Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

28 844

Integriteitsbeleid openbaar bestuur en politie

Nr. 152

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 juni 2018
1. Inleiding
Naar aanleiding van de uitzending van Nieuwsuur d.d. 6 december 2017
over het WODC heb ik op 2 februari 2018 drie onafhankelijke onderzoekscommissies ingesteld nadat ik hierover met uw Kamer van gedachten heb
gewisseld tijdens het debat op 23 januari 2018.1
Commissie WODC I inzake deugdelijkheid drugsonderzoeken, onder
voorzitterschap van mr. J.A.C.A. Overgaauw, onderzoekt of in de
totstandkoming van het rapport «Het Besloten club- en het Ingezetenencriterium voor coffeeshops» uit 2013 (bijlage bij Kamerstuk 24 077, nr. 310),
het rapport «Internationaal recht en cannabis» uit 2014 (bijlage bij
Kamerstuk 24 077, nr. 316) en het rapport «Coffeeshops, toeristen en
lokale markt» uit 2014 (bijlage bij Kamerstuk 24 077, nr. 320) sprake is
geweest van onbehoorlijke beïnvloeding die de onafhankelijkheid van de
onderzoekers heeft aangetast en of de rapporten voldoen aan de
standaarden voor beleidsonderzoek die destijds golden.
Commissie WODC II inzake relatie beleid en WODC, onder voorzitterschap
van prof. dr. M.L.M. Hertogh, onderzoekt de invulling van de relatie tussen
het WODC en beleidsafdelingen van het ministerie na inwerkingtreding
van het Protocol WODC in 2016 en de positionering van het WODC ten
opzichte van het ministerie in vergelijking met andere publieke kennisorganisaties en de voor- en nadelen daarvan voor de wetenschappelijke
integriteit.

1

kst-28844-152
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Handelingen 2017/18, nr. 42, item 33. Tijdens dit debat heeft de Kamer ook de mogelijkheid
benut om zich uit te laten over de onderzoeksopdrachten van de diverse Commissies, in
vervolg op mijn brieven aan uw Kamer van 7 december 2017 (Kamerstuk 28 844, nr. 130),
19 december 2017 (Kamerstuk 28 844, nr. 131) en 16 januari 2018 (Kamerstuk 28 844, nr. 134).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 844, nr. 152

1

Commissie WODC III, onder voorzitterschap van prof. dr. mr. E. Verhulp,
deed onderzoek naar de afhandeling van de klacht die onderwerp vormde
van de uitzending in Nieuwsuur. Daarbij stonden de volgende vragen
centraal2:
a) of, en zo ja, bij wie, wanneer en hoe de klacht is aangekaart en hoe
vervolgens door degenen bij wie de klacht is geuit met deze klacht is
omgegaan?
b) viel de klacht naar het oordeel van de Commissie aan te merken als
een vermoeden van een misstand als bedoeld in het Besluit melden
vermoeden misstand Rijk en Politie van 15 december 2009 (hierna:
Besluit) dan wel als bedoeld in de Interne klokkenluidersregeling Rijk,
Politie en Defensie van 21 december 2016, die te goeder trouw en op
goede gronden is aangekaart?
c) zo ja, is de klacht behandeld in overeenstemming met het in onderdeel
b bedoelde besluit dan wel de in onderdeel b bedoelde klokkenluidersregeling?
d) zo nee, is de klacht behandeld overeenkomstig de vereiste zorgvuldigheid en geldende richtlijnen?
Vandaag heeft professor Verhulp, de voorzitter van Commissie WODC III,
het rapport van de Commissie aan mij overhandigd3. Ik ben de Commissie
erkentelijk voor de voortvarendheid waarmee zij te werk is gegaan. De
Commissie stond voor een lastige taak, omdat veel van het beschrevene
te maken heeft met percepties en waarderingen van meer subjectieve
aard.
Ik stel vast dat het rapport van Commissie III een reconstructie bevat die
niet alleen betrekking heeft op de afwikkeling van de klacht, maar ook op
de gebeurtenissen die aanleiding zijn geweest voor de klacht. Deze
gebeurtenissen zijn voorwerp van onderzoek van Commissie I en worden
wellicht op onderdelen door Commissie I anders gewogen, ook omdat
Commissie III niet alle in haar rapport genoemde (oud-)medewerkers
heeft gehoord. Op dit punt wacht ik het rapport van de Commissie I af.
In meer algemene zin geldt dat de werkzaamheden van Commissies I en II
nog volop gaande zijn. Van een alomvattende reactie mijnerzijds kan
alleen al om die reden geen sprake zijn op dit moment.
2. Bevindingen van de Commissie
De Commissie constateert dat de huidige leiding van het Ministerie van
Justitie en Veiligheid op een goede wijze inzet op verbetering van de stijl
van leidinggeven en probeert te bereiken dat die bijdraagt aan een open
en inclusieve organisatie waarin vermoedens van misstanden beter
worden behandeld.
In het onderhavige geval constateert de Commissie dat melder langs vijf
wegen haar klacht heeft aangekaart: (i) bij de directeur WODC, (ii) bij de
vertrouwenspersonen, (iii) bij het hoofd EWB, (iv) bij de SecretarisGeneraal, en (v) bij de raad van advies van het WODC. In de eerste vier
gevallen valt de melding naar het oordeel van de Commissie aan te
merken als een vermoeden van een misstand die te goeder trouw en op
goede gronden is aangekaart. Soms is de melding gedaan onder het
uitdrukkelijke beding van anonimiteit en met het verzoek geen actie te
ondernemen.

2

Zie artikel 2 van het Instellingsbesluit Onderzoekscommissie WODC III inzake afhandeling
klacht drugsonderzoeken (Stcrt. 2018, nr. 7421).
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 844, nr. 152

2

De Commissie constateert dat de vertrouwenspersonen en het Hoofd
EWB de melding hebben afgehandeld in de geest van het Besluit door de
wens van melder om anoniem te blijven, te respecteren. Zoals de
Commissie in haar samenvatting op pagina 50 van het rapport aangeeft
heeft de directeur WODC onzorgvuldig gehandeld, aangezien «hij – als
wetenschappelijk eindverantwoordelijke voor de WODC onderzoeken – de
melding [had] moeten bespreken». In het geval van de SecretarisGeneraal acht de Commissie sprake van het «onterecht achterwege laten
van het toepassen van het Besluit». Hij had de melding kunnen en moeten
beschouwen als de melding van een misstand. In het gesprek met melder
had hij ook de beleidsbeïnvloeding zorgvuldig aan de orde moeten stellen
en melder moeten informeren over de bescherming waar zij op grond van
artikel 2 van het Besluit recht op heeft.
Het rapport van de Commissie toont aan dat inschattingsfouten zijn
gemaakt. Ik vind het belangrijk dat we daar lering uit trekken en zal daar
op inzetten. Ik acht een veilige werkomgeving voor een ieder van belang.
Een veilige werkomgeving betekent dat we accepteren dat er fouten
kunnen worden gemaakt. Het betekent ook dat dergelijke kwesties die
medewerkers persoonlijk raken, niet in een publiek debat, maar intern
worden besproken, en waar nodig tot maatregelen kunnen leiden. Mijn
ambtenaren kunnen zich immers niet in het publieke debat verdedigen. Ik
vraag hiervoor begrip van uw Kamer.
3. Aanbevelingen van de Commissie
De Commissie doet een viertal concrete aanbevelingen.
(i) Begrip «melding»
De Commissie constateert dat het Besluit een zo breed begrip van een
«melding» hanteert dat het in de praktijk voor een ontvanger lastig is om
altijd een juiste duiding te geven aan een ontvangen signaal. Voor een
goede klachtafhandeling beveelt de Commissie aan om het begrip
«melding» helder te definiëren.
Ik neem deze aanbeveling ter harte en zal een mogelijke aanpassing van
de Interne Klokkenluidersregeling op korte termijn bespreken met mijn
collega van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
(ii) De positie van de vertrouwenspersoon
De Commissie acht het reëel te veronderstellen dat een melder terugschrikt van de meldplicht die een vertrouwenspersoon heeft aan het
hoogste ambtelijke gezag, terwijl een vertrouwenspersoon tegelijkertijd
de rol heeft een melder onder strikte geheimhouding bij te staan. Om die
reden acht de Commissie het verstandig deze twee rollen van de
vertrouwenspersoon te scheiden en om de voornoemde meldplicht te
veranderen in een bevoegdheid.
Ik onderken het spanningsveld dat de Commissie schetst en tegelijkertijd
meen ik dat het in het belang van alle betrokkenen is dat signalen over
mogelijke misstanden binnen de organisatie terecht komen bij het
hoogste ambtelijke gezag. Ik zal deze kwestie bespreken met mijn collega
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en uw Kamer zo spoedig
mogelijk informeren over een eventuele aanpassing van de Interne
Klokkenluidersregeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 844, nr. 152

3

(iii) Melden onder geheimhouding van de identiteit van de melder
De Commissie constateert dat het Besluit onvoldoende rekening houdt
met een melding gedaan onder het uitdrukkelijke beding van anonimiteit.
Dit maakt het, aldus de Commissie, voor degene aan wie de melding
wordt gedaan niet eenvoudig de melding volgens het Besluit te behandelen, als de melding is te herleiden tot de melder. De Commissie beveelt
in dat verband aan duidelijker te regelen dat een melding die onder het
beding van anonimiteit wordt gedaan niet als een formele melding kan
worden behandeld wanneer de behandeling van de melding ertoe zal
leiden dat die anonimiteit niet kan worden gewaarborgd. Daarbij beveelt
de Commissie aan de rol van de vertrouwenspersoon zo in te richten dat
hij de consequenties van een anonieme melding goed bespreekt met
melder en aangeeft wat melder wel kan doen.
Ik neem deze aanbeveling ter harte en zal een mogelijke aanpassing van
de Interne Klokkenluidersregeling op korte termijn bespreken met mijn
collega van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
(iv) Angst voor benadeling
De Commissie merkt op dat formeel behoorlijk is geregeld dat een melder
van een vermoeden van een misstand geen nadelige gevolgen voor de
rechtspositie mag ondervinden. Deze bepaling lijkt volgens de Commissie
niet goed bekend. De Commissie beveelt daarom aan om beter uit te
dragen dat de melder die te goeder trouw een vermoeden van een
misstand meldt, daarvan geen nadelige gevolgen bij de uitoefening van
zijn functie zal ondervinden. De Commissie pleit ervoor dat in de wet
naast de rechtspositionele kanten ook aandacht moet zijn voor de subtiele
kanten van benadeling.
Ten aanzien van de informatievoorziening zijn reeds enkele maatregelen
in gang gezet. Zo is een brochure in de maak waarin voor alle
medewerkers zo toegankelijk mogelijk is beschreven bij wie en hoe zij
melding kunnen doen van een vermoeden van een misstand, integriteitschending of ongewenste omgangsvormen, dan wel een formele
klacht kunnen indienen wegens door hen ondervonden ongewenste
omgangsvormen. Tevens beschrijft deze brochure welke bescherming een
melder geniet. Verder heeft op 7 maart 2018 de Secretaris-Generaal een
Circulaire bekend gemaakt waarin instructies zijn gegeven aan alle
hoofden van dienst en de vertrouwenspersonen met betrekking tot
uniforme registratie en verantwoording van vermoedens van misstanden,
integriteitsschendingen en ongewenste omgangsvormen.
De suggestie van de Commissie om in de wet ook aandacht te besteden
voor de subtiele kanten van benadeling, zal ik bespreken met mijn collega
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
4. Flankerende maatregelen
Bovenstaande aanbevelingen snijden thema’s aan die mijns inziens van
groot belang zijn ter voorkoming van soortgelijke incidenten in de
toekomst: (i) verbeterde procedures inzake de afhandeling van meldingen;
(ii) integriteitsbeleid op mijn departement in den brede; en (iii) cultuurverandering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 844, nr. 152

4

(i) Afhandeling van meldingen
De voorliggende casus toont aan dat het onderscheid tussen een formele
klacht, een melding van een vermoeden van een misstand en andersoortige signalen soms lastig te maken is. Het moet voor de persoon die
een klacht indient c.q. een melding doet eenduidig zijn waar hij of zij
terecht kan. Om die reden sta ik een meer integrale benadering voor
waarin de melder centraal staat. De gedachte is dat dit nieuwe model van
toepassing wordt voor alle medewerkers van het bestuursdepartement en
alle taakorganisaties die onder de Secretaris-Generaal van mijn departement vallen. Ik wil toewerken naar een situatie waarin een melder te
maken heeft met één laagdrempelig loket, ondergebracht bij een vaste
externe integriteitscommissie die wordt gevormd door deskundige leden
die geen persoonlijke of functionele band hebben met het ministerie. Via
dat loket kan de klacht c.q. melding door deze commissie volgens de
juiste procedure en met inachtneming van de toepasselijke criteria in
behandeling worden genomen. Door deze concentratie van werkzaamheden kan tevens geïnvesteerd worden in deskundigheid en grotere
consistentie in afdoening.
(ii) Integriteitsbeleid in den brede
Zoals ook beschreven in het rapport van de Commissie, is het integriteitsbeleid één van de zes prioriteiten van de huidige Secretaris-Generaal
sinds hij in juni 2015 aantrad. Bij brief van 9 februari 2016 (Kamerstuk
28 844, nr. 93) is uw Kamer geïnformeerd over de maatregelen die sinds
2014 zijn genomen om het integriteitsstelsel te versterken. Bij de
versterking van het integriteitsbeleid is eerst geïnvesteerd in personele
bezetting. Zo werd op 1 januari 2014 een voltijds coördinator Integriteit
aangesteld (daarvoor betrof dit een deeltijd functie) met als opdracht het
verder professionaliseren van het integriteitsstelsel. Deze onafhankelijke
coördinator houdt, namens de secretaris-generaal, zicht op hoe het
integriteitsstelsel wordt vormgegeven. Onder beheer van de centrale
integriteitscoördinator is een meldpunt integriteit ingericht dat
medewerkers een extra mogelijkheid biedt om meldingen te doen van
mogelijke misstanden en integriteitsschendingen indien men zich
belemmerd voelt om deze via de reguliere weg te melden. Bij de
versterking van het integriteitsbeleid is daarnaast aandacht voor de
doorontwikkeling van JenV-brede beleidskaders en instrumenten.4 Alle
informatie met betrekking tot integriteit is toegankelijk gemaakt voor de
medewerkers van het departement via de intranetpagina. Tevens is er een
netwerk van vertrouwenspersonen die benaderd kunnen worden door
medewerkers van het bestuursdepartement. Zij bespreken op dit moment
twee keer per jaar hun (geanonimiseerde) bevindingen met de SecretarisGeneraal en rapporteren jaarlijks aan hem. Deze praktijk moet nader
worden bezien in het licht van bovengenoemde aanbevelingen van de
4

Met ingang van 1 augustus 2017 zijn voor het gehele Ministerie van Justitie en Veiligheid de
volgende instrumenten vastgesteld:
Ë het model Handreiking melding Integriteitsschendingen en misstanden binnen het Ministerie
van Veiligheid en Justitie (d.w.z. een uniforme procedure voor het melden van integriteitschendingen en misstanden);
Ë het model instructie handelwijze integriteitsschendingen binnen het Ministerie van
Veiligheid en Justitie (d.w.z. een uniforme procedure voor het afhandelen van meldingen
van integriteitschendingen en misstanden);
Ë het Model interne klachtenregeling Ongewenste Omgangsvormen Ministerie van Veiligheid
en Justitie (d.w.z. een uniforme procedure voor het behandelen van klachten over ongewenste omgangsvormen); en
Ë de Leidraad Vertrouwenspersonen Ministerie van Veiligheid en Justitie (d.w.z. een document
met kaders en handreikingen voor het inrichten van het vertrouwenswerk binnen Justitie en
Veiligheid).
Deze instrumenten zijn uw Kamer toegezonden als bijlage bij mijn brief van 16 januari 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 844, nr. 152

5

Commissie. Vooruitlopend daarop kunnen de aanbevelingen van de
Commissie worden besproken tijdens de netwerkbijeenkomst die alle
vertrouwenspersonen ieder half jaar houden.
(iii) Cultuurverandering
In het binnen de leiding van het departement breed gedragen veranderprogramma «JenV Verandert» wordt gewerkt aan een open en inclusieve
organisatie waarin meer openheid en transparantie wordt betracht, meer
ruimte voor professionele tegenspraak is en kwesties in alle openheid
aangekaart kunnen worden binnen de organisatie. Ik heb uw Kamer
hierover meermaals en uitgebreid geïnformeerd. Binnen het ministerie
wordt in alle geledingen ingezet op deze cultuurverandering5, waarbij
iedereen in het departement zich realiseert dat dit een continu proces is
dat blijvende aandacht zal vergen.
5. Afsluiting
De Commissie is gebleken dat de medewerkers bij het WODC en het
Ministerie van Justitie en Veiligheid zeer betrokken zijn bij de publieke
zaak en hun werk zeer gewetensvol invulling geven. Dit onderschrijf ik van
harte.
De Commissie staat verder stil bij alle inspanningen van de huidige
leiding van het ministerie om een open cultuur te consolideren en verder
te versterken. Ik constateer met de Commissie dat zo’n proces veel tijd en
energie vergt. Het is mijn overtuiging dat er goede stappen zijn gezet in de
afgelopen periode en dat de resultaten daarvan – zowel qua instrumentarium als qua mentaliteit – zichtbaar beginnen te worden. Ik zet me
ervoor in daar ook zelf aan bij te dragen door de wijze waarop ik het
gesprek met mijn ambtenaren aanga.
Het rapport van Commissie III biedt waardevolle inzichten. Voor een
completer beeld is het noodzakelijk om dit rapport in samenhang met de
komende rapporten van Commissies I en II te bezien. Samen met mijn
departement ga ik alvast aan de slag met de aanbevelingen van
Commissie III.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

5

Zo vond in april 2018 een managementconferentie plaats over het scheppen van een veilige
werkomgeving. Deze kwestie wordt ook binnen het gehele departement per dienstonderdeel
besproken in zogenoemde dilemmasessies. Verder is een aantal medewerkers gestart met een
opleiding tot gecertificeerd gespreksleider moreel beraad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 844, nr. 152

6