Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3332
Vragen van het lid Van Raan (PvdD) aan de Ministers van Economische Zaken
en Klimaat, en van Buitenlandse Zaken over het bericht dat de Duitse
Klimaatwet deels ongrondwettelijk is (ingezonden 30 april 2021).
Antwoord van Staatssecretaris Yeşilgöz-Zegerius (Economische Zaken en
Klimaat) (ontvangen 28 juni 2021).
Vraag 1
Kent u de berichten «Overwinning Fridays for Future: Duitse klimaatwet deels
tegen Grondwet» en ««Historic» German ruling says climate goals not tough
enough»?1, 2
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2 en 3
Hoe duidt u deze uitspraak van het Duitse Constitutioneel Hof, onder andere
in relatie tot het Parijsakkoord, de Nederlandse Klimaatwet en de acute
internationale opgave om de klimaatcrisis zo snel mogelijk op te lossen?
Hoe duidt u de volgende passages: «The judges ruled that young people’s
«fundamental rights to a human future» were threatened and that the law in
its current state jeopardised their freedom because the goals set were too
focused on dates too far in the future» en «It said that it was only possible to
reduce the rise in average global temperatures to between 1.5C and 2C – as
set out in the 2015 Paris Agreement – with «more urgent and shorter term
measures»»?
Antwoord 2 en 3
Deze uitspraak van het Duitse Constitutioneel Hof moet worden begrepen in
de context van de Duitse rechtsorde en de uitleg van de bepalingen van de
Duitse Grondwet. Dat laat zich niet zonder meer vertalen naar de Nederlandse
rechtsorde, waarin andere verhoudingen en (Grond)wettelijke bepalingen aan
de orde zijn.

1

https://nos.nl/artikel/2378734-overwinning-fridays-for-future-duitse-klimaatwet-deels-tegengrondwet
2
https://www.theguardian.com/world/2021/apr/29/historic-german-ruling-says-climate-goals-nottough-enough

ah-tk-20202021-3332
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

Vraag 4
Erkent u dat dergelijke kritiek ook van toepassing kan zijn op de Nederlandse
Klimaatwet? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 4
Nee. De uitspraak van het Duitse Constitutioneel Hof (Bundesverfassungsgericht) heeft betrekking op de Duitse Klimaatwet (Klimaschutzgesetz, 2019). Het
Constitutioneel Hof heeft geoordeeld dat enkele bepalingen van de Duitse
Klimaatwet niet in overeenstemming zijn met artikel 20a van de Duitse
Grondwet (Grundgezetz), waarin de verantwoordelijkheid voor de staat is
vastgelegd om – ook voor toekomstige generaties – het milieu en dieren te
beschermen door middel van wetgeving en rechtspraak.
De Duitse Klimaatwet bevatte de doelstelling om in 2050 klimaatneutraal te
zijn en in 2030 de uitstoot van broeikasgassen met ten minste 55% te
reduceren ten opzichte van 1990. Ook zijn voor de periode tot 2030 reductieroutes met emissieplafonds voor verschillende sectoren vastgelegd. Voor de
periode na 2030 is geen reductietraject vastgelegd. De Klimaatwet bepaalt dat
het reductietraject voor na 2030 in 2025 wordt vastgesteld.
Het Constitutioneel Hof stelt vast dat de emissies die tot 2030 worden
toegestaan op grond van de Klimaatwet de resterende opties voor emissiereductie na 2030 aanzienlijk beperken. In de periode na 2030 zullen steeds
snellere en urgentere emissiereducties nodig zijn om het doel van klimaatneutraliteit te bereiken. Het hof stelt dat deze toekomstige verplichtingen
impact hebben op elk type vrijheid dat door grondrechten wordt beschermd,
omdat vrijwel alle aspecten van het menselijke leven nog steeds te maken
hebben met uitstoot van broeikasgassen en dus mogelijk worden bedreigd
door noodzakelijke ingrijpende emissiereducties na 2030. Dat legt een
onevenredige last op toekomstige generaties en is in strijd is met artikel 20a
van de Duitse Grondwet, aldus het hof.
De wetgever had voorzorgsmaatregelen moeten nemen om deze grote last te
verlichten. Het hof heeft de wetgever daarom opgedragen uiterlijk eind 2022
de Klimaatwet aan te passen en preciezer te omschrijven hoe het traject na
2030 er uitziet om de transitie naar klimaatneutraliteit te realiseren.
Voor de Nederlandse Grondwet en de Nederlandse Klimaatwet, zie de
antwoorden op vraag 8 vraag 9 en vraag 12.
Vraag 5
Onderschrijft u de volgende passage: «In de toekomst kunnen ingrijpende
vrijheidsbeperkingen noodzakelijk zijn om het klimaat te beschermen, zo
schrijven de rechters, en het is aan de regering het land in zo’n toestand over
te dragen dat «deze niet alleen maar door radicale onthouding of soberheid
te redden valt»»?3 Zo nee, waarom niet?
Antwoord 5
Ik begrijp deze passage zo dat ingrijpende maatregelen nodig zullen zijn om
de uitstoot van broeikasgassen drastisch te verminderen.
Met het huidige Nederlandse beleid wordt ingezet op een geleidelijke transitie
richting een situatie waarbij conform de Nederlandse Klimaatwet de uitstoot
in 2050 is teruggebracht tot maximaal 5% van de uitstoot in 1990. Dit
2050-doel en het daarmee samenhangende beleid zullen aangepast moeten
worden om het in lijn te brengen met het doel van klimaatneutraliteit voor de
Europese Unie in 2050, dat in de Europese Klimaatwet wordt verankerd.
De transitie die nodig is, vergt inspanningen van de huidige en toekomstige
generaties die resulteren in ingrijpende veranderingen van consumptie- en
productiepatronen.
Vraag 6
Erkent u dat het Nederlandse klimaatbeleid op dit moment volledig tekortschiet op deze punten? Zo nee, waaruit blijkt dat dit niet zo is?

3

https://nos.nl/artikel/2378734-overwinning-fridays-for-future-duitse-klimaatwet-deels-tegengrondwet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

Antwoord 6
Nee, dat erken ik niet. Ik erken wel dat volgens de raming van het Planbureau
voor de Leefomgeving (PBL) het huidige beleid nog onvoldoende is om in
2030 het streefdoel van 49% emissiereductie ten opzichte van 1990 te
realiseren vanwege o.a. het feit dat nog niet al het beleid door PBL is
doorgerekend, ontwikkelingen op de energiemarkten en statistische bijstellingen. Hier zal het kabinet, in lijn met de borgingscyclus van de Klimaatwet, in
de Klimaatnota die in oktober verschijnt, ook invulling aan geven.
Vraag 7
Waarom is «snelheid van uitstootreductie» nog altijd niet het leidende
criterium in uw klimaatbeleid?
Antwoord 7
Het beleid is gericht op een uitstootreductie die in lijn is met de doelen uit
het Parijsakkoord op een manier die haalbaar en betaalbaar is en die ook
belangen als gelijk speelveld en leveringszekerheid meeneemt. Daarmee
wordt beoogd voldoende voortgang te boeken, zodat voorkomen wordt dat
door partijen in de samenleving nu of in de toekomst grote kosten moeten
worden gemaakt die voorkomen hadden kunnen worden.
Vraag 8
Kunt u toelichten wat de juridische verschillen zijn tussen Nederland en
Duitsland wat betreft de wijze waarop het «recht op een toekomst» wettelijk
is geborgd?
Antwoord 8
Een juridisch verschil tussen de Duitse Grondwet en de Nederlandse
Grondwet is dat de opdracht die in artikel 20a van de Duitse Grondwet voor
de staat – en in het bijzonder voor de wetgever – is opgenomen om zorg te
dragen voor het milieu vereist dat dit gebeurt met een blik op toekomstige
generaties. In artikel 21 van de Nederlandse Grondwet is de zorgplicht van de
overheid voor de bewoonbaarheid van het land en de bescherming van het
leefmilieu opgenomen, maar is geen verwijzing naar toekomstige generaties
opgenomen. Ik ga hier in het antwoord op vraag 9 nader op in.
Vraag 9
Wat zijn volgens u de relevante Nederlandse equivalenten van artikel 20a van
de Duitse Grondwet, waarin staat dat «de staat ook voor komende generaties
de verantwoordelijkheid heeft het milieu en de dieren door middel van
wetgeving en rechtspraak te beschermen»?4
Antwoord 9
Artikel 21 van de Nederlandse Grondwet bepaalt dat de zorg van de overheid
is gericht op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en
verbetering van het leefmilieu. Een groot aantal wetten geeft gestalte aan de
zorgplicht van artikel 21 Grondwet, zoals de Wet milieubeheer, de Wet
natuurbescherming, de Klimaatwet en, in de toekomst, de Omgevingswet.
De doelen uit de Klimaatwet voor het terugdringen van de Nederlandse
emissies van broeikasgassen, evenals het wettelijk kader dat de wet biedt
voor het ontwikkelen van beleid om invulling te geven aan de verantwoordelijkheid die Nederland heeft om de mondiale stijging van de temperatuur te
beperken, zien bij uitstek ook op de belangen van toekomstige generaties.
In de Omgevingswet vormt «duurzame ontwikkeling» het kerndoel van de
wet (artikel 1.3 Omgevingswet). De toepassing van de (toekomstige)
Omgevingswet moet plaatsvinden met het oog op duurzame ontwikkeling.
Duurzame ontwikkeling is in de Omgevingswet gedefinieerd als «een
ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder de
mogelijkheden voor toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te
voorzien in gevaar te brengen» (bijlage 1 Omgevingswet). Verder verwijst de
Omgevingswet naar het voorzorgsbeginsel en het beginsel van preventief

4

https://nos.nl/artikel/2378734-overwinning-fridays-for-future-duitse-klimaatwet-deels-tegengrondwet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

handelen, waarmee in de Omgevingsvisie rekening wordt gehouden (artikel
3.3 Omgevingswet).
Vraag 10 en 11
Erkent u dat ook inwoners van Nederland recht op een toekomst hebben? Zo
nee, waarom niet?
Deelt u de mening dat het recht op een toekomst zou moeten gelden voor
alle huidige en toekomstige menselijke en niet-menselijke inwoners van de
Aarde? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 10 en 11
Effecten van klimaatverandering kunnen een voldoende reëel en ernstig risico
op aantasting van het leven en welzijn van personen met zich meebrengen,
waarvoor geldt dat staten een deelverantwoordelijkheid hebben in het
verminderen van de uitstoot van broeikasgassen (zie Urgenda-uitspraak). Dit
verband tussen mensenrechten en klimaat geldt in het bijzonder voor
degenen die het meest met de gevolgen van klimaatverandering te maken
gaan krijgen, zoals kinderen en toekomstige generaties. Daarom wordt – op
grond van internationale afspraken, Europeesrechtelijke verplichtingen en de
Nederlandse regelgeving – door de regering klimaatbeleid gevoerd dat zich
richt op de lange termijn, zowel ten aanzien van het reduceren van de
(Nederlandse) broeikasgasuitstoot, als op het klimaatbestendig en waterrobuust inrichten van Nederland.
Op grond van internationale verdragen, Europeesrechtelijke verplichtingen en
nationale regelgeving gelden tevens waarborgen om natuurwaarden te
beschermen. Deze wet- en regelgeving bepalen de taken en verantwoordelijkheid van de overheid en leggen beperkingen op aan activiteiten die schadelijk
kunnen zijn voor de natuur. Daarmee waarborgt deze wet- en regelgeving een
goede en robuuste bescherming van de natuur, nu en in de toekomst.
Vraag 12
Erkent u dat de Nederlandse Klimaatwet volstrekt ontoereikend is om het
recht op een toekomst zeker te stellen? Zo nee, waaruit blijkt dat dit niet zo
is?
Antwoord 12
Nee. De Klimaatwet biedt een kader voor het ontwikkelen van nationaal
beleid gericht op het onomkeerbaar en stapsgewijs terugdringen van de
Nederlandse emissies van broeikasgassen teneinde de wereldwijde opwarming van de aarde en de verandering van het klimaat te beperken. Uit een
doorrekening van het Energieonderzoek Centrum Nederland en het PBL uit
2017 blijkt dat de in de wet vastgelegde doelen – met de toen geldende
inzichten – in lijn zijn met de doelstelling uit de Overeenkomst van Parijs om
de temperatuurstijging tot ruim onder de 2oC te beperken. Als gevolg van de
(aanstaande) inwerkingtreding van de Europese Klimaatwet zullen de doelen
in artikel 2 van de Nederlandse Klimaatwet moeten worden aangepast om de
nationale doelen in lijn te brengen met de (aangescherpte) klimaatdoelen
voor de Unie die in de Europese Klimaatwet worden vastgelegd. Het PBL
heeft beoordeeld dat het ambitieuze EU-doel van een klimaatneutrale Unie in
2050 in lijn is met de temperatuurdoelstelling van de Overeenkomst van
Parijs en dat het EU-doel van ten minste 55% reductie in 2030 grosso modo
aansluit bij dit doel voor 2050.
Vraag 13
Herinnert u zich dat de Tweede Kamer alle 17 amendementen van de Partij
voor de Dieren verwierp, die als doel hadden om de leeggepolderde
Nederlandse Klimaatwet te repareren, waardoor de Partij voor de Dieren nu
genoodzaakt is om met de «Klimaatwet 1.5» te komen?5, 6
Antwoord 13
Ja, ik herinner mij die stemming.

5
6

https://www.partijvoordedieren.nl/standpunten/klimaatwet
https://www.partijvoordedieren.nl/initiatieven/initiatiefnota-van-raan-klimaatwet-1-5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

Vraag 14
Waaruit blijkt dat de Nederlandse Klimaatwet, in tegenstelling tot de Duitse
Klimaatwet, wel volledig grondwettelijk zou zijn?
Antwoord 14
In het antwoord op vraag 9 heb ik aangegeven dat verschillende wetten,
waaronder de Nederlandse Klimaatwet, gestalte geven aan de zorgplicht van
artikel 21 van de Grondwet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5