‘Aanmeldingsgolf door crisis’?
Analyse van studentenaantallen en
studiemotieven 2009-10

Een onderzoek in opdracht van het Ministerie van OCW
Jurriaan Berger
Simon Broek
Projectnummer: B3684
Zoetermeer, 16 april 2010

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Research voor Beleid. Het gebruik van
cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is
toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking
in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na
schriftelijke toestemming van Research voor Beleid. Research voor Beleid aanvaardt geen
aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

2

Inhoudsopgave

1

2

3

4

5

Inleiding

5

1.1

Aanleiding voor het onderzoek

5

1.2

Doel en onderzoeksvragen

5

1.3

Onderzoeksopzet en respons

6

1.4

Leeswijzer

8

Trends en breuken in aantallen studenten

9

2.1

Aantallen studenten 2006 – 2009

9

2.2

Vooraanmeldingen en instroompeilingen: goede voorspellers?

11

2.3

Mogelijke oorzaken van de groei

12

2.4

Waar zitten de ‘extra’ studenten?

17

Waarom juist nu studeren?

23

3.1

Waarom nu?

23

3.2

Studiemotieven: arbeidsmarkt en economische crisis

24

3.3

Studiemotieven: ontwikkeling en ontplooiing

25

Internationale vergelijking

27

4.1

Duitsland

27

4.2

Verenigd Koninkrijk

31

4.3

Vlaanderen

35

4.4

Conclusie

37

Conclusies

41

5.1

De onderzoeksvragen beantwoord

41

5.2

Blijvende toename of eenmalige uitschieter?

43

Aantal eerstejaars bacheloropleidingen

45

Bijlage 1

3

4

1

Inleiding

1.1

Aanleiding voor het onderzoek

De titel van dit rapport is ontleend aan een krantenkop uit de zomer van 2009 (Metro,
17 augustus 2009). Die kop bevatte geen vraagteken: gebaseerd op een ANP-bericht over
een stijging in de vooraanmeldingen voor het hoger onderwijs werd geconcludeerd dat de
oorzaak daarvoor in de economische crisis gezocht moest worden. Niet alleen de Metro, ook
andere kranten legden dit verband (De Volkskrant: “Dankzij recessie is studeren helemaal
in”, NRC Handelsblad: “Crisis leidt tot veel aanmeldingen universiteiten”). Universiteiten en
hogescholen luidden de noodklok over een verwachte toevloed aan studenten.
Meer dan anekdotische ondersteuning is er echter niet voor dit verband. Bovendien was het
de vraag in hoeverre de vooraanmeldingen (die studenten online konden doen via de site
Studielink.nl) daadwerkelijk tot meer studenten zouden leiden. En áls er meer studenten
zouden komen, waar komen die studenten vandaan en waarom studeren ze juist nu? Is er
enige grond voor het veronderstelde verband tussen extra aanmeldingen en de economische crisis? Om dit soort vragen te beantwoorden, mede in reactie op vragen uit de Tweede
Kamer, heeft het ministerie van OCW aan Research voor Beleid opdracht gegeven voor een
onderzoek.

1.2

Doel en onderzoeksvragen

Het onderzoek moet enerzijds inzicht opleveren in de precieze cijfers rond de veronderstelde toename van het aantal studenten, en anderzijds moet licht worden geworpen op de
redenen waarom de eventuele stijging heeft plaatsgevonden. Om zowel de cijfers als de
motieven in een bredere context te plaatsen, werd ook een korte internationale verkenning
op deze twee punten wenselijk geacht in ons omringende landen (Vlaanderen, Verenigd
Koninkrijk, Duitsland). Door deze punten te combineren kunnen we iets zeggen over de
mate waarin de stijging een trend volgt of een trendbreuk is.
Dit drieledige doel is vertaald in negen onderzoeksvragen:
Feitelijke ontwikkelingen
1 Hoe hoog is de stijging van het aantal studenten met een diploma voortgezet onderwijs
behaald vóór 2009, blijkend uit de studentenadministratie van de instellingen (de indirecte instroom)?
2 Wat is van de groep extra studenten de samenstelling naar achtergrond; nationaliteit,
vooropleiding en leeftijd? Is er ten opzichte van vorig studiejaar een toename in het
aantal buitenlandse studenten of toename in een andere groep studenten (bijvoorbeeld
studenten met een opleiding op mbo-niveau)?
3 In welke studierichtingen en studiefase (Bachelor of Master) concentreert de groei van
het aantal studenten zich?

5

Motieven
4 Wat is van de groep extra studenten de motivatie om in 2009 te gaan studeren?
5 Welk deel van de groep extra studenten is gaan studeren als gevolg van de economische
crisis?
Toekomst
6 Is er sprake van een incidentele of een structurele toename in studentenaantallen?
Buitenland (feitelijke ontwikkelingen, motieven en toekomst)
7 Hoe ziet de studentenontwikkeling eruit ten opzichte van het vorige studiejaar in ons
omringende landen (Duitsland, België en Groot-Brittannië)?
8 Wat zijn in die landen de voornaamste oorzaken van een eventuele toename daar?
9 Wat hebben studenten voordat ze voor een studie kozen in 2009 gedaan (werk, onderwijs, anders)?
De volgende paragraaf beschrijft welke methoden we hebben gebruikt om deze vragen te
beantwoorden.

1.3

Onderzoeksopzet en respons

Het onderzoek waarvan dit rapport het eindproduct is, bestaat uit drie hoofdbestanddelen:
een bestandsanalyse, een internetenquête en een internationale verkenning.
Bestandsanalyse
De bestandsanalyse is uitgevoerd op het 1cijferHO-bestand, dat DUO aan Research voor
Beleid ter beschikking heeft gesteld. Dit bestand bevat de hoofdinschrijvingen in het hoger
onderwijs. In de analyses is gebruik gemaakt van de definities die ook in de Referentieramingen van het ministerie worden gebruikt. De uitkomsten hiervan geven antwoord op de
vragen naar feitelijke ontwikkelingen: welke groepen studenten zijn relatief sterker gegroeid, en waar komen de eerstejaars vandaan. De (hoofd)inschrijvingsgegevens van de
jaren 2006 t/m 2009 worden gebruikt om vast te stellen of er een meerjarige trend is, en
waar de situatie in 2009 afwijkt van de voorgaande jaren.
Internetenquête
De internetenquête gaat in op de redenen voor bepaald gedrag van studenten: hetzij dit
jaar een studie oppakken na enkele tussenliggende jaren, hetzij ‘horizontaal doorstromen’
(van hbo-bacheloropleiding naar hbo-bacheloropleiding bijvoorbeeld), hetzij na enkele jaren sinds het diploma voortgezet onderwijs beginnen in het hoger onderwijs. Voor de internetenquête zijn vijf groepen gedefinieerd, die een (op die groep afgestemde) vragenlijst
over mogelijke motieven kregen. De groepen zijn als volgt te kenschetsen:
“mbo-ers”: studenten met een mbo-diploma, die in 2009 aan een eerste Bacheloropleiding beginnen.
“stapelaars”: studenten met een diploma Associate Degree, Bachelor of Master, die direct aansluitend een andere opleiding op hetzelfde niveau (AD,B,M) gaan doen.
“onderbroken ho”: studenten die eerder stonden ingeschreven in het hoger onderwijs
(ho) in de periode 2001 t/m 2007, geen diploma hebben behaald en sinds 2009 weer
zijn ingeschreven.

6

“pauze vo-ho”: studenten die in 2008 of eerder hun diploma voortgezet onderwijs (vo)
hebben behaald, en in 2009 voor het eerst in het hoger onderwijs zijn ingeschreven; deze studenten hebben minimaal een jaar andere keuzes gemaakt (werk, wereldreis).
“plakkers”: studenten die al minstens zes jaar achter elkaar in het hoger onderwijs verblijven.
De vragenlijst voor deze groepen is gemaakt op basis van een korte literatuurstudie en interviews met vijf eerstejaars studenten (waaronder “pauze vo-ho” en “stapelaars” zoals
hierboven gedefinieerd).
In totaal zijn 6000 studenten benaderd om mee te doen (1200 per groep). De steekproeven
uit deze groepen zijn door DUO getrokken, en de uitnodigingen om mee te doen aan de enquête zijn namens OCW door DUO verzonden. Vervolgens stond de enquête twee weken online; gedurende deze tijd was een mailadres beschikbaar als helpdesk.
Het aantal studenten dat de vragenlijst heeft ingevuld is uiteindelijk 774, de respons was
dus 12,9%. Als eerste vraag in de enquête lieten we zien wat we uit de inschrijfgegevens
wisten over de student, en we vroegen of dit correct was. Helaas waren 55 van de studenten (0,9%) het niet eens met de typering1. Deze studenten kregen verder geen vragen
meer. De uiteindelijke bruikbare respons ligt daardoor nog iets lager: 719 oftewel 12,0%.
De (totale) respons is als volgt verdeeld over de vijf benaderde groepen.
Tabel 1.1

Respons internetenquête naar groep

Groep

Benaderd

Respons
Aantal

Percentage

Plakkers

1200

133

11,1%

Pauze vo-ho

1200

157

13,1%

Onderbroken ho

1200

132

11,0%

Mbo-ers

1200

163

13,6%

Stapelaars

1200

189

15,8%

Totaal

6000

774

12,9%

De uitkomsten van de internetenquête geven antwoord op de onderzoeksvragen 4 en 5.
Internationale verkenning
Omdat Research voor Beleid regelmatig internationaal (onderwijs)onderzoek doet, hebben
we een netwerk van lokale partners in alle EU-landen die snel en gericht bepaalde informatie kunnen leveren. Op basis van de informatie van deze lokale partners en eigen literatuurstudie kunnen we antwoord geven op onderzoeksvragen 7, 8 en 9.
Deze drie onderzoeksmethoden combinerend kunnen we ons aan een voorspelling wagen
over de mate waarin de stijging van studentenaantallen structureel is (onderzoeksvraag 6).

1

Uit nadere studie van de query’s die DUO hanteerde bleek dat zij in tegenstelling tot gevraagde specificaties
ook wo-bachelors die een wo-master zijn gaan doen hadden meegerekend. Dat verklaart een deel van de
nonrespons: in de visie van veel studenten horen wo-bachelor en wo-master als logisch vervolg bij elkaar.

7

1.4

Leeswijzer

Dit rapport volgt de verschillende groepen onderzoeksvragen in de volgorde waarin ze gesteld zijn: het tweede hoofdstuk gaat over feitelijke ontwikkelingen (en enigszins over de
toekomst), hoofdstuk drie behandelt motieven om (juist nu) te studeren, en hoofdstuk vier
verkent de landen om ons heen op deze punten. In het vijfde hoofdstuk worden de belangrijkste conclusies beknopt op een rij gezet, en wordt iets langer ingegaan op de nabije toekomst.

8

2

Trends en breuken in aantallen studenten

2.1

Aantallen studenten 2006 – 2009

Totaalaantallen studenten en ontwikkeling
Om zicht te geven op hoe de aantallen studenten zich hebben ontwikkeld in de afgelopen
jaren, geeft tabel 2.1 een overzicht van de totale aantallen voor het hbo en het wo, uitgesplitst naar types opleidingen: bachelor en master (en in het wo ongedeeld en postmaster).
Tabel 2.1

Totaal aantal studenten hbo en wo, 2006 t/m 2009
2006

2007

2008

2009

Hbo bachelor

352.782

361.444

370.784

389.125

Hbo master

13.013

12.415

12.091

13.085

Totaal hbo

365.795

373.859

382.875

402.210

Wo bachelor

133.794

139.399

145.652

155.602

Wo master

41.259

52.274

59.545

65.707

Wo ongedeeld

31.117

18.625

12.905

9.236

Wo postmaster

1.041

1.083

1.102

1.293

207.211

211.381

219.204

231.838

Totaal wo

In absolute zin zien we dat het hbo bijna 20.000 studenten meer heeft dan vorig jaar, en
het wo ruim 12.000. Omdat de bachelorstudenten verreweg de grootste groep zijn, dragen
die het meeste bij aan deze groei: ruim 18.000 meer hbo-bachelorstudenten en bijna
10.000 meer in het wo.
In de tabel is ook te zien dat zowel hbo als wo al enige jaren groeien, maar dat de groei
tussen 2008 en 2009 substantieel hoger ligt dan die in de jaren ervoor.
Deze groei kunnen we inzichtelijker maken door deze relatief te beschouwen, dus niet in
absolute aantallen maar in percentages. Tabel 2.2 geeft de procentuele groei tussen twee
opeenvolgende jaren voor de groepen studenten uit tabel 2.1.
Tabel 2.2

Ontwikkeling van studentenaantallen hbo en wo, verschillen per jaar in procenten, 2006 t/m 2009
06Æ07

07Æ08

08Æ09

Hbo bachelor

2,5%

2,6%

4,9%

Hbo master

-4,6%

-2,6%

8,2%

Totaal hbo

2,2%

2,4%

5,0%

Wo bachelor

4,2%

4,5%

6,8%

Wo master

26,7%

13,9%

10,3%

Wo ongedeeld

-40,1%

-30,7%

-28,4%

Wo postmaster

4,0%

1,8%

17,3%

Totaal wo

2,0%

3,7%

5,8%

9

Deze tweede tabel laat nog duidelijker zien dat de groei in de bacheloraantallen tussen
2006 en 2008 jaarlijks nagenoeg gelijk was, en in 2009 fors hoger. Anderzijds is de relatieve groei bij de masteropleidingen sterker: 8,2% voor hbo-masters en 10,6% voor womasters.
In de bacheloropleidingen was tussen 2006 en 2008 al sprake van een lichte stijging en is
die stijging in 2009 wat sterker dan de jaren ervoor; we zouden van een ‘lichte trendbreuk’
kunnen spreken.
De sterke groei bij wo-masters, vooral in de jaren vóór 2009, heeft te maken met de overgang naar het bachelor-master-stelsel, waardoor enkele oude ongedeelde opleidingen worden omgezet in bachelor- en masteropleidingen; we zien ook dat het aantal studenten in
ongedeelde opleidingen sterk afneemt.
Een échte trendbreuk, een daling van twee jaar die wordt omgezet in een stijging, vinden
we bij hbo-masters: het aantal studenten in 2009 is hier na enkele procenten per jaar
gedaald te zijn weer rond het niveau van 2006.
Eerstejaars
Tot nu toe beschouwden we de totale populatie studenten. Een eerste begin van een
verklaring is om vast te stellen in hoeverre deze groei van studenten eerstejaars zijn. Om
te bepalen wie eerstejaars is, gebruiken we de definities uit de Referentieramingen1, die het
ministerie van OCW jaarlijks publiceert. In tabel 2.3 staan de aantallen eerstejaars in het
hbo en wo, en de relatieve ontwikkeling van jaar tot jaar in procenten.
Tabel 2.3

Aantallen eerstejaars en ontwikkeling daarvan, 2006 t/m 2009
Aantal
2006

Ontwikkeling

2007

2008

2009

06Æ07

07Æ08

08Æ 09
6,3%

Hbo (voltijd)

80.894

82.953

84.769

90.150

2,5%

2,2%

Hbo-deeltijd

13.577

12.877

13.456

13.989

-5,2%

4,5%

4,0%

Wo

42.650

44.751

46.960

52.043

4,9%

4,9%

10,8%

Het beeld van de aantallen eerstejaars lijkt op wat we hiervoor al zagen: 2009 vertoont een
veel sterkere stijging dan in de jaren ervoor. In het wo is die stijging tweemaal zo hoog als
de jaren ervoor, in het hbo-voltijd zelfs bijna driemaal. Alleen de hbo-deeltijdopleidingen
groeien qua eerstejaars vrijwel even snel als het jaar ervoor.
Als we de gegevens uit tabellen 2.1 en 2.3 vergelijken, kunnen we concluderen dat de
stijging van de totale studentenpopulatie tussen 2008 en 2009 in het hbo voor grofweg
30% en in het wo voor ongeveer 40% te verklaren is uit een stijging van eerstejaars. De
aantallen eerstejaars zijn sterker gestegen dan de totale studentenpopulatie, maar naast
extra eerstejaars is er dus sprake van meer studenten ‘met een studieverleden’ in hbo en
wo, hetzij in andere opleidingen of instellingen, hetzij in dezelfde opleiding of instelling. Dit
wordt nader onderzocht in paragraaf 2.3.

1

Een eerstejaars in het wo is gedefinieerd als iemand die nooit eerder in het wo was ingeschreven. Voor hbobachelors geldt een eerstejaars als iemand die nooit eerder in het hbo ingeschreven was, en voor hbomasters dat iemand nooit eerder specifiek in de master was ingeschreven. Binnen het hbo wordt onderscheid
gemaakt tussen voltijd-(incl. duaal) en deeltijd-studenten.

10

Conclusies
Er is inderdaad sprake van een stijging van de studentenaantallen in 2009 ten opzichte van
2008. Ook is deze stijging sterker dan voorgaande jaren: het totale hbo is 5% gegroeid,
het wo 5,8%. Ongeveer 30% van deze stijging in het hbo en 40% in het wo komt voort uit
eerstejaars; hier is de groei dus nog wat sterker. In relatieve zin zijn de aantallen
masterstudenten het sterkst gestegen, maar deze sterke groei is al meerdere jaren gaande
en vormt geen trendbreuk. De ‘extra groei’ die (iets) groter is dan voorgaande jaren, zien
we in de bacheloropleidingen.

2.2

Vooraanmeldingen en instroompeilingen: goede voorspellers?

Vooraanmeldingen
De eerste alarmberichten over een grote toestroom van studenten kwamen naar buiten in
de zomer van 2009 op basis van de vooraanmeldingen. Studenten kunnen zich via de website Studielink.nl aanmelden. Daarbij doen zij een verzoek tot inschrijving (vti) dat, als het
geaccepteerd is door de betreffende hogeschool of universiteit, wordt omgezet in een inschrijving. De aantallen geaccepteerde inschrijvingen in hbo en wo (met peildatum week
39, eind september) zijn als volgt.
Tabel 2.4

Vooraanmeldingen (week 39) in hbo en wo, 2008 en 2009
2008

2009

Hbo

118.559

132.889

Stijging 08 Æ 09
12%

Wo

46.275

59.432

28%

Ten opzichte van de daadwerkelijke aantallen eerstejaars (tabel 2.3) komen deze aantallen
in 2009 minder overeen dan in 2008.
In 2008 was het verschil tussen vooraanmeldingen en daadwerkelijk aantal voor het hbo
21% en voor het wo -1,5%. In 2009 werden de verschillen groter, met name in het wo:
voor het hbo waren er 28% meer vooraanmeldingen dan eerstejaars in het hbo, en voor
het wo 14%. De voorspelde stijging van aantallen eerstejaars is dan ook kleiner geweest
dan op basis van de gegevens van Studielink voorspeld werd (laatste kolom van tabel 2.4).
Instroompeilingen
Tussen de vooraanmeldingen en de definitieve cijfers in het bestand 1cijferHO (waarvan
gebruik gemaakt is voor dit rapport) zit nog één stap: de instroompeiling, die de brancheorganisaties HBO-raad en VSNU houden onder hun leden, respectievelijk hogescholen en
universiteiten. De uitkomsten daarvan werden in november 2009 door beide organisaties
gepubliceerd.
De HBO-raad meldde dat
het aantal eerstejaars met 6,3% toenam;
het totaal aantal studenten aan hogescholen met 4,4% ofwel 16.700 studenten toenam
tot iets boven de 400.000.
Het eerste getal komt overeen met de stijging van het daadwerkelijke aantal eerstejaars in
het hbo. Het totaal aantal studenten is inderdaad tot boven de 400.000 gestegen, met nog
iets meer dan de gerapporteerde 4,4%.

11

De VSNU rapporteerde een stijging van 12% van het aantal nieuwe studenten in het wo. Dit
is een lichte overschatting ten opzichte van de werkelijke stijging (10,8%) maar zit daar
dicht bij.
Conclusies
De brancheorganisaties zitten dus dicht bij de uiteindelijke cijfers met hun instroompeilingen. Studielink is vooralsnog geen goede voorspeller; de ‘overschattingsfactor’ ten opzichte
van het aandeel eerstejaars steeg tussen 2008 en 2009, met name in het wo. Daarom kan
nu (nog) geen factor worden berekend om in de komende jaren een goede schatting te maken van het daadwerkelijk aantal studenten op basis van de vooraanmeldingen.
In dat opzicht werd in de zomer van 2009 de noodklok te vroeg geluid. Er is zeker een stijging van studentenaantallen, die ook beduidend hoger is dan verwacht: de referentieramingen die het ministerie van OCW publiceert ging uit van een stijging van het totaal aantal studenten in het hbo van 2% en het wo van 4% (excl. groen onderwijs). Die stijging is
in beide gevallen 2 á 3 procentpunt hoger gebleken. De sterke stijging van eerstejaarsaantallen die op basis van vooraanmeldingen werd voorspeld (28% in het wo) is echter uitgebleven. Het echte aantal studenten ligt tussen de onderschatting van de referentieraming
en de overschatting van de vooraanmeldingen in, dichtbij de cijfers die VSNU en HBO-raad
op 9 november 2009 publiceerden.

2.3

Mogelijke oorzaken van de groei

De studentenpopulatie is niet homogeen. Er zijn allerlei verschillen die behulpzaam kunnen
zijn bij het verklaren van de sterkere toename van het aantal studenten dan voorgaande
jaren. In deze paragraaf analyseren we vier variabelen in dit verband: nationaliteit, vooropleiding/demografie, inschrijvingsduur/leeftijd en geslacht.
Nationaliteit
Een mogelijke verklaring voor een sterke stijging is een stijging van het aandeel buitenlandse
studenten. Immers, bij een gelijkblijvende in- en doorstroom van Nederlandse studenten
kunnen extra buitenlandse studenten het verschil maken. Zouden in 2009 meer eerstejaars
studenten uit bijvoorbeeld de buurlanden Duitsland en België zich hebben aangemeld?
De volgende tabel geeft de aantallen eerstejaars studenten in 2006 t/m 2009 naar nationaliteit (voor nationaliteiten met meer dan 100 eerstejaars), met de procentuele stijging tussen
2008 en 2009 voor iedere groep. De groepen zijn gesorteerd op aantallen eerstejaars in
2009, met de grootste groepen bovenaan.

12

Tabel 2.5

Aantal eerstejaars studenten naar nationaliteit (voor groepen met >100 eerstejaars) 2006 t/m 2009

Nationaliteit

2006

2007

2008

2009

Nederlandse

123.773

125.458

128.028

136.452

6,6%

5.261

6.044

6.947

6.312

-9,1%

Duitse
Onbekend

2008 -> -09

74

82

142

3.619

2449%

Chinese

1.008

1.117

1.296

1.432

10,5%

Belgische

571

652

623

608

-2,4%

Bulgaarse

200

380

490

457

-6,7%

Turkse

216

265

362

405

11,9%

Roemeense

88

182

295

334

13,2%

Franse

388

361

418

332

-20,6%

Griekse

304

284

344

316

-8,1%

Poolse

342

296

303

311

2,6%

Indonesische

327

423

372

306

-17,7%

Italiaanse

239

257

286

305

6,6%

Marokkaanse

147

186

187

276

47,6%

Spaanse

332

321

339

260

-23,3%

Britse

217

260

250

257

2,8%

Amerikaanse (VS)

226

243

235

231

-1,7%

Indiase

127

131

158

175

10,8%

Surinaamse

120

115

192

173

-9,9%

Iraanse

101

142

157

168

7,0%

Russische

148

156

203

162

-20,2%

Hongaarse

124

151

165

156

-5,5%

Portugese

106

99

133

132

-0,8%

Litouwse

41

48

95

115

21,1%

Letse

57

51

70

103

47,1%

We zien een enorme stijging van het aantal eerstejaars waarvan de nationaliteit onbekend
is, en tegelijk een daling (tegen de trend van 2006 -2008) van het aantal Duitse studenten.
Dat doet vermoeden dat in de ‘onbekend’ groep Duitsers relatief sterk zijn vertegenwoordigd. Maar we kunnen vanwege de grote groep ‘onbekend’ dus geen conclusie trekken over
de precieze toe- of afname van aantallen buitenlandse eerstejaars studenten.
Vooropleiding en demografie
Een mogelijke aanwijzing voor een verband met recessie vormt het patroon van inschrijvingen naar vooropleiding. Als iemand immers kan kiezen tussen een kleine kans op een baan
bij een slecht economisch getij, of een studie waarmee die kans groter wordt, is dat tweede
mogelijk aantrekkelijker. Als er dus meer mensen zijn die doorstromen van mbo naar hbo,
kan dat wijzen op een verband met de recessie. Anderzijds kan vooropleiding een rol spelen
doordat eenvoudigweg de demografie zodanig is dat de ‘lichting’ vo-gediplomeerden wat
groter dan voorgaande jaren is.
Uit het 1cijferVO-bestand1 zijn de volgende gegevens over het aantal diploma’s afkomstig.

1

Randtotalen ter beschikking gesteld door DUO.

13

Tabel 2.6

Aantal gediplomeerden mbo4, havo, vwo per jaar, 2006 t/m 20091
2006

2007

2008

2009

Havo

40.757

42.322

44.154

44.128

Vwo

30.566

31.510

33.808

35.385

Mbo4

42.159

43.550

44.267

44.359

We zien dat er een geleidelijke ontwikkeling is naar meer gediplomeerden in de afgelopen
jaren, waarbij het aantal diploma’s in het havo iets gedaald is in 2009 t.o.v. 2008, en in
het vwo relatief sterk is gestegen. Met deze gegevens en de vooropleidingsgegevens uit
1cijferHO kunnen we vaststellen hoeveel van deze gediplomeerden direct aansluitend (dus
na de zomer waarin zij hun vo-diploma behalen) verder gaat in hbo resp. wo.
Tabel 2.7

Directe doorstroming vo – ho, 2006 t/m 2009 (percentage van vo-gediplomeerden)
2006

2007

2008

2009

Havo

79,1%

79,1%

78,7%

80,5%

Vwo

14,3%

14,2%

13,3%

14,1%

Mbo4

53,8%

52,0%

50,0%

52,6%

73,2%

73,1%

72,7%

73,3%

Naar hbo vanuit:

Naar wo vanuit:
Vwo

We zien dat de directe doorstroming naar het hbo (vanuit zowel havo als vwo en mbo) en
het wo daalde tot 2008 en in alle categorieën weer steeg in 2009. Vanwege die eerdere daling zit de doorstroming nu weer ongeveer op het niveau van 2006. Daaruit kunnen we concluderen dat het na enkele jaren nu weer iets gangbaarder is om direct na het vo in het ho
in te stromen. Het niveau van doorstroming is in 2009 ongeveer even hoog als in 2006,
toen van recessie geen sprake was. De vraag is dus of deze ‘koerscorrectie’ als een verband met de recessie gezien kan worden. Uit demografische gegevens gecombineerd met
de stijging van directe doorstroming kunnen zo’n 2000 extra eerstejaars hbo en 1200 extra
eerstejaars wo worden verwacht.
Omgekeerd kijkend, naar de vooropleiding van de populatie eerstejaars, zien we dat in het
hbo 4% meer eerstejaars met havo-achtergrond zijn, 7% meer eerstejaars met mboachtergrond en maar liefst 11% meer eerstejaars met vwo-achtergrond. Een deel van de
‘extra stijging’ in het hbo tussen 2008 en 2009 is dus te verklaren door de instroom uit het
mbo en het vwo.
Hoe zit het met de indirecte doorstroming? Is er minder sprake van ‘pauze’ tussen voortgezet en hoger onderwijs, zoals de Volkskrant kopte op 18 augustus 2009: ‘De afgestudeerde
vwo’er veroorlooft zichzelf geen lummeljaar maar stroomt meteen door’?
Tabel 2.8 geeft de totale indirecte instroom voor de eerstejaars weer als percentage van alle
eerstejaars in het ho, en het percentage met een ‘gat’ van één jaar tussen vo en ho.

1

Voor mbo4 betreft dit diploma’s uit het gehele kalenderjaar, voor havo en vwo diploma’s die in de zomer van
dat jaar zijn behaald.

14

Tabel 2.8

Indirecte instroom en ‘gat van één jaar’, hbo en wo, percentages eerstejaars
2006 t/m 2009
2006

2007

2008

2009

26,8%

25,8%

27,4%

29,4%

één jaar tussen vo en hbo

9,9%

10,5%

11,3%

12,6%

Wo totale indirecte instroom

38,0%

37,4%

36,0%

38,3%

één jaar tussen vo en wo

11,5%

11,6%

11,9%

12,4%

Hbo totale indirecte instroom

We zien dat het aandeel indirecte instroom van de eerstejaars in de afgelopen jaren steeg,
behalve in het wo (vanwege de definitie van eerstejaars vallen ook hbo-ers die in het wo
verder studeren onder indirecte instroom). De groei is in 2009 in alle gevallen sterker dan
in voorgaande jaren. Als we specifiek naar de groep gaan die één tussenjaar heeft gehad
tussen vo en ho, dan blijkt ook die groep in 2009 wat sterker te zijn gegroeid dan in de jaren ervoor, maar de verschillen zijn klein.
Als we de gegevens over directe en indirecte doorstroming combineren, kunnen we het volgende concluderen: de stijging van 2008 naar 2009 heeft te maken met enerzijds een wat
grotere directe doorstroming en anderzijds een grotere instroom van studenten die het jaar
daarvoor of nog eerder al een vo-diploma hadden behaald (waaronder ook hbo-ers die na
afstuderen verder gaan in het wo). Tezamen zorgen deze stromen voor ongeveer 2/3 van de
totale stijging in eerstejaars, waarbij in het wo de demografie (meer vwo-diploma’s) iets
meer bijdraagt dan in het hbo. Het overige derde is voor het overgrote deel1 buitenlandse
studenten; dit is namelijk de groep die geen Nederlands havo-, vwo- of mbo-diploma heeft.
Inschrijvingsduur en leeftijd
We concludeerden in paragraaf 2.1 al dat de eerstejaars maar ongeveer 30%(hbo) resp.
40%(wo) van de totale groei tussen 2008 en 2009 verklaren. Een belangrijk deel van de
groei komt dus uit studenten die al een ‘studiegeschiedenis’ in het hoger onderwijs hebben.
Daarom bezien we nu in hoeverre de gemiddelde leeftijd van studenten en het aantal inschrijvingsjaren in het hoger onderwijs zijn veranderd in 2009 ten opzichte van 2008.
Op grond van de leeftijd van studenten vinden we geen aanwijzing voor meer ‘eeuwige studenten’. De gemiddelde leeftijd in zowel hbo als wo is namelijk tussen 2006 en 2009 licht
gedaald, in het hbo van 23,5 naar 23,4 jaar en in het wo van 23,3 naar 23,0 jaar.
Maar leeftijd zegt niet alles. Het aantal inschrijvingsjaren is een betrouwbaarder maat voor
de vraag in hoeverre er meer studenten ‘blijven plakken’, mogelijk als gevolg van de arbeidsmarktomstandigheden.
Tabel 2.9 geeft de percentages van het totale aantal hbo-ers en wo-ers die langer dan vijf
jaar zijn ingeschreven (verdeeld in 5-6 jaar en langer in hbo en 5-7 en langer in wo).

1

Uitzondering zijn enkele colloquia docta, maar dit is een verwaarloosbaar kleine groep vergeleken met het
aantal buitenlandse vooropleidingsdiploma’s.

15

Tabel 2.9

Studenten met lange inschrijvingsduur, hbo en wo 2006 t/m 2009, percentages van totaal hbo resp. wo
2006

2007

2008

2009

5e-6ejaars

13,3%

13,6%

13,9%

14,1%

7+ jaar

6,3%

6,6%

6,9%

7,0%

5e-7ejaars

25,1%

24,7%

24,6%

24,3%

8+ jaar

8,8%

8,1%

8,1%

7,9%

Hbo:

Wo:

We vinden geen aanwijzing voor een substantiële groei in het aantal ‘eeuwige studenten’
met lange inschrijfduren. In het hbo is het aandeel studenten met 5 of meer inschrijfjaren
licht gestegen (net als voorgaande jaren). In het wo is dit aandeel juist gedaald, en ook dat
is een trend die al enige jaren gaande is. We concluderen daarmee dat extra groei tussen
2008 en 2009 naast eerstejaars te vinden is bij tweede-, derde- en vierdejaars, maar niet
in het aantal ‘eeuwige studenten’.
Geslacht
Tot slot bekijken we de variabele geslacht. Zijn er veranderingen in de verhouding tussen
het aantal mannelijke en vrouwelijke studenten?
Tabel 2.10

Eerstejaars en totale studentenpopulatie naar geslacht, hbo en wo 2006 t/m
2009
2006

2007

2008

2009

Mannen

45,9%

45,8%

45,6%

46,3%

Vrouwen

54,1%

54,2%

54,4%

53,7%

Mannen

47,7%

47,7%

47,6%

47,7%

Vrouwen

52,3%

52,3%

52,4%

52,3%

Mannen

47,4%

47,4%

47,1%

47,6%

Vrouwen

52,6%

52,6%

52,9%

52,4%

Mannen

49,6%

49,2%

48,9%

48,8%

Vrouwen

50,4%

50,8%

51,1%

51,2%

Eerstejaars hbo:

Totaal hbo:

Eerstejaars wo:

Totaal wo:

We zien in de totale studentenpopulatie weinig verandering in het aandeel mannen en vrouwen. Onder de eerstejaars is er wél een kleine trendbreuk: zowel in het hbo als in het wo
zien we in 2009 relatief iets meer mannen die een studie beginnen. De fluctuaties zijn echter klein, en kunnen deels verklaard worden door de variaties in het aandeel mannen en
vrouwen in vooropleidingen (havo en vwo).

16

Conclusies
Er zijn verschillende factoren die samenhangen met de sterkere groei van de studentenpopulatie in 2009. Geen van deze factoren verklaart meer dan ongeveer 1/3.
Vooropleiding/demografie: er zijn in de afgelopen jaren steeds iets meer gediplomeerden
uit het vo, het aandeel dat direct doorstroomt naar het ho is in 2009 groter dan in 2008,
én in 2009 begonnen wat meer indirecte instromers (met één of meer jaren tussen vo en
ho).
Leeftijd/inschrijvingsduur: deze factor lijkt weinig van invloed, in de zin dat de gemiddelde leeftijd in het ho iets is gedaald, en het aantal studenten met lange inschrijvingsduren ook. Wel zien we een toename van de overstap hbo-wo.
Geslacht: onder de eerstejaars zien we een kleine toename van het aandeel mannen.

2.4

Waar zitten de ‘extra’ studenten?

Nu we van een aantal variabelen het verband met de studentenaantallen hebben vastgesteld, kunnen we kijken waar in het hoger onderwijs de groei sterker is dan elders. Het begrip ‘extra student’ is in individuele zin problematisch: immers, wie is ‘extra’ en wie niet?
Maar als we alleen naar het aantal kijken, kunnen we dit begrip wel hanteren. ‘Extra studenten’ verwijst dan naar de groei in het aantal.
Sector en opleidingsvorm
We beginnen de analyses op mesoniveau, namelijk sector/HOOPgebied. Maken sommige
sectoren een sterkere groei door dan andere? Het antwoord hierop is te vinden in tabel
2.11. De ontwikkeling tussen 2008 en 2009 wordt zowel in absolute aantallen als in procenten weergegeven.

17

Tabel 2.11

Studentenpopulatie naar sector, hbo en wo 2006 t/m 2009, stijging 2008-09
absoluut en relatief
2006

2007

2008

2009

Stijging 08 Æ 09
absoluut

relatief

Hbo:
Overstijgend
Onderwijs

0

0

0

361

361

nvt

69.732

67.254

64.804

66.694

1.890

2,9%

Landbouw

8.137

7.855

7.912

8.352

440

5,6%

Techniek

57.802

58.729

60.176

62.986

2.810

4,7%

gezondheidszorg

31.332

32.291

34.264

35.651

1.387

4,0%

Economie

129.844

135.569

140.885

148.497

7.612

5,4%

Gedrag & maatschappij

52.270

55.157

57.463

61.951

4.488

7,8%

Taal & cultuur (kunst)

16.678

17.004

17.371

17.718

347

2,0%

Totaal

365.795

373.859

382.875

402.210

19.335

5,0%

Wo:
Overstijgend
Onderwijs

0

0

0

181

181

nvt

1.041

1.083

1.102

1.293

191

17,3%

Landbouw

4.479

4.713

5.161

5.686

525

10,2%

Natuur

15.337

16.044

16.854

18.023

1.169

6,9%

Techniek

26.218

26.661

27.700

29.118

1.418

5,1%

gezondheidszorg

27.934

28.542

29.560

30.215

655

2,2%

economie

31.779

32.167

33.994

36.894

2.900

8,5%

Recht

26.253

26.505

27.079

28.132

1.053

3,9%

Gedrag & maatschappij

43.348

44.205

45.215

48.033

2.818

6,2%

Taal & cultuur

30.822

31.461

32.539

34.263

1.724

5,3%

Totaal

207.211

211.381

219.204

231.838

12.634

5,8%

We zien dat de studentenaantallen in alle sectoren zijn gestegen; er zijn geen sectoren die
niet ‘geprofiteerd’ hebben van de groei van studentenaantallen tussen 2008 en 2009.
In het hbo is alleen gedrag en maatschappij (sociaal-agogische opleidingen) meer dan anderhalf maal het gemiddelde gegroeid in studentenaantallen. In absolute aantallen draagt
de stijging van het aantal studenten in de sector economie echter meer bij aan de totale
stijging.
In het wo zijn er drie relatieve uitschieters: onderwijs (universitaire lerarenopleidingen),
landbouw en economie stegen allen met 10% of meer. Daarbij is de stijging in onderwijs in
absoluten aantallen zeer klein, en de stijging in landbouw min of meer trendmatig. De groei
van de sector economie is duidelijk groter dan afgelopen jaren. De stijging van het aantal
studenten in deze sector is verantwoordelijk voor ongeveer een kwart van de totale stijging
in het wo.
Vervolgens kijken we naar de opleidingsvorm: is de groei zichtbaar in zowel voltijds als
deeltijds en duale opleidingen?

18

Tabel 2.12

Aantallen voltijds, deeltijds en duale studenten, hbo en wo 2006 t/m 2009
2006

2007

2008

2009

08Æ09

Voltijds

292.195

301.004

309.236

326.130

5,5%

Deeltijds

61.752

61.098

61.490

63.734

3,6%

Duaal

11.848

11.757

12.149

12.346

1,6%

Voltijds

194.080

199.182

207.492

220.033

6,0%

Deeltijds

12.848

11.842

11.311

11.455

1,3%

283

357

401

350

-12,7%

Hbo:

Wo:

Duaal

De tabel laat zien dat de stijging van het aantal studenten tussen 2008 en 2009 het sterkst
is in de voltijdsopleidingen. De hbo-deeltijdopleidingen zien echter ook een groei die duidelijk afwijkt van de trend in de jaren ervoor.
Opleidingen
Als we verder inzoomen vanuit de sectoren, komen we op het niveau van opleidingen. Er zijn
honderden opleidingen in het hbo en wo, die allemaal hun eigen ontwikkeling in studentenaantallen doormaken, soms tegengesteld aan de groei die de sector als geheel doormaakt.
We hebben geanalyseerd welke bacheloropleidingen opvallend sterk stijgen. Daaronder verstaan we opleidingen die meer dan 2x zo sterk zijn gegroeid in het aantal eerstejaars als
het gemiddelde voor hbo respectievelijk wo. Deze groep is gecorrigeerd voor schijn-groei,
die ontstaat als opleidingen onder een andere naam verder gaan, of als een sterk verwante
opleiding is gesloten in 2009. In het wo kwam dit vaak voor; zo veranderde de opleiding
'Nederlands Recht' op 5 universiteiten in 2009 in 'Rechtsgeleerdheid', waardoor die opleiding (die al aan 4 andere universiteiten werd aangeboden) ineens een sterke stijging liet
zien in het aantal eerstejaars. Meer details zijn opgenomen in bijlage 1, het complete overzicht van aantallen eerstejaars voor alle bacheloropleidingen in het hoger onderwijs tussen
2006 en 2009.
Tabel 2.13 geeft het overzicht van de 'echte' stijgers in hbo en wo, voor opleidingen met
minimaal 250 (wo) resp. 500 (hbo) eerstejaars in 2009.

19

Tabel 2.13

Bacheloropleidingen met sterkste stijging aantal eerstejaars tussen 2008 en
2009, hbo en wo

Naam opleiding

2006

2007

2008

2009

08 -> 09

Hbo – Rechten

2013

2187

2390

2694

12,7%

Pedagogiek

1522

1785

1791

2027

13,2%

Biologie en Medisch Laboratoriumonderzoek

945

917

914

1043

14,1%

Bedrijfseconomie

2443

2489

2703

3117

15,3%

Financial Services Management

460

498

448

523

16,7%

Maatschappelijk Werk en Dienstverlening

2740

2808

2740

3205

17,0%

Tweedegr. Lerarenopleiding Engels

687

679

699

844

20,7%

Voeding en Dietetiek

524

559

502

615

22,5%

Hbo:

Tweedegr. Lerarenopleiding Geschiedenis

517

495

499

617

23,6%

Opleiding voor Ergotherapie

451

351

409

529

29,3%

Sociaal-Juridische Dienstverlening

799

744

701

961

37,1%

Communication and Multimedia Design

814

910

1024

1438

40,4%

0

576

789

1151

45,9%

893

883

1026

1657

61,5%

Engelse Taal en Cultuur

367

386

368

458

24,5%

Media en Cultuur

196

218

264

333

26,1%

Life Science and Technology

186

186

201

276

37,3%

Toegepaste Psychologie
Media en Entertainment Management
Wo:

We zien opleidingen uit diverse sectoren in de lijst sterke stijgers. Wat opvalt is de toegenomen belangstelling voor (multi)media-opleidingen in wo en hbo, en het aantaal sociaalagogische opleidingen dat 'in de lift' zit in het hbo: pedagogiek, maatschappelijk werk, sociaal-juridische dienstverlening, toegepaste psychologie.

20

Instellingen
Ook op het niveau van instelling (hogeschool of universiteit) is er een gedifferentieerd
beeld en zijn er ‘verliezers’, d.w.z. instellingen die juist minder studenten hebben dan het
jaar ervoor. Van alle hbo- en wo-instellingen laat tabel 2.14 de instellingen zien die de
sterkste groei van aantallen eerstejaars hebben doorgemaakt in 2009. Deze instellingen
hebben minimaal tweemaal (hbo) resp. anderhalf (wo) maal de gemiddelde stijging van het
aantal eerstejaars, en minimaal 500 eerstejaars in 2009.
Tabel 2.14

Instellingen met sterkste stijging aantal eerstejaars tussen 2008 en 2009, hbo
en wo

Instelling

2006

2007

2008

2009

08->09

Hbo:
Chr. Hogeschool Windesheim

4173

4384

4523

5173

14,4%

Hogeschool Leiden

1648

1797

1809

2071

14,5%

Hogeschool Inholland

6399

6601

6690

7768

16,1%

HAS Den Bosch

406

451

505

587

16,2%

Hogeschool Zeeland

1156

1067

1007

1213

20,5%

Wo:
Wageningen Universiteit

1138

1265

1391

1639

17,8%

Universiteit Maastricht

2947

3269

3556

4260

19,8%

Als we de groei in deze instellingen nader bekijken, zien we dat deze voor sommige instellingen een trend volgt die al enkele jaren gaande is, maar een iets sterkere groei in 2009
laat zien dan voorgaande jaren: Hogeschool Leiden, Wageningen Universiteit, HAS Den
Bosch. Voor Hogeschool Zeeland is de dalende trend van 2006 t/m 2008 in 2009 abrupt gekeerd.
Conclusies
De stijging van het aantal studenten is niet gelijkmatig verdeeld over alle opleidingen, instellingen en sectoren. In het hbo zien we de sterkste stijging bij het sociaal-agogisch onderwijs, in het wo in de universitaire lerarenopleidingen en landbouw en economie. In absolute aantallen draagt de sector economie in zowel hbo als wo het meeste bij aan de stijging. De groei in die sector is al jaren gaande, maar is in 2009 wel sterker dan de jaren ervoor. Op het niveau van opleidingen met de sterkste stijging vinden we onder meer media/design-opleidingen (hbo en wo) en sociaal-agogische opleidingen (wo).
Ook op instellingsniveau verschilt de ontwikkeling van studentenaantallen. De meeste instellingen die een sterke groei van het aantal eerstejaars doormaakten, kennen al jaren
groei; wel is deze wat versneld in 2009.

21

22

3

Waarom juist nu studeren?

Na de analyse van inschrijfcijfers – die laat zien hoe studenten feitelijk hebben gekozen bij
hun inschrijving – laat dit hoofdstuk zien wat de studenten beweegt om de keuzes te maken die ze hebben gemaakt. Daartoe is een enquête gehouden onder vijf groepen studenten, met bepaalde eigenschappen in hun studieverleden: mbo-ers, stapelaars, onderbroken
ho, pauze vo-ho en plakkers. Zie voor de definitie van deze groepen paragraaf 1.3. De uitkomsten die hierna worden gepresenteerd, worden dan ook steeds onderscheiden naar de
groepen studenten.

3.1

Waarom nu?

De volgende tabel laat zien welke redenen mee hebben gespeeld in de afweging om juist dit
jaar te beginnen aan een studie in het hoger onderwijs (mbo-ers, pauze vo-ho), een nieuwe
studie te beginnen (stapelaars) of de studie weer op te pakken (onderbroken ho). De resultaten zijn gemiddelden: hoe hoger het getal, hoe sterker die reden meespeelde. Ze zijn van
belangrijk naar minder belangrijk gesorteerd (voor de eerste kolom; de groep ‘pauze voho’). De top-3 van iedere groep is vetgedrukt.
Tabel 3.1

Waarom juist dit jaar een studie beginnen/vervolgen
Pauze

Mbo-ers

Stapelaars

Onderbroken

vo-ho

ho

Ik wil me verder specialiseren/ontwikkelen

2,93

3,56

3,44

3,07

Ik heb de tijd en energie om een opleiding te volgen

2,58

3,01

2,87

2,72

Ik vind mezelf nog te jong om te gaan/blijven werken

2,54

2,73

2,44

1,90

Ik raakte door het onderwerp van de studie gefascineerd

2,35

2,68

2,81

2,25

Ik wil graag een (hogere) titel behalen

2,34

3,20

2,38

2,76

andere reden(en)

1,94

1,41

1,63

1,67

Mijn persoonlijke situatie laat het nu toe

1,60

2,34

2,37

2,59

Nu is voor mij een gunstig moment i.v.m. studiefinanciering

1,40

1,73

1,72

1,32

Ik had (nog) niet de baan die ik wilde

1,37

1,95

1,58

2,11

1,29

1,80

1,54

1,29

1,24

2,10

1,61

1,64

Ik heb dit jaar (wel) voldoende geld om de opleiding te beginnen/ vervolgen
Ik wil niet gaan werken in het veld waar ik eerst voor werd
opgeleid
De arbeidsmarkt is ongunstig, ik heb weinig kans nu werk te
vinden

1,13

1,94

1,94

1,41

Ik ben mijn baan kwijtgeraakt

1,02

1,08

1,02

1,15

1,01

1,02

1,04

1,02

Mijn werkgever bood me de mogelijkheid om een (andere/
vervolg-) opleiding te volgen

Alle studenten, ongeacht hun studieverleden, geven specialisatie/ontwikkeling als belangrijke reden om (juist nu) te studeren. Ook ‘ik heb nu tijd en energie’ hoort voor alle groepen bij de top-3. Daarna verschillen de resultaten enigszins: voor stapelaars is een inhoudelijke fascinatie van iets groter belang dan voor de andere groepen, terwijl het te behalen
diploma voor de studie-onderbrekers en mbo-ers weer een wat sterkere motivatie vormt.
Motieven die met werk en de arbeidsmarkt te maken hebben zijn beduidend minder belang-

23

rijk – met als uitzonderingen dat mbo-ers wat vaker aangeven niet te willen werken in het
veld waar ze eerst voor werden opgeleid, en de studie-onderbrekers niet de baan hadden
die zij wilden. De motieven die met de recessie in verband kunnen worden gebracht (ongunstige arbeidsmarkt, baan kwijtgeraakt) spelen voor bijna geen van de studenten een rol
van betekenis.
Om nader te onderzoeken hoe de reden om nu te studeren samenhangt met het studieverleden is ook gevraagd naar redenen om
niet direct door te studeren (pauze vo-ho en mbo-ers die niet direct van mbo naar hbo
gingen),
destijds zonder diploma het hoger onderwijs te verlaten (onderbroken ho)
nog niet afgestudeerd te zijn (plakkers)
De top-3 van belangrijke motieven is als volgt.
Redenen om niet direct verder te studeren (pauze vo-ho):
1 ik wilde even iets anders (geld verdienen, reis maken etc.)
2 ik wilde/kon naar het buitenland
3 andere reden(en)
Redenen om niet direct verder te studeren (mbo-ers met een gat tussen mbo en hbo):
1 ik wilde even iets anders (geld verdienen, reis maken etc.)
2 ik kon gemakkelijk een baan vinden
3 andere reden(en)
Redenen om destijds zonder diploma het ho te verlaten (onderbroken ho):
1 mijn persoonlijke situatie (gezondheid, relaties etc) liet het niet toe
2 ik wilde even iets anders (geld verdienen, reis maken etc.)
3 ik was niet meer geïnteresseerd in deze opleiding op dit niveau
Redenen om (nog) niet afgestudeerd te zijn (plakkers):
1 ik heb verschillende studies gedaan
2 ik heb verschillende nevenactiviteiten gedaan
3 ik heb verschillende (bij)banen gehad
Als we deze drie lijstjes vergelijken, valt op dat de reden ‘iets anders willen’ voor zowel
schoolverlaters uit het vo als het mbo belangrijk is, waarbij mbo-ers kennelijk makkelijk op
de arbeidsmarkt aan de slag konden en vo-ers wat vaker voor een reis kiezen. Dit mot
overeen met de reacties op de vraag wat zij tussen hun vorige opleiding en hun net begonnen studie hebben gedaan: 88% van de mbo-ers heeft gewerkt en 4% gereisd, terwijl van
de vo-ers 33% heeft gewerkt en 44% gereisd.
Ook voor de studie-onderbrekers speelt de reden ‘iets anders willen’, maar belangrijker nog
vormen persoonlijke omstandigheden en een verlies aan interesse in de opleiding.
De plakkers benadrukken dat zij veel gestudeerd hebben en/of veel daarnaast gedaan,
maar betaald werk komt pas op de derde plaats.

3.2

Studiemotieven: arbeidsmarkt en economische crisis

Door middel van stellingen hebben we het verband gepeild dat studenten leggen tussen
hun eigen studiekeuze en de economische situatie (recessie, arbeidsmarkt). Figuur 3.1
geeft de gemiddelde antwoorden op een schaal van -2 (zeer oneens) tot +2 (zeer eens).

24

Figuur 3.1

Stellingen over studiemotivatie: verband tussen studie en
arbeidsmarkt/ recessie
-2,0

-1,5

-1,0

-0,5

0,0

Ik zou liever een leuke baan hebben gehad dan dat ik een (nieuwe)
studie was begonnen dit jaar

0,5

1,0

plakkers
pauze vo-ho

Ik zou liever een leuke baan hebben gehad dan verder te studeren
dit jaar
Het feit dat ik dit jaar een opleiding ben begonnen is een direct
gevolg van de recessie

onderbroken
ho
mbo-ers
stapelaars

Het feit dat ik dit jaar (verder) studeer is een direct gevolg van de
recessie

Na het afronden van deze studie vind ik zonder problemen een baan

Het is erg lastig om op dit moment een goede baan te vinden

Een hoger diploma leidt automatisch tot een betere baan

Conclusies:
Veel studenten (uit alle groepen) ontkennen expliciet het verband tussen het studeren
(beginnen of doorstuderen) en de recessie.
De keuze voor een studie heeft voor alle groepen weinig te maken met negatieve ervaringen op de arbeidsmarkt; zij hadden niet liever een leuke baan dan een studie.
Studenten zijn niet uitgesproken negatief over hun kansen op de arbeidsmarkt, maar
verwachten ook niet dat het vinden van een baan zonder slag of stoot gaat. De plakkers
zijn hierbij iets optimistischer dan de overige groepen.
Ook waren enkele stellingen in de enquête opgenomen die begonnen met “ik zie om me
heen dat…”, om te peilen in hoeverre studenten misschien niet voor zichzelf, maar wel voor
hun omgeving, een verband tussen studeren en de arbeidsmarkt/economie/recessie zien.
De antwoorden lijken echter sterk op wat studenten over zichzelf rapporteren: zij zien níet
dat afgestudeerden moeilijk een baan kunnen vinden, en níet dat studenten het afstuderen
uitstellen.

3.3

Studiemotieven: ontwikkeling en ontplooiing

Naast economische motieven zijn ook persoonlijke motieven gepeild als redenen om te studeren. Deze kunnen verschillende vormen aannemen. In figuur 3.2 staan de gemiddelde
reacties voor de vijf groepen weergegeven op vier stellingen in dit kader, op een schaal van
-2 (zeer oneens) tot +2 (zeer eens).

25

Figuur 3.2

Stellingen over studiemotivatie: ontwikkeling en zelfontplooiing
-1,0

-0,5

0,0

0,5

1,0

1,5

2,0

Ik vind het belangrijker om
verder te leren, dan om snel
een baan aan te nemen onder
je niveau
Persoonlijke motivatie is
belangrijker dan
carrièreperspectief om een
opleiding te volgen
Het is belangrijk om na een
aantal jaren werkervaring
jezelf te blijven ontwikkelen
Voor je zelfontwikkeling is het
beter om naast je studie
nevenactiviteiten te
ontplooien, dan om zo snel
mogelijk je diploma te halen

plakkers
pauze vo-ho
onderbroken ho
mbo-ers
stapelaars

Conclusies die we uit deze figuur kunnen trekken:
Studenten uit alle groepen zijn het in grote lijnen eens met de stellingen rond zelfontplooiing en ontwikkeling; dit speelt voor hen een centrale rol in de motivatie om te studeren.
De plakkers zijn het meest uitgesproken in hun nadruk op ontwikkeling; mbo-ers zien
minder belang in het ontplooien van nevenactiviteiten ten koste van studietempo.
Uit de gegevens van tabel 3.1, figuur 3.1 en figuur 3.2 rijst een vrij consistent beeld op:
studenten zijn niet pessimistisch over de crisis en de arbeidsmarkt (maar ook niet overdreven optimistisch), en voor zichzelf én hun omgeving zien ze geen verband tussen de crisis
en hun keuzes rond studeren.
Aan het eind van de enquête was er de mogelijkheid om zelf nog aanvullende opmerkingen
over studiemotieven te plaatsen. 30% van de studenten heeft hiervan gebruik gemaakt. De
meeste relevante opmerkingen wijzen in de zelfde richting als hierboven, al geven sommigen grif toe dat zij studeren omdat ze dan nog niet hoeven te werken. Een enkeling legt
een verband met de economische crisis, maar de grote meerderheid niet. Eén student stelde de vraag ‘in hoeverre kan iemand zijn motieven kennen?’ Het is uit de psychologie inderdaad bekend dat mensen attributiefouten maken bij het verklaren van hun eigen gedrag. Dat is ook de reden dat we vragen over ‘wat studenten in hun omgeving zien’ hebben
toegevoegd. Maar de antwoorden daarop wijzen in dezelfde richting als de motieven die
studenten voor zichzelf opgeven: economische motieven spelen geen grote rol in beslissingen rond het beginnen of vervolgen van een studie.

26

4

Internationale vergelijking

De toename van het aantal studenten in Nederland staat niet op zichzelf. Ook in de ons
omringende landen, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Vlaanderen (België) stijgen de
aanmeldingen van nieuwe studenten. Wat zijn de achtergronden van de stijging in deze
landen en wat zijn mogelijke verklaringen van de stijgende studentenaantallen?1
In alle drie landen zien we een stijging van het totaal aantal studenten én het totaal aantal
nieuwe studenten. Landen hanteren wel verschillende definities voor eerstejaars, ofwel
nieuwe studenten. Zo spreekt men in Vlaanderen over ‘generatiestudenten’, namelijk een
student die zich voor het eerst inschrijft met een diplomacontract voor een professioneel of
academisch gerichte bachelor in het Vlaams hoger onderwijs en op 1 februari van het lopende academiejaar nog is ingeschreven.2 In het VK praat men over ‘accepted applicants’
waarbij aanmeldingen voor alle hoger onderwijs opleidingen meegenomen worden en in
Duitsland over ‘Studienanfänger’ waarbij een onderscheid gemaakt wordt tussen studenten
die nieuw in het hogeronderwijssysteem komen en diegene die een nieuwe richting kiezen.3
In de landenstudies toetsen we een viertal mogelijke verklaringen voor de toename:
De toename heeft te maken met de toename van het aantal buitenlandse studenten.
De toename heeft te maken met de toename van de doorstroom vanuit het secundair
onderwijs.
De toename heeft te maken met een toename van oudere studenten vanuit werksituaties.
De toename is toe te schrijven aan economische crisis: de vermindering van kansen op
de arbeidsmarkt leidt tot hogere aantallen inschrijvingen in het hoger onderwijs.
Achtereenvolgens worden de verschillende situaties in de landen besproken (Duitsland 4.1,
het Verenigd Koninkrijk 4.2, Vlaanderen 4.3). Daarna komt in 4.4 de vergelijking tussen de
landen aan bod en worden de conclusies van de internationale vergelijking gepresenteerd.
In iedere paragraaf wordt kort iets gezegd over de bevolkingsopbouw en landspecifieke
kenmerken die van invloed kunnen zijn op de toename van studentenaantallen.

4.1

Duitsland

In Duitsland is het (hoger) onderwijs in hoge mate de verantwoordelijkheid van de 16 deelstaten (Bundesländer). Op federaal niveau zijn de wettelijke kaders geschapen, maar op
deelstaat niveau wordt het onderwijsbeleid gemaakt. Toch is er wel veel afstemming tussen
de federale staat en de deelstaten.4

1

Voor beschrijvingen van onderwijssystemen is in dit hoofdstuk gebruik gemaakt van: Ben Jongbloed (CHEPS,
2008), De aansluiting tussen vraag en aanbod van postsecundair onderwijs: een inventarisatie van het beleid
in zeven landen.
2
http://193.190.148.151/hogeronderwijs/werken/studentadmin/studentengegevens/20072008/grafiekEvolGene
UN.htm
3
1 ste ‘Hochschulsemester’ of ‘Fachsemester’. Als nieuwe studenten hebben we de eerste categorie gekozen.
4
Gemeinsame Wissenschaftkonferenz, Kultusministerkonferenz en het Hochschulpakt I & II.

27

Bevolkingsontwikkeling
De populatieomvang in Duitsland ligt rond 82 miljoen en neemt sinds 2004 licht af.
Totaal aantal studenten
Het totale aantal studenten in Duitsland stijgt de laatste twee jaren met ongeveer met 5%.
In het totale aantal studenten was er een terugloop na 2003, maar een stijging sinds 2007
(figuur 4.1).
Figuur 4.1

Totaal aantal ingeschreven studenten in Duitsland

2 500 000

2 000 000

1 500 000

1 000 000

500 000

0
01

00

9

8

/2

/2

00

09
20

20

08

/2
07
20

20

20

05

06

/2

/2

00

00

7

6

5
00

4

/2
04

/2
03
20

02

20

00

00

3

2

20

20

01

/2

/2

00

00

1

0
00
20

19

99

/2

/2

99
/1

19

98

/1
97
19

00

9

8
99

7
99
/1

19

96

/1
95
19

19

94

/1

99

99

5

6

-

Bron: Statistisches Bundesambt Deutschland, Bewerking Research voor Beleid. Cijfers over 2009/2010 zijn voorlopige
cijfers.

Eerstejaars studenten t.o.v. leeftijdgenoten
De totale bevolking van Duitsland neemt licht af en de bevolking wordt door de vergrijzing
gemiddeld ouder. Ondanks dat neemt het aantal eerstejaars toe. Nu kan het zijn dat er
sprake is van een kleine geboortegolf rond 1990, waardoor er meer jongeren zijn die in de
leeftijd zitten om een studie te beginnen. Het aandeel van 15-24 jarigen blijft echter door
de jaren heen hetzelfde. In de volgende tabel zien we naast de ontwikkeling van het totaal
aantal eerstejaars studenten, de ontwikkeling van het aantal beginnende studenten per
1000 leeftijdgenoten (15-24 jarigen).
Tabel 4.1

Ontwikkeling van het aantal eerstejaars in Duitsland

Aantal eerstejaars
Eerstejaars per 1000

2003/04

2004/05

2005/06

2006/07

2007/08

2008/09

2009/10

377.504

358.870

356.076

344.967

361.459

396.800

423.398

40

37

37

35

38

42

45

Leeftijdgenoten (15-24
jarigen)
Bron: Destatis, Eurostat, bewerking Research voor Beleid

28

Zoals tabel 4.1 laat zien, kende de aanwas van nieuwe studenten na 2003 een kleine teruggang. Echter, vanaf 2006 zit er duidelijk een stijgende lijn in de nieuwe aanwas van
studenten. Dit komt ook tot uitdrukking in de relatieve cijfers; dat wil dus zeggen dat onafhankelijk van demografie het studeren sinds 2006 populairder is geworden onder jongeren.
Landspecifieke thema’s
In de literatuur worden een aantal thema’s genoemd die van invloed zijn op de ontwikkeling van studentenaantallen in Duitsland. Hieronder worden deze kort besproken.
Studentenberg of studentenhoogvlakte
Scholieren krijgen toegang tot het hoger onderwijs (universiteit of Fachhochschule) door
het behalen van het Abitur (vo-diploma). 1 In een prognose door het Kultusministerkonferenz 2 wordt rekening gehouden met een sterke toename van het aantal geslaagde scholieren (Schulabsolventen). Hierdoor zal de toestroom naar het hoger onderwijs vanuit het secundair onderwijs toenemen. Het aantal geslaagde scholieren zal rond 2012/13 een piek
bereiken, waarna het weer zal dalen. Latere studies3 wijzen erop dat niet zozeer sprake is
van een ‘studentenberg’ in 2012, maar eerder van een ‘hoogvlakte’: het aantal studenten
zal na 2012 niet dalen maar enige tijd op gelijke hoogte blijven. In de structuur van het
hoger onderwijs moet hiermee dan ook rekening worden gehouden.
Hochschulpakt 2020
Om de druk op het hoger onderwijs te verlichten en het hoger onderwijs toe te rusten op
de grote groep leerlingen die het hoger onderwijs instromen, is in 2007 tussen deelstaten,
de federale staat en universiteiten en hogescholen het ‘Hochschulpakt 2020’ gesloten. In
deze afspraak staat de verdere modernisering van het hoger onderwijs (Bologna) centraal
en wordt expliciet aandacht besteed aan het scheppen van extra studentplaatsen (meer dan
90.000 in 2010). 4 Hogeronderwijsinstellingen krijgen 11.3 miljard euro om extra studentplaatsen te creëren.
Omvormingen in de gymnasiumstructuur
Naast de demografische gronden van de ‘studentenberg’ of de ‘hoogvlakte’ zijn er ook
structuurwijzigingen van invloed op de toename van nieuwe studenten. In de deelstaten
vinden namelijk ook hervormingen plaats van de gymnasiumstructuur (G8). Door deze hervorming wordt het aantal jaren dat nodig voor het behalen van het diploma met één jaar
verkort (van 13 naar 12 jaar). In de toename van nieuwe studenten per deelstaat is goed
te zien dat deze hervorming een (tijdelijk) effect heeft.5 In de voor Nederland relevante
(want dichtbij gelegen) deelstaat Nordrhein-Westphalen is in 2004 tot de omvorming van

1

Universiteiten krijgen meer autonomie in hun toelatingsbeleid: Kultusministerkonferenz (2006), Synoptische
Darstellung der in den Ländern bestehenden Möglichkeiten des Hochschulzugangs für beruflich qualifizierte
Bewerber ohne schulische Hochschulzugangsberechtigung auf der Grundlage hochschulrechtlicher Regelungen.
2
Kultusministerkonferenz (2005), Prognose der Studienanfänger, Studierenden und Hochschulabsolventen bis
2020.
3
CHE (2006), Prognose der Studienkapazitätsüberschüsse und -defizite in den Bundesländern bis zum Jahr
2020.
4
De CHE-studie rekent voor dat het aantal benodigde studieplaatsen meer in de richting van 140.000 gaat.
5
In 2009 leidde de hervorming in deelstaat Saarland tot een toename van nieuwe studenten van + 15%. In
Sachsen-Anhalt waar de hervorming al in 2007 doorgevoerd werd, vond een teruggang plaats van 1%.

29

het gymnasium besloten. De piek als gevolg van deze omvorming wordt hier verwacht tussen 2013 en 2015 1.
Invoering collegegeld
Sinds enige jaren staat het de deelstaten vrij om collegegeld (Studiengebühren) te heffen.
De hoogte van deze gelden varieert per deelstaat. Doordat het collegegeld niet in alle deelstaten tegelijk is ingevoerd zijn verschillen waarneembaar tussen die deelstaten waar het
collegegeld was ingevoerd en die deelstaten waar dit niet het geval was.2 Het invoeren van
het collegegeld heeft volgens onderzoek een bescheiden (negatieve) invloed op de instroom
van studenten.3
Economische factoren
Het debat rond de toename van studenten de afgelopen twee jaar wordt overstemd door de
discussies rond het Hochschulpakt en de toch al sterke nadruk op het creëren van extra
studieplaatsen in Duitsland om het hoger onderwijs toe te rusten voor de studentenberg of
hoogvlakte. Duitsland is zwaar getroffen door de crisis en het is daarom te verwachten dat
ook dit een invloed heeft op de studentenaantallen. Hierover zijn echter geen harde statistieken voorhanden. Wanneer we de prognose van de toename van het aantal beginnende
studenten tot 2020 afzetten tegen het gemeten aantal (figuur 4.2), dan valt op dat in de
prognose eerder een sterke stijging verwacht was. De vraag is nu of het bereikte aantal
zich schikt naar de prognose (in dat geval wegen de demografische factoren zwaarder) of
dat het totale aantal verder stijgt en het verwachte aantal overstijgt. In dit laatste geval
zijn naast de demografische factoren waarschijnlijk ook economische factoren verantwoordelijk voor de stijging.

1

http://www.schulministerium.nrw.de/BP/Schulpolitik/Schulzeitverkuerzung/Das_achtjaehrige_Gymnasium__Schulzeitverkuerzung_gelingt.pdf
2
Zie: http://www.sueddeutsche.de/jobkarriere/627/427383/text/
3
Janeba, Eckhard; Kemnitz, Alexander; Ehrhart, Nick, Studiengebühren in Deutschland: Drei Thesen und ihr
empirischer Gehalt, in: Perspektiven der Wirtschaftspolitik, Volume 8, Number 2, March 2007 , pp. 184-205
(22).

30

Figuur 4.2

Prognose en aantal beginnende studenten

500.000
450.000
400.000
350.000
300.000
250.000
200.000
150.000
100.000
50.000

Prognose aantal beginnende studenten

20
20

20
18

20
16

20
14

20
12

20
10

20
08

20
06

20
04

20
02

20
00

19
98

19
96

19
94

19
92

.

Daadw erkelijk aantal beginnende studenten

1

Bron: Kultusminister Konferenz , bewerking Research voor Beleid

4.2

Verenigd Koninkrijk

De verantwoordelijkheid voor onderwijs is geen aangelegenheid van de centrale regering,
maar van de ministeries van Onderwijs van Wales, Schotland, Noord-Ierland en Engeland.
Hoger onderwijs wordt aangeboden door universiteiten en andere instellingen (colleges,
schools, institutes en academies). In het Verenigd Koninkrijk is in tegenstelling tot Duitsland en Nederland geen sprake van een binair hogeronderwijssysteem, de instellingen verzorgen zowel academische- als beroepsgerichte opleidingen.
Bevolkingsontwikkeling
De bevolking in het Verenigd Koninkrijk groeide de afgelopen jaren licht met gemiddeld een
half procent per jaar tot 62 miljoen.
Totaal aantal studenten
Het totale aantal studenten is de afgelopen jaren in het Verenigd Koninkrijk jaarlijks gestegen met ongeveer 2% tot 2006. Tussen 2006 en 2007 groeide het aantal nauwelijks en in
2008 is de groei voortgezet met bijna 4% (figuur 4.3).

1

Kultusministerkonferenz (2005): Prognose der Studienanfänger, Studierenden und Hochschulabsolventen bis
2020.

31

Figuur 4.3

Totaal aantal ingeschreven studenten in het Verenigd Koninkrijk

3.000.000
2.500.000
2.304.705

2.281.240

2.236.270

2.200.180

2.396.055

2.306.105

2.000.000
1.500.000
1.000.000
500.000
0
2003/04

2004/05

2005/06

2006/07

2007/08

2008/09

Bron: HESA, bewerking Research voor Beleid

Eerstejaars t.o.v. leeftijdgenoten
De totale bevolking van het Verenigd Koninkrijk neemt toe, zo ook het aantal studenten. De
toename kan daarom mogelijk verklaard worden door de algemene bevolkingstoename of
andere demografische effecten (kleine geboortegolf aan het begin van de jaren negentig).
Daarom wordt in deze paragraaf het aantal geaccepteerde aanmeldingen voor het eerste
jaar van opleidingen vergeleken met het totaal aantal leeftijdsgenoten. Het percentage 1524-jarigen steeg van rond de 12% in 2000 naar rond de 13% in 2008. In onderstaande tabel staan naast de ontwikkeling van het totaal aantal geaccepteerde aanmeldingen, de gecorrigeerde geaccepteerde aanmeldingen per 1000 leeftijdgenoten (15-24 jarigen). In het
bijzonder in 2008 is een forse stijging waar te nemen.
Tabel 4.2

Ontwikkeling van het aantal eerstejaars in het Verenigd Koninkrijk

Aantal geaccepteer-

2003/04

2004/05

2005/06

2006/07

2007/08

2008/09

2009/10

374.307

377.544

405.369

390.890

413.430

456.627

477.277

50

49

52

49

51

56

58

de aanmeldingen
Geaccepteerde aanmeldingen per 1000
leeftijdgenoten (1524 jarigen)
Bron: UCAS, Eurostat, bewerking Research voor Beleid

Zoals tabel 4.2 laat zien kende de aanwas van nieuwe studenten in het Verenigd Koninkrijk
een vrij gestage groei met een dip in 2006. Dit is niet uit demografische gegevens te verklaren, zoals we zien in de cijfers naar 1000 leeftijdsgenoten. In 2009 stijgt het aantal
nieuwe studenten per 1000 leeftijdsgenoten wederom. Op basis van het aantal eerste aanmeldingen dit jaar lijkt het totaal aantal aanmeldingen ook volgend jaar (2010) te stijgen.

32

Landspecifieke thema’s
In de literatuur worden een aantal thema’s genoemd die van invloed zijn op de ontwikkeling van studentenaantallen in het Verenigd Koninkrijk. Hieronder worden deze kort besproken.
Aanmeldingsprocedure
Middelbare scholieren kunnen formeel worden toegelaten in het hoger onderwijs wanneer
zij een C of hoger hebben gehaald voor minimaal drie vakken en voor minimaal twee vakken een A-level hebben bereikt. Ook andere toegangsmogelijkheden bestaan. Anders dan in
Nederland moeten aspirant-studenten zich vroegtijdig inschrijven voor de opleiding die ze
willen volgen en de instelling waar ze deze willen volgen. Scholieren kunnen zich voor
maximaal vier opleidingen inschrijven. Deze procedure wordt begeleid door UCAS (Universities and Colleges Administration Service). Deze dienst hanteert een puntensysteem dat gekoppeld is aan het aantal beschikbare studieplaatsen per opleiding en instelling. Ongeveer
80% van de scholieren wordt geplaatst bij één van de studiekeuzes. Over de laatste jaren
is de ratio tussen aanmeldingen en geplaatsten stabiel. Dit duidt erop dat de toename niet
het resultaat is van versoepeling van het aanneembeleid van UCAS en de universiteiten.
Centrale sturing
Door de centrale aanmeldingsprocedure en de quota die gesteld zijn voor opleidingen, is
het mogelijk centraal te sturen bij welke opleidingen meer studenten instromen en bij welke minder.
Variabele collegegelden
Sinds 2006 is in het VK een systeem van variabele en inkomensafhankelijke collegegelden
ingevoerd. Uit de aanmeldingen (UCAS) blijkt dat de invoering geen negatief effect heeft
gehad op het aantal aanmeldingen.
Oudere studenten 25+
Wat opvalt in de statistieken is de grote toename van oudere studenten. Juist de groepen
25-39 jaar en 40 jaar en ouder nemen sterk toe in 2008 ten opzichte van 2007 (respectievelijk 20% en 25%). Dit is geen constante toename over de jaren maar een trendbreuk; zie
figuur 4.4. Ook in 2009 neemt het aantal beginnende oudere studenten toe, maar is de
stijging minder sterk. Dit is geen constante toename over de jaren heen zoals in onderstaande figuur kan worden gezien. Ook is de impact van deze groei niet groot. Het aandeel
van 25+ studenten op het totaal is ongeveer 12%.

33

Figuur 4.4

Procentuele toename van geaccepteerde aanmeldingen naar leeftijdscategorieën

25,0%
20,0%
15,0%
20 en jonger
21 tot 24

10,0%

Over 25
5,0%
0,0%
2004/05

2005/06

2006/07

2007/08

2008/09

2009/10

-5,0%

1

Bron: UCAS , bewerking Research voor Beleid

Buitenlandse studenten
Door de taal is het voor veel buitenlandse studenten aantrekkelijk te studeren in het Verenigd Koninkrijk. Hierdoor is het aandeel buitenlandse studenten traditioneel hoog. Het aandeel buitenlandse studenten groeide de afgelopen jaren tot bijna 15% in 2007-2008 (figuur
4.5).
Figuur 4.5

Percentage buitenlandse studenten in het Verenigd Koninkrijk

16,0%
14,0%
12,0%
10,0%
8,0%

9,0%

9,1%

9,1%

9,6%

10,0%

Niet EU
EU

6,0%
4,0%
2,0%

3,8%

4,2%

4,4%

4,6%

4,9%

2003/04

2004/05

2005/06

2006/07

2007/08

0,0%

Bron: HESA, bewerking Research voor Beleid

Over de herkomst van studenten buiten het Verenigd Koninkrijk in 2008/09 en 2009/10 zijn
nog geen cijfers beschikbaar. Op basis van de geaccepteerde aanmeldingen verwacht men
een stijging van het aandeel studenten buiten het Verenigd Koninkrijk in 2009/10 ten opzicht van 2008/09 met ongeveer 7%.2

1
2

De cijfers van 2009/10 zijn de voorlopige cijfers uitgegeven door UCAS.
Op basis van voorlopige cijfers van UCAS.

34

Economische factoren
Door de economische crisis verliezen veel mensen in het Verenigd Koninkrijk hun baan. Directe verbanden tussen de toename van het aantal studenten en de crisis worden echter
niet getrokken. Toch duidt de toename van met name oudere studenten erop dat in ieder
geval een klein deel van de toename voor rekening komt van de economische terugval en
de scholingsmogelijkheden én alternatieven die werknemers krijgen en aangrijpen voor
verbeterde baankansen in de toekomst.1 Helaas zijn voor 2009 nog geen cijfers beschikbaar, zodat de verhouding tussen andere factoren en economische factoren niet te bepalen
is.

4.3

Vlaanderen

België is een federale staat waarin iedere gemeenschap (Vlaams-, Frans- en Duitstaligen)
autonome bevoegdheden heeft met betrekking tot onderwijs. Op federaal niveau worden
binnen het onderwijsveld enkel de kaders gesteld (leerplicht, minimale condities aan onderwijskwalificaties en pensioenen van voormalig onderwijspersoneel).
Bevolkingsontwikkeling
De populatieomvang van Vlaanderen ligt rond de 6,1 miljoen en stijgt jaarlijks licht met
een half procent.
Totaal aantal studenten
Anders dan in Nederland, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk speelt de toename van studentenaantallen in Vlaanderen geen rol in de media. Er zijn dan ook geen plotselinge veranderingen opgetreden in de toename van generatiestudenten2 in Vlaanderen. Ieder jaar
stijgt het aantal met ongeveer 2 à 3 procent. Ondanks deze geringe stijging van het aantal
generatiestudenten stijgt het aantal ingeschreven studenten in totaal sterk in Vlaanderen,
zoals de volgende figuur (4.6) laat zien (gemiddeld 5%). 2009 laat geen sterkere groei zien
dan de periode daarvoor; de stijging tussen 2007 en 2008 was wat sterker dan die tussen
2008 en 2009.

1
2

Ten opzichte van 2003 is het aandeel van studenten boven de 25 met één procentpunt toegenomen.
Een generatiestudent is een student die zich voor het eerst inschrijft met een diplomacontract voor een professioneel of academisch gerichte bachelor in het Vlaams hoger onderwijs en op 1 februari van het lopende
academiejaar nog is ingeschreven.
http://193.190.148.151/hogeronderwijs/werken/studentadmin/studentengegevens/20072008/grafiekEvolGen
eUN.htm

35

Figuur 4.6

Totaal aantal ingeschreven studenten in Vlaanderen

250.000
200.000

196.226

187.785

175.228

168.328
150.000
100.000
50.000
0
2006-2007

2007-2008

2008-2009

2009-2010

Bron: Hoger onderwijs in cijfers, bewerking Research voor Beleid, cijfers 2009-2010 op basis van voorlopige telling.

Beginnende studenten t.o.v. leeftijdgenoten
De totale bevolking in Vlaanderen neemt licht toe, zo ook het totale aantal studenten. De
toename kan daarom mogelijk verklaard worden door de algemene bevolkingstoename of
andere demografische effecten (kleine geboortegolf aan het begin van de jaren negentig).
Daarom wordt in deze paragraaf het aantal geaccepteerde aanmeldingen vergeleken met
het totale aantal leeftijdsgenoten. Het aandeel 15-24 jarigen blijft constant iets boven de
12% van de totale bevolking. In de volgende tabel zien we naast de ontwikkeling van het
totaal aantal beginnende studenten, de ontwikkeling van het aantal beginnende studenten
per 1000 leeftijdgenoten (15-24 jarigen).
Tabel 4.3

Ontwikkeling van het aantal eerstejaars in Vlaanderen
2003/04

2004/05

2005/06

2006/07

2007/08

2008/09

2009/10

40.420

40.448

40.968

42.186

42.908

43.500

47.115

56

56

56

57

58

58

63

Aantal generatiestudenten
Generatiestudenten
per 1000 leeftijdgenoten (15-24 jarigen)

Bron: Hoger onderwijs in cijfers, Eurostat,Statbel, bewerking Research voor Beleid

In Vlaanderen stijgt het aantal nieuwe aanmeldingen in het hoger onderwijs. In tabel 4.3
hebben we gezien dat de stijging over de laatste jaren geleidelijk plaatsvindt. Maar in 2009
stijgt het aandeel eerstejaars per 1000 leeftijdgenoten sterk. En die stijging is dus niet alleen te verklaren uit achterliggende demografische ontwikkelingen: ook relatief gezien gaan
meer 15-24jarigen naar het hoger onderwijs. Deze trendbreuk heeft echter weinig aandacht
gekregen in Vlaanderen.
Landspecifieke thema’s
Buitenlandse studenten
Het percentage buitenlandse studenten is van 3,8 procent in 2004 naar 4,8 procent in 2009
gestegen.

36

Oudere studenten 25+
Ook in Vlaanderen vindt een sterke stijging plaats van het aandeel 25+ studenten (zie figuur
4.7).
Figuur 4.7

Percentage oudere studenten (25+) in Vlaanderen van 2004-2009

4,50%
4,00%
3,50%
3,00%
2,50%
2,00%
1,50%
1,00%
0,50%
0,00%
2004/05

2005/06

2006/07

2007/08

2008/09

Bron: Ministerie van Onderwijs en Vorming, bewerking Research voor Beleid

Vooral in het collegejaar 2008-2009 is de stijging fors te noemen. Voor 2009 zijn nog geen
gegevens beschikbaar.
Economische factoren
We zagen een trendbreuk in het aandeel 15-24jarigen dat zich (voor het eerst) in het hoger
onderwijs inschrijft. In Vlaanderen wordt die sterke stijging vooral toegeschreven aan economische factoren maar harde conclusies kunnen niet worden getrokken op basis van de
beschikbare data. De VDAB 1 heeft uitgerekend dat de economische factoren vooral laaggeschoolden treffen en dat hoger opgeleiden een grotere kans hebben om werk te vinden.
Volgens de studentenenquête van de Vlaamse Hogescholenraad beseffen studenten dat een
diploma van het hoger onderwijs de kans op werkloosheid vermindert.2

4.4

Conclusie

Het aantal studenten in de onderzochte landen stijgt. Niet alleen het aantal eerstejaars,
maar ook de totale studentenpopulatie en het aantal eerstejaars afgezet tegen het aantal
leeftijdsgenoten. Wat verklaart nu deze stijgingen? Aan de hand van de geformuleerde hypothesen vergelijken we de landen met elkaar en formuleren we de conclusies van de internationale vergelijking.

1
2

Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding.
Jaarlijkse studentenbevraging in oktober door de Vlaamse Hogescholenraad, zie:
http://www.vlhora.be/vlhora.asp?link=0

37

De toename heeft te maken met de toename van het aantal buitenlandse studenten.
Ten dele kan de toename van het aantal studenten worden verklaard uit een toename van
het aantal buitenlandse studenten. In het Verenigd Koninkrijk is het aandeel buitenlandse
studenten hoog en we zien over de laatste jaren een stijging van 0,5 procentpunt per jaar.
Maar zelfs daar draagt deze toename maar voor zo’n 2% bij aan de groei tussen 2003 en
2008.
De toename heeft te maken met de toename van de doorstroom vanuit het secundair
onderwijs.
Dit is een feit in alle drie onderzochte landen, zeker waar het de eerstejaars betreft. De
toename van de doorstroom vanuit het secundair onderwijs heeft twee (hoofd)oorzaken.
Enerzijds is er een demografische oorzaak (kleine geboortegolf rond 1990), anderzijds ook
een stijging van het aandeel 15-24jarigen dat begint aan een opleiding in het hoger onderwijs. In figuur 4.8 is het aantal beginnende studenten per 1000 leeftijdgenoten binnen de
drie landen weergegeven.
Figuur 4.8

Eerstejaars studenten per 1000 leeftijdgenoten (15-24 jarigen) in Vlaanderen, Duitsland en het VK

70
60
50
40
30
20
10
0
2003/04

2004/05

Vlaanderen

2005/06

2006/07

Duitsland

2007/08

2008/09

2009/10

VK

Bron: Research voor Beleid

In Duitsland en het VK is de stijging tussen 2008 en 2009 min of meer trendmatig, in
Vlaanderen is de stijging in 2009 opvallend sterker dan voorgaande jaren. De mogelijke
oorzaken van deze toename zijn legio: verbetering van het secundair onderwijs waardoor
meer scholieren doorstromen naar het hoger onderwijs, verlaging van de toegangseisen
voor het hoger onderwijs, aanpassing in de financiering van het hoger onderwijs en toename van de doorstroom vanuit andere schooltypes.

38

De toename heeft te maken met een toename van oudere studenten vanuit werksituaties.
De data uit het Verenigd Koninkrijk en Vlaanderen bevestigen dat meer oudere studenten
zich inschrijven in het hoger onderwijs in de periode 2003-2008. Over 2009 zijn nog geen
gegevens beschikbaar.
De toename heeft te maken met de economische crisis.
In de drie landen die in deze vergelijking betrokken zijn, zijn geen harde bewijzen gevonden voor een verband tussen de toename van het aantal studenten en de economische crisis. Er wordt wel gespeculeerd in die richting, maar er zijn geen analyses beschikbaar zoals
die in hoofdstuk 2 van dit rapport. In alle onderzochte landen is de werkloosheid onder
hoogopgeleiden lager dan onder laagopgeleiden. Investeren in een hogere opleiding is derhalve een manier om de kans op werkloosheid te verminderen.

39

40

5

Conclusies

5.1

De onderzoeksvragen beantwoord

De uitkomsten uit de hoofdstukken 2 t/m 4 worden hieronder kort samengevat, als antwoorden op de onderzoeksvragen. De enige vraag die we hier niet beantwoorden is de zesde; aan deze toekomstgerichte vraag is paragraaf 5.2 gewijd.

Feitelijke ontwikkelingen
1 Hoe hoog is de stijging van het aantal studenten met een diploma voortgezet onderwijs
behaald vóór 2009 (de indirecte instroom)?
In het hbo was het aandeel indirecte instroom in de totale stroom eerstejaars 27,4% in
2008 en 29,4% in 2009. Dit aandeel is dus 2 procentpunt gestegen. In het wo was het
36,0% in 2008 en 38,3% in 2009. Voor het wo geldt dat deze groep ook de hboafgestudeerden omvat (die hebben immers voor 2009 een vo-diploma behaald).
Vergeleken met voorgaande jaren is de stijging van degenen met één ‘pauzejaar’ tussen
voortgezet en hoger onderwijs licht gestegen, maar die stijging volgt een trend die al enkele jaren gaande is.
2 Wat is van de groep extra studenten de samenstelling naar achtergrond; nationaliteit,
vooropleiding en leeftijd? Is er ten opzichte van vorig studiejaar een toename in het
aantal buitenlandse studenten of toename in een andere groep studenten (bijvoorbeeld
studenten met een opleiding op mbo-niveau)?
Nationaliteit: hierover kunnen we geen uitspraken doen, omdat het aantal studenten met
onbekende nationaliteit vooralsnog 25x zo groot is als in de jaren 2006-2008.
Vooropleiding: zowel relatief als absoluut is de directe doorstroming (van vo naar ho) in
2009 groter, maar ook de indirecte instroom (zie hierboven) is toegenomen.
Als we de doorstroom vanuit havo, vwo en mbo naar het hbo vergelijken, dan blijkt die
vanuit het mbo het sterkste gegroeid te zijn. Maar dit is aan schommelingen onderhevig: in
2006 was deze doorstroom bijvoorbeeld wel hoger dan in 2009. De instroom van eerstejaars in het hbo is vanuit het mbo wel sterker gegroeid dan vanuit het havo.
Leeftijd: het totale bestand aan studenten is iets jonger dan vorig jaar; deze trend is al enkele jaren gaande. Er zijn geen aanwijzingen dat studenten als gevolg van de crisis het afstuderen uitstellen: het aandeel studenten die meer dan 5 jaar studeren is in 2009 niet hoger dan in de jaren ervoor. Wel is er iets meer doorstroming van hbo-afgestudeerden naar
het wo.
3

In welke studierichtingen en studiefase (Bachelor of Master) concentreert de groei van
het aantal studenten zich?

Studierichtingen: in absolute aantallen zijn de economische opleidingen van alle sectoren
het sterkst gegroeid. Relatief is de groei in het hbo bij sociaal-agogische opleidingen en in
het wo van universitaire lerarenopleidingen en landbouwopleidingen nog wat sterker. In al

41

deze sectoren geldt dat er al enige jaren groei is, maar dat deze sterker is geworden in
2009. Kijken we naar individuele opleidingen, dan vallen media/design-opleidingen op,
evenals de eerder genoemde sociaal-agogische opleidingen in het hbo.
Studiefase: de groei van aantallen masterstudenten is relatief sterker geweest (hbomasters 8,2%, wo-masters 10,3%) dan van bachelorstudenten (hbo 4,9%, wo 6,8%). In
het wo wordt die groei mede verklaard door het overgaan van oude ongedeelde opleidingen
in een bachelor-masterstructuur. Omdat de aantallen bachelorstudenten beduidend groter
zijn, is in absolute zin een groot deel van de groei te verklaren uit de groei van bachelors.

Motieven
4 Wat is van de groep extra studenten de motivatie om in 2009 te gaan studeren?
Zowel de indirecte instromers als de mbo-ers als degenen die al lang in het hoger onderwijs
verblijven (in één opleiding of meerdere achter elkaar) verwijzen duidelijk naar persoonlijke motivatie: eigen interesse, zelfontplooiing en ontwikkeling staan centraal in de keuzes
die zij maken.
5 Welk deel van de groep extra studenten is gaan studeren als gevolg van de economische
crisis?
Bijna geen enkele student, zowel onder degenen die al lang studeren als degenen die met
een tussenjaar in het ho begonnen, legt een verband tussen studiekeuzes (welke dan ook)
en de arbeidsmarkt/recessie. De arbeidsmarkt lijkt in beslissingen rond studeren nauwelijks
een rol te spelen; motieven rond persoonlijke ontplooiing en interesse zijn zoals gezegd
dominant. Ook als studenten gevraagd wordt of in hun omgeving het afstuderen uitgesteld
wordt of de arbeidsmarkt moeilijk blijkt, is het antwoord negatief.
Anderzijds kan uit de feitelijk gemaakte keuzes een ander beeld ontstaan. Zo blijken economie-opleidingen een nog meer dan gemiddelde groei door te maken. Dat zou op een verband kunnen duiden: ‘met een economische opleiding heb je uitzicht op een goede baan’.
Maar sterk is dat verband waarschijnlijk niet. Want ook opleidingen met een minder sterke
‘arbeidsmarktreputatie’ groeiden bovengemiddeld (sommige media/design-opleidingen).

Internationale vergelijking
7 Hoe ziet de studentenontwikkeling eruit ten opzichte van het vorige studiejaar in ons
omringende landen (Duitsland, België en Verenigd Koninkrijk)?
In alle landen stijgt het aantal studenten, meestal min of meer trendmatig. In Vlaanderen
zien we echter een opvallend sterke stijging in het aandeel van de populatie 15-24jarigen
dat een opleiding in het ho begint.
8 Wat zijn in die landen de voornaamste oorzaken van een eventuele toename daar?
Omdat de toenames meestal in de pas lopen met eerdere jaren, is er minder behoefte aan
een specifieke verklaring. Er zijn landspecifieke oorzaken (in Duitsland o.a. beleidsverschillen per Bundesland, in het VK de aantrekkingskracht van het Britse hoger onderwijs op bui-

42

tenlandse studenten) en ook economische verklaringen. Een belangrijke factor, die in ieder
geval een groot stempel drukt op het aantal eerstejaars, is de grotere doorstroming van
jongeren vanuit het secundair onderwijs.
9 Wat hebben studenten voordat ze voor een studie kozen in 2009 gedaan (werk, onderwijs, anders)?
De toename van 25+ers in de afgelopen jaren (t/m 2008) geeft aan dat het aandeel werkenden waarschijnlijk is toegenomen, met name in het Verenigd Koninkrijk. De 1524jarigen zullen vooral vanuit vo naar ho doorstromen, maar detailgegevens ontbreken.

5.2

Blijvende toename of eenmalige uitschieter?

Tot slot behandelen we de zesde onderzoeksvraag. Hoe structureel is de (onverwacht) sterke stijging van studentenaantallen in 2009?
Alle data overziend concluderen we dat de groei in 2009 het gevolg is van meerdere factoren. Voor de meeste van die factoren geldt dat het versterkingen zijn van trends die al enige jaren zichtbaar waren. Zo steeg het aantal hbo-ers die van het mbo komen, maar de
bijdrage daarvan aan de stijging was in 2009 juist lager dan in sommige jaren daarvoor.
Ook de opleidingen die de sterkste stijging doormaakten zaten in veel gevallen al jaren ‘in
de lift’. Dat maakt het lastig te beredeneren of en hoe sterk deze ontwikkeling (sterke stijging van met name eerstejaars) in de komende jaren zal zijn.
Het grootste deel van de stijging komt ‘gewoon’ van studenten die in 2009 besluiten te
gaan studeren na één of meer tussenjaren (indirecte instroom) of direct aansluitend aan
het voortgezet onderwijs. Hierbij speelt ook demografie mee: het aantal vwoafgestudeerden in 2009 was zo’n 5% hoger dan in 2008.
De economische crisis zou een rol kunnen spelen in bijvoorbeeld de iets grotere directe
doorstroming vanuit vo naar ho; anderzijds is ook dát een trend die al enige jaren zichtbaar
is. In ieder geval spelen de crisis en arbeidsmarktmotieven in de beleving van veel studenten nauwelijks een rol. Daarnaast zien zij ook in hun omgeving geen ‘crisis-gerelateerd
studiegedrag’.
Bovendien: als de economische crisis wél een rol van betekenis zou spelen, dan zou dit de
voorspelling er niet makkelijker op maken. Want het probleem van de crisis is nu juist dat
deze een onvoorspelbaar karakter heeft. Weinigen hebben de crisis zien aankomen, en een
voorspelling van de conjunctuur- en arbeidsmarktsituatie over een jaar, laat staan een langere periode, is met veel onzekerheden omgeven.
Wat we op grond van dit onderzoek, waaronder onze verkenning van de situatie in het buitenland, kunnen zeggen is dat de laatste jaren op allerlei manieren de deelname aan het
hoger onderwijs stijgt. Daarom is het waarschijnlijk dát de studentenaantallen ook de komende jaren, ceteris paribus, verder zullen stijgen. En aangezien het aantal eerstejaars
sterker steeg dan het bestand als geheel, zullen de effecten van de stijging in 2009 ook
nog enkele jaren merkbaar blijven. Dit leidt dit er wellicht toe dat de ramingen voor de komende jaren naar boven moeten worden bijgesteld.

43

44

Bijlage 1

Aantal eerstejaars bacheloropleidingen

Deze bijlage bevat van alle bacheloropleidingen1 in het hbo en wo het aantal eerstejaars in
de periode 2006 t/m 2009, en een kolom met de relatieve toe- of afname tussen 2008 en
2009. De opleidingen zijn gesorteerd naar de ontwikkeling: de sterkste afname eerst, de
sterkste toename laatst.
HOGER BEROEPSONDERWIJS
Naam opleiding
B Verloskunde
B Geodesie
B Milieutechnologie
B Audiologie
B 2egr. lerarenopleiding in Installatietechniek
B 2egr. lerarenopleiding in Economie
B Vastgoed en Makelaardij
B 2egr. lerarenopleiding in Motorvoertuigentechniek
B Business Engineering
B Media, Informatie en Communicatie
B Circus and Performance Art
B 2egr. lerarenopleiding in Elektrotechniek
B Bouwtechnische Bedrijfskunde
B Built Environment
B Godsdienst-pastoraal Werk
B Mediatechnologie
B Communicatiesystemen
B Stedenbouwkundig Ontwerpen
B Fiscale Economie
B Docent Dans
B Biotechnologie
B 2egr. lerarenopleiding in Grafische Techniek
B AOT - Techniek
B Forensisch Onderzoek
B Kunst en Techniek
B 2egr. lerarenopleiding in Bedrijfseconomie
B 2egr. lerarenopleiding in Natuurkunde
B Functiegerichte Bachelor in Toerisme en Recreatie
B Orthoptie
B Tropische Landbouw
B Ruimtelijke Ordening en Planologie
B Luchtvaarttechnologie
B Chemie
B 2egr. lerarenopleiding in Biologie
B Autotechniek
B Management in de Zorg
B Dans
B Biometrie
B Kunstzinnige Therapie
B Trade Management gericht op Azie
B Opleiding tot Fysiotherapeut
B 2egr. lerarenopleiding in Scheikunde
B 2egr.lerarenopleiding Nederl.Gebarentaal/Tolkenopleiding
B Hoger Toeristisch en Recreatief Onderwijs
B Hogere Juridische Opleiding
B Office Management
B 2egr. Lerarenopleiding in Omgangskunde
B Small Business en Retail Management (open bestel)
B 2egr. Lerarenopleiding in Pedagogiek
B Bedrijfskundige Informatica
B Logistiek en Technische Vervoerskunde
B Sport, Gezondheid en Management
B Chemische Technologie
B Facility Management
B Bedrijfskunde en Agribusiness
B Information Management
B Opleiding tot leraar Basisonderwijs
B Creatieve Therapie

1

2006
0
18
13
16
5
0
752
56
33
665
0
32
247
0
203
69
618
0
191
69
98
1
154
58
240
31
62
125
30
13
208
119
483
195
316
274
260
20
100
246
2001
53
102
1039
89
34
107
0
27
985
285
270
188
1168
403
0
8542
413

Aantal studenten
2007
2008
0
494
12
56
5
3
13
14
8
7
0
28
731
650
45
55
19
28
914
930
0
26
32
25
287
319
147
187
212
184
54
56
499
558
0
29
226
280
106
113
82
102
15
6
173
164
53
61
265
317
39
40
96
81
97
127
42
37
1
10
231
212
153
137
527
578
202
191
308
311
223
231
239
247
23
28
104
119
214
180
2170
2219
49
58
85
99
1080
1333
248
227
27
23
111
116
81
235
34
24
835
736
281
286
263
317
208
204
1186
1171
406
420
43
48
7664
6867
360
345

2009
153
18
1
5
3
13
408
35
18
621
18
18
235
142
140
44
442
24
232
94
85
5
137
51
266
34
70
110
33
9
192
125
528
175
285
213
228
26
112
170
2100
55
94
1268
216
22
111
225
23
706
276
306
198
1139
409
47
6730
339

Ontwikkeling
2008 -> 2009
-69,0%
-67,9%
-66,7%
-64,3%
-57,1%
-53,6%
-37,2%
-36,4%
-35,7%
-33,2%
-30,8%
-28,0%
-26,3%
-24,1%
-23,9%
-21,4%
-20,8%
-17,2%
-17,1%
-16,8%
-16,7%
-16,7%
-16,5%
-16,4%
-16,1%
-15,0%
-13,6%
-13,4%
-10,8%
-10,0%
-9,4%
-8,8%
-8,7%
-8,4%
-8,4%
-7,8%
-7,7%
-7,1%
-5,9%
-5,6%
-5,4%
-5,2%
-5,1%
-4,9%
-4,8%
-4,3%
-4,3%
-4,3%
-4,2%
-4,1%
-3,5%
-3,5%
-2,9%
-2,7%
-2,6%
-2,1%
-2,0%
-1,7%

Dat wil zeggen: alle opleidingen die in 2008 óf 2009 meer dan 0 eerstejaars hadden.

45

Vervolg HBO
Naam opleiding
B Elektrotechniek
B Logistiek en Economie
B Educatie en Kennismanagement Groene Sector
B Mondzorgkunde
B Bestuurskunde/Overheidsmanagement
B Autonome Beeldende Kunst
B Docent Beeldende Kunst en Vormgeving
B Social Work
B Imam/Islamitisch Geestelijk Werker
B Huidtherapie
B Docent Muziek
B 2egr. lerarenopleiding in Islamgodsdienst
B Werktuigbouwkunde
B Opleiding voor Logopedie
B Technische Commerciele Confectiekunde
B Bouwkunde
B Sociaal Pedagogische Hulpverlening
B Theater
B Muziek
B Personeel en Arbeid
B Opleiding Podotherapie
B Hoger Hotelonderwijs
B Technische Bedrijfskunde
B Technische Informatica
B 1egr. lerarenopleiding in LO
B Sport, Management en Ondernemen
B Industriele Automatisering
B Film en Televisie
B Vrijetijdsmanagement
B Orientaalse Talen en Communicatie
B Sport en Bewegingseducatie
B Applied Science
B Opleiding tot Verpleegkundige
B Small Business en Retail Management
B Opleiding voor Management, Economie en Recht
B Bos- en Natuurbeheer
B Vormgeving
B Kunst en Economie
B People and Business Management
B Docent Drama
B 2egr. lerarenopleiding in Gezondheidszorg
B International Business and Languages
B Technische Natuurkunde
B 2egr. lerarenopleiding in Consumptieve Techniek
B Journalistiek
B Bedrijfswiskunde
B Civiele Techniek
B Commerciele Economie
B Land- en Watermanagement
B Muziektherapie
B Dier- en Veehouderij
B Informatiedienstverlening en -management
B Accountancy
B Business Administration in Hotel Management
B Tuin- en Landschapsinrichting
B Tuinbouw en Akkerbouw
B Industrieel Produkt Ontwerpen
B Informatica
B International Business and Management Studies
B 2egr. lerarenopleiding in Algemene Economie
B Farmakunde
B 2egr. lerarenopleiding in Wiskunde
B Communicatie
B Culturele en Maatschappelijke Vorming
B Medisch Beeldvormende en Radiotherapeutische Techn.
B HBO - Rechten
B Milieukunde
B Pedagogiek
B Voedingsmiddelentechnologie
B 2egr. lerarenopleiding in Duits
B Vertaalacademie

46

2006
1024
608
187
254
217
552
396
267
0
87
99
5
1463
550
260
1636
4031
114
1027
2201
50
1221
1019
636
1059
172
36
49
923
94
100
0
3104
1266
2835
140
1560
156
0
107
227
1007
143
91
915
84
636
4842
69
9
387
100
1360
377
141
122
309
1732
2078
107
66
247
2136
625
292
2013
168
1522
81
163
66

Aantal studenten
2007
2008
1133
1051
568
660
151
162
271
278
253
245
547
560
350
306
293
311
0
16
84
130
103
104
2
3
1448
1504
593
602
255
261
1635
1788
4156
4006
105
125
988
1042
1889
1853
71
91
1187
1122
1106
1044
551
520
1122
1112
177
186
52
44
53
44
895
970
102
106
71
206
0
99
3122
3074
1201
1196
2912
2754
133
131
1628
1628
155
151
194
193
89
104
222
221
1006
967
153
152
72
76
865
891
105
108
536
619
5134
4778
77
67
9
13
343
387
65
51
1452
1587
383
385
146
143
127
114
306
312
1505
1538
2389
2792
131
110
88
91
232
244
2118
2329
719
630
290
296
2187
2390
183
156
1785
1791
90
90
168
170
65
65

2009
1034
650
160
276
244
558
305
311
16
130
104
3
1508
604
262
1796
4024
126
1051
1872
92
1136
1064
530
1135
190
45
45
997
109
212
102
3178
1239
2858
136
1692
158
202
109
232
1017
160
80
938
114
658
5083
72
14
417
55
1721
418
156
125
347
1718
3121
123
102
274
2616
708
333
2694
176
2027
102
193
74

Ontwikkeling
2008 -> 2009
-1,6%
-1,5%
-1,2%
-0,7%
-0,4%
-0,4%
-0,3%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,3%
0,3%
0,4%
0,4%
0,4%
0,8%
0,9%
1,0%
1,1%
1,2%
1,9%
1,9%
2,1%
2,2%
2,3%
2,3%
2,8%
2,8%
2,9%
3,0%
3,4%
3,6%
3,8%
3,8%
3,9%
4,6%
4,7%
4,8%
5,0%
5,2%
5,3%
5,3%
5,3%
5,6%
6,3%
6,4%
7,5%
7,7%
7,8%
7,8%
8,4%
8,6%
9,1%
9,6%
11,2%
11,7%
11,8%
11,8%
12,1%
12,3%
12,3%
12,4%
12,5%
12,7%
12,8%
13,2%
13,3%
13,5%
13,8%

Vervolg HBO
Naam opleiding
B Commercieel Management
B Biologie en Medisch Laboratoriumonderzoek
B 2egr. lerarenopleiding in Godsdienst
B Netwerk Infrastructuur Design
B Bedrijfseconomie
B 2egr. lerarenopleiding in Maatschappijleer
B Psychomotorische Therapie en Bewegingsagogie
B Financial Services Management
B Diermanagement
B Bedrijfsmanagement MKB
B Maatschappelijk Werk en Dienstverlening
B Optometrie
B Docent Informatie en Communicatie Technologie
B 2egr. lerarenopleiding in Spaans
B Technische Commerciele Textielkunde
B 2egr. lerarenopleiding in Engels
B 2egr. lerarenopleiding in Nederlands
B 2egr. lerarenopleiding in Werktuigbouwkunde
B Sport en Bewegen
B Voeding en Dietetiek
B Kust en Zee Management
B Food and Business
B Oefentherapie Cesar
B 2egr. lerarenopleiding in Geschiedenis
B Aviation
B Plattelandsvernieuwing
B 2egr. lerarenopleiding in Aardrijkskunde
B Maritiem Officier
B Hogere Europese Beroepen Opleiding
B Opleidingskunde
B 2egr. lerarenopleiding in Frans
B Integrale Veiligheidskunde
B Opleiding voor Ergotherapie
B Human Technology
B 2egr. lerarenopleiding in Techniek
B Embedded Systems Engineering
B Commercieel Ingenieur
B Engineering, Design and Innovation
B Bewegingstechnologie
B Integrale Veiligheid
B Sociaal-Juridische Dienstverlening
B Gezondheidszorg Technologie
B 2egr. lerarenopleiding in Bouwtechniek I
B Opleiding tot Oefentherapeut-Mensendieck
B Scheepsbouwkunde
B Communication and Multimedia Design
B Bio-informatica
B Advanced Sensor Applications
B Toegepaste Psychologie
B Cultureel Erfgoed
B Food Design and Innovation
B Media en Entertainment Management
B Circus Arts
B Verkeerskunde
B Orthopedische Technologie
B Game Architecture and Design
B Business Management
B Toegepaste Biologie
B 2egr. lerarenopleiding in Bouwkunde I
B Aquatische Ecotechnologie
B Information Security Management
B Ocean Technology
B Bouwmanagement en Vastgoed
B 2egr. lerarenopleiding in Mechanische Techniek
B Pedagogisch Management Kinderopvang
B Windesheim Honours College
B Watermanagement
B Vitaliteitsmanagement & Toerisme
B HBO-ICT
B Climate & Environment
B Advanced Business Creation
B 2egr. lerarenopleiding in Fries

2006
0
945
57
75
2443
128
76
460
192
82
2740
59
2
55
71
687
282
22
173
524
24
75
44
517
194
126
117
203
395
61
178
355
451
70
56
0
27
114
46
249
799
18
53
22
32
814
61
0
0
107
0
893
0
41
34
76
0
0
21
36
0
6
58
8
0
0
0
0
0
0
0
2

Aantal studenten
2007
2008
229
185
917
914
50
41
52
85
2489
2703
125
100
87
84
498
448
165
155
102
89
2808
2740
81
86
23
11
53
55
107
97
679
699
285
248
17
23
210
201
559
502
24
22
38
39
65
98
495
499
258
284
115
91
113
126
164
194
379
342
51
60
166
141
372
277
351
409
55
54
40
41
0
36
28
18
142
145
42
32
259
247
744
701
18
32
33
24
28
31
62
46
910
1024
59
49
0
9
576
789
91
87
42
37
883
1026
12
11
71
55
21
21
100
82
26
56
0
43
32
15
30
25
0
13
9
9
51
42
2
5
0
10
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

2009
211
1043
47
98
3117
116
98
523
181
104
3205
101
13
65
115
844
300
28
246
615
27
48
121
617
352
113
157
242
427
75
177
351
529
70
54
48
24
194
43
332
961
44
33
43
64
1438
69
13
1151
128
59
1657
18
91
35
140
99
79
28
47
25
19
90
12
40
14
24
26
270
10
40
3

Ontwikkeling
2008 -> 2009
14,1%
14,1%
14,6%
15,3%
15,3%
16,0%
16,7%
16,7%
16,8%
16,9%
17,0%
17,4%
18,2%
18,2%
18,6%
20,7%
21,0%
21,7%
22,4%
22,5%
22,7%
23,1%
23,5%
23,6%
23,9%
24,2%
24,6%
24,7%
24,9%
25,0%
25,5%
26,7%
29,3%
29,6%
31,7%
33,3%
33,3%
33,8%
34,4%
34,4%
37,1%
37,5%
37,5%
38,7%
39,1%
40,4%
40,8%
44,4%
45,9%
47,1%
59,5%
61,5%
63,6%
65,5%
66,7%
70,7%
76,8%
83,7%
86,7%
88,0%
92,3%
111,1%
114,3%
140,0%
300,0%
nvt
nvt
nvt
nvt
nvt
nvt
nvt

47

WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS
Naam opleiding
B Algemene Economie
B Algemene Gezondheidswetenschappen
B Bachelor University College Maastricht
B Bedrijfswetenschappen
B Business Administration/Bedrijfskunde
B Business Studies
B Culturele Antropologie en Ontwikkelingsstudies
B Culturele Antropologie en Sociologie der Niet-Westerse Samenlevingen
B Econometrics
B Econometrics and Operations Research
B Econometrie & Besliskunde
B Economics
B Economie en Management
B European Studies
B Gedrag en Samenleving
B Industrial Design
B International Economics and Business
B International Economics and Finance
B Law in Europe
B Liberal Arts
B Nederlands Recht
B Planologie
B Talen en Culturen van Mesopotamie en Anatolie
B Wijsbegeerte van een Bepaald Wetenschapsgebied
B Sociale Geografie
B Bio-exact
B Arabische Taal en Cultuur
B Economie
B Latijnse Taal en Cultuur
B Gezondheid en Maatschappij
B Talen en Culturen van Korea
B Actuariele Wetenschappen
B European Public Health
B Nieuwgriekse Taal en Cultuur
B Portugese Taal en Cultuur
B Advanced Technology
B Economie en Informatica
B Godgeleerdheid
B Talen en Culturen van Indonesie
B Recht en ICT
B Talen en Culturen van Latijns Amerika/Spaans
B Romaanse Talen en Culturen
B International Business
B Talen en Culturen van China
B Religie en Levensbeschouwing
B Notarieel Recht
B Agrotechnologie
B Natuurwetenschappen
B Farmacie
B Nederlandkunde/Dutch Studies
B Farmaceutische Wetenschappen
B Archeologie en Prehistorie
B Internationale Betrekkingen en Internationale Organisatie
B Recht en Management
B Moleculaire Levenswetenschappen
B Personeelwetenschappen
B Duitse Taal en Cultuur
B Technische Bestuurskunde
B Religiestudies
B Bestuurskunde
B Taal- en Cultuurstudies
B Literatuurwetenschap
B Pedagogische Wetenschappen
B Taalwetenschap
B Informatie, Multimedia en Management
B Milieukunde
B Levensmiddelentechnologie
B Tandheelkunde
B Internationale Ontwikkelingsstudies
B Aardwetenschappen

48

2006
44
535
149
499
838
151
64
216
30
22
67
307
153
256
29
94
100
50
16
0
1586
42
3
4
41
6
25
245
3
19
5
6
39
1
3
53
59
65
4
9
32
83
610
76
26
172
17
16
358
36
56
32
159
89
149
44
76
97
40
472
243
58
1399
75
0
13
39
244
45
146

Aantal studenten
2007
2008
21
24
389
246
199
193
515
591
704
828
150
169
54
41
206
39
26
90
267
135
271
72
123
87
46
28
0
1463
46
1
3
69
8
19
268
1
23
3
8
47
3
0
38
50
61
2
14
37
89
684
77
26
161
9
24
338
18
65
32
186
71
167
40
65
108
45
552
223
67
1432
128
19
17
42
191
65
128

230
52
40
113
431
121
320
80
116
122
69
30
33
1486
41
1
1
74
13
44
285
4
18
5
13
71
3
6
56
44
67
8
12
44
87
710
58
19
218
21
17
368
14
66
15
189
86
166
55
60
142
43
516
194
60
1542
121
21
23
55
164
87
129

2009
0
0
0
0
0
0
0

Ontwikkeling
2008 -> 2009
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%

0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1
17
138
2
10
3
8
46
2
4
38
30
49
6
9
33
66
549
45
15
176
17
14
305
12
57
13
164
75
147
49
54
128
39
480
181
56
1457
115
20
22
53
160
85
127

-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-100,0%
-98,6%
-92,3%
-61,4%
-51,6%
-50,0%
-44,4%
-40,0%
-38,5%
-35,2%
-33,3%
-33,3%
-32,1%
-31,8%
-26,9%
-25,0%
-25,0%
-25,0%
-24,1%
-22,7%
-22,4%
-21,1%
-19,3%
-19,0%
-17,6%
-17,1%
-14,3%
-13,6%
-13,3%
-13,2%
-12,8%
-11,4%
-10,9%
-10,0%
-9,9%
-9,3%
-7,0%
-6,7%
-6,7%
-5,5%
-5,0%
-4,8%
-4,3%
-3,6%
-2,4%
-2,3%
-1,6%

Vervolg WO
Naam opleiding
B Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen
B Maritieme Techniek
B Fiscaal Recht
B Civiele Techniek
B Roemeense Taal en Cultuur
B Islamitische Theologie
B Finoegrische Talen en Culturen
B Wereldgodsdiensten
B Milieu-natuurwetenschappen
B Scandinavische Talen en Culturen
B Italiaanse Taal en Cultuur
B Wijsbegeerte
B Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek
B Informatica
B Klinische Technologie
B Nederlandse Taal en Cultuur
B Technische Informatica
B Bewegingswetenschappen
B Technische Planologie
B Werktuigbouwkunde
B Kennistechnologie
B Diergeneeskunde
B Geschiedenis
B Molecular Science and Technology
B Wiskunde
B American Studies
B Communicatie- en Informatiewetenschappen
B Criminologie
B Medische Informatiekunde
B Biomedische Wetenschappen
B Technische Natuurkunde
B Geneeskunde
B Onderwijskunde
B Biologie
B Plantenwetenschappen
B Biomedische Technologie
B Natuur- en Sterrenkunde
B Technische Aardwetenschappen
B Franse Taal en Cultuur
B Politicologie
B Archeologie
B Sociologie
B Scheikunde
B Psychologie
B Cultuurwetenschappen
B Scheikundige Technologie
B Internationaal en Europees Recht
B Bouwkunde
B Kunstgeschiedenis
B Fiscale Economie
B Economie en Bedrijfskunde
B Voeding en Gezondheid
B Beta-gamma
B Communicatiewetenschap
B Informatiekunde
B Technologie Management
B Oudheidkunde
B Medische Natuurwetenschappen
B Algemene Cultuurwetenschappen
B Technische Bedrijfskunde
B Biotechnologie
B Slavische Talen en Culturen
B Theologie
B Talen en Culturen van Japan
B Electrical Engineering
B Engelse Taal en Cultuur
B Keltische Talen en Cultuur
B Bos- en Natuurbeheer
B Arabische, Nieuwperzische en Turkse Talen en Culturen
B Media en Cultuur
B Dierwetenschappen

2006
74
47
219
288
2
2
4
12
19
28
42
261
367
160
90
297
224
244
35
621
29
0
866
87
124
48
470
249
30
652
277
1376
173
632
14
154
209
30
62
343
92
478
203
2832
109
103
226
642
277
130
546
66
61
492
165
64
11
24
181
331
25
19
75
78
200
367
14
29
29
196
61

Aantal studenten
2007
2008
65
66
70
70
337
283
287
388
4
1
9
3
8
6
13
11
30
20
27
29
40
41
316
325
372
422
162
193
93
93
273
348
207
252
296
343
29
39
637
706
28
29
186
186
779
827
109
106
171
188
51
56
437
523
264
259
16
14
636
658
244
253
1268
1827
159
136
646
690
18
21
132
140
185
211
34
37
92
74
427
374
84
106
451
398
204
197
3125
3344
145
158
153
110
225
214
749
818
249
284
130
150
596
708
99
98
62
109
546
655
123
100
71
64
12
11
26
33
209
187
395
360
35
37
20
23
51
41
90
89
169
191
386
368
13
12
22
48
45
23
218
264
69
63

2009
65
69
279
384
1
3
6
11
20
29
41
325
426
195
94
352
256
350
40
728
30
193
865
111
198
59
556
277
15
709
273
1972
148
752
23
154
233
41
82
415
118
444
221
3753
178
124
242
927
322
171
808
112
125
761
117
75
13
39
223
436
45
28
50
109
236
458
15
60
29
333
80

Ontwikkeling
2008 -> 2009
-1,5%
-1,4%
-1,4%
-1,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,9%
1,0%
1,1%
1,1%
1,6%
2,0%
2,6%
3,1%
3,4%
3,8%
4,6%
4,7%
5,3%
5,4%
6,3%
6,9%
7,1%
7,8%
7,9%
7,9%
8,8%
9,0%
9,5%
10,0%
10,4%
10,8%
10,8%
11,0%
11,3%
11,6%
12,2%
12,2%
12,7%
12,7%
13,1%
13,3%
13,4%
14,0%
14,1%
14,3%
14,7%
16,2%
17,0%
17,2%
18,2%
18,2%
19,3%
21,1%
21,6%
21,7%
22,0%
22,5%
23,6%
24,5%
25,0%
25,0%
26,1%
26,1%
27,0%

49

Vervolg WO
Naam opleiding
B Spaanse Taal en Cultuur
B Organisatiewetenschappen
B Kunsten, Cultuur en Media
B Internationaal Land- en Waterbeheer
B Technische Innovatiewetenschappen
B Friese Taal en Cultuur
B Natuurwetenschap en Innovatiemanagement
B Bestuurs- en Organisatiewetenschap
B Technische Wiskunde
B Griekse en Latijnse Taal en Cultuur
B Accountancy en Controlling
B Economie en Beleid
B Industrieel Ontwerpen
B Kunstmatige Intelligentie
B Gezondheid en Leven
B Life Science and Technology
B European Law School
B Theater-, Film- en Televisiewetenschap
B Culturele Informatiewetenschap
B Talen en Culturen van het Midden-Oosten
B Muziekwetenschap
B Theaterwetenschap
B Bedrijfswiskunde en Informatica
B Sterrenkunde
B Landschapsarchitectuur en ruimtelijke planning
B Aarde en Economie
B Recht en Bestuur
B Hebreeuwse en Aramese Talen en Culturen
B Hebreeuwse Taal en Cultuur
B Godsdienstwetenschap
B Natuurkunde
B Bio-Farmaceutische Wetenschappen
B International Business Administration
B Bodem, Water, Atmosfeer
B Psychobiologie
B Bedrijfsinformatietechnologie
B Egyptische Taal en Cultuur
B Milieu-maatschappijwetenschappen
B Sociale Geografie en Planologie
B Talen en Culturen van Afrika
B Bedrijfseconomie
B Rechtsgeleerdheid
B Toegepaste Communicatiewetenschap
B Liberal Arts and Sciences
B Vergelijkende Indo-Europese Taalwetenschap
B Econometrie en Operationele Research
B Algemene Sociale Wetenschappen
B Ruslandkunde
B Religie in Samenleving en Cultuur
B Economie en Bedrijfseconomie
B Gezondheidswetenschappen
B Bedrijfskunde
B Europese Studies
B Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie
B Talen en Culturen van India en Tibet
B Islam en Arabisch
B Vrijetijdwetenschappen
B Internat. Bachelor Communication and Media

50

2006
92
94
92
25
55
1
82
118
66
65
52
8
342
156
0
186
161
138
5
8
39
56
25
24
43
0
15
2
3
0
62
60
446
32
126
16
9
20
395
12
277
2030
7
416
4
122
157
5
0
668
86
604
159
45
5
0
30
0

Aantal studenten
2007
2008
61
70
62
54
106
96
47
41
53
57
3
3
71
60
110
156
102
74
72
59
59
67
19
11
373
396
127
126
33
62
186
201
225
204
132
132
12
5
8
5
58
52
45
43
38
19
21
26
50
39
37
40
17
17
4
2
3
2
19
16
71
51
69
70
512
470
30
38
123
114
20
21
4
6
28
21
364
336
3
4
301
323
2054
2009
6
6
470
491
6
3
156
179
143
110
7
5
0
3
816
764
118
219
735
739
152
139
50
103
3
1
0
0
27
0
0
0

2009
89
69
123
53
74
4
80
208
99
80
91
15
540
172
85
276
281
183
7
7
73
61
27
37
56
58
25
3
3
24
77
107
730
60
180
34
10
36
584
7
582
3675
11
957
6
360
229
11
7
1808
535
2483
501
450
7
9
14
100

Ontwikkeling
2008 -> 2009
27,1%
27,8%
28,1%
29,3%
29,8%
33,3%
33,3%
33,3%
33,8%
35,6%
35,8%
36,4%
36,4%
36,5%
37,1%
37,3%
37,7%
38,6%
40,0%
40,0%
40,4%
41,9%
42,1%
42,3%
43,6%
45,0%
47,1%
50,0%
50,0%
50,0%
51,0%
52,9%
55,3%
57,9%
57,9%
61,9%
66,7%
71,4%
73,8%
75,0%
80,2%
82,9%
83,3%
94,9%
100,0%
101,1%
108,2%
120,0%
133,3%
136,6%
144,3%
236,0%
260,4%
336,9%
600,0%
nvt
nvt
nvt

Research voor Beleid
Bredewater 26
Postbus 602
2700 MG Zoetermeer
tel: 079 322 22 22
fax: 079 322 22 12
e-mail: info@research.nl
www.research.nl

51