Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

31 482

Cultuursubsidies 2009–2012

Nr. 84

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN DE
STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 april 2012
Tijdens het Algemeen Overleg op 20 december 2011 (Kamerstuk II, 31 482,
nr. 78) en het VAO op 28 februari 2012 (Handelingen II 2011/12, nr. 56, item
15, blz. 45–49) werd vanuit uw Kamer gevraagd om een nadere visie op
het internationaal cultuurbeleid. Deze vraag werd neergelegd in de
motie-Klijnsma/Van der Werf (TK 31 482, nr. 82). Eveneens werd de
motie-Van der Ham/Van der Werf (TK 31 481, nr. 81) aangenomen.
In de motie-Klijnsma/Van der Werf wordt de regering gevraagd «voor het
zomerreces te komen met een voorzet voor een heldere en uitgebreide
visie op internationaal cultuurbeleid, waarin tevens wordt aangegeven
welke doelen het kabinet wil behalen, zo veel mogelijk geconcretiseerd,
welke activiteiten in binnen- en buitenland op dit moment voor de
komende jaren zijn ingepland en welke instelling of persoon het beleid
gaat coördineren en ondersteunen».
In de motie-Van der Ham/Van der Werf wordt de regering gevraagd «de
eisen aan organisatie, samenwerking en evaluatie aan te scherpen».
In deze brief komen achtereenvolgens doelen van beleid, focus, coördinatie en uitvoering, voorbeelden van activiteiten in 2012 en 2013 en de
inzet van de HGIS-cultuurmiddelen aan de orde. Wij gaan hierbij ook op
beide moties in.
Doelen
In de brief Meer dan kwaliteit hebben we onze visie op het internationaal
cultuurbeleid voor de periode 2013–2016 uiteen gezet. Het leidende
uitgangspunt blijft dat culturele instellingen en kunstenaars zelf aan hun
internationale activiteiten in het buitenland vorm en inhoud geven. Het
kabinet kiest voor een scherpere focus en structurele samenwerking met
lokale partners, met de buitenlandse vraag als vertrekpunt. De versterking

kst-31482-84
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 482, nr. 84

1

van het Nederlands economisch belang is voor het eerst expliciet als doel
van het internationaal cultuurbeleid geformuleerd, in lijn met het
algemene kabinetsbeleid.

1
Besluiten over de culturele basisinfrastructuur 2013–2016 worden op Prinsjesdag 2012
bekendgemaakt

Doelen voor het internationaal cultuurbeleid zijn:
1. een internationaal niveau van Nederlandse topinstellingen, door
gerichte keuzes binnen de culturele basisinfrastructuur.1
Het is belangrijk dat de topinstellingen zich internationaal kunnen
presenteren en meten. Zo heeft het Koninklijk Concertgebouworkest
plannen voor een wereldtournee langs alle continenten in 2013 en
bespeelt Toneelgroep Amsterdam dit seizoen de gerenommeerde
podia in een tiental landen.
In de regeling voor de culturele basisinfrastructuur 2013–2016 zijn voor
een orkest, een dansgezelschap en een toneelgezelschap extra
middelen opgenomen voor onderscheidend aanbod in internationale
context.
2. bijdragen aan een vooraanstaande internationale marktpositie van
Nederlandse kunstenaars en instellingen
Toonaangevende Nederlandse culturele instellingen, kunstenaars en
ontwerpers hebben de buitenlandse markt nodig voor een gezonde
bedrijfsvoering; dit geldt zowel voor het gesubsidieerde als voor het
ongesubsidieerde topsegment. Presentie op prestigieuze locaties en
evenementen vergroot de kans op aandacht en succes. Bijvoorbeeld
op de Salone del Mobile in Milaan (de grootste designbeurs ter
wereld), waar vrijwel alle vooraanstaande Nederlandse ontwerpers
aan deel nemen, maar ook studenten van de belangrijkste Nederlandse
vormgevingsopleidingen; of op de Beijing International Bookfair en de
ARCO (beeldende kunst) in Madrid, waar Nederland respectievelijk in
2011 en 2012 gastland was. Een ander voorbeeld is de Biennial São
Paulo 2012, die een aantal Nederlandse beeldende kunstenaars
uitnodigt.
3. bijdragen aan de versterking van het Nederlands economisch belang,
door verbanden tussen cultuur, handel en economie te benadrukken.
Zo heeft het Nederlands Architectuurinstituut overeenkomsten
gesloten met grote projectontwikkelaars in China en Brazilië om
Nederlandse (ook jonge) architecten in te zetten bij het ontwerpen van
woningen in de sociale sector.
Ook tentoonstellingen over de Nederlandse Gouden Eeuw, met
medewerking van het Rijksmuseum, in Istanbul en Praag zijn goede
voorbeelden; de Gouden Eeuw is een uitstekend exportproduct. Het
Nederlands bedrijfsleven sponsort dit soort tentoonstellingen graag en
benut het voor het uitnodigen van zakenrelaties. Het een kan het ander
versterken. De Nederlandse diplomatieke vertegenwoordigingen in het
buitenland hebben de opdracht deze verbindingen te maken. Deze
coherentie streven wij ook na in handelsmissies en in de strategische
reisagenda van dit kabinet.
4. culturele diplomatie: kunst en cultuur benutten voor buitenlandse
betrekkingen.
Muziek, dans, architectuur – culturele uitingen vertellen een verhaal en
laten op geheel eigen wijze Nederland zien, waar anderen zich aan
kunnen relateren of in kunnen herkennen. Daarmee biedt cultuur
openingen voor nieuwe contacten en wederzijds begrip. Deze kracht
van cultuur speelt een belangrijke rol in de buitenlandse politiek,
bijvoorbeeld tijdens bilaterale jaren en staatsbezoeken, maar ook in
bredere diplomatieke betrekkingen. Culturele diplomatie is ook een
vorm van moderne diplomatie; voor het werk van onze vertegenwoordigingen in het buitenland is het van belang in contact te zijn met
buitenlandse cultuurdragers van dit moment. Ofwel: tweerichtingsverkeer tussen cultuur en diplomatie. Bloggers, filmmakers, schrijvers en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 482, nr. 84

2

andere cultuurmakers behoren vaak tot de voorhoede van maatschappelijke trends.
Focus van beleid
Geografisch
In het aantal landen waar we ons op richten is mede in het licht van de
meer economische doelstelling focus aangebracht: Duitsland, België
(Vlaanderen), het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Italië,
Frankrijk, Spanje, Brazilië, Turkije, Rusland, China, India, Zuid-Afrika,
Indonesië en Japan.
In het kader van het buitenlands beleid onderzoekt het kabinet hoe
culturele samenwerking met de Arabische regio kan worden gestimuleerd. Ook heeft Centraal- en Oost-Europa de aandacht van het kabinet.
Bilaterale jaren
Dit jaar wordt specifiek aandacht besteed aan 400 jaar diplomatieke
betrekkingen tussen Nederland en Turkije en in 2013 is het bilaterale jaar
Nederland Rusland gepland. Deze jaren zijn vooral gericht op het
versterken van de handelsrelaties. Voor de culturele component is de
SICA (vanaf 1 januari 2013 de nieuwe ondersteunende instelling)
aangewezen. Lessen geleerd bij vorige bilaterale jaren worden nadrukkelijk meegenomen. Voor Rusland is een artistiek leider/intendant
benoemd bij de SICA.
Creatieve industrie
Dit is één van de negen topsectoren van dit kabinet. Voor het versterken
van de internationale marktpositie van de ontwerpsectoren architectuur,
vormgeving (incl. mode), nieuwe media en gaming wordt voortgebouwd
op de verworvenheden van het programma Dutch Design, Fashion and
Architecture. Deze ontwerpsectoren bestaan voornamelijk uit kleine
bedrijven en zzp-ers, waar een gebundelde aanpak duidelijk meerwaarde
heeft. Op welke markten de focus komt te liggen en welke activiteiten
daarbij horen zal binnenkort worden bepaald, mede op basis van de
Internationaliseringsagenda van het Topteam creatieve industrie.
Gemeenschappelijk cultureel erfgoed.
Erfgoed is vaak de ingang voor onze bilaterale betrekkingen. Nederland
heeft veel tastbare sporen achtergelaten in het verleden; archieven over
de hele wereld zijn een bron van onschatbare kennis. De afgelopen jaren
heeft Nederland zich ingezet voor het behoud van dat gedeelde erfgoed,
door samenwerking tussen Nederlandse en buitenlandse instellingen en
experts te bevorderen, kennis uit te wisselen, buitenlandse initiatieven te
ondersteunen en de kring van belangstellenden voor het gedeelde
verleden te verbreden. Daarbij gaat het onder meer om het toegankelijk
maken van VOC- en WIC archieven, de herbestemming van gebouwd
erfgoed en scholing op het gebied van onderwaterarcheologie.
De komende jaren wordt dit erfgoed programma voortgezet en wordt het
netwerk ondersteund en verbreed. De focus zal liggen op de samenhang
tussen erfgoedprogramma’s in verschillende landen, de relatie met het
economische en buitenlands beleid en de zichtbaarheid en herkenbaarheid van Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 482, nr. 84

3

Coördinatie en uitvoering
Coördinatie
De ministeries van BZ en OCW werken nauw samen op het gebied van het
internationaal cultuurbeleid. Het ministerie van Buitenlandse Zaken
coördineert bilaterale jaren en manifestaties en stuurt de diplomatieke
vertegenwoordigingen aan. Het ministerie van OCW stuurt de fondsen en
ondersteunende instellingen aan, is verantwoordelijk voor het sectoraal
cultuurbeleid en stelt via de culturele basisinfrastructuur instellingen in
staat internationale activiteiten te ontplooien. In de uitvoering, onder meer
op het topgebied creatieve industrie, werken BZ en OCW samen met het
ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie.
Ondersteunende instellingen en fondsen
Het beleid als uiteengezet in Meer dan kwaliteit leidt tot minder ondersteunende instellingen, ook voor de uitvoering van het internationaal
cultuurbeleid heeft dit gevolgen. Een aantal instellingen zal fuseren tot
één ondersteunende instelling voor de uitvoering van het internationaal
cultuurbeleid. Deze instelling zal dienen als vraagbaak in verband met
EU-subsidies, mobiliteit van kunstenaars en culturele instellingen, voor de
coördinatie van sectoroverstijgende culturele activiteiten (waaronder
bilaterale jaren) in het buitenland en informatie verschaffen over
internationale culturele activiteiten.
Nederlandse culturele instellingen blijken steeds beter in staat
EU-subsidies te bemachtigen, vooral ook door de inzet van het Cultural
ContactPoint en de Mediadesk, die beide in de nieuwe ondersteunende
instelling zullen opgaan.
De ondersteunende instellingen op het terrein van creatieve industrie en
film hebben een functie in de internationale promotie en versterking van
de internationale marktpositie van de Nederlandse filmsector en de
architectuur-, vormgevings- en nieuwe mediasector.
In de uitvoering van het beleid is een belangrijke rol bij de fondsen
neergelegd. De fondsen is gevraagd in de beleidsplannen nadrukkelijk
aandacht te besteden aan kansen voor jong veelbelovend talent, het
presenteren van bewezen talent op relevante internationale evenementen
en podia en marktverruiming.
Diplomatieke vertegenwoordigingen en culturele instituten
Naast instellingen in Nederland spelen diplomatieke vertegenwoordigingen, culturele instituten in Parijs, Jakarta en Brussel (de laatste in
goede samenwerking met Vlaanderen) en Netherlands Business Support
Offices een belangrijke rol in het bij elkaar brengen van het Nederlandse
culturele aanbod en de buitenlandse vraag. Ook leggen zij actief verbindingen met het bedrijfsleven en buitenlands beleid. Onze diplomatieke
vertegenwoordiging in eerdergenoemde focuslanden hebben de
expliciete opdracht zich te concentreren op het topsegment en kansrijke
sectoren (daar waar Nederland zich kan onderscheiden) en daar via de
lokale pers en sociale media aandacht voor te genereren.
Activiteiten
Culturele uitwisseling met opkomende economieën krijgt in 2012 en
daarna ruim aandacht. Zo vinden er dit jaar veel activiteiten in Turkije
plaats in het kader van 400 jaar diplomatieke betrekkingen. De SICA
coördineert de culturele initiatieven, het Turkije Instituut de maatschappe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 482, nr. 84

4

lijke. En de Dutch Trade Board neemt de economische activiteiten voor
haar rekening. Turkije heeft als opkomende markt, economisch en
cultureel, een belangrijke plaats in het Nederlandse internationaal
cultuurbeleid. Istanbul, eeuwenlang kruispunt van culturen, ontwikkelde
zich in de afgelopen jaren tot een vooraanstaand centrum van internationale culturele activiteiten.
In de eerste maanden van 2012 zijn er in Istanbul mede met steun van het
bedrijfsleven vier Nederlandse tentoonstellingen te zien in vier belangrijke
musea. In het Sabanci Museum in Istanbul worden voor het eerst
Hollandse meesters getoond, het Van Abbemuseum werkt nauw samen
met SALT, een nieuw tentoonstellingsinstituut voor kunst en creatieve
wetenschap, en het Pera Museum maakte samen met het Amsterdam
Museum een tentoonstelling over de Levantsche handel tussen beide
landen. Ook Museum Boijmans Van Beuningen en İstanbul Museum voor
Moderne Kunst wisselen dit voorjaar een selectie van hun collectie uit.
Onder de noemer «Dutch Delight» is een podiumkunstenprogramma
ontwikkeld met meer dan honderdvijfentwintig voorstellingen en
concerten, door meer dan vijftig muziek-, dans- en theatergroepen/acts.
Daarnaast maken ook het KCO, het Nederlands Blazers Ensemble, het
NDT en het Nationaal Ballet in 2012 deel uit van de Nederlandse culturele
kalender in Turkije.
Verder verzorgt Dutch DFA een programma, voornamelijk rondom de
Internationale Design Biënnale in Turkije in het najaar. In mei 2012 wordt
een handelsmissie naar Turkije georganiseerd met de creatieve industrie
als belangrijk thema.
Na Turkije volgt in 2013 het bilaterale jaar met Rusland. Een breed opgezet
programma versterkt de samenwerking met Rusland op het gebied van
economie, cultuur, sport, onderwijs en wetenschap en rond politiekmaatschappelijke thema’s. Ook hier zal het Nederlands cultureel
topsegment goed vertegenwoordigd zijn: het Koninklijk Concertgebouw
Orkest, Nederlands Dans Theater, Rotterdam Philharmonisch Orkest,
Amsterdam Barokorkest en Toneelgroep Amsterdam zullen in Rusland
optreden.
Ook China krijgt binnen het internationaal cultuurbeleid veel aandacht. Na
de succesvolle Nederlandse presentatie op de wereldtentoonstelling van
Shanghai in 2010, volgde in 2011 de internationale boekenbeurs van
Beijing, met Nederland als gastland. Ook in 2012 zet Nederland cultureel
op China in. Bijvoorbeeld met OCT, een grote Chinese projectontwikkelaar
op het gebied van vrijetijdsindustrie, die in presentatieplekken voor
Nederlandse kunst investeert. Binnen het project Dutch DFA zijn de
Workspace en Design Desk in respectievelijk Shanghai en Guangzhou een
belangrijk steunpunt voor Nederlandse architecten en ontwerpers die de
Chinese markt willen betreden; van daaruit kunnen zij internationale
activiteiten en netwerken opzetten. In februari opende Dutch DFA ook een
Workspace in Mumbai, India.
Eind 2012 doet een grote handelsmissie Brazilië aan, met de creatieve
industrie als een van de hoofdthema’s. Met het (nieuwe) staatssecretariaat
voor creatieve industrie binnen het Braziliaanse ministerie van Cultuur zal
overleg worden gevoerd om tot gezamenlijke initiatieven te komen.
Daarnaast zal de samenwerking met de architectuur- en beeldende
kunstbiënnales in Sao Paulo worden verstevigd. Tijdens het literaire
FLIP-festival in juli 2012 zullen Nederlandse kinderboekenillustraties op de
voorgrond staan. De samenwerking met een grote projectontwikkelaar
Geosistemas in Pernambuco, die in 2012 door het Nederlands Archi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 482, nr. 84

5

tectuur Instituut is gestart op het gebied van sociale woningbouw, is een
belangrijke katalysator voor verdere activiteiten op architectuurgebied. En
in het kader van het buitenlands bezoekersprogramma worden dit jaar
vertegenwoordigers uitgenodigd van het Centro Cultural-Banco do Brasil,
SESC-Sao Paulo en Funarte, het grote staatscultuurfonds. Doel is om via
deze financiële en culturele instellingen het aantal Nederlandse activiteiten te verhogen.
De buurlanden vormen voor Nederland een integraal onderdeel van de
cultuurmarkt. De kalender Buitengaats van de SICA maakt ieder jaar
opnieuw duidelijk hoe belangrijk deze landen voor de Nederlandse
cultuurwereld zijn. De activiteiten in en rond de biënnales in Venetië, de
Salone de Mobile in Milaan en belangrijke (film-)festivals zullen de
komende jaren ook nadrukkelijk aandacht krijgen. Net als de activiteiten in
de VS, met New York als belangrijkste focus. Daarbij gaat de aandacht
onder meer uit naar het op- en uitbouwen van de contacten met belangrijke podia. Een sprekend voorbeeld was de prominente aanwezigheid van
een aantal jeugdtheatergezelschappen begin 2012 op het ZOEM!festival
van het New Victory Theater in New York City.
Budget
De HGIS-cultuurmiddelen binnen de OCW- en BZ begrotingen worden op
een strategische manier ingezet. Dit is mede gedaan op advies van de
Raad voor Cultuur. Ook de HGIS-cultuurmiddelen ontkomen niet aan
bezuinigingen: de komende jaren zal met circa 20% minder middelen
worden gewerkt. De Raad voor Cultuur zal de besteding van deze
middelen evalueren in het kader van de advisering over het cultuurstelsel.
– Voor marktverruiming op het gebied van de creatieve industrie is bij
OCW € 1,2 miljoen per jaar beschikbaar, bij BZ € 1 miljoen per jaar;
voor marktverruimende filmactiviteiten € 300 000 per jaar (OCW).
– € 750 000 per jaar is bij beide departementen beschikbaar voor grote,
sectoroverstijgende manifestaties (in 2013 het Russisch-Nederlandse
vriendschapsjaar).
– Voor de fondsen is bij OCW € 1,8 miljoen per jaar beschikbaar voor, bij
voorkeur, gezamenlijke plannen voor strategische inzet in de
focuslanden.
– Voor gemeenschappelijk cultureel erfgoed beleid is bij beide departementen € 1 miljoen per jaar beschikbaar.
– Voor een aantal vaste internationale verplichtingen, zoals biënnales, is
€ 550 000 per jaar bij OCW beschikbaar.
– BZ zal het buitenlands cultureel bezoekersprogramma, waarbij
bijvoorbeeld buitenlandse museum- en theaterdirecteuren naar
Nederland worden uitgenodigd om Nederlandse cultuur te programmeren en buitenlandse recensenten om over Nederlandse cultuur te
schrijven, blijven ondersteunen met ongeveer € 300 000 per jaar.
Met deze inzet willen we eind 2016 bereiken:
– Een aantoonbaar toegenomen vraag naar topinstellingen en kunstenaars om zich op internationale podia en festivals te presenteren;
– Een goede uitgangspositie voor jong Nederlands talent op de
internationale markt;
– Een kwalitatief hoogwaardige presentie van Nederlands bewezen
talent en vernieuwend aanbod op de relevante presentatieplekken,
zoals beurzen en grote internationale evenementen en show-cases,
filmfestivals, biënnales en podiumkunstenfestivals;
– Een sterke internationale marktpositie van de Nederlandse
ontwerpdisciplines;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 482, nr. 84

6

–

Positieve aandacht voor Nederland die leidt tot duurzame relaties en
uitwisseling.

De minister van Buitenlandse Zaken,
U. Rosenthal
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
H. Zijlstra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 482, nr. 84

7