Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

29 754

Terrorismebestrijding

Nr. 144

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES EN VAN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 maart 2009
Inleiding
In deze brief informeren wij uw Kamer over de uitvoering van de motie
van het lid C
q örüz c.s.1. In deze motie verzoekt de Kamer het kabinet om
een actieplan voor het uitdragen van de waarden van de democratische
rechtsstaat.
Het kabinet heeft eind vorig jaar een reeks van acties gepresenteerd
gericht op vergroting van het draagvlak voor de waarden die aan onze
democratie en rechtsstaat ten grondslag liggen. Deze kabinetsbrede
aanpak is gebaseerd op het rapport «Onverschilligheid is geen optie. De
rechtsstaat maken we samen» van de commissie «Uitdragen kernwaarden
van de rechtsstaat»2. In aanvulling hierop noemt deze brief de specifieke
maatregelen die in het kader van het Actieplan Polarisatie en Radicalisering worden ondernomen op dit terrein.
In deze brief wordt achtereenvolgens ingegaan op het kabinetsstandpunt
«Uitdragen kernwaarden rechtsstaat», op de uitvoering van de motie
C
q örüz en de borging van deze activiteiten. Ten slotte worden nog enkele
aanvullende kabinetsactiviteiten geschetst die passen binnen het bredere
kabinetsbeleid ter versterking van de democratische rechtsstaat.
Kabinetsstandpunt «Uitdragen kernwaarden rechtsstaat»

1
2

Tweede Kamer 2007–2008, 29 754, nr. 118.
Tweede Kamer 2008–2009, 29 279, nr. 83.

KST129065
0809tkkst29754-144
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Het kabinet onderschrijft in het kabinetsstandpunt over bovengenoemd
advies van de commissie «Uitdragen kernwaarden van de rechtsstaat» het
belang van de kernwaarden vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit.
Deze waarden staan centraal in onze democratische rechtsstaat en zijn
uitgewerkt in diverse beginselen en grondrechten. De uitvoering van de
motie C
q örüz past in het kabinetsbrede programma ter bevordering van
maatschappelijke samenhang, sociale cohesie, democratie en burgerschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 754, nr. 144

1

Een vitale democratie ontstaat niet vanzelf en heeft voortdurend onderhoud nodig op basis van een open dialoog met de samenleving. Onze
democratische rechtsstaat kan niet zonder het vertrouwen van de burgers,
en evenmin zonder hun actieve steun en betrokkenheid bij de realisatie
van de waarden waar de rechtsstaat uiteindelijk voor staat.
Waar het vertrouwen in de democratie ontbreekt, is de kans op polarisatie
en radicalisering aanwezig. Processen van polarisatie en radicalisering zijn
ook te beschrijven als processen van toenemende de-legitimering van de
democratische waarden en instituties. Vooral jongeren zijn vatbaar voor
polarisatie en radicalisering in hun zoektocht naar hun identiteit, sociale
binding of politieke rechtvaardigheid1. Daarom is het van belang om
jongeren in aanraking te brengen met de democratische rechtsstaat.
Aanpak binnen het Actieplan Polarisatie en Radicalisering
Gezien de nauwe relatie tussen het versterken van het democratisch
bewustzijn enerzijds en polarisatie en radicalisering anderzijds, wordt een
extra stimulans gegeven op dit terrein. Het doel van deze stimuleringsmaatregelen is radicalisering en polarisatie tegen te gaan door het
vergroten van draagvlak voor de waarden van de democratische rechtsstaat. Dit doel is nader uitgewerkt in de volgende subdoelstellingen:
• Jongeren worden in aanraking gebracht met de waarden van de
democratische rechtsstaat.
• Instellingen en organisaties die al op lokaal niveau activiteiten
uitvoeren op het gebied van de overdracht van waarden van de democratische rechtsstaat worden ondersteund in het vergroten van hun
bereik.
• Gemeenten beginnen of intensiveren activiteiten ter bevordering van
het draagvlak voor de waarden van de democratische rechtsstaat.
• Professionals worden ondersteund in het hebben van een weerwoord
tegen afwijzingen van de democratische rechtsstaat en de daardoor
ontstane polarisatie en radicalisering.
Voor de stimuleringsmaatregelen worden drie uitgangspunten gehanteerd:
1. Er wordt aansluiting gezocht bij wat instellingen en organisaties al
doen op het gebied van de verspreiding van kennis van en vergroting
van draagvlak voor de waarden van de democratische rechtsstaat. Dit
is de zogenaamde koekoeksei-strategie, die ook als les genoemd wordt
in het rapport van de commissie «Uitdragen kernwaarden van de
rechtsstaat».
2. Er worden zowel generieke als specifieke activiteiten/projecten uitgevoerd. Specifieke activiteiten zijn nodig om aan te sluiten bij de
behoefte onder jongeren, professionals en gemeenten.
3. Er wordt geïnvesteerd in projecten en activiteiten die ook na 2011
effect kunnen sorteren.

Uitdragen van bestaande activiteiten

1

Actieplan Polarisatie en Radicalisering: «De
personen die vatbaar zijn voor polarisatie en
radicalisering zijn voornamelijk jongeren
(veelal jonger dan 30 jaar) die op zoek zijn
naar hun identiteit of roeping». Tweede
Kamer, 2006–2007, 29 754, nr. 103.

In opdracht van het ministerie van BZK heeft het Instituut voor Publiek en
Politiek (IPP) een verkenning uitgevoerd van bestaande, veelbelovende en
mogelijke activiteiten gericht op het uitdragen van de waarden van de
democratische rechtsstaat. De uitkomsten van deze verkenning en de
lessen uit het advies van de commissie «Uitdragen kernwaarden van de
rechtsstaat» vormen de basis voor bovenstaande doelstellingen en
uitgangspunten van de stimuleringsmaatregelen.
Daarnaast heeft het onderzoek van het IPP geleid tot een breed overzicht
van activiteiten die in Nederland plaatsvinden om de kennis over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 754, nr. 144

2

democratische rechtsstaat te bevorderen. Deze inventarisatie wordt nader
uitgediept en via Nuansa, het Kennis- en Adviescentrum Polarisatie en
Radicalisering, beschikbaar gesteld. Hierbij zullen good-practices worden
uitgelicht, zodat gemeenten en organisaties die dergelijke projecten willen
uitvoeren kunnen voortbouwen op eerder opgedane ervaringen en
bestaande activiteiten.

Centrale rol voor gemeenten
In het Actieplan Polarisatie en Radicalisering ligt het primaat bij de lokale
aanpak. Gemeenten kunnen in aanmerking komen voor een subsidie op
basis van co-financiering middels een decentralisatie-uitkering uit het
Gemeentefonds. Gemeenten zullen actief worden gewezen op de mogelijkheid om co-financiering aan te vragen voor stimulering van de
waarden van de democratische rechtsstaat.
Om gemeenten in de stimulering van de waarden van de democratische
rechtsstaat te ondersteunen, komt er in 2009 en 2010 voor minimaal tien
gemeenten een intensief (educatief) programma waarbij veelbelovende
praktijken worden ontwikkeld en uitgevoerd onder deskundige begeleiding. Dit programma wordt afgestemd op de belevingswereld van
jongeren en kan eenvoudig aangepast worden aan de lokale problematiek, zodat bijvoorbeeld extra aandacht kan worden besteed aan moslimextremisme, rechtsextremisme of islamofobie. In overleg met de
gemeente wordt besloten bij welke (gemeentelijke) instelling een dergelijk
project wordt uitgevoerd, bijvoorbeeld in de (voor- en naschoolse) kinderopvang, bureau HALT, jongerenwerk of op (brede) scholen.
In 2010 vindt er een evaluatie van dit programma plaats. Vervolgens
wordt het programma op basis van de opgedane ervaringen aangepast en
via Nuansa beschikbaar gesteld aan geïnteresseerde gemeenten en
professionals.

Handreiking «Weerwoord»
In het Operationeel Actieplan Polarisatie en Radicalisering 2009 is de
ontwikkeling van een handreiking «Weerwoord» opgenomen. Deze wordt
in 2009 opgesteld. In de handreiking worden suggesties gegeven voor een
weerwoord aan radicaliserende jongeren. Doelgroepen van deze handreiking zijn professionals als docenten, jongerenwerkers, reclasseringsambtenaren en medewerkers in gevangenissen.

Projecten «Fight for your rights» en «Inbox»
Binnen het Actieplan Polarisatie en Radicalisering zijn reeds in 2008 twee
projecten gestart met betrekking tot de waarden van de democratische
rechtsstaat: «Fight for your rights» van Codename Future en het Forum
voor Democratische ontwikkeling en «Inbox» van Critical Mass.
Het project «Fight for your rights» draait om de betekenis van zeven
grondrechten voor middelbare scholieren. Jongeren leren niet alleen wat
hun basisrechten zijn, maar ook dat democratie geen statisch geheel is.
De leerlingen verzamelen informatie, gaan met elkaar in discussie en
passen daarna hun opgedane kennis toe. De ambitie is om 40 000 leerlingen te bereiken (gespreid over praktijkonderwijs, VMBO, Havo en VWO)
en aan deze leerlingen kennis over te dragen maar vooral om hen zelf te
laten ervaren dat ze actief kunnen deelnemen aan de samenleving en
invloed kunnen uitoefenen.
Het project «Inbox» gaat in op thema’s waar leerlingen dagelijks mee in
aanraking komen, zoals groepsdruk, hokjes denken en vooroordelen. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 754, nr. 144

3

bestaat uit een tournee van de interactieve tentoonstelling «Denk jij buiten
je INBOX» en interactieve workshops onder de titel «Toolbox». In «Denk jij
buiten je INBOX» worden bezoekers in tien multimediale installaties
geconfronteerd met groepsprocessen en aan het denken gezet over hoe
zij zelf bijdragen aan (de-)escalatie van conflict. Tijdens de workshops
«Toolbox» ontwikkelen leerlingen binnen enkele tentoonstellingsraamwerken zelf een expositie die zij presenteren aan medeleerlingen.
Beide activiteiten richten zich primair op leerlingen uit het praktijkonderwijs en VMBO. Secundaire doelgroepen zijn leerlingen van Havo en
VWO en studenten van het VMBO en HBO. Verder worden specifieke
INBOX on tour-workshops georganiseerd voor professionals die met
jongeren werken waaronder politieagenten, docenten, jongerenwerkers
en professionals binnen de jeugdzorg.
Borging activiteiten
De uit te voeren projecten worden in 2011 geëvalueerd, zodat de ervaringen geborgd kunnen worden in het Huis voor Democratie en Rechtsstaat1. De belangrijkste doelstelling van dit Huis is het overdragen van
kennis over de kernwaarden van onze democratische rechtsstaat en de
werking van de instituties van de democratie en de rechtsstaat. Het Huis is
gericht op verschillende doelgroepen, en in het bijzonder jongeren.
Daarnaast zal informatie over de projecten voor geïnteresseerde
gemeenten en organisaties beschikbaar worden gesteld via het Kennis- en
Adviescentrum voor Polarisatie en Radicalisering, Nuansa.
Overige kabinetsactiviteiten
Naast bovenstaande stimuleringsmaatregelen onderneemt het kabinet
ook andere activiteiten om de waarden van de democratische rechtsstaat
te stimuleren. Dit betreft onder meer activiteiten ter versterking van de
Grondwet en de representatieve democratie, een handvest verantwoordelijk burgerschap, lokale proeftuinen burgerparticipatie, de oprichting van
het eerder in deze brief genoemde Huis voor Democratie en Rechtsstaat,
de bevordering van het lokale antidiscriminatiebeleid, de mensenrechteneducatie en de oprichting van een Nationaal Instituut voor de Rechten van
de Mens. Over deze activiteiten is uw Kamer separaat geïnformeerd, of zal
dat binnenkort gebeuren.
Ten slotte
Uw Kamer wordt geïnformeerd over de voortgang van de in deze brief
genoemde activiteiten. Over de stimuleringsmaatregelen die plaatsvinden
in het kader van het Actieplan Polarisatie en Radicalisering wordt jaarlijks
gerapporteerd in de voortgangrapportages van het Actieplan Polarisatie
en Radicalisering. Over de voortgang van de overige kabinetsactiviteiten
wordt afzonderlijk gerapporteerd aan uw Kamer.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
G. ter Horst
De minister van Justitie,
E. M. H. Hirsch Ballin

1

Tweede Kamer 2007–2008, 31 475, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 754, nr. 144

4