige exercitie. Dit kan verduidelijkt
worden aan de hand van de methodologie voor resultaatmeting.

De alledaagse werkelijkheid in fragiele staten wordt gekenmerkt door een grote mate van diversiteit en dynamiek die
zich moeilijk in modellen laat vatten. Kwantitatieve indicatoren zijn vaak ontoereikend voor het meten van de impact
(het bouwen van tien scholen leidt bijvoorbeeld nog niet tot
een toename van de schoolgang als het gebied te onveilig is).
Aangezien de meeste Nederlandse interventies plaatsvinden
via het multilaterale kanaal is het bovendien lastig te zien
welke specifieke verbeteringen nu precies door Nederlands
geld tot stand zijn gekomen (het zogenaamde attributieprobleem). Enkele dilemma’s zijn bij toezicht en evaluatie
onvermijdelijk:
1. De korte houdbaarheid van data en informatie door de
steeds veranderende context, waardoor regelmatige bijstelling vereist is;
2. Het tekort aan objectieve informatie als gevolg van de
zeer gepolitiseerde omgeving waarin interventies plaats
vinden;
3. De beperkte toegang tot doelgroepen en regio’s door de
veiligheidssituatie;
4. Het gebrek aan (geschreven) documentatie;
5. Het gebrek aan benodigde achtergronddata op basis
waarvan de impact van een interventie kan worden
afgemeten;
6. Het gebrek aan ‘institutioneel geheugen’ bij donoren,
internationale organisaties, overheidsinstellingen en
anderen door de grote verandering van staf;
7. Het gegeven dat specifieke (ontwikkelings-)activiteiten
deel uitmaken van een geïntegreerde strategie die langs
verschillende sporen loopt: het effect die deze sporen op
elkaar uitoefenen is moeilijk meetbaar.

In de fragiele staten zelf zijn toezicht en evaluatie van door
Buitenlandse Zaken in gang gezette of gesteunde activiteiten
hoofdzakelijk door de ambassade uitgevoerd. De post vertrouwt
hiervoor op overleg met de uitvoerende instanties zelf,
meestal de multilaterale instanties waarlangs het grootste
deel van de Nederlandse hulp in fragiele staten loopt. Ook
worden, waar mogelijk, veldbezoeken uitgevoerd. Inschattingen van lokale partners geven ten slotte vaak het beste
beeld van wat er nu echt op lokaal niveau bereikt wordt.
In een enkel geval wordt gebruik gemaakt van minder voor
de hand liggende instrumenten om toezicht te houden,
zoals luchtfoto’s. Overkoepelende systemen voor de beleidsplanning, waar monitoren en evaluatie deel van uitmaken,
worden opgesteld door de ambassades en afgestemd met
het departement.
De resultatenrapportage over Fragiele Staten beoogt niet
om over de periode 2007-2008 de algemene vooruitgang of
achteruitgang te signaleren, maar de algemene resultaten
van Nederlandse interventies in verschillende fragiele staten
aan te geven. Dit geeft dit deel van de rapportage noodzakelijkerwijs een enigszins ‘beschrijvend’ karakter dat meer op
directe outputs gericht is dan op de bredere outcomes.
..............
1
2
3

Zie http: www.fundforpeace.org
Zie http: www.fundforpeace.org
Zie http: www.fundforpeace.org

241

Fragiele staten

8.2

Algemene
voortgang en trends
8.2.1

Impact: van veiligheid
tot vredesdividend
Veiligheid van de burgers
De afgelopen twee jaar hebben de burgers van verschillende
fragiele staten bijna onverminderd zwaar geleden onder de
daar spelende conflicten. Het rapport The Global Burden of
Armed Violence, opgesteld door het secretariaat van de Geneva
Declaration on Armed Violence and Development spreekt van een
gemiddelde van 52.000 slachtoffers per jaar door conflicten
die direct met geweld te maken hebben4. In 2007 viel tweederde van deze slachtoffers in Afghanistan, Pakistan, Soedan,
Irak en Somalië. Deze getallen zijn een voorzichtige schatting,
slechts gebaseerd op de weinige gedocumenteerde bronnen.
Het zijn echter vooral de indirecte gevolgen van geweld die
veel slachtoffers vragen. De ondervoeding en verspreiding
van ziektes die grote vluchtelingenstromingen en de
vernietiging van infrastructuur met zich meebrengen,
kostten in 2007-2008 vele duizenden slachtoffers. De grote
hoeveelheid kleine wapens die na conflict in een samenleving achter zijn gebleven, vormen bovendien een bron van
instabiliteit en onveiligheid. Tegenover de 52.000 slachtoffers die door direct geweld om het leven zijn gekomen,
staan een geschatte 200.000 doden die jaarlijks in conflictgebieden door niet-gewelddadige oorzaken als ziekte en
ondervoeding vallen. Vrouwen zijn hier in het bijzonder
slachtoffer van geworden. Niet alleen werd (seksueel)
geweld specifiek tegen hen gericht in bijvoorbeeld de DRC,
ook nam moedersterfte toe onder vluchtelingen. Voor 2007
en 2008 zette deze tendens zich in de meeste fragiele staten
waarin Nederland actief is door, zij het met pieken en dalen.
In het oog springende (negatieve) uitschieters zijn de
offensieven van de overheid en de Congolese voormalige

242

rebellenbeweging CNDP en de grote vluchtelingenstroom
die op gang kwam in oostelijk DRC, evenals de aanhoudende
humanitaire ramp in Darfur. Ook in Afghanistan en Pakistan
vielen bij gewelddadigheden veel burgerslachtoffers. Daar
staat tegenover dat het in Colombia in 2007 en 2008 relatief
rustig bleef. Ook in Burundi keerde in de tweede helft van
2008 (na een laatste offensief van rebellenbeweging FNL) de
rust weer terug, met een akkoord met de FNL als gevolg.

Legitieme overheid met voldoende capaciteit
Hoewel tussen fragiele staten aanzienlijke verschillen bestaan
voor wat betreft de overheidscapaciteit, is de algemene trend
over 2007 en 2008 weinig veranderd. De meeste overheden
waarover in deze rapportage gesproken wordt, zijn nog steeds
beperkt in staat diensten te leveren aan hun burgers, laat
staan onpartijdig sociale conflicten op te lossen. De meeste
fragiele staten bevinden zich volgens onderzoek van de World
Bank Development Research Group en Transparency International5 qua
governance- en corruptie-indicatoren onderaan de wereldranglijst.
Overheden worden vaak gedomineerd door een patronagesysteem, dat de meeste politici en functionarissen in een
‘netwerk’ plaatst, waar hun eerste loyaliteit ligt. Het tribale
systeem in Afghanistan is hier een goed voorbeeld van7.
Ook de DRC kent een variant op dit systeem8. De mate van
‘verbrokkeling’ van het bestuur kan per land verschillen.
Zo kent Afghanistan aanzienlijk meer concurrerende facties
dan Guatemala, maar beide overheden bleven in de reportageperiode slecht in staat effectief op te treden. De mate van
ondoorzichtig en gepolariseerd bestuur maakte het in de

rapportageperiode lastig voor de buitenwereld om te weten
waar en met wie in te grijpen. De regeringen in Kaboel, Bujumbura
en Kinshasa zijn door de tegenstand van vijandige stammen of
militante bewegingen in 2007-2008 nauwelijks in staat geweest
hun autoriteit uit te breiden naar de rest van het land. Corruptie
is een andere permanente uitdaging. Banden tussen politici
en illegale inkomstenbronnen (drugs, grondstoffen) bleven
een probleem.
Niet alleen Afghanistan en de DRC lijden hieronder, ook in
een land als Colombia kwamen in de rapportageperiode aan
corruptie gerelateerde misstanden aan het licht9. Het onvermogen of de onwil van veel regeringen om diensten te
leveren maakte dat het vertrouwen van de bevolking in de
overheid in 2007-2008 laag is gebleven. Ook het onvermogen
van de overheid om in de laatste twee jaar slepende conflicten
op te lossen werkt nadelig, zoals de tanende populariteit
van presidenten als Musharraf in Pakistan en Kabila in de
DRC aantoonde. De centrale overheid van Soedan was zelf
betrokken bij het aanjagen van het conflict in Darfur. Naast
de dreiging van conflict en het gebrek aan capaciteit is ook
de onderdrukking van burgervrijheden een nauwelijks afgenomen verschijnsel. Negatieve uitschieters zijn de toenemende
censuur van de pers in Burundi en de vervolging van schrijvers
wegens ‘belediging van de islam’ in Afghanistan. Ook in
landen waar de staat wel een effectief instituut is, kan een
weinig constructieve verhouding tussen overheid en burgermaatschappij blijven bestaan. In Colombia bleef in 2007-2008
de verhouding tussen deze twee groepen bijvoorbeeld erg
gepolariseerd tussen ‘links’ en ‘rechts’.

World Bank Governance Indicators 2006-20076
			
De Wereldbank publiceert jaarlijks de Governance Indicators, indicatoren voor politiek, organisatie en bestuur die een – samengevoegde –
weerslag geven van bevolkingsonderzoeken, rapportages van NGO’s en bedrijfsleven, overheidsrapporten en zelfstandig onderzoek naar het
functioneren van de overheid. Landen worden ten opzichte van elkaar geclassificeerd op een totaal van 212 landen en gebieden. Hoe lager
het cijfer (van 0 tot 99), des te ‘slechter’ is de score. Voor 2008 waren ten tijde van dit schrijven nog geen cijfers beschikbaar. Kosovo, noch
de Palestijnse gebieden worden in het Wereldbank- overzicht als aparte gebieden meegerekend.

Voice and
Accountability
2006-07

Government
Effectiveness
2006-07

Regulatory
Rule of Law
Quality		
2006-07
2006-07

Control of
Corruption
2006-07

Afghanistan

13- 14

05- 08

03- 03

00- 00

02- 01

Pakistan		

19- 19

33- 28

36- 29

22- 20

22- 21

Guatemala

39- 39

30- 32

50- 50

12- 11

25- 25

Colombia

42- 39

57- 58

56- 59

34- 36

53- 50

Soedan

05- 05

11- 11

11- 09

07- 04

08- 05

DRC

08- 09

02- 01

07- 08

01- 01

03- 04

Burundi

18- 25

09- 07

11- 11

13- 10

09- 09

Afghanistan, DRC en Soedan presteren over bijna het hele spectrum slecht. In Guatemala is vooral de verhouding tussen vrij goede
score voor ‘officiële’ wettelijkheid (regulatory quality) en de lage score voor de daadwerkelijke uitwerking daarvan (Rule of Law) opvallend.
Voor bijna alle fragiele staten zijn uiteraard vooral deze laatste cijfers, ‘Rule of Law’ het meest somber stemmend. Het is verhelderend de
cijfers voor fragiele staten te zetten tegenover die voor stabielere landen in (ruwweg) dezelfde regio’s:

India

59-59

54-57

47-46

56-56

51-47

Mexico		

50-49

59-60

62-64

40-34

44-49

Ghana

60-62

57-55

54-54

52-52

56-56

Voorbeelden van bijdragen die vredesmissies helpen bevorderen
• Training van Rwandese militairen voor deelname aan vredesmissie UNAMID in Darfur. Zij zijn hierdoor beter
in staat geweest de burgerbevolking te beschermen tegen gewapende milities.
• Dertig Nederlandse militairen en politiefunctionarissen zijn bij vredesmissie UNMIS geplaatst om de vrede
tussen Noord en Zuid-Soedan te helpen bewaren. De spanningen tussen noord en zuid konden mede dankzij
deze bijdrage op kritieke momenten gekalmeerd worden.
• In de DRC is een bijdrage geleverd aan de vredesmissie MONUC door stafkaarten voor strategische operaties
te leveren. MONUC was hierdoor beter in staat tot het ondernemen van militaire operaties door grotere
kennis van de geografische omstandigheden.
• In Burundi heeft Nederland militairen geplaatst bij vredesmissie BINUB, waardoor de strijdkrachten in staat
waren tot effectiever en (jegens de burgerbevolking) terughoudender opereren.
• In 2008 heeft Nederland bijgedragen aan de EUFOR–missie in Tsjaad, die de bescherming van vluchtelingen
tot doel heeft. Hierdoor zijn meer vluchtelingen beschermd tegen militante groepen en criminelen en van
voedsel en onderdak voorzien.
• De Koninklijke Marine heeft twee maal een fregat ingezet om humanitaire hulpstromen naar Somalië te
beschermen tegen piraterij. Hierdoor heeft meer voedsel en andere humanitaire hulp Somalië bereikt.

243

Fragiele staten

8.2.2

Outputs en outcomes:
wederopbouw, een politiek
proces
Het creëren van vredesdividend
Wanneer zich in fragiele staten kansen voordoen voor enige
verbetering van de levensstandaard van de getroffen bevolking,
bijvoorbeeld door een afname van gewapend geweld of een
vredesakkoord, moeten deze snel gegrepen worden. Het tonen
van de directe voordelen van vrede aan de bevolking is een belangrijke voorwaarde om een mate van rust en stabiliteit op
gemeenschapsniveau te doen terugkeren en daarmee toekomstig geweld te voorkomen. Dit zogenaamde ‘vredesdividend’
wordt dus grotendeels ad hoc nagestreefd, waar de kansen zich
voordoen en tegelijkertijd ingebed in de internationale dialoog,
met machtshebbers en de internationale gemeenschap. De
meest in het oog springende crises in 2007-2008 in de gebieden
waar Nederland actief is zijn de oorlogshandelingen in oostelijk
DRC en in Darfur en de inzet ter ondersteuning van de Afghaanse regering. De drie gebieden kenden de laatste twee jaar een
andere aanpak van de wederopbouw van basisvoorzieningen
als vredesdividend. In een groot deel van Afghanistan gebeurde
dit relatief direct, door Quick Impact Projecten van de verschillende PRTs (Provinciaal Reconstructie Teams). In Soedan werd
het Multi-Donor Trust Fund (MDTF) ingezet, om aldus financiering
paraat te houden voor kansen die zich voordoen en daarnaast
aan basale infrastructuur te werken. In de DRC was het de vredesmissie MONUC die samen met UNDP een raamwerk van
stabiliteit probeerde neer te zetten, om daarbinnen activiteiten te ontplooien via een ‘stabiliteitsplan’: in feite een alomvattende wederopbouwstrategie waaronder verschillende VNagentschappen en NGO’s samenhangende activiteiten ontplooiden. Deze drie ‘strategieën’ hebben veel bereikt, maar
brachten ook enkele dilemma’s omtrent wederopbouw aan het
licht die de laatste twee jaar uitvoerig in internationaal kader
besproken zijn. Ook op het gebied van de internationale dialoog over vredesdividend en ‘politieke ontwikkelingssamenwerking’ zijn veel ontwikkelingen geweest, die later in deze
rapportage terug zullen komen.

Wederopbouw in fragiele staten is geen puur technische
aangelegenheid, maar moet begeleid worden door een
politieke dialoog met de machtshebbers in het land in
kwestie. Wederopbouw is een uiterst politiek proces:
empowerment van bepaalde bevolkingsgroepen kan de machtsverhoudingen in een land tenslotte aantasten. Er zijn in
fragiele staten genoeg groepen die garen spinnen bij het
vasthouden aan onveiligheid, ongelijke verhoudingen en
een ‘zwarte’ economie. Nederland heeft in 2007-2008 een
initiërende en bevorderende rol gehad bij het openbreken
van het internationale debat rondom de internationale
inzet in fragiele staten. Door de Nederlandse lobby op dit
punt is onder meer tijdens het High Level Forum in Accra in
2008 erkend dat bij ontwikkelingshulp in fragiele staten de
politieke aspecten nadrukkelijk op de voorgrond treden en
openlijk besproken moeten worden11. Dit heeft zich na Accra
vertaald in een dialoog tussen partnerlanden en donoren
rondom staatsopbouw, waarbij ook politieke zaken zoals
bestuur, mensenrechten, corruptie enz. aan de orde komen.
Naast dit algemene, beleidsmatige resultaat op internationaal
terrein, heeft Nederland de afgelopen twee jaar een aantal
belangrijke resultaten geboekt op het gebied van veiligheid
van de burgers, politieke legitimiteit en het scheppen van
vredesdividend in fragiele staten.

Toegenomen veiligheid van de burgers
Nederland heeft in 2007 en 2008 bijgedragen aan diverse
crisisbeheersingsoperaties en vredesmissies. Uiteraard springt
de inzet in Uruzgan in het oog, waar door de Nederlandse
inzet de centrale overheid haar aanwezigheid heeft kunnen
versterken, burgers zijn beschermd tegen de excessen van
militante groeperingen en de regionale stabiliteit is verbeterd7.
Daarnaast heeft Nederland ook een aantal kleinere bijdragen
aan grote vredesmissies gedaan (zie box met voorbeelden).
Op het gebied van Security Sector Reform (SSR) is Nederland

in verschillende landen actief geweest. Vooral in Burundi zijn
belangrijke stappen gezet12. In de rapportageperiode heeft
Nederland tal van projecten ondersteund die gericht waren op
meer efficiënte en democratisch gecontroleerde veiligheidsorganisaties, wat de veiligheid van de burgers op den duur zal
verbeteren. Nederlandse adviseurs bij de Ministeries van Defensie en Nationale Veiligheid speelden hierbij een centrale
rol. Technische assistentie en projectsteun hebben ertoe bijgedragen dat de Burundese overheid in 2008 kwam met strategische hervormingsplannen voor het leger en de politie. Dit
was voor Nederland reden om besprekingen te starten over
een aanpak voor de lange termijn. Uiteindelijk zal dit leiden
tot een Memorandum of Understanding tussen Nederland en
Burundi, waarin afspraken worden gemaakt over SSR-samenwerking.Ook buiten Burundi is bijgedragen aan de opbouw
van de veiligheidssector, waarbij het zwaartepunt vooral bij
de DRC en Afghanistan lag. Ook in Soedan, Kosovo en de
Palestijnse gebieden zijn activiteiten ontplooid.
In de DRC leverde Nederland een militaire expert voor de
EU-vredesoperatie EUSEC. Deze steunt het Ministerie van
Defensie op SSR-gebied (Security Sector Reform). Op den duur
zal dit bijdragen aan de professionaliteit van het Congolese
leger, dat de burgers beter zal kunnen beschermen. Ook
krijgt de internationale gemeenschap via zijn inzet een
beter beeld van vorderingen en ingangspunten op SSR-gebied. EUSEC is verder gesteund bij haar census van de
Congolese strijdkrachten. Dit heeft een aanzienlijk aantal
‘spooksoldaten’ van de salarisrol verwijderd en daardoor het
budget verlicht. Nederland is in de DRC voorzitter van de
werkgroep tegen seksueel geweld en daardoor in staat het
Ministerie van Defensie aan te spreken op het gedrag van
haar troepen tegenover de burgerbevolking.
Ten slotte is de NGO Search for Common Ground gesteund om
mensenrechtentraining aan het Congolese leger, de FARDC,

Voorbeelden van SSR projecten in Burundi
• In Burundi zijn met Nederlandse financiering uit het VN Peacebuilding Fund
kazernes gebouwd. Militaire eenheden zijn hierdoor eenvoudiger bijeen te brengen
(voor training en operaties) en te bevoorraden.
• De Nederlandse adviseur bij het Ministerie van Nationale Veiligheid heeft ervoor
gezorgd dat Burundese politievrouwen getraind zijn in zelfverdediging, arrestatietechnieken en het behandelen van aangiftes van aanranding, wat de veiligheid
van vrouwen heeft verbeterd.
• In 2008 is bijgedragen aan een census van de politie, wat het budget omlaag zal
brengen. 			

244

te geven. Hierdoor zullen minder burgers (in het bijzonder
vrouwen) slachtoffer worden van willekeur, (seksueel) geweld
of mishandeling.
In Uruzgan heeft Nederland militairen getraind, die hierdoor
effectiever kunnen opereren tegen militante groepen en burgers
kunnen beschermen en op den duur zelf de veiligheid in Uruzgan ter hand kunnen nemen. Ook zijn Nederlandse politieexperts geplaatst bij de EUPOL (EU-politiemissie) om politiemensen te trainen, zodat deze beter in staat zullen zijn de
bevolking te beschermen en het recht te doen gelden. Om
deze ontwikkeling verder aan te jagen zijn in 2008 de eerste
drie Police Mentoring Teams ingezet.
In Soedan is een Rule of Law13 -expert bij UNMIS (United Nations
Mission in Sudan) geplaatst. Hierdoor kon deze missie bijdragen aan de ontwikkeling van de juridische sector, wat op
den duur tot een sterkere rechtstaat zou dienen te leiden. In
Kosovo is dergelijke Rule of Law-expert bij het international
civilian office geplaatst.
In de Palestijnse gebieden zijn in 2008 de politietoelagen
middels het EU-mechanisme PEGASE gefinancierd. Hierdoor
is de druk op de overheidsbegroting afgenomen ten gunste
van zaken die op ontwikkeling gericht zijn en kunnen meer
politiemensen ingezet worden om de burgers en de
rechtstaat te beschermen.
Op het gebied van ontwapening, demobilisatie en herintegratie van oud-strijders (DDR) is de Nederlandse inzet hoofdzakelijk gericht geweest op het Afrikaanse Grote Merengebied. De meeste steun is via het Multi-country Demobilization and
Reintegration Programme (MDRP, meerlandenprogramma voor
demobilisatie en reïntegratie) van de Wereldbank gekanaliseerd. Door het ontwapenen en demobiliseren van oud-strijders

en hun herintegratie in de civiele samenleving, is een belangrijke destabiliserende stoorzender weggenomen in onder meer
de DRC en Burundi. In de DRC zijn, mede dankzij de Nederlandse
bijdrage, sinds 2003 102.148 volwassen oud-strijders gedemobiliseerd. Daarnaast zijn via aangrenzende programma’s 30.219
kinderen bevrijd uit gewapende groeperingen. Er zijn 102.013
militairen geholpen bij het verlaten van het leger en 52.172
volwassen oud-strijders hebben assistentie ontvangen voor
vrijwillige integratie in de FARDC, het Congolese regeringsleger. In Burundi zijn mede dankzij de Nederlandse bijdrage
sinds 2003 26.279 voormalige strijders gedemobiliseerd. Er
zijn 23.018 militairen geholpen bij het verlaten van het leger
en 14.813 volwassen oud-strijders hebben assistentie
gekregen bij hun herintegratie in de samenleving14.
Nederland heeft verder Zuid-Afrika ondersteund bij het opzetten van militaire integratiekampen (zogeheten Centres de Brassage)
voor het Congolese leger, de FARDC. Hierdoor is het eenvoudiger geworden om eenheden bij elkaar te brengen, te registreren en ordelijk door te verwijzen naar de gepaste demobilisatie- en reïntegratieprogramma’s. De afslanking van de
FARDC zal verder leiden tot afname van de druk op het budget
en een efficiëntere strijdmacht.
Verschillende NGO’s waren met Nederlandse financiering actief
in het toezicht houden op de reïntegratieprocessen in het Grote
Merengebied. Ze ontplooiden bovendien programma’s om met
de ontvangende gemeenschappen te werken aan duurzame
sociaal-economische reïntegratie van oud-strijders en vrouwen
en kinderen die tot gewapende bewegingen behoorden. Ook
zijn verzoeningsmechanismen in deze gemeenschappen
ondersteund. Door deze activiteiten is het reïntegratieproces in
de gemeenschappen soepeler verlopen en is de kans op een
terugval in geweld verkleind.

Buiten het Grote Merengebied is in 2007-2008 bijgedragen
aan reïntegratie in Afghanistan en Bosnië. Zo droeg Nederland
financieel bij aan UNDP’s DIAG programma (Disbandment of
Illegally Armed Groups). Vanaf 2004 zijn 63.380 manschappen
ontwapend, waarvan er 62.000 zijn gedemobiliseerd. Van dat
laatste aantal heeft het overgrote deel (56.000) het reïntegratieprogramma doorlopen. Ook heeft Nederland een bijdrage
geleverd aan de reïntegratie van Bosnische oud-militairen,
door hen met training en scholing meer kansen te geven om
een burgerlijk bestaan op te bouwen15.
Op het gebied van armed violence reduction, het terugdringen van geweld in gemeenschappen, heeft de Nederlandse
inzet zich vooral gericht op de vernietiging van overtollige
kleine wapens en munitie. Door het verwijderen van wapens
uit gemeenschappen wordt een belangrijk middel dat lokale
conflicten laat escaleren en misdaad aanjaagt, weggenomen.
Naast dit preventieve resultaat staat de proliferatie van wapens
bovendien de ontwikkeling van de (legale) economie in de
weg. Het aanpakken van kleine wapens in de periode 2007-2008
schiep dus mogelijkheden voor toekomstige ontwikkeling.
Nederland heeft vooral bijgedragen aan ‘bottom-up’-activiteiten vanuit de basis, uitgevoerd door de VN en NGO’s. De
verspreiding van kleine wapens is ook in de hoofdsteden
aangekaart, zowel in de internationale beleidsdialoog als
via het uitvoeren van onderzoek.

Voorbeelden van projecten die gewapend geweld
verminderen (ARV, Armed Violence Reduction)
• In de DRC is via de NGO MAG (Mines Advisory Group) in 2007 ruim 35.000 diverse stukken
munitie, 5.000 UXO (niet geëxplodeerde munitie) en 3500 wapens verzameld en vernietigd.
• In Kosovo is middels UNDP’s KOSSAC- programma bijgedragen aan het terugdringen van
wapengebruik in Kosovo.
• In Afghanistan gaf Nederland financiële steun aan het Weapons and Ammunition Disposal (WAD)programma van de NGO HALO trust, dat sinds 2003 meer dan 21.000 ton munitie vernietigd heeft
en 15.000 ton munitie geretourneerd heeft aan het Afghaanse leger. Onder het WAD programma
zijn 53.000 kleine wapens ingeleverd en vernietigd. HALO verzamelt per maand zo’n 100 ton
munitie.
• In Afghanistan zijn onder het DIAG- programma 42.768 wapens verzameld, waarvan 14.000 zijn
vernietigd. Nederland heeft ook een bijdrage geleverd aan het Anti-Personnel Mine & Ammunition
Stockpile Destruction (APMASD)-programma onder het Afghan New Beginnings Programme (ANBP), dat
sinds 2005 30.931 ton ammunitie heeft vernietigd.

245

Fragiele staten

Naast operationele activiteiten (zie het kader met de voorbeelden van AVR-projecten16) heeft Nederland ook bijgedragen
aan de ondersteuning van overheden bij het uitwerken van
actieprogramma’s op het gebied van kleine wapens. Nederland
leverde een bijdrage aan het transnationale instituut RECSA
(Regional Centre on Small Arms), dat verschillende Centraalen Oost-Afrikaanse staten bij elkaar heeft gebracht om afspraken te maken over de aanpak van de kleine-wapensproblematiek17. Dit heeft geleid tot effectievere samenwerking om grenscontroles te verscherpen, het merken en registreren van wapens van de strijdkrachten (hetgeen misbruik van wapens
tegengaat) en het erkennen van de kleine-wapensproblematiek in de ontwikkelingsplannen en de strategieën voor armoedebestrijding van verschillende landen. Ook heeft Nederland
bijgedragen aan de kennisinstituten Small Arms Survey, het
Institute for Strategic Studies (ISS) en het United Nations Institute for
Disarmament Research (UNIDIR). Door hun onderzoek is meer
kennis opgedaan over de impact van gewapend geweld op
gemeenschappen en hoe hier externe actoren hiermee om
kunnen gaan. Nederland is voorts actief geweest in de OESO/
DAC-werkgroep die eind 2008 een notitie over gewapend
geweld publiceerde18.

Een meer legitieme overheid met
voldoende capaciteit
Er is in 2007-2008 op verschillende manieren bijgedragen aan
het versterken van de overheidscapaciteit in fragiele staten.
In 2007-2008 is wel gebleken dat de meeste fragiele staten hier
de komende jaren waarschijnlijk nog slecht toe in staat zullen
blijven. Het opbouwen van een professioneel en competent
ambtenarenapparaat zal nog veel tijd kosten. Nederland heeft
vooral in Afghanistan en de DRC tijd gestoken in het opbouwen van de overheid.
Via het Afghan Reconstruction Trust Fund (ARTF) is in Afghanistan geïnvesteerd in het verbeteren van overheidsgebouwen
en de uitrusting van ambtenaren. Hierdoor wordt het overheidsapparaat gestructureerd en beter in staat gesteld om beleid te

maken en uit te voeren. In samenwerking met de VN en verschillende NGO's is een begin gemaakt met het trainen van het
overheidsapparaat. Afghaanse ambtenaren en bestuurders
zullen hierdoor beter in staat zijn de belangen van de overheid
en de bevolking op elkaar af te stemmen en hun werk onpartijdig uit te voeren. Nederland financiert adviseurs die de
gouverneur van Uruzgan van advies voorzien over beleidsmatige zaken. Hierdoor zijn de centrale aansturing en de kwaliteit
van beleid in de provincie verbeterd. Uruzgan loopt helaas nog
wel achter, zoals het hele zuiden van Afghanistan, voor wat
betreft het benoemen van competente, integere bestuurders.
Via een bijdrage aan UNDP/MONUC’s stabiliteitsstrategie voor
oostelijk DRC is meegeholpen aan de bouw van overheidsinfrastructuur en gevangenissen. Hierdoor is de overheid in
bepaalde gebieden beter in staat gesteld tot het uitvoeren van
beleid. Ook ontlopen minder Congolese misdadigers hun straf.
Nederland is voorzitter van de donorwerkgroep over seksueel
geweld in de DRC, die beoogt de overheid bij te staan met het
maken van strategische keuzes en de internationale inzet te
coördineren.
Naast de inzet die zich speciaal op landen als de DRC en Afghanistan richt, is in 2007 een algemene financiële bijdrage geleverd aan het Bureau for Crisis Prevention and Recovery (BCPR)
van UNDP. De bijdrage zal worden gebruikt voor het opbouwen van de veiligheids- en juridische sector in verschillende
fragiele staten. Op den duur zal dit de overheid van de betreffende landen beter in staat stellen zelf voor de ontwikkeling
van haar burgers te zorgen.
Het versterken van een open politiek proces is via verschillende programmabijdragen gesteund in zowel de DRC als
in Soedan en Afghanistan. Ook zijn NGO's gesteund bij hun
activiteiten in verschillende fragiele staten.
In Soedan is bijgedragen aan een publiekscampagne die de
VN’s Department of Political Affairs (DPA) samen met het
Britse DfID opzette om de Soedanese burgers nader te infor-

meren over de inzet van UNAMID in Darfur. Dit heeft verschillende
angsten en stereotypes weggenomen en UNAMID’s verstandhouding met de bevolking verbeterd, wat de effectiviteit van
de vredesoperatie heeft doen toenemen.
In Afghanistan heeft Nederland bijgedragen aan kiezersregistratie in Uruzgan, wat tot een soepeler verloop van het
democratische proces heeft geleid en daarmee tot versterking
van de overheidslegitimiteit.
Via de kernbijdragen uit MFS en Strategische allianties met
internationale NGO’s (SALIN) zijn internationale NGO’s in
staat gesteld om ‘bottom- up’ het politieke proces te versterken door de bevolking meer kansen te geven hun stem te
laten horen. Dit gebeurde via educatie aan burgers (het
bewust maken van rechten en plichten), het stimuleren van
actief burgerschap en, waar mogelijk, door onafhankelijke
verkiezingswaarneming. Ook konden zij de dialoog tussen
(lokale) overheid en bevolking ondersteunen. Waar nodig
en mogelijk hebben deze NGO’s activiteiten ontplooid om
de overheid ter verantwoording te roepen. Vooral vrouwenorganisaties die misbruik en onderontwikkeling van vrouwen
aankaarten, hebben hiervan geprofiteerd. Dit alles heeft in
verschillende fragiele staten geleid tot meer ‘checks and
balances’ op de overheidsmacht. Bovendien konden lokale
problemen zo op nationaal niveau doordringen.
In 2007-2008 zijn verschillende Afrikaanse overheden
ondersteund bij bemiddeling met en tussen, gewapende,
niet aan de staat gebonden spelers. Deze preventieve
activiteiten hebben de staten bijgestaan bij het voorkomen
van toekomstig geweld19.

Zichtbaar vredesdividend
In 2007-2008 zijn op verschillende terreinen resultaten
geboekt bij het scheppen van ‘vredesdividend’, het aan de
bevolking zichtbaar maken van de voordelen van stabiliteit
zodat ze minder snel tot geweld zullen terugvallen. In de

Voorbeelden van conflictpreventie
• I n 2007 en 2008 is de Zuid-Afrikaanse ondersteuning van het Burundese vredesproces gesteund, die elementair was in het
bijdragen aan een vredesakkoord in december 2008.
•H
 et vredesproces tussen Oeganda en de rebellen van de Lord’s Resistance Army is in 2007 en 2008 ondersteund. Mede dankzij dit
proces is de rust in Noord- Uganda enigszins teruggekeerd. Grote resultaten, zoals de overgave van Joseph Kony, blijven echter
nog uit.
• I n 2008 zijn Kofi Annan’s succesvolle bemiddelingspogingen in Kenia ondersteund, die leidden tot het vormen van een kabinet
van nationale eenheid tussen de twee strijdende bevolkingsgroepen.
• I n Somalië zijn in 2008 de bemiddelingspogingen van Ould Abdullah tussen de verschillende stammen onder het Djibouti- akkoord financieel ondersteund. Mede door zijn inzet is onlangs een nieuwe regering aangetreden, hetgeen mogelijkheden kan
bieden voor verdere bemiddelingspogingen.
•H
 et Hof van Arbitrage is financieel ondersteund om te bemiddelen in het grensdispuut tussen Ethiopië en Eritrea. De zaak loopt
nog, maar de spanningen tussen de twee landen worden nu in een vreedzame forum behandeld.
• Ten slotte is in 2007 een algemene (ongeoormerkte) financiële bijdrage aan de UNDP geleverd om haar landenkantoren in
verschillende fragiele staten in staat te stellen snel preventieve activiteiten uit te kunnen rollen, waar de noodzaak zich
voordoet.

246

eerste plaats zijn verschillende stappen gezet om de kloof tussen humanitaire hulp en wederopbouw te dichten. Door na
een conflict de bevolking sneller tegemoet te komen met ontwikkelingsprogramma’s kunnen maatschappelijke spanningen getemperd worden. Lastig is dat noodhulp in principe
politiek neutraal van aard is (het humanitaire imperatief ),
terwijl het wederopbouw een uiterst politiek proces is: empowerment van bepaalde bevolkingsgroepen kan de machtsverhoudingen in een land aantasten. Dit maakt investeren in wederopbouw een lastig proces, waarbij nauwkeurig met nationale en
internationale partners afgestemd moet worden en gebouwd
moet worden op elkaars krachten. Dit vond voor de Nederlandse inzet vooral in Afghanistan haar uitwerking. Ook is
in de internationale beleidsdialoog meer overeenstemming
gekomen voor de aanpak van de problematiek van de kloof
tussen humanitaire hulp en wederopbouw.
Nederland heeft door te investeren in ontwikkeling en veiligheid een groeiend aantal Afghaanse nationale programma's,
nationale en internationale NGO’s en de VN naar Uruzgan
gehaald. Nieuwe scholen en klinieken zijn opgericht in de
hele provincie op basis van advies en samenwerking met
lokale gemeenschappen. Tekenend voor deze ontwikkeling
is dat de regering in 2006 verwachtte jaarlijks ongeveer 6
miljoen euro te kunnen besteden, terwijl inmiddels al ruim
70 miljoen is toegezegd. Een toename en grotere verscheidenheid van aanwezige actoren zal meer opties voor wederopbouw bieden en mogelijk een precedentwerking op andere
organisaties hebben. In de cash for work- projecten in Uruzgan
zijn lokale bewoners betrokken bij landbouw- en infrastructurele projecten. Door hiermee inkomen te vergaren zullen
mensen minder geneigd zijn zich bij gewapende groepen
aan te sluiten. In Uruzgan zijn nieuwe sectoren als water en
energie geïdentificeerd, evenals concrete activiteiten waarin
Nederland de komende jaren zal investeren. Door energiebronnen als deze te verduurzamen zal sociaal-economische
ontwikkeling vergemakkelijkt worden.

Mede dankzij de Nederlandse inzet in het proces na ‘Accra’ (het
topoverleg over de tussentijdse resultaten van de uitvoering
van de Verklaring van Parijs), alsook in OESO/DAC-verband, is
het internationaal geaccepteerd dat NGO’s een cruciale rol
kunnen spelen in de zogenaamde 'fase van vroeg herstel' voor
het leveren van diensten en goederen. Onder meer door Nederlandse druk is het State and Peacebuilding Fund van de Wereldbank opgericht van waaruit ad hoc snelle reconstructiefondsen
geleverd kunnen worden. Deze fondsen zijn ook voor NGO's
beschikbaar. Nederland stond ook aan de wieg van het soortgelijke Sudan Reconstruction Trust Fund (SRTF). Nederland heeft
een diplomate gedetacheerd bij het Joint Donor Office in ZuidSoedan en draagt daarmee bij aan een beter samenwerken en
een grotere effectiviteit van de donorinzet op het gebied van
wederopbouw.
In verschillende fragiele staten profiteren zowel mannen als
vrouwen van sociaal-economische ontwikkeling, bijvoorbeeld door (direct) werk te creëren, of mensen meer mogelijkheden tot zelfontplooiing te geven. Vrouwen lijden vaak het
meest onder conflicten. Ze zijn dus zoveel mogelijk betrokken
bij de voordelen die stabiliteit brengt.
Nederland heeft in 2008 bijgedragen aan MONUC/UNDP’s
stabiliteitsplan voor oostelijk DRC. Hiermee is VN-aannemer
United Nations Office for Project Services (UNOPS) in staat geweest enkele honderden Congolezen werk te geven in de aanleg
van wegen langs verschillende provinciale assen.
In Uruzgan zijn in samenspraak met de gemeenschappen verschillende scholen gebouwd, wat ertoe heeft geleid dat er daar
in 2008 4100 meisjes naar school gingen20. De onveiligheid blijft
evenwel de parten spelen in de keuze om naar school te gaan.
Van de verschillende microkredieten die Nederland via kernbijdragen aan fragiele staten verzorgt, hebben vooral vrouwelijke
ondernemers geprofiteerd. Hiermee is in verschillende fragiele
staten de onafhankelijkheid van vrouwen en hun vermogen
zichzelf te ontwikkelen, vergroot.

Nederland heeft verder geïnvesteerd in het stimuleren van de
private sector. Een gezonde private sector is een bron van werk,
inkomsten en groei voor een samenleving en kan daarmee een
conflicten dempen. Samen met het Ministerie van Economische
Zaken heeft Buitenlandse Zaken het Private Sector Investeringsprogramma (PSI) opgezet21. Dit kan worden ingezet in Afghanistan, Burundi, de Palestijnse Gebieden en zuidelijk Soedan.
Het helpt bedrijven bij het financieren van de uitvoering van
wederopbouwactiviteiten. Het schenkingspercentage van PSI
bedraagt 60 procent, wat de draaglast verdeelt. Nederland
heeft tevens het Fonds Economische Opbouw van Uruzgan (FEOU22)
opgezet, met een schenkingspercentage van 80 procent. Europese bedrijven kunnen via dit fonds met Afghaanse partners
economische activiteiten ontplooien in de provincie.
Naast het bijdragen aan een effectieve private sector heeft
Nederland ook geïnvesteerd in de opbouw van basisvoorzieningen. Door bij te dragen aan infrastructurele werken zijn
markten met elkaar verbonden en wordt transport vereenvoudigd,
wat voor een gediversifieerde productie en economische groei
kan zorgen. Nederland heeft in 2008 bijgedragen aan MONUC/
UNDP’s stabiliteitsplan voor oostelijk DRC. Het aanleggen van
wegen in arme delen van oostelijk DRC zal de lokale markten
met elkaar verbinden. Ook zijn via deze wegen afgelegen dorpjes bereikbaar voor de verkiezingscommissies, zodat mensen
hun democratisch recht kunnen uitoefenen. Ten slotte is het
mogelijk sneller politie- en militaire eenheden langs deze
wegen op te stellen, wat de reactiesnelheid van de overheid
op eventuele uitbrekende crises vergroot. In Zuid-Soedan is
bijgedragen aan het Multi-Donor Trust Fund (MDTF) waarmee
de aanleg van wegen is gefinancierd.
Door financiële steun aan het eerder genoemde APMASD
(Anti-Personnel Mine & Ammunition Stockpile Destruction)-programma
zijn in Afghanistan sinds 2005 een half miljoen anti-personeelmijnen vernietigd en meer dan 20.000 anti-tankmijnen23.
Hierdoor zijn verschillende toegangsroutes tussen markten
opnieuw geopend, wat de bevolking mogelijkheden voor

247

Fragiele staten

8.2.3

Input (inzet):
werken aan een strategie
voor Fragiele Staten
handel en inkomen biedt. In Kosovo is bijgedragen aan het
civiele Kosova Protection Corps dat vernietigde infrastructuur
heeft hersteld.
In 2008 is een bijdrage geleverd aan het Stabilisation and Peacebuilding Fund van de Wereldbank. Met dit fonds wil de Wereldbank zijn rol in diverse fragiele staten uitbouwen op het gebied
van sociaal-economische ontwikkeling na conflict. Daarnaast
wil de bank economische instanties in fragiele staten helpen
stroomlijnen en effectiever te worden24.
Ten slotte heeft Nederland over de hele linie bijgedragen aan
versterking van het maatschappelijk middenveld. Deze heeft
in de eerste plaats een uitvoerend karakter 'in het veld'. Via het
MFS- en SALIN-stelsel is bijgedragen aan een breed spectrum
van NGO's die wereldwijd activiteiten op het snijvlak tussen
hulp en wederopbouw ontplooien25. Dit kan de vorm aannemen van scholing, het opzetten van kleine bedrijfjes of
infrastructurele projecten. NGO’s pogen met deze activiteiten
het conflict te dempen. De NGO’s schakelen op hun beurt weer
lokale organisaties in voor het uitbouwen van projecten,
waarmee ze de lokale capaciteit vergroten. Bijdragen die via
het multilaterale kanaal gedaan zijn, komen vaak het maatschappelijk middenveld ten goede; dit zijn veelal de organisaties die de activiteiten in het veld moeten uitvoeren.

Financiële inzet
De totale uitgaven uit het OS-budget aan vrede, veiligheid
en wederopbouw is hieronder weergegeven. Het bilaterale
budget is hierin het belangrijkste. Dit budget bestaat uit decentrale uitgaven die via de ambassades worden ingezet en uit
centrale uitgaven die vanuit het Ministerie van Buitenlandse
Zaken in Den Haag worden ingezet. Van de landen waar via decentrale uitgaven wordt ingezet op vrede en veiligheid, zijn
Soedan en Afghanistan de belangrijkste.
Het belangrijkste bestanddeel van de centrale middelen wordt
gevormd door het stabiliteitsfonds. De uitgaven hierop zijn de
afgelopen jaren stabiel gebleven met ongeveer 100 miljoen euro.
Deze uitgaven bestaan overigens ook deels uit financiële middelen die niet uit het OS-budget komen. Dit geldt voornamelijk
voor de militaire inzet die nodig is om wederopbouw mogelijk te maken.
De verdeling van de uitgaven via het stabiliteitsfonds per regio
wordt weergegeven in tabel 8.126:

Beleidsmatige inzet
Voor de aanpak van de problematiek van fragiele staten is per
definitie geen eenduidige strategie of logica voor interventie
voorhanden; deze dient gebaseerd te zijn op de specifieke
context van het land in kwestie. De OESO/DAC Principles for
Good Humanitarian Engagement in Fragile States uit 2005 bieden een
belangrijke leidraad (of minimale ‘interventielogica’) voor de
beleidsmatige inzet op fragiele staten27. Het belangrijkste resultaat op het gebied van de beleidsmatige inzet over 2007-2008
is dat er anno 2009 een strategie Veiligheid en Ontwikkeling in Fragiele
Staten ligt. Veel van de hieronder genoemde ontwikkelingen
zijn in dat document nader uiteen gezet.

Figuur 8.2 Uitgaven voor Vrede en veiligheid per kanaal (Mln EUR)

(Bron: Ministerie van Buitenlandse Zaken (FEZ))
400
300
200
100
0
Particulier

248

2006

2007

2008

13

22

15

Multilateraal

0

6

7

Bilateraal

221

245

275

Totaal

234

273

297

a. Geïntegreerde benadering
In 2007 en 2008 is wederom het belang van een geïntegreerde aanpak van de fragiele-statenproblematiek aangetoond.
In Nederland is hier op verschillende manieren gehoor aan
gegeven. De samenwerking met het Nederlandse bedrijfsleven en de ministeries van Defensie, van Binnenlandse Zaken
en van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit is in de voorgaande rapportage uitgebreid aan bod gekomen. Op kennisgebied is een slag gemaakt door de samenwerking met het
Instituut Clingendael uit te breiden en het kennisnetwerk Vrede,
Veiligheid en Ontwikkeling (één van de Schoklandakkoorden) op te
zetten met andere departementen, NGO’s en kennisinstituten.
Internationaal heeft Nederland diplomaten gedetacheerd bij
ondermeer UNDP's Bureau for Crisis Prevention and Recovery
(BCPR) en de Stabilisation Unit van het VK, om de samenwerkingslijnen met deze belangrijke organisaties kort te houden.
Ten slotte heeft Nederland een bevorderende rol gespeeld
tijdens de bijeenkomst rond de Accra Agenda for Action van
september 2008. Tijdens deze bijeenkomst verplichtten de
donoren zich om fragmentatie van de hulp tegen te gaan.
b. Lokale partners en prioriteiten
Het principe dat het uiteindelijk de fragiele staten zelf zijn
die hun ontwikkeling in de hand moeten nemen is in 2007
en 2008 centraal blijven staan. Tijdens de Accra-agenda
werd dit principe van local ownership door alle donoren
herhaald en werd de afspraak bevestigd zoveel mogelijk
lokale capaciteit op te bouwen om effectief met ontwikkelingshulp om te kunnen gaan. Ook bijdragen aan het multilaterale kanaal of internationale organisaties dragen hier
aan bij: de VN en internationale NGO's werken doorgaans
met lokale uitvoerders en bouwen zo hun capaciteiten op.

c. Benadering vanuit de context en politieke sensitiviteit
De noodzaak van een op de context afgestemde benadering
is verder benadrukt door in 2007 en 2008 nieuwe instrumenten in te zetten om de politieke, militaire en sociaaleconomische trends in fragiele staten te analyseren. Hiervoor
is ondermeer het Stability Assessment Framework (SAF) toegepast
in de DRC, Burundi, Colombia en Afghanistan. Ook is het
SGACA-instrument (Strategische Goed Bestuur en Corruptieanalyses) voor de DRC en Burundi aangepast aan de realiteit
van fragiele staten. Sinds 2008 wordt met de Conflict Research
Unit gewerkt aan instrumenten om op een meer continue
manier de ontwikkeling in deze landen te kunnen monitoren en zo ingangs- en aanknopingspunten voor beleid te
kunnen vinden.
d. Snelheid, flexibiliteit en langdurige betrokkenheid
Om opkomende uitdagingen in fragiele staten snel het hoofd
te kunnen bieden, zijn in 2007 en 2008 verschillende stappen
gezet. De personele bezetting van de ambassades in Kinshasa,
Bujumbura en Kaboel is uitgebreid. Meer middelen zijn gedelegeerd naar de ambassades in fragiele staten. De beslissingsprocedure voor voorstellen uit het stabiliteitsfonds is vergemakkelijkt en verkort.
e. Multilateraal waar mogelijk, bilateraal waar nodig
Wegens schaalvoordelen, risicospreiding en coördinatie was
het multilaterale kanaal voor Nederland al langer een cruciaal
instrument om in te zetten in fragiele staten. De perceptie
dat de soevereiniteit van de ontvangende staat wordt aangetast,
wordt hiermee bovendien deels voorkomen. In 2007 en 2008
is deze aanpak onveranderd gebleven. Nederland heeft zich
de laatste twee jaar in verschillende multilaterale initiatie-

ven een voortrekkersrol aangemeten, zoals bij het stabiliteitsplan voor oostelijk DRC en de gedachtevorming rond
DDR en SSR in Burundi.
f. Preventie
Het tijdig onderkennen en aanpakken van sluimerende conflicten voordat deze uitbarsten heeft uiteraard de voorkeur.
De meeste fragiele staten waar Nederland actief was in 2007
en 2008 waren al door een dusdanige periode van conflict
gegaan dat conflictpreventie op statelijk niveau in feite al een
gepasseerd stadium was. Waar de gelegenheid zich voordeed
zijn evenwel verschillende initiatieven ontplooid, zoals in de
rapportage hierboven genoemd is.
g. Verantwoord risico’s nemen
De slepende conflicten in Afghanistan en Soedan en de instabiele situatie in oostelijk DRC en Burundi, maakten 2007
en 2008 jaren waarin het risicovol bleef om te investeren in
fragiele staten. Nederland heeft verschillende malen deze
risico's genomen. Zo was de aanleg van wegen onder het stabiliteitsplan voor oostelijk DRC, waar Nederland fors aan heeft
bijgedragen, één van de weinige projecten die ondanks het
aanzwellende conflict in dit gebied alsnog de burgers enige
hoop kon bieden. De toename in analyses en beoordelingen
van de situatie in de verschillende fragiele staten heeft bovendien bijgedragen aan een duidelijker weging van risico’s.

Internationale taakverdeling in
Fragiele Staten
Verenigde Naties
De VN is in principe de wereldwijde leider en coördinator op het
gebied van veiligheid en ontwikkeling, maar kon in 2007-2008
deze rol nog niet overal waarmaken. In deze periode is vooral
naar de VN gekeken als uitvoerder van vredesmissies (o.a.
MONUC, UNMIS) en als eerste aanspreekpunt voor het dichten
van de eerder genoemde kloof tussen humanitaire hulp en
wederopbouw. OCHA, het VN-kantoor voor de Coördinatie van
Humanitaire Zaken, speelt een duidelijke rol in de humanitaire fase, UNDP in de fase daarna: die van early recovery, welke
moet leiden tot de fase van duurzame wederopbouw. De VN
heeft hieraan kunnen bijdragen door het opzetten van ‘snelle
fondsen’ zoals in Soedan en het Peacebuilding Fund. Nederland
heeft in de beleidsdialoog veel aandacht besteed aan toenemende integratie van civiele en militaire onderdelen van vredesmissies, de snelle inzet van fondsen en bovenal de capaciteitsuitbreiding 'in het veld' van de VN.
Wereldbank
In 2007-2008 is vooral gewerkt aan het versterken van de rol
van de Wereldbank in het op den duur ‘overnemen’ van de VN’s
early recovery programma's als het gebied in kwestie stabieler
wordt. Idealiter vervult de Wereldbank een leidende rol bij
sociaal-economische ontwikkeling op de langere termijn en
daarmee het creëren van vredesdividend. Het instituut is bij
verschillende fragiele staten op het niveau van de hoofdsteden
betrokken geraakt. De Wereldbank speelde in de rapportageperiode daarnaast een uitzonderlijke rol door haar management van het DDR-programma MDRP (Multi-Country Demobilization and Reintegration Program) in de Grote Merenre-

Tabel 8.1 Uitgaven van het Stabiliteitsfonds per regio
(Bron: Ministerie van Buitenlandse Zaken (EFV))

Verdeling per regio

2007 (mln Euro)

2008 (mln Euro)

Afghanistan
12
20
		
Grote Meren
28
8
Hoorn van Afrika
3
2
Balkan
1
5
Wereldwijde activiteiten
54
64
Totaal ODA
68
62
			
Totaal Non-ODA
34
38
Totaal
100
100

249

Fragiele staten

gio. In de beleidsdialoog drong Nederland bij de Wereldbank
aan op het sneller en flexibeler maken van haar procedures
voor fragiele staten. Daarnaast verzocht Nederland om meer
capaciteit in de betreffende staten te ontplooien, ook als er
nog geen groot leningenprogramma was. Zo kan de economische capaciteit van de staat worden opgebouwd.
Europese Unie
Met de in november 2007 vastgestelde Raadsconclusies over
fragiliteit, veiligheid en ontwikkeling heeft de EU het eigen
beleidskader voor de inzet in fragiele staten versterkt28. De
EU beschikt als grootste donor van veel fragiele staten over een
breed scala aan instrumenten voor conflictpreventie, stabiliteitsbevordering en wederopbouwhulp. Binnen het Europees
veiligheids- en defensiebeleid (EVDB) zijn civiele en militaire
crisisbeheersingsoperaties uitgestuurd. Ook zijn snel inzetbare
Civiele Respons Teams, battlegroups en speciale vertegenwoordigers (voor de politieke component) ingezet. Het Stabiliteitsinstrument (2 miljard euro voor 2007-201329) en de Afrika
Vredesfaciliteit (300 miljoen euro voor 2008-201130) kunnen
worden ingezet om vredesoperaties te ondersteunen. In de
dialoog over het beleid stuurt Nederland sterk aan op de rol
van de EU als coördinatiemechanisme tussen gelijkgezinde
donoren. Verder is een proefproject in Burundi gestart om de
coördinatie tussen Commissie, Raadssecretariaat en lidstaten
te verbeteren.
Regionale organisaties
De Afrikaanse Unie (AU) is een relevante speler die via haar
Political and Security Council (AU PSC) potentieel zonder
consensus kan besluiten gewapend te in te grijpen in een
gewelddadig conflict in Afrika. Dit is potentieel van groot
belang. Versterking van de capaciteiten van de AU is nodig
voor een effectievere vredeshandhaving in Afrika. De AU
biedt echter weinig openingen voor capaciteitsopbouw.
De beleidsdialoog met de AU heeft zich in 2007-2008 vooral
toegespitst op het vinden van deze openingen. Andere regionale
organisaties, zoals de NAVO, Organiszation of American States
(OAS) en regionale ontwikkelingsbanken kunnen een aanvullende rol spelen op basis van (volkenrechtelijke) VN-mandaten. Vanzelfsprekend blijft een adequaat volkenrechtelijk
mandaat voor Nederlandse inzet van wezenlijk belang.

250

OESO/DAC
De OESO/DAC vervult een belangrijke functie in het vastleggen van richtlijnen op het gebied van veiligheid, ontwikkeling en fragiliteit. In OESO/DAC verband zijn de ‘Principles for
Good International Engagement in Fragile States and Situations’ in mei
2007 vastgesteld31. Nederland onderschrijft deze principes
en heeft zich in 2007-2008 ingezet om de dialoog tussen de
OESO en fragiele staten te stimuleren. Ook zette Nederland
zich vanaf de Accra-top in voor een effectief vervolg op deze
bijeenkomst om de samenwerking tussen donoren verder te
verbeteren.
NGO’s
Nationale en internationale NGO’s zijn in de periode 2007-2008
Nederlands naaste partner geweest over het hele spectrum
van activiteiten die in fragiele staten ontplooid zijn. Ze zijn
zowel met bijdragen gesteund via SALIN (Strategische allianties
met internationale NGO’s) en MFS, als via directe bijdragen
aan het programma. Daarnaast zijn veel NGO’s ingezet als
'aannemers' door multilaterale organisaties die Nederland
ondersteunen, om zo op lokaal niveau activiteiten uit te voeren. Naast een uitvoerende rol spelen NGO’s ook een belangrijke rol in de ‘checks and balances’ van beleid: ze houden overzicht
over wat er in het veld gebeurt en hoe programma's lokale
gemeenschappen beïnvloeden. Ten slotte zijn NGO’s ook een
grotere beleidsmakende rol gaan spelen: via het kennisnetwerk Vrede en Veiligheid worden ze nauwer betrokken bij
overheidsbeleid dan voorheen en zijn ze gezamenlijke projecten gestart.

..............
4
5
6
7
8

Global Burden of Armed Conflict: www.genevadeclaration.org
Zie bijvoorbeeld de Global Corruption Barometer, www.transparency.org
Zie web.worldbank.org
Zie bijvoorbeeld Barnett Rubin, The Fragmentation of Afghanistan, 2002 (1995)
Zie bijvoorbeeld Patrick Chabal en Jean-Pascal Daloz, Africa Works:
disorder as political instrument, 1999
9 Zie Human Rights Watch rapportages,www.hrw.org
10 Accra High Level forum: http://www.accrahlf.net
11 Voor alle de veiligheids- en ontwikkelingsdynamiek in Afghanistan, zie het dossier op
de website van het Ministerie van Buitenlandse Zaken: www.minbuza.nl
12 Zie onderstaande box met voorbeelden. Bron hiervoor zijn de rapportages van de VN en
de Nederlandse SSR- experts aan BZ.
13 Met Rule of Law wordt bedoeld dat iedereen aan de wet onderworpen is, niet alleen
burgers, maar ook de overheid.
14 MDRP Quarterly Report April- Juin 2008.
15 Bron: rapportage UNDP aan BZ
16 Bron voor de genoemde resultaten zijn de rapportages van MAG, HALO trust, UNDP,
DIAG en APMASD aan BZ.
17 Zie http://www.recsasec.org/
18 Zie Armed Violence Reduction: Enabling Development, OECD pb., 2009
19 Bron: rapportages van administratieve organisaties van de bemiddelingsprocessen
(VN e.a.) aan BZ.
20 Bron: rapportage UNDP/MONUC aan BZ
21 Psi: zie www.evd.nl
22 FEOU: zie www.evd.nl
23 Bron: rapportage 2007-2008 van APMASD aan BZ
24 Voor meer informatie, zie http://web.worldbank.org
25 Alles over MFS (en toekenningen): www.minbuza.nl
26 Zie kamerbrieven ‘uitvoering stabiliteitsfonds’ 2007: www.minbuza.nl
27 OECD principles www.oecd.org
28 Raadsconclusies: zie http://register.consilium.europa.eu
29 Stability Instrument: zie http://ec.europa.eu
30 African Peace Facility: zie http://ec.europa.eu
31 OECD principles: www.oecd.org
32 rapportage DfID aan BZ
33 Idem
34 MDTF-S monthly report for December 2008, PWC.
35 UNICEF “On anniversary of “Go to School” campaign more than a million children
benefit from education in Southern Sudan”. News Note 1 april 2008.
36 Sudan Recovery Fund: zie www.sd.undp.org

8.3

Landencases

AFGHANISTAN

Zuid-soedan

251

Fragiele staten

8.3.1

Zuid-Soedan
De Nederlandse inzet in Soedan is gestoeld op een geïntegreerde benadering waarbij politiek, veiligheid en wederopbouw in onderling verband worden bezien. Daarbij staat het
ondersteunen van de uitvoering van het in 2005 getekende
vredesakkoord (CPA) tussen Noord- en Zuid-Soedan centraal.
Het is van cruciaal belang dat dit vredesakkoord, dat na vele
jaren burgeroorlog tot stand kwam, overeind blijft staan en
de bevolking kan profiteren van de toegenomen stabiliteit.
In dit kader leverde Nederland in 2007 en 2008 voortgezette
financiële steun en technische assistentie voor de wederopbouw van Zuid-Soedan.
De afgelopen twee jaren hebben geleerd dat de wederopbouw van Zuid-Soedan gebaat is bij pragmatische ondersteuning van een mix van instrumenten. Na vallen en opstaan
is er nu in Zuid-Soedan een continuüm van instrumenten
beschikbaar, die elkaar aanvullen en de verschillende aspecten
van wederopbouw beslaan. De Wereldbank, VN en NGO’s
waren de voornaamste partners die Nederlandse fondsen
ontvingen. Dit vanwege de nog zeer geringe capaciteit en
absorptievermogen van de overheid en het hoge risico op
corruptie.
NGO’s leverden in de periode 2007-2008 een groot deel van
de basisvoorzieningen, omdat de overheid hiertoe nog niet
in staat was. Een aanzienlijk deel van deze steun verliep via

252

humanitaire kanalen (zoals het Common Humanitairian Fund
van de VN waaraan NL ongeoormerkt bijdroeg), met als nadeel
dat alleen activiteiten met een korte looptijd voor steun in
aanmerking kwamen. Ter overbrugging van het gat tussen
humanitaire hulp en ontwikkeling is in 2006 het Basic Services
Fund (BSF) van DfID operationeel geworden. Het BSF richt
zich speciaal op NGO's en ondersteunt projecten op het
gebied van onderwijs, gezondheidszorg, water en sanitatie.
De onderwijsprojecten concentreerden zich op het bouwen
van scholen en het geven van training aan onderwijzers in
zeven verschillende staten32. De gezondheidszorgprojecten
focussen zich op het bouwen en opknappen van gezondheidscentra in vier staten33. Water- en sanitatieprojecten zijn
onder meer het bouwen van latrines op scholen en bewustwordingscampagnes voor verbeterde hygiëne. Nederland heeft zich
in 2008 sterk gemaakt voor de voortzetting van dit fonds en
is een silent partnership met DfID aangegaan ter ondersteuning van het BSF.
Na een moeizame start heeft het Multi-Donor Trust Fund
(MDTF) van de Wereldbank voor Zuid-Soedan in 2007 en
2008 een aanzienlijke bijdrage geleverd aan de opbouw van
de overheid, als noodzakelijk fundament voor duurzame
ontwikkeling. Er werd voortgang geboekt bij de opbouw van
fysieke infrastructuur, versterking van de capaciteit van
overheidsfunctionarissen en de ontwikkeling van sector-

brede programma’s op het gebied van bijvoorbeeld gezondheidszorg, onderwijs en water en sanitatie. Voorbeelden van
tastbare resultaten34 zijn het herstel en onderhoud van 800
km aan doorgaande wegen, de bouw en renovatie van 17
ministeries en het ziekenhuis in Juba, de aanleg van 125 nieuwe
waterputten en het herstel van 135 bestaande waterputten.
Ook werden 8 regionale trainingscentra gebouwd en ruim
1200 onderwijzers getraind. Het aantal kinderen dat naar
school gaat, is in drie jaar tijd gestegen van 340.000 tot
1.300.000, waarvan 34 procent meisjes35. Het ‘Go to School’
initiatief van Unicef, dat ook door Nederland wordt gesteund,
heeft hieraan bijgedragen.
Door de focus op het staatsapparaat dat vanaf de grond
moest worden opgebouwd, is het MDTF minder geschikt
gebleken voor het leveren van snel, zichtbaar vredesdividend
voor de bevolking. Om de overgang van humanitaire hulp
naar ontwikkeling te bevorderen en daarbij ook snel te
‘leveren’ door te werken met NGO’s die reeds actief zijn in
het gebied, is medio 2008 het Sudan Recovery Fund (SRF)
opgericht, dat wordt beheerd door UNDP36. Nederland was
nauw betrokken bij de totstandkoming van dit fonds. Het
SRF richt zich vooral op lokale gemeenschappen, waarbij
het bevorderen van ‘livelihoods’ (kostwinning) en ‘veiligheid in de gemeenschap’ belangrijke doelstellingen zijn. In
de tweede helft van 2008 zijn achttien programma’s goedgekeurd

Inwoners			
Oppervlakte 			
				
Hoofdstad			
Geboortecijfer		
Sterftecijfer			
Zuigelingensterfte		
Levensverwachting
Analfabetisme 		

38.114.000			
2.505.813 km2
(60,3 x Nederland)
Khartoum
35 per 1000 inwoners
9 per 1000 inwoners
61 per 1000 geboortes
58
41 % (>15 jaar)

Voedselvoorziening	9.458 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		6.250 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
50 % (2003)
Werk in landbouw		
69,8 %
Werk in industrie		
8,6 %
Werk in diensten		
21,6 %
Koopkracht (BBP)		
€ 1.910 per inwoner
Groei BBP ’90-’03 	3.3 % per inwoner/
per jaar

Uitvoer		Aardolie, katoen, sesamzaad, vee, pinda's, arabische
gom, suiker
Invoer		Voedsel, aardolie, diverse
fabrikaten, machines,
medicijnen, chemicaliën,
textiel, tarwe
CO2 uitstoot		
0,3 ton per inwoner (2003)
Energieverbruik	691 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
58 % overschot (2002)

die zullen voorzien in de opbouw van marktplaatsen, microkredieten, inkomensgenererende activiteiten en beroepsonderwijs op o.a. landbouwgebied. Het SRF krijgt tevens
een apart loket voor de versterking van het lokale maatschappelijk middenveld. Resultaten van deze activiteiten
zullen in 2009 hun beslag moeten krijgen. In aanvulling op
de multilaterale instrumenten worden – in nauwe samenspraak met het Joint Donor Office waarin zes landen samenwerken– bilaterale programma’s uitgevoerd voor capaciteitsopbouw op het gebied van Rule of Law, landbouwontwikkeling,
democratisering en veiligheid.
Het blijft een uitdaging om te werken in een relatief instabiel
en onveilige post-conflictsituatie als in Zuid-Soedan. Zowel
bilateraal als in gezamenlijk donorverband (zoals het Joint
Donor Office), is op verschillende niveaus aandacht gevraagd
voor adequate bemensing van de Wereldbank en VN-kantoren
in Zuid -Soedan. Mede onder de druk van donoren is de staf
van de Wereldbank in Juba aanzienlijk uitgebreid in de periode
2007-2008.

253

Zuid-Soedan

Omer
M.A. El-Haj
Wie?

Wat is uw functie?

Omer M.A. El-Haj is manager van het Community Development Fund (CDF) in Soedan. Het CDF werkt aan duurzame
ontwikkeling door het verbeteren van de sociale dienstverlening voor de bevolking. De projecten die het CDF steunt,
liggen zo’n 800 km van de hoofdstad Khartoum.

Ik ben algemeen directeur van het CDF en verantwoordelijk
voor de sociale dienstverlening, zowel op staatsniveau als
op plaatselijk niveau.

Hoe belangrijk is het werk van het CDF?

Hoe vindt u het om (deels) afhankelijk te
zijn van buitenlands geld?
Dankzij de samenwerking met internationale donors kunnen
wij meer projecten uitvoeren, waardoor de lokale gemeenschappen worden versterkt.

Ons werk is erg belangrijk voor de regio. Tijdens de 21 jaar
durende burgeroorlog zijn grote delen van Soedan verwoest.
Bij de ondertekening van het vredesakkoord in januari 2005
was een van de speerpunten wederopbouw door versterking
en ontwikkeling van de verwoeste gebieden. Het CDF draagt
hieraan bij in de vorm van sociale dienstverlening.

Wat zou u veranderen, als u minister voor
Ontwikkelingssamenwerking was in
Nederland?

Kunt u een voorbeeld geven van uw
werkzaamheden?

Wilt u nog iets zeggen?

Wij werken onder andere aan het versterken van de lokale
maatschappelijke organisaties. Een voorbeeld is het bevorderen
van de participatie binnen lokale gemeenschappen. Verder zijn
we bezig om een netwerk op te richten om de samenwerking
te bevorderen tussen ministeries, NGO’s, lokale maatschappelijke organisaties en gemeenschappen. Doel van deze samenwerking is onder andere het bevorderen van de ontwikkeling
in de armste gebieden. Ook stimuleren wij de lokale partners
om een grotere rol te spelen bij de uitvoering van sociale
ontwikkelingsprojecten.

Ik zou de steun ten goede van arme mensen laten komen en
andere voorwaarden die direct of indirect de Nederlandse
schenkingen beïnvloeden minimaliseren.

Ik pleit voor vermeerdering van ontwikkelingshulp als we
een bepaald percentage van de millenniumdoelen bereiken.
..............
Tekst: Omer M.A. El-Haj
Foto: Omer M.A. El-Haj

Kunt u voorbeelden van succes geven?
Door ons toedoen is in het dorp Nazuba in Zuid-Kordofan een
school gebouwd. Toen die er nog niet was moesten scholieren
iedere dag meer dan twee uur lopen om de dichtstbijzijnde
school te bereiken. Met hulp van het CDF kon de gemeenschap
de school in Nazuba bouwen, met huisvesting voor de leraren.
Een van de belangrijkste gevolgen van dit project is dat door
het verbeteren van de woon- en werkomstandigheden, meer
leraren verbonden bleven aan de school. Bovendien kwamen
er veel meer aanmeldingen van studenten. Deze ervaring laat
zien hoe succesvol een project kan zijn wanneer de behoeften
en de prioriteiten door de gemeenschap zelf worden bepaald.
Een gemeenschap die zelf verantwoordelijk is en bijdraagt
aan de voortzetting van een project, is een goed voorbeeld
van duurzame ontwikkeling.

255

Fragiele staten

8.3.2

Afghanistan
Werken aan goed bestuur

Veiligheid en stabiliteit zijn cruciaal voor het boeken van
vooruitgang bij wederopbouw en versterking van het bestuur.
Tegelijk is goed bestuur een belangrijke randvoorwaarde
voor de verbetering van de stabiliteit en veiligheid. Het
winnen van het vertrouwen van de bevolking die decennia
van conflict heeft moeten verduren, is niet eenvoudig. De
Taliban zijn daarbij een tegenstander gebleken die behendig
gebruik maakt van lokale conflicten en spanningen en die
bruut geweld en intimidatie niet schuwt bij het beïnvloeden
van de lokale bevolking. Voor het succes van de Nederlandse
missie is het noodzakelijk gebleken om gedetailleerde kennis
en inzicht te vergaren in de tribale verhoudingen en spanningen
in de provincie. Nederland maakt zich sterk voor representatief en competent bestuur en probeert met gerichte projecten
stammen tot elkaar te brengen en lokale spanningen te verminderen.
Het vergt eerst en vooral van Afghaanse zijde grote en langdurige
inspanningen om de kwaliteit van het openbaar bestuur te
verbeteren en het vertrouwen onder alle groepen van de
Afghaanse bevolking te herstellen. De ministersbenoemingen
in het najaar van 2008 zijn een positieve stap en de resultaten
op enkele ministeries die belangrijk zijn voor rechtsstaat en
economie zijn reeds zichtbaar (Binnenlandse Zaken en Landbouw, Irrigatie en Veelteelt). Vooral op provinciaal niveau
verliest de versterking en uitbreiding van het overheidsap-

256

paraat op dit moment vaart. In Uruzgan blijven belangrijke
functies als districtsgouverneur of -politiecommandant vaak
lang onvervuld, of voldoen nieuw benoemde bestuurders
niet aan de criteria voor competentie, integriteit of tribale
neutraliteit. Dit is een terugkerend onderwerp van gesprek
met de Afghaanse autoriteiten omdat competente, neutrale
lokale bestuurders cruciaal zijn voor het bereiken van duurzame stabiliteit en veiligheid in Uruzgan. Constante aandacht
voor de bestuurlijke situatie is dan ook een van speerpunten
van de Nederlandse diplomatieke inspanningen, in de wetenschap
dat het aan de Afghaanse overheid zelf is om het bestuur te
verbeteren en verder vorm te geven.
Een van de belangrijkste problemen die Nederland constateerde
bij de aanvang van de missie in 2006 in Uruzgan was een
acuut en breed gebrek aan capaciteit bij de lokale overheid.
Een ernstig tekort aan infrastructuur, middelen en gekwalificeerd personeel (95 procent ongeletterd) betekende dat de
Afghaanse overheid slechts op minimaal niveau functioneerde.
Capaciteitsopbouw was dan ook van het begin af aan een van
de hoofdprioriteiten van de missie. Nederland heeft geïnvesteerd
in het verbeteren van overheidsgebouwen en de uitrusting
van ambtenaren en heeft daarnaast, in samenwerking met
VN en NGO’s, een begin gemaakt met het trainen en versterken
van het overheidsapparaat. De gouverneur van Uruzgan kan
beschikken over competente, speciale adviseurs die door
Nederland gefinancierd worden. Zij assisteren de gouver-

neur bij het invoering van het Afghaanse beleid in prioritaire
sectoren. Daarnaast draagt Nederland bij aan programma’s
van de Duitse ontwikkelingsorganisatie GTZ (Gesellschaft
für Technische Zusammenarbeit) en UNDP om het lokaal
bestuur te versterken. GTZ is actief op het gebied van capaciteitsontwikkeling bij de provinciale vertegenwoordigingen van
de vakministeries. UNAMA zal met de opening van het
kantoor in Tarin Kowt ook bijdragen aan de ondersteuning
en advisering van het provinciaal bestuur. Nu verschillende
initiatieven op bestuursgebied worden ontplooid, zullen
Nederland en UNAMA (United Nations Assistance Mission in
Afghanistan) zorg dragen voor een goede onderlinge afstemming
opdat duurzame resultaten worden bereikt. Het opbouwen
van een professioneel en competent ambtenarenapparaat
zal veel tijd kosten. Desalniettemin zijn op dit vlak de eerste
stappen gezet en is de capaciteit van de lokale overheid
uitgebreid.
De vorderingen die zijn gemaakt dienen gezien te worden tegen
de achtergrond van het tribale systeem van Afghanistan. De
stammencultuur blijft een belangrijke factor in het maatschappelijk leven. Tribale loyaliteiten zijn veelal belangrijker
voor lokale bestuurders of politieagenten dan de formele
verantwoordelijkheid die verschuldigd is aan de Afghaanse
overheid. Dit werkt corruptie in de hand en ondermijnt de
geloofwaardigheid van de overheid bij de lokale bevolking.

Inwoners			
Oppervlakte			
				
Hoofdstad			
Religie			
Etniciteit			
				
				
				
				
				
				

28.717.000
652.100 km2
(15,7 x Nederland)
Kabul
Islam 99%
Pathanen 42%
Tadzjieken 27%
Hazara 9%
Oezbeken 9%
Aimaq 4%
Turkmenen 3%
Belutsji's 2%

Geboortecijfer		
47 per 1000 inwoners
Sterftecijfer			
20 per 1000 inwoners
Zuigelingensterfte		
160 per 1000 geboortes
Levensverwachting
47
Analfabetisme		
64 % (>15 jaar)
Voedselvoorziening	7.344 kJ per inwoner
per dag (2003)
Gezondheidszorg		7.692 inwoners per
arts (2002)
Inentingen			
54% (2003)
Werk in landbouw		
53,0 %
Werk in industrie		
20,0 %

Werk in diensten
27,0 %
Koopkracht (BBP) Groei BBP ’90-’03 Uitvoer		Opium, fruit en noten,
tapijten, wol, katoen,
huiden, pelzen, edelstenen
Invoer		Kapitaalgoederen, voedsel,
textiel, aardolie
CO2 uitstoot 		
Energieverbruik	163 kg steenkoolequivalent
per inwoner (2002)
Energiebalans
64% tekort (2002)

Hierdoor wordt de slagvaardigheid van de landelijke en de
provinciale overheid beperkt, terwijl het overheidshandelen
juist de kern zou moeten vormen van een betere toekomst
voor Afghanistan. Het vooruitzicht van de verkiezingen in
2009 en 2010 leidt er bovendien toe dat ook hogere autoriteiten
en bestuurders hun banden met hun tribale achterban aanhalen, hetgeen het functioneren van de bestuurslijnen van
centraal naar lokaal niveau niet bevordert.
Uruzgan was en is nog steeds één van de armste provincies
in één van de armste landen ter wereld en de verwachtingen
van de te bereiken resultaten mogen derhalve niet te hoog
zijn. De Nederlandse inspanningen zullen – als het tempo
en absorptie goede tred houden – eind 2010 concrete vooruitgang hebben gebracht in het dagelijks leven van het merendeel van de bevolking van Uruzgan.

257

Afghanistan

Koen
Davidse
Wie?
Koen Davidse is politicoloog en werkt als ambtenaar op het
ministerie van Buitenlandse Zaken. Als directeur van de Eenheid
Fragiliteit en Vredesopbouw (EFV) is hij verantwoordelijk
voor de hulp aan Afghanistan. Hij werkt in Den Haag.

Wat doet de EFV in Afghanistan en
wat is uw functie?

Hoe draagt uw werk bij aan het behalen
van de millenniumdoelen?

Ik ben sinds het begin van de Nederlandse missie in Uruzgan
in 2006, betrokken bij het programma in Afghanistan. Als
directeur van de EFV werken mijn team en ik met onze collega’s
in Kabul en Uruzgan aan de wederopbouw van Afghanistan.
Samen met de mensen in het veld dragen we bij aan de ontwikkeling en de armoedebestrijding. Dat betekent onder andere
dat we ontwikkelingsorganisaties naar Uruzgan proberen te
halen die de Afghaanse overheid kunnen helpen met onderwijs,
gezondheidszorg, landbouw of infrastructuur. En samen met
de Wereldbank, de VN en de Afghaanse autoriteiten werken
we op nationaal niveau aan het versterken van het Afghaanse
leiderschap bij de ontwikkeling van het land.

Wij dragen bij aan de millenniumdoelen via een tussenstap.
Bij veel landen is er een rechtstreekser verband tussen een
millenniumdoel en de hulp, maar bij fragiele staten moet je
vaak eerst de veiligheid verbeteren of zorgen dat de capaciteit
en de legitimiteit van de overheid verbeteren. Ook moeten we
meer economische activiteiten en vredesdividend creëren
en dat heeft vaak wel een direct effect op de MDG’s. Mensen
zien dat hun levensomstandigheden en de dienstverlening
door de overheid verbeteren.
De Nederlandse troepen in Uruzgan dragen bijvoorbeeld bij
aan de veiligheid en aan de training van Afghaanse veiligheidstroepen, waardoor er meer kinderen naar school kunnen en
meer mensen landbouw kunnen bedrijven. Dat heeft een
positief effect op de ontwikkeling van het land. Een ander
voorbeeld: wij hebben deze winter met de VN extra veel zaden
uitgedeeld in Uruzgan, waardoor de voedselproductie toeneemt.
Op nationaal niveau heeft de Afghaanse overheid, in overleg
met de Wereldbank en donoren als Nederland, haar nationale
ontwikkelingsstrategie uitgewerkt, waarin alle MDG’s zijn
opgenomen. Wij ondersteunen de overheid daarbij vooral in
onderwijs, gezondheid en rurale ontwikkeling. Door de verantwoordelijke ministeries te versterken, zorgen wij ervoor
dat zij hun programma’s kunnen uitvoeren.

Hoe belangrijk is uw werk in Afghanistan?
Ik denk dat het op nationaal niveau heel belangrijk is dat wij
het leiderschap van de Afghaanse overheid benadrukken. Zij
zijn verantwoordelijk voor de ontwikkeling van hun land en
wij dragen er aan bij. Zonder onze inbreng zou het Afghaanse
leiderschap minder gewicht hebben gehad. Verder heeft Nederland in Uruzgan als belangrijkste donor bijgedragen aan een
groot aantal ontwikkelingen. De eigen overheid besteedt nu
meer aandacht dan ooit aan Uruzgan, er is betere gezondheidszorg en minder kinder- en moedersterfte, er zijn meer scholen
en meer kinderen (ook meer meisjes) gaan naar school. Er is
meer landbouw, er worden microkredieten verleend en de
veiligheid is toegenomen. Wij dragen op alle vlakken bij, maar
we hebben nog een hele agenda voor de boeg.

Kunt u een voorbeeld geven van een meer
of minder succesvol project?
De ontwikkelingen gaan langzaam vooruit, zeker in Uruzgan.
De veiligheid en het zwakke bestuur blijven grote problemen.
Er is een groot gebrek aan bestuurlijke capaciteit. Het aantal
mensen met een universitaire opleiding is op één hand te tellen.
Het is moeilijk om vrouwen te bereiken in Zuid-Afghanistan
en iets te betekenen voor hun rechten en ontwikkeling. Maar
ook dat proberen we, met gezondheidszorg, onderwijs voor
meisjes en kleine veeteelt en microkrediet. Een groot succes
is dat nu steeds meer NGO’s, VN-organisaties en Afghaanse
ministers naar Uruzgan komen. De provincie staat steeds meer
op de kaart en er is meer economische activiteit en sociale
dienstverlening. Ook landelijk gezien gaan in Afghanistan
steeds meer kinderen naar school en verbetert de gezondheidszorg.

Denkt u dat de doelen in Afghanistan
gehaald gaan worden?
Het halen van de millenniumdoelen zal zeker niet gemakkelijk zijn. Er zijn grote regionale verschillen en zeker in het
zuiden is het nog erg onveilig en is het ontwikkelingsniveau
laag. Het zal een hele uitdaging zijn. Afghanistan hoort bij de
armste vier landen van de wereld. Dat we vooruitgang zullen
boeken is zeker, maar we moeten blijven werken aan veiligheid en beter bestuur en aan vredesdividend.

Wilt u nog iets zeggen?
Ik zou het belang van de millenniumdoelen nog eens willen
onderstrepen. Ze zorgen ervoor dat we doelgericht werken
en het zijn goede indicatoren of we op de juiste weg zijn. Of
we nu werken aan beter bestuur, veiligheid of andere zaken;
het is goed om daarbij steeds de millenniumdoelen als
richtsnoer te houden.
..............
Tekst: Paulette Mostart
Foto: Henk Wildschut

259

Fragiele staten

8.4

Conclusies

In 2007-2008 is veel gedaan en bereikt in de fragiele staten.
Nederland heeft een belangrijke rol kunnen spelen, zowel
door het opstarten en ondersteunen van verschillende activiteiten, als in de internationale beleidsdialoog en afstemming
tussen donoren en nationale overheden.De laatste twee jaar
zijn enkele belangrijke lessen geleerd over de aanpak van de
fragiele statenproblematiek, die in 2008 hun beslag kregen in
de strategie Veiligheid en Ontwikkeling in Fragiele Staten. Kern hierbij
is dat resultaten alleen kunnen worden behaald door een op
de lokale context toegesneden, geïntegreerde mix van instrumenten. De basis hiervoor bestaat uit een gedegen, diepgaand
inzicht van de politiek-bestuurlijke, veiligheids- en ontwikkelingsdimensies van een fragiele staat. In de uitvoering van
interventies is niet alleen samenwerking tussen de verschillende
Nederlandse organisaties van belang, maar dient ook op
internationaal niveau overeenstemming te bestaan over het
gezamenlijke doel en de taakverdeling.
Voor de fragiele staten zelf is parallelle vooruitgang op de
in de strategie genoemde dimensies ‘veiligheid’, ‘legitimiteit
en capaciteit van de overheid’ en ‘zichtbaar vredesdividend’
noodzakelijk om niet terug te vallen in gewapend conflict.
Al met al een ingewikkelde agenda met veel spelers en evenzoveel belangen. Op basis van de hier omschreven resultaten
is de indruk dat Nederland goede vorderingen maakt en ook
internationaal tot een kleine groep landen behoort die voorop
lopen in het vormgeven van fragiele staten beleid.
Toch is ook enige bescheidenheid op zijn plaats. Veiligheid
en ontwikkeling in fragiele staten gaat met vallen en opstaan
en de inzet van de internationale gemeenschap is bepaald
geen garantie voor succes. De laatste twee jaar is een voorzichtige vooruitgang zichtbaar geweest in Guatemala en
Colombia. Ook Kosovo lijkt enigszins gestabiliseerd, hoewel
er veel onderhuidse spanningen aanwezig blijven. De dreiging
van terugkerend conflict in Soedan en de DRC, de gewelddadigheden in Afghanistan en de Palestijnse gebieden en
de achterblijvende ontwikkeling in Burundi en Pakistan blijft
echter zorgelijk. De komende jaren is dan ook nog veel werk
te verrichten door de overheden en maatschappijen van de
verschillende fragiele staten. Nederland is voornemens hier
een ondersteunende rol in te blijven spelen.

260

261

Afkortingen
AAA
Accra Agenda for Action
ADEA	Association for the Development of Education in Africa
AFEM
Association des Femmes Educatrices au Mali
AFEW
Aids Foundation East-West
AMM
Association des Municipalités du Mali
ANBP
Afghan New Beginnings Programme
APMASD
Anti-Personnel Mine & Ammunition Stockpile Destruction
APS
Algemeen Preferentieel Stelsel
ARTF
Afghan Reconstruction Trust Fund
ARV
Anti-retroviaal
ARV
Armed Violence Reduction
ASTAE
Asia Sustainable Technology and Alternative Energy
AU
Afrikaanse Unie
AU PSC
African Union Peace and Security Council
AVR
Armed Violence Reduction
AWEPA
European Parliamentarians for Africa
BBP
Bruto binnenlands product
BCPR
Bureau for Crisis Prevention and Recovery
BEST
Business Environment Strengthening for Tanzania-programma
BINUB
United Nations Integrated Office in Burundi
BNI
Bruto nationaal inkomen
BOAM
Business Organisation and Access to markets
BPR
Banque Populaire de Rwanda
BSF
Basic Services Fund
CABA
Children Affected By AIDS
CAMPE
Campaign for Popular Education
CapNet
Capicity Building for Integrated Water Resources Management
CBI
Centrum ter Bevordering van Import uit ontwikkelingslanden
CDM
Clean Development Mechanism
CEDAW	Convention on the Elimination of all forms of Discrimination
against Women
CILC
Center for International Legal Cooperation
CLTS
Community Led Total Sanitation
CMD-K
Centre for Multiparty Democracy Kenia
CNDP
Congrès National pour la Défense du Peuple (DRC)
Cobades
Community Based Development Services
CRU
Climatic Research Unit
CSO
Civil Society Organisation
CSW
Commission on the Status of Women
DANIDA
Danish International Development Assistance
Dfid
UK Department for International Development
DIAG
Disbandment of Illegally Armed Groups
DNDI
Drugs for Neglected Diseases Initiative
DPA
Department of Political Affairs
DRC
Democratic Republic of Congo
DSF
Debt Sustainability Framework
ECCD
Early childhood care and education
EDCTP
European Developing Countries Clinical Trial Partnership
EFA
Education for All
EITI
Extractive Industries Transparancy Initiative
EMIS
Education Management Information Systems
EPA
Economic Partnership Agreement
ESMAP
Energy Sector Management Assistance Programme
ETS
Emission Trading Scheme
EUFOR
European Forces in Bosnia and Herzegovina
EUPOL
European Union Policemission
EUSEC
European Communications Security and Evaluation Agency
EVDB
Europees veiligheids- en defensiebeleid
EZ
Economische Zaken
Fairfood
Fairfood
FAO
Food and Agriculture Organization of the United Nations
FARDC
Forces armées de la République démocratique du Congo
FAWE
Forum for African Women Educationalists
FEOU
Fonds Economische Opbouw van Uruzgan
FIAS
Foreign Investment Advisory Service
FIRST
Financial Sector Reform and Strengthening Initiative
FIVDB
Friends in Village Development
FMO
Financierings Maatschappij voor Ontwikkelingslanden
FNL
Forces nationales de libération
FOPP
Fonds voor Ontwikkeling, Pluriformiteit en Participatie
FSC
Forest Stewardship Council (Raad voor Goed Bosbeheer)
FTI
EFA/Fast Track Initiative (FTI
GAVI
Global Alliance for Vaccins and Immunisations
GCPDO
Great Commission For People Development and Orphans
GEF
Global Environment Facility
GFATM
Global Fund to fight Aids, TB and Malaria
GJLOS
Governance, Justice, Law and Order Programme
GNP+
Global Network of People with hiv
GPF
Governance Partnership Facility
GPI
Gender Parity Index
GTZ
Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit
GUA
Guatemala
HIF
Health Insurance Fund
HIPC-landen Heavily Indebted Poor Countries
HIRD
High Impact Rapid Delivery Strategy
HRP
Human Rights Project
HSEP
Health Service Extension Program
IATT
Inter-Agency Task Team (IATT) on Education

262

IDEA
International Institute for Democracy and Electoral Assistance
IDLO
International Development and Law Organisation
IFC
International Finance Corporation
IFDC
International Center for Soil Fertility and Agricultural
IGAP
Integraal Gender Actieplan
IGWG	Intergovernmental Working Group on Public Health,
Innovation and Intellectual Property
IHE
Institute for Water Education
IHP+
International Health Partnership plus
IICD
International Institute for Communication and Development
IIED
Internal Institute for Environment and Development
IIEP
International Institute for Educational Planning
ILO
International Labour Organisation
IMCI
Integrated Management of Childhood Illness
IOB
Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie
IPCC
Intergovernmental Panel on Climate Change
IPPF
International Planned Parenthood Federation
ISS
Institute for Social Studies
ITTO
International Tropical Timber Organisation
IUCN	Internation Union for Conservation of Nature and Natural Resources
IWHC
International Women’s Health Coalition
JI
Joint Implementation
JLICA
Joint Learning Initiative on Children affected by Aids
KIT
Koninklijk Instituut voor de Tropen
LAP
La Paz
LNV
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
MAG
Mines Advisory Group
MARD
Ministry of Agriculture and Rural Development of Vietnam
MCNV
Medisch Comité Nederland-Vietnam
MDG's
Millennium Development Goals
MDRI
Multilateral Debt Relief Initiative
MDRP
Multi-Country Demobilization and Reintegration Program
MDR-TB
Multidrug-resistant TB
MDTF
Multi-Donor Trust Fund
MDTF
Medium-term Expenditure Framework
MER
Commissie Milieu Effect Rapportage
MFO
Medefinancieringsorganisatie
MFS
Medefinancieringsstelsel
MJSP
Meerjarig Strategisch Plan
MKB
Midden- en kleinbedrijf
MONUC	Mission of the United Nations Organisation in the Democratic
Republic of Congo
MSI
Mary Stopes International
MVO
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
NACCAP	Netherlands-African partnership for capacity development
and clinical interventions against poverty-related diseases
NAWL
National Association of Women Laywers
NBG
Nationaal Bureau Genderbeleid
NFP
Netherlands Fellowship Programme
NGO
Non Govermental Organisation
NIMD
Netherlands Institute for Multiparty Democracy
NLACW
The National Legal Aid Clinic for Women
NRI
National Response Initiative
NTP
Nationale Tuberculoseprogramma
NWDP
Nationaal Vrouwen Ontwikkelingsbeleid
NWP
Netherlands Water Partnership
OAS
Organiszation of American States
OCHA
UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs
ODA
Official Development Assistance
OESO
Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling
OHCHR
Office of the High Commissioner for Human Rights
OPTCA
Organic Products Trading Company
ORET
Ontwikkelings Relevante Export Transacties
ORIO
Ontwikkelings Relevante Infrastructuur Ontwikkeling
OS
Ontwikkelingssamenwerking
OUA
Ouagadougou
OVSE
Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
PAC
Parliamentary Accounts Committee
PBA
Programme Based Approach
PFM
Public Finance Management
PIDG
Private Infrastructure Development Group
PIU
Project Implementation Unit
PMTCT
Prevention of Mother To Child Transmission
POP
Programma Ondersteuning Productenorganisaties
PRSP
Poverty Reduction Strategy Paper
PRT
Provinciaal Reconstructie Teams
PSI
Private Sector Investeringsprogramma
PSOM
Programma Samenwerking Opkomende Markten
PUM
Programma Uitzending Managers
PWYP
Publish what you pay
RECSA
Regional Centre on Small Arms
RHS
Reproductive Health Supply
RIVM
Rijksinstituur voor Volksgezondheid en Milieu
RTR
Regeringsstandpunt Tropisch Regenwoud
SACMEQ
Southern and Eastern Africa Consortium for Monitoring
Education Quality
SAF
Stability Assessment Framework
SALIN
Strategische allianties met internationale NGO's

SB
Sectorale Benadering
SEA
Strategic Environmental Assessment
SER
Sociaal Economische Raad
SGACA
Strategische Goed Bestuur en Corruptieanalyses
SPICAD	Support Programme for Institutional and Capacity
Development
SPLM
Sudan Peoples' Liberation Movement
SRGR
Seksuele en reproductieve gezondheid en rechten
SRTF
Sudan Reconstruction Trust Fund
SSR
Security Sector Reform
TAC
Treatment Action Campaign
TDR
Tropical Disease Research and Training Programme
TGNP
Tanzania Gender Networking Programme
TMF
Thematische Medefinanciering
TRIPS-verdrag Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights
UCEP
Underprivileged Children’s Education programs
UGMP
Uganda Governance Monitoring Programme
UIS
Unesco Institute for Statistics
UNAMA
United Nations Assistance Mission in Afghanistan
UNAMID
United Nations African Union Mission in Darfur
UNCTAD
United Nations Conference on Trade and Development
UNDP
United Nations Development Programme
UNEP
United Nations Environment Programme
UNESCO
United Nations Education, Scientif and Cultural Organization
UNFPA
United Nations Population Fund
UNHCR
United Nations High Commissioner for Refugees
UNICEF
United Nations Children's Fund
UNIDIR
United Nations Institute for Disarmament Research
UNIFEM
United Nations Development Fund for Women
UNMIS
United Nations Mission in Sudan
UNOPS
United Nations Office for Project Services
URA
Uganda Revenue Authority
USAID
United States Agency for International Development
UVRM
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
VMP
Vakbondsmedefinancieringsprogramma
VNG
Verening van Nederlandse Gemeenten
VROM	Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer
VWS
Ministerie van Verkeer en Waterstaat
WAD
Weapons and Ammunition Disposal
WASH
Water, Sanitation and Hygiene programme
WECF
Women in Europe for a Common Future
WFP
World Food Programme
WfWP
Women for Water Partnership
WHO
World Health Organisation
WNF
Wereld Natuurfonds
WOPs
Water Operators Partnerships
WPF
World Population Foundation
WSP
Water and Sanitation Program
WUR
Wood Utilization Research
WWF
World Wild Life
ZANEC
Zambia National Education Council

Dankwoord
Onder regie van de Directie Effectiviteit en Kwalititeit (DEK)
van het Ministerie van Buitenlandse Zaken is door een groot
aantal mensen, zowel intern als extern, aan de totstandkoming van de resultatenrapportage 2007-2008 bijgedragen.
Vanaf eind 2007 is in samenwerking met DSI/MY, Partos en
een aantal MFS partners de mogelijkheid in kaart gebracht
om tot een gezamenlijke rapportage te komen. Dit hield
ondermeer in dat er een pilot is uitgevoerd.

Vanaf November 2008 is door Ambassades in de Nederlandse Partnerlanden en MFS partners het materiaal aangeleverd
op basis waarvan schrijfgroepen bestaande uit medewerkers
van het Ministerie van Buitenlandse Zaken en leden van de
MFS organisaties de hoofdstukken hebben samengesteld.
Afstemming van de concepthoofdstukken en een controle
op dwarsdoorsnijdende thema’s zoals bijvoorbeeld ‘gender’
heeft vervolgens plaatsgevonden via de ‘leesgroep’.

Voorbereiding en Pilot:

Schrijfgroepen per Hoofdstuk:

Leesgroep:

MFS partners: Maurits Servaas (ICCO), Marja Exterkate (Partos),
Eric Korsten (SNV), Lucia Helsloot (Cordaid), Jappe Kok
(Hivos), René Schoenmakers (Plan Nederland), Frans Verberne
(ETC), Jael van der Heijden (Oxfam Novib), Wouter Rijneveld
(W&D), Marjan van Es (Hivos), Dieneke de Groot (ICCO).
Ministerie van Buitenlandze Zaken: Pim van der Male, Rob
Swinkels, Marjorie Meis, (DEK/RM), Bert Vermaat (DEK/BA),
Karin Weber en Jan-Willem Oosterbroek (DSI/MY), Dick van
Ginhoven, Kim van Wilgenburg en Peter de Vries (DMW)

Inleiding: Niels van der Bijl (DVL), Herman Specker, Pim
van der Male en Philip Bastiaenen (DEK/RM)
MDG 1: Maurits Servaas (ICCO), Margriet Poel en Annemiek
Beekmans (SNV), Sabine Blokhuis, Elsbeth Koning en Esther
Tessemaker (DDE/NB).
MDG 2: Sita Dewkalie (Oxfam/Novib), Aart van den Broek
(Edukans), Maryse Tanis (Woord en Daad), Sheela Khoesial
(SEVA Network Foundation), Chris de Nie, Pia van der Boom
en Yvonne van Hees (DCO/OO).
MDG 3: Jappe Kok (Hivos), Alice Bouwman (NVR), Ella de
Voogd en Annelieke Duker (DSI/ER).
MDG 4, 5 en 6: Arjen Mulder (Oxfam/Novib), Hilde Kroes
(WPF), Jessica de Ruijter (VSO), Joost van der Meer (AFEW),
Jose Utrera (Cordaid), Beatrijs Stikkers (KNCV TB), Marco
Gerristen en Hilde van Esch (stagiaire) (DSI/SB).
MDG 7: Govert Visser (DMW).
En per sub-MDG:
Milieudegradatie, Energie, Klimaat: Wim van Nes (SNV),
Heerko Dijksterhuis (Both Ends), Govert Visser (DMW/NB)
en Ton van der Zon (DMW/IB).
Bossen, Biodiversiteit: Chris Enthoven en Aaron Vermeulen (WWF), Omer van Renthergem (DMW/NB), Durk
Adema, Ron Havinga en Antje van Driel (DMW/NE).
Water en Sanitatie: Hester Foppen en Maurits Servaas
(ICCO), Arnold van de Klundert (Waste), Dick Bouman (Aqua
for All), Peter de Vries (DMW/NB), Esther de Wit (DMW/IB).
MDG 8: Frederik Haver Droeze, Marleen Monster (DGIS/CE),
Philip Bastiaenen (DEK/RM). Bijdrages van: Maurits Servaas
(ICCO), Wiert Wietsema (Both Ends), Annelies den Boer
(Wemos), Frans Verberne (ETC), Nenita La Rose en Johan
Martens (Child Helpline International), Sjeng Smeets (DDE/
IM), Tjalling Dijkstra (DDE/IM), Saskia de Smidt (DDE/IM),
Leonoor Munster (DDE/OB), Lex van der Burg (DDE/OB), Jos
Lubbers (DMW/IB), Theo Sande (DGIS/CE), Timor El-Dardiry
(DVF/IF), Hans de Voogd (DVF/IF), Gerben Planting (DVF/IF),
Jeroen Rijniers (DCO/OC), Yvonne van Hees (DCO/OC),
Thom Sprenger (DGIS/project 2015), Weert Mostert (DEK/
HI), Sonia van Nispen (DEK/HI).
Afgestemd met ministeries van: LNV, EZ, VWS, Financiën
enVROM.
Goed Bestuur en Maatschappijopbouw: Lucia Helsloot
(Cordaid), Bart Dijkstra (Free Voice), Jan Til (Plan Nederland), Annet IJff (ICCO), Ruth Emmerink, Annouk de Goede
en Henri van Idsert (statigiair) (DMH/GB).
Fragiele Staten: Kees van den Broek (Cordaid), Annemarie
Sweeris (IKV/Pax Christi), Eveline Rooijmans (Oxfam/
Novib), Louise Anten (Clingendael’s Conflict Research Unit
(CRU)), Mark Waanders (DAB, Ministerie van Defensie),
Hugo de Vries, Jan Huesken, Jelte van Wieren en Paula
Sastrowijoto (EFV), Lissette den Breems (DMV).

Marieke Pluk (Sparks), Dik Verboom (Edukans), Martha
Meijer (AIMfor HR), Frans Baneke (WPF), Sjef Ernes
(AquaforAll), Frans van der Linde (Fairfood), Anne-Marie
Heemskerk (Partos), Marie-Trees Meereboer (Partos), Jan
Lock (Woord&Daad), Marco de Swart (Oxfam/Novib),
Dirk-Jan Koch (Ambassade DRC), Onno Koopmans
(Ambassade OUA), Rob van den Boom (Ambassade LAP),
Rein Koelstra (Ambassade GUA), Timor El-Dardiry (DVF),
Jan-Willem Oosterbroek, Ella de Voogd, Annelieke Duker
(DSI), Frederik Haver-Droeze (DGIS/CE), Marcel Vos (DVL/IS),
Herman Specker, Hans Pelgröm, Philip Bastiaenen, Rob
Swinkels, Pim van der Male en Bert Vermaat (DEK).

Verder gaat dank uit naar de volgende
personen, organisaties en instellingen:
NCDO, de Nederlandse Ambassades in de partnerlanden,
Peter Schuurman, Marc Rooijackers (FEZ/BZ), Jan-Willem
Oosterbroek, Willemijn van der Toorn, Karin Weber (DSI/
MY), Eric Hilberink (DVF/IF), Stella Ronner (AMDG),
Marcel Vos, Rolf Wijnstra (DVL/IS), Nico Commijs, Anouska
Litzouw (DVL/DM), Hans Pelgröm, Rob Swinkels (DEK/RM).

263

Colofon
Contactinformatie
Ministerie van Buitenlandse Zaken
Postbus 20061
2500 EB Den Haag

Secretariaat:
Pim van der Male, Marjorie Meis (DEK/RM)
en Bert Vermaat (DEK/BA).

Redactie:
Brigitte Ars

Eindredactie:
DEK

Eindredactie interviews:
Paulette Mostart

Correcties interviews:
Marijn Mostart

Concept:
Vandejong, Amsterdam (www.vandejong.nl)

Art-direction en ontwerp:
Vandejong, Amsterdam i.s.m. SYB Ontwerp

Ontwerp kaarten:
Mapping Worlds

Kaarten en figuren:
NCDO/ Mapping Worlds i.s.m DEK

Gegevens landen:
De Bosatlas (www.bosatlas.nl)

Landendocumentatie (z.d.)
Opgehaald 23 maart, 2009, van http://landendocumentatie.
bosatlas.nl/toCountriesViewN.do

Beelden landen:
©Agefotostock (www.agefotostock.com) met uitzondering
van de beelden van Zuid-Soedan: Hollandse Hoogte:
Sven Torfinn, Tom Pilston

Druk:
OBT, Den Haag
De resultatenrapportage 2007/2008 is beschikbaar in print
en als PDF bestand op www.minbuza.nl.
Aan de inhoud van deze uitgave kunnen geen rechten
worden ontleend. Het overnemen van teksten en/of
afbeeldingen is niet toegestaan zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Mei 2009
www.minbuza.nl

BZDR 6657 / N

264

Resultaten In Ontwikkeling / Rapportage 2007-2008

Mei 2009
BZDR 6657 / N

Resultaten in
ontwikkeling
Rapportage 2007-2008