Uitvoeren met ambitie
Uitvoeringsprogramma
2018 – 2019
Nationale klimaatadaptatie­strategie
(NAS)

maart 2018

Inhoudsopgave
		 Voorwoord 2
Management­samenvatting 3

1. Inleiding   5
2. Bouwstenen Uitvoerings­programma NAS 6
3. Ambities en Aanpak 2018-2019   10
4. Speerpunten 2018-2019 12
5. Coördinerende rol 20
6. Organisatie, planning, capaciteit en budget    24

Bijlage 1 Ontwikkelingen Klimaatadaptatie 2017 25
Bijlage 2 Bollenschema’s versie februari 2018   30
Bijlage 3 Verschillende rollen van de overheid bij klimaatadaptatie   35
Bijlage 4 Beschrijving van de actie­gerichte klimaatadaptatiedialoog 36
Bijlage 5 Ondersteuning regionale klimaatadaptatiestrategieën 38

Uitvoeren met ambitie
Uitvoeringsprogramma
2018 – 2019
Nationale klimaatadaptatie­strategie
(NAS)

maart 2018

2

Uitvoeren met ambitie

		Voorwoord
Aanpassing aan klimaatverandering is van groot belang voor een deltaland als het onze. Dit
is een opgave die we samen oppakken: overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen, onderwijs en inwoners van Nederland. De Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS) laat zien wat Nederland doet aan klimaatadaptatie – zowel in nationaal,
Europees als internationaal verband. In de NAS2016 is aangegeven welke klimaatrisico’s
urgent zijn. Ik heb deze strategie in november vorig jaar besproken met de vaste commissie
voor Infrastructuur en Waterstaat. Er bleek veel steun voor een voortvarende aanpak van
klimaatadaptatie en voor het maken van bestuurlijke afspraken hierover. Met sommige
klimaatrisico’s zijn we vertrouwd, zoals wateroverlast. Andere klimaatrisico’s zijn nieuw,
zoals gezondheidsproblemen en verminderde arbeidsproductiviteit door lange perioden
van hitte.
De NAS omvat het hele klimaatadaptatiebeleid. Dit Uitvoeringsprogramma 2018-2019 gaat
in op activiteiten die aanvullend zijn op het Deltaprogramma. Het Uitvoeringsprogramma
is er vooral op gericht vele partijen bewust te maken van de effecten van klimaatverandering en hen klimaatadaptief te laten handelen. De ambitie is te komen tot concrete doelen
en acties en een verdeling van de taken en kosten. De partijen zelf zijn verantwoordelijk
voor de uitvoering.
De coördinatie van dit programma en de communicatie over het Nederlandse klimaatadaptatiebeleid in internationaal en Europees verband neem ik op mij, mede namens
de ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit en voor Medische Zorg en Sport. Bestuurlijke afstemming heeft
ook plaatsgevonden met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de Unie van
Waterschappen en het Interprovinciaal Overleg.
Daarnaast zijn vele andere partijen direct betrokken geweest bij het opstellen van dit
Uitvoeringsprogramma, in het bijzonder de ministeries van Economische Zaken en
Klimaat, van Justitie en Veiligheid, van Buitenlandse Zaken, van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, ProRail, NEN en de kennisinstellingen PBL, RIVM, KNMI, TNO en WUR. Ik wil
iedereen bedanken die via bijeenkomsten en adviezen zijn of haar bijdrage heeft geleverd.
Alleen met elkaar kunnen we een klimaatadaptief Nederland bereiken.
Cora van Nieuwenhuizen
Minister van Infrastructuur en Waterstaat

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 3

		Management­
samenvatting
Het klimaat verandert. Nederland spant zich in om deze verandering te temperen, onder
meer door het terugdringen van emissies van CO2 en methaan. Dat brengt de klimaatverandering niet meteen tot stilstand. Nederland richt zich daarom ook op klimaatadaptatie:
aanpassing aan gevolgen van klimaatverandering. In 2016 is de Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS2016) opgesteld. De NAS2016 is vooral gericht op het versterken van het
bewustzijn en het bevorderen van bewust handelen. Dat is een proces van lange adem. Dit
Uitvoeringsprogramma (UP NAS) zet een belangrijke stap in het benoemen van urgente
klimaatrisico’s en het beheersbaar maken ervan. Het UP NAS beschrijft hoe de betrokken
partijen de strategie omzetten in activiteiten. Klimaatadaptatie is een breed onderwerp, dat
raakt aan veel beleidsthema’s en daarmee aan veel verantwoordelijkheden. Het ministerie
van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) wil met de betrokken partijen de complexe materie
omzetten in heldere afspraken. Deze gaan over rollen, taken, verantwoordelijkheden,
instrumenten (waaronder de instrumenten van de Omgevingswet) en acties.
In 2017 is ervaring opgedaan met de uitvoering van de NAS2016. Dit heeft geleid tot het formuleren van ambities voor 2018 – 2019 en bijbehorende speerpunten. Over twee jaar wordt
opnieuw bekeken hoe het ervoor staat en of de ambities en acties bijstelling behoeven.
Klimaatverandering brengt immers grote onzekerheden met zich mee; nieuwe kennis hierover komt nog dagelijks beschikbaar. Een solide kennisbasis, een stevige  coördinerende rol
en blijvende samenwerking zijn nodig om tot een klimaatadaptief Nederland te komen.
Veel regio’s zijn aan de slag gegaan met klimaatadaptatie. De NAS ondersteunt dit en sluit
aan bij de landsdekkende indeling in regio’s en bij de aanpak met hittekaarten en stresstesten voor de uitvoering van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. De activiteiten die vanuit de
NAS gecoördineerd worden, zijn aanvullend op het Deltaprogramma. Waar onderwerpen of
netwerken elkaar raken, trekken de programmateams van de NAS en het Deltaprogramma
samen op.

Ambities en aanpak

Speerpunten 2018 - 2019

Doel van het UP NAS is dat klimaatadaptatie onderdeel wordt van beleid, beleidsuitvoering en relevante activiteiten van overheden, maatschappelijke organisaties, inwoners en
bedrijven. In 2020 moet voor de urgente klimaatrisico’s duidelijk zijn wie welke verantwoordelijkheid heeft, dan wel op zich neemt. Op die manier blijven de gevolgen van
klimaatverandering beheersbaar. De overheden maken – samen met partners – afspraken
over concrete doelen, te ondernemen acties, de verdeling van taken en verantwoordelijkheden. Dit gebeurt vooral via actiegerichte klimaatadaptatiedialogen. In deze dialogen geven
de betrokken partijen inhoud aan de actielijnen uit de NAS2016. De bollenschema’s – een
weergave van de klimaateffecten per klimaattrend – bieden een inhoudelijke basis.

Dit Uitvoeringprogramma benoemt voor de periode 2018-2019 zes speerpunten:
1. Hittestress
De klimaatadaptatiedialoog ‘Hitte en gezondheid’, die in 2017 is gestart, krijgt een vervolg.
Deelnemers uit de drie pijlers onder dit onderwerp zijn betrokken: de zorg (voor kwetsbare
mensen); aanpassing, beheer en onderhoud van gebouwen (gebouwde  omgeving); en de
ruimtelijke inrichting. In 2018 wordt onder meer een handreiking opgesteld voor lokale

4 Uitvoeren met ambitie

hitteplannen en de uitvoering daarvan. Ook wordt onderzoek gedaan naar de risico’s van
de combinatie van hitte en smog tijdens met name sportevenementen. Op 25 juni 2018
vindt het eerste Congres Hittestress plaats, met als ondertitel: ‘hoe Nederland omgaat met
een warmer klimaat’. Hiermee wordt tevens invulling gegeven aan de toezegging aan de
Tweede Kamer om overzicht te bieden van de ontwikkelingen op dit terrein.
2. Infrastructuur
Veel maatregelen in de sector ‘infrastructuur’ zijn gebaseerd op het huidige weer. De
komende jaren wordt nader onderzoek gedaan naar aanvullende maatregelen, die nodig
zijn om extreme weersituaties het hoofd te kunnen bieden. De resultaten zullen medebepalend zijn voor de beleidsontwikkeling.
3. Landbouw
De klimaatadaptatiedialoog ‘Landbouw, waterbeheer en verzekeren’, die in 2017 is gestart,
krijgt een vervolg; met aandacht voor schade die op dit moment niet verzekerbaar is.
4. Natuur
Ook de klimaatadaptatiedialoog ‘Natuur en klimaatverandering’, die in 2017 is gestart, krijgt
een vervolg; met aandacht voor zowel maatregelen ten bate van de natuur, als voor oplossingen die natuur kan bieden voor klimaateffecten in andere sectoren. Daarnaast wordt in
2018 onderzocht of – vanuit het oogpunt natuur – een vijfde klimaattrend onderscheiden
moet worden: hogere CO2-gehalten, met als mogelijk effect een verzuring van de zee.
5. Gebouwde omgeving
In 2018 start een klimaatadaptatiedialoog ‘Gebouwde omgeving’. Doel van deze dialoog
is het vergroten van het bewustzijn van de gevolgen van klimaatverandering voor de
gebouwde omgeving. Ook vindt een inventarisatie plaats van mogelijke maatregelen,
kansen en belemmeringen of onduidelijkheden in wet- en regelgeving, richtlijnen en/of
kaders en eventuele andere benodigde instrumenten. Hierbij speelt ‘meekoppelen’ een rol:
het verbinden van klimaatadaptatie met de energietransitie en circulair bouwen. Door te
letten op dit meekoppelen, kunnen implementatieprojecten elkaar versterken. De keten
‘gebouwde omgeving’ zal in 2018 worden toegevoegd aan de NAS-bollenschema’s. Het
Rijksvastgoedbedrijf zal nieuwe stappen zetten in het onderzoek naar de klimaatbestendigheid van de rijksgebouwen.
6. Samenwerken aan provinciale en regionale strategieën en visies
De verbinding tussen het gedachtegoed van de NAS en het formuleren van provinciale en
regionale strategieën en visies wordt in 2018 uitgediept. Tijdens overleggen en bijeenkomsten kunnen de partijen die met deze strategieën bezig zijn, kennis en ervaring uitwisselen
over het inbedden van klimaatadaptatie in beleid (strategieën, omgevingsvisies, plannen)
en uitvoering (praktijkvoorbeelden).

Coördinerende
activiteiten

Het ministerie van IenW coördineert de communicatie over klimaatadaptatie, zowel richting de Verenigde Naties als richting de Europese Commissie. Het betreft communicatie in
het kader van de Sustainable Development Goals (doel 13) , de evaluatie van de EU-strategie
voor aanpassing aan de klimaatverandering en het Klimaatakkoord van Parijs (artikel 7).
Daarnaast wordt gewerkt aan het verkrijgen van EU-subsidie vanuit het programma LIFE IP.
LIFE is het financiële instrument van de EU, dat in heel Europa projecten ondersteunt op
het gebied van milieu, natuurbehoud en klimaatactie.
Ook coördineert het ministerie van IenW de uitvoering van het UP NAS (kennisbasisonderzoek, kennisuitwisseling, voortgang en monitoring, ondersteuning van de zes speerpunten
en actiegerichte adaptatiedialogen en een communicatiestrategie).

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 5

1. Inleiding
Dit Uitvoeringsprogramma 2018-2019 is een uitwerking van de Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS). In december 2016 heeft de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
de NAS aangeboden aan de Tweede Kamer1. Begin 2017 is de NAS controversieel verklaard;
de Tweede Kamer vond dat een nieuwe kamer en een nieuw kabinet zich moesten uitspreken over deze strategie. Bijna een jaar later, op 27 november 2017, is de NAS besproken in
de vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat (IenW). Tijdens de behandeling is
meermalen steun uitgesproken voor de inspanningen op het gebied van klimaatadaptatie
en zijn er vragen gesteld over de financiering ervan.
Dit Uitvoeringsprogramma is geen opsomming van acties, budgetten en verantwoordelijken. Immers: er is een groot faseverschil met het Deltaprogramma qua uitwerking van de
problematiek. Voor de sectoren en doelgroepen die centraal staan in het UP NAS, geldt dat
beleid nog in de kinderschoenen staat. Het UP NAS is dan ook veel meer gericht op bewustwording en het betrekken van partijen die nog niet – of te weinig – in beeld zijn. Het is wel
de bedoeling dat de verkenningen en actiegerichte klimaatadaptatiedialogen leiden tot
acties die door de betrokken partijen worden uitgevoerd. Die uitvoering zal – waar mogelijk
– worden gekoppeld aan lopende trajecten.

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 van dit Uitvoeringsprogramma benoemt de belangrijkste inzichten van 2017.
Hoofdstuk 3 bevat de ambities en de hoofdlijn van de aanpak. Hoofdstuk 4 beschrijft de
speerpunten voor 2018 en 2019. Hoofdstuk 5 gaat in op de coördinerende rol van het ministerie van IenW en hoofdstuk 6 gaat kort in op de organisatie, de planning, de capaciteit en
het budget.

1 Brief van de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu d.d. 2 december 2016 inzake de Nationale
Klimaatadaptatiestrategie 2016 (NAS) (31793, nr. 162).

Bestuursakkoord klimaatadaptatie
Zoals in het regeerakkoord is afgesproken,
is er een Interbestuurlijk Programma (IBP)
verschenen: een breed akkoord van het
kabinet met de medeoverheden over negen
thema´s. Eén thema is ‘Samen aan de slag
voor het klimaat’ (bestaande uit de elemen­
ten klimaatmitigatie, klimaatadaptatie en cir­
culaire economie). Het IBP is ondertekend in
februari 2018. Hierin hebben Rijk en koepels

afspraken gemaakt over samenwerking aan
belangrijke maatschappelijke opgaven, waar­
onder klimaatadaptatie, zoals dat is neerge­
legd in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie
en de NAS. Als uitwerking van het IBP zal een
bestuursakkoord klimaatadaptatie worden
opgesteld. Op grond van zijn coördinerende
rol in het dossier klimaatadaptatie, trekt
het ministerie van IenW dit proces, mede

namens de andere departementen. Daarbij
wordt samengewerkt met de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten (VNG), het
Interprovinciaal Overleg (IPO) en de Unie van
Waterschappen (UvW). Het opstellen van het
bestuursakkoord klimaatadaptatie maakt
geen deel uit van dit werkprogramma.

6

Uitvoeren met ambitie

2. Bouwstenen
Uitvoerings­
programma NAS
In 2017 is een start gemaakt met het uitvoeren van de zes NAS-actielijnen (zie hoofdstuk 4,
NAS2016):
• Het verhogen van het bewustzijn van de noodzaak van klimaatadaptatie;
• Het stimuleren van het in de praktijk brengen van klimaatadaptatie;
• Het benutten en uitbouwen van de kennisbasis;
• Het adresseren van urgente klimaatrisico’s;
• Het verankeren van klimaatadaptatie in beleid en wet- en regelgeving;
• Monitoring van de voorgang en de effectiviteit van het klimaatadaptatiebeleid.
Belangrijke onderdelen in 2017 waren de start van een aantal nationale klimaatadaptatiedialogen en de samenwerking met een aantal provincies en regio’s in de vormgeving van
hun provinciale en regionale klimaatadaptatiestrategieën. Het werken aan de actielijnen
heeft de volgende bouwstenen voor het vervolg opgeleverd, die context bieden voor hoofdstuk 3 en verder:
• Actielijnen in onderlinge samenhang oppakken;
• Focus aanbrengen in een diversiteit aan klimaatrisico’s en betrokken partijen;
• Stimuleren van de uitwisseling tussen provinciale en regionale opstellers van
klimaatadaptatiestrategieën;
• Kennisaanpak richten op de kernactiviteiten in de uitvoering van de NAS;
• Monitoren, aanvullend op de bestaande monitoring,  en zicht geven op de voortgang van  
het Uitvoeringsprogramma.
Deze bouwstenen worden hieronder toegelicht.

Actielijnen in onderlinge
samenhang oppakken
Kernactiviteit van de NAS

In 2017 bleek dat het nodig is om samenhang aan te brengen tussen de actielijnen uit
de NAS2016. Dit voorkomt dat de inspanningen van betrokkenen versnipperen tot losse
activiteiten.
De actiegerichte nationale klimaatadaptatiedialogen vormen de kernactiviteit van de NAS. Dit is
besloten in het najaar van 2017. De hierboven genoemde actielijnen spelen – waar opportuun – een rol
binnen iedere klimaatadaptatiedialoog (zie hoofdstuk 5). Het bijvoeglijk naamwoord ‘actiegericht’ is in
de loop van 2017 toegevoegd. De dialogen zijn namelijk gericht op het maken van actieplannen en op
het maken van afspraken over de uitvoering ervan.

De NAS2016 beschrijft zes urgente klimaatrisico’s
Door extreem weer:
• Meer hittestress bij mensen;
• Vaker uitval van delen van vitale en kwets­
bare functies;
• Frequentere oogstschade en andere
schade in de land- en tuinbouw.

Door geleidelijke klimaatverandering:
• Biodiversiteitsverlies door verschuiving
klimaatzones;
• Gezondheidsverlies, arbeidsverlies en
kosten door een mogelijke toename van
allergieën en infecties.

En verder:
• Cumulatieve effecten.

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 7

Focus aanbrengen
in een diversiteit aan
klimaatrisico’s en
betrokken partijen

De NAS2016 (paragraaf 4.4) beschrijft zes urgente klimaatrisico’s (zie tekstkader). Voor een
aantal hiervan zijn actiegerichte klimaatadaptatiedialogen gestart. Tijdens deze dialogen
werd duidelijk dat het gaat om brede problematiek, waarbij een groot aantal partijen
betrokken is. Ook bleek dat het belangrijk is om gezamenlijk te komen tot een degelijk
onderbouwde probleemdefiniëring – gebaseerd op goede informatie. Hiermee kunnen
de diverse partijen klimaatadaptatiemaatregelen ontwikkelen, die elkaar aanvullen en
versterken. Ook is het dan mogelijk om de voortgang en de effectiviteit van die maatregelen
te beoordelen.
Punt van aandacht is dat nieuwe betrokkenen zich wellicht niet bewust zijn van de ernst van
de klimaatrisico’s. Hetzelfde geldt voor de rol die zij kunnen spelen bij het beheersen van
die risico’s.  

Uitvoering

Inzicht 1: Een actiegerichte klimaatadaptatiedialoog leidt tot uitvoering van de mogelijke klimaatrisico’s
en hun urgentie, tot het benoemen van acties en actiehouders en tot de uitvoering van concrete acties en
concrete producten (zie bijlage 1 voor de resultaten van de klimaatadaptatiedialoog over verzekerbaarheid in 2017).
Inzicht 2: De uitvoering van een actieplan vereist gezamenlijk gedragen verantwoordelijkheid en
financiering.
Inzicht 3: Ook zijn nodig: een actueel inzicht in de klimaateffecten; actuele risicoanalyses (die hun
beslag hebben gekregen in de bollenschema’s); actuele urgentieanalyses (basis voor de urgent aan te
pakken klimaatrisico’s).

Stimuleren van
uitwisseling tussen
opstellers van
provinciale en
regionale klimaat­
adaptatiestrategieën

Provincies en regio’s werken aan regionale klimaatadaptatiestrategieën en aan het borgen
van klimaatadaptatie in hun omgevingsvisies en werkprogramma’s. Vanuit de actielijn
‘Het verankeren van klimaatadaptatie in beleid en wet- en regelgeving’ zijn bijeenkomsten
georganiseerd met opstellers van regionale klimaatadaptatiestrategieën. Hierbij kwamen
de strategieën zelf uiteindelijk maar beperkt aan de orde. Het gesprek ging breder en raakte
ook de andere NAS-actielijnen. Het bleek belangrijk om de opstellers van provinciale en
regionale klimaatadaptatiestrategieën met elkaar te verbinden en ervaringen uit te wisselen. Het voeren van deze gesprekken is dan ook te beschouwen als een tweede kernactiviteit
van de NAS.

Een eigen aanpak

Inzicht: Elke regio volgt een eigen aanpak. Dit vergroot de betrokkenheid van de samenleving en
maakt maatwerk mogelijk. Dat er vanwege de nieuwe wetgeving omgevingsvisies opgesteld moeten
worden, bevordert het realiseren van klimaatadaptatie. In het document ‘De opgaven van de Nationale
Omgevingsvisie’ is klimaatadaptatie erkend als een relevant en geschikt onderwerp voor het vormgeven
van de samenwerking die nodig is voor het opstellen van een omgevingsvisie. Bij het formuleren van
regionale klimaatadaptatiestrategieën wordt steeds vaker de brede klimaatadaptatieproblematiek in
ogenschouw genomen. Naast het omgevingsbeleid zijn ook andere beleidsterreinen relevant.

8

Uitvoeren met ambitie

Kennisaanpak richten
op de kernactiviteiten in
de uitvoering van de NAS
Drie hoofdvragen

In 2017 is door bij de kennisaanpak betrokken partijen nagedacht over de wijze waarop dit
vorm krijgt binnen het NAS-traject. Daarnaast is onderzocht wat de mogelijkheden zijn om
(Europese) subsidies te verkrijgen. Met de keuze voor de actiegerichte klimaatadaptatiedialogen als kernactiviteit, komt er schot in de totstandkoming van de kennisaanpak. Het
draait om drie hoofdvragen:
1. Wat komt er door klimaatverandering op ons af?
In de afgelopen jaren is basiskennis opgedaan over de effecten van klimaatverandering,
zowel op de korte- als de langere termijn, en de gevolgen ervan. De basiskennis omvat de
eerder genoemde inventarisaties van effecten van klimaatverandering, risicoanalyses en
urgentie-analyses. Deze kennis vormt het fundament van de NAS en is gebruikt voor het
benoemen van de urgente klimaateffecten. Omdat klimaatadaptatie een relatief nieuw
onderwerp is en dus nog volop in ontwikkeling, is het van belang de inventarisaties en
analyses actueel te houden. De kennisinstellingen spelen hierin een voorname rol.
De NAS2016-bollenschema’s visualiseren de effecten en gevolgen van klimaatverandering
en de mate van urgentie. Een update van de basiskennis (= onderzoek) leidt tot een update
van de bollenschema’s. Meer kennis leidt tot een toename van het aantal geïdentificeerde
mogelijke gevolgen. Deze mogelijke gevolgen behoeven wetenschappelijke validatie
(=onderzoek). De toename leidt tevens tot de noodzaak om hoofdzaken van bijzaken te
onderscheiden (=onderzoek).
Nieuwe onderzoeksresultaten worden toegankelijk gemaakt door middel van visualisatie
(bollenschema’s), en het publiceren van toegankelijke teksten en toelichtingen. De digitale
ontsluiting van de bollenschema’s is gepland voor het eerste kwartaal van 2018.
2. Wat moet er gebeuren aan klimaatadaptatie?
Het is van belang om kennis over aanpassing aan klimaatverandering te ontwikkelen en
actueel te houden. Nu nog onbekende vragen uit de aanpassingspraktijk moeten, indien
urgent, snel tot onderzoek kunnen leiden. Omdat het onmogelijk is alles te overzien wat
hier speelt, is ervoor gekozen om voor dit onderdeel te focussen op vragen die voortvloeien
uit de uitvoering van de NAS; met name uit de actiegerichte klimaatadaptatiedialogen.
Het gaat hierbij om veel verschillende soorten kennisvragen (inhoudelijk, procesmatig,
technisch, natuurwetenschappelijk, praktisch of betrekking hebbend op onder meer de
lokale situatie, de omgeving,  procedures en organisaties). Nadere afbakening hiervan moet
nog plaatsvinden.
3. Hoe organiseren we de kennisuitwisseling?
Hiertoe moet de kennisuitwisseling in de actiegerichte klimaatadaptatiedialogen ondersteund worden. De dialogen vormen een leeromgeving, waarin onderzoekers, beleidsmakers en uitvoerders ontdekken en definiëren wat de gezamenlijke opdracht is en wat
ieders taak is in de uitvoering van maatregelen. De dialogen kunnen leiden tot community-vorming, of zelfs tot coalitievorming. Waar opportuun zal dit gestimuleerd worden,
onder andere door het (gezamenlijk) bouwen van sectorpagina’s onder de NAS-pagina op
het Kennisportaal Ruimtelijke Adaptatie. (https://ruimtelijkeadaptatie.nl/nas/). Onderdeel
van deze hoofdvraag is tevens de analyse van de kenmerken van best practices. Delen zij
gemeenschappelijke kenmerken en welke zijn dat?
Inzicht 1: De kennisaanpak blijft overzichtelijke en ‘behapbaar’ als deze zich beperkt tot de kernactiviteiten in de uitvoering van de NAS.
Inzicht 2: De bollenschema’s zijn het startpunt voor iedere klimaatadaptatiedialoog en geven structuur
aan de inhoud van de dialogen. Het gebruik van de bollenschema’s leidt tot actieve kennisuitwisseling
en het signaleren van kennislacunes.

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 9

Monitoring richten op
de sectorale aanpak van
klimaatadaptatie

Samen met de kennisinstellingen is in 2017 een ‘plan van aanpak monitoring NAS’ opgesteld. Hierin zijn de ambities voor monitoring uitgewerkt in vier concrete doelstellingen:
1. Bijhouden van de vorderingen van het uitvoeringsprogramma.
2. Volgen in hoeverre de klimaatadaptatiemaatregelen effect sorteren in termen van
risicoreductie. Dit is een complexe opgave; de uitdaging is het definiëren van een aantal
‘sleutelindicatoren’, anders is dit moeilijk meetbaar. Binnen het Deltaprogramma wordt
gewerkt aan indicatoren voor het monitoren van ruimtelijke adaptatie. Vanuit de NAS is
daarover meegedacht en onderzocht welke aanvullende indicatoren denkbaar zijn voor
de sectoren waaraan de NAS aandacht besteedt. Daarover vindt afstemming plaats met
het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie.
3. Zicht houden op de ontwikkeling van de risico’s van klimaatverandering voor alle sectoren. De Signaalgroep van het Deltaprogramma brengt in beeld of bestaande risico’s zich
sneller zullen aandienen en of er nieuwe risico’s op ons af komen. Vooralsnog sluit het
UP NAS hierop aan. Ook de actualisatie van risicoanalyses (zie kennisaanpak) zal leiden
tot meer inzicht in klimaateffecten.
4. Het opzetten van een digitale werkruimte op de website van het Kennisportaal
Ruimtelijke Adaptatie. Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen en de andere betrokken partijen kunnen deze werkruimte gebruiken voor het monitoren van hun vorderingen op het gebied van klimaatadaptatie. Er is in 2017 een eerste opzet gemaakt voor een
sectorpagina Landbouw. Op termijn kan dit handvatten bieden voor monitoring.
Inzicht: Het is belangrijk om de activiteiten op het gebied van monitoring af te stemmen met de kennisinstellingen en het Deltaprogramma. Dit vereist een proactieve rol van het NAS-programmateam.

10

Uitvoeren met ambitie

3. Ambities en Aanpak
2018-2019
De aanpak 2018-2019 bouwt voort op de samenwerking tussen overheden, kennisinstituten, bedrijven en maatschappelijke organisaties, die bij het formuleren van de NAS2016 tot
stand is gekomen. Deze samenwerking heeft het in 2017 mogelijk gemaakt om de eerste
stappen te zetten in de uitvoering van de NAS2016. In 2017 zijn resultaten geboekt, nieuwe
inzichten ontstaan en nieuwe partijen betrokken geraakt bij klimaatadaptatie. Daarmee is
een goede basis gelegd voor dit Uitvoeringsprogramma.

Ambities
Gevolgen beheersbaar houden

Speerpunten bepaald

Het doel van de NAS is dat klimaatadaptatie onderdeel is van alle beleid en alle beleidsuitvoering, en van alle relevante activiteiten van maatschappelijke organisaties, burgers en
bedrijven. In 2020 moet duidelijk zijn welke verantwoordelijkheden iedere partij heeft –
dan wel op zich neemt – opdat de gevolgen van klimaatverandering beheersbaar blijven.
Hierbij moet aangetekend worden dat dit streven gebaseerd is op het huidige inzicht in de
gevolgen van klimaatverandering.
De NAS2016 richt zich op thema’s, sectoren, vraagstukken, specifieke klimaateffecten,
doelgroepen of ketens die niet of nog te weinig in beeld zijn, of die om extra aandacht
of urgente actie vragen. De bollenschema’s laten zien dat het om grote aantallen gaat.
Besloten is daarom te starten met zes speerpunten (zie pagina 16). Deze zijn bepaald aan de
hand van de volgende overwegingen:
1. Het gaat om de urgent aan te pakken klimaatrisico’s die in de NAS2016 benoemd zijn (zie
kader op pagina 6).
2. Het gaat om klimaat-gerelateerde activiteiten en/of ontwikkelingen, waarvoor draagvlak
bij betrokken partijen bestaat of snel kan ontstaan (ontwikkelingen met ‘energie’).
3. Het gaat om het meekoppelen van klimaatadaptatie in programma’s of sectoren waarin
op afzienbare termijn grote investeringen zullen plaatsvinden.
De meeste urgente klimaatrisico’s uit de NAS2016 komen in dit UP NAS terug in één of
meerdere van de zes speerpunten. Het UP NAS is een adaptief programma; er is altijd
ruimte voor het toevoegen van extra speerpunten. Die kunnen voortkomen uit bijvoorbeeld de actualisatie van de kennisbasis, de klimaatadaptatiedialogen of de Signaalgroep
van het Deltaprogramma.

Aanpak
Veel partijen betrokken

Actiegerichte klimaatadaptatiedialogen

Klimaatadaptatie vereist betrokkenheid en actie van uiteenlopende partijen. Veel partijen
zijn vertegenwoordigd in de NAS-klankbordgroep en in het Directeurenoverleg van de NAS,
waaronder diverse ministeries, de drie koepels en een aantal onderzoeksinstituten. Zie
hoofdstuk 6 voor de samenstelling van beide gremia. Bij het UP NAS zijn nog veel meer partijen betrokken, waaronder individuele gemeenten, provincies, waterschappen, GGD’en,
veiligheidsregio’s, burgers en vele maatschappelijke organisaties en adviesbureaus.
De actiegerichte klimaatadaptatiedialogen hebben een centrale plek in het Uitvoerings­
programma. Het werken met deze dialogen is in 2017 ontwikkeld (zie bijlage 4). Een actiegerichte klimaatadaptatiedialoog is een langer lopend traject . Het begint met een gesprek
tussen betrokken partijen; hierin verkennen en prioriteren zij de gevolgen en risico’s voor
de betreffende thema’s, sectoren, vraagstukken, klimaateffecten, doelgroepen of ketens. Zij
stellen een actieplan op en verzorgen de borging van de acties. Het NAS-programmateam

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 11

nodigt een breed scala aan partijen uit voor deze dialogen. Iedere partij heeft verschillende
taken en bevoegdheden en kan diverse rollen vervullen (zie bijlage 3). Monitoring en kennisontwikkeling staan vooral ten dienste van deze dialogen en actieplannen.

Bollenschema’s

Programmateam van de NAS

Het NAS-programmateam wil de bollenschema’s gebruiken om overzicht te krijgen – en
te houden – over zowel de problemen die opgelost moeten worden, als over de taken en
verantwoordelijkheden die partijen op zich nemen. Het moet nog blijken of dit ook zo
werkt. De geactualiseerde versies van de bollenschema’s zijn opgenomen in bijlage 2. Zodra
een partij een taak of een verantwoordelijkheid op zich heeft genomen, resteert voor de
minister van IenW een coördinerende rol (ondersteunen waar nodig en gevraagd, volgen
van de voortgang en rapporteren over deze voortgang).
Het programmateam van de NAS faciliteert het gesprek en gaat de uitdaging aan om met
de betrokken partijen de complexe materie om te zetten in heldere afspraken over rollen,
taken, verantwoordelijkheden en acties.

12

Uitvoeren met ambitie

4. Speerpunten
2018-2019
De zes speerpunten voor 2018-2019 zijn:.
1. Hittestress;
2. Infrastructuur;
3. Landbouw;
4. Natuur;
5. Gebouwde omgeving;
6. Samenwerken aan provinciale en regionale strategieën en visies.
De keuze voor deze speerpunten is gebaseerd op urgentie, draagvlak en energie bij betrokken partijen, en op de koppeling met sectoren waarin grote investeringen aan de orde zijn.
Er kunnen altijd tussentijds nieuwe speerpunten worden benoemd. Bovendien blijft er
aandacht voor andere activiteiten, die in 2017 in gang gezet zijn, en waarover in 2017 voortgangsrapportages zijn gemaakt onder de titel ‘Overzicht stand van zaken uitvoering acties
uit H4 NAS’. Zie bijlage 1 voor een samenvatting hiervan.
Toelichting op de speerpunten:

1. Hittestress
Drie pijlers

De eerste bijeenkomst in het kader van de klimaatadaptatiedialoog ‘Hitte en gezondheid’
leidde in 2017 tot de conclusie dat de aanpak van de negatieve gezondheidseffecten van
hitte – met name in stedelijk gebied – georganiseerd moet worden langs drie pijlers: de
zorg (voor kwetsbare mensen en situaties), de aanpassing, het beheer en onderhoud
van gebouwen, en de ruimtelijke inrichting. De pijler zorg wordt primair opgepakt in dit
speerpunt. De pijler beheer en onderhoud wordt primair opgepakt vanuit het speerpunt
gebouwde omgeving. De pijler ruimtelijke inrichting wordt primair opgepakt door het
Deltaprogramma RA.
Acties in 2018
Met de actoren uit de zorg en ruimtelijke inrichting zullen de volgende acties in 2018 worden ingezet:
1. De ontwikkeling van een handreiking voor lokale hitteplannen en de uitvoering ervan.
2. Uitvoering van een onderzoek naar de risico’s van de combinatie van hitte en smog
tijdens met name sportevenementen, leidend tot een advies over hoe te handelen in
dergelijke omstandigheden.
3. Inhoudelijke bijdrage aan de ontwikkeling van hittekwetsbaarheidskaarten door het
Deltaprogramma RA. Bij de ontwikkeling van deze kaarten wordt gebruik gemaakt van
de resultaten van het impactproject ‘Ontwikkeling instrument hittestress voor steden
en dorpen in landelijk gebied’, waarvoor Wageningen University & Research (WUR) in
Zeeland onderzoek doet. Andere bronnen zijn de big data analyse van KNMI en WUR om
de negatieve invloed van de bouw van één miljoen woningen in de komende decennia te
minimaliseren, de recent geactualiseerde hittekaarten in de klimaateffectatlas (Climate
Adaptation Services en WUR) en de parameterisatie van hittestress door onderzoeks­
instituut TNO.

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 13

Overzicht bieden

Congres Hittestress
Op 25 juni 2018 vindt voor het eerst het Congres Hittestress plaats, met als ondertitel:
‘hoe Nederland omgaat met een warmer klimaat’. Doelstelling is het verhogen van het
bewustzijn van hitte- en warmte-gerelateerde klimaatrisico’s. Het congres geeft aandacht
aan de voortgang van de verschillende klimaatadaptatiedialogen en aan andere initiatieven
die betrekking hebben op het opwarmende klimaat.
Het gaat onder meer om initiatieven die de risico’s verminderen en de aanpak van die
risico’s verankeren in klimaatadaptatiestrategieën en -plannen. Daarmee wordt invulling
gegeven aan de toezegging aan de Tweede Kamer om overzicht te bieden van de ontwikkelingen op dit terrein. De agenda van de conferentie wordt mede bepaald door partijen
die deelnemen aan de klimaatadaptatiedialoog over hitte en gezondheid en door andere
geïnteresseerden.
Coördinatie: IenW, in samenwerking met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).

2. Infrastructuur

De transportinfrastructuur van Nederland bestaat uit intensief gebruikte netwerken van
wegen, spoorwegen, vaarwegen, luchthavens, zeehavens en buisleidingen, die essentieel
zijn voor het functioneren van de economie en voor ons welzijn. De infrastructuur is verweven met – en afhankelijk van – andere (vitale) infrastructuur, zoals energie, telecom en IT.
Risico’s voor het functioneren
Klimaatverandering leidt tot risico’s voor het functioneren van het transportsysteem en de
daarvoor benodigde infrastructuur. Voor de hand liggende voorbeelden zijn de omvangrijke files die nu al door regen en sneeuw kunnen ontstaan. Door klimaatverandering wordt
het weer extremer. Zonder maatregelen kunnen de verstoringen van transport en mobiliteit groter worden. Voorbeelden zijn het onderlopen van tunnels, verstoringen van het
treinverkeer door blikseminslag en langdurige uitval van de binnenvaart door droogte. De
impact van klimaatverandering zal verschillen per modaliteit, en daarmee verschillen ook
de aard en de omvang van eventueel benodigde maatregelen.
In veel gevallen wordt al impliciet en expliciet rekening gehouden met extreem weer en
klimaat. Wel zijn de maatregelen vaak nog gericht op het huidige klimaat en het bijbehorende extreme weer.

Extra maatregelen wenselijk
Ambitieniveau bepalen

Onderzoek
Met het oog op klimaatverandering kunnen extra maatregelen wenselijk zijn. Dat hangt
onder meer af van uit te voeren kosten-batenafwegingen en te formuleren beleidsambities. Ambitieniveaus voor infrastructuur en mobiliteit zijn nog niet formeel vastgelegd,
maar zullen onder meer gekoppeld moeten zijn aan de gewenste functionaliteit en de
gewenste prestaties van de netwerken. De vraag of, en in hoeverre, er bereidheid is om
prestatieverlies door klimaatverandering te accepteren en tegen welke kosten, is nog niet
te beantwoorden. Voorzien is om de komende jaren onderzoek te doen naar de benodigde
maatregelen, en de daarbij behorende investeringen. De resultaten zullen mede bepalend
zijn voor de beleidsontwikkeling.
Coördinatie: IenW – Directoraat-generaal Mobiliteit en Luchtvaart en Maritieme Zaken (DGMo en
DGLM), in samenwerking met Rijkswaterstaat (RWS).

14

Uitvoeren met ambitie

3. Landbouw

De land- en tuinbouwsector is sterk afhankelijk van het weer en ondervindt direct de gevolgen van klimaatverandering. Dat is ook te zien aan de vele effecten in de bollenschema’s
voor de land- en tuinbouw. In 2018 ligt de nadruk – evenals in 2017 – op wateroverlast en de
uitwerking van de klimaatadaptatiedialoog landbouw, waterbeheer en verzekeren. In 2018
wordt ook bekeken wat nodig is voor de andere klimaateffecten.
Klimaatadaptatiedialoog landbouw, waterbeheer en verzekeren
Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) heeft in 2017 in overleg
met IenW een start gemaakt met de klimaatadaptatiedialoog ‘Landbouw, waterbeheer en
verzekeren’. Op 6 oktober 2017 vond een eerste dialoog plaats. Ruim zestig deelnemers
(agrariërs, verzekeraars, onderzoekers, rijksoverheid, provincies, waterschappen) onderzochten hoe de klimaatgevolgen voor de landbouw binnen de perken kunnen blijven. Er
zijn veel manieren om dit te bereiken. Eén die er uitsprong, was de gedeelde behoefte aan
gebiedsdialogen over water, natuur, landbouw en stedelijk gebied. Verzekeren werd alom
gezien als sluitstuk. Er is veel animo voor een vervolg, om nadere afspraken te maken.
Agrariërs zijn ook op het eigen bedrijf aan de slag met de effecten van klimaatverandering.
Niet elke boer of tuinder is daarmee even ver. Het is van groot belang om de kennis en ervaringen van de voorlopers te delen. Een deel van de agrariërs is al aan de slag in het kader van
het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW), bijvoorbeeld door het treffen van bodemmaatregelen. Ook zijn er regio’s waar –  samen met de waterschappen – het waterbeheer aangepakt wordt, zowel kwalitatief als kwantitatief. 2018 zal gebruikt worden om klimaatadaptatie nog beter te verankeren in reeds lopende trajecten, of om nieuwe trajecten te (laten)
starten. Dat kan een invulling zijn van de – tijdens de klimaatadaptatiedialoog uitgesproken
–  behoefte aan integrale gebiedsdialogen.

Betere aansluiting

In gesprek

Landelijk wordt, in het kader van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie en het
Deltaprogramma Zoetwater, gewerkt aan klimaatadaptatie in het landelijk gebied. Beide
programma’s zijn voor de regio’s van groot belang. Komend jaar zal gewerkt worden aan
een betere aansluiting tussen deze landelijke programma’s en de activiteiten op regionaal
niveau en op het boerenbedrijf. Daartoe zullen procesafspraken worden voorbereid.
Restrisico
Een belangrijke uitkomst van de klimaatadaptatiedialoog was dat verzekeraars en waterschappen onderschrijven dat de boeren en tuinders te maken hebben met een aanzienlijk
restrisico dat niet gedekt is. Dit komt enerzijds door de afbakening van de verantwoordelijkheid van de waterschappen (de normen uit de Waterwet) en anderzijds door de afbakening van de verantwoordelijkheid van de verzekeraars (alleen niet te voorkomen schade).
Uitbreiding van de dekking naar het volledige restrisico maakt de verzekeringen onbetaalbaar. En ook dan wordt in feite de rekening bij de boeren en tuinders gelegd. Verzekeraars
en waterschappen zijn hierover in gesprek, daartoe gestimuleerd door LNV.
Coördinatie: Ministerie van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit, in samenwerking met IenW

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 15

4. Natuur

De verschuiving van klimaatzones door geleidelijke klimaatverandering vraagt om veerkrachtige en robuuste natuur. Klimaatverandering leidt tot een andere samenstelling van
flora en fauna, bedreigt de gezondheid van plant en dier, bedreigt de biodiversiteit, leidt
tot mismatches in de voedselketen, en tot aantasting van de deltanatuur (kust en wadden).
Terwijl een sterke natuur juist bijdraagt aan een klimaatadaptieve samenleving. Vanuit de
klimaattrend ‘het wordt warmer’ is bekend dat soorten opschuiven in noordelijke richting.
De samenstelling van bestuivende insecten zal veranderen, wat consequenties kan hebben
voor de agrarische open teelten.

Drie maatregelen

Nederland heeft de afgelopen jaren geïnvesteerd in drie maatregelen: versterking van
het netwerk van natuurlijke gebieden ten behoeve van biodiversiteit, het verbinden van
biotopen, en het inzetten van natuur als klimaatbuffer. Deze koers kan verder versterkt
worden door – met de voorgenomen uitbreiding van het Natuurnetwerk – het omliggende
(veelal agrarische) gebied zodanig in te richten dat optimaal wordt bijgedragen aan een
sterke natuur. Het is daarbij een kans om ook de stedelijke ecosystemen in dit netwerk
te betrekken. Stedelijke ecosystemen kunnen helpen de natuur robuuster te maken. Ze
bieden tegelijkertijd veel waarde aan de inwoners van de stad (bijvoorbeeld het natuurlijk
koelend effect van groen).
Klimaatadaptatiedialoog Natuur
Op 7 december 2017 vond een eerste klimaatadaptatiedialoog ’Natuur’ plaats. De provincie
Zuid-Holland heeft hierbij het voortouw genomen en pakt het thema voortvarend op.
Onder de aanwezigen waren gemeenten, provincies, diverse maatschappelijke organisaties, drinkwaterbedrijven, natuurbeheerders, kennisinstellingen en ministeries. Het is de
bedoeling om met de klimaatadaptatiedialoog in beeld te brengen welke impact klimaatverandering heeft op de natuur en wat de mogelijke maatregelen zijn. Ook wordt aandacht
besteed aan het inzetten  van de natuur om  klimaatbestendigheid te bevorderen via ‘nature
based solutions’ (natuurinclusieve klimaatadaptatie).

Meer ruimte voor natuur

Inzet nodig op waterbeleid

Samenwerking

Robuuste natuur
In de discussies kwam vooral naar voren dat een meer robuuste natuur nodig is om de
effecten van klimaatverandering het hoofd te bieden. Daarvoor is het belangrijk dat er meer
ruimte komt voor natuur. Niet alleen om de instandhoudingsdoelen te bereiken, maar
ook om de meerwaarde te borgen die de natuur ons biedt voor allerlei maatschappelijke
doelstellingen (recreatie, zorg, welzijn, kwaliteit van het landelijk gebied).
Verder werd aangegeven dat meer inzet nodig is op waterbeleid – waaronder een verbetering van het vermogen van natuurgebieden om water vast te houden – en peilverhoging in
natuurgebieden (zoetwaterbeschikbaarheid). Ook de waterkwaliteit moet geborgd worden,
met aandacht voor verzilting. De Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) zou meer kunnen
worden ingezet om, door vermindering van de stikstofdruk op de natuur, het aanpassingsvermogen van de natuur te vergroten.
Deze vraagstukken behoeven nadere uitwerking en samenwerking tussen provincies en
andere overheden, sectoren, maatschappelijke organisaties en de samenleving.
Uitvoeringsprogramma natuur
De uitkomsten van de klimaatadaptatiedialoog komen terug in een uitvoeringsprogramma
voor het speerpunt natuur. Vraagstukken die in dit uitvoeringsprogramma aan de orde
kunnen komen:
• Er is meer ruimte nodig voor een natuurlijke dynamiek: naar een duurzaam en klimaatbestendig natuurlijk systeem om veranderingen van het klimaat op te vangen. Het is
van belang om voorwaarden te scheppen waardoor populaties planten en dieren zich
voldoende kunnen aanpassen, bijvoorbeeld netwerken voor migratie van soorten. Dat
vraagt om een fijnmazig netwerk van groene en blauwe infrastructuur dat zich niet alleen

16

Uitvoeren met ambitie

in het landelijk, maar ook in het stedelijk gebied bevindt en zich uitstrekt naar de kust en
de wadden.
• De Omgevingswet biedt de mogelijkheid voor het beter integreren van alle belangen rond de leefomgeving. Het verbindende karakter van de natuur kan hierin een
rol krijgen. Dit vraagt om een visie op hoe de natuur als integrerend element in de
Omgevingsvisie een plek kan krijgen.
• De bijdrage die natuur kan leveren aan de klimaatbestendigheid. Werken aan klimaatadaptatie is effectief en efficiënt als dat ‘natuurinclusief’ is.
• De wisselwerking tussen landbouw en natuur als cruciale factor  voor een robuustere
natuur die haar diensten optimaal kan leveren aan de samenleving. Voorbeelden hiervan
zijn de relatie tussen enerzijds natuur en bodemdaling en anderzijds peilbeheer in de
veenweidegebieden. In deze gebieden liggen kansen voor klimaatadaptieve landbouw.
• Klimaatslim Bosbeheer; de bossen zullen moeten veranderen om in de toekomst robuust
te blijven. De genetische diversiteit zal verbeterd moeten worden. Een gereedschapskist
Klimaatslim Bosbeheer is in ontwikkeling om het klimaatslim beheer van bossen, landschappelijke beplanting en stedelijk groen te ondersteunen.
• Onderzoek naar de vraag of – vanuit het oogpunt natuur – een vijfde klimaattrend onderscheiden moet worden: hogere CO2-gehalten met als mogelijk effect verzuring van de
zee. Als gevolg hiervan kunnen populaties van vissen en schelpdieren veranderen.
Coördinatie: Interprovinciaal Overleg (IPO), provincies, LNV in samenwerking met IenW

5. Gebouwde omgeving

De klimaattrends die de NAS onderscheidt, manifesteren zich alle vier in de gebouwde
omgeving. In dit UP NAS is er daarom voor gekozen om de gebouwde omgeving te benoemen tot speerpunt. Het gaat hierbij niet alleen om gebouwen in hun omgeving (bestaande
bouw en nieuwbouw), maar ook om de keten van partijen in de bouwsector. De keten
‘gebouwde omgeving’ zal in 2018 worden toegevoegd aan de bollenschema’s.
Klimaatbestendig bouwen
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) start met een aantal
activiteiten ter bevordering van klimaatbestendig bouwen. De aandacht gaat hierbij uit
naar klimaateffecten en activiteiten die complementair zijn aan, of meerwaarde bieden
aan, lopende activiteiten die (mede) betrekking hebben op de gebouwde omgeving,
zoals bijvoorbeeld vermeld in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. BZK doet dit in nauwe
samenwerking met de ministeries van IenW en van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
(OCenW) (in verband met de gemeentelijke-, provinciale- en rijksmonumenten, de
beschermde gezichten en werelderfgoed), en, waar nodig, met VWS.

Stimuleren van bewustwording

Particulieren en bedrijven
Het grootste deel van de fysieke leefomgeving is in het bezit van particulieren en bedrijven.
De NAS richt zich daarom niet alleen op eigenaren en beheerders van openbare ruimtes,
maar nadrukkelijk ook op eigenaren (en beheerders) van woningen en andere bouwwerken. Al deze stakeholders zullen in de (nabije) toekomst rekening moeten houden met de
gevolgen van klimaatverandering. Een eerste stap is het stimuleren van bewustwording van
de gevolgen van klimaatverandering.
Klimaatadaptatiedialoog gebouwde omgeving
Begin 2018 start BZK – in samenwerking met IenW – met de voorbereiding van een klimaatadaptatiedialoog gebouwde omgeving. De dialoog is gericht op het vergroten van de
bewustwording van de gevolgen van klimaatverandering voor de gebouwde omgeving. Ook
gaat het om het identificeren van eventuele kansen en belemmeringen, zoals onduidelijkheden in wet- en regelgeving, richtlijnen en/of kaders. Bij het nadenken over maatregelen

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 17

Klimaatbestendigheid van de rijksgebouwen

en instrumenten speelt ‘meekoppelen’ een rol: het verbinden van klimaatadaptatie met de
energietransitie en circulair bouwen. Door te letten op dit meekoppelen, kunnen projecten
elkaar versterken.
Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) onderzoekt de klimaatbestendigheid van de rijksgebouwen.
De rijksoverheid bezit veel gebouwen, grond en infrastructuur. Het RVB is verantwoordelijk
voor het beheer en de instandhouding van de vastgoedportefeuille. Dit vastgoed bestaat
onder andere uit gevangenissen, rechtbanken, kazernes, vliegvelden, defensieterreinen,
ministeries, havens, belastingkantoren, monumenten, musea en paleizen. Het RVB zorgt
voor beheer en onderhoud, aan- en verkoop, nieuwbouw, verbouw en renovatie, ontwikkeling en herontwikkeling van deze gebouwen en terreinen. Het onderzoek richt zich onder
meer op de manier waarop de gebouwbeheerders van de RVB de gebouwen klimaatbestendig kunnen maken. De uitkomsten zijn mogelijk ook toepasbaar voor andere gebouweigenaren en –beheerders en kunnen dienen als input voor nieuwe standaarden of de aanpassing van bestaande standaarden.
Proefprojecten
Het Rijk neemt deel aan een aantal samenhangende proefprojecten van koplopersteden
om te inventariseren welke onduidelijkheden en belemmeringen er zijn voor klimaatadaptatie in de gebouwde omgeving, bijvoorbeeld in wet- en regelgeving. Oplossingen voor
deze onduidelijkheden of belemmeringen kunnen leiden tot nieuwe afspraken tussen vastgoedeigenaren, zoals woningcorporaties of VVE’s, gemeenten, waterschappen, inwoners
en andere stakeholders.
Coördinatie: BZK, in samenwerking met IenW en OCW

6. Samenwerken aan
provinciale en regionale
strategieën en visies

Vanuit de actielijn ‘verankeren klimaatadaptatie in wet- en regelgeving’ zijn bijeenkomsten
georganiseerd met opstellers van provinciale en regionale klimaatadaptatiestrategieën.
De deelnemers waardeerden de bijeenkomsten; met name vanwege het uitwisselen van
kennis en ervaring over het inbedden van klimaatadaptatie in beleid (strategieën, visies,
plannen) en in uitvoering (praktijkvoorbeelden). Zo is provincie Overijssel aan de slag
gegaan met klimaatadaptatie. De provincie heeft de verbinding gelegd tussen de NAS, het
Deltaprogramma, de Omgevingsvisie en initiatieven van regionale samenwerkingsverbanden en individuele gemeenten. Het NAS-programmateam ondersteunde de provincie
bij dit proces, met name bij het verbreden van de discussie tot alle relevante economische
sectoren. Diverse provincies namen vergelijkbare initiatieven (zie bijlage 5). In de komende
jaren volgen op verzoek meer van deze sessies. Gespreksonderwerp is in dan ieder geval
hoe de kwetsbaarheid voor urgente klimaatgevolgen geanalyseerd kan worden, aanvullend  
op de stresstesten voor wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen die alle partijen
voor eind 2019 zullen uitvoeren vanuit het Deltaplan RA. In dat kader werken IPO, VNG en
de UvW aan een landsdekkende indeling in regio’s. De NAS sluit aan bij deze indeling. Het
NAS-programmateam voert, waar gewenst, gesprekken met deze regio’s over de relatie tussen de regionale activiteiten in het kader van het DPRA en de NAS. Deze gesprekken vinden
bij voorkeur plaats op provinciaal niveau (zie ook de NAS2016, waar provincies is gevraagd
hierbij het voortouw te nemen). Als regionale samenwerkingsverbanden klimaatadaptatie
over de volle breedte willen adresseren, kunnen zij een beroep doen op de ervaring en
kennis van het NAS-programmateam.  
Coördinatie: IenW, in nauwe samenwerking met IPO en provincies

18

Uitvoeren met ambitie

Speerp

NIEUW
Waterhuishouding Gebouwde omgeving

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 19

punten 2018-2019

Een decennium klimaatadaptatiebeleid in Nederland

‘18

Congres Hittestress
Publicatie Uitvoeringsprogramma NAS
Publicatie Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie
Start uitvoering acties NAS

Gezondheidsverlies,
arbeidsverlies en kosten
door mogelijke toename
allergieën en infecties

Cumulatieve eﬀecten

20

Uitvoeren met ambitie

5. Coördinerende rol

De coördinerende rol van IenW omvat zowel internationale activiteiten als activiteiten in
Nederland.

Internationaal

De NAS is het uitgangspunt voor communicatie met de Europese Commissie en met instanties buiten Europa (waaronder de Verenigde Naties) over de activiteiten van Nederland
op het gebied van klimaatadaptatie. Het betreft hier onder andere de evaluatie van de
EU-strategie voor aanpassing aan klimaatverandering uit 2013 en het klimaatadaptatiehoofdstuk in de vierjaarlijkse rapportages aan de Verenigde Naties, in het kader van de
United Nations Framework Convention on Climate Change.
In 2015 zijn de Duurzame OntwikkelingsDoelen van de VN voor 2025 vastgesteld.
Doelstelling 13 roept op tot ‘urgente actie, niet alleen om de klimaatverandering en de
gevolgen ervan te bestrijden, maar ook om veerkracht op te bouwen bij het reageren op
klimaatgerelateerde gevaren en natuurrampen’ – dus ook tot klimaatadaptatie. Het NASprogrammateam coördineerde de input over adaptatie aan bovengenoemde rapportage
aan de VN. In 2015 is in het klimaatakkoord van Parijs voor het eerst aandacht besteed
aan klimaatadaptatie (artikel 7). Het NAS-programmateam coördineert in de toekomst de
rapportageverplichtingen die hieruit voortvloeien.
Dit Uitvoeringsprogramma legt de link met het Gemeenschappelijk landbouwbeleid van
de Europese Unie (GLB), de Habitatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water (KRW). In het kader
van de evaluatie van de KRW brengt Nederland onder andere in dat bij het opstellen van
de KRW ten onrechte geen rekening is gehouden met klimaatverandering. Bij de evaluatie
van  de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering vraagt Nederland aandacht voor meer samenhang in het landelijk gebied tussen klimaat, landbouw, natuur en
waterkwaliteit.

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 21

Het NAS-programmateam coördineert:
• De LIFE IP-aanvraag, die samen met onder meer RIVM en Deltares zal worden uitgewerkt
en ingediend bij de EU;
• De inbreng in (de evaluatie van) de Europese klimaatadaptatiestrategie;
• Inbreng in de samenwerking met Duitsland en Denemarken ten aanzien van het
waddengebied;
• Inbreng in de samenwerking in Benelux-verband;
• De rapportages over klimaat aan de VN, voor zover betrekking hebbende op
klimaatadaptatie.

Grensoverschrijdende samenwerking

Nederland

Daarnaast bevordert het programmateam de aandacht voor grensoverschrijdende klimaatadaptatie op regionaal schaalniveau tussen provincies en regio’s in buurlanden (Duitsland
en België). Dat gebeurt bijvoorbeeld bij de MIRT-grenslandagenda Zuid, waarbij de provincies Noord-Brabant, Limburg, Zeeland en Vlaanderen gezamenlijk werken aan een agenda
voor klimaatadaptatie. Tot slot stimuleert het programmateam de kennisuitwisseling over
klimaatadaptatie tussen nationale, Europese en mondiale standaardisatienetwerken en
beleidsmakers op het gebied van klimaatadaptatie (samen met NEN en Deltaplan RA). Het
gaat daarbij zowel om het benutten van deze circuits als om het beïnvloeden ervan.

Zoals beschreven in hoofdstuk 2, blijven de zes actielijnen uit de NAS2016 behouden. Het
gaat hier met name om meer algemene taken op het gebied van klimaatadaptatie, die
direct verband houden met de coördinerende rol van IenW. Hieronder staat per actielijn
een overzicht van de belangrijkste doorlopende activiteiten in 2018 en 2019:
1. Het verhogen van het bewustzijn van de noodzaak van klimaatadaptatie.
Actie:
Het organiseren van bijeenkomsten voor actiegerichte klimaatadaptatiedialogen en het
(doen) uitvoeren van de acties die uit de dialogen voortkomen, met name op het gebied
van bewustwording.

Communicatie

2. Het stimuleren van het in praktijk brengen van klimaatadaptatie.
Actie:
Communicatie over klimaatverandering en klimaatadaptatie in de praktijk op het
Kennisportaal Ruimtelijke Adaptatie. De NAS-pagina op het Kennisportaal wordt uitgebreid en voorzien van sectorpagina’s. Ook de eerdere genoemde klimaatadaptatiedialogen
en het bevorderen van regionale klimaatadaptatiestrategieën en -plannen leveren input
voor deze sectorpagina’s. Activiteiten vanuit het UP NAS op dit punt zijn aanvullend op het
Stimuleringsprogramma DPRA.
3. Het benutten en uitbouwen van de kennisbasis.
Acties:
• Programmeren van de uitvoering van kennisbasisonderzoek (inventarisaties klimaateffecten, risicoanalyses en urgentieanalyses).
• Inventariseren en overzicht bijhouden van geprogrammeerde en te programmeren
kennisvragen uit de NAS-activiteiten.
• Ondersteunen van de kennisuitwisseling in de klimaatadaptatiedialogen, door de
realisatie van sectorpagina’s of een ander type pagina’s op het Kennisportaal Ruimtelijke
Adaptatie – afhankelijk van het onderwerp van de dialoog.
• Voorgaande uitvoeren in afstemming met onder meer het Deltaplan RA en het Nationaal
Kennis- en Innovatieprogramma Water en Klimaat (NKWK).

22

Uitvoeren met ambitie

4. Het adresseren van urgente klimaatrisico’s.
Actie:
Waar nodig opstarten van nieuwe klimaatadaptatiedialogen.

Klimaatadaptatie verankeren

5. Het verankeren van klimaatadaptatie in beleid en wet- en regelgeving.
Acties:
• Bevorderen dat standaardisatie-organisaties, aanvullend op beleid en wet- en regelgeving, het zelfregulerend vermogen van de markt benutten en ervoor zorgen dat standaar
disatie-organisaties klimaatadaptatie verankeren in uitvoeringsrichtlijnen, protocollen,
normen et cetera (samen met NEN en Deltaprogramma).
• Voor de belangrijke aandachtsvelden van de NAS onderzoeken of, en zo ja, welke regelgeving eventueel aanpassing behoeft. In 2018 start een eerste verkenning voor wat betreft
de bouwregelgeving.
• Ondersteunen van de regionale klimaatadaptatiestrategieën en uitvoeringsplannen (zie
bijlage 5).
• Inbreng van klimaatadaptatie in de nationale Omgevingsvisie en meedenken over de
instrumenten van het Rijk en de regio.

Samenwerking NAS met het Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie
In 2017 is de relatie tussen de Nationale
klimaatadaptatiestrategie (NAS) en het
Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (Deltaplan
RA) verduidelijkt in termen van thema’s,
doelen, strategie en werkverdeling.
Het Deltaprogramma richt zich op aanpas­
sing aan klimaatverandering, waar het gaat
om waterveiligheid, zoetwaterbeschikbaar­
heid en ruimtelijke adaptatie. Het Deltaplan
RA is gericht op het maken van afspraken
over ruimtelijke maatregelen om de gevol­
gen van wateroverlast, hittestress, droogte
en overstromingen te beperken.  
De NAS richt zich binnen Nederland op
sectoren, ketens, thema’s en klimaat­
risico’s die niet in het Deltaprogramma
en het Deltaplan RA aan de orde komen
en is daarnaast aanvullend op een aantal
thema’s die wel in het Deltaprogramma
aan de orde komen. De bollenschema’s
van de NAS2016 laten zien dat er een grote
opgave is, die specifiek is voor de NAS. Het
Uitvoeringsprogramma NAS is daarmee
aanvullend op het Deltaprogramma en het
Deltaplan RA. Een voorbeeld: het bestrijden
van hittestress heeft meerdere facetten.
Ruimtelijke maatregelen zullen een plek

krijgen bij de uitvoering van het Deltaplan
RA. Maar de gevolgen van hitte kunnen ook
met een ander type maatregelen worden
tegengegaan, die niet te maken hebben met
de ruimtelijke inrichting. Een voorbeeld is de
rol van de thuiszorg en gemeenten bij het
ondersteunen en begeleiden van thuiswo­
nende kwetsbare ouderen met niet-ruim­
telijke maatregelen, zoals aangepast gedrag
tijdens hittegolven.
Het urgente klimaatgevolg ‘Vaker uitval
van delen van vitale en kwetsbare functies’
– zoals beschreven in de NAS2016 – komt
aan bod in het Deltaprogramma Ruimtelijke
Adaptatie.
De actiegerichte nationale klimaatadaptatie­
dialogen in het kader van de NAS, die gericht
zijn op klimaatissues met een reikwijdte die
uitstijgt boven regio en provincie en soms
zelfs boven de nationale grenzen, blijken
een krachtige manier om vanuit een brede
‘inclusieve’ dialoog inhoudelijke speerpunten
te kiezen waarop acties worden ontwikkeld
door partijen die zich hiertoe verantwoorde­
lijk weten. Tijdens deze gesprekken kunnen
aspecten naar voren komen die zowel de
NAS als het Deltaprogramma raken. Waar dit

het geval is of kan zijn, formuleren de pro­
grammateams van Deltaprogramma en de
NAS samen de acties die uitgevoerd worden,
hetzij in het Uitvoeringsprogramma van de
NAS dan wel in het Deltaplan Ruimtelijke
Adaptatie. De risicodialoog van het Deltaplan
RA is een specifieke gebiedsgerichte dialoog,
volgend op de stresstest (light).
Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie kent
zeven ambities: 1. kwetsbaarheid in beeld
brengen; 2. risicodialoog voeren en strategie
opstellen; 3. uitvoeringsagenda opstellen;
4. meekoppelkansen benutten; 5. stimule­
ren en faciliteren; 6. reguleren en borgen;
7. handelen bij calamiteiten. In het kader
van het Deltaplan RA wordt een Platform
Samen Klimaatbestendig opgericht, dat
bedoeld is om ervaringskennis te delen.
Waar opportuun zal iemand uit het NASprogrammateam hieraan deelnemen.
Daar waar dat nodig en relevant is, wordt
samengewerkt tussen de programmateams
van DPRA en de NAS, bijvoorbeeld op het
gebied van communicatie, kennisontwikke­
ling en monitoring.

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 23

6. Monitoring van de voorgang en effectiviteit van het adaptatiebeleid.
Acties:
• Uitvoering van het Plan van Aanpak Monitoring NAS.
• Onderzoek naar de mogelijkheid om schadecijfers van verzekeraars te benutten voor het
signaleren van opgaven en trends.
• Te ontwikkelen sectorpagina’s op het Kennisportaal geschikt maken voor
monitoringsdoeleinden.
• Het Plan van Aanpak Monitoring NAS wordt in 2018 uitgewerkt in een langjarig werkprogramma. Een belangrijk uitgangspunt hierbij is dat geen nieuwe systematiek wordt
ontwikkeld, maar dat wordt aangesloten bij – en samengewerkt met – andere trajecten.
• Volgen van de voortgang van het Uitvoeringsprogramma en melden van deze voortgang
in jaarlijkse interne rapportages.
• Afspraken maken met het PBL over de actualisatie van de risicoanalyses die aan de basis
liggen van de NAS2016 (zie ook onder punt 3).
• Coördinatie van de ontwikkeling van indicatoren voor sectoren en klimaateffecten die
niet aan de orde komen in het traject ‘meten, weten, handelen’ en in de signaalgroep
van het Deltaprogramma. Hierbij kennisnemen van, en mogelijk aansluiten op, ISOindicatoren voor klimaatadaptatie.
• Samen met de kennisinstellingen verkennen of een digitale ruimte – binnen het
Kennisportaal – kan worden opgezet waarbinnen Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen en de andere betrokken partijen hun vorderingen in klimaatadaptatie kunnen
monitoren, in ieder geval gebruikmakend van de sectorenpagina’s op het Kennisportaal
en een webpagina speciaal voor regionale adaptatiestrategieën.
• Rapporteren over de voortgang en effectiviteit van het Nederlandse adaptatiebeleid aan
het directeurenoverleg NAS, de Tweede Kamer en aan de EU.

24 Uitvoeren met ambitie

6. Organisatie, planning,
capaciteit en budget  
Organisatie

Het ministerie van IenW treedt op als coördinerend ministerie en bewaakt als coördinator
de algehele voortgang en de doelmatigheid van de uitvoering, zonder daarmee in de afzonderlijke verantwoordelijkheden te treden van de andere betrokken departementen. Verder
draagt IenW zorg voor goede afstemming tussen de NAS en andere programma’s, waaronder het Deltaprogramma. De voortgang van het UP NAS wordt afgestemd in het directeurenoverleg NAS (DO-NAS). Dit overleg vindt tenminste driemaal per jaar plaats. Het DO-NAS
wordt voorgezeten door het ministerie van IenW. Deelnemende partijen zijn de ministeries van Buitenlandse Zaken (BuZa), Justitie en Veiligheid (JenV), Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK), Economische Zaken en Klimaat (EZK), Landbouw, Natuur en
Voedselveiligheid (LNV),Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), Staf Deltacommissaris,
Interprovinciaal Overleg (IPO), Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), Unie van
Waterschappen (UvW) en de kennisinstellingen KNMI, PBL en RIVM. Het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) is agenda-lid.
Het ministerie van IenW coördineert de uitvoering  en  het programmateam. Afstemming
op werkvloerniveau vindt plaats in de Klankbordgroep NAS, met daarin alle partijen die
ook in het DO-NAS vertegenwoordigd zijn, aangevuld met het ministerie van OCW, RWS, de
provincies Overijssel en Zuid-Holland, WUR, TNO, ProRail en NEN. Daarnaast stemmen het
programmateam NAS en het DPRA-team hun activiteiten onderling af.

Planning

Eind 2019 zal een evaluatie plaatsvinden van de uitvoering van de NAS. Dan wordt bekeken
of ambities en acties bijstelling behoeven en wordt een besluit genomen over een eventueel tweede Uitvoeringsprogramma. In 2021 publiceert het KNMI nieuwe klimaatscenario’s.
Die leiden waarschijnlijk tot aanscherping van scenario’s en nieuwe accenten op het gebied
van klimaatadaptatie, met mogelijk een actualisatie van de NAS2016 tot gevolg.

Capaciteit en budget

Coördinatie van de uitvoering van het UP NAS ligt in handen van het NAS-programmateam.
IenW levert de capaciteit voor dit team. Voor procesondersteuning is een budget beschikbaar bij IenW. De partijen die direct betrokken zijn bij het UP NAS, leveren voldoende capaciteit en middelen voor de benodigde afstemming; en voor de uitvoering van specifieke
speerpunten of andere acties.

Bijlage 1 Ontwikkelingen
Klimaatadaptatie 2017
In deze bijlage wordt kort ingegaan op de volgende onderwerpen:
• Politieke en bestuurlijke ontwikkelingen;
• Overzicht van de lopende actiegerichte klimaatadaptatiedialogen;
• Acties en producten van het NAS-team (zoals de rapportage over voortgang H4 NAS2016);
• Overige acties en producten uit rapportage over voortgang H4 NAS2016);
• Overige acties en producten van partners van de NAS;
• Acties en tussenresultaten van de dialoog verzekerbaarheid (niet-vitale) risico’s;
• Relatie van de NAS met drie Deltaplannen: Waterveiligheid, Zoetwater en Ruimtelijke
Adaptatie.

Politieke en bestuurlijke
ontwikkelingen

• De nationale Omgevingsvisie (januari 2017) benoemt in haar eerste deel klimaatbestendigheid in één van de vier opgaven.
• In maart 2017 presenteerden gemeenten, provincies en waterschappen een gezamenlijke
investeringsagenda ‘Naar een duurzaam Nederland’, om daarmee de overgang naar een
energieneutraal, circulair en klimaatbestendig Nederland te versnellen.
• Direct na het zomerreces van 2017 beschreef staatssecretaris Dijksma van IenM de aanpak
tegen hittestress in een brief aan de Tweede Kamer. Tijdens het debat op 5 september
2017 bleek er brede steun te zijn voor het nemen van maatregelen tegen hittestress in
steden en voor het klimaatbestendig maken van de rijksgebouwen.
• Op Prinsjesdag 2017 werd het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (RA) aan de Tweede Kamer
aangeboden, een gezamenlijk plan van gemeenten, waterschappen, provincies en het
Rijk dat de aanpak van wateroverlast, hittestress, droogte en de gevolgen van overstromingen versnelt en intensiveert.
• Het op 10 oktober 2017 gepresenteerde regeerakkoord Rutte III beoogt onder meer
de totstandkoming van een klimaatwet, met daarin afrekenbare milieudoelen. In het
regeerakkoord staat onder meer: “In een bestuursakkoord met medeoverheden worden
afspraken gemaakt over klimaatadaptatie” en “De uitvoering van het Deltaprogramma
wordt voortgezet. Meer dan ooit zal daarbij de nadruk worden gelegd op klimaatbestendig en waterrobuust inrichten van Nederland”.
• Tijdens de COP23 in Bonn, op 14 november 2017, lanceerde Nederland het Global Center
of Excellence on Climate Adaptation. Het Center is een initiatief van UN Environment, de
Nederlandse regering en het Japanse National Institute for Environmental Studies (NIES).
• Op 27 november 2017 is de NAS besproken in de vaste commissie Infrastructuur en
Waterstaat. Er waren geen opmerkingen over de NAS. Sindsdien is de controversieel-verklaring van de NAS opgeheven.
Het dossier klimaatadaptatie valt onder het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat,
onder de minister van IenW, die zowel de NAS als het Deltaprogramma in haar portefeuille
heeft.

26

Uitvoeren met ambitie

Overzicht van de lopende
actiegerichte klimaat­
adaptatie­dialogen

In 2017 zijn vier klimaatadaptatiedialogen gestart, op weg naar actieplannen.

Nationale
klimaatadaptatiedialogen en
actieplannen 2017

Voortrekkersrol

Vraagstelling

Tussenproducten/acties

Hitte en gezondheid

IenW, VWS, Rode
Kruis, GGD  

Hoe kunnen maatregelen in drie domeinen
(zorg, gebouwde en ruimtelijke omgeving)
de gevolgen van hitte voor kwetsbare men­
sen significant beperken.

Conferentie juni 2018;
Lokale hitteplannen;
Hittekwetsbaarheidskaarten;
Handreiking hitte en evenementen.

Verzekerbaarheid (niet-vitale) risico’s

IenW/LNV/JenV,
Verbond van
verzekeraars,
DNB

Is bekend wat wel en wat niet verzekerbaar
en (her)verzekerd is?
Is klimaatschade voldoende verzekerbaar?
Zijn de (her)verzekeraars voldoende in staat
om bij grote klimaatschade uit te keren?

Analyse toekomstige klimaat­
schade en verzekerbaarheid;  
Infographics verzekerbaarheid;
Informatieblad WTS.

Landbouw, waterbeheer en
verzekeringen

LNV, Deltaplan RA

Op welke wijze raakt klimaatverandering
de landbouw en het waterbeheer? Hoe kan
toekomstige schade worden verminderd en
hoe kan de resterende schade die optreedt
gedragen worden?  

Duidelijkheid over wie waarvoor
verantwoordelijk is. UvW en
verzekeraars gaan in gesprek over
verzekerbaarheid van klimaatrisi­
co’s in de landbouw.

Natuur en klimaatverandering

IPO/ (Z-H)

De verschuiving van klimaatzones stelt
grenzen aan de veerkracht van de natuur
en leidt tot verandering in de samenstelling
van flora en fauna. Welke impact hebben
deze veranderingen vanuit het oogpunt van
soortbescherming en biodiversiteit, produc­
tiviteit en ecosysteemdiensten en beleving/
recreatie? Welke beleidsaanpassingen
vraagt dit en hoe kan er vanuit diverse rollen
worden gehandeld in de praktijk?

Adviezen en aanbevelingen uit de
sector met betrekking
tot beleid, onderzoek en
handelingsperspectieven.

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 27

Acties en producten
van het NAS-team
(o.a. rapportage over
voortgang H4 NAS2016)

• Gestaag is doorgewerkt aan de uitbouw van het NAS-netwerk; de ministeries van BZK en
OCW hebben zich aangesloten als (agenda)lid van het directeurenoverleg NAS. Ook de
klankbordgroep is verder verbreed.
• Op www.ruimtelijkeadaptatie.nl is een digitale werkruimte beschikbaar.
• Op hetzelfde portaal is een start gemaakt met de realisatie van sectorpagina’s. Sectorale
bollenschema’s zijn inmiddels achter sectoringangen beschikbaar en een uitgewerkte
sectorpagina landbouw is in concept gereed.
• Met team Deltaplan RA wordt gewerkt aan een gezamenlijke communicatiestrategie met
een eigen plek voor beide programma’s. Een basispresentatie is beschikbaar en deze is
gedurende het jaar voor diverse gelegenheden gebruikt.
• Met het ministerie van BZK is afgesproken in 2018 een start te maken met een actiegerichte klimaatadaptatiedialoog gebouwde omgeving, die door BZK zal worden georganiseerd, in samenwerking met IenW. getrokken.
• Samen met een aantal Europese landen is het initiatief genomen om kennis uit te wisselen tussen makers van klimaatadaptatiestrategieën. Concrete invulling is achtergebleven
vanwege capaciteitsgebrek.
• Actiegerichte klimaatadaptatiedialogen zijn gestart (zie hoofdtekst).
• Er ligt een eerste  concept Kennisaanpak, waarin onder meer wordt aangegeven dat het
van belang is de risicoanalyses actueel te houden.
• Leden van het NAS-programmateam hebben op verzoek actief meegewerkt aan de totstandkoming van het Regionaal Adaptatieplan Overijssel. Workshops zijn georganiseerd
voor de provincie Zuid-Holland en de regio Voorne-Putten. Ook het RIVUS-netwerk in
Overijssel is ondersteund.
• Leden van het NAS-programmateam hebben het pilotproject Staat van je Straat
ondersteund.
• Er is overleg geweest met het Deltaplan RA en NKWK-Klimaatbestendige Stad (KBS) over
afstemming op het vlak van kennis. Wordt vervolgd in 2018.
• Er is een methodiek ontwikkeld onder de titel ‘Response Groep Extreem Weer’, op verzoek van getroffen gemeenten. Doel is te leren van de reactie op het extreme weer en te
bepalen hoe deze leerpunten kunnen leiden tot beter handelen in de toekomst. Het gaat
hierbij uitsluitend om niet opgeschaalde situaties (< GRIP 1).
• Actualisatie bollenschema’s van de NAS; in dit UP NAS is een geactualiseerde versie
opgenomen.
• Start interactief maken van de bollenschema’s.
• Voor een aantal urgente klimaatrisico’s zijn actiegerichte klimaatadaptatiedialogen
gestart. Vitale en kwetsbare functies kennen ook urgente klimaatrisico’s. Deze komen
aan bod in het Deltaplan RA. Voor infrastructuur wordt een klimaatadaptatiedialoog
opgestart voor het omgaan met de toename van extreme weersituaties. Het beperken van
het risico op cumulatieve en keteneffecten – als gevolg van klimaatverandering – heeft
nog weinig aandacht gekregen.
• Het NAS-team was penvoerder van de brief over hittestress, die op 25 augustus 2017 aan
de Tweede Kamer is verstuurd. De brief geeft een overzicht van de werkzaamheden die al
plaatsvinden.
• Een derde voortgangsrapportage over de aanpak van nationale vitale en kwetsbare
functies is opgesteld en besproken in het Directeuren overleg Vitaal en Kwetsbaar. Deze
werkzaamheden vallen onder het Deltaprogramma RA.
• Klimaatadaptatie is inmiddels geborgd in NOVI, deel 1.
• Werkzaamheden ten behoeve van de borging van klimaatadaptatie in provinciale en regionale strategieën is inmiddels een van de kernactiviteiten van de NAS (zie hoofdtekst).
• Plan van aanpak monitoring van de NAS is gereed (zie hoofdtekst).
• Rapportages zijn gemaakt voor de EU (opmerkingen bij EU-country fiche van NL) en voor
de VN (klimaatadaptatiehoofdstuk van NC7 in he kader van UNFCCC).
• De eerste voorbereidingen voor het Congres Hittestress zijn getroffen.

28

Uitvoeren met ambitie

Overige acties
en producten uit
rapportage over
voortgang H4 NAS2016

• Er blijkt een grote hoeveelheid kwetsbare spoorlocaties. Vanwege de geringe kans dat
zich per locatie problemen voordoen en de hoge investeringskosten per locatie, zal niet
proactief geïnvesteerd worden in het waterrobuust maken van deze locaties. Voorstel is
om waterrisico’s expliciet mee te nemen bij aanlegprojecten. (DGB en ProRail).
• Er vindt doorlopend onderzoek plaats naar kennisleemten in de gevolgen van klimaatverandering voor het transportsysteem. Hierbij wordt onder meer onderzoek gedaan
naar keteneffecten. RWS is gestart met een project Klimaatbestendige Netwerken. (DGB
en RWS).
• In het kader van het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer worden tussen het landbouwbedrijfsleven en de waterschappen afspraken gemaakt over het klimaatbestendig maken
van het regionale waterbeheer.
• In opdracht van LNV is door WUR onderzocht welke fysieke en financiële maatregelen
agrariërs voor open grond-teelten kunnen nemen om de effecten van klimaatverandering en in het bijzonder extreem weer te verkleinen.
• De effecten van klimaatverandering zijn in november 2017 opgenomen in de
Volksgezondheid Toekomstverkenningen (VTV)-2018 van het RIVM.
• Op 30 augustus 2017 is de handreiking klimaat en energie voor gebruik in het MIRT
verschenen, wat ervoor moet zorgen dat klimaatadaptatie meegenomen wordt in overheidsinvesteringen (RWS).
• Het klimaatplan BES (Bonaire, Sint Eustatius en Saba) is opgenomen in het Werkplan
Caribisch Nederland.

Overige acties en
producten van partners
van de NAS

• 15 september 2017: ‘Hoofd boven water’ van het Verbond van Verzekeraars over de toekomstige schadelast door klimaatverandering. Het Verbond toont zich bezorgt over deze
trend en doet in het rapport een twaalftal aanbevelingen.
• 5 oktober 2017: ‘De Nederlandse financiële sector veilig achter de dijken?’ van De
Nederlandsche Bank (DNB), een nadere verkenning naar klimaat-gerelateerde financiële
risico’s’. DNB gaat klimaatrisico’s stevig verankeren in haar toezicht. De DNB voert een
klimaat-gerelateerde stresstest uit bij schadeverzekeraars.
• 18 september en 12 oktober 2017: met partners NEN en het DPRA en in samenwerking
met CROW en SBRCURnet is de informatiebijeenkomst ’Klimaatadaptatie: van praktijk
tot standaard’ (12 oktober) en de voorbereidende bijeenkomst (18 september) georganiseerd om de markt te informeren, de behoefte te peilen en de samenwerking tussen
publieke en private partijen bij de ontwikkeling van standaarden voor klimaatadaptatie
te versterken.
• 16 november: start onderzoek Rijksvastgoedbedrijf en het NAS-team naar de manier
waarop rijksgebouwen klimaatbestendig kunnen worden gemaakt.

Acties en
tussenresultaten van
de dialoog verzeker­
baarheid (niet-vitale)
risico’s

Er is door het Verbond van Verzekeraars een klimaatadaptatiedialoog geëntameerd, samen
met de rijksoverheid (NAS), ministeries, DNB, Adfiz, KNMI, IPO, VNG en de Unie van
Waterschappen.
• In het licht van de dialoog zijn twee consumentenonderzoeken gehouden.
• De issuecommissie Klimaat, ingesteld door het Verbond, heeft het rapport ‘Hoofd boven
water; Verzekeren van schade in een veranderend klimaat’ opgeleverd.
·· De KNMI-scenario’s zijn opnieuw doorgerekend met als uitkomst dat zonder maatregelen de schadelast met een kwart miljard extra per jaar zal stijgen.
·· Er is een overzicht gemaakt van algemene dekkingen van weersschaden op gebouwen,
voertuigen, kassen met gewassen, particulier en zakelijk.
·· Het rapport geeft knelpunten en twaalf aanbevelingen over hoe om te gaan met
de gevolgen van klimaatverandering. Een aantal van deze aanbevelingen wordt nu
opgepakt.

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 29

·· Eén van de aanbevelingen was om te communiceren over het nu vrijwel onverzekerde
overstromingsrisico, dat is inmiddels gedaan.
• Het mandaat van de stichting Salvage is uitgebreid, zodat de stichting namens de verzekeraars in actie kan komen bij water en stormschade.
http://www.stichtingsalvage.nl/het-werk-van-salvage/
• Verzekeraars hebben het afgelopen jaar verschillende (elkaar soms beconcurrerende)
initiatieven ontplooid om bij een calamiteit zo snel mogelijk de schade af te handelen.
Bijvoorbeeld door centrale coördinatie van reparatie bij garages en/of het direct inhuren
van buitenlandse expertise. Er worden ook vergelijkbare oplossingen bedacht voor
gebouwen.
• Met het KNMI maakt de sector (vanuit de issuecommissie Klimaat) momenteel afspraken om te helpen met de validatie van hagelwaarnemingen, door het aanleveren van
claimdata.
• Er is een projectgroep neerslagclausule ingesteld om de verzekerbaarheid van kleinschalige overstroming door neerslag te onderzoeken.
• Het Verbond van Verzekeraars heeft de speciale webpagina verzekeraars.nl/klimaat
gemaakt.
• Het Verbond van Verzekeraars heeft presentaties gegeven voor leden en stakeholders, om
zo het onderwerp hoger op de agenda te krijgen.
• Het Verbond van Verzekeraars gaat een webinar organiseren, niet alleen voor verzekeraars, maar ook voor adviseurs en tussenpersonen. Zij zijn de schakel bij goed risico­
management van ondernemers.
• Voor consumenten heeft het Verbond van Verzekeraars extra informatie opgenomen op
de webpagina vanatotzekerheid.nl, onder andere met de verwijzing naar tips.
https://www.vanatotzekerheid.nl/begrippen/noodweer/
• Met LTO-Nederland en het ministerie van LNV is gesproken over de afwikkeling van
schade door extreem weer in de maanden mei en juni 2016 in Zuidoost-Nederland.
• Het Verbond participeert in een onderzoek naar de klimaatinvloeden op open teelten
en de financiële weerbaarheid van de agrarisch ondernemer. Dit onderzoek, uitgevoerd
door de WUR, maakt de verzekeringsbehoefte van agrarisch ondernemingen tegen
extreem weer duidelijk.
• Het sectorbestuur Schade heeft inmiddels het thema klimaatverandering bestempeld
als prioriteitsdossier: Het Verbond van Verzekeraars gaat de aanbevelingen de komende
jaren verder oppakken.

Relatie van de NAS met
de drie Deltaplannen:
Waterveiligheid (DPV),
Zoetwater (DPZW) en
Ruimtelijke adaptatie
(DPRA) van het nationale
Deltaprogramma

De NAS richt zich niet op de opgaven voor waterveiligheid of op het aanbod van voldoende
zoet water en heeft in die zin geen overlap met deze Deltaplannen. Wel zijn er raakvlakken
tussen de zoetwatervoorziening en bijvoorbeeld de landbouw en de natuur. Voor beide
sectoren is het aanbod van voldoende zoet water van goede kwaliteit van groot belang.
Omgekeerd kunnen maatregelen op het gebied van landbouw en natuur bijdragen aan
oplossingen voor de zoetwatervoorziening. Hierbij kan gedacht worden aan het beperken
van de watervraag door het stimuleren van de verbouw van (relatief ) droogteresistente
gewassen.
De relatie met het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is beschreven in het kader aan het einde
van hoofdstuk 5.

30

Uitvoeren met ambitie

Bijlage 2 Bollenschema’s
versie februari 2018
De keten ‘gebouwde omgeving’ zal in 2018 worden toegevoegd aan de bollenschema’s
(zie pagina 18).

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 31

hoger
energiegebruik

toename
corrosie

toename
alcohol- en drugsgebruik

Nederland
gunstiger vakantieland; toename
aantal buitenlandse
toeristen

toename
blootstelling
UV-straling
(huidkanker,
staar)

meer gebruik
van natuur,
openb. groen en
sted. recreatie
ruimte

mogelijke
toename ziekten
en plagen
in landbouw

minder
ongevallen en
doden door
gladheid en ijzel

langer
toeristenseizoen

toename risico
op uitzetting rails
en bruggen en
smelten
asfalt
toename
dagtoerisme

verandering
uitwisseling
ziekten
dieren /
mensen

toename
potentiële
gewasopbrengsten

warmere
zomers
en toename
meerdaagse
warme
periodes

Klimaattrend

zachte
winters

onkruid
neemt toe
(beheerskosten
openbare ruimte,
landbouw)

zachte
winters
verandering
voedseloverdraagbare infecties (b.v.
salmonella)

Klimaattrends, klimaateffecten
en gevolgen voor sectoren

WARMER

lager
energiegebruik

daling
sterftecijfer
tijdens
winter

afname
gebruik
strooizout

Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS)

het wordt

toename
overlevingskans
insecten en
exoten
in winter

verandering
migratiepatronen
trekkende
soorten

afname
ijsaanwas
windturbines

minder bloeiinductie (fruitteelt)

Klimaateffect

toename
overlevingskans
insecten en
exoten
in winter

Gevolg voor secoren

Sectoren
Water en ruimte

groeiseizoen
begint eerder en
duurt langer

Natuur

toename
potentiële
gewasopbrengsten

stijging van aantal
‘allergiedagen’

Landbouw, tuinbouw en visserij
Gezondheid
Recreatie en toerisme

toename
blootstelling
ziekteverwekkers
door meer
waterrecreatie

Infrastructuur (luchtvaart, weg, spoor, water)

verschuiving
klimaatzones

het wordt

WARMER

mismatch in
voedselketen

Energie

verschuiving of
uitsterven
soorten

IT en telecom
Veiligheid

toename
behoefte
aan koeling

extremen
nemen toe

risicotoename
verdrinking
door toename
waterrecreatie

hogere
temperatuur
oppervlaktewater

verandering
kwaliteit
oppervlaktewater

Impact
verandering
vectoroverdraagbare ziekteverwekkers door toename
leefgebied (b.v.
muggen)

Middelgroot tot groot gevolg - dit decennium

verschuiving
teelten

Groot gevolg - deze eeuw

Aard gevolg

toename
luchtverontreiniging

toename
risico voor
grote
evenementen

warmer
(koel)water
energiecentrales
industrie en
glastuinbouw

toename
blackouts &
kans op uitval
IT

mogelijke
toename van
ziekteverwekkers
in water (zoals
blauwalg)

Gevolg is kans

mogelijke
verslechtering
zwemwaterkwaliteit

Gevolg is bedreiging
Onduidelijk of gevolg een kans of bedreiging is

meer hittestress
en zomersmog

(meer zieken, ziekenhuisopnamen en doden)

afname
kwaliteit
nachtrust

Bollenschema_warmer_V18C_UP, februari 2018

meer druk
op eerste
hulpdiensten

meer
hittestress
vee

verschuiving
richting warmteminnende
aquatische
soorten

toename
overlevingskansen
exoten in
de winter

minder
ijsvorming voor
scheepvaart

bron:

- PBL, Aanpassen met beleid, 2013
- PBL, Aanpassen aan klimaatverandering, 2015
- NAS werkateliers 07-06-2016, 01-09-2016, 12-10-2016

Disclaimer: Dit schema is een vereenvoudigde, onvolledige weergave van
de werkelijkheid waarin omwille van de leesbaarheid en overzichtelijkheid niet alle stappen in causale verbanden in beeld zijn gebracht.
P.M. wetenschappelijke check op deze versie.

32

Uitvoeren met ambitie
Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS)

toename
inspanning waterkwaliteitsbeheer

afname
concentratie
contaminanten
(verdunning)

Klimaattrends, klimaateffecten
en gevolgen voor sectoren

verandering
ecosysteem /
verschuiving
soorten

verandering
blootstelling
aan ziekteverwekkers
toename
overstromingsrisico
primaire en
regionale wateren

verandering
van de kwaliteit van
het oppervlaktewater
door afspoeling en
overstort van
rioolwater

oogstschade
landbouw

Klimaattrend

het wordt

NATTER

toename
erosie in
heuvelachtig
gebied

bodemverdichting

overige extremen
nemen toe

toename
schimmels in
getroffen
woningen

Klimaateffect

(frequentie en intensiteit
windstoten,
bliksem, hagel)

toename kans
uitval elektriciteitsvoorzieningen

Gevolg voor secoren

toename
wateroverlast

verandering
kwaliteit
oppervlaktewater

toename
schimmel en
huisstofmijtallergie

Sectoren

meerdaagse
natte periodes
nemen toe

toename
corrosie

mogelijk meer
blootstelling aan
wateroverdraagbare
ziekteverwekkers
door water
op straat

hogere
luchtvochtigheid

verandering
ziekten en
plagen

het wordt

Water en ruimte

meer ongelukken
(minder ernstig)

extreme
piekneerslag
neemt toe

Natuur
Landbouw, tuinbouw en visserij
Gezondheid
Recreatie en toerisme

conditie
infrastructuur
versneld achteruit

Infrastructuur (luchtvaart, weg, spoor, water)
Energie

NATTER
toename
grondwaterafvoer
vanaf hogere
zandgronden

kansen
voor natte
natuur

toename
kans
vochtige
woningen

IT en telecom

overige extremen
nemen toe
toename
rivierafvoer
en grilliger door
seizoenen heen

Veiligheid

(frequentie en intensiteit
windstoten,
bliksem, hagel)

Impact
Middelgroot tot groot gevolg - dit decennium
Groot gevolg - deze eeuw

toename kans
uitval elektriciteitsvoorzieningen

toename
erosie bovenloop
en sedimentatie
benedenloop

toenemende
schade aan
woningen,
gebouwen,
voertuigen

afname
beschikbaarheid
infrastructuur

toename
risico’s
buitenevenementen

Aard gevolg
Gevolg is kans
Gevolg is bedreiging

frequenter
overstromingen
buitendijks

Bollenschema_natter_V18C_UP, februari 2018

toename
piekafvoer en
overstromingkans
primaire kering

transportbeperking
binnenvaart

schade aan
gebouwen, kassen
en oogsten

negatief effect
op toerisme en
vestigingsklimaat
bedrijven

Onduidelijk of gevolg een kans of bedreiging is

bron:

- PBL, Aanpassen met beleid, 2013
- PBL, Aanpassen aan klimaatverandering, 2015
- NAS werkateliers 07-06-2016, 01-09-2016, 12-10-2016

Disclaimer: Dit schema is een vereenvoudigde, onvolledige weergave van
de werkelijkheid waarin omwille van de leesbaarheid en overzichtelijkheid niet alle stappen in causale verbanden in beeld zijn gebracht.
P.M. wetenschappelijke check op deze versie.

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 33
Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS)
lagere
gewasopbrengsten

Nederland
gunstiger
vakantieland

meer kansen
voor zilte teelt

Klimaattrends, klimaateffecten
en gevolgen voor sectoren

toename
fijnstof

Klimaattrend

het wordt

DROGER

verandering
ecosysteem /
verschuiving
soorten

toename
vraag
naar water

afname
verkeersongelukken
wegtransport

verandering
luchtoverdraagbare
infectieziekten

internationaal
verbeterde
concurrentiepositie
(hogere prijzen)

toename
kans op
natuurbranden /
bermbranden
drogere
veendijken / toename
overstromingsrisico
regionale keringen

hogere
blootstelling
wateroverdraagbare
infectieziekten

toename
verzilting
grondwater
in kuststreek

lagere
luchtvochtigheid

drogere
bodems
in de zomer

verandering
kwaliteit
oppervlaktewater

Klimaateffect

door toename
contaminatie
minder bruikbaar

Gevolg voor secoren

Sectoren
Water en ruimte

door toename
contaminatie
minder bruikbaar

Natuur
verlies
soorten en habitats a.g.v. hogere
concentraties
contaminanten

verandering
kwaliteit
oppervlaktewater

Landbouw, tuinbouw en visserij
Gezondheid
Recreatie en toerisme
Infrastructuur (luchtvaart, weg, spoor, water)

verandering
hydrologie
natuurgebieden

het wordt

DROGER

toename
bodemdaling
veengebieden

minder
koelwater
industrie

afname
rivierafvoer
zomer

vervoersbeperking
scheepvaart

toename
verzilting
riviermonding

toename
blootstelling aan
pollen door
toename CO2

hogere kosten
waterbeheer
toename schade
en hogere kosten
instandhouding
infrastructuur en
bebouwde omgeving

bedreiging
cultureel
erfgoed

bemoeilijking
laden en lossen
scheepvaart

Impact
Middelgroot tot groot gevolg - dit decennium
Groot gevolg - deze eeuw

afname
zoetwaterbeschikbaarheid

verlies aan
soorten en
habitats

innamepunten
drinkwater WestNederland
verzilten

Aard gevolg
Gevolg is kans
Gevolg is bedreiging

vaker een
beregeningsverbod

Onduidelijk of gevolg een kans of bedreiging is

oogstschade
landbouw

Bollenschema_droger_V18C_UP, februari 2018

IT en telecom
Veiligheid

toename CO2
uitstoot

extremen
nemen toe

Energie

verbetering
omstandigheden
voor zilte teelt

verminderde
zoetwateraanvoer
(West-Nederland)

bron:

- PBL, Aanpassen met beleid, 2013
- PBL, Aanpassen aan klimaatverandering, 2015
- NAS werkateliers 07-06-2016, 01-09-2016, 12-10-2016

Disclaimer: Dit schema is een vereenvoudigde, onvolledige weergave van
de werkelijkheid waarin omwille van de leesbaarheid en overzichtelijkheid niet alle stappen in causale verbanden in beeld zijn gebracht.
P.M. wetenschappelijke check op deze versie.

34

Uitvoeren met ambitie
Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS)

Klimaattrends, klimaateffecten
en gevolgen voor sectoren
lagere
gewasopbrengsten

verlies
soorten en habitats
zoet water

meer kansen
voor zilte teelt

meer kansen
voor soorten
en habitats in
brak water

verandering
ecosysteem /
verschuiving
soorten

mogelijke
toename
erosie kust

minder spuien
en meer pompen
IJsselmeer

toename
verzilting
grondwater
in de kuststreek

innamepunten
drinkwater WestNederland
verzilten

verminderde
zoetwateraanvoer
West-Nederland

hogere
waterstanden

Klimaateffect

uitval vitale
en kwetsbare
infrastructuur bij
overstroming

Gevolg voor secoren

Sectoren

verandering
kwaliteit
oppervlaktewater

frequenter
overstromingen
buitendijks

toename
problemen
waterafvoer

Water en ruimte
Natuur
Landbouw, tuinbouw en visserij

bemoeilijking
laden en lossen
scheepvaart

toename
verzilting
riviermonding

verbetering
omstandigheden
voor zilte teelt

oogstschade
landbouw

de zeespiegel
STIJGT

hogere
waterstanden

Recreatie en toerisme
Infrastructuur (luchtvaart, weg, spoor, water)
Energie

vaker sluiting
Maeslantkering /
beperking
scheepvaart

IT en telecom
Veiligheid

Middelgroot tot groot gevolg - dit decennium

uitval vitale
en kwetsbare
infrastructuur bij
overstroming
mogelijke
invloed op psychische gezondheid
t.g.v. evacuatie
of schade

afname
zoetwaterbeschikbaarheid

Gezondheid

hogere
overstromingskans
(slachtoffers
en schade)

Impact

afname
fysieke ruimte
voor natuur
“coastal squeeze”

achteruitgang
ecosysteem en
soorten

Groot gevolg - deze eeuw

Aard gevolg
Gevolg is kans

gezondheidsproblemen bij / na
overstroming door
blootstelling wateroverdraagbare ziekteverwekkers

Gevolg is bedreiging
Onduidelijk of gevolg een kans of bedreiging is

bron:

Bollenschema_zeespiegel_V18C_UP, februari 2018

Klimaattrend

de zeespiegel
STIJGT

- PBL, Aanpassen met beleid, 2013
- PBL, Aanpassen aan klimaatverandering, 2015
- NAS werkateliers 07-06-2016, 01-09-2016, 12-10-2016

Disclaimer: Dit schema is een vereenvoudigde, onvolledige weergave van
de werkelijkheid waarin omwille van de leesbaarheid en overzichtelijkheid niet alle stappen in causale verbanden in beeld zijn gebracht.
P.M. wetenschappelijke check op deze versie.

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 35

Bijlage 3 Verschillende rollen van de
overheid bij klimaatadaptatie
Klimaatverandering wordt algemeen gezien als een van de grootste vraagstukken van
nu en in de toekomst. Klimaatadaptatie is om verschillende redenen complex, want het
vraagt een bijzondere prestatie van de overheid. Er moet niet alleen tussen de verschillende
bestuurslagen worden samengewerkt – van internationaal tot lokaal – ook zijn vrijwel
alle beleidsdomeinen van belang. Van de overheid wordt verwacht dat ze voor wet- en
regelgeving zorgt, zelf uitvoert en samenwerkt, maar ook dat ze processen vanuit de
samenleving stimuleert en faciliteert. Dit vraagt dus om verschillende sturingsstijlen. In het
Uitvoeringsprogramma van de NAS komen al deze rollen van de overheid aan bod.  
Ter toelichting zijn hieronder (niet uitputtende) voorbeelden opgenomen van acties,
ingedeeld naar type overheidsrol. Er is geen onderscheid gemaakt tussen de verschillende
overheidslagen. Hiervoor moet op elke activiteit het subsidiariteitsbeginsel worden toegepast: besluiten nemen op een zo laag mogelijk niveau.
De afbeelding verwijst naar: Koers IenM 2016 – 2020 (p. 14). Deze structurering van
overheidsrollen is gebaseerd op ‘Leren door doen; Overheidsparticipatie in een energieke
samenleving’, NSOB en PBL.

De presterende
overheid

De rechtmatige
overheid

• Uitvoeringsagenda's
• Eigen vastgoed, infrastructuur en
openbare ruimte klimaatadaptief
• Capaciteitsopbouw overheden
• Monitoring, MIRT Koninkrijk
klimaatadaptief
• Klimaatadaptatie in eigen beleidscycli
• Provincie bevordert regionale
adaptatiestrategieën
• Et cetera

• NAS­adaptatiedialogen
• Gedeelde kennis en ervaring
• Et cetera

• Basiskwaliteitsniveau van de
klimaatstresstest
• Beschikbare EUervaring ontsluiten en
benutten
• Regionale normen
• Onderzoek naar aanpassing lokale
regelgeving, bouwregelgeving,
woningwet
• Praktijkrichtlijnen regionaal en lokaal
• Et cetera

• Aansluiten op initiatieven in de
samenleving
• Et cetera

De samenwerkende
overheid

De responsieve
overheid

36

Uitvoeren met ambitie

Bijlage 4 Beschrijving van
de actie­gerichte
klimaatadaptatiedialoog
Deze beschrijving dateert van begin 2017. In dit Uitvoeringsprogramma wordt uitgelegd dat
de actiegerichte klimaatadaptatiedialoog inmiddels beschouwd wordt als een kernactiviteit
van de uitvoering van de NAS, en dat – waar mogelijk en opportuun – alle in de NAS2016
genoemde actielijnen een plek in deze dialogen zullen krijgen. Onderstaande beschrijving
zal daarom in 2018 geactualiseerd worden.
De actiegerichte, nationale, klimaatadaptatiedialoog is een werkwijze die ontwikkeld is
door het projectteam van de NAS. Klimaatadaptatie vraagt de inzet van zowel publieke
als private partijen. Ieder vanuit de eigen verantwoordelijkheid en taakopvatting. Bij de
klimaatadaptatiedialoog gaan betrokkenen met elkaar in gesprek over één of meerdere
klimaateffecten.
Tijdens een klimaatadaptatiedialoog prioriteren de deelnemende partijen één of meerdere
klimaatrisico’s, onderzoeken zij samen hoe de gevolgen beheersbaar gemaakt kunnen
worden en maken zij een contourenplan en actieprogramma waar ook, waar wenselijk,
aanpassing van wet- en regelgeving deel van kan uitmaken.
Een klimaatadaptatiedialoog is inzetbaar als er sprake is van een (mogelijk) urgent klimaatrisico waarvoor aanpassingstaken nog niet zijn geïdentificeerd en/of opgepakt. De dialoog
kan gericht zijn op een sector, thema of een keten. Het voeren van een dialoog verhoogt het
bewustzijn bij de deelnemende partijen rond het aanpassingsprobleem.
De deelnemende partijen pakken daarbij de verantwoordelijkheden en acties op die passen
bij hun kerntaken. Tijdens de dialoog ontsluiten en benutten de partijen beschikbare
kennis. Zij lopen mogelijk ook aan tegen kennisleemten en maken afspraken over hoe die
leemten gevuld kunnen worden. Verder maken de partijen afspraken over hoe zij goede
praktijkvoorbeelden zichtbaar maken en hoe zij de voortgang van het actieprogramma
gaan monitoren en bijsturen.
Een klimaatadaptatiedialoog is een voortdurend proces dat enkele jaren in beslag kan
nemen. Een goed voorbereide startbijeenkomst of themabijeenkomst vormt de aftrap van
het proces. Tijdens dit proces adresseren de deelnemers aan de dialoog de zes actielijnen
van de NAS2016:
• Het verhogen van het bewustzijn van de noodzaak van klimaatadaptatie.
• Het stimuleren van het in praktijk brengen van klimaatadaptatie.
• Het benutten en uitbouwen van de kennisbasis.
• Het adresseren van urgente klimaatrisico’s.
• Het verankeren van klimaatadaptatie in beleid en wet- en regelgeving.
• Monitoring van de voorgang en de effectiviteit van het klimaatadaptatiebeleid.

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 37

Het volgende globale stappenplan wordt aanbevolen:
Stap 1 (oriënterend, opbouwen van vertrouwen en commitment).
Initiatief in beginsel bij het kernteam van de betreffende dialoog plus enkele andere direct
betrokken partijen:
• Actuele sector of risico definiëren en uitwerken.
• Kleine projectgroep met sleutelactoren opzetten voor de organisatie van de eerste
klimaatadaptatiedialoog.
• Overstromingseffect en mogelijke impacts identificeren en/of vraagstuk/vraagstelling
in beeld brengen en beschrijven wat de contouren van een adaptatierichting zouden
kunnen zijn (contourenplan versie 1 voor de betreffende klimaatadaptatiedialoog.
• Nadenken over doelen. Betrokken of te betrekken actoren voor de klimaatadaptatiedialoog identificeren middels contourenplan, eerste reacties op contourenplan ophalen.
• Krachtenveldanalyse uitvoeren om posities en conflicten te identificeren.
Stap 2 (explorerend)
• Bijeenkomst eerste klimaatadaptatiedialoog met geïnteresseerde actoren (beoogde
omvang 30-50 deelnemers).
• Verslag bijeenkomst = uitwerking en verdere specificatie contourenplan versie 2.
• Eerste aanzet werkpakketten.
Stap 3 (convergerend)
• Op basis van contourenplan v.2. commitment ophalen bij sleutelactoren (investering in
klimaatadaptatie dialoog (€ en/of capaciteit).
• Werkplan bij contourenplan v.2. opstellen (inclusief begroting), waaronder werkpakketten (inclusief doelstellingen en deelwerkplan) met eigenaren.
Financiering: door betrokkenen.
Stap 4 (besluitvormend)
• Werkplan uitvoeren op werkpakket-niveau.
• 1-2 keer per jaar een bijeenkomst, waarbij de voortgang en resultaten van diverse werkpakketten worden gepresenteerd en besproken en de voortgang van de klimaatadaptatiedialoog als geheel wordt vastgesteld. Aandachtspunten hierbij zijn: kennisdeling,
onderzoeksvragen, governance-vraagstukken en financiering.
Financiering: door betrokkenen.

Elke stap resulteert in een verslag met inhoudelijke-, proces- en vervolgafspraken.
Doorlopend:
• Communicatie over voortgang, bij voorkeur via de sectorpagina op de NAS-pagina van
ruimtelijkeadaptatie.nl.
Primaire verantwoordelijkheid: NAS-team.
Bovenstaande beschrijving moet gezien worden als een leidraad en niet als een in beton
gegoten opgelegde werkwijze. Uiteraard bestaat er ruimte voor eigen invulling en vormgeving en staat het partijen vrij om bij de ontwikkeling van een nieuwe klimaatadaptatiedialoog hiervan af te wijken en/of elementen toe te voegen en zo bij te dragen aan de verdere
ontwikkeling van het instrument.

38

Uitvoeren met ambitie

Bijlage 5 Ondersteuning regionale
klimaatadaptatiestrategieën
In de NAS2016 heeft de rijksoverheid provincies gevraagd om het voortouw te nemen in
het opstellen van regionale klimaatadaptatiestrategieën. De NAS2016 roept provincies en
gemeenten op om klimaatadaptatie op te nemen in hun omgevingsvisies. In het Deltaplan
RA hebben de overheden vervolgens afgesproken dat zij uiterlijk in 2022 ruimtelijke adaptatie borgen in hun omgevingsvisies en –plannen.
Het UP NAS ondersteunt, waar wenselijk, de regionale klimaatadaptatiestrategieën en
uitvoeringsplannen inhoudelijk met aandacht voor de rol van provincies en regionale
samenwerkingsverbanden bij het beheersbaar maken van de klimaatrisico’s (breed). De
NAS richt zich niet op governance-structuren.
Provincies geven op heel verschillende manieren invulling aan het thema klimaatadaptatie. Goede voorbeelden zijn de aanpak van de Provincies Noord-Brabant, Gelderland,
Zuid-Holland en Overijssel. Het zijn zeer diverse aanpakken (zie kaders), maar allemaal
inspirerend. Provincies zijn belangrijk bij klimaatadaptatie en vervullen diverse rollen en
functies: de wettelijke rol (inhoud geven aan de eigen beleidsverantwoordelijkheid voor
bijvoorbeeld infra en natuur), de rol van aanjager (het stimuleren van een brede aanpak,
met aandacht voor alle actoren en sectoren) en een meer toezichthoudende rol. Provincies
kunnen eveneens een katalyserende rol spelen naar gemeenten die nog niet met klimaatadaptatie aan de gang zijn (voorbeeldfunctie).

Provincie Overijssel

Provincie Gelderland

Overijssel heeft eind 2017 het Regionaal Adaptatieplan
Overijssel (RAP Overijssel) uitgebracht. Filosofie is – in
navolging van de NAS – dat het RAP voor de onder­
werpen die daar om vragen extra aandacht genereert,
partijen aanzet een aanpak te ontwikkelen en waar nodig
extra ondersteuning biedt. Het RAP is ontwikkeld in
afstemming met gemeenten, waterschappen, GGD, ter­
reinbeheerders, maatschappelijke partners en bedrijven
als Vitens, Tennet en ontwikkelaars.
In 2018 wordt toegewerkt naar een uitvoeringsagenda.
Daarbij vindt afstemming plaats tussen waterketencoali­
tie RIVUS, de gemeente Zwolle en de provincie Overijssel,
om strategieën elkaar te laten aanvullen op provinciaal,
regionaal en lokaal niveau.

Het Gelders college van Gedeputeerde Staten herkent
zich in de urgentie van de klimaatadaptatie-opgave.  
Zij zien het aanpassen aan klimaatverandering als een
belangrijke maatschappelijke opgave. Gelderland gaat
werken aan een uitvoeringsagenda om klimaatadaptatie
in 2020 verankerd te hebben in eigen beleid, uitvoering
en handelen. De doorontwikkeling van de omgevings­
visie, die in 2017 is gestart, biedt hiervoor de handvaten.
Daarnaast wordt samen met Gelderse gemeenten en
waterschappen gewerkt aan regionale klimaatadapta­
tiestrategieën (RASsen). De provinciale rol is hier verbin­
den, faciliteren en inspireren.

Klimaatadaptatiestrategie RIVUS-netwerk
Aan de waterketencoalitie RIVUS nemen deel:
Waterschap Drents Overijsselse Delta, Vitens, gemeenten
Zwolle, Deventer, Kampen, Raalte, Dalfsen, Olst-Wijhe,
Staphorst en Zwartewaterland.
Samen stellen zij een klimaatadaptatiestrategie op. De
strategie behandelt klimaat in de breedte en in de ruim­
telijke inrichting. De strategie is in voorbereiding.  .

Klimaatadaptatiestrategie Rijk van Nijmegen, Land van Maas
en Waal
Gemeenten Nijmegen, Beuningen, Druten, Heumen,
West Maas en Waal, Wijchen, Berg en Dal, Waterschap
Rivierenland en Provincie Gelderland werken aan een
gezamenlijke regionale klimaatadaptatiestrategie (RAS).
Deze strategie behandelt de klimaattrends in de breedte.
Vervolgens zullen deze samenwerkende overheden een
uitvoeringsprogramma opstellen, uitvoeren en over de
voortgang rapporteren.  

Uitvoeringsprogramma 2018 – 2019 | Nationale klimaatadaptatie­strategie 39

Provincie Brabant

Provincie Zuid-Holland

Brabant heeft samen met Limburg een ‘Bod Zuid NL’
gedaan aan de minister waarin zij aangeven dat zij het
Deltaplan RA versneld willen uitvoeren en voorloper willen
zijn op het gebied van klimaatadaptatie (NAS-breedte).
Brabant werkt aan een uitvoeringsprogramma en ziet
op provinciaal niveau onder meer een rol in het delen
van kennis (een provinciaal klimaatportaal), monitoring,
maatregelen en effecten, stimuleren van stresstesten,
cofinanciering (waaronder ook: sectorale financierings­
potjes integraler maken) en uiteraard eigen beleid kli­
maatbestendig(er) maken waaronder water-, natuur- en
omgevingsbeleid, zowel in stedelijk als landelijk gebied.
Ook wordt de relatie gelegd met de thema’s gezondheid
en leefbaarheid.

Zuid-Holland werkt gezamenlijke met gemeenten en
waterschappen aan een programma voor een klimaatbe­
stendig Zuid-Holland. Het programma zal beschrijven op
welke wijze de provincie haar eigen portefeuille (beleid,
bevoegdheden, uitvoering) in zal zetten èn bevat de
regionale uitvoeringsagenda’s die met de gemeenten
en waterschappen zijn afgesproken. Ambitie is om het
programma eind 2018 gereed te hebben. De provincie zal
zich onder meer richten op groenblauwe verbindingen,
zoetwaterbeschikbaarheid op de langetermijn, meer­
laagsveiligheid, en bodemdaling in relatie tot gebiedsont­
wikkeling en verstedelijking. Zuid-Holland ziet met name
een taak voor zichzelf in kennis ontwikkelen, bestuurlijk
commitment creëren, procesondersteuning en regionale
(uitvoerings)afspraken maken.

Klimaatstrategie regio Noordoost-Brabant
Waterschappen Dommel en Aa en Maas, 17 gemeen­
ten en ZLTO maken een klimaatstrategie. De strategie
adresseert wateroverlast, waterkwaliteit, droogtebestrij­
ding, klimaatbestendige regionale bedrijventerreinen,
verdieping van stresstest (kennis), bewustwording breed
maatschappelijk en het creëren van klimaat proeftuinen.
De provincie Brabant beschouwt de projecten als een
regionale versnellingsafspraak en participeert in deze
maatschappelijke opgave voor een klimaatbestendige
regio’. De projecten starten vanaf januari 2018.  

Klimaatadaptatiestrategie Voorne-Putten
Gemeenten Hellevoetsluis, Nissewaard, Westvoorne,
Brielle, Waterschap Hollandse Delta hebben een
bestuursopdracht om een klimaatadaptatiestrategie
op te stellen. De strategie adresseert wateroverlast,
hittestress, zoetwaterbeschikbaarheid, kwetsbaarheid
bij overstroming, natuur en gezondheid. Gemeente
Hellevoetsluis is trekker. De klimaatadaptatiestrate­
gie wordt naar verwachting in het voorjaar van 2018
vastgesteld.

40

Uitvoeren met ambitie

Colofon
Het Uitvoeringsprogramma is een product van het
NAS-programmateam:
Stef Meijs (projectleider NAS)
Garmt Arbouw
Robert de Graaff
Tis van Helden-Solleveld
Madeleen Helmer
Paul van Hemert
Maarten Hoorn
Kim van Nieuwaal
Erin Schoute
Martijn Thijssen
Hilde Westera
Berend van Zeggeren
Eindredactie: Ria de Wit
Vormgeving: A10plus
Omslagfoto: KiO-Fotografie, Karin Oppelland,
De DakAkker: landbouw op het dak van het
Schieblock in Rotterdam. Dit is het eerste oogst­
bare dak van de Randstad.
Dit is een uitgave van het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat
Postbus 20901
2500 EX Den Haag
www.rijksoverheid.nl/ienw
maart 2018
Informatie
www.nationaleadaptatiestrategie.nl
Contact
NAS@minienm.nl