Stadslandbouw

Een verkenning van groen en
boer zijn in en om de stad
November 2012
Esther Veen, Bas Breman en Jan Eelco Jansma

Voorwoord
Stadslandbouw en groen in de stad staan onder grote maatschappelijke belangstelling. Stadslandbouw en groen
worden niet meer gezien als exclusief voor het platteland. De stad wil om verschillende redenen ook een rol krijgen.
Het borrelt aan ideeën en initiatieven. Zoals vaak gebruikelijk bij een nieuwe ontwikkeling, is er nog weinig coherentie, de beweging is nog fragiel. Dit brengt overheden, lokaal en landelijk in beweging. Hoe moeten we omgaan met
stadslandbouw? Waar kunnen we het verder faciliteren? Wat moeten wij regelen? Is datgene wat we al doen voldoende?
Uit de dynamiek van deze vragen komt de verkenning voort. De verkenning is uitgevoerd in het kader van een Helpdeskvraag binnen het BO-11-014 programma (Maatschappelijke Potenties van Groen) naar aanleiding van een vraag
vanuit de Eerste Kamer, van lid Tiesinga (CDA) aan toenmalig staatssecretaris Bleker. Met dit document zetten we een
bescheiden stap naar samenhang en mogelijk verdere beleidsvorming rond stadslandbouw. Een stad als New York laat
zien dat een ‘grassroot’ beweging en overheid (overkoepelend beleid) elkaar versterken.
De verkenning was beperkt van opzet, en kan niet als uitputtend beschouwd worden. Op efficiënte wijze hebben we
getracht kennis en ervaring te bundelen, gebruikmakend van de expertise van dit thema bij de diverse geledingen van
Wageningen UR en daarbuiten. Er gebeurt echter nog zoveel meer in de stadslandbouw. Deze verkenning verdient een
uitputtender vervolg.

Esther Veen, Bas Breman en Jan Eelco Jansma
20 november 2012

2

Introductie
Deze notitie bevat de uitkomsten van een korte verkenning naar de betekenis van groen en boer zijn in en om
de stad. Deze verkenning is uitgevoerd in het kader van
een Helpdeskvraag binnen het BO-11-014 programma
(Maatschappelijke Potenties van Groen) naar aanleiding
van een vraag vanuit de Eerste Kamer, van lid Tiesinga
(CDA) aan toenmalig staatssecretaris Bleker. Deze vraag
luidde als volgt: “De natuur in de stad is een ondergeschoven kindje. Wij doelen dan niet op de parken en
plantsoenen, maar op natuurontwikkelingsmogelijkheden op bijvoorbeeld muren, daken, terrassen et cetera.
Het harde deel van de stad kent vele natuurkansen. Zo
ook staat urban agriculture internationaal sterk in de
belangstelling. Voor het stedelijk groen moet veel meer
aandacht zijn. Wil de staatssecretaris zich daar sterk
voor maken?” (Handelingen I 2010-2011, nr. 21, item 6,
blz. 52).

Inhoud

De staatssecretaris heeft daarop geantwoord dat hij
“de gedachte van groen en boer zijn in en om de stad
nog eens nader wil verkennen”. Met de opdrachtgever

Wat is stadslandbouw?

4

(Ministerie van Economische Zaken) is vervolgens over-

Functies

5

eengekomen dat deze verkenning zal worden uitgevoerd

Beleidsthema’s

6

Uitleg factsheets

8

middels een zogenaamde Helpdeskvraag. Het gaat
daarbij om een korte verkenning, waarbij in ieder geval
aandacht zal worden besteed aan:
•

•

Werkgelegenheid (De Ridammerhoeve)

10

Verschillende typen ‘stadslandbouw’ die in de

Toegevoegde waarde (Stadsboerderij Almere)

12
14

praktijk voorkomen (commercieel / niet commerci-

Indirecte baten (Doarpstún Snakkerburen)

eel; voedselproductie vs. andere groene diensten;

Aantrekkelijk woonklimaat (Buurtmoestuin

schaalgrootte; bestaand – beginnend etc.)

Parmenidesstraat)

De (potentiële) meerwaarde van de verschillende

De gezonde stad

typen initiatieven
•

De kansen en valkuilen voor de ontwikkeling van
verschillende typen stadslandbouw en de daaruit
voortvloeiende beleidsimplicaties

•

De economische stad

Verschillende claims over stadslandbouw en de
(onderzoeks-)vragen die deze oproepen

Deze verkenning behandelt achtereenvolgens: de definitie van stadslandbouw, de functies van stadslandbouw,
de beleidsthema’s waarop stadslandbouw aansluit en
dertien factsheets met elk een ander voorbeeld van
stadslandbouw. Het gaat vervolgens in op de betekenis

16

Leefomgeving (Creatief Beheer)

18

Milieu (Almere Oosterwold)

20

Klimaat (Oregional)

22

Voeding & gezondheid (De Bioakker)

24

Onze stad
Zorg en welzijn (Moestuin Maarschalkerweerd)

26

Participatie en cohesie (Moestuintjes IJburg)

28

Recreatie en vrije tijd (’t Geertje)

30

Onderwijs (Buorkje op ‘e Skoalle)

32

Overige innovatieve voorbeelden
Daken, gevels en gebouwen, gesloten ketens

34

Beschouwing

36

verkenning sluit af met aanknopingspunten en uitdagin-

Aanbevelingen voor beleid

38

gen voor het beleid.

Referenties

42

van stadslandbouw en de vragen die nog open staan. De

3

Wat is stadslandbouw?
In deze verkenning van ‘groen en boer zijn in en om de

scheidt van gangbare landbouw. Het gaat juist om het

stad’ richten wij ons specifiek op het verschijnsel stads-

feit dat stadslandbouw een integraal onderdeel uitmaakt

landbouw. Een belangrijke reden voor deze inkadering is

van de stedelijke economie en haar sociale en ecologi-

dat deze al blijkt uit de gestelde vraag vanuit de Eerste

sche systeem (Veenhuizen en Danso, 2007). De schaal,

Kamer, waarin immers duidelijk naar voren komt dat het

omvang, vorm en intensiteit van de productie is niet

niet (alleen) gaat om parken en plantsoenen. Sterker

bepalend en onderscheidend. Dat is juist het zoeken en

nog, ‘urban agriculture’, of stadslandbouw, wordt speci-

aangaan verbindingen met de stad. Stadslandbouw zijn

fiek als thema genoemd. Stadslandbouw staat de laatste

ook kassencomplexen die producten lokaal afzetten en

tijd bovendien sterk in de politieke en maatschappelijke

energie leveren aan een naburige woonwijk. Producen-

belangstelling. Er is veel dynamiek rond dit thema. Een

ten in of buiten het stedelijke gebied die alleen voor de

moment om (beleidsmatig) positie te bepalen.

wereldmarkt produceren en geen verbinding hebben met

Er zijn vele beelden en definities van wat stadslandbouw
in de praktijk is of zou moeten zijn. Hoewel stadslandbouw vaak vooral wordt geassocieerd met stedelingen die

de stad vallen buiten de definitie. Het wordt daarmee ook
minder belangrijk te bepalen wat we precies onder ‘stad’
en ‘de afstand tot de stad’ verstaan.

in hun directe omgeving groente en fruit verbouwen, zijn

Het gaat dus om de verbinding tussen stad en voedsel-

er meer (potentiële) al dan niet stedelijke functies met

productie/groen. De verbinding tussen stad en landbouw

stadslandbouw verbonden. Het gaat bijvoorbeeld ook om

zoals die eeuwen heeft bestaan is immers niet vanzelf-

ondernemerschap, biodiversiteit en leefklimaat. In deze

sprekend meer. In Nederland is - evenals in de meeste

verkenning verstaan we daarom onder stadslandbouw:

Westerse landen - een scherpe scheiding tussen stad
en platteland ontstaan, tussen daar waar het voedsel
geconsumeerd en daar waar het geproduceerd wordt.

“

De meerwaarde van stadslandbouw ligt, zoals gezegd,

Het voortbrengen, verwerken
en vermarkten van voedsel en daaraan gerelateerde producten en
diensten, in urbane en peri-urbane
gebieden, daarbij gebruikmakend
van stedelijke hulpbronnen en reststoffen.

“

Uit deze definitie blijkt dat stadslandbouw niet altijd in

de stad zelf plaatsvindt; ook de stadsrand en ommeland
zijn in de definitie opgenomen. De reden daarvoor is dat
het niet zozeer de locatie is die stadslandbouw onder-

4

in veel gevallen in de directe verbinding die het legt (of
herstelt) tussen diverse groene diensten en de stad of
stedeling. Deze nieuwe verbindingen kunnen bijdragen
aan een verduurzaming van het stedelijke leefklimaat,
zowel economisch, fysiek als maatschappelijk. Stadslandbouw biedt ruimte aan een nieuwe beleving van
landbouw en voedsel – smaak en genieten – participatie
van stedelingen en elkaar ontmoeten. Het biedt daarmee tegenwicht aan de mondialisering en segmentering
van het huidige voedselsysteem. Het leidt tot innovaties
op het gebied van voedselproductie in stedelijk gebied.
De verbindingen tussen landbouw en stad inspireren tot
vernieuwend ondernemerschap. Kortom, stadslandbouw
brengt dynamiek in ons voedselsysteem.

Functies
Stadslandbouw heeft vele verschijningsvormen, in werkwijze, in het type product en/of dienst die wordt geleverd en
in de relatie tot de stad. De schaalgrootte kan variëren van plantenbakken op een balkon, via buurttuinen tot ondernemingen in de stadsrand. Deze verschillende vormen hebben allemaal een specifieke combinatie van producten en
diensten. Daarmee creëren ze een eigen unieke verbinding met de stad. Het betekent dat die verschillende vormen
van stadslandbouw ook verschillende functies bieden aan de stad. Om deze diversiteit duidelijk te maken, onderscheiden we in deze verkenning tien verschillende functies van stadslandbouw (Jansma et al, 2011). Deze indeling is vooral
bedoeld om de verscheidenheid in vormen van stadslandbouw en stedelijk groen te duiden en er grip op te krijgen.
Het gaat er dus niet om tien functies te vinden die vergelijkbaar zijn qua schaal of belang; het is bedoeld om inzicht te
krijgen in wat stadslandbouw de stad kan bieden. Wij onderscheiden de volgende functies:
Tien functies van stadslandbouw

Voedsel
Energie
Kringloop
Vrije tijd
Educatie
Community
Zorg
Beheer
Korte ketens
Biodiversiteit
In de praktijk zullen de tien functies niet slechts eenduidig voorkomen op één locatie, bij één initiatief of op één
bedrijf; stadslandbouw of stedelijk groen is vaak multifunctioneel. Met andere woorden, een stadslandbouwinitiatief
vervult vaak meerdere functies en biedt meerdere diensten. Dit willen we graag verduidelijken met een voorbeeld: de
stadsboerderij in Almere heeft een belangrijke functie als het gaat om ‘educatie’. Jaarlijks komen er tientallen groepen basis- en middelbare schoolleerlingen. De stadsboerderij produceert echter ook voedsel (vlees en groente) dat
ten dele in Almere wordt afgezet. Het bedrijf biedt ook zorg aan zorgvragers, herbergt een wekelijkse boerenmarkt en
biedt ruimte aan ambachtslieden. Het is daarom ook te verdedigen dat het bedrijf de functie van ‘voedsel’, ‘zorg’ en
‘nieuwe ketens’ in de stad vervult.

5

Beleidsthema’s
Naast de functies die stadslandbouw vervult, is het

Daar er zoveel verschillende vormen van stadslandbouw

zinvol om stadslandbouw ook vanuit het perspectief van

zijn, en stadslandbouw meerdere functies kan vervul-

beleid te beschouwen. Op welke beleidsthema’s sluit

len, heeft ze in potentie meerwaarde voor verscheidene

stadslandbouw aan? Waar we functies vooral als een

beleidsthema’s. Gezien de achtergrond van deze Help-

concrete bijdrage aan de stad zien – bijvoorbeeld de

deskvraag - hoe vanuit beleid kan worden bijgedragen

groene ruimte beheren – zien we beleidsthema’s op een

aan de ontwikkeling van groen en boer zijn in de stad

hoger, meer abstract niveau. Het gaat dan niet zozeer om

- hebben we ervoor gekozen beleidsthema’s als ver-

wat stadslandbouw kan leveren, maar in hoeverre en op

trekpunt voor deze verkenning te nemen. Voordat we de

welke manier stadslandbouw een meerwaarde heeft voor

gekozen thema’s noemen, lichten we hier kort toe hoe

de stad, en hoe ze kan bijdragen aan het behalen van de

we tot een indeling van thema’s zijn gekomen. We zijn

doelen van stedelijke bestuurders.

gestart met onderstaande figuur, dat is ontleend aan
RUAF* (Veenhuizen en Danso, 2007). Het figuur gaat uit
van de drie P’s van duurzaamheid; people, profit en planet. Stadslandbouw staat hier midden in, omdat ze aan
alle drie de P’s een bijdrage kan leveren.

Stadslandbouw in perspectief van de drie P’s van duurzaamheid

* Resource Centres on Urban Agriculture & Food Security, www.ruaf.org

6

Het figuur is nog vrij breed en weinig specifiek. Daarom

aansluiten bij stadslandbouw. Beleidsthema’s waaraan

hebben we de indeling specifieker gemaakt - naar beleids-

stadslandbouw hoogstwaarschijnlijk geen bijdrage zou

thema’s. Voortbouwend op een soortgelijke verkenningen

leveren zijn dus buiten beschouwing gelaten. Dit leidt tot

(Veen en Mul, 2010) waarbij naar actuele beleidsthema’s

twaalf beleidsthema’s waaraan stadslandbouw een bij-

van vier grote steden in Nederland is gekeken, is een lijst

drage zou kunnen leveren, onderverdeeld in de drie P’s uit

opgesteld van een aantal samenhangende thema’s. Daarin

het voorgaande figuur:

zijn alleen thema’s geselecteerd die naar verwachting
Twaalf beleidsthema’s waaraan stadslandbouw een bijdrage kan leveren, onderverdeeld in de drie P’s

De economische stad

De gezonde stad

Onze stad

Ondernemen / Verdienen

Welbevinden / Kwaliteit van leven

Identiteit / Cohesie

Werkgelegenheid

Leefomgeving (groen / biodiversiteit)

Zorg en welzijn

Toegevoegde waarde (directe
opbrengsten)

Milieu (incl. kringlopen)

Participatie en cohesie

Indirecte baten (bv. gezondheid)

Klimaat (incl. energie)

Recreatie en vrije tijd

Aantrekkelijk woonklimaat

Voeding en gezondheid (incl. bewegen)

Onderwijs (incl. educatie)

In het volgende hoofdstuk, de factsheets, is per beleids-

omgeving, leidt tot innovaties. Hoewel veel van de in de

thema een specifiek voorbeeld beschreven van een

factsheets beschreven voorbeelden innovatieve elemen-

bijpassend initiatief van stadslandbouw en de daarbij

ten hebben, wilden we in een extra categorie de ruimte

behorende kansen en knelpunten. Als extra, dertiende,

bieden aan perspectiefvolle –grensverleggende- ontwik-

categorie zijn innovatieve voorbeelden van stadsland-

kelingen. Perspectiefvolle ontwikkelingen die minder goed

bouw opgenomen. Het wezen van stadslandbouw,

in één van de thema’s zijn onder te brengen.

het verbinden van voedselproductie aan de stedelijke

7

UItleg factsheets
In de volgende factsheets brengen wij per beleidsthema (zie tabel hiernaast) ter illustratie één praktijkvoorbeeld naar
voren. Bij ieder voorbeeld maken we inzichtelijk welke functies (producten en diensten) het voorbeeld vervult. Vervolgens maken we per beleidsthema de bestaande kansen en knelpunten alsook de onderliggende claims en aannames inzichtelijk. Daarbij starten we vanuit het beschreven voorbeeld, om daarna meer algemeen te worden. De kansen
en knelpunten zijn zoveel mogelijk vanuit het voorbeeld beschreven (dit maakt het specifieker en tastbaarder), maar de
onderliggende claims zijn breder. Daarna volgen bij elk beleidsthema vragen, die soms weer abstracter zijn.
Voor de beschrijving en analyse van de gepresenteerde praktijkvoorbeelden is geput uit bestaande kennis die de
auteurs al hadden, aangevuld met inventarisaties, met name van internet. De verkenning bood geen ruimte voor verdiepende analyses of om aanvullende bezoeken en gesprekken te voeren. De cases zijn vervolgens getoetst tijdens
een bijeenkomst met experts op het gebied van stadslandbouw. Voor het formuleren van beleidsimplicaties en de
meerwaarde van stadslandbouw is eveneens gebruik gemaakt van ‘expert judgement’.

8

Voorbeelden van stadslandbouw per beleidsthema

Nr

Beleidsthema

Voorbeeldcasus

Website

De economische stad
1

Werkgelegenheid

De Ridammerhoeve

www.geitenboerderij.nl

2

Toegevoegde waarde

Stadsboerderij Almere

www.stadsboerderijalmere.nl

3

Indirecte baten

Doarpstún Snakkerburen

www.dedoarpstun.nl

4

Aantrekkelijk woonklimaat

Buurtmoestuin Parmenidesstraat

http://www.buitenruimtevoorcontact.nl/projecten/moestuin-in-wijsgerenbuurt-amsterdam

www.creatiefbeheer.nl

De gezonde stad
5

Leefomgeving

Creatief beheer

6

Milieu

Almere Oosterwold

7

Klimaat

Oregional

www.oregional.nl

8

Voeding en gezondheid

De Bioakker

www.bioakker.nl

www.almere20.almere.nl/gebiedsontwikkeling/almere_oosterwold

Onze stad
9

Zorg en welzijn

Moestuin Maarschalkerweerd

www.moestuinutrecht.nl

10

Participatie en cohesie

Moestuintjes IJburg

debrugkrant.nl/volkstuintjes-op-braakliggende-kavel-haveneiland

11

Recreatie en vrije tijd

’t Geertje

www.hetgeertje.nl

12

Onderwijs

Buorkje op ‘e Skoalle

vimeo.com/45890484

Overige innovatieve voorbeelden
13

Daken, gevels en gebouwen,
gesloten ketens

Dakboeren
Uit je eigen stad

www.uitjeeigenstad.nl

Teelt in gebouwen

www.brooklyngrangefarm.com

9

Werkgelegenheid
FUNCTIES
Voedsel
Energie
Kringloop
Vrije tijd
Educatie
Community
Zorg
Beheer
Korte ketens
Biodiversiteit
10
10

Voorbeeld - De Ridammerhoeve
De Ridammerhoeve is een biologisch-dynamische geitenboerderij van ca. acht
ha in het Amsterdamse Bos en is voor publiek toegankelijk. Het bedrijf is gestart
in 1988 en ontvangt momenteel ruim 250.000 bezoekers per jaar. Het bedrijf
bestaat uit een kaasmakerij, een kinderboerderij, een speeltuin en een educatie- en conferentieruimte. Op de boerderij lopen zo’n honderd melkgeiten, zestig
lammeren, 250 legkippen, een aantal varkens, wat koeien en een kalfje. De geitenmelk wordt in de kaaskelder verwerkt tot yoghurt, karnemelk, boter, kwark,
ijs en heel veel verschillende soorten kaas. Al deze producten zijn op de in de
boerderijwinkel en op het terras te koop. Op de zaterdagochtenden gedurende
het ‘bosseizoen’ is er een boerenmarkt op het erf. Hier verkopen ook een aantal
andere biologische boeren hun producten.

√

√
√
√
√

?????
•

Welk type werkgelegenheid wordt vooral met stadslandbouw gecreëerd en
hoe verhoudt deze zich tot andere sectoren? Kan dit aanleiding zijn voor steden om dit type bedrijven te stimuleren?

•

In hoeverre kan de landbouw zelf werkgelegenheid bieden in de stad?

De economische stad
Kansen & Knelpunten
De Ridammerhoeve is een commercieel bedrijf, dat

als onderdeel van de aantrekkingskracht van het bedrijf

veel bezoekers trekt en aan zich weet te binden. Omdat

en de activiteiten voor de bezoekers waar immers de

het bedrijf zoveel bezoekers heeft, is een groot aantal

meeste inkomsten uit te halen zijn.

personeelsleden nodig. Het bedrijf zorgt daarmee voor
werkgelegenheid op verschillende terreinen.

Een mogelijk knelpunt voor een bedrijf als dit, is dat

De Ridammerhoeve draagt pacht af aan de gemeente.

met betrekking tot ontwikkelingsruimte, vergunningen

Dat betekent dat het bedrijf de gemeenschap geen geld

en bestemming. Als de gemeente niet flexibel kan of

kost; terwijl ze wel bijdraagt aan de aantrekkingskracht

wil zijn, maakt dat de ontwikkeling van zo’n bedrijf erg

van het Amsterdamse Bos. Voor de Ridammerhoeve is

lastig.

het flexibiliteit vraagt van de gemeente, bijvoorbeeld

het wel steeds zoeken naar de balans tussen landbouw

Onderliggende claims en aannames
•

Landbouw functioneert als een publiekstrekker (vooral in een stedelijke omgeving); dit schept werkgelegenheid voor
het ontvangen van gasten.

•

Producten van de boerderij kunnen vaak
voor een hogere prijs verkocht worden
aan bezoekers dan via reguliere afzetkanalen, vooral wanneer de producten
onderscheidend zijn.

•

Op een dergelijke manier werken vraagt
om andere (aanvullende) vaardigheden
van een ondernemer.

???????
•

Zijn er andere manieren om werkgelegenheid te creëren? Dus niet door het aantrekken van bezoekers? Welke zijn dat?

•

Welke ondernemersvaardigheden worden gevraagd om een dergelijk bedrijf op te zetten en te leiden?

11

Toegevoegde waarde

Voorbeeld - Stadsboerderij Almere
Stadsboerderij Almere, gelegen op stadslandgoed De Kemphaan, is sinds 1995
een biologisch-dynamisch bedrijf met koeien, akkerbouw en groenteteelt. De
Stadsboerderij heeft een kudde koeien van het Italiaanse Marchigiana-ras. De
graasgebieden en de akkers liggen verspreid in en rond Almere; de boerderij
pacht haar gronden van de gemeente, Staatsbosbeheer en het Flevolandschap.
Het vlees wordt lokaal afgezet via de boerderijwinkel, de boerenmarkt en directe
levering aan enkele restaurants. De mest wordt benut voor de akkers. De producten van het akkerbouwbedrijf vinden hun weg naar grote afnemers en verwerkende industrieën buiten de stad.
De Stadsboerderij is een bedrijf dat gerund wordt door ondernemers die van
buiten de landbouw afkomstig zijn. Het business model is erin gelegen gebruik te
maken van en aan te sluiten bij de stad. Door activiteiten op het gebied van educatie, productverwerking en zorg wil de Stadsboerderij stadsbewoners betrekken
bij het boerenwerk, hen bewust maken van de waarde van de aarde en zinvol werk
bieden. Het bedrijf heeft samen met een natuur- en milieu educatie organisatie
lesprogramma’s ontwikkeld voor basis- en middelbare schoolleerlingen. De Stadsboerderij is vrij toegankelijk voor publiek. Iedere zaterdag wordt op het bedrijf
een boerenmarkt gehouden in samenwerking met lokale aanbieders. Ook wordt
ruimte geboden aan zorgvragers en wordt energie geproduceerd via zonnepanelen. Met de komst van een nieuwe schuur biedt de Stadsboerderij ruimte aan voedsel gerelateerde activiteiten (kook workshops) en ambachten (zoals een bakkerij).

FUNCTIES
Voedsel
Energie
Kringloop
Vrije tijd
Educatie
Community
Zorg
Beheer
Korte ketens
Biodiversiteit
12

√
√
√
√
√
√
√
√

?????
•

Biedt stadslandbouw uitgelezen kansen aan startende ondernemers van buiten de landbouw?

•

Zijn er business modellen denkbaar voor bedrijven die alleen over tijdelijk
beschikbare grond kunnen beschikken? Wat zijn andere voorbeelden van
sterke business modellen van stadslandbouw?

•

Welke kosten en baten van stadslandbouw kunnen met MKBA inzichtelijk
worden gemaakt (en verwaard)?

De economische stad
Kansen & Knelpunten
Doordat de Stadsboerderij veel activiteiten voor het

alle producten rechtstreeks aan de stedeling verkocht;

publiek aanbiedt, zoals lesprogramma’s en kookwork-

de groentegewassen zijn bijvoorbeeld vooral bestemd

shops, betrekt zij de Almeerders bij de boerderij en

voor de conservenindustrie. Dit laat zien dat het moge-

het produceren van voedsel. Het verbinden van het

lijk is in de stad voor de wereldmarkt te produceren (en

bedrijf via educatie is een bewuste strategie van het

tegelijkertijd aan verbinding te doen). Overigens is het

bedrijf. Hoewel de directe baten van educatie niet groot

de ambitie van de Stadsboerderij om ook de groente-

zijn, heeft het via deze weg verbinden aan de stad

producten lokaal af te zetten. Het heeft hiervoor al een

wel voordelen. Kinderen nemen de volgende keer hun

eigen label ontwikkeld: Almeerse Weelde.

ouders mee. Deelnemers aan de programma’s komen
graag terug om producten te kopen. De verbinding met
de stedeling (en de indirecte baten die dit oplevert) is
daarmee een manier om ook directe baten te verkrijgen. Bovendien is de verbinding met burgers die via dit
soort activiteiten tot stand komt, ook een manier om
bestaansrecht te hebben en houden. Vooral in een stad,
waar ruimte schaars is, is dat erg belangrijk. Er is in het
geval van de Stadsboerderij bijvoorbeeld een ‘Vrienden
van’ stichting opgericht door betrokken burgers. Deze
stichting ondersteunt niet alleen de Stadsboerderij

Een knelpunt voor de Stadsboerderij is dat het moeilijk
is langlopende contracten te krijgen voor het pachten van de grond. Gronden in het stedelijk gebied
zijn immers vaak (ook) bestemd voor bebouwing. De
zekerheid van meerjarig gebruik van grond is voor een
agrarisch bedrijf belangrijk, onder andere voor het kunnen investeren in productiemiddelen maar ook om de
gewenste bodemcondities te kunnen opbouwen.
Zoals het voorbeeld laat zien biedt ondernemer-

maar wil stadslandbouw in heel Almere promoten.

schap dicht bij stedelijk gebied legio kansen voor een

Hoewel een deel van de producten van de Stadsboerde-

producten en diensten is immers dichtbij. Knelpunt is

rij op de Kemphaan zelf verkocht worden, worden niet

ondernemer. Een koopkrachtige markt voor nieuwe
dat grond vaak schaars, tijdelijk beschikbaar en ook
duurder is.

Onderliggende claims en aannames
•

Een combinatie tussen het produceren van voedsel
voor de wereldmarkt en het ontplooien van andere
takken als educatie, maar ook het verkopen van
eigen vlees op een boerenmarkt, maakt een bedrijf
robuuster.

•

Verkoop via een korte keten als een boerenmarkt
zorgt voor een hogere opbrengst per product.

•

Stadslandbouw zorgt voor voedsel gerelateerde
bedrijvigheid in en om de stad, en kan zo lokale
bedrijvigheid en werkgelegenheid stimuleren.

???????
•

Is er nieuwe grondpolitiek nodig rond de stad zodat gronden voor langere tijd beschikbaar blijven voor stadslandbouw? Wat zijn kansen voor omzet-gerelateerde pacht?

•

In hoeverre zijn grondkosten een knelpunt?

•

Wat zijn de kansen voor alternatieve financieringsmodellen als Community Supported Agriculture (CSA) en
crowd funding?

•

Wat is de relatie met tijdelijkheid, de crisis en braakliggende gronden?

13

Indirecte baten

Voorbeeld - Doarpstún Snakkerburen
Snakkerburen is een buurtschap van Leeuwarden dat aan Leeuwarden is vastgegroeid. Sinds tien jaar is er een dorpstuin in Snakkerburen. Deze is gestart door
twee gepensioneerde ondernemers die een oude tuinderij wilden behouden. Op
de tuin worden verschillende soorten groenten en fruit verbouwd, zowel in de
volle grond als in kassen. Er is een kleine winkel, waar donateurs van de tuin de
oogst kunnen kopen. Daarnaast worden verschillende activiteiten georganiseerd,
zoals tuinconcerten, kinder-kook-middagen en theatervoorstellingen; de tuin
vervult daarmee een ‘dorpshuis-rol’. De Doarpstún wordt voornamelijk door vrijwilligers onderhouden. Hierin biedt ze ook ruimte aan mensen die een time-out
nodig hebben of voor wie het werk rustgevend is.
De Doarpstún biedt meerdere diensten aan; mensen kunnen er niet alleen via een
korte keten voedsel kopen, ook is de tuin een ontmoetingsplaats voor het dorp,
kunnen er mensen terecht die tot rust willen komen of een dagritme zoeken,
worden er educatieve activiteiten voor kinderen georganiseerd, en vinden er culturele activiteiten plaats. Bovendien worden er oude (Friese) producten geproduceerd. De Doarpstún vervult dus meerdere functies voor de directe omgeving. Dit
zijn vaak indirecte baten (de tuin is een not-for-profit organisatie) omdat die niet
verwaard kunnen worden.

FUNCTIES
Voedsel
Energie
Kringloop
Vrije tijd
Educatie
Community
Zorg
Beheer
Korte ketens
Biodiversiteit
14

√

√
√
√
√
√
√

?????
•

In hoeverre draagt stadslandbouw echt bij aan het verbinden van mensen? Gaat het dan om verbindingen tussen gelijkgestemden en/of juist ook
andersdenkenden, tussen verschillende culturen of juist alleen binnen de
afzonderlijke culturen?

•

Is er echt sprake van verbinding of gaat het eerder om ‘weak ties’ – het in
aanraking komen met of kennis nemen van?

De economische stad
Kansen & Knelpunten
Veel van de indirecte baten, zoals een toegenomen

tuinwinkel te mogen kopen moet men donateur zijn).

leefbaarheid of een betere gezondheid, zijn onzicht-

Daarnaast zijn er opbrengsten uit de verkoop van de

baar en/of onbekend en wegen daardoor onvoldoende

oogst en door bijvoorbeeld de verkoop van hapjes en

mee in afwegingen rondom het wel of niet investeren

drankjes tijdens activiteiten.

in stadslandbouw. Wanneer deze baten wel inzichtelijk
worden gemaakt (bijv. via een Maatschappelijke Kosten
en Baten Analyse, MKBA) wordt duidelijker wat een
investering in stadslandbouw kost en wat het maat-

Het blijft lastig voldoende vrijwilligers te vinden om het
werk op de tuin uit te voeren. Daarnaast is het vinden
van een balans tussen activiteiten en ruimte voor de

schappelijk oplevert.

buurtbewoners enerzijds en ruimte voor activiteiten

Een belangrijk knelpunt voor een project als dit is de

lastig. Het betrekken van nieuwe groepen mensen bij

financiering; de tuin ontvangt geen subsidie. Tege-

de tuin kan buurtbewoners afschrikken maar zijn nodig

lijkertijd kan het ook als kans voor stadslandbouw

voor haar bestaansrecht. Anderzijds is de tuin een plek

worden gezien dat deze tuin het redt zonder subsidie.

waar mensen van verschillende achtergronden bij elkaar

De tuin betaalt zelfs pacht aan de gemeente, die wordt

komen, elkaar ontmoeten en elkaar beter gaan begrij-

opgebracht door de bijdragen van donateurs (om in de

pen. Op die manier draagt ze bij aan sociale cohesie.

met een bredere doelgroep (de stad) anderzijds, soms

Onderliggende claims en aannames
•

Stadslandbouw kan bijdragen aan het verbinden
van mensen. Het brengt mensen vanuit verschillende achtergronden bij elkaar.

•

Stadslandbouw leidt tot indirecte baten die niet
verwaard worden.

•

Als mensen zelf hun voedsel telen kan dat een bijdrage leveren aan hun zelfredzaamheid en eigenwaarde.

•

Een multifunctionele tuin kan een buurt versterken door de verschillende activiteiten die er plaats
vinden.

???????
•

De indirecte baten van groen in de wijk komen altijd later in de tijd, en vaak bij iemand anders
dan de investeerder. Hoe kunnen andere waarden van stadslandbouw in beeld worden gebracht en
verdisconteerd (er zijn geen institutionele arrangementen om baten terug te laten vloeien naar de
stadsboer)?

15

Aantrekkelijk woonklimaat
FUNCTIES
Voedsel
Energie
Kringloop
Vrije tijd
Educatie
Community
Zorg
Beheer
Korte ketens
Biodiversiteit
16

Voorbeeld - Buurtmoestuin Parmenidesstraat
Deze moestuin in Amsterdam is gestart door woningbouwcorporatie Ymere in
het voorjaar van 2009. Het bewonerscomité van Ymere wilde (het gebruik van)
de groene gebieden in de wijk verbeteren in samenspraak met de bewoners. De
wijk kent namelijk wel veel groen, maar dat werd nauwelijks benut. Er werd een
buurtfeest georganiseerd om de wensen te bespreken. Sommige bewoners gaven
aan een groentetuin te willen; Ymere heeft deze vervolgens laten aanleggen. Het
ontwerp van de tuin is samen met de bewoners gemaakt. Twaalf bewoners hebben een tuintje in de aangelegde tuin. Al snel wilden meer mensen een stukje
bebouwen, zodat er een tweede tuin is aangelegd. Momenteel is de wachtlijst
voor beide tuinen vol. Omdat de tuin omgeven wordt door een blok huizen, is er
veel zicht op de tuin. Er is geen vandalisme, want jongeren voelen zich bekeken.
De meeste tuinders zijn van Turkse afkomst, maar er zijn ook een paar autochtonen die een tuintje hebben. Er is een klein bestuurtje gevormd dat de dagelijkse
dingen regelt.
Overigens is het idee mede ontstaan doordat een bewoonster jaren geleden al
een stukje groen had ‘gekraakt’ en daar een tuintje op was begonnen. Dit tuintje
is van bewoner op bewoner overgegaan.

√

√
√
√

?????
•

Zijn er parameters die een aantrekkelijk woonklimaat indiceren? Welke worden
door stadslandbouw beïnvloed en wat is de praktische betekenis?

•

Is er een relatie tussen stadslandbouw en huizenprijzen? Zo ja, wat is die?

De economische stad
Kansen & Knelpunten
Voor Ymere is dit project een kans om mensen meer

en te overleggen. In dit voorbeeld ontstond bijvoor-

bij de buurt te betrekken en hen ook meer betrokken

beeld onenigheid tussen de Turkse en de Nederlandse

te laten voelen. Het is daarmee een manier om men-

tuinders, over wat wel en niet in de tuin mocht worden

sen beter voor de buurt te laten zorgen, en beter op te

gebruikt. Sommige Turkse tuinders gebruikten bedspi-

laten letten. Mensen zullen bijvoorbeeld beter letten

ralen om de bonen op te laten groeien, de Nederlandse

op vandalisme wanneer dat gebeurt op plekken die hen

tuinders vonden dat niet passen. De Turkse tuinders op

aangaan. Bovendien is het een manier om mensen in

hun beurt, vonden dat er niet zoveel vergaderd hoefde

de buurt te houden, en daarmee verhuisbewegingen

te worden. Naar verloop van tijd werden dit soort

te verminderen. Dat, en de onderlinge contacten die

strubbelingen overigens minder.

ontstaan, maakt de wijk aantrekkelijker, wat uiteindelijk
gunstig is voor een woningbouwcorporatie. Het gaat
verloedering tegen en kan op termijn leiden tot hogere

De tuin geeft aanleiding tot het organiseren van buurtfeesten waarbij bijvoorbeeld ook hapjes uit de verschil-

(huur)inkomsten.

lende culturen worden klaargemaakt en gedeeld. Dit

Een knelpunt is dat mensen uit een gemengde wijk

te gaan en elkaar te leren kennen.

geeft mensen een aanleiding om met elkaar in gesprek

niet altijd gewend zijn met elkaar samen te werken

Onderliggende claims en aannames
•

Stadslandbouw (en groen) kan bijdragen aan
het versterken van de aantrekkelijkheid van de
woonomgeving, hoewel de beeldvorming over
wat aantrekkelijk is verschilt.

•

Door de leefomgeving aantrekkelijker te maken,
houdt stadslandbouw mensen in de wijk.

•

Stadslandbouw draagt bij aan het vergroten
van de sociale cohesie in een wijk, wat ook het
woonklimaat versterkt.

•

De aanwezigheid van stadslandbouw en groen
draagt bij aan het verbeteren van het leefklimaat door onder andere de demping van temperaturen en het opvangen van regenwater.

•

In potentie heeft stadslandbouw negatieve
effecten op het woonklimaat, bijvoorbeeld extra
verkeersbewegingen wanneer veel mensen op
een project afkomen, stankoverlast door het
houden van dieren of lichtoverlast door een kas.

???????
•

Hoe verhoudt de invloed van stadslandbouw zich tot die van eventuele andere vormen van groen? Valt
er onderscheid te maken tussen verschillende vormen van stadslandbouw? (Bijvoorbeeld buurttuin
versus groente akker)

17

Leefomgeving

Voorbeeld - Creatief Beheer
Creatief Beheer ziet beheer en onderhoud als een centraal en dynamisch aangrijpingspunt voor verbetering van de wijk. Om tot een effectievere wijkaanpak te
komen, werkt ze samen met alle spelers in een wijk – zoals de (deel)gemeente,
woningbouwcorporaties en bewoners – en laat het geheel organisch groeien.
Deze aanpak zorgt ervoor dat de openbare ruimte in wisselwerking met de
gemeenschap geleidelijk in kwaliteit toeneemt. Centraal in de ‘Creatief Beheer
aanpak’ staat de dagelijkse aanwezigheid in de wijk, de menselijke interactie,
de menselijke natuur en participatie. Ze noemen hun aanpak stadstuinieren. Dit
stadstuinieren zien ze als een sociaal middel met als doel een verbeterde gezondheid in de achterstandswijken. De aanpak gaat uit van permanente tijdelijkheid,
waarbij inrichting, gebruik en onderhoud zich aanpassen aan de omstandigheden
van het moment.
Eén van de projecten van Creatief Beheer is Proefpark de Punt. Dit project is
begonnen met het kraken van een stuk land, dat vervolgens werd ingericht met
en voor de lokale bevolking. Dit gebruik is ondertussen gelegaliseerd. Het Proefpark werd in 2005 uitgeroepen tot Meest Kindvriendelijke Project van Nederland.

FUNCTIES
Voedsel
Energie
Kringloop
Vrije tijd
Educatie
Community
Zorg
Beheer
Korte ketens
Biodiversiteit
18
18

√
√
√
√

?????

•

Zijn er concepten waarbij tijdelijkheid en het verbeteren van de leefomgeving samen
gaan?

•

In hoeverre zorgt stadslandbouw voor een verhoogde kwaliteit van de leefomgeving
en/of de biodiversiteit?

De gezonde stad
Kansen & Knelpunten
Stadslandbouw kan worden ingezet om de groene (ste-

groot aantal specifieke soorten flora en fauna komen

delijke) ruimte (tijdelijk) te onderhouden of in beheer

juist ook in stedelijke milieus voor. Steden hebben

te nemen. Verloedering van de niet-gebruikte gronden

eigen ecosystemen bestaande uit verschillende stenige,

wordt tegengegaan, en de grond wordt nuttig gebruikt.

waterige en groenige biotopen en daarbij behorende

Dit kan door burgers een stukje land in gebruik te laten

typische stadse planten en dieren.

nemen, maar ook door bijvoorbeeld schaapskuddes in
te zetten om graslanden te begrazen.

De tijdelijkheid van het gebruik van grond kan een

Stadslandbouw kan ook bijdragen aan biodiversiteit in

diversiteit dan weer verdwijnt. Buurtbewoners moeten

de stad. In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt

dan weer een nieuwe plek zoeken om elkaar te ont-

hoeft een stedelijke omgeving niet te betekenen dat er

moeten of samen te werken. Het potentiele succes van

weinig biodiversiteit voorkomt. Integendeel, stadsna-

stadslandbouw kan eigenaren van de grond ook huive-

tuur is tegenwoordig vaak meer divers dan het agra-

rig maken om grond tijdelijk in beheer te geven.

knelpunt zijn omdat de verbeterde leefomgeving of bio-

risch cultuurlandschap, en vooral ook dichterbij. Een

Onderliggende claims en aannames
•

De huidige crisis biedt volop ruimte aan (tijdelijke) initiatieven rond stadslandbouw en groen.

•

Stadslandbouw kan een bijdrage leveren aan
het versterken van de kwaliteit van de leefomgeving, door verloedering van niet-gebruikte
gronden tegen te gaan.

•

Stadslandbouw kan bijdragen aan het versterken van de biodiversiteit in de stad.

???????
•

Hoe kan de biodiversiteit in de stad vergroot worden, en in hoeverre kan stadslandbouw daar een bijdrage aan leveren?

19

Milieu

Voorbeeld - Almere Oosterwold
Oostelijk van de stad Almere wordt binnenkort gestart met de ontwikkeling van
het stadsdeel Almere Oosterwold. In het gebied van 4.300 ha worden 15.000
woningen gebouwd; minimaal 50% van het gebied is gereserveerd voor stadslandbouw. Omdat Almere streeft naar het sluiten van kringlopen moet afval
zoveel mogelijk in het gebied gebruikt worden. Bijvoorbeeld door decentrale en
gescheiden afvalwaterinzameling en –verwerking en het terugwinning van nuttige stoffen. Decentrale systemen kunnen op kleinschalig niveau ingezet worden
en autonoom functioneren. Stadslandbouw wordt ingezet om reststromen te verwerken (bijvoorbeeld vergisten of composteren) en te benutten (meststoffen).
Even buiten Almere Oosterwold staat een voorbeeld van hoe een systeem als dit in
de praktijk kan functioneren. In Zeewolde produceert Maatschap van Beek via een
co-vergister biogas uit reststromen uit de voedingsindustrie en maaisel uit natuurgebieden, vermengd met mest van het bedrijf. Een warmtekrachtinstallatie zet een
kwart van het biogas ter plekke om in duurzame elektriciteit en warmte. De rest
van het biogas gaat via een speciale biogasleiding naar de warmtecentrale van
Essent in de Polderwijk van Zeewolde (waar 3.000 woningen zijn beoogd). Hierdoor valt de emissie van CO2 voor verwarming en elektriciteit voor de wijk vijftig

procent lager uit dan in een conventionele nieuwbouwwijk. Het restproduct uit de
vergister (digestaat) kan weer als meststof in de landbouw worden ingezet. Het
bedrijf is daarmee zowel een verwerker van afval als een energieproducent.

FUNCTIES
Voedsel
Energie
Kringloop
Vrije tijd
Educatie
Community
Zorg
Beheer
Korte ketens
Biodiversiteit
20
20

√
√
√
√
√
√
√
√

?????
•

Leidt stadslandbouw eventueel tot verdunning (voedsel blijft dichterbij maar
andere functies moeten verder weg worden gesitueerd)?

•

Zijn er duurzame systemen te ontwerpen waarbij de voedsel-reststoffenkringloop tussen stad en landbouw weer gedeeltelijk gesloten wordt? Welke
rol speelt de schaal in de effectiviteit en duurzaamheid van dergelijke systemen? Welke rol kan stadslandbouw spelen?

•

Is landbouw een goede en veilige bestemming voor (afval) stromen vanuit de
stad? Welke alternatieven zijn er?

De gezonde stad
Kansen & Knelpunten
Stadslandbouw kan bijdragen aan het sluiten van de

verbinden van stedelijke stromen met de landbouw nog

voedselkringloop door (organische) reststromen uit de

ver. Wel zijn er in de praktijk kleinere werkende syste-

stad te verwerken en hergebruiken als meststof. Dit

men beschikbaar; zo worden kweekvissen gebruikt om

sluiten van kringlopen kan op verschillende schalen

water uit de kwekerij te zuiveren, terwijl restwarmte uit

plaatsvinden; op gebiedsniveau (zoals in Oosterwold)

de kas de kweekvijvers verwarmt.

maar ook in een buurt.

Landbouw kan optreden als producent van bio-energie

Wanneer stedelijk GFT afval wordt gecomposteerd (of

en zo bijdragen aan de reductie van broeikasgassen. In

vergist) en zo terug komt op het land levert het een

het eerder genoemde voorbeeld uit Zeewolde worden

goede bijdrage aan het verbeteren van de bodem-

stedelijke afvalproducten via co-vergisting verwerkt tot

vruchtbaarheid. Bovendien draagt het op die manier

biogas. Voor afval verwerking van een zekere omvang

bij aan een vermindering in het gebruik van de (kunst)

gelden echter wel strikte regels. Een andere manier om

meststoffen fosfaat of stikstof. Omdat fosfaat een

bio-energie te produceren, is het gebruik van rest-

schaars wordende delfstof is en voor het produceren

warmte uit kassen of het opwekken van elektriciteit

van stikstof fossiele brandstof nodig is, is het nut-

door windmolens of zonnepanelen op bedrijfsgebouwen.

tig reststoffen terug te winnen. Grijs afvalwater kan

Een punt van aandacht bij landbouw als energieprodu-

bijvoorbeeld worden gezuiverd met een helofytenfilter

cent, is de prijsvorming. Continuïteit van de levering

(rietvelden). Zwart water bevat veel fosfaat-fosfor en

kan een knelpunt vormen wanneer er maar één aanbie-

stikstof, maar regelgeving staat het hergebruik van

der van bio-energie is.

menselijke urine en feces niet toe. De Graaf (2011)
geeft een voorbeeld hoe een stedelijke voedselkringloop er (theoretisch) uit zou kunnen zien, met Rotterdam als uitgangspunt. Maar behoudens het benutten
van GFT afval door de landbouw, lijkt het daadwerkelij-

In bovenstaande voorbeelden wordt stadslandbouw niet
zozeer als alternatief gezien, maar vooral als ‘emerging
economy’. Het heeft een incubator functie, dat wil zeggen dat innovaties uit de stadslandbouw overgenomen
kunnen worden door andere systemen.

Onderliggende claims en aannames
•

Reststoffen kunnen efficiënt en duurzaam worden
gebruikt in stadslandbouw. Stadslandbouw draagt
daarmee bij aan een verminderd beslag op voorraden van delfstoffen en een verminderde uitstoot
van broeikasgassen.

•

Het is mogelijk stoffen kringlopen geheel of gedeeltelijk te sluiten met behulp van stadslandbouw.

•

Stadslandbouw kan profiteren van reststromen
uit de stad (warmte, organisch afval) dan wel zelf
afvalstromen (biogas) voortbrengen die kunnen
worden benut in een stedelijke omgeving.

???????
•

Wat zijn eventueel de leereffecten van deze vormen van landbouw voor de reguliere landbouw?
(Heeft stadslandbouw een voorbeeldrol? Bijvoorbeeld met betrekking tot innovaties en hechtere
relaties met de consument, meer inzicht in de vraag naar voedsel?)

•

Hoe ‘scoort’ stadslandbouw als het wordt vergeleken met alternatieve vormen van groen in de stad
(kijknatuur)?

21

Klimaat

Voorbeeld - Oregional
Oregional is een voorbeeld van een korte keten initiatief van boeren in de regio
Nijmegen en Arnhem. De coöperatie verkoopt producten van de circa twintig
aangesloten leden rechtstreeks aan afnemers binnen de regio. Alle producenten
komen uit een straal van vijftig kilometer rondom Nijmegen. Afnemers zijn bijvoorbeeld horeca en zorginstellingen, maar ook bedrijfscateraars en winkels. De
producten worden in de regio geproduceerd, verwerkt en geconsumeerd. Er is in
principe weinig transport nodig om ze op de juiste plek te krijgen. Dit betekent
veelal een verser product, minder voedselkilometers en dus minder CO2 uitstoot.
De boeren krijgen een eerlijke prijs voor hun producten, zodat ze die kunnen

maken met aandacht voor het landschap en het welzijn van de dieren. De producten zijn voor particulieren ook te koop bij regionale boerderijwinkels en via de
webshop.

FUNCTIES
Voedsel √
Energie √
Kringloop
Vrije tijd
Educatie
Community
Zorg
Beheer
Korte ketens √
Biodiversiteit
22
22

?????
•

Kan lokaal produceren daadwerkelijk bijdragen aan klimaatdoelstellingen?
Hoe dan?

•

Kunnen deze nieuwe korte ketens een plaats verwerven naast (in plaats van)
de reguliere ketens en zo een substantiële bijdrage leveren aan een duurzame stedelijk voedselvoorziening?

De gezonde stad
Kansen & Knelpunten
Ons voedselsysteem draagt voor een derde bij aan de

kortere weg bijdragen aan bewustwording over lokale,

mondiale uitstoot van broeikasgassen en draagt dus

seizoensgebonden producten.

aanzienlijk bij aan onze Carbon Food Print (Sukkel et al,
20101). De lange transportafstand tussen producent en
consument (de zogenaamde Foodmiles of voedselkilometers), het consumptiepatroon (groeiend aandeel dierlijke
producten, exotische producten), het gebruik van fossiele brandstof voor de primaire productie en de ontbossing ten behoeve van landbouwgrond dragen met name
bij aan dit aandeel. Voedselproductie in de omgeving van
de consument zou een bijdrage kunnen leveren aan een

De vraag is of deze regionale voedselketens in voedselkilometers en Carbon Food Print beter scoren dan een
voedselketen waarbij geen rekening wordt gehouden
met de herkomst van de producten. Onderzoek (Sukkel et al, 2010) laat zien dat de consument een groot
aandeel kan hebben in gemaakte voedselkilometers;
het gaat dan om de autokilometers die veel consumenten maken om hun boodschappen te doen. Wanneer

verminderde uitstoot van broeikasgassen.

consumenten wat verder moeten rijden naar de boer-

Stadslandbouw is via voedsel verbonden met haar

beeld op meerdere plekken hun boodschappen gaan

directe omgeving, de stad en stedeling. Lokaal gepro-

doen, kan het zijn dat de voedselkilometers die worden

duceerd voedsel wordt meestal niet via de reguliere

bespaard door de korte ketens teniet gedaan worden

kanalen afgezet. In plaats daarvan vormen zich rond

door de consument. Dit kan ook gelden wanneer lokale

deze lokale producten nieuwe directe afzetketens.

producenten elk afzonderlijk met hun producten naar

Daardoor zijn er vaak minder schakels nodig. Het

hun afzetkanalen in de stad rijden. Kleinschalig lokaal

gebruik van korte ketens heeft meerdere voordelen.

verwerken van producten kan minder efficiënt zijn in

Het product gaat een minder lange weg van producent

termen van energieverbruik en broeikasgas emissie.

naar consument. Een kortere weg betekent vaak een

Lokaal voedsel kan zo een grotere Carbon Foot Print

verser product. Bovendien blijft de toegevoegde waarde

krijgen dan die uit de reguliere kanalen.

derijwinkel voor hun ‘korte-keten’ product, of bijvoor-

in de regio, in de lokale economie. Ten slotte kan een

Onderliggende claims en aannames
•

Stadslandbouw kan, door de kortere ketens,
bijdragen aan het terugdringen van voedselkilometers en zo de Carbon Foot Print.

•

Stadslandbouw kan bijdragen aan bewustwording rondom het eten van seizoensgebonden
producten.

???????
•

Hoe kan het logistieke systeem voor voedselproductie en transport beter worden afgestemd op korte
ketens? Welke keten- en distributieconcepten dragen bij aan het verminderen van voedselkilometers?

23

Voeding & gezondheid
FUNCTIES
Voedsel √
Energie
Kringloop
Vrije tijd
Educatie
Community
Zorg
Beheer √
Korte ketens √
Biodiversiteit
24
24

Voorbeeld - De Bioakker
De Bioakker is een zogenaamde pluktuin. De tuin wordt onderhouden door een
ondernemer, die op meerdere stukken land in en om de stad groenten verbouwt.
De Bioakker is één van die stukken land. Het ligt middenin Zutphen, en wordt
gebruikt als de pluktuin. Voor €100 kunnen mensen lid worden van de tuin. Vervolgens kunnen ze voor dit bedrag de groenten zelf oogsten. De oogst rekenen ze
af via internet; dat gebeurt in vertrouwen want er is geen controle op. Als een lid
zijn €100 opgemaakt heeft, moet hij of zij opnieuw geld overmaken. Leden mogen
helpen met het onderhoud van de tuin, maar zijn daartoe niet verplicht. Momenteel
kent de tuin meer dan 190 leden. De Bioakker wordt volledig biologisch bebouwd
en er wordt geen dierlijke mest gebruikt. De prijzen van de Bioakker liggen relatief
laag, zodat biologische producten voor een groot publiek beschikbaar worden. Af
en toe worden er activiteiten georganiseerd voor de leden.

?????
•

Wat is de impact van grondkwaliteit en de stedelijke omgeving (luchtverontreiniging) op de kwaliteit van voedselproducten?

De gezonde stad
Kansen & Knelpunten
Productieruimte van voldoende kwaliteit - met betrek-

vers voedsel altijd dichtbij. Dit is ook zo in geval van de

king tot omvang, grondkwaliteit (verontreiniging) en

Bioakker. Deze bevindt zich midden in de stad; mensen

toegankelijkheid - die ook nog voor een langere periode

hoeven dus niet ver te fietsen om hun verse groenten

beschikbaar is, is schaars in de stad. Anderzijds komt

te halen. Doordat mensen zelf hun groenten uit de tuin

dankzij de crisis meer grond tijdelijk beschikbaar. Het

halen, is de keten erg kort. Bovendien vergroten men-

beleid en de regelgeving is vaak echter nog niet afge-

sen op deze manier hun bewustzijn en kennis over hoe

stemd op grootschalige productie van voedsel in de stad.

voedsel groeit, en gaan zij wellicht anders denken over

Hoewel niet altijd, gaat het bij stadslandbouw natuurlijk
vaak om het produceren van voedsel. Het geprodu-

(gezond) voedsel (hoewel de groep die op een tuin als
deze afkomt vaak al bewust met voedsel bezig is).

ceerde voedsel wordt meestal direct (of via een tussen-

Een knelpunt is dat de Bioakker niet dicht bij de super-

handelaar) aan de stedeling verkocht, of zelfs door de

markten ligt, waardoor de drempel om er naar toe te

stedeling zelf verbouwd. Door voedsel in de stad te pro-

gaan voor veel mensen hoger wordt. De binding met de

duceren, kunnen mensen hun voedsel zelf zien groeien,

stad loopt dan via een kleine groep betrokkenen.

is er vaak een directe relatie met de producent, en is

Onderliggende claims en aannames
•

Stadslandbouw biedt kansen voor het telen
van bijvoorbeeld etnische groenten. Specifieke
groenten die niet via de reguliere (supermarkt)
kanalen te krijgen zijn.

•

Direct contact met (de productie van) voedsel leidt tot meer bewustwording en gezondere
eetpatronen of eetgedrag.

•

Als mensen gaan meepraten over de kwaliteit en
herkomst van voedsel kan dat een hefboomwerking hebben.

•

Stadslandbouw biedt kansen als het gaat om de
versheid, smaak en voedingswaarde van producten. Een voorbeeld zijn bepaalde smaakvolle
aardbeiensoorten die niet meer te verkrijgen zijn
in de winkel omdat ze kwetsbaarder zijn en daardoor minder geschikt zijn voor de reguliere keten.

???????
•

Is het veronderstelde effect van stadslandbouw - lokale voedselproductie - op bewustwording en
daarmee gezondere eetpatronen aantoonbaar?

25

Zorg en welzijn
FUNCTIES
Voedsel
Energie
Kringloop
Vrije tijd
Educatie
Community
Zorg
Beheer
Korte ketens
Biodiversiteit
26
26

Voorbeeld - Moestuin Maarschalkerweerd
Moestuin Maarschalkerweerd biedt dagbesteding en arbeidsintegratie aan mensen met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt. Zij werken in de tuin, de moestuinwinkel en het lunchcafé. Het project biedt via leer- en werktrajecten jongeren met een arbeidshandicap de mogelijkheid te integreren in de arbeidsmarkt.
Mensen die naar Maarschalkerweerd komen voor dagbestedingsactiviteiten of
arbeidsintegratie worden begeleid door professionals. Deze professionals worden
hierin ondersteund door een enthousiaste groep vrijwilligers. De tuin is biologisch, en er worden bijzondere en oude rassen gekweekt. Naast groenten en fruit
worden er ook kruiden verbouwd en is er een bijenstal. Er is een speeltuin voor
kinderen aanwezig en een educatief project voor scholen beschikbaar.

√

√
√
√
√
√

?????
•

Hoe kunnen mensen de stap maken van (tijdelijke) werkgelegenheid in
stadslandbouwprojecten naar een baan in de reguliere wereld?

•

Wat is het daadwerkelijke effect van participatie in stadslandbouwprojecten
op gezondheid en welbevinden van deelnemers? Kunnen deze indirecte effecten in baten worden uitgedrukt? Hoe verhoudt dit zich tot eventuele andere
initiatieven (in het groen)?

Onze stad
Kansen & Knelpunten
De laatste jaren is het aandeel landbouwbedrijven met

gevend en ontspannend. Bovendien kunnen mensen

een zorgtak flink toegenomen. Er is al veel onderzoek

vaak letterlijk de vruchten van hun werk plukken. Zorg-

gedaan naar de voordelen van het werken in het groen

boerderijen zijn vaak gelegen in de stadsrand of in het

voor mensen met een zorgvraag (onder andere: Ernst

buitengebied rondom de stad. Het bovenstaande voor-

& Young, 2012). Een zorgboerderij kan zorg bieden

beeld is juist meer in de stad gelegen, met als voor-

aan verschillende typen zorgvragers, zoals ouderen,

deel dat de werknemers minder ver hoeven te reizen.

mensen met een verstandelijke beperking, mensen met

De zorgbedrijven leveren vaak in aan de (landbouw)

een burn-out, of ex-verslaafden. Zorgvragers krijgen

productiekant. De zorginkomsten zijn een wezenlijk

op de zorgboerderij (weer) een ritme en dagindeling,

onderdeel van de bedrijfsvoering. Deze zorginkomsten

ze werken vaak samen met anderen en het werk op het

staan onder druk vanwege bezuinigingen in de geeste-

land en in de buitenlucht werkt voor veel mensen rust-

lijke gezondheidszorg.

Onderliggende claims en aannames
•

Stadslandbouw biedt mensen inspiratie náást hun
reguliere werk. Het is voor anderen een vorm van
dagbesteding of een manier om te re-integreren in
het arbeidsproces. Het is daarom op verschillende
manieren een kans om (letterlijk) te gronden of te
aarden.

•

Stadslandbouw is ook een plek om te leren,
certificaten te halen en competenties te ontwikkelen; mensen kunnen bijvoorbeeld beter leren
samenwerken. Het gaat dus niet alleen om het
nuttig doorbrengen van de dag, maar ook om
het vergroten van iemands kansen en zo doorstroom naar de reguliere arbeidsmarkt.

•

Stadslandbouw draagt bij aan een alternatieve
economie; een tijdelijk vangnet voor mensen ‘in
between jobs’ of met een burn-out.

•

Stadslandbouw biedt kansen om creatieve
mensen én low-potentials met elkaar in contact
te brengen (verweving). Dit leidt tot stedelijke
vitaliteit en sociale cohesie.

•

De aanraking met groen heeft een positief effect
op de gezondheid, het welbevinden en het herstel van mensen.

???????
•

Wat is de rol van stadslandbouw in re-integratie, en hoe verhoudt zich dat tot zorglandbouw? (Hoe)
kan stadslandbouw de rol van de sociale werkplaats overnemen?

27

Participatie en cohesie
FUNCTIES
Voedsel
Energie
Kringloop
Vrije tijd
Educatie
Community
Zorg
Beheer
Korte ketens
Biodiversiteit
28
28

Voorbeeld - Moestuintjes IJburg
Op een braakliggend terrein op het Haveneiland in IJburg zijn tientallen kleine
moestuintjes aangelegd. Eerst is een IJburgse volkstuinvereniging opgericht.
Geïnteresseerden huren van de vereniging drie bakken in een bouwpakket. Voor
€75 krijgen ze naast die bouwpakketten aarde, worteldoek, het benodigde stuk
grond (3,6 m2) voor een jaar en zijn ze lid van de volkstuinvereniging. Er is plek
voor 68 tuintjes. De gemeente heeft gezorgd voor een hek om de tuinen, houtsnippers op de paden, en geëgaliseerde grond.
Het idee van een project als dit is dat mensen niet alleen hun eigen groente verbouwen en bovendien lekker buiten kunnen zijn, maar ook dat ze elkaar ontmoeten
in de publieke ruimte. Zo komen buren en andere buurtbewoners nader tot elkaar.
Overheden en grondeigenaren zijn vaak terughoudend in het beschikbaar stellen
van grond voor (tijdelijke) tuinen. Tijdelijkheid gebruik kan immers leiden tot een
permanente claim. Dat buurttuinen niet perse permanent hoeven zijn laten de
Franse Jardins Partagés zien. De Jardins Partagés werken met tijdelijke gebruikscontracten tussen eigenaar en gebruiker – de bewoners - (Jonkhof et al, 2012).

√

√
√
√

?????
•

Wie doet er mee in stadslandbouwprojecten? Hoe kan worden geborgd dat
geen groepen worden buitengesloten?

•

Welke extra maatregelen moeten worden genomen om ook moeilijker bereikbare groepen toegang te verlenen?

Onze stad
Kansen & Knelpunten
Het bovenstaande voorbeeld is een tijdelijk of in elk

Mensen werken niet alleen samen in, maar ook samen

geval verplaatsbaar project. Hoewel we eerder al aan-

aan de wijk.

gaven dat tijdelijkheid ook zijn nadelen heeft, maakt
het projecten als deze ook mogelijk. Het samen tijdelijk
inrichten van de (braakliggende) ruimte geeft mensen
een gezamenlijk doel, wat ze bij elkaar kan brengen.

De vraag is wel wie er bij projecten als dit betrokken
worden, en wie er buiten de boot vallen. Is er voor
iedereen een plek of is er een beperkte groep die toegang (fysiek, gevoeld of anderzijds) heeft?

Onderliggende claims en aannames
•

Werken in de groene omgeving zorgt ervoor dat
mensen elkaar ontmoeten. En het gezamenlijk werken leidt tot grotere sociale cohesie en
draagt zo bij aan een betrokken woonomgeving.

•

In buurtprojecten is ruimte voor alle buurtbewoners om mee te doen.

•

Voedsel heeft een verbindende waarde; iedereen moet eten en er wordt gemakkelijk gepraat
over voedsel, ook over bijvoorbeeld de verschillen tussen culturen.

???????
•

In hoeverre en op welke manier leiden stadslandbouwprojecten tot participatie en in hoeverre en op
welke manier leidt dat vervolgens tot sociale cohesie?

29

Recreatie en vrije tijd
FUNCTIES
Voedsel √
Energie
Kringloop
Vrije tijd √
Educatie
Community
Zorg
Beheer
Korte ketens √
Biodiversiteit
30
30

Voorbeeld - ’t Geertje
‘t Geertje is een biologische veehouderij in het Groene Hart. Het bedrijf heeft
vooral geiten maar er zijn ook melkkoeien, varkens, kippen en paarden. De melk
van de koeien en geiten wordt verwerkt tot kaas en andere zuivelproducten, die
in de boerderijwinkel - samen met andere biologische streekproducten - verkocht
worden. Ook is er een restaurant waar de producten geproefd kunnen worden
en waar pannenkoeken worden geserveerd. Daarnaast worden boten, kano’s en
fietsen verhuurd en is er de mogelijkheid om in een trekkershut of op de minicamping te overnachten. ’t Geertje organiseert ook bedrijfsuitjes, kinderpartijtjes en vrijgezellenfeestjes op het bedrijf. Het bedrijf ontvangt ongeveer 100.000
bezoekers per jaar.

?????
•

Wat is de toegevoegde waarde van recreatie in een agrarische omgeving,
bijvoorbeeld ten opzichte van groen? Is het zinvol om als stad agrarische
recreatie dichtbij de stad te stimuleren?

•

Wat zijn de verschillen tussen recreatie op een agrarisch bedrijf in het
ommeland, en recreatie in een meer stedelijk stadslandbouwproject?

•

Welke andere ‘recreatie’ behoeften spelen er, waar stadslandbouw op kan
inspelen?

Onze stad
Kansen & Knelpunten
Stadslandbouw wordt vaak gecombineerd met recre-

nemers zijn daar vaak bij betrokken omdat het werken

atie. Voor stadsboerderijen is de doelgroep vlakbij

op het land een fijne manier is om te ontspannen.

en een stadsboerderij sluit ook goed aan bij wat veel
mensen zoeken; rust, ruimte, dieren en planten. Recreatiemogelijkheden zijn vaak te vinden op multifunctionele landbouwbedrijven. Sommige daarvan hebben de
agrarische tak voor een groot gedeelte afgesloten en
zijn nog slechts ‘ter decoratie’ agrarisch. Andere bedrijven hebben nog wel een grote agrarische tak, die vaak
ook een deel van de aantrekkingskracht van het bedrijf
vormt. Recreatie past echter ook goed bij stadslandbouwinitiatieven zoals buurttuinen of volkstuinen; deel-

Wanneer bedrijven veel bezoekers ontvangen, kan dit
tot overlast leiden, vooral omdat dit soort bedrijven
vaak op locaties gelegen zijn waar de verkeersdoorstroom sowieso niet optimaal is (kleine weggetjes op
het platteland of juist drukke straten in de stad). Ook
regelgeving kan voor bedrijven als dit lastig zijn, omdat
ze vaak te maken hebben met zowel agrarische als
(bijvoorbeeld) horeca-gerelateerde regelgeving, die ook
nog wel eens strijdig met elkaar kunnen zijn.

Onderliggende claims en aannames
•

Er is behoefte aan recreatie waarin verbinding
wordt gelegd met voedsel en landbouw.

•

Er liggen volop kansen voor dit type recreatie in
de stad (-srand) of het directe ommeland, maar
recreatie kan ook op stadslandbouwinitiatieven
in de stad zelf plaatsvinden.

???????
•

Hoe kan de gemeente omgaan met vergunningen voor recreatie, ook met het oog op ‘reguliere’
bedrijven? (Het afgeven van een horecavergunning kan bijvoorbeeld problemen geven voor het
plaatselijke café.)

•

Leidt dit type recreatie dicht bij of in de stad tot andere verkeersstromen?

31

Onderwijs

Voorbeeld - Buorkje op ‘e Skoalle
Basisschoolleerlingen van twee scholen in Leeuwarden volgen één hele dag en
twee middagen workshops op het gebied van voedsel - teelt en eten - verzorgd
door MBO studenten van het AOC Friesland/Nordwin college (specifiek de opleiding
Sport, Recreatie en Toerisme). Het gaat bijvoorbeeld om workshops planten zaaien, ketchup maken, smaaktests doen, groentekisten timmeren en schilderen en
daar vervolgens de planten in planten. De MBO leerlingen (3e en 4e jaars) bereiden
de programma onderdelen zoveel mogelijk zelfstandig voor. Ze krijgen de ruimte
om zelf onderdelen te bedenken en uit te (laten) voeren. Zo werden de bouwpakketen van de groentekisten samengesteld door medeleerlingen uit de bouwkundige hoek. Behalve als lesonderdeel voor haar leerlingen (en een nuttige bijdrage
aan het basisschoolonderwijs) ziet het Nordwin dit programma als promotie voor
(groen) AOC onderwijs.

FUNCTIES
Voedsel
Energie
Kringloop
Vrije tijd
Educatie √
Community √
Zorg
Beheer
Korte ketens
Biodiversiteit
32
32

?????
•

Moet kennis van gezonde voeding een prominenter onderdeel worden van
basis en middelbaar onderwijs?

•

Hoe kunnen middelbare schoolleerlingen en jong volwassenen worden betrokken bij het thema voeding?

•

Als mensen (kinderen) zelf met eten bezig zijn, leidt dat inderdaad tot bewuster eten?

Onze stad
Kansen & Knelpunten
Stadslandbouw leent zich goed voor educatie rondom

meren, en natuurlijk leren hoe je zaait en hoe groente

eten en gezondheid. Landbouw dichtbij of in de stad

en kruiden er uitzien. Omdat normaalgesproken veel

biedt mogelijkheden om de stedeling – vooral kin-

oefeningen op school gericht zijn op cognitieve vaardig-

deren – te laten zien hoe ons voedsel groeit, wat er

heden heeft het opdoen van praktische ervaringen als

voor nodig is om het te produceren en hoe je het kunt

deze een grote meerwaarde.

verwerken. Er zijn in de praktijk vele voorbeelden van
educatie op boerderijen, maar ook via school- of buurttuinen. De programma’s zijn meestal gericht op leerlingen van basisscholen. De school- en buurttuinen bieden
vaak de ruimte aan kinderen om zelf planten te verzorgen en de oogst zelf te verwerken tot een gerecht.
Dit laatste biedt de mogelijkheid om ook de ouders en

Knelpunt is dat basisscholen vastzitten aan strikte
programma’s en er daardoor weinig ruimte overblijft
voor nieuwe onderdelen. Het ontbreekt de scholen vaak
ook aan menskracht en financiële middelen. Dat het
Nordwin college het programma kosteloos aanbiedt en
grotendeels zelf uitvoert (de basisschooldocenten heb-

buurt bij het onderwerp te betrekken.

ben geen rol in het programma) is een uitkomst voor

Voor de basisschoolleerlingen is educatie op een stads-

en basisschoolleerlingen waren dan ook zeer te spreken

boerderij of schooltuin leerzaam én leuk. De meerwaar-

over de uitvoering van het programma.

de van een dergelijk project kan worden vergroot door
zo goed mogelijk aan te sluiten op de brede leerdoelen die scholen hebben. Het gaat dan niet alleen om
bewustwording ten aanzien van voedsel, maar ook om
het aansluiten op rekenvaardigheden, taalvaardigheid
en biologie. Voorbeelden uit het programma zoals hierboven beschreven zijn het opmeten van de kisten, het
uitrekenen van de benodigde hoeveelheid plastic, tim-

de deelnemende basisscholen. De betrokken docenten

Natuurlijk kunnen ook middelbare schoolleerlingen en
volwassenen hun kennis van (gezond) voedsel en teelttechnieken vergroten door bij stadslandbouw betrokken
te zijn. De beleefwereld van middelbare schoolleerlingen en jong volwassenen staat echter wat verder af
van stadslandbouw. Deze groep is daarom moeilijker te
betrekken bij dit onderwerp.

Onderliggende claims en aannames
•

Als kinderen jong in aanraking komen met
voedsel(productie) leidt dat tot meer begrip en
bewustwording, en daarmee op latere leeftijd tot
minder kans op gezondheidsrisico’s.

•

Lessen over voedsel zijn goed te combineren
met andere leerdoelstellingen.

•

Stadstuinbouwinitiatieven zijn een goed(koper)
alternatief voor schooltuinen en Natuur- en
Milieu-educatie (NME).

???????
•

Is stadslandbouw beter dan (of gelijk aan) schooltuinen/Natuur-Milieu Educatie in staat om bewustwording tot stand te brengen? Is het een goed alternatief?

•

Is het effect van stadslandbouw groter wanneer ook de ouders bereikt worden?

33

Innovatie

Voorbeelden - Daken, gevels en gebouwen, gesloten ketens
Als extra categorie bespreken we hier enkele innovatieve voorbeelden van stadslandbouw die moeilijk in één van de bovengenoemde thema’s zijn onder te brengen maar die wel gezien worden als perspectiefvolle ontwikkelingen: (1) landbouw en groen op daken, gevels en in kantoorgebouwen en (2) gesloten ketens.
Steden beschikken over aanzienlijke oppervlaktes platte daken en gevels. Een deel kan
geschikt gemaakt worden voor beplanting. Veel steden kennen al programma’s om groene
daken te stimuleren. Groene daken dragen bij aan een aantrekkelijke stedelijke omgeving,
een beter stedelijk klimaat (vermindering van het Heat Island effect), grotere biodiversiteit en buffering van het regenwater. Niet alle daken zijn qua constructie, toegankelijkheid
en ligging geschikt voor een dergelijke toepassing, maar er zijn een aantal aansprekende
voorbeelden.
In de zomer van 2012 is op een kantorencomplex langs de A10 in Amsterdam een daktuin
met een oppervlakte van 3.000 m2 geopend. Het dak ligt op het voormalige V&D kantoor
dat als geheel gerenoveerd werd. Er zijn grote houten bakken geplaatst, er is een irrigatiesysteem aangelegd en er is aarde naar boven gebracht. Op het dak worden groente en
fruit verbouwd voor de bedrijfsrestaurants in het pand. Individuele werknemers kunnen
zich ook aanmelden voor een eigen moestuintje. Achterliggend idee is dat medewerkers
van verschillende bedrijven elkaar tegenkomen in hun aangrenzende tuintjes. Het is ook
mogelijk om vergaderplaatsen op het dak te huren.

34
34

?????
•

Welke bijdrage leveren groene daken/gevels aan de verbetering van het
stedelijk klimaat?

•

Zijn er rendabele business concepten van daktuinen mogelijk? Dezelfde
vraag geldt voor teelt in kantoorgebouwen.

* www.brooklyngrangefarm.com | ** www.uitjeeigenstad.nl

Overige innovatieve voorbeelden

In de VS draaien bedrijven met commerciële daktuinen,

heeft een CSA (Community Supported Agriculture) met

deze bieden naast voedselproductie andere activiteiten

een 40-tal aangesloten leden. De unieke ligging met zicht

aan. Een sprekend voorbeeld is Brooklyn Grange* met een

op Manhattan is nadrukkelijk onderdeel van het business

oppervlakte van 4.000 m . Het bedrijf levert aan restau-

model van het bedrijf.

2

rants, staat op boerenmarkten, organiseert events en

Een nieuw aandachtspunt is de teelt in (leegstaande)

Er zijn steeds meer voorbeelden van bedrijven die zoveel

kantoorgebouwen. Met moderne teelt-, klimaat- en

mogelijk de gehele keten in eigen hand houden met

belichtingstechnieken is teelt zonder natuurlijk licht (op

als argument om zo rendabel en duurzaam te kunnen

substraat) technisch mogelijk. Dankzij de leegstand is er

werken. Een sprekend voorbeeld is Uit je eigen stad**

voldoende oppervlakte beschikbaar. Bovendien kan teelt

dat onlangs haar locatie aan de Marconistrip in Rotter-

dichtbij het afzetgebied aantrekkelijk zijn. De vraag is of

dam opende. Teelt, verwerking en verkoop vinden op

er haalbare business-concepten zijn. Er lopen de nodige

één locatie plaats. Het bedrijf combineert glastuinbouw,

initiatieven, maar in de praktijk draaiende voorbeelden

buitenteelt, dierhouderij (kippen en vis) met een restau-

zijn er nog niet.

rant, winkel en ruimte voor vergaderingen en events. De
komende jaren moet uitwijzen of het business-concept
rendabel is.

???????
•

In hoeverre kunnen voor kantoorgebouwen duurzame teeltsystemen (energie, kringlopen) ontwikkeld worden?

•

Welke beleidsarrangementen zijn nodig op innovatie in stadslandbouw te stimuleren en faciliteren?

35

Beschouwing
Stadslandbouw is multifunctioneel en multidisciplinair
Eeuwenlang bestond er een natuurlijke verbinding tussen stad en landbouw. Mede door de introductie van kunstmest,
conservering van voedsel, mechanisatie in de landbouw en nieuwe vormen van voedseltransport is deze verbinding
de afgelopen eeuwen verwaterd (Steel, 2008). De motivaties en drijfveren achter het herstel van deze verbinding zijn
zeer divers. In sommige gevallen staat een meer economische en pragmatische insteek voorop. Dit is bijvoorbeeld
het geval wanneer het gaat om het verhogen van de directe baten van de voedselproductie door het verkorten van
ketens of het creëren van meerwaarde zoals extra kwaliteit of bewustwording. In andere gevallen zijn meer sociale
en ideële motieven leidend. Dat geldt bijvoorbeeld voor die initiatieven die als belangrijkste doelstelling hebben om
mensen bij elkaar te brengen, kinderen in contact te brengen met voedsel en groen en mensen een veilige leer- werk
plek te bieden. Ook ecologische overwegingen ten aanzien van kringlopen en klimaat spelen bij veel initiatieven een
belangrijke rol. Veel initiatieven hebben als (neven) doelstelling om natuur, groen en biodiversiteit dicht onder de
mensen te brengen.
Deze verkenning naar ‘Groen en boer zijn in en om de stad’ biedt het brede spectrum van stadslandbouw. Het maakt
inzichtelijk welke functies stadslandbouw kan vervullen, en aan welke beleidsthema’s ze een bijdrage kan leveren.
Deze verkenning licht slechts een tipje van de sluier op, en is verre van compleet. Wat deze verkenning daarom zeer
duidelijk maakt is dat er - alleen al in Nederland - veel verschillende soorten en maten initiatieven zijn waarin geprobeerd wordt groen, boer en stad (weer) te verbinden. Het laat ook zien dat stadslandbouw volop in ontwikkeling is.
Teelt in en op gebouwen alsook nieuwe bedrijven zoals Uit je eigen stad verkennen de grenzen van stadslandbouw.
Stadslandbouw staat nog in de kinderschoenen!

36

Hoe hard zijn de claims?
In potentie lijkt stadslandbouw voor alle aspecten van

efficiënt georganiseerde reguliere (mondiale) voedsel-

duurzaamheid en voor een breed spectrum aan beleids-

systeem. Ook als het gaat om het sluiten van kringlopen

thema’s een meerwaarde te kunnen bieden. Deze verken-

zijn er nog weinig voorbeelden te vinden waarin claims

ning maakt echter nog iets anders duidelijk; de ontwik-

daadwerkelijk hard worden gemaakt. Daarnaast is er,

keling van stadslandbouw in Nederland is omgeven door

wat betreft het verhogen van natuur- en biodiversiteits-

een veelheid van claims en vragen die in veel gevallen

waarden in de stad, nog relatief weinig bekend over de

niet of onvoldoende onderbouwd en beantwoord zijn. Dit

(on)mogelijkheden om deze waarden te combineren met

geldt zowel voor de directe als voor de indirecte baten.

functies als voedselproductie, recreatie en educatie. Al

Zo zijn er bijvoorbeeld ten aanzien van de economische duurzaamheid nog weinig voorbeelden bekend van
een echt duurzame business modellen voor de langere.
Voor de waarde van vastgoed geldt weliswaar dat er
een positieve relatie lijkt te zijn tussen huizenprijzen en
de aanwezigheid van groen, maar onduidelijk is of en
hoe stadslandbouw hieraan ook een zelfde bijdrage kan

met al betekent dit dat hoewel ons onderbuik gevoel zegt
dat stadslandbouw bij kan dragen aan sociale, economische en ecologische duurzaamheid, er in de praktijk
nog weinig hard (wetenschappelijk) bewijs is voor deze
claims. Wel zijn er verschillende aanwijzingen en is anekdotisch materiaal beschikbaar, waarvan de voorbeelden
getuigen.

leveren. Iets vergelijkbaars speelt bij thema’s rondom

Eén van de belangrijkste uitdagingen voor de verdere

gezondheid en sociale cohesie. Er zijn goede aanwijzin-

doorontwikkeling van deze initiatieven rondom groen en

gen dat de aanwezigheid van groen hier een positieve

boer zijn in de stad is dan ook om gaandeweg te werken

invloed op kan hebben, maar of en hoe dit ook geldt voor

aan de verdere onderbouwing van deze claims en op zoek

de aanwezigheid van stadslandbouwinitiatieven - en voor-

te gaan naar de antwoorden op veel van de openstaande

al, hoe deze daar op een efficiënte en doelmatige wijze

vragen. De overheid kan daarin een belangrijke rol spe-

een bijdrage aan kunnen leveren - is nog met veel vragen

len. Bijvoorbeeld door bij te dragen aan de ontwikkeling

omgeven. Ditzelfde geldt ook voor de claims en ambities

en ontsluiting van kennis op dit onderwerp. Deze verken-

ten aanzien van duurzaamheid. Het gebruik van korte

ning kan dan een eerste bouwsteen zijn op weg naar een

ketens wordt vaak genoemd als duurzaamheidsvoordeel

richtinggevende (kennis- en actie-) agenda voor stads-

van voedselproductie in- en om de stad. De vraag is

landbouw in Nederland.

echter of deze claim terecht is, gezien het logistiek zeer

Stadslandbouw en regulier vullen elkaar aan
Wat deze verkenning ook laat zien is dat voedselproduc-

dacht is voor efficiëntie van productie, ligt bij stadsland-

tie weliswaar bij de meeste initiatieven voorkomt maar

bouw de focus op smaak en uniciteit van een product.

dat dit nooit de enige functie is van een initiatief. Het

Tenslotte, daar waar de afstand van voedselproductie tot

feit dat tijdens het maken van dit rapport voorbeelden in

de consument steeds groter wordt bij de reguliere pro-

onze gedachte regelmatig ‘van beleidsthema wisselden’,

ductie, kan stadslandbouw juist de relatie tussen voedsel

geeft al aan dat veel initiatieven aan meerdere thema’s

en consument bewaken of herstellen en aandacht vesti-

hun bijdrage leveren. Het is juist de multifunctionaliteit –

gen op nieuwe markten en ontwikkelingen.

of multidisciplinariteit - van stadslandbouwinitiatieven die
ervoor zorgt dat het weinig zinvol is discussie te voeren
over de efficiëntie of meerwaarde van voedselproductie
in stadslandbouw versus voedselproductie in reguliere
landbouwsystemen. Deze twee systemen sluiten elkaar
immers niet uit. Ze zijn complementair aan elkaar. Daar
waar de reguliere landbouw een spoor lijkt te volgen van
functies scheiden en kostprijsverlaging, kan stadslandbouw gebruik maken van verbinding en waarde creatie.
En daar waar in de reguliere landbouw met name aan-

Overigens is deze complementariteit waardevoller wanneer er ook daadwerkelijk sprake is van kruisbestuiving
tussen beide systemen. Bijvoorbeeld doordat stadslandbouwinitiatieven kunnen profiteren van innovaties en
technologieontwikkeling uit de reguliere landbouw, of
andersom wanneer de reguliere landbouw profiteert van
de verbinding die stadslandbouw met de consument legt.
Bij het stimuleren van deze kruisbestuiving kan de overheid een belangrijke rol spelen.
37

Aanbevelingen voor beleid
Voordat we ingaan op wat beleid voor stadslandbouw kan betekenen, en andersom, is het belangrijk om te vermelden
dat stadslandbouw ondertussen niet meer onbekend is bij lokale en landelijke overheden. Het is het vermelden waard
dat het toenmalige ministerie van LNV in 1995 in het kader van Visie Stadslandschappen al een verkenning stadslandbouw liet uitvoeren. De verkenning stipte veel herkenbare punten aan, zonder dat daar in de jaren erna (beleidsmatig) gevolg aan is gegeven. De afgelopen jaren staat stadslandbouw weer in de belangstelling bij de overheid. Zo
droeg het toenmalige ministerie van LNV bij aan Agromere, dat op haar beurt de gemeente Almere weer inspireerde
tot het opnemen van stadslandbouw in de ontwikkeling van Almere Oosterwold. Zo ook ondersteunt het ministerie
van Economische Zaken (EZ) het Stedennetwerk stadslandbouw*. Het stedennetwerk is een netwerk waarin stedelijke beleidsmakers en ondernemers samenkomen om ervaringen uit te wisselen en te discussiëren over toepassingen
van en voorwaarden voor stadslandbouw. Recent hebben een coalitie van bedrijven, twee ministeries (EZ en I&M) en
Wageningen UR een Green Deal gesloten om te komen tot opschaling en versnelling van initiatieven op het gebied van
stadslandbouw. Ook lokaal wordt er niet stil gezeten. Steden als Almere, Groningen en Rotterdam timmeren hard aan
de weg als het gaat om stadslandbouw.
De beleidsinitiatieven rondom stadslandbouw zijn vaak nog weinig coherent. Daar stadslandbouw een bijdrage kan
leveren aan een breed spectrum van beleidsthema’s, zoals gezondheid, vergroening en een leefbare stad, past het
bij verschillende departementen. Dit geldt zowel landelijk als lokaal. Waar meerdere partijen verantwoordelijk zijn, is
het risico dat soms juist niemand de verantwoordelijkheid neemt. Een ander kan het immers ook doen. Een belangrijke uitdaging is daarom om verschillende ministeries te verbinden rondom het thema stadslandbouw, en samen de
verantwoording te dragen. Wellicht dat het voormalige ministerie van EZ hierin het voortouw kan nemen, aangezien
landbouw en/of voedselproductie de verbindende schakel is in stadslandbouw. Hieruit zou een landelijke richtinggevende visie op stadslandbouw kunnen voortvloeien. Uit gesprekken in het Stedennetwerk Stadslandbouw blijkt dat
gemeentes behoefte hebben aan zo’n visie, omdat zij aan willen sluiten bij de richting die het rijk met stadslandbouw
op wil. Aansluiten bij een landelijke visie – of alleen al het bestaan van een landelijke visie - is voor hen bovendien
een legitimatie om zich met het thema bezig te houden. Ook hierin zou het ministerie van Economische Zaken het
voortouw kunnen nemen.

38

* www.stedennetwerkstadslandbouw.nl

Ook op andere manieren kan worden geleerd van wat er in andere landen en steden al gebeurt rondom stadslandbouw (en beleid). New York en Toronto hebben richtinggevende programma’s ontwikkeld waarin voor de initiatiefnemers een leidende rol is weggelegd. Zo is er in New York het Greem Thumbs programma. Vanuit dit programma
worden vergunningen geregeld voor groepen burgers die een stadstuin willen beginnen en daarmee de wijk willen
opknappen. Ook krijgen de burgers uit dit programma zaden, grond en gereedschap. Dit initiatief heeft eraan bijgedragen dat er in New York nu rond de 700 buurt- en instellingstuinen zijn. Het is zaak te leren van dit soort initiatieven; wat blijkt te werken, en wat niet? Wat zou in Nederland ook kunnen werken? Overigens leert New York ons nog
een goede les rondom stadslandbouw. In New York is de ‘stadslandbouwbeweging’ opgekomen vanuit de bevolking
zelf. In de jaren ’70 waren er verschillende ‘grassroots’ groepen die gewoon begonnen met stadstuinen en andere
stadslandbouwprojecten op braakliggende terreinen. Het stadsbestuur stond dat toe omdat die groepen de buurten
waarin zij actief waren vaak een nieuwe impuls gaven. Tegenwoordig speelt het stadsbestuur van New York zelf ook
een grote rol in het bevorderen van stadslandbouw, door programma’s zoals Green Thumb, maar ook door beleid op
stadslandbouw en voedsel te ontwikkelen en daarmee die grassroots groepen een legitimatie te geven. Zo kunnen de
initiatiefnemers en overheid elkaar versterken. Een samenwerking tussen overheid en initiatiefnemers in de stadslandbouw zou ook in Nederland vormgegeven kunnen worden, zowel landelijk als lokaal.

Een belangrijke voorwaarde voor een landelijke visie is dan wel het onderzoeken van de claims van stadslandbouw,
zoals ook al is opgemerkt in het voorgaande hoofdstuk. Wanneer duidelijk(er) wordt wat stadslandbouw daadwerkelijk
kan bijdragen aan stad en maatschappij, wordt een investering legitiem. Bovendien geeft inzicht in de bijdrage van
stadslandbouw ook richting aan de manier waarop stadslandbouw het beste vorm kan worden gegeven voor het behalen van bepaalde beleidsdoelen. Momenteel wordt op verzoek van het stedennetwerk stadlandbouw en met ondersteuning van het ministerie van EZ, Tilburg en Rotterdam een Maatschappelijke Kosten & Baten Analyse (MKBA) van
stadslandbouw uitgevoerd. Begin 2013 worden de resultaten van deze studie verwacht.
39

Naast de meer algemene en overkoepelende aanbevelingen voor het beleid in de vorige paragraaf, geven
we hier ook meer specifieke aanbevelingen, of uitdagingen, weer.

Regelen
•

De overheid zou flexibeler kunnen zijn met betrekking tot ontwikkelingsruimte, vergunningen en bestemmingsplannen, om zo de mogelijkheden voor innovaties in de stadslandbouw – en het slagen van projecten – te vergroten. Veel heeft immers met vergunningen te maken; wat mag een bedrijf wel en niet ondernemen en ontwikkeling? Dit is cruciaal voor het slagen van een initiatief, en de overheid heeft hier een duidelijke invloed op.

•

Veel is al mogelijk wanneer de overheid burgers en ondernemers meer vertrouwt; het kan heel zinvol zijn om
initiatiefnemers ontwikkelingsruimte te geven en alleen in globale lijnen de beoogde kwaliteit van buurt of gebied
vast te leggen (zoals in Almere Oosterwold), voor alles dicht te timmeren met regels.

Investeren
•

Zoals ook uit deze verkenning blijkt, is er nog onduidelijkheid over de (indirecte) baten van stadslandbouw. Een
duidelijker inzicht in deze indirecte baten, geeft de overheid zicht op waar en hoe te investeren. Momenteel loopt
er een MKBA studie naar stadslandbouw.

•

Beschikbaarheid van grond is essentieel voor stadslandbouw. Grond in de stad is schaars (competitie met andere
economische functies) en vaak alleen tijdelijk beschikbaar. De overheid kan gronden in en om de stad voor langere tijd beschikbaar stellen voor stadslandbouw (of daar mogelijkheden voor scheppen). De gronden zouden in een
grondbank of trust ondergebracht kunnen worden. Ook particuliere partijen zouden hierin kunnen deelnemen. In
de pachtovereenkomst met stadslandbouw kunnen aanvullende voorwaarden worden vastgelegd.

•

Stadslandbouw kan uitdagen tot nieuwe werkvormen. Wanneer stadslandbouw wordt gebruikt om het groen te
onderhouden, scheelt dit in de kosten van groenonderhoud door rijk of gemeente. De gelden die worden bespaard
kunnen terugvloeien naar het initiatief. Dit gebeurt bijvoorbeeld al in het ‘buurtbedrijf’, waar buurtbewoners
bepaalde taken van de gemeente overnemen en daar voor betaald worden; de opbrengst wordt vervolgens geïnvesteerd in de buurt.

•

Stadslandbouw sluit aan op meerdere beleidsdoelstellingen, en kan daarom vanuit meerdere hoeken gevoed
worden. Bundeling van kennis en budgeten zou de ontwikkeling en het resultaat kunnen versterken. Investeren in
bijvoorbeeld buurttuinen kan bijdragen aan een gezondere leefstijl, een beter leefklimaat en betrokken buurt.

•

Het is belangrijk in ogenschouw te nemen dat stadslandbouwbedrijven directe inkomstenbronnen zijn voor de
overheid. De bedrijven betalen pacht, bieden werkgelegenheid en vervullen groen- en recreatiefuncties. Het is
daarbij ook belangrijk mee te nemen welke kosten bespaard worden als gevolg van stadslandbouw; wanneer een
stuk grond door stadslandbouw wordt onderhouden, verloedert het niet en hoeft dat later niet meer opgeknapt te
worden.

40

Faciliteren
•

Logistiek en distributie in korte (voedsel-)ketens
rond stadslandbouw lijkt de sleutel tot een duurzame ontwikkeling van stadslandbouw. De gemeente
of rijk kan het ontwikkelen van een goede infrastructuur voor korte ketens faciliteren, bijvoorbeeld
door het beschikbaar stellen van een locatie voor
foodhubs (een centrale plaats waar aanbieders en
vragers elkaar kunnen vinden) of het actief verbinden van verschillende initiatieven met vragende
partijen.

•

Als een gemeente het ontplooien van verschillende
activiteiten op één bedrijf kan faciliteren met bijvoorbeeld regelgeving, waarmee het bedrijf klanten
aan zich kan binden, vergroot dat de mogelijkheden
voor een stadslandbouwbedrijf om zelf financiering
aan te trekken (als voorbeeld; als het toegestaan is
naast voedselproductie ook verwerking en vermarkting aan te bieden, kan het initiatief een groter
publiek bereiken, en kan het aantal bezoekers
groeien).

•

Gemeente of rijk kan goede voorbeeld geven door
voor eigen catering lokale producten te gebruiken.

41

Referenties
Croonen , R.J., Hazendonk, N., Horsten-van Santen, Y., Pols, L., Van der Wiel K., Perik, A., 1995. Visie Stadslandschappen, Themarapport 5: Stadslandbouw / Robert Jan Croonen, Niek Hazendonk en Klaas van der Wiel. Ministerie
LNV, Den Haag. 52 pp.
Ernst & Young en Trimbos-instituut (2012). De zin van Zorglandbouw; Maatschappelijke Businesscase Dagbesteding
door Zorgboerderijen. Ernst & Young Advisory, in samenwerking met Trimbos-instituut in het kader van het ZonMw
programma Landbouw & Zorg. Den Haag, 86 pp.
Graaf, P. de, 2011. RUIMTE voor STADSLANDBOUW in ROTTERDAM. Paul de Graaf, ontwerp en onderzoek, Rotterdam.
90 pp.
Jansma, J.E., E.J. Veen, A.G.J. Dekking, M.P. Vijn, W. Sukkel, M. Schoutsen, A.J. Visser, M. van Boxtel en H. Wieringa
(2011). ‘Staalkaarten stadslandbouw+; ontwikkelstrategieën om te komen tot stadslandbouw in Almere Oosterwold’,
Lelystad: Wageningen UR, PPO AGV, 63 pp.
Jonkhof, J., Philippa, M. en Visschedijk, P. (2012). BUURTUIN..! Leren van de Jardins Partagés in Frankrijk. Alterra,
Wageningen UR. 79 pp.
Stedennetwerk stadslandbouw (geen datum). ‘De Re Rustica Urbana; Tandem fit surculus arbor of hoe een hype perspectief kan krijgen’, Lelystad: Stedennetwerk Stadslandbouw, 18 pp.
Steel, C., 2008. The hungry city; how food shapes our lives. Chatto & Windus Londen. 383 pp.
Sukkel, W., Stilma, E.S.C. en Jansma, J.E., 2010. Verkenning van de milieu effecten van lokale productie en distributie van voedsel in Almere. Energieverbruik, emissie van broeikasgassen en voedselkilometers. PPO agv, rapport 392,
Lelystad, 51 pp.
Veen, E. en M. Mul (2010). ‘Stadslandbouw: Inspiratie door variatie. Stedennetwerk Stadslandbouw’, Rapport nummer
394, Lelystad: Praktijkonderzoek Plant en Omgeving, 45 pp.
Veenhuizen, R. van en G.K. Danso (2007). ‘Profitability and sustainability of urban and peri-urban agriculture’, Agricultural management, marketing and finance occasional paper 19, Rome: Food and Agriculture Organization of the
United Nation.

Websites
debrugkrant.nl/volkstuintjes-op-braakliggende-kavelhaveneiland
vimeo.com/45890484
www.almere20.almere.nl/gebiedsontwikkeling/almere_
oosterwold
www.bioakker.nl
www.brooklyngrangefarm.com

http://www.buitenruimtevoorcontact.nl/projecten/
moestuin-in-wijsgerenbuurt-amsterdam
www.creatiefbeheer.nl

42

www.dedoarpstun.nl
www.geitenboerderij.nl
www.hetgeertje.nl
www.moestuinutrecht.nl
www.oregional.nl
www.stadsboerderijalmere.nl
www.stedennetwerkstadslandbouw.nl
www.uitjeeigenstad.nl

Colofon
Overname van tekst en gegevens en het citeren uit deze publicatie is toegestaan mits juiste en volledige bronvermelding wordt toegepast:
Esther Veen, Bas Breman en Jan Eelco Jansma. November 2012. Stadslandbouw: een verkenning van groen en boer zijn in en om de stad. Wageningen UR (University & Research
centre), Lelystad.
Met bijdragen van: Arjan Dekking, Jan Willem van der Schans, Tycho Vermeulen, Daniel de Jong, Gerben Mol en Wim de Haas, Wageningen UR
Deze verkenning is uitgevoerd door Wageningen UR in opdracht van het ministerie van Economische
Zaken binnen het Programma Maatschappelijke Potenties van Groen (BO-11-014).
© Wageningen UR, 2012
Vormgeving: Jessica Cornelisssen, Wageningen UR
Omslag: Rondom Communicatie
Het gebruikte beeldmateriaal is afkomstig van Praktijkonderzoek Plant en Omgeving, onderdeel van
Wageningen UR, met uitzondering van:
•

Pagina 17 en 38: 		

BuitenRuimte voor Contact

•

Pagina 21: 			

Gemeente Almere, werkmaatschappij Almere Oosterwold

•

Pagina 22: 			

Bart Nijs Fotografie

•

Pagina 23: 			

Oregional

•

Pagina 24 en 25: 		

Jan van Arragon

•

Pagina 26 en 27: 		

Moestuin Maarschalkerweerd

•

Pagina 28, 29 en 39:

JAM Visueel Denken

•

Pagina 41: 			

Rondom Communicatie

Rondom stadslandbouw en groen in de stad is
momenteel veel dynamiek. Deze dynamiek roept
vragen op; hoe moeten we het duiden, wat is de
samenhang en betekenis en wat is de positie (en
rol) van de overheden? In deze verkenning brengen we samenhang in al die initiatieven rondom
stadslandbouw en groen in de stad en geven we
handreikingen voor een stimulerend beleid.