Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 608

Wijziging van het Burgerlijk Wetboek en het
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
teneinde de afwikkeling van massaschade in een
collectieve actie mogelijk te maken

Nr. 4

ADVIES AFDELING ADVISERING RAAD VAN STATE EN NADER
RAPPORT1
Hieronder zijn opgenomen het advies van de Afdeling advisering van de
Raad van State d.d. 6 oktober 2016 en het nader rapport d.d. 10 november
2016, aangeboden aan de Koning door de Minister van Veiligheid en
Justitie. Het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State is
cursief afgedrukt.
Bij Kabinetsmissive van 15 juli 2016, no.2016001316, heeft Uwe Majesteit,
op voordracht van de Minister van Veiligheid en Justitie, bij de Afdeling
advisering van de Raad van State ter overweging aanhangig gemaakt het
voorstel van wet tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek en het Wetboek
van Burgerlijke Rechtsvordering teneinde de afwikkeling van massaschade in een collectieve actie mogelijk te maken, met memorie van
toelichting.
Het wetsvoorstel strekt tot invoering van een collectieve schadevergoedingsactie. Daartoe wordt één juridisch regime voorgesteld voor
collectieve acties ongeacht of zij strekken tot schadevergoeding in geld of
niet.
De Afdeling advisering van de Raad van State onderschrijft de strekking
van het voorstel. De Afdeling adviseert het voorstel aan de Tweede Kamer
te zenden, maar acht aanpassing van het voorstel aangewezen. Zij wijst er
op dat de voorgestelde ontvankelijkheidseis die geografisch-territoriale
aanknopingspunten bevat geen afbreuk mag doen aan het nuttige effect
van het Unierecht, in het bijzonder van de Verordening Brussel I bis.2
Daarnaast adviseert zij onder andere het voorstel te voorzien van een
tweede opt-out mogelijkheid na de totstandkoming van een schikking.

1

De oorspronkelijke tekst van het voorstel van wet en van de memorie van toelichting zoals
voorgelegd aan de Afdeling advisering van de Raad van State is ter inzage gelegd bij het
Centraal Informatiepunt Tweede Kamer
2
Verordening (EU) nr. 1215/2012 van het Europees parlement en de Raad van 12 december 2012
betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken, PB 2012, L 351, blz. 1.

kst-34608-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 608, nr. 4

1

Blijkens de mededeling van de Directeur van Uw kabinet van 15 juli 2016,
no. 2016001316, machtigde Uwe Majesteit de Afdeling advisering van de
Raad van State haar advies inzake het bovenvermelde voorstel van wet
rechtstreeks aan mij te doen toekomen. Dit advies, gedateerd 6 oktober
2016, nr. W03.16.0208/II, bied ik U hierbij aan.
Het voorstel heeft de Afdeling advisering van de Raad van State (hierna:
de Afdeling of de Afdeling advisering) aanleiding gegeven tot het maken
van opmerkingen over een aantal punten in de toelichting. De Afdeling is
van oordeel dat de toelichting op deze punten dient te worden aangevuld.
Ook heeft de Afdeling advisering een opmerking over een onderdeel in
het wetsvoorstel. Zij is van oordeel dat dit onderdeel in het wetsvoorstel
dient te worden aangepast.
1. Ontvankelijkheidseisen en de bevoegdheidsregels van de Verordening
Brussel I bis
Voorgesteld wordt de collectieve schadevergoedingsactie te beperken tot
gevallen waarin sprake is van een voldoende nauwe band met de
Nederlandse rechtssfeer. Deze beperking voorkomt, volgens de
toelichting, «dat de invoering van een collectieve schadevergoedingsactie
een aanzuigende werking tot gevolg heeft voor zaken die onvoldoende
band met Nederlandse rechtssfeer hebben.»3 Van een voldoende nauwe
band met de Nederlandse rechtssfeer is ingevolge het voorstel sprake
wanneer:
(i) de rechtspersoon genoegzaam aannemelijk maakt dat het merendeel
van de personen tot bescherming van wier belangen de rechtsvordering strekt, zijn gewone verblijfplaats in Nederland heeft; of
(ii) degene tegen wie de rechtsvordering zich richt, woonplaats in
Nederland heeft; of
(iii) de gebeurtenis of de gebeurtenissen waarop de rechtsvordering
betrekking heeft, in Nederland heeft of hebben plaatsgevonden.4
Over dit voorstel hebben de Staatscommissie voor het Internationaal
Privaatrecht en de Adviescommissie voor burgerlijk procesrecht op 1 april
2016 een gezamenlijk advies uitgebracht. Volgens de commissies zijn de
bevoegdheidsbepalingen van de Verordening Brussel I (bis) weliswaar
niet toegesneden op de figuur van de collectieve schadevergoedingsactie,
«maar [...] is [het] niettemin aannemelijk dat die bevoegdheidsbepalingen
in beginsel ook op een dergelijke actie van toepassing zijn».5 Zij hebben
opgemerkt dat de duiding van de voorgestelde aanknopingsfactoren als
ontvankelijkheidseisen onverlet laat dat een dergelijke ontvankelijkheidsbepaling geen afbreuk mag doen aan het nuttig effect van het Unierecht,
en in het bijzonder de Verordening Brussel I bis.6 Volgens de commissies
roept het gebruik van geografisch-territoriale aanknopingspunten
spanning op met de Verordening Brussel I (bis), waarvan de bevoegdheidsbepalingen eveneens zijn gebaseerd op dergelijke aanknopingspunten. De commissies concluderen dat het uiteindelijk aan het Hof van
Justitie is om te oordelen of een zodanige ontvankelijkheidsdrempel
verenigbaar is met het gesloten stelsel van bevoegdheidsgronden van de
Verordening Brussel I bis.
De Afdeling heeft er begrip voor dat met de voorgestelde bepaling
geprobeerd wordt te voorkomen dat een op zichzelf aantrekkelijke

3

Memorie van toelichting, algemeen, paragraaf 4.
Het voorgestelde artikel 3:305a, derde lid, Burgerlijk Wetboek (BW).
5
Advies van 1 april 2016, paragraaf 3.2.2.
6
Advies van 1 april 2016, paragraaf 3.4.2.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 608, nr. 4

2

procedure voor collectieve schadevergoeding een ongewenste aanzuigende werking krijgt.
Tegelijkertijd onderschrijft de Afdeling de opmerking van de vorenbedoelde commissies dat, ook wanneer de hiervoor bedoelde geografischterritoriale aanknopingsfactoren de vorm van ontvankelijkheidseisen
krijgen, het nuttige effect van de bevoegdheidsregels van de Verordening
Brussel I bis verzekerd dient te worden. Dit volgt uit de jurisprudentie van
het Hof van Justitie.7 Ingevolge deze jurisprudentie mag de rechter geen
nationaalrechtelijke ontvankelijkheidsvoorwaarden toepassen die de
werking van de bevoegdheidsregels van de Verordening Brussel I bis
zouden beperken.
De toelichting maakt niet duidelijk hoe het nuttige effect van de Verordening Brussel I bis verzekerd wordt, nu het voorstel aanvullende eisen op
die van de Verordening formuleert.
Om te verduidelijken tot welke vragen de voorgestelde ontvankelijkheidseis in de verhouding tot de Verordening Brussel I bis kan leiden,
merkt de Afdeling bij wijze van voorbeeld het volgende op.
Daar waar de Verordening Brussel I bis zelf van de hoofdregel afwijkt en
een ruimere bevoegdheid toekent aan de Nederlandse rechter, zou de
voorgestelde ontvankelijkheidseis de werking van de Verordening in
principe kunnen beperken. De hier bedoelde ruimere bevoegdheid geldt
op grond van de Verordening Brussel I bis bijvoorbeeld bij een forumkeuze van artikel 25 van deze Verordening. Wanneer betrokkenen bij de
massaschade overeenkomen dat de Nederlandse rechter daarover zou
moeten oordelen, wordt de Nederlandse rechter in beginsel exclusief
bevoegd tot kennisneming van het geschil. Artikel 25 van de Verordening
kent een ruime opzet en vereist niet dat partijen in een EU-lidstaat wonen
en evenmin dat de zaak anderszins is verbonden met de rechtssfeer van
de forumkeuzerechter. De voorgestelde bepaling van ontvankelijkheid
heeft dan tot gevolg dat het instellen van een dergelijke vordering
ondanks de forumkeuze niet mogelijk is, omdat aan een van de onder (i)
tot (iii) gestelde eisen niet wordt voldaan. In die zin betreft het aanvullende en daarmee beperkende eisen.
De Afdeling adviseert in de toelichting in te gaan op de vraag hoe het
nuttige effect van de Verordening Brussel I bis verzekerd blijft daar waar
het voorstel aanvullende eisen formuleert ten opzichte van de hiervoor
bedoelde afwijkende bevoegdheidsregels van de Verordening en het
voorstel zo nodig aan te passen.
2. Verhouding tussen Exclusieve Belangenbehartiger en andere partijen
Met het oog op een efficiënte afwikkeling van massazaken, wordt in het
voorstel een nieuwe rechtsfiguur geïntroduceerd, die van de Exclusieve
Belangenbehartiger.8 De Exclusieve Belangenbehartiger wordt door de
rechter als de meest geschikte eiser aangewezen uit de eisers die een
collectieve vordering hebben ingesteld en die aan de ontvankelijkheidseisen voldoen.9 Ingevolge het voorstel treedt de eiser die als
Exclusieve Belangenbehartiger wordt aangewezen op voor de belangen
7

HvJEG 15 mei 1990, zaak C-365/88 (Kongress Agentur Hagen/Zeehaghe), ECLI:EU:C:1990:203.
Zie ook HvJEG 15 november 1983, zaak 288/82 (Duijnstee/Goderbauer), NJ 1984/695, HR
18 maart 2011, NJ 2011/219 en HvJEU 28 januari 2015, zaak C-375/13 (Kolassa/Barclays Bank),
NJ 2015/332.
8
Dit wordt geadviseerd in de Aanbevelingen van de Juristengroep.
9
Het voorgestelde artikel 1018e. Bij de keuze van de Exclusieve Belangenbehartiger betrekt de
rechter de omvang van de groep personen voor wie de eiser opkomt, de grootte van het door
deze groep vertegenwoordigde financiële belang en andere werkzaamheden die de eiser
verricht voor de personen voor wie hij opkomt in of buiten rechte (het voorgestelde artikel
1018e, eerste lid, sub a t/m c).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 608, nr. 4

3

van alle personen in de nauw omschreven groep en als vertegenwoordiger van de niet als Exclusieve Belangenbehartiger aangewezen eisers.
De niet als Exclusieve Belangenbehartiger aangewezen eisers blijven
partij in de procedure. De Exclusieve Belangenbehartiger verricht de
proceshandelingen. De rechter kan bepalen dat ook de niet aangewezen
eisers proceshandelingen mogen verrichten.10 Indien de aard van de
collectieve vordering of van de eisers of de belangen van de personen
voor wie zij opkomen daartoe aanleiding geven, kan de rechter ervoor
kiezen om verschillende Exclusieve Belangenbehartigers in een collectieve
actie aan te wijzen.11
In de memorie van toelichting wordt kort ingegaan op de verhouding
tussen de Exclusieve Belangenbehartiger en de overige eisers.12 Daarin
wordt nader toegelicht dat hoewel in beginsel alleen de Exclusieve
Belangenbehartiger de proceshandelingen verricht, de rechter in
voorkomend geval met het oog op het recht op een eerlijk proces van
artikel 6 EVRM kan beslissen, dat andere eisers worden gehoord en
proceshandelingen mogen verrichten.13 In welke concrete gevallen dat zal
zijn wordt niet duidelijk gemaakt.
De toelichting stelt verder dat de niet aangewezen eisers hun positie als
partij kunnen gebruiken om «hun opmerkingen in de procedure te maken
als zij dit nodig achten. Zo kunnen zij de Exclusieve Belangenbehartiger
waar nodig bijsturen,» aldus de toelichting.14 Uit deze toelichting blijkt
niet op welke wijze de partijen opmerkingen in de procedure kunnen
maken en in hoeverre de rechter hiervoor ruimte moet bieden, juist gelet
op de coördinerende rol van de Exclusieve Belangenbehartiger.
Ook is niet ondenkbaar dat de Exclusieve Belangenbehartiger zich niet laat
bijsturen, waardoor een conflictsituatie kan ontstaan tussen hem en de
andere partijen. De rol van de rechter is dan niet duidelijk. Het gevoel bij
de eisers dat hun belangen onvoldoende worden behartigd door de
Exclusieve Belangenbehartiger(s) kan bovendien aan de acceptatie van de
uitkomst van de procedure in de weg staan. Een opt-out mogelijkheid die
deze ontevreden eisers na de aanwijzing van de Exclusieve Belangenbehartiger hebben gehad, kan aan hen niet worden tegengeworpen. In de
korte periode na de aanwijzing van de Exclusieve Belangenbehartiger(s),
waarin de keuze voor opt-out mogelijk was, was de houding van de
Exclusieve Belangenbehartiger in de verdere procedure nog niet bekend.
De Afdeling adviseert met het oog op de hiervoor gestelde vragen de
betekenis van het feit dat de niet aangewezen eisers partij blijven in de
procedure toereikend toe te lichten en het voorstel zo nodig aan te
passen.
3. Dubbele opt-out
In de voorgestelde procedure stelt de rechter een termijn vast voor het
beproeven van een schikkingsovereenkomst tussen de partijen. Hij doet
dit na aanwijzing van een Exclusieve Belangenbehartiger.15 Indien het de
partijen lukt om deze overeenkomst te sluiten, wordt deze voorgelegd aan
de rechter ter goedkeuring.16 Na de rechterlijke goedkeuring is deze
overeenkomst bindend voor alle partijen die na de aanwijzing van een
Exclusieve Belangenbehartiger niet van de mogelijkheid van het treden uit

10

Het voorgestelde artikel 1018e, derde lid.
Het voorgestelde artikel 1018e, vierde lid.
12
Memorie van toelichting, Artikelsgewijs, artikel 1018e, zesde en zevende alinea.
13
Memorie van toelichting, Artikelsgewijs, artikel 1018e, zesde alinea.
14
Memorie van toelichting, Artikelsgewijs, artikel 1018e, zevende alinea.
15
Het voorgestelde artikel 1018g.
16
Het voorgestelde artikel 1018h, eerste lid.
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 608, nr. 4

4

de rechterlijke procedure gebruik hebben gemaakt (opt out). De voorgestelde regeling is inhoudelijk vergelijkbaar met de regeling in het kader
van de Wet collectieve afwikkeling massaschade (hierna: WCAM). Deze
WCAM-regeling geeft de partijen die een schikking omtrent de schadevergoeding hebben getroffen de mogelijkheid om de rechter te vragen de
overeenkomst algemeen verbindend te verklaren.17
Omdat het concept van de (goedkeuring van de) voorgestelde vaststellingsovereenkomst vergelijkbaar is met dat van de WCAM, verklaart het
voorstel de bepalingen van de WCAM van overeenkomstige toepassing.
Het voorstel maakt echter een uitzondering wat betreft de mogelijkheid
voor partijen om zich van de algemeen verbindendverklaring van de
overeenkomst te bevrijden. Thans geldt op grond van de WCAM dat
degene die gerechtigd is tot vergoeding van de schade een mogelijkheid
heeft om door middel van een opt-out te laten weten niet gebonden te
willen zijn aan de overeenkomst. De betrokkene beslist daartoe nadat de
vaststellingsovereenkomst algemeen verbindend is verklaard door de
rechter en de inhoud daarvan voor de betrokkene daarmee bekend is.18
De opt-out regeling als hier bedoeld wordt niet van overeenkomstige
toepassing verklaard voor de vaststellingsovereenkomst die volgens het
voorstel tijdens de gerechtelijke procedure is gesloten en goedgekeurd
door de rechter.19
De keuze om deze opt-out mogelijkheid niet ook ten aanzien van de
overeenkomst gesloten tijdens de voorgestelde rechterlijke procedure te
laten gelden wordt in de memorie van toelichting gemotiveerd met de
verwijzing naar de reeds eerder in de procedure voorgestelde
mogelijkheid voor partijen om zich van de uitkomst van de procedure te
bevrijden door middel van opt-out.20 Ingevolge het voorgestelde artikel
1018f hebben de partijen de mogelijkheid om binnen een door de rechter
te bepalen termijn na de aanwijzing van een Exclusieve Belangenbehartiger gebruik te maken van de opt-out mogelijkheid. Zij kunnen dit doen
als ze er geen vertrouwen in hebben dat degene die aangewezen werd als
Exclusieve Belangenbehartiger hun belangen voldoende zal behartigen.
Volgens de toelichting bestaat voor de tweede opt-out geen rechtvaardiging, nu de goedgekeurde overeenkomst ook gaat gelden voor de
personen die toch al door de uitkomst van de procedure zouden worden
gebonden, omdat zij geen gebruik hebben gemaakt van de eerste opt-out
mogelijkheid. De rechterlijke goedkeuring van de overeenkomst, zo
vervolgt de toelichting, vormt voldoende waarborg voor de personen voor
wie de overeenkomst wordt gesloten.21
Deze motivering overtuigt onvoldoende. De Afdeling onderschrijft dat de
mogelijkheid van een tweede opt-out de snelheid en de finaliteit van de
collectieve procedure kan bemoeilijken. Tegelijkertijd wijst zij op de
gelijkenissen tussen de rechterlijke goedkeuring van de overeenkomst
tijdens de voorgestelde procedure en de algemeen verbindendverklaring
van de vaststellingsovereenkomst op grond van de WCAM.
In beide gevallen – zowel op grond van de WCAM als op grond van het
voorstel – komt de rechter tot zijn oordeel om de overeenkomst al dan niet
algemeen verbindend te verklaren respectievelijk goed te keuren op basis
van dezelfde criteria.22 In beide gevallen is het voor de rechter de vraag of

17

Huidige artikelen 7:907–910 van het BW.
Artikel 7:908 lid 2 BW.
19
De Juristengroep heeft in hun Aanbevelingen deze tweede opt-out wel geadviseerd.
20
Memorie van toelichting, artikelsgewijs, artikel 1018h, vijfde alinea.
21
Memorie van toelichting, artikelsgewijs, artikel 1018h, vijfde alinea.
22
Dit komt door de van overeenkomstige toepassing verklaring van artikel 7:907 op de voorgestelde goedkeuring van de overeenkomst op grond van het voorstel.
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 608, nr. 4

5

de belangen van de personen ten behoeve van wie de overeenkomst is
gesloten voldoende zijn gewaarborgd.23 Desondanks voorziet de
procedure onder de WCAM in de mogelijkheid van opt-out na de
algemeen verbindendverklaring door de rechter, terwijl het voorstel een
dergelijke mogelijkheid ontbeert bij de goedkeuring van de overeenkomst
gesloten tijdens de gerechtelijke procedure. Een rechtvaardiging voor dit
onderscheid ziet de Afdeling vooralsnog niet. Daarbij wijst de Afdeling
erop dat de voorgestelde opt-out na de aanwijzing van een Exclusieve
Belangenbehartiger, anders dan de opt-out op grond van de WCAM, geen
betrekking heeft op de tussen de partijen gesloten overeenkomst. Deze
opt-out is slechts bedoeld om de partijen de mogelijkheid te geven om af
te zien van de collectieve procedure wanneer zij na de bekendmaking van
de Exclusieve Belangenbehartiger verwachten dat deze hun belangen
onvoldoende zal behartigen. Deze opt-out mogelijkheid heeft niet zoveel
te maken met de inhoud van de gesloten overeenkomst en kan daarom
bezwaarlijk in de plaats treden van de opt-out mogelijkheid na de
goedkeuring van de overeenkomst.
De Afdeling adviseert in het voorstel te voorzien in een opt-out
mogelijkheid na de goedkeuring van de vaststellingsovereenkomst.
4. Alternatieven voor de voorgestelde gerechtelijke procedure
Het wetsvoorstel geeft uitvoering aan de motie Dijksma. Daarin wordt de
regering verzocht om o.a. het BW zodanig aan te passen dat representatieve belangenorganisaties het recht krijgen om schade collectief te
verhalen. Deze mogelijkheid ontbreekt thans door de expliciete uitsluiting
in artikel 3:305a, derde lid van het BW.24
Gelet op de bezwaren tegen het zonder nadere regeling invoeren van een
collectieve schadevergoedingsactie door het louter schrappen van het
derde lid van artikel 3:305a, is er in het wetsvoorstel voor gekozen om
collectieve procedures met de invoering van collectieve schadevergoedingsacties verder te stroomlijnen in overeenstemming met de aanbevelingen van de Juristengroep, aldus de toelichting.25
De Afdeling begrijpt de overweging om de gerechtelijke procedure nader
in te kaderen met het oog op een efficiënte en effectieve afwikkeling van
massaschades. Tegelijkertijd merkt zij op dat de voorgestelde procedure
tamelijk complex is geworden, mede in het licht van de opmerkingen
hiervoor onder 1, 2 en 3. Een gerechtelijke procedure als hier voorgesteld
is ingewikkeld en omvangrijk en daardoor langdurig en kostenintensief.26
De toelichting gaat niet in op de vraag of alternatieve oplossingen dan de
voorgestelde gerechtelijke procedure zijn overwogen en zo ja waarom die
ontoereikend zijn gevonden. Gedacht zou bijvoorbeeld kunnen worden
aan de vorming van een onafhankelijk college, breed samengesteld uit
deskundigen, waartoe ook rechterlijke deskundigheid kan behoren. Een
dergelijk alternatief kan een deskundige, efficiënte en effectieve afdoening
van massaclaims tot gevolg hebben en hoeft niet tot mogelijke problemen
in de verhouding tot Europese regelgeving te leiden, zoals hiervoor onder
punt 1 aangeduid. Verder zou het gebruik van de deelgeschillenregeling in

23

Artikel 7:907, lid 3.
Kamerstukken II 2011/12, 33 000 XIII, nr. 14.
25
Memorie van toelichting, Algemeen deel, paragraaf 4.
26
In dezelfde zin het advies van de Raad voor de Rechtspraak van 23 oktober 2014, waarin
vraagtekens worden gezet bij de uitvoerbaarheid van de regeling. Zie ook A. Hammerstein,
«Collectief procederen vanuit de visie van een rechter», MvO 2016, nr. 3 en 4, blz. 81.
24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 608, nr. 4

6

dit opzicht zijn nut kunnen bewijzen.27 De collectieve procedure wordt dan
via schikkingsonderhandelingen buiten de rechter om gevoerd. Echter, de
rechter kan verzocht worden om over een deel van het geschil te
oordelen. De uitkomst van een dergelijke procedure zou uiteindelijk aan
de rechter voor verbindendverklaring voorgelegd kunnen worden.
De Afdeling adviseert in de toelichting in te gaan op alternatieven voor de
voorgestelde gerechtelijke procedure en op de voor- en nadelen daarvan
in verhouding tot hetgeen is voorgesteld.
5. Redactionele kanttekeningen
De Afdeling verwijst naar de bij dit advies behorende redactionele bijlage.
Graag ga ik hieronder op deze opmerkingen in.
Overeenkomstig het advies van de Afdeling advisering is de motivering
aangepast en is ingegaan op de vraag hoe het nuttig effect van de
Verordening Brussel I-bis verzekerd blijft met de voorgestelde aanvullende
ontvankelijkheidseis van een voldoende nauwe band met Nederlandse
rechtssfeer. Daartoe is in de toelichting ingegaan op een drietal uitspraken
van het Europese Hof van Justitie («HvJEU») en een uitspraak van de
Hoge Raad waarnaar de Afdeling advisering verwijst en die alle betrekking
hebben op de verhouding tussen Europees (proces)recht en nationaal
procesrecht. De conclusie van die analyse is dat uit deze rechtspraak blijkt
dat het HvJEU belang hecht aan de goede werking van de bevoegdheidsregels van Brussel I en dat deze niet opzij kunnen worden gezet door
nationale regels van procesrecht. Tegelijkertijd volgt uit het Kolassa-arrest
dat het vereiste van het nuttig effect niet betekent dat voor het interne
(proces)recht geen enkele ruimte bestaat voor nadere invulling. Er is
daarnaast op gewezen dat de voorgestelde ontvankelijkheidseis van een
voldoende nauwe band een ontvankelijkheidsvereiste en niet een
bevoegdheidsregel is, zoals de Afdeling advisering ook al opmerkt.
Verduidelijkt is ten slotte dat het voorstel niet afdoet aan de goede
werking van deze Verordening. Als er internationale bevoegdheid van de
Nederlandse rechter bestaat, kan een partij bij de Nederlandse rechter
terecht. Het effect van het voorstel is uitsluitend dat die partij niet in alle
gevallen gebruik kan maken van deze procedure, te weten als de
verweerder buiten Nederland woont èn de schadeveroorzakende
gebeurtenis zich buiten Nederland heeft voorgedaan èn het merendeel
van de gedupeerden buiten Nederland woont.
Over het voorbeeld van de Afdeling advisering van een forumkeuze in een
massazaak waarin niet wordt voldaan aan het vereiste van een voldoende
nauwe band met Nederland, zoals voorgesteld in artikel 3:305a, lid 3,
onder b, BW, is in de toelichting opgemerkt dat dit voorbeeld zich in de
praktijk niet snel zal voordoen. Verduidelijkt is dat, anders dan bij de
WCAM, waar partijen al in staat zijn gebleken tot een overeenkomst over
de afwikkeling van de massaschade te komen, het bij collectieve vorderingen in de voorgestelde procedure gaat om partijen die het juist niet
eens kunnen worden over de afwikkeling. Het is in zo’n geval nauwelijks
denkbaar dat diezelfde aangesproken partijen er vrijwillig mee instemmen
om juist voor de Nederlandse rechter een procedure over een collectieve
schadevordering te voeren, als een nauwe band met de Nederlandse
rechtssfeer ontbreekt. Ook is verduidelijkt dat niet snel een geldige
forumkeuze mag worden aangenomen omdat de instemming van de
claimorganisatie niet op een lijn mag worden gesteld met de instemming
27

Zie thans de Wet deelgeschilprocedure voor letsel- en overlijdensschade (artikel 1019w1.019cc Rv).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 608, nr. 4

7

van individuele gedupeerden. Dit geldt nog meer als het om consumentengedupeerden gaat. Voor forumkeuzebedingen in overeenkomsten geldt
dat deze niet automatisch gelden voor een collectieve vordering van een
claimorganisatie, vgl. HvJEU 21 mei 2015 (zaak C-352/13, CDC/Akzo
Nobel). Verduidelijkt is dat partijen die wel een geldige forumkeuze
hebben gedaan, toegang hebben tot de Nederlandse rechter, maar niet tot
de hier voorgestelde procedure voor zover zij niet aan een van de
vereisten voor een voldoende nauwe band met de Nederlandse rechtssfeer voldoen.
Overeenkomstig het advies van de Afdeling advisering is nader toegelicht
wat de betekenis is van het feit dat de niet aangewezen belangenbehartigers partij blijven in de procedure naast de Exclusieve Belangenbehartiger. Verduidelijkt is op welke wijze deze partijen opmerkingen in de
procedure kunnen maken en in hoeverre de rechter hiervoor ruimte moet
bieden, gelet op de coördinerende rol van de Exclusieve Belangenbehartiger. Artikel 1018e lid 3 bepaalt dat «de rechter kan bepalen dat ook de
niet aangewezen eisers proceshandelingen mogen verrichten». Verduidelijkt is dat deze bepaling de rechter in staat stelt regie te voeren op de
wijze waarop recht wordt gedaan aan de positie van de niet aangewezen
belangenbehartigers als partij. Zo kan hij bijvoorbeeld bepalen dat deze
eisers wel een processtuk kunnen indienen, maar regels geven over de
volgorde waarin partijen dit mogen doen. De rechter kan bijvoorbeeld
bepalen dat eerst de Exclusieve Belangenbehartiger zijn processtuk
indient en dat de andere eisers vervolgens in staat worden gesteld om
een aanvullend stuk in te dienen uitsluitend voor zover deze andere eisers
menen dat een bepaald gezichtspunt ten onrechte niet naar voren is
gebracht. De verweerder kan vervolgens op alle stukken tegelijk reageren.
Gewezen is in dit verband op de KEI-wetgeving, die de rechter en partijen
voldoende ruimte biedt om hier op een pragmatische manier mee om te
gaan. Met name de nieuwe artikelen 19 lid 2 en 30o Rv. geven de rechter
ruime bevoegdheden om regie op maat te voeren. Dit kan ook in een
collectieve procedure als geregeld in dit wetsvoorstel. Verduidelijkt is
voorts dat ervoor is gekozen de wijze waarop invulling wordt gegeven aan
het zijn van partij van de niet aangewezen belangenbehartigers, over te
laten aan de rechter. Het zal immers afhangen van de concrete collectieve
procedure wat de meest geschikte aanpak is. Dit hangt onder meer af van
de vraag of er slechts een andere belangenbehartiger is of juist vele en of
zij een overlappende achterban hebben, of juist een verschillende. Nader
toegelicht is dat richtsnoer voor de rechter bij het bepalen van deze
aanpak zijn: artikel 6 EVRM en het daarin neergelegde recht op een
effectieve toegang tot de rechter en daarnaast de algemene beginselen in
ons burgerlijk procesrecht, waaronder het beginsel van hoor en
wederhoor, de waarheidsvinding en de verplichting om te waken tegen
onredelijke vertraging.
De Afdeling advisering adviseerde in haar Advies over dit wetsvoorstel
om te voorzien in een opt out mogelijkheid na de goedkeuring van de
vaststellingsovereenkomst. Ik onderken dat de voorgestelde opt out na de
aanwijzing van de Exclusieve Belangenbehartiger, anders dan de opt out
op grond van de WCAM, geen betrekking heeft op de tussen partijen
gesloten overeenkomst. Toch meen ik dat een tweede opt out
mogelijkheid na goedkeuring van de vaststellingsovereenkomst op dit
moment onvoldoende toegevoegde waarde heeft. In haar advies van 3 juli
2016 wijst de Adviescommissie BPR erop dat personen die aan de
uitkomst van de procedure zijn gebonden, reeds tijdens de procedure de
mogelijkheid hebben gehad om eventuele bezwaren tegen een collectieve
schikking aan de rechter kenbaar te maken. Daarmee bevat het
wetsvoorstel adequate waarborgen voor het behartigen van de belangen
van de personen voor wie de overeenkomst wordt gesloten. Daarnaast

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 608, nr. 4

8

geeft het voorgestelde systeem gedupeerden een duidelijker keuzemoment dan een systeem waarbij wordt voorzien in een tweede opt out.
Ik heb er daarom voor gekozen niet te voorzien in een opt out
mogelijkheid nadat een overeenkomst tussen de Exclusieve Belangenbehartiger en de verweerder is goedgekeurd. Om die reden is artikel 7:908
BW niet van overeenkomstige toepassing verklaard. Wel is in het licht van
het Advies van de Afdeling advisering in de toelichting nader gemotiveerd
waarom van een tweede opt out mogelijkheid is afgezien.
Overeenkomstig het Advies van de Afdeling advisering is in de toelichting
nader ingegaan op de voor- en nadelen van alternatieven voor gerechtelijke afdoening. Benadrukt is dat het uitgangspunt is dat een collectieve
schikking ter afwikkeling van een massaclaim in beginsel de voorkeur
heeft boven een gerechtelijke procedure. Daarnaast is verduidelijkt dat
alternatieven voor een gerechtelijke afwikkeling kunnen bijdragen aan het
bereiken van een collectieve schikking en kunnen bijdragen aan
deskundige, efficiënte en effectieve afwikkeling van massaschade. Daarbij
is opgemerkt dat deze alternatieven als nadeel hebben dat zij niet effectief
kunnen functioneren zonder de vrijwillige medewerking van de betrokken
partijen. Dit geldt zowel voor bemiddeling door een toezichthouder of
geschilbeslechting door een onafhankelijke geschillencommissie als voor
het voorleggen van deelgeschillen aan de rechter in een poging om een
schikking buiten rechte te bereiken. Gewezen is op het voordeel van een
gerechtelijke procedure dat een finaal en billijk resultaat ook kan worden
bereikt als één van de partijen zich verzet tegen collectieve afwikkeling.
De redactionele suggesties van de Afdeling zijn overgenomen. Verder is
van de gelegenheid gebruik gemaakt om enkele zuiver redactionele
wijzigingen door te voeren.
De Afdeling advisering van de Raad van State geeft U in overweging het
voorstel van wet te zenden aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
nadat met het vorenstaande rekening zal zijn gehouden.
De waarnemend vice-president van de Raad van State,
J.G.C. Wiebenga
Ik moge U verzoeken het hierbij gevoegde gewijzigde voorstel van wet en
de gewijzigde memorie van toelichting aan de Tweede Kamer der
Staten-Generaal te zenden.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
G.A. van der Steur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 608, nr. 4

9

Redactionele bijlage bij het advies van de Afdeling advisering van de Raad
van State betreffende no.W03.16.0208/II
–
–

In het voorgestelde artikel 1018j, tweede lid, «1018, tweede lid»
vervangen door 1018c, tweede lid
In het voorgestelde artikel 1018k, tweede lid, de eerste keer «in artikel
907, tweede lid, onder f,» vervangen door in artikel 907, tweede lid,
onder g, van Boek 7 van het BW en de tweede keer «in artikel 907,
tweede lid, onder f» vervangen door in artikel 907, tweede lid, onder g

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 608, nr. 4

10